y llifer i.

LLavver o hen philoso­phyddion, groegvvyr, lladinvvyr, a barbariad, vvedi iddynt yn ddyfal gynhemlu a gvvled holl ryvv anifailiaid ag yn fanvvl chvvilied y modd yr oeddynt yn buvv, a chan gyphlybu i cyflvvrai natu­rieth a nyni a scrifenasont ymysc y cvv­bvvl ar y sydd yn byvv ag yn ymlysco ar y ddaear, nad oes yr un mor druan a dyn. Eraill yn barnu ynn phyrnicach ar vvaithredodd natur, a ddechreuafont i chablu, gan i galvv yn llysfam, lle i'dyla­sau fod yn fam raslavvn. Eraill a'm sudda­s [...]nt mevvn dagrau, dros i holl enioes, gan alaru ag vvlofain yn dostyr dra­pherthau a thrueni dynion (megis Hera­clitus) drvvy goelio nad yvv yr cvvbvvl ar y sydd vveledig dan gaudvvad y ne­foedd, ddim arall onid gvvir ddrych [Page 11] trueni, a ddyleid i alaru ai dostyru yn oystad. Eraill (megis Democritus) a dir­favvr chvverthin am ben y camvveddau a oeddynt yn teyrnasu ar y ddaear, hvvn pe i bae fyvv y dydd heddivv, a gvveled yr afrolaeth a'r gvvradvvydd sydd ym­ysc y cristnogion, efe a gae iavvn achos i ddublu i chvverthin ag ivv fenn [...] o hyd i ben. Bu bobyl eraill o ryvvogaeth diei­thrach yr hain nid oeddynt fodlon yn vnic i ymryngian yn erbyn natur a mavvr ac­hvvyn ar i gorchvvylion, e [...]thr drvvy gas alltuol gogvvyddo at ddyn i cyphelib gan goelio i natur i drefnu ef megis nod at yr hvvn i darfu iddi saethu holl saethe i digofaint ai melldithion: ymysc yr hain un Timon philosophydd o Athens a fu athravv serchog o'r dysceidiaeth yma ag a 'mddangosodd i hun yn benna gelyn i ddynion, a hynny a destiolaethodd yn hollavvl gar bron y byd, ai sicirhadd vn i vvaithredoedd. Canys ni fynau mevvn modd yn y byd, ymgymdeithasu a dy­nion, ond aros dros i holl enioes, yn yr ynialvvch, ymlith yr anifeiliaid gvvlltion ymhell oddivvrth cymydogion, rhag i ne [...] i ganfod a dyfod i'mvveled ag ef.

Ag megis yr oedd ef vvedi i gyphino [Page 12] yn yr anialvvch yma, ni fynau vveled nag ymddiddan a neb, oddierth rhvvv amser a chapten envvog o ddinas Athens, a el­vvyd Alcibiades, ag etto nid oedd yn ymddiddan ag efe er mvvyn cariad [...]a ferch ar oedd [...]ni ddvvyn iddo: eythr ob­legyd i fod yn gvveled i byddau ef ryvv ddydd yn phrevvyll i gospi dynion, ag yn henvvedig o ran fod 'r Atheniaid i gy­mydogion yn debig i odef mavvrddr [...]g arilavv ef. Ag nid oedd ddigon gentho phiaiddio cymdeithas dvnion. gan vvr­thod ai cvvmpniaeth megis anifeiliaid gvvlltion, eythr hefyd yr oedd ai holl nerth ai allu yn ceisio i difeth [...], ag yn dy­chymig pob modd i dinistr cenedl dyn: er mvvyn hyn o ystyr efe a b [...]rodd adai­ladu llavver o grogprer i vni [...]dd, megis ag y gallent y rhai a oedd [...]nt [...]n flin ag yn ddiddarbod oi henioes ddyfod [...]no i'm­grogi, ag felly [...]chedig o flvv n [...]ddoedd yn ol, ef a ddam [...]niavvdd fod yn rhaid iddo daclysu a chvvanegu i [...]nialvvch megi [...] orfod arno ef dynnu i lavvr i grog­prenni i allu yn ha [...]vsach gyflavvni ivvaith. Felly heb fvvy o hamdden, ef a aeth i ddinas Athens lle i gallvvodd y bobl yn­ghyd yn diystyrus, megis heravvl a fai ar [Page 13] feder mynegi nevvyddion arythlavvn, vvedi iddynt ddeall greglais estronaidd yr erchyll anghenfil yma (gan vvybod erys talm o amser i ympvvy ai naturi­aeth) casclasont ynghyd yvv vvrando ef megis pe i biasau ryvv vvrthiau disym­vvth. Yna i gvvaeddodd o hyd i ben, gan ddyvvaedyd, dinasvvyr Athens os oes neb o honoch ag evvylys gentho i'mgrogi i hun, prysyred a doed ar gais? canys paraf dorri i lavvr fynghrogprenni, er­mvvyn angenrhaid a ddamvvyniavvdd [...]mi. Gvvedi iddo arfer y cyfryvv gariad­perphaith tu ag attynt hvvy efe a ddym­chvvelodd yn i vvrthgefn adref heb ddyvvaedyd mvvy, lle i bu fyvv lavver o flvvynyddodd, heb nevvidio nai amcan nai feddvvl, ag ni phiaidiodd philosophyddu y darn arall oi enioes, o drueni dyn, hyd oni dechreuodd drengu, a gloes an­gau vvascu arno efe, yna y phiaiddiodd yn dynoliaeth ni, hyd yr ebvvch divva­etha, ag a ordenioedd yn gyhoedd na chleddid moi gorph yn y ddaear, hon sydd elefen gyphredin i dderbyn pavvb rhag i ddynion vveled i escyrn ai ulvv, eythr gorchymynodd yn gaeth ar i gla­ddu ar fin y mor, fal i gallau savvdd y [Page 14] tonnau lester i 'r creavvduriaid ddyfod atto ef, ag a ddymynodd roddi y barnard yma ar i fedd, yr hvvn y mae Plutarch yn son amdano.

Yma i claddvvd fi vn ol blinder a tlhodi f' envvos gofynni hid i'r duvvie i'th colli.

Gvvelvvch y philosophydd truan yma, gvvedi iddo yn hollavvl ymsuddo, yn cynhemlu trueni dyn, a evvllysiodd na biasau erioed, a chvvedi i fod, a ddymy­nodd pe biasau gvvedi i adrithio i ailun rhyvv anifail, ohervvydd phiaiddied o­edd gentho efe anvviredd dynion.

Gadavvn ymaith Timon y phyloso­phydd yma i gvvynfanu ag i alaru a gvv­randavvn ychedig achvvynion Marcus Aurelius, yr emerodr mavvr, o Rufain, hvvn nid oedd anghovvreiniach mevvn philosophyddiaeth nag mevvn rheola­eth emerodraeth, gvvedi iddo ystyrio yn ddyfn ferfylldra, gvvendid a thrueni, dyn yn yr hain mae i enioes ef gvvvedi i amgylchu, a ddyvvad yn y modd yma. Ymgel a 'r bid sydd beriglys, myned allā oy hono efe sydd ddychrynnedig, megis fod yn ddiammau genyf, pei doe ryvv henavvgvvr allan oi sedd a mynegi yn phyddlon i holl fovvyd ai fuchedd, o 'r [Page 15] avvr i ganvvyd o fol i fam, hyd yr avvr y bu farvv, a thraethu o 'r corph yr holl ddoluriau a ddioddefodd, a 'r galon holl ymsavvdiau phortun, pavvb a synnent vveled y corph a ddioddefase gymeint, a r galon hefyd a gafodd cymeint o ny­chdod ag aflvvvyddiant, y peth a brofais fy hun, ag myfi ai cyphesa yn ebrydd (peirhon a bod yn gvvylidd i mi) et­to gall fod budd a lles i eraill yr amser a ddavv: yn y degmylynedd a daugain y bum fyvv, mynnais brofi holl anvviredd a drvvgioni y byd yma, i edrych a ellid a dim ddigoni malais dyn, yn y divvedd pen ddarfu i mi vveled ag ysturio yn ddivvid y cvvbvvl cefais vvybod po mvvya vr oedd vyn yn bvvyt [...], mvvya oll oedd fy nevvyn, po mvvya a yfvvn, mvvya oll oedd fy syched, po mvvya a gyscvvn, mvvya oll oedd fy chvvant i gyscu, po mvvya 'r oeddvvn yn gorphovvys ag yn seguru, mvvya oll yr oedvvn yn methu, ag yn pallu, po mvvya oedd genyf, mv­vya oll oedd fy chvvant a 'm cybydddra, ag yn y divvedd ni chefais ddim yn fy meddiant, yn yr hvvn nid oedvvn yn cael aflonyddvvch a thrapherth, ag yn yman yn dymyno peth arall, yr hvvn beth a ryfeddodd [Page 14] [...] [Page 15] [...] [Page 16] sainct Ioan Chrysostom, gvvedi iddo ddirfavvr alaru holl drapherthau dynion, a 'r mavvr dovvyllni a dallineb yn yr hain y mae dyn gvvedi i amdoi yn­tho, a vvaeddodd allan a hyd i ben, gan ddyvvaedyd, mynvvn pe bai genif olvvg mor graph, a 'r hvvn y gallvvn vveled pob dyn, a chyfryu laserydd a gyreddau hyd eitha currau 'r ddaear, megis ag y gallau bob dyn fynghlovved, a'm deall, a llafaru gida 'r brenin Dafydd y llais y­ma, Meibion dynion, pa hyd y byddvvch mevvn trvvm galon. Ag nid heb achos, canys y neb a ystyrio drvvy iavvn farn, stad a chyflvvr y byd, megis ag y mae y dydd heddivv, cyn lavvned o ddichel­lion, siomantau, cabladigaethau, godine­bau, treisiau, rhyfeloedd, colli gvvaed, travvsedau, chvvant, llid, myleingdra, a dial, ar yr hain y darfu i 'r ddaear fedd­vvi, gall ddyvvaedyd yn hyf ddyfod yr amser yr hvvn y mae 'r prophvvyd E­sau yn son amdano (drvvy favvr phiaidd­dra) yn nesau attom, gan ddyvvaedyd, Ych anvviredd a yscarodd rhyngoch a' ch duvv, ych pechodau a vvnaethont id­do droi i vvyneb oddivvrthych, mal na vvrendi ddim o honoch, canys ych dvv­ylo [Page 17] a halogvvyd a gvvaed, ach byssedd ag anvviredd, ych gvvefysau a dyvvda­sont gelvvyddau, a' ch tafodau anvviredd darfaidd vnt fyfyrio travvsedd a dvvyn allan anvviredd nid oes neb yn galvv ar gy­fiavvnder na neb yn barnu yn gyfrai­thlavvn, darfu iddynt ddydvvy vvyiau nadrod, a gvvau rhvvydau pryfed cop­pin, y neb a fvvytatho i vvyau, a fydd marvv os ynthvvy a dorvvch ef a ddiella allan o honynt cocatris; i traed sy 'n rhe­deg i vvneythyr dry [...]gioni ag yn prysyro i golli gvvaed gvvirion, i meddvvliau ynt anvvirys, gvvirionedd a fathrvvyd dan ddraed, yn y stradoedd, a chyfiavvnder ni chaiph le i ddyfod i meyvn yn anivvredd sy 'n amylhau a 'n pechodau sy 'n testiol­laethu yn, yn erbyn. Sainct Bernard mevvn cvvynfan a vvnath o drueni 'r byd, sy 'n athravvy dyn i adynabod i vvendid, heb i dynnu allan oi hun, er mvvyn drvvy gynhemlu i hu­ [...]an, y gallau yn havvsach i gyphroi i phiaiddio i vvaeldra: per y mae yn dy­vvaedyd. O ddyn noeth a dall hvvn a gy­fansoddvvyd o gnavvd ag enaid rhesvv­mavvl meddvvl dy stad truanaidd pahan yr vvyti'n myned ar ddisperod allā o ho­no [Page 18] dy hun ag yn rhoi dy feddvvl ar be­thau estronaidd ag yn ymsyddo mevvn gvvag oferedd y byd. Onid vvyddosti po mvvya 'r vvyt yn nesau atto ef, pella oll yr vvyth oddivvrth dduvv, po mvv­ya yr vvyt yn amcanu ynill or tu allan, mvvya oll yr vvyt yn colli or tu mevvn, yr hvvn sydd fvvy gvverthfavvr, po mvvya yr vvyt yn gofalu am bethau by­davvl, mvvy oll yvv dy eisiau am be­thau nefavvl, yr vvyti yn trefnu yn gy­mvvys bob peth, ag yn escluso dy hun, nid oes anifael yn y byd cyn vvyllted nad vvy ti yn i ddofi, a thydi dy hun y sydd hed na phrvvyn na genfa, yr vvyti yn o­falys am bob dim yn y byd, eythr yr vvyt yn svvrth iavvn ag yn cyscu yn dy holl orchvvylion dy hun. Blys pethau daearavvl sy in bervvi yn dy ga­lon, ag o dduchod chvvant pethau ne­favvl a diphdddvvyd ynoti, po nesa 'r vvyt yn tynnu at farvvfolaeth, pella oll yr vvyt oddivvrth salfadigaeth, yr vvyti yn llafurio cymaint i deccau ag i faithrino dy gorph, hvvn nid yvv ddim arall onid gvvir lestr budreddi, a bedd pryfed, ag yr vvyti yn gadel yr enaid truan hvvn fydd ar lun duvv yn ddiystr ag yn ne­vvynog. [Page 19] Yr hain yvv 'r achvvynion a vvnaeth y gvvr santaidd yma, yn yr yniallvvch yn erbyn angharedigrvvydd y byd yr holl gyfrivv bethau a ddarfu i ni son am danynt, o'r blaen o hono efe ag o eraill, nid ydynt yn perthy­ny at ddim arall, ond i annos dyn a gydnabod ag ef i hun ag i dangos iddo mor vvael, ag mor llesc idivv, megis i gallo bob mynut yn y dydd ystyrio i fod yn llavv duvv, megis clai, ne lestyr pridd yn llavv 'r potivvr hvvn a all i vv­neythyr, i ddadvvneythyr, i phyrfio, i dorri ai ddryllio, megisi gvvelo 'n dda, heb vvneythyr na cham na thravvsedd ag ef, Canvs beth arall ivv dyn onid llun ne ddelvv yn y byd yma, hvvn sydd vvir siop o vvaithredoedd duvv, yr hvvn nid rhaid ond i vvthio i beri iddo gvvympo i 'r llavvr o hono i hunan a thorri yn fribys ag etto er hynny pa drapherth bynnag sy 'n damvvain iddo, nid ivv yn cydanabod ag ef h [...]nan, nag yn ymostvvng ivv dduvv. Y navvr gan ddarfod i ni yn holllavvl vst [...]rio cyflvvr dyn, y mae yn rhaid i ni ymresvvmu vn fanvvlach o hyno fatter megis y gallo ddyscu ymostvvng dan lavv i dduvv. Ag o hervvydd (i 'm [Page 20] tyb i) ymysc yr holl baganiaid, nid oes neb a philosophyddiodd yn fvvy tyla­dvvy o 'n naturiaeth nina Phlinius Dvv­gvvn i destiolaeth ef megis y gall y christnogion (ivv mavvr gvvilidd) gymeryd athravviaeth gan bagan heb dduvv heb gyfraith, ag heb fod mevvn modd yn y byd gvvedi i levvyrchu a goleini 'r efen­gil. Ystyrivvn ychedig (medd ef) megis y mae 'n rhaid i ddyn guddio i gnavvd ar draul a chost yr anifeiliaid eraill, yr hain gan ddarfod i natur i phafrio yn he­laethach a ddvvgasōt allā o foliau i mam­mau, rhai blu, eraill, flevv, eraill grvvyn, eraill gēn ag vvlan yr hvvn savvrhad he­fyd v roddvvyd i'r preniau yr hain a vvis­cvvyd a rhysc ivv 'mdiphin rhag y dir­favvr oerfel a 'r gvvres, hefyd i ddangos yn hytrach mor ddiystyrys ag mor ddir­mygys y gvvnaeth natur ddyn, hi ai dyg ef i 'r byd yn noethlvvm, yn egvvan, ag megis phrvvyth anhymmig canys yr avvr gynta i ganvvyd ef hi a roddodd iddo ddagrau 'n ytifeddiaeth, yr hain ynt megis droganvvyr i arvvyddocau y dra­pherth a'r trallavvd sy'n calyn yn ol. Y­drychvvch yma, y pēna o vvaith natur ag er mvvyn hvvn y creadd duvv bob peth [Page 21] arall, ef y sydd mor egvvan ag mor eiddil ohono i hun fal os gadevvir heb gymorth yr anifailiaid eraill ai destaovviāt. E­drychvvch pen ddello allan o fol i fam, pa fodd yr ydys yn i vvlanenu yn i snodenu ag yn i estyn ar y ddaer ynte heb allu smydo o hono i hun mvvy na chyph, gvvelvvch yma hvvn sy 'n tybied ddar­fod i eni i ryfig a balchder, pa fod y mae 'n dechrau i fovvyd drvvy lafyr a thralla­vvd, eythyr pa bryd y mae 'n cerdded? pa bryd y mae 'r dyvvaedydd? i ba nifer o glyfydau y mae ef'n sufiedig? yr ani­failiaid eraill oi naturiaeth a fedrant yn gymvvys helpu i hunain, rhai drvvy fy­vvogrvvydd a chyflymdra, eraill drvvy nerth, dyn ni feder ddim oi naturiaeth i hun o ddiethr crio ag vvylofain, ef yn v­nic ymysc holl anifailiaid y byd, sy 'n da­rostvvngedig i boenau, gvvniau, delei­thvvch, llavvenydd, ambyddiad a chy­bydddra: ef sy 'n mavvr chvvanechu byvv yn hir, ef yn vnic sy 'n ymroi i ofergoe­lion ag yn gofalu am y pethau sy i ddyfod yn i ol, ag i fyrhau nid oes neb mvvy su­fiedig i lid, a gelynasdra nag efe: yr ani­failiaid eraill sy 'n byvv 'n heddvvchavvl ag yn gariad ys ymysc yr hain y sydd o'r [Page 22] vn rhueni ag ynthvvy ond dyn yn unic sydd yn elyn nail i 'r llal, heblavv hyny hophodd natur yr anifailiaid e­raill yn fvvy gan baratoi iddvnt pha­nau a thvvllau i 'mddiphin i hunain rhag phyrnigrvvydd yr avvyr a maling­dra 'r tymor. Canys yr anifailiaid mavv­rion sydd genthynt phauau ag ogau yn y ddaear, y rhai bycain megis chvvelces malvvad tortoiald coccys a 'r cyphelyb, natur ai taclysodd mor gymvvys, megis i gallont yn esmvvyth arvvain i taiau ar i cefnau. hefyd hi a roes i 'r hadau dovvys ivv 'mdiphim i'r plannvvydd risc, i'r cnau blisc a chibau, a hyn i gyd er mvvyn ca­dvv 'r rhueni: ond gen ddyn niy oes dim onis cais drv [...]y favvr chvvys a llafyr: he­blavv hyny os cyphlybvvn rym a gallu yr anifailiaid a nyni cavvn vveled fod rhagoriaeth mavvr rhvvngom ni ag yn thuy canys natur a roddod i ni gom­plecsvvn mor egvvan ag mor sufiedig i amryvv glefydau megis nad ydym ond yn anfvnych mevvn iechyd per­phaith: hefyd hi roddodd i ddyn avvydd gvvancys i 'mborthi megis nad yvv fyth yn gorphovvys ceisio mathau diethr ar fvydydd a phen ddrapho iddo gael [Page 23] bvvydydd vvrth i fodd ni feder ymvvrthod ag ynthvvy nas cymeryd gormod ag o ddyno y mae vn dyfod y catarau re­umau svvrphet ag aneirif o glvvyfau era­ill ethyr am yr anifailiaid y mae 'nth­vvy yn fodlon i 'r pethau a arlvvyodd natur iddynt heb gemell naturieth i fod­loni i chvvant hvvy ag i ddigoni i blys, heblavv hyny natur a roddod iddynt gom­plecsiun gvvedi i dymeru yn gystal me­gis nad ydynt fyth yn bvvyta nag yn yfed mvvy nag y sydd angenrhaidiavvl: ey­thyr am ddyn holl phrvvythydd y ddae­ar a 'r hain sydd ar y preniau holl rvvyo­gaeth lvsiau planigion a gvvraidd, pys­cod y mor, adar yr avvyr ni fodlonant ddim o hono ef ond gorthrymu holl na­tur gan gyfnevvidio sylvvedd i accidens drvvy gyfrvvyddyd cogau ag felly yn llithio natur i gymeryd gormod, vve­di drapho iddo ymsechu a thralenvvi i gylla i synvvyrau sy 'n drvvbliedig megis nad yvv un o honynt yn gvvneythyr y svvydd a ddylau, Ag y mae arnaf gvv­ilidd fod yn gorfod i mi son am y dir­favvr ddantethrvvydd a 'r mvvythau y sydd y dydd, heddivv, yn teyrnasu ymysc y Cristnogion yr hvvn beth sydd achy­syr [Page 24] fod llavver yn ddigvvilidd yn rhoi i cyrph i bob drvvgioni, a gvvydiau er phiaiddied a fythont, gan vvneythyr llavver yn llatteion, yn lladron, yn lyasvvy ag yn vvenvvynvvyr. Ag y mae yn rhyfedd genyf nad ivv bolliau llavver o honynt yn pvvdru, ag vn, torri ar i travvs, gan loddest ag vvttres, ag o ddu­chod y mae Lazarus druan vvrth y por­th, yn marvv o nevvyn, heb allu cael y brvvysion sy 'n cvvympo dan y bvvrdd, ag oblegyd hyny y mae 'r prophvvyd yn galvv y boliau glvvythys yma, yn lloiau braision, eg ef ellir yn dda i cyphelubu i 'r anifeiliaid divvybodys Canys i enaidiau hvvy y darn gorau o honynt (am fod y corph vvedi i orthrymu a bvvydydd a diodydd) sy 'ngharchar, megis mevvn phau dovvyll, a 'r synvvyrau a ddylent fod yn ermigau ivv [...]vasnaethu, ef gvv­edi angladdu, megis mevvn perfedd anifael. Yn erbyn y rhai glvv [...]thys yma, n mae y prophvvyd Esai yn gvvaeddi o hyd i ben, gan dyvvaedyd, gvvae chvvi sy 'n codi 'r bore i ddylid meddvv­dod, ag i yfed hyd dehreunos, hyd oni vvresoco y gvvin chvvhvvi, yr hvvn gamvvedd sydd heddivv mor gyphredin ymysc [...] [Page 25] dynion, megis nad oes na nasivvn na gvv­lad, nad ivv agos gvvedi i llngru, a yn ymphrostio oi mavvr yfed. Y tartariaid, 'y Persiaid, hefyd y groegvvyr, adderchafasont feddvvdod ymysc, i mavvr, orfo­ledau gan beri i 'r hain a oeddynt yn dy­fod ivv gvvleddoedd, naill ai yfed, ne fyned ymaith. Alecsander favvr yr Eme­rodr, a athravvodd y macedoniaid i yfed yn aruthrol, eythr yr Italiaid yvvch la­vv 'r holl nasivvnau a oeddynt yn dvvyn y gloch (megis y mae Plinius yn scri fenu) Canys yn i amser ef, yr oedd me­ddvvdod gvvedi gvvraiddio, a theyrna­su yn i mysc hvvy felly, megis nad oedd­ynt yn vnig yn yfed hyd oni chvvdent, eythr hefyd cymell i anifailiaid i yfed gvvin yn anfesurol. Paul Diacre yn yr hystori a scrifenodd o 'r Lvvmbardiaid, sy 'n cymvvyll peth rhyfedd ag aruthrol ynghylch camvvedd meddvvdod, drvvy fanegi o beddvvar o hen vvyr a vvnae­thent vvledd, yn yr hon y cordiasont yfed rhyfedi blvvynyddod y naill y llal, yn y modd yma sy 'n calyn, darfu iddynt gyttuno, yfed dau i ddau, gan rifo blvvynyddoed pob un i gilidd, a 'r neb a oedd yn yfed yn erbyn i gydymaith, a [Page 26] oedd rhaid iddo yfed cyn fynyched ag y biasau fyvv o flvvynyddodd, a 'r ifienga o 'r pedvvar a oedd onid dvvy trigain, yr ail a oedd ddvvy a thrigain, y trydydd a oedd saith a phedvvar vgain, a'r pedvv­arydd a oedd ddauddeg a phedvvar uga­in. Felly ni vvyddid pa faint a fvvytasont, yn y vvledd yma, ai ychedig ai llavver, eythr gvvyddom yn dda vyfed o 'r lleia onid dau trugain a gvvppanau gvvin, a 'r lleill pavvb yn ol i gilidd a yfasont rhy­fedi y blvvynyddoedd y byont fyvv, me­gis yfed o un ddauddeg a phedvvar ugain vvyaith Am hyn y nid heb achos y dyvv­aed Plato y philosophydd mavvr (gan vvybod y golled y mae gvvin 'n i ddvvyn i ddyn) mae 'r duvviau a ddanfonasont vvin i 'r llavvr o 'r nefoedd, er mvvyn cosbi dynion a dial ar i pechodau, gan be­ri iddynt gvvedi meddvvi ladd a mvvr­ddrio naill y llall.

Cynaus cennad brenin Pyrrhus, un di­vvrnod pen ddoeth i 'r Aipht a gvve­led dirfavvr uchelder gvvinllanau y vv­lad hono, a dyvvaedodd, iavvn oedd crogi y cyfryvv fam honno cyn yched, oblegid iddi ddvvyn i 'r byd [...]fedd mor beryglys a gvvin, ag oblegidd hynny [Page 27] o achos, Androcides a rybyddiodd Alec­sander favvr yr Emerodr, mae gvvin oedd vvaed y ddaear, ag a ddyleid vvi­lied yn dda pa fodd i 'r arferid ef, yr hvvn beth oblegid nas gochelodd, ef a laddodd Clitus yn i feddvvdod ag a loscodd ddi­nas Persepolis, ag a fvvrddriodd i physy­gvvr, heb lavv hyny efe a vnaeth lavver o afrolaeth ag anphavvdiau gvvradvvyd­dys Ag nid yn yn amser ni, y dechreuodd glvvthineb a meddvvdod vvraiddio ar y ddaear, eythr doeth i 'r byd agos gida dechreuad dyn. Canys mvvythau Adda ag Efa yn hanafiaid cynta, a fu achos gau pyrth paradvvys rhagomni Esau a vver­thodd fraint, i ytifeddiaeth: Ioan fedy­ddivvr y prophvvyd mavvr, a laddvvyd yn greulon yn nivvedd gvvledd herod y tyrant, y gvvr covvaethog a ddamnivvyd mevvn gloddeth. Canys y mae'n olau 'n y [...]ees [...] i fod yn byvv yn fvvythys, ag am hyny claddvvyd ef yn vphern. Noe gvvedi i 'r gvvin i orchfygu, a gyscodd heb gyddio ddirgelvvch natur, ai blant ai' gvvatvvorodd, Loth hefyd a lugrodd i ddvvy ferched. Am hynny y gallyvn vveled, megis y phafriodd natur yr ani­feiliaid yn fvvy na nyni, am i bod yn me­dryd [Page 28] rheoli i chvvantau yn gystal fal nad ynt hvvy yn cymeryd mvvy nag y sydd angenrhaidiavvl i gadvv iechyd, oblegid hynny nid ydynt yn sufiedig i gymmeint o glefydau a nyni. Ag os damvvynia, i gorthrymmu a chlefyd yn y byd, natur a ddyscodd iddynt gyfaredd mor addas megis nad rhaid iddynt gael gvvared arall yn y byd ar lavv y physygvvyr, yr hain drvvy gvvascod meddeginia­eth, sy 'n i siomi gan nevvidio R: i, D: ne decipere yn lle recipere Ag y mae yn rhaid i ni lavver gvvaith ddrudbrynnu i lafyr ef, hvvn sydd achos o 'n marvvfo­laeth. Canys y rhan fvvya o 'r meddigi­niaethau lacsatif nid ynt ddim arall ond gvvir forthvvyl i goethi dynion i lavvr ethyr os dammvvynia i 'r anifeilaidd gla fychu, ef a ddyscodd natur iddynthvvy gyfaredd, megis scythanod, adar y cegid, mvvyalchod, a 'r petrisiaid, yr ham ynt yn carthu i amhuredd a dail y llavvrvv­ydd, y clomenod a 'r turturiaid a 'r ieir he fyd, a llysievvyn a elvvir helcsin y tortiaid a iachant i brivviau a chegid, y cvvn a 'r cathod pen fythont yn llavvn ai carthant i hunain a glasvvellt gvvedi i gvvlitho, y cairvv gvvediibrivvo, sy yn tynny y sae­thau [Page 29] allan, drvvy fvvyta dictamnus, pen fytho 'r bele ai bryd i ymladd a 'r llygo­den phrangeg hi amlenvvif i hun a ryvv ivv chryfhau, y baeddod gvvlltion ai ia­chant i hunain ag eidral, yr arthod a man­dragora, yr eryrod gan vvybod i bod yn dydvvy i vvyiau drvvy favvr boen, a gaisiant garreg a elvvir aetites rhai ai gei­lvv aquilin ne garreg yr eryr, gan ddvvyn hon ivv nythod er mvvyn bod yn havv­sach iddynt ddydvvy, yr hon garreg y dydd heddivv sydd arferedig y mysc merched yr Idal, i ysmvvythau arnynt pen fythont yn yscaru ar anedigaeth eti­fedd, hefyd y mae rhai o 'r anifeiliaid yn gvvasnaethu yn lle meddigon i ni megis y loriot, hvvn y mae Aristotel yn i alvv arios am yr hvvn y mae 'n dyvvaedyd, os un claf o 'r cryd melyn, a edrych arno ef yr aderyn a fydd marvv, a 'r dyn a sydd yn hoffach, pen fytho y gvvenoliaid yn gvveled fod mvvg y symneiau lle i mae 'nthvvy yn nythu, yn gvvneythyr drvvg ivv covvion, ai iachant a llysievvyn a el­vvir celidonia, y nadrodd a 'r serphod eraill oran fod i golvvg vn pallu amser gau haf a sydd yn bvvyta phenigl ddechre blvvyddyn i gryfhau i gvvendid ag er [Page 30] mvvyn gallu 'n havvsach bvvrvv ymaith i hen grvvyn. Y pelican sy 'n tynnu gvvaed oi gorph i iachau i govvion a frivvasant y sarphod, y cyconia (megis ag y mae y phi­losophyddion naturiavvl yn cyphesu, a ddyscodd i 'r poticariaid arfer glystyr, gen sengi mvvsogl yn i gvvndid pen ni all fyned i 'r stol.

Plutarch agos a synnodd gan favvr ry­feddu y serch a ddug natur i 'r anifeiliaid yn fvvy rhagoravvl nag i ddynion, ag a fu mor hyf, a siccerhau y gvvyddau yr ani­feiliaid y tri math o physygvvriaeth, ca­nys gvvedi iddo brofi y gvvyddent rin­vvedd a phriodoldeb amryvv lysiau a sim­pliaid (megis y dyvvaedasom o 'r blaen) y mae heb lavv yn dyvvaedydd o chvva­neg, i bod ynthvvy yn cadvv 'r ail rhan hon yr ydym yn i alvv diet: Canys pen y mae 'nthvvy yn ymglovved i hunain yn fvvydlavvn, yr int 'n ymvvrthod a phob ymborth a lliniaeth, megis y blaiddiaid a 'r lleod, pen ir ymglovvant i hunain yn rhy devvion y mae 'nthvvy yn ymvvr­thod a chig, a byvv yn unic drvvy gyscu, hyd oni ddra pho iddynt drelio yr c [...]vbvvl sy 'ni cyrph. Am i trydydd ran hon yvv meddeginiaeth, y mae rhai yn tybied fod [Page 31] yr elephant yn i gvvybod: canys meder dynny allan oi gorph y saethau a 'r dardi­au a 'r hain i brivvyd, heb berigl na lysmair yn y byd, yr hvvn beth gvvedi i hiero philꝰ hen philosophydd groeg i ystyrio yn ho­llavvl, a gvvynodd yn erbyn truanaidd cy­stydd dyn, hvvn peirhon ai fod yn bena­dyr ar yr holl greavvduriaid eraill, etto mae mevvn llavver o bethau yn ddiscibl i 'r anifeiliaid ag i brofi fod hyny yn vvir (med ef) mae 'r gvvenoliad a ddyscasont i ni adailadu, eythr beth ivvi harfer hvvy pen fythont yn gvvneythyr i nythod, yr ynt yn gynta yn gosod priciau cryfion i sylvveddu i nythod, gan roi y rhai lleia n uchaf a phen ni fedront gael mor dom (hvvn yr ynt yn i arfer yn lle morter) y mae 'ntvvy yn hedeg i 'r dvvr ag yn 'm­drochi yno hyd oni vvlychont, yna y cy­merant lvvch, ag ai tymerant a 'r dvvr, ag a ddvvbiant i priciau ag yn y modd yma y gvvnant i nythod yn grvvnion, ag yn gydvvastad, ag nid yn gornelog gan vvy­bod fod y modd hvvnvv yn vvell i'mddi­phin i cvvvion rhag yr anifeiliaid eraill, gvvelvvch mor govvraint ivv adailadeth yr anifeiliaid bychain yma ond rhyfedd vvrth gvvrs natur ivv gvvaith y pryfed [Page 32] coppin i 'r hain y mae merched a gvvra­gedd yn ddisciblion, gā ddyscu genthynt nyddu a gvvau llian a 'r pyscodvvyr he­fyd vvneythyr i rhvvydau, etto y mae genthynt vvell gvveddaidddra yn i gor­chvvylion. canys nid oes un cvvlvvm yn i gvvaith hvvy, na dim eisie na gormodedd y cvvbl sy 'n diellu oi cyrph bychain eid­dil. Ag yr ynt yn dosparthu i llafyr yn gy­fiavvn canys y fanvv ai heppil beinvv sy'n nyddu ydafedd i vvneythyr maglau, a 'r gvvrryvv o 'r tu arall, sy 'n hela llinia­eth iddynt, ag yn ddyfal yn gvviliad i be [...]i i 'r anifeiliaid surthio yn i rhvvydau, ag er nad yvv i gorph fvvy na physen, et­to y mae mor ddyfal, ag mor fyvviog me­gis ryvv amser i fod yn dal ednoc mavvr a llasardiaid bychain, yn i rvvydau, ag y mae yn gvvilied y tymor i hela yn gy­stal megis fod yn debygol i fod yn astro­mivvr: y mae 'n gvvneythyr yn y gvvr­thvvyneb i ni a ydym yn dyscvvyl hin deg ond ef sy 'n ymlid p [...]n fytho yr amser yn gymvvlog, yr hvvn i ni sy 'n arvvyddo­cau drvvg hin, megis y mae Aristoleles yn scrifenu yn i lyfr o historiau 'r anifēiliaid. Eythr pvvy ni ryfedda yr aruthrol antu­riaeth a vvnaeth bran, hon (megis y mae [Page 33] Plularch yn scifenn) a vvelvvyd yn Asia, pen vvascodd syched arni, a chvvilied am ddvvr, a ganfu stuc vvrth pytevv, yr hvvn a lanvvodd, gan fvvrvv cerrig yn­tho, megis y gallau yr dvvr godi i fynu cyn uched ag y gallau yfed o honof: yn yr un modd y gvvnaeth ci mevvn llong, pen gododd syched arno ef yn absen y morvvyr, a fvvriodd gregin a cherrig i bot o olevv megis y gallae yn havvs ddy­fodd atto efe. Ond pvvy a ddyscodd i 'r anifeiliaid dirgelvvch y philosophyddia­eth yma, sef ivv yr escynau 'r pethau ys­cafn, pen ddodid bethau trvvmion ar i hucha, os mynvvn ystyrio a chyhemlu pvvyll a doethineb dyn, cavvn vveled fod yr anifeiliaid bychain (yr hain yr y­dym beunudd yn i mathru dan yn traed) yn i ragori ymhell mevvn y cyfryvv be­thau ag y mae 'n gyphelyb fod genthyn­thvvy rinvvedd naturiavvl ymhob cyn­heddfau campys mevvn doethineb gry­mysdra llvvrfdra havvddgarvvch rhyvv ogrvvydd a dysceidiaeth. Canys y mae 'nhtvvy yn adanabod bob un i gi­lidd, ag yn rhannu yn gyfiavvn rhvvng y naill a 'r llall, yr ynt vn dymyno y peth sy fuddavvll iddynt yn pho rhag drvvg ag [Page 34] mi ag yn tvvyllo dynion hefyd yn arlvv­io pethau angenrhaidiavvl i fyvv yr hvvn beth gvvedi i lavver o 'r philoso­phyddion i ddyfal ystyrio nid oedd ar­nynt gvvilidd ddadlau, ag amau a oedd­ynt yn gyfranog o resvvm. Gadavvn ymaith physygvvriaeth meddiginiaeth, adailadaeth, a chrephti llavv eraill yn yr hain pyrofasont fod gen yr anifailiaid vvybodaeth cymaint fal yr ynt ryvv amser yn athravvy dynion, chvvilivvn navvr am bethau tyrrionach, megis musig, i ryngu bodd i 'r hain ni darllainiant vvaith eraill, oddigerth bod (ni vvn ni pa beth) i ddiddanu y synnvvyrau ag ivv cyphroi a rhyvv ofer laferydd: eythr pa ddyn sy 'n y byd mor analldys, mor bendrom, mor ledfeddod, ag mor ddiyspryd, ni ryfedda ie ni synna drvvy y dirfavvr diddanvvch, pen glyvvo y peraidddra sy'n diellu oddi vvrth yr Eos pa fodd y gall lais mor gys­son ag mor llafar, darddu allan o gorph cyn lleied, heb lavv hynny y mae mor ddyfal yn canu, megis y diphygia i hoedl yn gynt nai'llais, mal y mae yn debyga­vvl fod genthi ryvv athravv musig ivv dy­scu. Canys, y navvr y mae yn anrhydyd y bas, yn y man y trebl, gvvedi y tenor, ag [Page 35] yn y divvedd y descant, ag y mae hi yn cyfnevvidio i llais megis y tybiech fod rhyvv aderyn arall yn cydlaisio gida hi, yna ar un anadl, ag yn disvvmvvth, y mae yn der­chafu i llais i anirif o bunciau melys­per, megis i bod yn peri 'r ysprydion nefavvl synnu i gvvrando ag nid dynnion yn unig, heb lavv hyny y mae hi a me­lysdra i chaniad yn llithio ag yn denu lavver o adar bychain eraill, ag megis i dyfyn, ai gvvahadd, yvv amredyd, ag i fod yn gyfrannog oi llavvenydd, ag heb fod yn fodlon i hynny, cevvch i gvveled yn athravvy i chyvvion, gan i cymell i laisio yn yr vn fath lais a phyroriaeth, ai dyscu hefyd i gadvv 'r cyphelib donan, ai cyfarvvyddo ar vn anadl i gyd blethu 'r nodau y naill yn fyr a 'r llall yn hir, ag yn i cyfnevvydio mor gyflym ag mor ddy­syfyd, i gymmeint o fathau, megis nad oes vn creavvd yn o ddyr yn y byd a feder i anredyd, peirhon ag i Aristophanes co­medydd groeg, yn comediath a osododd allan o ganiadau adar, ai holl nerth ai allu ymroddi yspryd, i 'nredydu y 'r adar, mevvn amryvv bunciau, yr hvvn beth a ryfeddod Democritus gvvedi iddo dros lavver o flyvvnyddodd vvrando 'r Eos, ag [Page 36] yn gochel perigl, ag vveithiau yn siom­adar eraill, sy 'n addef yn gyhoedd mae 'r eleirch a 'r Eos a fuont athravvyr music i ddynion, ag nad yvv holl buroriaethau music dim arall, ond lladrad a ddug dyn o ddiar yr adar. Am hynny Salamon ddoeth gan vvybod pa faint ymae 'r anifeiliaid yn yn rhagori ni, mevvn lavver o bethau sydd yn yn danfon ni ivv yscol hvvy, pen y mae 'n dyvvaedyd, Pedvvar peth byc­hain sy 'n y byd doethach na 'r doethion: y movvionyn sydd beth gvvael egvvan ei ddil, ag etto er hynny y mae yn arlvvyo yr haf i lliniaeth erbyn y gauhaf, y cvv­ningod nid ynt chvvaith mavvr, ag etto yr ynt yn gvvneythyr i taiau yn y ddaer, y ceiliogodrhedyn ynt heb frenin, ag et­to er hynny y maenthvvy yn myned allan ynghyd yn vn llu, y pryfed coppyn (yr hain a ellvvch i dalach lavv) sy'n presvv­ylio mevvn llysoedd brenhinoedd, a pheth agos anghrededyn yvv gvveled y movvionyn bychan yn arvvain baychiau cyn drvvmed drvvy ddirfavvr boen, he­fyd edrych y cyfrivv drefn ag order sy 'n i mysc: canys y mae 'nthvvy yn holli y gravvnyn ud yn i ganol, megis fod yn havvsach iddynt i arvvain ivv phauau. Ag [Page 37] os bydd gvvedi glychu, pen sytho divvr­nod tesog yr ynt yn i sychu yngvvres yr haul rhag iddo egino, eythyr drvvy bara govvraindeb y mae 'nthvvy yn adailadu i taiau, yr entri nid yvv na llefel nag uniō, rhag i 'r anifeiliaid eraill ddyfod i mevvn, ond y mae ar osco, a llavver o droyadau a llvvybrau tovvyll yntho a chevvdi ddos­parthu yn dair rhan, un rhan ivv 'r lle y maenthvvy yn cynnal i parlamentau ai comanfau, yr ail ivv lle y maenthvvy yn rhoi i stor ai arlvvy dros y flvvydd yn i ga­dvv, a 'r trydydd (megis y mae Plutarch yn scrifenu) ivv'r lle y maenthvvy yn cla­ddu 'r meirvv, canys hyn sydd ddiogel megis ag y darfu i 'r philosophyddion natu­riavvl nodi i bod yn arfer y peth sydd gy­mvvys a gvveddaidd i gladdu 'r meirvvon Am hyny nid ivv yr philosophyddiaeth yma o frenin Salamō yn ddifudd i ni, oble­gid divvy esampl yr anifeiliaid man y mynnau yn dvvyn ni i ochel segurydd mamaeth pob drvvgioni, yr hvvn beth oedd gadvvedig yn yr eglvvys gynyrcha­vvl, gan ordeinio i bavvb fyvv drvvy i la­fyr ai chvvys i hun, rhag i 'r diog ddifa golyd y ddaear yn ddifudd, yr hvvn beth y Rhufeiniaid a oeddynt vn i gadvv mor [Page 38] gaeth, megis ag y mae sisero phynnon y gymenniaeth yn ysbysu, na lafasau un Rhufeiniad, yn yr hen amser rodio heo­lydd Rufain heb arvvain gidag ef ryvv ar­vvydd pa fodd yr oedd yn byvv, megis y gellid gvvybod i fod yn byvv drvvy i la­fyri hun, ag nid drvvy chvvys a phoen' eraill. Ag er mvvyn hyn o ystyr, y consvvl a oedd yn arvvain isarn oi flaen y Prætori­aid a oeddynt yn arvvain capp, y tribu­niaid mas, y phensvvyr gleddau, y talvv­riaid y gvvellau, y gofaint y morthvvyl, yr araithvvyr y llyfr, felly ni adavvent i athravvyr celfyddydau fod yn dyscybli­on i vvydiau fal y mae Marcvs Aurelius yn i stori (pen y mae yn copha dyfalrvv­ydd yr hen Rufainiaid) yn scrifenu i bod yn ymroi i hunain i lafyr mor evvy­llysgar, megis na ellyd drvvy holl Rufain gael un dyn seguri arvvain llythyr dros ddau ddydd ne dri, yr hvvn beth a all beri ini y Cristnogion vvrido o gvvilidd Canys pe i bai yr holl segurvvyr gvvedi i gyrru ymaith allan o'r trefi, ni byddau haiach o bobl gvvedi i gadel yn ol: ond os ystyrivvn yn ddyfal bob peth a greavvdd duvv, cavvn vveled nad oes dim yn segur onid dyn, canys po perpheithia y creavvdd du­vv [Page 39] bob peth, mvvy oll ivv i lafyr ai dra­pherth, gvvelvvch yr haul yn ysmydo yn oystad, ag nad ivv 'r lleuad fyth yn gorphovvys. Y phyrfafen a 'r planedau sy 'n oystad yn ysmudo, ni all y tan fyth fod heb vvneythyr rhyvv orchvvyl ne ephaith beunudd, yr haul sy 'n oystad yn cerdded o 'r naill fan i 'r llall, y dyfroedd yr afonydd a 'r phynoniau ynt beunydd yn llafairio, y ddaer nid ivv fyth segvr. Canys y mae yn dvyyn phrvvyth yn na­turiol, sef llysiau, planigion, a phrvvy­thydd eraill i borthi dynion ag anifeiliaid hefydd, am hynny o achos os ystirivvn bob peth, cavvn vveled nad ivv natur fyth yn peidio a llafyrio, rhyvv amser y mae 'n dvvyn pethau i 'r byd, amser arall y mae 'n i llugru, felly i fyrhau, nid oes bla mevv gvvnlad mvvy na segurdra. Canys y mae yn oystad yn dychymig rhyvv aflvvydd, a mvvythau i lugru dynoliaeth Am hynny dylem farnu yr diog yn llescach na 'r anifeiliaid gvvlltion, o 'r hain y mae un (megis yr ych) yn rhoddi i groen i vv­neythyr yn yscydiau, i gig ivv fvvyta i rym ai nerth i lafyrio 'r ddaear, y ddafad druan vvirion'n rhoddi i chenu i 'n dilladu i chig i'n porthi, i chroen sydd gymvvys [Page 40] i lavver o bethau, eythyr dyn segur nid ivv dda i ddim oddierth i vvneythyr yn erbyn i dduvv i dramgvvyddo y gvvirion, ag i fvvyta bara y llafyrvvr sy 'n poini, fe­lly gan vvybod vvrth hyn a scrifenvvyd o 'r blaen, pa haelionia arferodd natur tu ag at yr anifeiliaid, yr hain a hophodd cym­meint megis fod yn gorfod ar ddyniō gyn­hemlu i arferau, cynheddfau a hefyd i svv­yddau yrhain a reolod ag a drefnodd natur ynthynt mor gymmvvys, megis hefyd fod yn rhaid iddynt i calyn, ie i anredyd me­vvn llavver o bethau Canys pa lyasvvr sydd yn gymeint gelyn yn erbyn natur, ag mor suchedig o vvaed dyn, ni reola i ddir­favvr chvvant i lyasu os ystyriaf nad oes un anifael mor greulon, a ladd yr un oi rie­ni i hun, ple i mae un plentyn, mor ang­haredig ivv dad ai fam, ni thosturaf pen vvelo 'r elyrch yn porthi i tadau ai ma­mau peni 'r henaiddiant, gan vvenidogi iddint bob peth ar y sydd agenrheidiavvl, drvvy gydanabod y daeoni a dderbynia­sont genthnt yn i ifienctid, ag yn bendifa­dde o hervvydd i bod yn achos oi bovvyd. hefyd y mae Eliamis yn cymvvyll peth rhyfeddach ond arythrach ivv gredu, sef fod yr elyrch infainc yn caru mor ser­chog [Page 41] i tadau ai mamau pen i bythont hen ag egvvan, megis oni bydd genthynt liniaeth yn barod ivv porthi allan o llavv, 'r ynt yn chvvdu i fynu y peth a fvvyta­sont y dydd o'r blaen, rhag ofn iddynt fei­rvv, gan i bittellio hvvy a hvvnvv hyd oni chaphont ymborth arall iddynt. hefyd ple i mae tad mor greulon nag un fam mor annaturiav [...]l a feiddia ddifethu i he­ppil i hun, na gvvneythyr dim nivved a­rall iddynt pen ystvrio fod y delphin mor avvyddys i 'mddiphin i rhai bach megis os damvvynia i 'r pyscodvvyr ddal un o ho­nynt, ni 'madavvant fyth ag ynthvvy. ond i herlid hyd yr eitha a gadel i dali hunain cyn ymvvrthod ai eppil yr hvvn nid ivv yn unig yn naturiavvli r delphin, eythyr hefyd i byscod yn arall a elvvir Scombru, hvvn sy 'n cynifer yn oystad ynghylch mor marsilias yn Phrainc, hvvn hefyd peirhon nad ivv mor gydnabyddys a dyn, etro mae yn hophi i eppil cymeint me­gis pen vvelo ddynion ne ddim arall yn i herlid, ef ai llyncaf yntvvy ivv fol yn fuvv heb vvneythyr dim nivved iddynt a phen ddar y perigl pho ef ai dadch­vvda ailvvaith i'r dvvr yn gyfa heb vvney­thyr dim nivved iddynt peth agos anghre­dedyn [Page 42] ivv fod pyscod yn caru i heppil cy­meint, gan fod yn vvell genthynt gael drvvg i hunain na chael oi heppil dim nivved. Pvvy ivv efe nid ymegnia ddio­ddef tylodi yn ddioddefgar pen damvvy­nia iddo, os myn gynhemlu naturiaeth y pyscodyn a elvvir polypus, yr hvvn sydd byscodyn sych, pen futho nevvyn yn gvvascu arno, efe a fvvytu fonion i freichiau, gan fod yn ddiamau gentho y tyfant aill­vvaith, pa vvr sydd mor ofnys ni chymer gysur pen vvelo loysion angau yn guascu arno (peirhon ai bod yn beth arsvvydys) os ystyriaf yn ddyfal fod yr elyrch yn ca­nu pen vvelont i divvedd yn nessau atyn­thvvy er nad oes genthynt obaith o 'r ail bovvyd. Nid oes un tad mor greulon mor annaturiavvl a ddiddyma i etifedd oi eti­feddiaeth i gvvaethogi eraill, os dal sel­vv ar order y vvenol bach yn magu i cho­vvion, yr hon megis y scrifenodd Elianus yn i stori roeg o 'r anifeiliaid, sy 'n cadvv cyfiavvnder ganodigaeth pen fytho'n gvvenidogi ymborth iddynt, ag am nas gallar anvvaith ddvvyn ymborth i 'r cvvbvvl, y mae yn mynych gynnifer i geisio ym­ [...]orth iddynt, ag ni diddymaf yr hynaf oi gyfiavvnder. Canys y cyntaf a an­vvyd [Page 43] a gaiph yn gynta i vvasnaetu, a 'r ail yn nesaf, fely y mae 'd calyn y drefn a 'r order a roddodd natur iddynt, heb dvvyllo na sommi yr un, hvvn beth a ro­ddodd achlvs [...]r i phyosophydd o In [...]ia a elvvir Diophilus gvvedi iddo gynhemlu yn graph trefn a gvveddaidddra gvvai­thredoedd yr anifel bychan yma, a 'r y­doedd yn porthi i chovvvion, sy 'n yscri­fenu fod natur athravves y gorchvvyl y­ma, yn preintio ag yn gvvraidio yn yr ani­feiliaid ryvv gyfraithiau a ddylen fod yn siamplau ag yn batrvvmau i holl ddy­nion i hyphorddi i byched, gan i calyn­yn yr un modd nid oes neb mor ddvvl, ag mor ledfeddod, na chymer ddysc gen y gog hon a gyfrir yn ddoeth ag yn gall yvvchlavv pavvb (peirhon ai bod yn i chamarfer yn yr iaith gyphredin ag yn i chasau) hon drvvy gallineb a phvvyl naturiovvl, sy 'n cydnabod ai dirfavvr vvendid, o hervvyd oerni i naturiaeth, megis na all eistedd ar i vviau, ag am hyn­ny nid yvv yn gvvneythyr un nyth eythyr y mae'n espio ple y mae adar eraill yn ny­thu, ag yno y mae yn dydvvy, gan adel yr vvy yn ol yn ddirgel ag yn gyfrina­chavvl drvvy vvybod i 'r eisteddant ar­no [Page 44] ag i magant, oblegid i fod yn debig i­ddynthvvy, yr hvvn beth (medd Fulgen­tius) y sydd megis drych i 'r tadau (yr hain nid ynt gvvaethogion a chenthynt lavver o blant) i baratoi iddynt athravvyr allan oi taiau, rhag drvvy ddiphig a geisie i addiscu ai athravvy yn i ifienctid, orfod arnynt gyrvvydro yn i henaint, pen ddy­lent orphovvys, ple i mae gvvas mor svv­rth mor ddiog, mor vvrthnysig, ag mor a fryvviog, ni chynyrfa pen ystyrio ryvvo­grvvydd a dyfalrvvydd y march, calon yr hvvn y sydd cyn uched a chymeint o ynni yntho, megis fod yn vvell gentho ef farvv na gadel i berchenog ne i feistr me­vvn perigl, y mae gentho y cyfrivv gyssur a roddodd natur iddo, mor gyflavvn ag mor helaeth, drvvy yr hvvn yr ydynt yn i vveled ef, megis taran ne fellten yn rhe­ddeg ag yn gvveini drvvy dvvrfa myl­vyr, gan ladd a mathru tan i dra [...] sa­vl sy'n petrusu i phrodd, ag yn y divvedd [...]i rydd fyth y maes i fynu nes dvvyn y gorchafiaeth ivv berchenog, ag os gall dyn gymeryd siampl o phyddlondeb ma­ [...]ch, etto nid ivv hyny ddim ivv gyphelu [...]u a 'r peth yr ydym yn i vveled beynydd [...]evvn cvvn, yr hain drvvy adynabod [Page 45] i meistred ne i perchenogion, ynt yn ym­lochlach ag ynthvvy, gan ddifyrru 'r am­ser iddynt yn i mavvrhau yn i hophi mor serchog, gan i calyn dros yr holl fyd ai adynabod ymysc y cvvbvvl mae ef ivv i arglvvydd, ai pennadyr, ag yn rhoi ym­borth a lluniaeth iddynt: hefyd v mae yn­tvvy yn cadvv ag yn gvvilied i da ai gyvvaeth, megis gvvell gentho gael i ladd na godef i spelio ag er mvvyn profi hyn o beth, dyga vn siampl yn unig, hon y mae Plutarch yn i fynegi, heblavv llavver o avvdyriaid eraill groeg a lladin gvvivv i credu, hon sydd ddigon i yrru ofn ar lyasvvyr a murddvvrvvyr gvvaed­lyd, ag eraill sy 'n rhoi nevvid dda ar vvaed dynion, yr hain y mae duvv yn i cassau, ag yn i phiaiddio cymeint, megis i fod yn goddef i 'r anifeiliaid gvvll­tiaon i cyfiavvn gosbi, fal y mae 'r hysto­ri sy yn calyn yn testiolaethu yn olau. Yr henafiaid a 'r hain fy 'n scrifenu o natu­riaeth yr anifeiliaid sy 'n copha o frenin a elvvid Pyrrhus, hvvn pen oedd ryvv ddivvrnod yn cerdded gida i lu, ef a dam­vvyniavvdd iddo gyfarfod a chi, hvvn a oedd yn gvvilied celain i feister a oedd yn farvv ar y phord gyphredin, [Page 46] gvvedi iddo dros yspiaid o amser dremu y dybryd olvvg yma, rhai o 'r cymydo­gion o 'r pentrefi nesa, a fynegasont iddo mae hvvn oedd y trydydd dydd er pen vvelsont yr anifail truan yma yno heb na bvvyta nag yfed, heb ymadel a 'r gelain hon, y peth a fy achos i'r brenin orchy­myn claddu 'r gelain, a chael o'r ci i gadvv am i phyddlōdeb, ag ofevvn yche­dig ddyddiau yn ol, y brenin a vvnaeth ymorol am y mvvrdrivvr, ag ni fedrodd mevvn modd yn y byd gael gvvyboda­eth, na chopinod amdano efe, ag mevvn yspaid o ddidiau yn ol, ef a damvvynia­vvdd i'r brenin fvvstrio i filvvyr, gan or­chymyn iddynt gerdded oi flaē, megis ag y gallau vveled y drefn a 'r order a codd arnynt, y ci (a gophavvyd o 'r blaen) a eodd yn oystad gida 'r brenin yn brudd ag yn drist, hyd iddynt hvvy yr hain a ladda­sau i feister, bassio heibio, yna drvvy ddir­favvr gyndairiogrvvydd a gvvylltineb [...]fe a gymerodd vvib o redeg yn i herbyn, gan i rhuthro a cheisio i cnoi ai brathu ai iaelodi gan udo a chyfarth yn greulon, gan droi yma a thravv, ag vvaithiau at [...] brenin Pyrrhus, ag edrych arno ef yn [...]ylldrvvmys megis pe i biasau yn og­fyn [Page 47] cyfiavvnder ar i lavv, yr hvvn beth a fu achos i 'r brenin ag i 'r hain a oe­ddynt gidag ef, ammau yn y man, mae 'ntvvy a vvnaethau y mvvrddvvr yma, a thrvvy hyn o gyphelybrvvydd i'r ecsam­nivvyd hvvy, ag ai cad yn euvvog, a chvvedi, ynthvvy a farnvvyd ivv cosbi, megis yr oeddynt yn heuddu. Yn vvir peth gvvrthfavvr ivv hyn ag yn arvvy­ddocau fod duvv yn phiaiddio mvvrdd­vvyr cymeint, yr hain ynt ddibris o vvaed dyn megis i fod yn goddef i 'r anifeiliaid i cyhuddo a dangos igdynt i drvv­gioni. gallvvn ddvvyn peth anirif, o siam­plau yn gystal o 'r historiau eglvvysig ag o 'r historiau prophanedig, yr hain sy 'n dangos yn olau y gallvvn drvvy edrych ar yr anifeiliaid gynhemlu gyssondeb o phi­losophyddiaeth, yn gystal o 'r foesavvl ag o 'rnaturiavvl canys drvvy edrych ar i cynheddfau i harferau ai gorchvvylion hvvy yr hain a drefnvvyd yn gystal yn ol cvvrs natur) sef i cyfiavvnder a tymoraiddra i grym ai gallu i perchētaeth ai ecōnomiaeth ai 'mddygiaid yn llyvvaedraethu i teirna­soedd ai ardalau bychain, ai budd cyphre­din, i divvairdeb ynghylch gorchvvylion natur, o rhannau eraill o rinvveddau, yr [Page 48] hainy mae ynthvvy yn i arfer, a chvvedi iddo ystyrio hyn o beth, fo all dyn gyda­nabod ag ef i hun, gan addef i bod yn­thvvy yn i ragori ef mevvn llavver o bet­hau, a thrvvy ystyrio i gystydd truanaidd, a pha fodd y darfu iddo adrithio i hun a digenhedlu o divvrth i odidavvgrvv­ydd i orchestrvvydd ai favvredd ef, ai gy­phroi i phiaiddio i syched ai fovvyd ihu­nan, gan i gael i hun yn ddiystyrach yn vvaelach ag yn llescach nag ynthvvy, yr hain a ddylae ef i rhagori cymeint, ag y mae ef yn i passio mevvn mavvredd ag ur­ddas, fal dyma pa ham y mae Iesu grist yn saint Mathevv yn galvv yr scrifenyddion a 'r pharisaiaid yn eppil y gvviberoed, ag Esai yn gvvradvvyddo plant Israel, gan ddānod iddynt i bod yn aniolchys i duvv a mynegi hyny iddynt drvvy siampl yr ych ar asen, yr hain sy 'n a dynabod i presep ai perchenogion, eyth yr Israel nid ivv yn adanabod i arglvvydd dduvv; hefyd yr ydys yn yn rhybiddio ni yn ddirgel drvvy stori y gyrmoch, yr hain drvvy oddefiaid duvv oedd diavvl yn i gorthrymu megis rhai a oeddynt yn treilio i henioes mevvn mvvythau a daintethrvvydd fal y mae lla­vver yn gvvneythyr duvv oi boliau, ag yn [Page 49] teirnasu heddivv ar y ddaear gan fuvv fal moch yr hain rhyvv ddydd a fyddāt yscl­yph'r cythreliaid o hervvydd na fynāt fod yn deml i dduvv, ag yn bresvvylfa i 'r ys­pryd glan, rhaid iddynt fod yn drigfan i 'r cythreliaid: y cyfryvv foch ynthvvy sy'n gvvneythyr i, paradvvys yn y byd yma, ag yn ceisio cuddio i drvvgioni, yr hain yr ydys yn i gvveled a llygaid, ag yn i teym­lo a dvvylavv, rhag yr ofn sydd arnynt­hvvy golli i golud daearavvl, sef i rhen­ti i prebendau ai hurddas, a rhag i didd­ymu oi difyrvvch cnavvdvval y mo [...] yma ivv 'r gvveniaethvvyr, yr hain nid ydynt yn gvvneythyr dim arall tra fy­thont fuvv, oddierth cadvv brenhinoedd a phenaithiaid yn i camvveddau i oferedd ai gvvagddifyrvvch ag y punc cynta o phydd yr hain ivv credu nad oes vn duvv ond i boliau canys i holl grefydd nid ivv ddim arall ond rhydid a mvvthau cnavvdavvl Eythr tu ag at ā gyfraith Iesu Grist, y mae 'n rhy bigog a rhy drvvm iddynt, nid y fant ddim oi gvvppā ef mae 'nthvvy yn tybied fod i gvvppan ef yn rhychvvervv, rhaid iddynt gael Crist o felfedd, ni allant aros cledrvvydd buchedd Ioan fedyddivvr y mae 'nthvvy yn olrhain ag yn ceisio llyso­edd [Page 50] y breninoedd, mvvythau, rhodres, difirrvvch a deleithvvch y ddaear, ag nid oes arnynt ofal arall yn y byd, ond myfy­rio pa fodd y gallant fyvv yn ddileith ys Eythr rhyvv ddydd i cyhoeddir ar osteg gar bron duvv ai orsedd, megis y mae y prophvvyd dafydd yn dyvvaedyd i ba lei phoaf rhag dy yspryd di? i ba le i cilia o 'th olvvg? os escynaf i'r nef yr vvy ti yno os descynaf i uphern dy lavv di a 'n tvvysaf o ddy noos cymeraf adenydd y vvavvr ddydd i hedeg hyd eitha gorllevvin dy lavv di a'm dvvg i yn union yno, a 'th ddehaulavv di a 'm cynal, os dyvvaeda myfia a 'm cuddi­af a 'r tovvyllvvch, yna 'r ymchvvela y nos yn ddydd, ie y tovvyllvvch nid ivv dovvyllvvch gida 'thydi, y nos sydd cyn oleued a 'r dydd, y neb a vvnaeth y cly­stiau oni chaiph ef glyvved. y neb a vv­naeth y llygaid oni chaiph ef vveled? Am hyny ef mvvyn divveddu, 'r cvvbvvl yn­ghyd mae arnaf phiaidddra mavvr fod dyn hvvn nid ivv ddim ond megis pry truan ar y ddaear, ag ni all ond prin ym­lysco (oddiethr drvvy obaith bovvyd tra­gvvyddavvl) a hefyd hvvn sydd druanaf o 'r holl greavvduriaid, ef yn unig sydd yn llefasu gvvrthnebu trefn natur ai ephaith, [Page 51] yn yr hvvn y darfu cynvvys pob peth ag etto efe yn unig sydd mor llefasys ag mor ddigvvilidd a chodi yn erbyn i dduvv hvvna all mevvn minut bach, i ddifetha. eythr pvvy ni rhyfeddaf esclysdra a svvr­thra dyn a feiddiaf vvrthnebu i arglvvyd? i'r hvvn y mae holl greavvduriaid y nef, y ddaear, y mor, y ser, y planedau, yr ani­feiliaid, yr adar yr angylion a 'r cythre­liaid yn ufyddhau.

YR AIL LLYFR.

CYphelybasom yn y llyfr cynta ddyna 'r anifeiliaid, dango­sasom pa ddiphig y sydd yn­tho ef, pa fodd y dylae dder­chafu i hun yvvchlavv ynthvvy, o hervvydd i urddas ai ragoriaeth, gan ystyrio i fod yn vvaelach ag yn ddistyrach nag yn­thvvy mevvn llvvaer o bethau. Am hyny gan i ni o 'r blaen roddi ar lavvr yn drvv­scvvl ryvv bethau o drueni dyn, y navvr yr ydym yn vmyned rhagddom i ddata­nu yn fanvlach tostyrys tragediaetca trveni dyn, gan ddechre oi anedigaeth ai ddyfodiad i 'r byd, a chvvedi gosod allan yn hollavvl holl amserau i fovvyd hyd oni ddygom ef ivv fedd, yr hvvn sydd derfyn a ddivvedd pob peth, Eythr yn gynta dim gedvvch ini vveled o ba had [...] mae 'n egi­no, ond o lvvgvvr ag haelogaeth? beth ivv 'r fan lle y mae 'n cynhedlu? onid unig phau o fydreddi a brvvnti? pa hyd y mae ym mol i fam cyn i fod yn debig i ddim [Page 53] arall oddierth i gnap o gig analltys, megis pen ddarpho i'r bru dderbyn y ddau had ynghyd, ag i vvres natur i tvvymno, mae 'n creavvdu croenyn tene bychan agos cyphelyb i 'r hvvn sy 'n nesa at bliscin vvy, ag nid ivv debig i ddim arall oddierth i vvy anhymig a ddydvvyd cyn i amser, gvvedi haiach o ddyddiau, y gvvaed sy 'n cymyscu, ag yn dechre bervvi yn y cy­frivv fodd, ag y mae tair coden bychein yn dechre, megis y boglynau sy 'n codi ar phrvvd o ddvvr chvvyrn) yr hain ivv 'r mannau lle y mae 'r tair rhan odido­ca o 'r anifail rhyfigys yma yn dechre phyrfio sef yr au y galon, a 'r ymenydd y rhanau yma ynt benna o 'r gvvaith a gvvir phynon y synvvyrau a 'r svvyddau eraill llyvv ardderchavvg, a neuodd y deall a 'r cof, gvvir arch rhesvvm. yn yr un modd, os ystyrivvn yn drefnys greavvduriaeth yr holl rannau eraill megis ag y mae 'nth­vvy 'n phyrfio, a pha fodd y mae 'r etifedd pen fytho yngrhoth i fam yn dechru gvv­neythyr dvvr drvvy bistill i fogel, ag o­ddyno yn cvvympo ivv chvvsigen bach, a drefnodd natur i 'r svvydd hono; Ag nid ivv yn ymgarthu i hun drvvy i dimpā, am nad ivv yn cymeryd dim lliniaeth ivv [Page 54] safn, nid ivv 'r bol na 'r cylla yn gvvney­thyr svvydd yn y byd, am nad ivv yn der­byn dim ivv golydd, ag oblegid nad ivv y chvveched dydd cynta ond megis llaeth, y navved dydd gvvaed y dauddegfed dydd cig, a 'r daunavved dydd yr ydys yn to­vvall yr enaid yntho. Ag am hyny nid advven i galon mor galed, ni fravvycha vveled peth mor ddiethr ag mor dostyr, ag nid ivv hynny a ddyvvaedasom ond gvvael, a llesc, os ystyrivvn yn fanvvl y peth sy 'n calyn, pvvy ivv ef ni ryfedda pen ystyrio y modd y mae yn cael i linia­eth, gan nad ivv yn arfer i safn hyd onis genir efe: hefyd i natur sydd mor dyner megis o brivvir, i fam ddim cyn llaied, ne os orogla drvvyn canvvyll, hi a gyll i bei­chiogi ar gais, yr hvvn beth a fu achos i Blinius resynu trapherth dynion gan scri­fenu y llyn. Mae yn dostyr ag yn gvvilidd genyf, pen ystyrivv y mor serfyll ag mor [...]gvvan ivv i ddechreuad ef sy 'n dofi yr [...]oll anifeiliaid eraill, gan vveled fod tarth [...]anvvyll a ddiphoddvvyd, yn peri i 'r fam olli i beichiogi; hefyd a pha liniaeth yr [...]dys ni fagu trefytho ym mol i fam? pa [...]daentethfvvyd a arlvvyavvdd na [...]u iddo. [...]ydym yn tybied fod yn rhyfedd i grea­vvdiad, [Page 55] diogel ivv fod i ymborth y peri i ni synu, oblegid nad ivv i liniaeth ddim a rall onid gvvaed a llugvvr i fam, yr hvvn beth sy mor phiaidd ag mor fuder, megis ni allaf (heb favvr arsvvyd) fanegi y pe­thau a sacrifenason y philosophyddion a 'r physygvvyr yrhain ynt yn traethu o ddirgelvvch natur: eythyr yr hain sy 'n evvyllsiavvl i gael gvvybodaeth o 'r cyfryvv bethau darllainiant plinius hvvn a scrifenodd yn i historiau natu­riavvl y pethau a draethasont llavver o 'r philosophyddion oi flaen ef, eythyr gvv­edi i feithrinio ef a 'r gvvenvvyn hvvn, ai phyrfio ai vvneyth yr mevvn maentioli cymmedrol, a cheisio mvvy o luniaeth ag ymborth iddo, ag o hervvydd nas gall dderbyn gymeint ivv fogel, ag y sydd an­genrhaidiavvl iddo, y mae drvvy favvr boen vn ymegnio i geisio mvvy o ymborth, hvvn ivv 'r achos i fod yn ysmudo ag yn cynhyrfu, ie yn torri y lliengig a 'r at­tegion a oeddynt yn i attal 'r blaen, hyd hynny o amser, yna yr bru (gan ymgly­vved i hun mevvn gofid, a dolur) ni fyn i gadvv ddim hvvy felly gan ymegnio ddie­llu allan: mae y bru yn ymegoryd: a 'r dyn bach yn clovved yr avvyr, ag yn i challyn [Page 56] drvvy ymlysco at ymel y bru, a dyfod i oleini 'r byd, nid heb ddirfavvr ddolyr a gofid ivv gorph tener, eythr pa boen a go­fyd y mae 'r fam druā yn i oddef dros yr amser hvvnvv heb vvneythyr cyfri fod rhai yn yr amser y bythent feichiogion, gvvedi colli chvvant ivv bvvyd, ag yn blyssio cig dyn, megis yr ydym yn darllain mevvn amryvv historiau, or fod ar y gvvyr ymvvr­thod ai gvvragedd dros yr amser hvvnvv. Eraill a blys i fvvyta ulvv, ne ludu, ne bethau eraill cyphelyb, megis ag y mae glybni llugredig drvvygionys yn chvva­negu yn i cyrph, heb lavv hyn pa ofid a pha ddolyr pa farthyrdod y mae y mam­mau truain yn i oddef, pen fytho yn escar ar ytifedd? pa berigl y mae hi yntho? Rhai sy 'n geni gan roi i brauchiau allan yn gynta eraill i traed, erail i glyniau, eraill ar dravvs: eythyr peth y sydd greunolach ni allvvn moi vvybod heb arsvvyd a phiai­ddra, sef ivv fod yn rhaid galvv 'r medd­igon a 'r physygvvyr yn lle yr mud­vvragedd i ddiaelodi 'r etifedi, ai dyn­nu allan yn ddarnau: hefyd ryvv am­ser rhaid ivv egoryd y fam druan, yn fyvv a gvvneythyr anotomyddiaeth o honi gan ddodi ermigau heiern yn i chorph, ai [Page 57] lladd i gael allan yr etifedd. Rhai sy 'n i geni mor anphyrfys megis nad ynt gyphelib i ddynion, eythyr anghenfeiliaid trvvch phiaidd, a serthol, Rhai a anvvyd a dau ben, ag a phedvvar troed megis un a vvelvvyd yn Ninas Paris y pryd yr oedd­vvn yn gvvneythyr y llyfr yma, eraill gvv­edi i cysylltu ynghyd megis ag y gvvel­vvyd yn Phrainc ddvvy ferched gyfailliaid gvvedi i cysylltu yn i escvvyddau, un o 'r hain gvvedi iddi fyvv dros amser, a fu farvv, ag a budrodd yllall. Polidor sy 'n scrifenu cyn i hanibal ymlid Marcellus y­maith i pho, eni etifedd i vvraig a eodd gentho ben elephant, un aral a phedvvar troed, megis anifail.

Ystoriavvyr on amser ni sy 'n mynegi fod putain yn Rufain y flvvyddyn pen eodd oedran Christ mil pumcant a dau navv, a ddug etifedd i 'r byd a 'r naill ha­ner yn debig i gi, hefyfd yr hain a scrife­nasont historiau yr Indiaid sy'n ysbysu yn lle gvvir fod heddivv yn cael plant yno ai haner yn anifeiliaid, oblegid serthol­dra ag anifeildra y dynion sy 'n præsvvy­lio yno. Rhai ynt gvvedi i geni yn ddall, eraill yn fyddar, eraill yn fud, eraill yn egvvan yn eiddil ag a diphig aelodau, o [Page 58] hervvydd yr hvvn beth, i caredigion ynt yn drist i mamau mevvn gvvarth a g [...]vra­dvvydd, a 'i tadau mevvn dirfavvr gvvi­lidd: megis os ystyrivvn yn ddyfal ddirge­lvvch yn ganedigaeth, cavvn yr hen ddi­hareb yn vvir, hon sy 'n dyvvaedyd, ef a 'n cad drvvy fudreddi a brvvnti, ef a 'n ganvvyd dr [...]vy ddolur a gofid, ag yn ma­gvvydd drvvy boen a llafyr. gvvyl yma vvaithredoedd a thrageddiaeth byvvydd dyn, fel dyma i 'mddygiad tre fytho yng­harchar 'n mol i fam eythr pen ddelo 'r car­charvvr truuā yma oi garchar cnavvdavvl sef ivv o fol ifan [...]c yn hemlvvn ychedig beth ivv efe pen ddelo ar y ddear beth, arall ivv oddiethr eulun pryf truan sy 'n diellu allā o 'r ddaear, a pha hug y gvviscvvyd ef pen y mae yn gvvneythyd i ardderchavvg ddyfodiad i lys y byd yma? onid a gvvaed? a 'r hvvn yr hilivvyd ef hvvn nid ivv ddim arall onid llyn a phigur pechod, megis ag y mae y scruthur lā yn arvvyddocau drvvy vvaed. O angenrhaid tostyrys, o gyflvvr truanaidd, cyn i 'r creavvdur truan yma bechu i hun ef sydd vn vvas i bechod, fal dyma 'r vvinvvydden chvvervv (am yr hon y mae hieren [...]i y prophvvyd yn son am dani) yr hon a fvvytasont yn henafiaid [Page 59] ag am hynny y bu 'r dincod ar i heppil, a thrvvy hon yr ydys yn arvvyddocau pe­chod cynhyrchavvl. beth ivv 'r caniad cynta y mae dyn yn i ganu, pen i mae 'n dy­fod i 'r byd, ond vvylofain a Germain, yr hain ynt genadau yn dyrroganu y tra­phertau sy 'n calyn, ag o hervvydd na fe­der i testiolaethu y mae 'n i mynegi drvvy achneidiau, fal dyma ddechreuad y pēnae­thiaid, y monarchiaid, y brenhinoedd, y tvvysogion a 'r emerodriaid, ag eraill yr hain ynt yn gvvneythyr y cyfryvv durf, y cyfryu derfysc, a 'r cyfryn gynnvvr, yn y byd y pryfer bychaned fytho cyn glymed ag y mae natur yn i ddvvyn i 'r byd, sy 'n dechre croppian ymdrolian ag yn ymlys­co ar y ddaear i geisio lliniaeth ai ymborth y cyvv bach cyn gynted ag y mae yn dy­fod allan o 'r cibin a sydd yn lan ag heb fod yn rhaid i olchi megis dyn, canys y mae 'n rhedeg at yr iar, ag yn gvvybod pen y mae [...]n i alvv, ie yn pigo ag yn bvvyta, y mae 'n ofni y barcyd cyn profi i falais, ag yn gochel perigl yn unig drvvy gyfarvvy­ddid natur eythyr dyn cyn glymed ag y mae yn dyfod i 'r byd, nid yvv ddim a­rall ond megis rhyvv anghenfil erchyll megis cnap o gig, hvvn a ddioddef i 'r ani­feiliaid [Page 60] eraill i fvvyta oddiethr i 'mddiphin ag a fydd marrvv o nevvyn cyn medryd cael gafel ar fron i fam, ag a fvvytu vven­vvyn cyn glymed a bvvyd da, ag a de­imlaf haiarn tanllyd cyn medryd farnu rhvvng drvvg a da, os gedevvch efe yn y crud, efe a 'mdrochaf yn i fudreddi i hun, y mae mor diphrvvyth megis na all fvv­rvv allani frvvnti, yr hun beth y mae 'r anifeiliaid a 'r adar bychain yn i fedryd yn dda. Gvvelvvch yma 'r mvvgdarth, y mvvsc, a 'r svfet, a 'r hvvn i darfu i natur ornvddu dyn, hvvn sy 'n gvvnevthvr cy­meint o phrost a hercules, ag yn i alvv i hū yn feistr o 'r holl greavvduriaid a phen ddarpho, 'r creavvdur truan yma ymsvv­ddo yngorddyfnddvvr i drvveni, rhaid iddo gael i fagu a chael lliniaeth cymvvys i gyssuru gvvendid i naturiaeth a 'r svvydd hono a roddvvyd i 'r mamau, ag o hervvydd hyny oystyr, natur a ro­ddodd iddyntvvy fronau, yr hain ynt megis pottelau priodavvl i 'r svvydd yma. Ond pesavvl mam heddivv a sydd, ne (drvvy ddyvvaedyd y gvvir) llysfamau creaulon yr hain ynt yn tybied fod yn ddi­gon iddynt yn unig ddvvyn i plant i 'r byd, a 'i bvvrvv ar y ddaear, ag yn lle i [Page 61] magu at famaethod dierth, yr hain sy 'n fvnych yn i nevvydio a rhoi eraill yn lle ynthvvy. Ag y mae 'n llai cvvilidd ar­nynt ddal ci bach yn i braychiau, na dal y phrvvyth a genedlasont, yr hvvn beth nid ivv arferavvl ymysc yr anifeiliaid er gvvyllted fythont. Canys ni roddant fyth moi heppil er maint y rhyfedi a fytho genthynt, dan gadvvedigaeth a choleth eraill, eythr y mae 'nthvvy i hunain yn i magu mor ddyfal ag mor serchog ar ol i arfer hvvy, iè yn i 'mddiphin ag yn i co­vvleidio yn i brauchiau yn oystad, hyd oni fedront i hunain ochel perigl. A hyn sy 'n rhyfeddach fod y cyfryvv eiddigedd a chynfigen yn codi rhvvng y gvvrivv a 'r banyvv, pvvy a gaiph i 'mgleddu ai co­leth, megis lavver amser fod y naill yn cvverylu a 'r llall, yr hvvn beth sydd ha­vvdd vveled ymysc yr a piaid, a 'r anifai­liaid eraill megis yr eirth, yr hain peirhon ai bod yn greulon o naturiaeth, etto y mae 'nthvvy moi havvddgar ag mor ser­chog ivv rhai bach, megis nad ydynt yn unig yn i magu ai llaeth i hunain, eythyr cyn gynted ag y mae 'nthvvy yn geni er nad oes arnynt na llun na gvvedd, yr ynt yn i perphaithio ag yn i glanhau: yn yr un [Page 62] modd y mae 'r adar bychain yn gvvney­thyr peirhon a bod genthynt bump ne chvvech dan i adenydd, er nad oes gen­thynt na llaeth na gravvn eraill ivv cynal etto nid ydynt yn arbed na chovvraindeb na dyfalrvvydd a gyfranodd natur iddyn­thvvy ivv cynnal ag ivv maithrino, yr hvvn beth sy 'n testiolaethu gvvir drueni dyn gan vveled fod yn i ddiddymu o 'r peth mvvya deledys iddo vvrth gyfia­vvnder natur ag yn i gymell i sygnollaeth gvvraig ddiethr, ie lavver gvvaith y cy­fryvv un a gapher yn orau nevvid pa lvv­gvvr pa ddiphig a pha anaf bynnag a fy­tho arni hi, yr hvvn beth sydd yn fynych mor advvythys i 'r plant, megis gvvell oedd iddynt gael i magu gen ryvv anifael gvvyllt yn yr anialvvch, na i rhoddi dan drugaredd y cyfryvv famaethod: Canys nid y corph yn unig yr ydys yn i lugru, megis ag i profasont yr henafiaid drvvy siampl Titus fab Vespasian, a llavver eraill, hvvn megis ag y mae Lampridius yn scrifenu a eodd yn sufiedig i amryvv glefydau ohervvydd i famaeth glvvyfys i sagu efe, eythyr gvvyaeth ivv pen fytho rhyvv anaf gvvedi i breintio yn enaidiau y mamaethod llugredig, megis ag mae [Page 63] Dion avvdyr groeg, yn scrifenu o Cæsar, yn i ail llvfer, lle y mae 'n gvvneythyr co­pha a Galligula y pedvvarydd emerodr o Rufain, oblegyd i greulondeb, hvvn nid oedd yn i roi yn erbyn i dad nai fam, eythr yn erbyn i famaeth a roesau fronnau iddo yr hon heblavv i bod yn anfoesavvl, oedd hefyd yn greulon ag yn farbaraidd o na­turiaeth. yr oedd hi, yn arfer iro penau i bronnau a gvvaed, gan beri i 'r dyn bach i signo ai llufu, yr hvvn beth gvvedi a ar­ferodd yn dda, oblegyd nid eodd fodlon yn unig i ladd anirif o bobl, eythyr hefyd yr oedd ai dafod yn llufu i gleddau gvvedi iddo i drochi yn i gvvaed, gan ddymyno hefyd na bydde ond un pen yn y byd, me­gis a gallau ag un dyrnod i scythru ymaith a theirnasu i hun yn unig ar y ddaear, felly am na ddioddefasau yr etifedd ddigon o drueni ym mol i fam, ef a arlvvyvvyd iddo drueni nevvydd, drvvy anghredigrvv­ydd y mamau, yr hain ynt mor dyner ag mor fvvythys megis na fynant moi magu ynthvvy eythr gvvneythyr iddynt lavver gvvaith sugno llaeth yr hain ynt yn nevvidio i phrvvyth, ne yn i meithri­no a llaeth llugredig drvvy 'r hvvn (me­vvn yspaid o amser y mae llavver o glefy­dau [Page 64] yn diellu, megis y frech, y clvvy gvvahanavvl, a 'r cyfryvv, megis ag y pro­fodd llavver o 'r physygvvyr i favvr aflvv­yddiant y plant truain, ag yn gvvilidd tra­gvvyddavvl i 'r mamau Canys hyn sydd ddiogl, os y fameth sydd ddrvvg anvvy­dys, ne su [...]edig i feddvvdod, ne y glvvy­fau eraill, ne o gyneddfau llugredig, cna­vvd i'r plentyn hefyd fod yn ddrvvgan­vvydys ag yn llvvgvvredig nid yn unig o hervvydd y llaeth a sygnodd, eythr hefyd drvvy fynych dremu a dal selvv arni hi, os y hi a fydd feddvves, y plentyn a fydd 'n yr un phynyd. Yr ydys yn darllain yn my­chedd Tyberius yr emerodr, hvvna ddar­fasau iddo 'mroi i hun yn hollavvl i fedd­vvdod, nid yn unig o hervvyddi 'r famaeth ai magasa [...] fod yn yfed yn aruthravvl, eythr oblegid i bod yn i borthi efe a bara gvvedi fvvydo mevvn gvvin, vvele megis ag y gall y famaeth nevvidio, nid yn unig gynheddfau, eythr hefyd holl gorph yr etifedd, os y hi fydd glvvyfys, y hi ai gvv­naf ef yn glvvyfys, hefyd os bydd hi ddvvll a lledfeddod yr etifedd a fydd o 'r un fath: gadavvn efe ynghadvvadigaeth, y fameth. mevvn pesavvl perigl y mae [...]fe gvvedi ymdroi yntho tre fythyr [Page 65] yn i fagu pa ofyd a pha farthyrdod y mae 'nthvvy sy 'n goleth ef yn i oddef, rhai sy 'n torri i lliengig drvvy ddirfavvr grio, megis na allant y mamaethod gymeryd i es­mvvythdra na chodi 'r bore, am orfod ar­nynt ddephroi hyd y nos yn i coleth hvvy, rhai cyn glymed ag a medront yn brin gerdded sy 'n cvvympo ag yn brivvo rhyvv fanau, megis y mae 'n havvdd gvveled yr archollion ynghylch i gorph bach truan heb vvneythyr cyfri o lavver o gle­fydau yr hain y mae 'nthvvy yn i dderbyn megis o etifeddi [...]eth drvvy lvvgvvr y ta­dau a 'r mamau, hefyd pvvy ni synna (yn y cyfamser vveled y gorchvvylion afrege­ddys yr dyn bychan yma, hvvn nid ivv yn gorphovvyso i 'mddiblo yn y dvvr a 'r phosydd megis llyphant, a chvvedi hyny y mae yn gvvneythyr taiau bychain o 'i ddaear, ag yn anrhedyd y marchog, gan farchogaeth ar vvialenig, a rhedeg ar ol y cvvn a 'r cathod, somgaru vvrh y naill bod yn fodlon i eraill, pvvy fyth a feddvvlia i greadur mor druan mor ddifas ag a mgylchvvyd a chemeint o dlodi, ag aflvvyddiant nevvidio mevvn cyn llaied o amser, a dyfod cyn falched, a chyn uched: yr hvvn beth gvvedi i Euripides y p [...] ­dydd [Page 66] tragedig i ystyrio a scrifenodd yn y modd yma.

Hefyd Iob y prophvvyd nefol a achvv­ynodd yn fvvy tyladvvy, ag a serch am­genach pen fy 'r ystyfnig drin a'r ymddad­lu rhvvngtho ef a duvv, gan ddyvvaedyd.

Am hyny os hieremias y prophvvyd mavvr a alarodd drvvy ddirfavvr dostyr­vvch, stad a chystydd Dinas babylon i budd cyphredin ai holl ardalau, pen oedd mevvn caethivved ag alltudiaeth: os An­chises [Page 67] a alarodd pen ddinistrvvyd Troia falch, os Marcellus y consvvl a alarodd pen vvelodd ddinas syracusa yn llosci: os salustius a alarodd halogaeth dinas Rufain gallvvn gida llavver o vvyr da alaru a thostyru truanaidd ddyfodiad dyn i 'r byd yma, i orchafiaeth i 'marvvediad, yr hvvn beth gvvedi 'r prophvvyd Esai i ysty rio yn ddyfn, sy 'n galaru i enedigaeth i hun ag am na fugesyd ef ymmol i fam, ag yn murmyrio yn erbyn y clynniau ai cyn­haliodd a 'r bronau a rosau sugun iddo y prophvvyd Hieremi hefyd gan i gy­mell a 'r un rhyvv ysbryd, sy 'n ystyrio beth yvv dyn a lini [...]vyd o 'r ddaear, ag a gyngaphvvyd drvvy bechod, a anvvyd drvvy ofid, ag yn y divvedd a vvneir yn ysclyph i 'r pryfed, a ddymynodd pe i biasau fol i fam yn fedd iddo, eythr da­livvn selvv ychedig bach ar y gorche­stavvl anotomiaeth yr hvvn a vvnaeth Iob y prophvvyd, santaidd, ynghylch dyn, pa foddy mae'n i baintio ef yn berphaith, pen y mae 'n ddyvvaedyd Dyn a anvvyd o vvraig, fydd a byr amser iddo i fuvv ag yn llavvn trueni, mae 'n blaguro fal llysievvn ag yn diflanu megis gvvascod, ag nid ivv fyth yn sefyll yn yr un cyflvvr, y navvr gedevvch [Page 68] yni gynill rhyvv synvvyr allan o'r gairiau yma, gan roi parch ag anrhydedd ivv ymadroddion ef, ag nyni a gavvn vve­led nad ivv philosoph y ddiaeth y paganiaid ddim, onid breuddvvydion, nevvl, ne fvvg, vvrthi cyphelybu a 'r hvvn y mae ysbryd duvv yni gymvvyll, pen y mae yn athravvy dyn i fod 'n ufydd ivv dduvv, ag i gydnabod ag efe i hun, mali mae yn eglur, pen y mae 'n galvv dyn yn fab i vv­raig, ai heb achos i dyvvaedodd hynny? nag ef canys ymysc yr holl greaduriaid a greavvdd duvv nid oes un mor sufiedig i drueni a gvvendid a gvvraig, yn bendifa­dde hon sy 'n planta, canys prin y mae un mis yn y flvvyddyn yn ddidrapherth, ag yn yr hvvn nid yvv mevvn ofn ag achreth oystadavvl, Y mae 'n dyvvaedyd y ol nid oes iddo ond byr amser i fyvv. Beth sy fyrrach na hoedl dyn, hvvn drvvy stopio i safn ai phroenau sy 'n mugu, ag yn di­phodydd yn disysyd, canys nid ivv hoedl dyn ddim arall ond avvel o vvynt a gysy­lltvvyd oi feyvn ef, ag oblegid hynny Theophrastus a llavver erill a vnaethont myrmur ag achvvyn yn erbyn natur, am iddi roddi hir hoedl ag enioes i 'r ceirvv i 'r cigfrain, ag i 'r anifeiliaid eraill [Page 69] yr hain nid ynt na phrophidiavvl na buddavvl i ddyn hvvn sydd frenin ar bob peth, a rhoi byr enioes iddo efe, peir­hon ai fod yn medryd treilio i amser me­vvn pethau gvveddol ag angenrhaidiavvl Ag beblavv hyny yr ychedig enioes sydd gentho, y mae yn i vvario drvvy gyscu a breuddvvydio, drvvy ddiglloni, gofalon, ag amdler o aflvv [...]ddianau eraill, megis os mynnvvn gyfri y cvvbvvl heb lavv hy­ny, nid oes i ni ond ll [...]i na dim ar a sydd vvivv i alvv yn enioes Gvvedi y mae yr prophvvyd yn cyphelybu dyn i gvvas­cod. beth i [...]v gvvascod? nidivv ddim am­gen, na pheth yn [...] dangos o 'r, tu allan ag yn somi golvvg dyn ai phansi, peth heb sylvvedd ne defnydd yntho hvvn ryvv amser sy 'n ymddangos yn favvr er nid ivv ddim o hono efe i hun, yn yr un modd y gellir cymeryd dyn hvvn rhyvv amser yr ydys yn i vveled yn rhyvv beth, er nad idivv ddim canys pen fytho ef yn y radd ucha o anrhydedd, y mae yn diflanu yn ddisyfyd, megis nas gvvyr neb beth a dda­mvvyniavvdd o hono ef, mvvy nag o gvv­ascod pen ddelo 'r nos, ag y mae 'n dam­vvain iddo megis y dyvvaedodd y pro­phvvyd Dafydd gvvelais y drvvgionys a [Page 70] 'r anghyfion yn gadarn ag yn frigog, me­gis pren llavvrvvydd gvvyrdd, eythym heibio ag nid oedd mvvy o hono efe, cei­siais efe, ag nid oedd dim o hono ef ivv gael.

Dangosasom yn hyn o fan yn drefnys, a chyn fyrred ag yr oedd bossibl, drvvy besavvl drysni, drvvy besavvl embyd, a thrapherth, y mae dyn yn diellu oi fabo­laeth. ystyrivvn vvraedd bach beth ivv pē y mae yn dechre codi i ben i fynu, espivvn a oes diben na divvedd ar i drueni ag os byddvvn gyfiavvn farnvvyr, cavvn vve­led fod i drueni beunydd yn chvvanegu fvvyfvvy canys fel dyna yr amser pen y mae natur yn phromach yn ymladd ag ef, i vvaed sy 'n bervvi, i gnavvd sy 'n i annos i galyn i ympvvy, i chvvant i fvvythau ai fasvvedd, i drythillvvch sy 'n i dvvyso, y­byd drvvgionys malaisys sy 'n i espio, y cythrel sy 'n i demtio, ifiectid sy 'n i hu­do. Ag felly y mae 'n amhosibl iddo (gan i fod gvvedi i amgylchu a chymeint o gamvveddau a gvvydiau, ag heb neb ivv ymddiphin) ddiainc rhag i orchfugu ai orfod yn y divvedd. Canys y corph pen fytho yn llavvn o ifienctid a rhydid, covv­aeth a mvvythau y mae 'r holl gamvve [Page 71] ddau ag envviredd y byd (medd Marcus Aurelius) yn i amgylchu ef ag yn ymosod yn i erbyn. Ag nid ivv ddigon i'r creadur truan yma o ddyn, gael i fagu o llaeth estronaidd, eythr hefyd mae 'n gorfod iddo dderbyn athravviaeth gan eraill na 'r hain ai dug i 'r byd. Canys yn avvr anaml ivv gvvyr o fath Cato, a gymer boen i hu­nain i athravvy i plant, am hyny mae 'n gorfod arnynt oddef creulondeb athravvyr eraill ivv dyscu mevvn crephti a chelfy­ddydau. Canys nid oes daearen mor phr­vvythlavvn nid eiph yn llvvm, os gade­vvir heb i llafyrio ai choleth yn ddivvid, a pho brasa a fytho, mvvy oll o chvvyn y mae hi yn i ddvvyn, yn yr un modd po mvvya o athrylith a fytho yn yr etifedd, mvvy oll ivv yr perigl rhag i fyned ar ddisperod, pen fytho 'r prenniau yn ifai­nc, yna i bydd rhaid i attegu, a scythru ymaith y blagur a 'r canghenau ofer os ydych yn amcanu cynill phrvvyth o ho­nynt yn ol, yn yr un modd y mae 'n rhaid davvgio 'r camvveddau sy 'n tarddu allan o ifienctid, rhag iddynt yn y divvedd ym­chvvelyd i favvr gvvilidd y neb ai dyga­sont i 'r byd: Eythr y dydd heddivv y mae annifer o dadau a mamau (o ddiphig i [Page 72] dyscu 'nthvvy yn dda yn i ifienctid, yn lle cael llavvenydd o honynt yn i henaint, yn cael tristvvch galar a gofid, hefyd heb lavv hyny, y mae llavver o famau yn lle i dyscu yn rhinvveddol yn i ifienctid, yn i dvvyn i fynu mevvn masvvedd ag anlla­drvvydd, Eythr er i bod ynthvvy yn fa­mau ivv cyrph, etto nid ynt ond llysfa­mau ivv enaidiau.

Ag os Eli ai blant a gosbvvyd yn drvvm am nas ceryddau ynthvvy, beth a ddylau 'r tadau a 'r mamau ddiscvvyl amdano, yr hain, yn lle i davvgio ynt yn i llugru. Ag yr ydys yn cyphelybu y tadau a 'r mamau yma i Apied, yr hain ynt yn lladd i rhai bach vvrth i covvleidio ai gvvascu yn i braychiau drvvy ormod hophter ag anvvyldra. A hynny ivv 'r achos fod cy­meint o honynthvvy yn dyfod tan lavv 'r crogvvr, yr hvvn sy 'n i davvgio ag yn i ceryddu.

Yr hen Ryfainvvyr gynt a oeddynt yn cassau y tadau, yr hain ni cheryddent i plant, megis iddynthvvy sylvveddu cy­fraith a elvvyd falcidica drvvy'r hon i tref nasōt ddangos y gyfraith i'r etifedd am i drosedd gynta, am yr ail i geryddu, am y drydedd i grogi a gyru i dad ar gil-allan o [Page 73] 'r vvlad, oblegid cvvympo 'r plant i 'r cy­frivv pholineb drvvy ddiphig i cosbi, dy­lae 'r tad fod yn gyfranog oi cosbedigaeth. Bydde dda genyf vvybod beth a vvnaent yr hen Rufainvvyr, pei gvvelent stad a chyflvvr llavver o vvledydd y byd he­ddivv, a pha heyrn? a pha rvvymynau? ie a pha gospedigaeth y ceryddent y tadau yr hain yn lle i rheoli yn iavvn yn i taiau, cyn i rhoddi at feistred ag athravvyr sy 'n i llu­gru drvvy roddi siāpl drvvg i ddynthvvy Canys y vvers gynta y mae 'nthvvy yn i roi iddynt tu ag at fuvv yn rhinvveddol ivv cablu, rhegu, glvvthu, meddvvi, a difa golud y rhai bychain gvvirion ym­ddifaid, gordderchu, godinebu, a thorri priodas, cysanu gvvragedd a merched ga [...] bon i llugaid, Ag y mae cymeint o famau heddivv yn y byd, yr hain ynt yn dyscu i merched ddavvnsio, pepereth, cymen­dod, dylyn compiniaeth, gvvatvvar, lli­vvio i vvynebau, a theccau i byssydd a mo­drvvyiau, i mvvnvvglau, a thlysau, ag a theganau, megis pe i byddent siopvvra­gedd. Eythr yn y divvedd ef a damvvy­nia iddynthvvy megis i 'r brenin Dafydd, pechodau hvvn a gospvvyd ar i blant yr hain a oeddynt mor ddiriaid, megis i vn [Page 74] o honynthvvy a elvvidd Aman, draisio Thamari i chvvaer, un arall a elvvid Ab­salon a laddodd i fravvd Aman, a chvve­di hynny ef a amcanodd ladd i dad i hun, a chvvedi ef ai gyrrodd ag ai ymlidiodd allan oi deyrnas, canys rheol y philoso­phyddion er yr cynfyd sydd vvir, sef fod dyn yn gvvneythyr llavver o gamvve­ddau yn y byd yma cospedigaeth yr hain y mae duvv yn i oedi hyd y byd arall, oddiethr am na ddysce i blant yn vvell, am yr hvvn gamvvedd yn gyphredin, y mae 'n cael i gospi yn y byb yma, canys ni all y tad roddi dim arall i 'r mab onid cna­vvd marvvoledig yn yr hvvn y mae yr eni oes yn terfynu, eythr di vvy ddysc a gvvy­bodaeth, yr ydys yn cael envv a mavvl tragvvyddavvl.

Am hynny i ddivveddu, y plant lavver gvvaith ynt mevvn perigl, yn i magu a llaeth mamaethod llugredig, ond y mae 'r perigl yn dvvblu i 'r savvl a ddylent i dyscu, o hervvydd fod ymborth y corph yn vvaelach nag ymborth yr enaid, Ond o hervvydd na soniasō ddim etto am Blato, hvvn a philosophyddiodd yn fvvy nefa­vvl na 'r holl Baganiaid eraill o drueni a [...]hrapherth dyn, ag ai casglodd ynghyd [Page 75] mor gynvvys megis i lavver (drvvy ddar­llain i lyfr ef o anfarvvfolaeth yr enaid, a gvveled i opinion) i byvrvv i hunain yn­gvvysc i pennau oddiar y craigiau a 'r my­nyddodd uchel i 'r phrvvdiau a'r tonnau cyndairiog, megis (drvvy ddivveddu i hoedl drallodrys) y gellynt feddianu di­ddāvvch a llavvenydd yr ail byvvyd, hvvn ivv y gvvir borthlas i 'r iechyd tragvvy­ddavvl, hefyd Plato y philosophydd y­ma, yn yr un dialog a vvnaeth o ddiysty­rvvch yn hoedl egvvan ni, sy 'n dvvyn i mevvn ryvv philosophydd a elvvir Socra­tes, hvvn drvvy orchestavvl doethineb sy 'n datcan drapherthau trueni a pheri­glon yn bovvyd ni yn y modd yma. Oni vvyddosti (medd ef) nad ivv vn bovvyd ni ddim arall, onid perindoteth, yr hvvn y mae 'r doethion yn i gyflavvni ag yn i di­vveddu drvvy lavvenydd, megis fod yn rhaid iddynt nessau at i divvedd (hvvn ni llir moi ochel) oni vvyddost yn dda mae 'r enaid ivv sylvvedd a 'r rhan orau ar ddyn, hvvn a gyssylltvvyd o fevvn y corph megis mevvn pabell, nid heb favvr boen a gofid? ag hefyd os natur a roddodd i ni ddim dao, ni y mae mor gyddiedig ag mor syri bara, a chvvedi i gymyscu ai gyplhy­ddu [Page 76] a chvvervvder ag orthrvvmder, o­blegid hyny yr enaid gan i 'mglovved i hun mevvn dolur a gofid, sy 'n dymyno presvvylfa nefavvl, ag yn evvllysio me­ddianu daioni'r uchelder, hvvn sydd dra­gvvyddavvl. Am hynny ystyrivvn nad ivv ymadavviad a 'r byd yma ddim arall na chyfnevvidiad drvvgioni am ddaeoni Eythr tyred yma (medd ef) oth enadi­gaeth hyd y dydd heddivv oes fath yn y byd ar drueni nas brofaist, bid ai tylavvdi ai eisiau ai gvvres ai oerni, ai dyrnodiau, cyn i ti fedryd manegi na dangos dy fan feddvvliau, pa genad arall pa arvvydd sic­crach a ellir i gael oi drueni ef, na i vvylo­fain ai ofidiau, pen darpho iddo brofi y cyfrivv nifer o ddrvvgioni, a dyfod i oe­dran saith mlvvydd yna y mae 'n rhaid iddo gael golvvgvvyr ag athravvyr ivv hyphorddi mevvn dysc, a phen ddarpho iddo gynyddu a dyfod ymhelach o oe­dran, rhaid iddo gael ceryddvvyr sarrig i ddofi gvvlltineb i ifienctid, ag ivv arfer nevvn poen a llafyr, gvvedi i farf sy 'n de­hre tyfu, ag yn blaendarddu allan, ag elly'n dyfod yn vvr, ag etto er hyny, fal yna 'r amser y mae ef yn entrio i favvr fal a thrallavvd yni yspryd, ag yn gorfod [Page 77] iddo gynifer lleodd cyphredin, a chal y cvvmpniaeth y rhain ynt megis nod i ddy [...] nabod drvvg a da, ag os ef sydd o dylvvyth ardderchavvg, y mae 'n rhaid idd [...] ymroi i anirif o beriglon, ag anturio i goll i hoedl drvvy anrhydedd, ag onid, ef gyfreir yn llvvrf ag 'n ddiystr gan bavvb Os ef a sydd o radd isel, ag yn arfer crepht llavv, y mae 'n cvvympo mevvn mil o drapherthau a pheriglon yn gystal i 'r corpl ag i 'r enaid, y mae ddydd a nos yn llafyrio, gā chvvsu dvvr a gvvaed i vnill y petl sydd angenrhaidiavvl i gynal i stad ai eilvvad. Ag yr ydys vn gvveled yn fynvch pa drapherth bynag a gymero ef, fod yr ddigon prin i vvasnaethu i angen, Ag am hynny nid heb achos yr oedd Marcus Au­relius y ddaued ar bumtheg Emerodr o Rufain, (gvvedi iddo ystyrio cyflvvr trueni yn dynoliaeth ni) yn arfer dyvv­aedyd: Meddvvliais yno fy hun, a ellid cael un stad, un vvlad, un deyrnas, un oes yn yr hon y gellid cael vn dyn a feidd­iau ymphrostio, na chavvsau dros i holl enioes, na gvvrthvvyneb nag aflv [...]yddi­ant, a phe i gellid cael un efe a fyddae y cyfryvv anghenfil mor ochr llavvn ar y ddaear, megis a synnau yr byvv a 'r marvv [Page 78] vveled, gvvedi i orphen: mi a gefais (medd fe) fy marn yn vvir, sef ivv i fod efe a bedd ddoe yn govvaethog, heddivv yn dylavvd, y neb a oedd ddoe yn iach, heddivv yn glaf, y neb a oedd ddoe yn chvv­erthin, heddivv yn vvylo, y neb a oedd ddoe yn llvvyddianys heddivv yn aflvvy­ddianys, y neb a oedd ddoe yn fuvv, hedivv yn farvv. Ynavvr gedvvch i ni ymchvv­elyd yn yn gvvrthgefn at y sufiet cynta, gorphenvvn yn drefnys bob ychedig y peth a ddechreuasom, pvvy yn yr holl fyd a 'mroes i hun i eilvvad, i fyvv yn y byd, ar na flinodd arni hi yn y divvedd? gen ach­vvyn yn i herbyn. Ag i brofi hyny yn [...]glurach, ystyrivvn yr holl stadau goru­ [...] na bob un ar ol i gilidd.

Dechrevvn ar yr hain sy 'n cynifer y dvvr, sef y morvvyr, mevvn pesavvl perigl y mae 'nt hvvy yntho ddydd a nos? beth arall ivv i trigfan onid carchar drevvllyd? beth arall ivv i dillad ond spvvrn i 'r dy­mestl? mae 'nthvvy yn oystad megis raidei­liaid beunydd ar hervv, ag fyth heb gael na gorphvvys na seibiant, o hervvydd fod y gvvynt a 'r glavv y cenllyst a 'r eira yn i euro, ai hoedl yn sefyll ar drigaredd y py­radiad, y craigiau a 'r traethelli, ag ymevvn [Page 79] perigl rhag i claddu yn moliau 'r pyscod. Bias y Philosophydd doeth a oedd yn ammau pa un y dyleid cyfri y fath bobl hynny; ai ymysc yr anifeiliaid daearavvl, ai ymysc yr hai dvvfravvl, a hefyd pa un a dyleid i cyfri, ai ymysc y byvv ai ymysc y marvv. vn arall a elvvid Anacharsis a ddyvvaedodd nad oedd onid lled dvvy fodfedd ne dair, ryngthynt a marvvfo­laeth, sef ivv tevvdvvr y styllen ar yr hon y mae 'nthvvy yn nofio. Ag os ydym yn tybied fod i bovvyd hvvy yn greulon ag yn phiaidd, pa faint mvvy o felysdra a thi­riondeb yr ydym yn meddvvl gael i, mevvn hvvsmonaeth sef ivv genthynt hvvy sy 'n llafyrio 'r ddaear, yr hain ar a golvvg cynta, yr ydys yn tybied i bod yn dde­dvvydd ag yn ddinivved ag yn bendifadde o hervvydd i lavver o 'r Padriarchiaid, ag o 'r philosophyddion ddevvis y cyfryvv fovvyd, megis yr hvvn lle i mae lleia 'r hocced a thvvyll, a hefyd oblegid i la­vver o 'r Emerodriaid Rufain yn yr hen amser ymvvrthod ai llysoedd ai capido­liaid, theatraid, ai amphitheatraid, i thermiaid i piramydiaid ag adailadau eraill ardderchavvg, er mvvyn aros 'n y maesydd i lafyrio 'r ddaear, ie i goleth y prenniau [Page 80] a'r gerddi ai dvvylo: megis yr ydym yn darllain o Ddioclesian, Attalus, Cyrus, ag eraill a sonnivvyd amdanynt yn llyfr Co­lumella, Beroal, a Guestenin, Cesar ag eraill Eythr y savvl a chvvenych ystyrio yn graphach, gallant ddyvvaedyd fod y­mysc y rhos yma, lavver o ddrain pigog, ag i vvirhau hyn o bethgvvedi i dduvv ym­lid dyn allan o Baradvvys ef ai gyrrodd i lafyrio 'r ddaear, megis un ar gil gan ddy­vvaedyd vvrtho ef, y ddaear sydd felldi­gedig er dy fvvyn di, cai geisio dy 'mborth o honi drvvy boen a llafyr holl ddyddiau dy enioes, canys hi a ddvvg i ti ddrain, mie­ri, ag yscall a thi a gai fvvyta llysiau 'r mae­sydd, a 'th fara drvvy chvvys dy dal, hyd oni ymchvveli ailvvaith i 'r ddaear o 'r hon i doethost, eythr (vvban gvvai ni) pvvy a brofodd yn vvell fod hynny a ddy­vvaedodd yn arglvvydd yn vvir, na 'r lla­fyrvvr truan, lavver gvvaith pen ddarpho iddo arredig a hau, ie a theilo 'r tir drvvy favvr boen a thrapherth, hyd y dydd, he­fyd goddef dirfavvr vvres yr haul, phyr­nigrvvydd yr oerfel, brathau 'r sarphod gvvenvvynig, chvvsu dvvra gvvaed, i la­fyrio 'r ddaer sy 'n i fagu, gan obaithio cy­nill phrvvyth o honi, eythr espia 'r rhevv a [Page 81] 'r censyll a 'r dymestl ai diddymant ef oi holl obaith, y defaid a 'r gvvartheg sy 'n meirvv i un, eraill pen fythōt yn y maes yn gvvaithio y milvvyr sy 'n spelio y cvvbvvl sydd genthynt, megis pen ddelōt yn i gvv­rthgefn ivv taiau yn lle cael llavvenydd ag esmvvythdra, y vvraig sy 'n vvylo ag yn udo y plant sy 'n gvvaeddi a 'r holl teu­lu 'n galaru ag yn meirvv o nevvyn, ag i fyrha [...] nid ivv ddim arall onid cramen ne archol sy 'n dolyrio yn oystad: yr ovvran yr ydym yn achvvyn yn erbyn un peth, yn y man yn erbyn peth arall, y navvr yn er­byn glavv, yn lleigys yn erbyn sychdvvr, yn y man yn erbyn gvvynt a thymestl ey­thr uchlavv'r cvvbvvl yn erbyn milvvyr, a pheth āirif o aflvvyddianau eraill, yr hvvn a linivvyd megis arol phyrf, da pacem do­mine, ag a vvnaeth cydymaeth i mi ydydd heddivv o flaen fy llygaid, testyn yrhvvn si 'n y modd yma.

Eythyr gadvvn ymaith y llafyrvvyr gida i trueni, a cherddvvn o 'n blaen, ag edrychvvn beth yr ydys yn i vvnaethyd mevvn marsiandiaeth, Canys os ysty­rivvn y peth o'r tu allan, y mae 'n dyby­gavvl i fod yn addau diddanvvch ag es­mvvythdra, oblegyd helaethrvvydd y golyd y sydd genthynt ag yn bendifadde oblegid fod Plinius yn dyvvaedyd mae marsiā diaeth a ddychmygvvyd er mvvyn angenrhaid yn bovvyd ni, a hefyd o her­vvydd i lavver o vvyr doethion ardder­chavvg, megis un Thales, un Solon, un hypocrates, arfer Marsiandiaeth, hefyd heblavv hyny am i bod yn achlysur i gadvv breninoedd a thvvysogion diethr mevvn heddvvch, a thingnefedd ohervvidd i bod yn dvvyn o 'r naill ddinas i 'r llall y peth sy'n amyl mevvn un, ag yn pallu yn y llall, eythyr ni allvvn o chvvaith guddio y peth a ellir i vveled a llygaid, sef ivv mor drvv­blys ivv bovvyd y marsiandvvyr, ag i be­savvl perigl ag embyd y mae 'nthvvy yn sufiedig yn oystadavvl ar for a thir heb gyfry i bod y darn fvvya oi henioes me­gis rhaideisiaid allan oi bro ai gvvlad, ag yr ydys y' tybied nad oes dim rhagor rhvvngthynt a hervvyr, ond bod i hervva­eth [Page 85] ynthvvy oi bodd ai evvyllys i hunain am i bod yn hedeg ag vn llosci ar for a thir drvvy dan a gvvres oblegyd y mavvr chvvant sydd gēthynt i ynill, ag y mae 'nthvvy yn fodlon i 'mvvrthod ai diddanvvch a ddylen i gael gen i gvvragedd ai plant, oi tiroedd, ag oi cofyaeth a bob amser yn oystad mevvn perigl oi henioes, drvvy fil foddyon, drvvy ambuscadau pyradiaid, ag eraill, a r cvvbvvl o hyn sy'n damvvyn o hervvydd i havvydd ai chvvant gvvan­cys i elvva, heb vvneythyd cyfri oi braint ai noddfa penna oi bravvdvvriaeth hvvy hvvn nid yvv ddim arall ond anudoni, sio­mi, a thvvyllo i cymedogion ai cydfrod yr megis fod yn anodd i neb farsiandio ag ymgvvaethogi, heb siomi eraill, ag y mae yn i mysc hvvy ddihareb gyphredin, sef yvv nid rhaid iddynt ond troi i cefn at dduvv, dros dcvvy flynedd ne dair ag egoryd drvvs i cydvvybod yn engach i'm gvv­aethogi a myned yn faen dros faen, at yr hvvn beth gallvvn arddodi llavver eraill o ddrvvgioni, anvviredd, a melltithion sy 'n calyn hyny pen y mae 'nthvvy yn arvvain vvar o vvledydd eraill, yr hain nid ynt angenrhaidiavvl i fovvyd dyn, eythyr yn unig i faintimio gvvragedd a phlāt mevvn [Page 86] balchder rhodres oferedd anlladrvvydd a mvvythau, megis na bai natur o honi i hun yn ddig on llithrig i bob drvvgioni, heb fod yn rhaid i chymell ai annos ym­hellach, ag yn y cyfamser nid oes na gvv­lad na theyrnas, heb i spelio oi holl arian drvvy 'r oferedd yma, a pheth sydd vvae­tha o'r cvvbvvl, y mae 'nthvvy yn prein­tio moesau ag arferau diethr yno gan i hau ar led gida marsiandiaeth ag yn llugru yn hollavvl y cvvbvvl. Y mae 'nthvvy bey­nydd yn gvvneythyd i turfau i phairiau ai marchnadau, lle y mae, marsiandvvyr yn gyfa yn ymgyfarfod i brynu gvverthu a chyfnevvidio, yno y mae 'r marsian­dvvyr mavvr yn rhagori yr hai bychain, gan utrio iddynthvvy yno yn gyfa y vvar drvvg llugredig, yr hain ni fedrent moi gvverthu mevvn modd arall, a 'r hain sy 'n yn siomi ni drvvy i ail gvverthu i ninne. A rhyvv amser y perigl sydd favvr, canys drvvy i marsiandiaeth y mae 'nthvvy yn ymgynhoria brenhinoedd diethr estro­naidd gan gyfranu ag yntvvy gyfrinachau i gvvlad a thrvvy roi benthig arian iddynt y mae 'ntvvy yn y divvedd yn bradu ag yn gvverthu i gvvlad, hunain yr hvvn beth ofovyn ychedig o flvvynyddodd [Page 87] aethont heibio a brofasom i fod yn vvir yr phrainc, drvv golled ag aflvvdyddiant llavver o bobl, Eythyr gadavvn ymaith gy­mvvyll am fil o ddichellion bychain, eraill pen fythont yn cymyscu ynghyd sothach a rhyvv amser yr hain y mae hoedl dyn yn sefyll arnynt ag etto hyny sydd yn vvae­led yn i celfyddyd hvvy, megis i bod yn athravvy i gvvaision ai negesvvyr yn i ifienctid yn hyn o beth, a 'r hain a ddysco i gvvers yn orau, ynt yn cael chvvanegu i cyflogau yn bendifadde yr hain a fedran yn orau anudoni, a siomi, ne megis a mae 'r ddihareb cyphredin (troi 'r gath yn yr haul) ag anrhedyd y Genvvesiaid, y phlorensiaid ne 'r Venesiaid. Ag y dydd heddivv y mae 'nthvvy gvvedi dvvyn y pethau i'r cyfrivv gyflvvr tostyrys, megis na lefys un fyned allan o 'r siop, gvvedi i­ddo gyning rhyvv bris am y vvar, ag ym­chvvelyd ailvvaith yn i vvrthgefn argais, cevvch y vvar gvvedi i nevvidio, drvvy gavvreindeb y lladron bychain yma, yr hain nid ydynt yn gvvneythyd cydvvybod yn y byd roddi i enaidiau i ddiavvl er mvv­yn cyfovvaethogi i maistred, Y mae bath arall ar farsiandvvyr o 'r hain ni chymvvy­llasom ddim etto o honynt, yr hain si 'r [Page 88] teccau i siopau a da eraill, trvvy gyscod gvvneythyd mavvr olvvg o farsiandiaeth or tu allan, gan fenthygio gen un ag arall, y mae'nt hvvy vn siomi y savvl si'n i colio, a phen ddarpho iddynt gynill ynghyd som mavvr o arian drvvy i dichell ai sio­maint, yn y divvedd y mae 'nthvvy yn banchryddu (megis y dyuaedant) ne yn myned yn dvvcci, ag yn ceisio lle i drigo mevvn rhyvv ardal arall, lle y gallōt fyvv yn esmvvyth, ar y peth a ladratasont ag a ddygasont ar drais o ddiar eraill, yr hain yn fynych ynt yn cvvympo i'r cyfrivv dy­lodi ag eisiau, megis yr ydys yn i cael gvv­edi ymgrogi i hunain, gan vveled i bod gyvedi i siomi ai diddymu o 'r peth yr oe­ddynt cyn siccred o hono a 'r peth a oedd yn i pvvrsau.

Gvvedi 'r Atheniaid fyfyrrio yn dvvys hyn o beth, ni fynent mevvn modd yn y byd oddefun marsiandvvr i praesvvylio 'n i dinas. Eythr trefnasont i leodd eraill goy­scaredig allan o 'r dinas, lle i gellent arfer i marsiandiaeth: heb lavv hyny mae llavver o vvledydd a theyrnasoedd er y cynfyd, lle ni chymerent vn marsiandvvr i ddvvyn svvydd gyphredin, ne i fod mevvn parch nag anrhydedd, nag hefyd i godef i fod o [Page 89] gynhor y Dinas, nag mevvn modd yn y byd mevvn braint na chymeriaid yn i tre [...] yn yr un fath y tadau eglvvysig mevvn amryvv leodd oi llyfrau, ag oi gvvaith, ynt yn i damnio ynthvvy, megis saint Ioan Chrisostom, a S. Augustin, yr hain yn [...] yn dyvvaydyd, fod yn anodd iddynt vva­snaethu na rhyngu bodd i dduvv, na gvvnaethyd penyd tyladvvy am i pechodau ystyrivvn ychedig fuchedd tostyrys ag alltydiaeth y savvl sy 'n dylid rhyfeloedd, yr hvvn sydd mor greulon ag mor phyr­nig megis fod yr anifeiliaid gvvlltion yn i [...] arsvvydo ag yn i phiaiddio. Canys y nos y mae 'nthvvy yn gorphovvys ag yn cyme­ryd esmvvythdra yn i tulleu sy 'n y dda­ear, eythr y milvvyr sy 'n gvvilio yn oy­stad, ag yn gorphovvys vvrth gvvrs y lle­ad, gan oddef glavv a chenllyst, eira, a nevvyn, oerfel, a gvvres, a phen glyvvo dristlavvn arvvydd y drin, mae 'n rhaid iddo ymbarathoi naill ai augau dysyfyd, ne i ladd i gymydog, ag er mvvyn pedvv­arsvvllt ar vgain o gyflog yn y mis, y mae yn i vvneythyr i h [...]n megis bvvlvvarcne darian erb yn dyrnodiau y gvvnnau, megis ymysc hol drueni 'r byd nid oes un cy­phelib i drueni 'r milyvr, felly a fyni di [Page 90] vvybod drueni a thostyrvvch rhyfel, a vvelaisti yrioed ddim mor bechodrys a gvveled trin rhvvng y lleo a rhu arth, ne anifeiliaid cymdairiog gvvlltiō eraill? Ond tostur a chreulon ivv gvvled hvvy yn rhvvygo y naill y llall: Eythr aruthrach ivv gvveled y naill ddyn yn erbyn y llall gvvedi glasu a chynddairiogi, megis pe bai gvvedi i adrithio i anifail gvvyllt, drvvy arfer i greulondeb yn erbyn i gy­mydog, heb vvneythyr cyfri yn y byd o anirif o aflvvyddianau eraill, yr hain sy 'n perthynu atto ef, heblavv hyny y bobl druain a yvnaethont cymeint o ddinasoe­dd a threfi teg, drvvy boen a chvvys, a he­fyd ai cyvvaethagasont, drvvy ddirfavvr lafyr a dyfalrvvydd, gan i cryfhau ai ma­intimo, eythr gvvyl yr ydys yn i spelio yn i dinistro ag yn i dystrovvio o flaen i llygaidd, yr ydys yn lladrota yr yd a 'r llafur a dorvvyd cyn i addfedu y llafyrvvr truan sydd gvvedi i fvvrdrio, y pentrefi gvvedi i llosci, y cvvbl y sydd mevvn ofn a chrynfa yn o ystadavvlnid oes un teylu nid ivv yn crio ag yn vvylofain, y crefti a 'r celfyddydau sy 'n ddiystyr ag vnddify­ddavvl, y bobl drvain sy'n gorfod arnynt gerddotta i bara, ne farvv o nevvyn, ne [Page 91] ynill i bovvyd drvvy gelfeddydau gvva­harddedig er mvvyn ymddiphin i henioes morynion ifanic ynt yn gvvaiddi i traisio, y gvvragedd gonest ynt yn aros yn i tau beb blanta, y gyfraith sy 'n distevvi moes a phob arfer dda sydd gvvedi i difa, cyfi­avvnder a diphoddvvyd ag a sathrvvyd dandraed, crefydd a lygrvvyd, lleod cy­fygredig a halogvvyd, yr henavvgvvyr ynt mevvn alltudi [...]eth a chaethivved yn fynychaf yn gvveled lladd i plant gar bron illygaid: yr ifienctid gvvedi ym­roi i bob drvvgioni, yr ydys yn cael peth anirif o vvragedd gvveddvvon a phlant ymddifaid, pavvb sy 'n casau y tvvyso­gion a 'r monarchiaid, o hervvydd y dir­favvr drethi, y mae 'nthvvy yn i godio ddiar i pobl ai deiliaid, yr hain sy 'n myr­myrio yn i herbyn gan i rhegu ai melltigo y mae 'n rhaid iddynt groesafu 'r diei­thred ag ymlochlach ag ynthvvy i ynill i phafer ai evvylys da. Y mae 'n rhaid gvv­neythyr mavvr draul a chost i 'm baratoi i ryfel, pa un bynag i bo ai ar for ai ar dir, rhaid ivv cryfhau y bvvlvvarcau, cyvvai­rio i pebyll, ai cabana [...], llysco i 'r maes i gvvnnau, yr arfau ar cerbutiau, carthu y phosyd, gvvilio a gvvardio a pethau eraill [Page 92] y rhain ynt arferedig mevvn rhyfel, (vvban gvvae ni.) ond oedd ddigon i natur grea­vvdu dyn mor druan, mor ddisas ag mor sufiedig i gymeint o ddrvvgioni, o diethr rhoi hefyd iddo ryfel ivv gyro yn holla­vvl, yr hvvn bla o hono i hun sydd mor advvythys ag mor vvenvvynig, megis nad ivv yn unic gvvedi crynhoi yntho i hun holl ddrvvgioni 'r byd eythyr y mae 'n i rhagori ymhell, hefyd y mae mor ddrvv­gio nysmor advvythys ag mor felltigedig, megis nad ivv yn unic yn gorthrymu y drvvgionys, eythyr hefyd i dyrnodiau creulon sy 'n discin ar y tylodion gvvirion dinivved: hefyd pe i mynnent arfer y creu­londeb ar gyndaredd yma yn erbyn y die­ithred a 'n gelynion, ef y all hynny roi peth bodlonrvvydd i'r gorfoledvvr, eythr duvv deg a fynvvch vvybod pa agoniant y sydd ymysc y brenhinoedd cristnogavvl i salfadigaeth hvvy ivv dynystriad i cyme­dogion, i budd i golvd ai cyfvvaeth hvvy ivv tlodi ag yspail eraill, i llavvenydd ai diddanvvch hvvy, ivv tostyrvvch galar a dagrau eraill, ag ni fu erioed o 'r rhan fvv­ya, orfoledd yn y byd, mor llvvyddianys nad oedd y gorfoleddvvr hefyd yn vvylo­fain ag yn galaru, Canys ni bu erioed na [Page 93] thrin, na chad mor ddedvvydd, lle nid oedd y gorfoleddvvr i hunan yn y divvedd yn ydifaru, os oedd dim dynoliaeth yntho ef peth a addefasont llavver o 'r hen baga­niad drvvy testiolaethu hynyi hunain yn gyhoedd megis Marcus Aurelius 'r eme­roder mavvr, gvvedi iddo enill llavver gorfoledd anrhydeddis yn erbyn i elynion a phen ydoedd yn derbyn i drivvmph ai orchafiaeth yn Rhufain, a theimlo yn i gy­dvvybod y travvsedd a'r cam a vvnaethau ai gymedogion, a dechreuodd vvaeddio hyd i ben, gan dyvvaedyd pen oeddyd yn farvvain yn y gadiar drivvmphaidd, pa pholineb mvvy all fod i emerodr o Ru­fain o hervvydd iddo orchfygu llavver o drefi, a chynhyrfu yr hain a oeddynt yn heddvvchol, dynystrio a dystryvvio dina­soedd, cyro 'r cestyll a 'r phorthresau yn llavvr faes, espelio 'r tylodion, cyvvae­thogi y tyrraniaid, gvvneythyd anirif o vveddvvon ag ymddifaid, Ag yn daledi­gaeth am yr holl golledion yma i grosafu ai dderbyn drvvy driv [...]mph, drvvy favv­redd ag anrhydedd, o hervvydd amdler o bobl a laddvvyd, llavver a gymerasont boen a llafyr, eythr un yn unig sy'n cael y gogoniant a 'r an [...]hydedd, Gvvedi efe a [Page 94] ddyvvaed o chvvaneg, felyn (myn y duvv­iau tragvvyddavvl) pen oeddyd yn farvv­ain yn Rufain yn y cyfrivv orfoledd, ag an­rhydedd, a gvveled y carcharvvyr truain, mevvn hiern, a chatvvynau, a phen ddeal­tais alar y gvvragedd gvveddvvon, a gvve­led amdler o dresor a gad ar gam, ag yn anhyfiavvn, pen ddoeth i 'm cof y rhai meirvv a laddesyd, peirhon am bod yn llavven o 'r tu allan, yr oeddvvn o 'r tu fevvn yn fynghalon, yn vvylo yr dagrau gvvaed, gan vvaeddi 'n erbyn Rufain. Rufain tyred ynes (er fy mvvyn i gvvran­do, pa ham yr vvyti yn llavvenychu am a­flvvyddiant eraill. A vvyti hynach na Ba­bylon? a vvyti decach na Helen, a vvyti gy­vvaethocach na charthag? a vvyti gryfach na Throia? a vvyti lavvnach o bobl na Thebe? a vvyti dirionach na Thyrus a vvyti ddedvvyddach na N [...]mantia: yr hain i gyd a ddarfuont, peirhon ai bod yn llavvn rhinvveddau a chymeint hefyd o vvyr grymys ardderchog yn i cadvv. A vvyti yn meddvvl ag yn gobaethio barhau yn dragyfyth, gan dyfod cyn llavvned, a chvvedi dy fechu a chymeint o ddrvv­gioni, anvvired a gvvydiau, a 'th bobl he­fyd mor ddiriaid cred un peth, yn ddiogel [Page 95] gogoniant sydd ynoti navvr, oedd gynt ynthynthvvy o 'r blaen, ar a dinistrad a ddamvvyniavvdd iddynthvvy, yn yr vn modd a gvvympa arnad tithau pa philo­sophyddiaeth pa santieddrvvydd, pa ddi­vviniaeth pa dyrogan a gyddivvyd o fe­vvn ymadroddion un pagan, yr hvvn nid oedd ddim vvedi i levvyrchu a goleini 'r efengil oni ddylem i vvrido a chvvilyddio a fagvvyd mevvn yscol vvell, ag a levvyr­chvvyd a rhad yr yspryd glan, fod paga­niaid ddydd bravvd yn codi yn yn herbyn ag yn yn damnio ni a ydym yn rhoi gystal nevvid ar yr holl gristnogaeth gvvedi i llugru ag anvviredd, megis fod yn anodd he­ddivv ichvvi gael un deyrnas, yn holl euro pa heb fyned yn gocu drvvn golli gvvaed.

Alaricus brenin y gothiaid, gvvedi iddo ryvv amser orchfugu a spellio Dinas Ru­fain (megis ag y mae Pavvl Orosius hy­storiavvr ardderchavvg o 'r amser hvv­nvv yn cymvvyll) ef a orchmynodd yn gyhoedd a svvn vtcorn, na vvnaid dim drvvg na thravvsed i 'r neb a phoe i gy­meryd noddfa i eglvvys S. Peder a S. Pavvl, heddivv yn yn amser ni, y mae 'r byd gvvedi dyfod i 'r cyfryvv ddiphai­thvvch a brvvnti, megis nad oes dim [Page 96] navvdd yn yr eglvvysi, na dim braint mevvm lleodd eraill cyssygredig, yr hain yr ydys yn i halogi drvvy dreisio ynthynt y gvveryddon, y merched ifainc, a 'r gvv­ragedd, a defaid yn arglvvyd Iesu Grist a fvvrddrivvyd ag a laddvvyd. A hefyd mae 'r byd mor afrolys megis nad ydynt yn arbed nag oedran, na rhieni, nag anrhydedd, eythr dinystrio 'r cvvbvvl ynlan, ag y mae yn gyphelyb fod yn i bryd ddestrovvio a difetha natur yn hollavvl. Ag yn y divvedd efa ddāvvynia hyny (oddigerth i dduvv ymvvared y bobl a'n ardalau) a rhoi anifeiliaid gvvlltion ne fonion pre­niau yn i lle. Canys bob ychedig ag yche­dig y ddaear sy 'n myned yn ynialvvch, eythr beth ivv 'r achos yn bod ni cyn ba­roted, a chvvedi ymroi cymanit i ddystrovvio ag i difetha ynthvvy er mvvyn yr hain y bu yn arglvvydd fodlon i farvv, hefyd paham yr ydym mor afradlon ag mor brodigyddys oi gvvaed hvvy gan vveled fod Iesu Grist yn fodlon i golli i vvaed i hun er mvvyn i cadu ai gvvared; Eythr pa ham (o 'r hyn lleiaf) nad oes ge­nym gymaint o drugaredd tuag at yn cydfrodyr ag syydd gen yr anifeiliad gvvlltion y naill tuagat y llall yr hain nid ynt yn [Page 97] arfer moi creulondeb y naill yn erbyn y llall. Ag os damvvyniaf ryvv bryd iddynt ymladd ag ymdrechu, sef ivv yna pen fy­tho gvvanc o nevvyn yn gvvascu arnyn­thvvy ne'r mvvyn ymddiphin i heppil, er to y mae'nthvvy'n ymvvared ag yn ymad­ferth i hunain a 'r arfau a roddodd natur iddynt heb geisio bath arall yn y byd ar arfau a ddychymygodd diavvl: eythr nid oes dim daearavvl ar nas gellir i orchfugu a grym a gallu gvvnnau, felly gan ystyrio yn iavvn y dychmygiad yma, nid ivv yn unig yn beriglach na 'r holl arfau miniavvg eraill, eythr hefyd yn fvvy advvythys na 'r holl vvenvvyn sy'n y byd, ie gvvaethna 'r tranau ne 'r mellt sy 'n dyfod o 'r avvyr yr hvvn beth y gyfansoddvvyd o ddef­nydd y pedair elefen, ag o 'r hyn mvvya o 'r sychdvvr, a phen defler y tan i ganol y brymston a 'r saltpeter, yr avvyr a 'r tan a gymysca y glybvvr a 'r saltpeter ag yno y mae 'n peri tarth ne flam, yn y cyfryvv fodd, megis i natur pob elefen ymryson y naill yn erbyn y llall, ag ymchvvelyd i 'r glybvvr, ag felly drvvy ddirfavvr dvvrf (o hervvydd y gvvres a 'r glybvvr ni chy­tunant ddim ynghyd) y mae 'n ymegnio i darddu allan, canys yr avvyr sy 'n tynny [Page 96] [...] [Page 97] [...] [Page 98] at yr avvyr, 'r tanat y tan, ag yn egnio i dderchafu i fynu, ag am i fod yn gryfach ag yn rhagori y lleill mevvn grym a gallv, y mae 'n cyfnevvidio gan darddu allan i ma­es, trvvy 'r hvvn fodd, y mae y cyfryvv ruthriad aruthrol yn tyfu, megis fod yn rhaid i 'r peth y mae 'r dvvst yntho naill ai torri yn ddarniau, ne i 'r peth gvvana roi lle i'r cryfa, ag o 'r opher yma, y mae 'r canoniaid, y sacrariaid, phavvconiaid, y phavvconeitiaid a 'r moscatiaid yn diellu, yn rhoi henvvae i 'r hain, yr athravvyr gorau covvrainia a phaeliasont, gan roi iddynt henvvau adar, yr hain ynt yn yn dyfyru ag yn yn diddanu, eythr dylesent yn hytrach briodoli iddynt henvvae cy­threliaid uphernol: canys megis y mae 'nthvvy yn rhvvygo ag yn diaelodi y cyrph, felly yn yr un modd, y mae yr cy­threliaid yn cyro ag yn cosbi yn eneidiau. dangesasom yn hyn o fan beth ydys yn i vvneythyd mevvn rhyfel a gobrvvy yr hain sy'n i dylid, navvr gedvvch ini vveled beth ydys yn i vvneythyd mevvn llysoedd brenhinoedd, beth ivv dedvvyddvvch a gvvynfyd fy meistred y covvrtvvyr, yr hain ynt yn cael profi pob deleithvvch a dedvvyddvvch a all fod yn y byd, a all fod [Page 99] mvvy gvvynfyd na bod mevvn cymeriaid gida 'r brenin? bod yn i glyst yn oystad, cael i favvrhau ai lochi, rhanu yn helaeth i eraill cymeryd y rhan orau iddo i hun, arfer cyneddfau a moesau cvvrteisiavvl, ymgovvleidio, cysanu, gvvahadd a chy­franu a llavver o foneddigaidd a myni­diau moesavvl, ag anirif o abvvydau eraill ne megis y dyvvadant dvvr svvyn y cvvrt, y mae 'nthvvy mor phel ag mor ddiche­llys ag yn gvvneythyd megis y piscodvvr, hvvn cyn glymed ag y mae 'n dal dim ar i envvair sy 'n i dynny i fynu ag yn my­ned ag ef ymaith, gvvedi eraill ynt yn chvvare o ddiāgylch sef ivv yma a thravv or tu allan, eraill ynt yn aros hyd oni by­thont cyn llavvned a spvvrn, ag yn y di­vvedd yr ydys yn peri iddynt i dalu ail vv­aith: Eraill nid ynt yn gvvneythyd dim o­nid dychmugu trethi, ag vn ceisio moddiō i helaethu trysor y brenin, ag felly y mae 'nthvvy yn ymgvvaethogi drvvy spellio 'r bobl dlodion, a hefyd y brehinoedd la­vver gvvaith ynt yn gvvneythyd ag ynt­hvvy, megis yr ydym ine'n gvvneythyd a 'r moch, gā addel iddynt fyned yn fraision megis y gallont i lladd i bvvyta ai difa, yn yr yn modd yr ydys yn gadel iddynthvvy [Page 100] 'mgyvvaethogi megis i gellir i lladd ai blingio pen i bythont fraision a chvvedi un diethr ne un nevvydd ddyfodiad, a devvi­sir yn i lle. Gvvelvvch yma megis ag y mae 'r covvrtvvyr truain yn gvverthu i rhy­did er mvvyn ymgyvvaethogi rhaid i­ddynt ufyddhau i bob rhyvv orchymyn, bid iavvn bid cam, rhaid iddynt ymgy­mell i ymroi i chvverthin pen fytho 'r brenin yn chvverthin, ag i vvylo pen fytho ynte vn vvylo, canmol y peth a fydd ef yn i ganmoli, a goganu y peth y fytho ef yn i oganu. Rhai diddynt ufyddhau ag ymost­vvng i bavvb, adrithio a nevvidio i natu­riaeth yn hollavvl i galyn i naturiaeth ef, bod yn sarrig vvrth yr hain sy sarrig, yn drist ag yn brydd vvrth yr hain sy 'n drist a phrvdd, a rhagrithio i hunain ar ol natu­riaeth y neb yr ynt hvvy yn ceisio i fod­loni, onid ef bod heb gael dim. os y brenin a fydd anlladys, rhaid iddynthvvy fod yn gyphelyb iddo efe, os efe a fydd greu­lon, rhaid iddynthvvy fod yn greulo, ag ymroi i golli gvvaed, i fyrhau y mae 'n rhaid iddynt ymroi yn hollavvl i galyn i ympvvy ai evvylys ef, yr hvvn y mae 'nt­hvvy yn ceisio i fodloni. Ag etto er hyny yn fynychy chedig drosedd er llaied fytho [Page 101] sy 'n tovvyllu yr holl vvasaneth ar a vvna­ethau dros i holl enioes yr hvvn beth a brofasont hvvy a oeddynt yn gvvasna­ethu Adrian yr emeroder, Canys gvvedi iddo derchafu llavver i stadau uchel anr­hydeddys drvvy vvradvvydd absenvvyr gvveniaethys ef ai diddimodd hvvy nid yn unig o 'r peth a roesau iddynt o 'r bla­en eythyr hefyd ef ai cyhoeddodd ar osteg yr elynion penna ar a feddae, yr hvvn beth gvvedi i Blato i ystyrio y hollavvl, a gvveled fod hynny yn vvir ynghvvrt yr Atheniaid, allan o lavv ef a ymvvrthododd a deliethvvch y cvvrt, ag etto ne fedrodd reoli i hun gystal, ca­nys ef a ddymchvvelodd ailvvaith at Ddyonysius y tyrrand o sisilia, hvvn yn y di­vvedd ai gvverthodd ef i 'r pyradiaid ey­thr vr un peth a ddamvvyniavvdd i zeno yr hen phylosophydd doeth, yr hvvn a ba­rodd phalaris y tyrrand i roi i farvv yn dal am i vvasaneth, yn yr un phynyd y gvv­naeth Anaereon brenin Cyprus ag Anac­sagoras y phylosophydd ardderchavvg. Nero a Seneca i feister. Alecsander a Cha­listones, o hervvydd na addole ddim o ho­ne fe megis duvv, efe a barodd dorri i draed, i glystiavv, ai ddvvylavv, tynnu allā [Page 102] y lygaid oi ben, ag yno i adel i ddivveddu i enioes mevvn trugaredd carchar a dvvnsivvn, mevvn dirfavvr dostyrvvch a thrueni, llavver eraill o vvyr dyscedig a gavv­sont y cyphelib ddivvedd, o hervvyd na ufuddhaent i ympvvy ehydys y monar­chiaid a 'r pennaithiaid, vnthvvy i gollasōt i henioes yn daladigaeth am i gvvasanethad ai cynghoriō, heb vvneythyr dim cyfri o anirif o gamvveddau a gvvydiau eraill sy 'n calyn y cvvrt, lle y mae holl stad y byd mevvn afrolaeth mavvr, sef ivv megis y dyvvaedvvn drimdramstrellach, llavver yn y cvvrt sy 'n capio iti, yr hain ynt yn e­vvylisio torri dy ben oddiar dy gorph, lla­vver sy 'n camu gar iti, er mvvyn parch ag anrhydedd, a evvylysiau dorri i coesau i th ddvvyn di i'th fedd, llavver sy 'n dvvyn envv arglvvydd, yr hain a haeddent yn vvell i galvv yn grogvvyr, y mae un peth yno yn oystad (ag ni un ni pa beth, na pha fodd, ne nid vvy 'n deall dim o honof) sef fod un yn oystad yn a chvvyn y naillar y llall, arall yn dirmygu ag yn gvvradvvy­ddo y naill y llall, yn y cvvrt, os dydi a fydd o dinebvvr a phytainivvr, cai yno gymedaethion. Os mynni ymgecru a chvv­ [...]rylu, cai yno a phvvy. Os mynni ddy­vvaeddyd [Page 103] celvvydd, cai yno a sicerha i fod yn vvir, os mynni ladrota, cai yno a ddengis yt fil o ddichellion, pa fodd, os by­ddi chvvarevvr cardiau a disiau, cai yno a 'th ddysco i gogio ag i chvvare yn faintei­siavvl: os mynni dyngu ne anudoni, cai yno dy gyphelib, i fyrhau os dy di y sydd gvvedi ymroi i bob anvviredd a phecho­dau, cai yno phord a siampli galyn hyny. Gvvelvvch yma fovvyd a bychedd y rhan fvvya o 'm meistred y cvvrtvvyr, ag nid bovvyd, eythyr marvvfolaeth, hefyd ge­llvvch vveled yma pa fodd y mae 'nthvvy yn gvvario i ifienctid, ag nid yfienctid ey­thr marvvfolaeth darfodedig. Pen dde­lont hvvy i henaint, a vvyddosti beth y mae 'nthvvy yn i ddvvyn o ddyno, pe­nau brigl vyd, traed yn llavvn graian ca­lonau yn llavvn gofalon, eneidiau yn lla­vvn pechodau, i fy [...]hau o 'r cvvrt nid oes favvr mvvy ivv scrifenu, etto ef a ellir my­rmrio llavver o hono. Ond os oes neb a evvyllysio gael gvvybodaeth helaethach o hono ef d [...]rlleniaid vvaith Antonius de Gvvefarra escob Mondo ag Aeneas Sylu­ius, a elvvit mevvn modd a rall pab Pius yn ail, yr hain a s [...]rife [...]asont trae [...]hiedau gor­chestavvl o 'r defnydd yma, yn yr hain y [Page 104] darfu iddynt baintio fy meistred y covvr­tvvyr yn berphaith ag mevvn iavvn livviau, megis nad oes obaith iddynthvvy a draethant yn ol, chvvanegu dim mvvy. gadavvn ymaith y cvvrthvvyr gida i byc­hedd hylbulys. cymhemlvvn ychedig stad brenhinoedd, tvvysogion, monarchiaid ag emerodriaid, er mvvyn yr hain yn unig yr ydys yn tybied i dduvv ordeinio a thre­fnu holl ddedvvyddvvch y byd. Canys os ystyrivvch bob peth a all fodloni dyn ai vvneythyr yn ddedvvydd, cevvch vveled ddarfod i phortyn ymysc yr holl greavv­duriaid marvvoledig, arlvvyo iddo bob peth yn helaeth.

Beth a all vvneythyr dyn yn fvvy cy­meradvvy na chyvvaeth a golyd, anrhy­dedd, urddas, rheoledigaeth a rhyddid i vvneythyr y peth a fynno bid drvvg, bid da, heb gosbedigaeth na cherydd yn y byd cael modd i allu bod yn hael, a hefyd i fvvynhau pob diddanvvch yn gystal i'r corph ag i'r yspryd, ie pob dim a all i fo­dloni a rhyngu bodd iddo, pa un bynnag ai ivv ddilladu, ai ivv fvvyta, ai ivv yfed. Amryvv fvvydydd a saigiau, drvvy vva­saneth ardderchog a dillad a dodrefn rha­goravvl pob peth a all annos synvvyr dyn [Page 105] a hudo i evvylys, a hyny a arlvvyvvyd i­ddynthvvy oi crud, megis i gallont drailio i henioes drvvy lvvyddiant a dedvvydd­vvch. Order a threfn yr hvvn beth, os ystyrivvn or tu allan nid oes neb ni chyphesaf mae 'nthvvy yn unic sy 'n rhagori ymop peth am yr hvvn y mae eraill yn nychu am dano. Eythr os mynnv vn edrych a chynhemlu y pethau yn fanvvlach ai cyd­bvvyso mevvn iavvn glorian cavvn vveled fod pethau a 'r ydym i yn tybied i bod yn radd i derchafu i ddiddanvvch, ag i vvney­thyr dyn yn llvvyddianys, yn ermigau i anvviredd, i vvidiau ag i anphavvdiau, hefyd yn i gvvneythyr ynthvvy yn fvvy anhappys ag yn fvvy aflvvyddianys. Eythr i ba bvvrpas i mae i dilladavv ai trvvsiadau gvverthfavvr, i gvvasaneth rhyfigys, i bvvyddyd daentethys yn perthyny, o he­rvvydd i bod ynthvvy yn oystad mevvn dirfavvr ofn rhag i gvvenvvyno, a rhag i'r hai sy 'n i gvvasnaethu i siomi ai tvvyllo oni chavvsom i brofedigaeth o hyny yn yn amser, ni Platina sy 'n scrifenu o bab a vve­nvvynvvyd ar y brifai a phappyr a ysty­nodd i vvas iddo, eraill a vvenvvynvvyd a mvvg tamper, Eythyr hyn o beth sydd fvvy aruthol a phiaidd, fod malais dyn [Page 106] gvvedi tyfu gymmaint gan fod rhai a gy­myscodd vvenvvyn yn yr afrlladen megis un o ddinas siena ag yn y modd hvvn y bu farvv yr Emerodr Harry saithfed megis i darllanais yn Fuschius yn y lyfr cynta o gyfasodiad meddeginiaeth. gallv vn ddarllain yn ystoriau fod llavver o emerodriaid yr hain ni lefasaint orsedd i gymeryd i es­mvvythdra y nos, cyn edrych a chvvilio holl gvvrrau'r stafel, rhag ofn i mvvrddrio eraill ni oddefent i 'r barfvvyr deimlo i barf, rhag ofn iddynt drvvy gyscod i hei­llio i tagu, hefyd y dydd heddiu y mae 'nth­vvy mor ofnys megis na feiddiant roddii bvvyd yn i safnau cyn i [...]n i tastio o'r blaen Onid gvvell oedd (med Iulius Caesar) un­vvaith farvv na byvv yn y cyfryvv ofn: ey­thr pa ddedvvyddvvch a all brenhinoedd a thvvysogion i gael, yr ain ynt yn rheo­li cymeint o filoedd o bobl? y mae 'n rha­id iddynt vvilio dros y cvvbl, a gvvrando a chvvynion y cvvbl a gofalu dros salfadi­gaeth y cvvbl gan anos rhai drvvy roddion a gobrau i vvneythyd da, ag eraill drvvy ofn, y mae 'n rhaid iddynt na bytho llai go­falys i fagu heddvvch ymysc i bobl nag i 'mddiphin i deirnas rhag dieithraid ai ely­nion, heb gyfri amryvv o orthrymder sy [Page 107] 'n calyn y deyrnvvialen, y mae 'nthvvy yn gorchymyn pavvb ag etto er hynny yn fynych un ne ddau sydd yn i rheoli ag yn gorchymyn 'nthvvy.

Pogius y phlorentin a vvnaeth drae­thiaid alltuavvl o aflvvyddiant brenino­edd sef o'r hai drvvgionys, lle y mae 'n traethu fod tri bath o 'r bobl yn gartrefig gi­da 'nthvvy, gvveniaethvvyr yvv rhai cynta, gelynion pena gvvyrionedd, yr hain sy 'n gvvenvvyno enaidiau 'r bren­hinoedd, a gvvenvvyn mor advvythys ag mor heynys megis i bod yn llygru 'r holl fyd. i mae 'nthvvy yn galvv i pho­lineb a i ehydrvvydd, yn ddoethineb, ag yn galvv i greulondeb yn gyfiavvnder, i fasvvedd ai odineb 'n dd [...]fyrrvvch ag yn llavvenvdd i bassio 'r amser i ch vant ai gubudddra yn gynlideb ag yn hvvsmo­naeth: os afradlavvn a threilgar fyddant, ynthvvy ai galvvant yn hael, megis nad oes un gvvydd mevvn brenin yrhvvn nid ynt hvvy yn i guddio drvvy gyscod rhin­vvedd, yr ail fath yvv 'r heini a ynt yn dy­chymig trethi nevvydd, a rhai nid ynt yn cymervd ysmyvythdra y nos i ddychy­mig mod i gynill a chasglu arian oddiar y tylodion i'r brenin y mae 'nthvvy vn gvv­neythyr [Page 108] cyfraith nevvydd yn i phyrsio, ag yn i datphyrsio, yn i llaihau ag yn chvvanegu, y mae 'nthvvy yn gofyn y phino­edd ar phorphet, megis nad idynt yn me­ddvvl am ddim arall onid ymgyvvaetho­gi drvvy 'r pethau y mae 'r bobl druain yn i ynill drvvy boen a thrapherth, y mae bath arall yr hain drvvy gyscod gone­strvvydd, gan ymvvaredyd gvvyr rhin­vveddol, ai golvvg ai llygaid ar buchedd eraill gan gymeryd arnynt ddavvgio i ca­mvveddav y mae 'nthvvy 'n espio ag yn achvvyn ar ferched eraill, a llavver gvv­aith yn dychymig anvviredd phug a phalsder yn i herbyn, ie nid ynt fodlon i beri iddynthvvy phorphetio a cholli i da ai cyfvvaeth eythyr hefyd erlid i hoedlai henioes ag yn y divvedd i dvvyn i 'r crog pren peirhon ai bod yn vvirion oflaen duvv. O hervvydd hyny yr henafiaid (megis yr scrifenodd herodian) a oeddynt yn damnio ag yn i rhoi i 'r cythreliaid y brenhinoedd a oeddynt yn gvvenidogi y cyphredin yn ddrvvg, ag yr oeddynt yn dyfod ynghyd i 'r temploedd gida 'r opheiriaid i vveddio ar ostog ar y divvau, na dderbyneint ddim o honynthvvy, eythyr i gorchymyn i holl gythreliaid uphern, er mvvyn i cosbi [Page 109] yn dost yr hvvn beth nid oedd yn unig yn gadvvedig ymysc yr hen bobl, eythyr hefyd rhai o 'n amser ni a arferasont yr un peth megis ag y mae Anthonius de Gvve­farra croniclvvr yr emeroder yn cym­vvyll mevvn epistl, yn yr hvvn y mae 'n son am ragfrenin o Sisilia, hvvn o her­vvydd i greulondeb ai dyraniaith a arfera­sau yn erbyn i ddeiliaid a roesant ar i fedd gvvedi iddo farvv y farnod yma.

Vvele espivvch y trueni a 'r trapherth sy 'n calyn y teirvvialenau, vvele y drain pigog blaenllymion sy 'n gvvrthbvvyso i difyrrvvch ag anrhydedd brenhinoedd, yr hvvn a ddylae fod megis lantern i eglu­ro yr holl fyd eythr pen fytho ef vvedi i dovvyllu a gvvyd a chamvvedd, y mae 'n ddiystyrach nag un o 'r bobl gyphredin, Canys nid ivv yn unig yn pechu (megis ag y mae Plato yn scrifenu) o hervvydd yr anvviredd a 'r camvvedd a mae ef i hunan yn i vvneythyr, eythr hefyd o hervvydd y siampl drvvg a roddant i eraill. Am hyny [Page 110] (megis ag y mae Hesiodus yn scrifenu) os anodd i neb fod yn dda, anhavvsach oll i'r breninoedd, a 'r tvvysogion fod yn dda, o hervvydd amdler o anrhydedd urddas a deleithvvch yr hvvn y mae 'nthvvy yn i svvynhau, ag megis abvvyd hvvn ysydd yn i tvvyso i bob anvviredd a drvvgioni.

Canys pa fath vvr oedd Savvl cyn i ddevvis yn frenin? i ddaioni ef a ydys yn i gophau yn olan yn y scrythyrlan, yr hvvn a ddevvisodd duvv i hun, etto er hyny ef a gvvympodd ym y fan hefyd, peth rhy­fedd oedd ddechr [...]u teyrnas brenyn sala­mon, yr hun gvvedi iddo ymsyddo me­vvn delleithvvch brenhinavvl a 'mrodd i hun yn ysclif i vvragodd ag i ferched hefyd o ddau frenin ar ugain o Iuda nid ydys yn cael ond pymp ne chvvech a dariasont yn i daeoni: tu ag at am frenhinoedd Israel os ystyri di i bychedd o Ieroboan mab na­baoth hyd y dyvvaetha yr hain a oeddynt nam 'n un ugain 'n rhyfedi, ynthvvy i gyd a lyvvadrasont 'n ddrvvg i teyrnasoedd yn gyphredin, Os ystyri stad a chyflvvr yr Assiriaid, y Persiaid, y Groegvvyr a 'r iph­tiaid, cai vveled lavver mvvy o honynt yn ddrvvgionys nag yn ddaeonys Gedevvch i ni styrio emerodiaid Rhufain, yr hain [Page 111] oeddynt yn i cyfri yn fvvya ardderchavvg o 'r holl fyd yn llyvvaedrauthu i ardalau cai ynthvvy gvvedi 'msuddo mevvn pob anvviredd drvvgioni a chreulondeb me­gis fod yn phiaidd genyfi ddarllain i bycheddau llugredig. Eythyr beth a oedd gy­flvvr ag ystad Rufain, cyn i Scilla a Ma­rius ryfela y naill yn erbyn y llall cyn i Catelina ag i Catullus i chynhyrfu, cyn i Iulius Caesar, ag i Pompei i gvvradvv­yddo, cyn i Auguste a Marc Anthonio i dinistrio, cyn i Tiberius a Challigula i chvvilyddio, cyn i Domitian a Nero i llu­gru i hefyd y mae 'nthvvy gvvedi i chvv­aethogi a llavver o ardalau ag arglvvyddi­aethau, etto er hynny y gvvydiau a 'r an­phavvdiau a ddyg [...]sont yno, sy 'n fvvy na 'r teyrnasoedd a enillasont, Canys y cy­fvvaeth yr ardelaethau y teyrnasoedd a ballasont ag a dislanasont, a 'r gvvidiau a darasont yn ol. Eythr pa gopha adavvyd i ni o Romulus, hvvn a sylvveddodd Ru­fain? ne o Numa Pompilius, hvvn a go­dodd y capidol cyn uched, o Aulvvs Mar­tius ai amgylchodd hi a chaerau, o Bru­tus ai gvvaredodd rhag y tyraniaid, o Ca­millus a 'mlidiodd y phrancod ymaith a­llan o honi, ond ydynthvvy yn i gvvait­hredodd [Page 112] yn dangos pa ddedvvydvvch y sydd mevvn Breniniaeth? yr hon sydd yn fvvy syfiedig i 'msavvd phortun, na dim ar y sydd ar y ddaear, Canysi hoedl sy 'n divveddu 'n fynych yn gynt nag y mae 'n thvvy yn tybied, ag yna y mae 'r gvvra­dydd yr hai anvvirys drvvgionys, gvve­dii scrifenu mevvn hystoriau, ermvvyn y copha yn dragvvyddavvl yr hvvn beth a ddylent y breninoedd y tvvysogion 'r eme rodriaid, hefyd yr hai a gyflevvyd mevvn anrhydedd i ofni fil o vvaethie yn fvvy na 'r tafodau gvvradvvydys sy 'n dyvvaedyd yn ddrvvg amdanynt, yr hain ni allant ond gvvradvvyddo yr hai byvv eythr llyfrau sy 'n gvvradvvyddo yr hai meirvv, yr holl bethae yma gvvedii ddioclesian a llavver eraill o 'r emerodriaid i ystyrio, a 'mur­thodasont ai te yrnvvialen ag ai emerodri­aeth, gan fyned ymaith i 'r maesyd, i da­rio gan fod yn vvell genthyntvvy drelio 'r darn arall oi enioes, mevvn llonyddvvch a diddanvvch, a bod yn fodlon i fyvv ar y­chedig, na mvvynhau holl anrhydedd y byd y ma.

Gadavvn ymaith son am frenhinoedd davvn at y gvvyr eglvvysig: dechrevvn r y penaethiaid sef yvv y pabae a 'r esco­bion, [Page 113] ond ynt hvvy yn ddedvvydd yn y byd yma, Canys i anrhydedd hvvy a sydd fvvya oll, ag ucha o 'r cvvbvvl, ag er ydys yn i gael heb na phoen na llafyr, ag heb rhyfel na cholli gvvaed, na pherigl, ynthvvy sy 'n gorchymyn y cvvbvvl. yr emerodriaid a'r brenhinoedd sy'n i anrhy­deddu, ynthvvy sy 'n gyfvvaethog ag yn hollavvl gvvedi'mroi i anrhydedd ag i ur­ddas, peirhon ai bod ynthvvy yn arvvy­ddocau yr hain a oeddynt vvir siamplau tylodi, eythr os ystyrivvch yn dda ddivvedd y tragediaeth, yma ni chynfigeni ddim vvrthynt, eythr di a phiaiddii gvvaithre­doedd ag a dostyri vveled i cyflvvr Canys os ynthvvy a lyvvadraethant long Peder yn iavvn megis ag y mae duvv yn gorchy­myn, y mae 'r rhaid iddynt fod megis gvv­enidog cyphredin, a rhoi i hoedl er mvvyn falfadigaeth 'i cymedogion, ynthvvy yn u­nig a ddylent vvilio pen fytho eraill yn cyscu, ie a gofalu dros yr holl fyd, ni ddy­lent hvvy gymeryd esmvvythdra na seibiant, eythyr tre [...]io bob minut oi heni­oes yn gofalu y budd cyphredin, rhag|'r cythrel hudo i praidd ddefaid a myned i a [...] gyfyrgoll, os ydivv vvir y peth y mae sainct Ioan Chrisostom., yn i scrifenu [Page 114] ar y epist. at yr Hebraiaid, fod yn anodd i 'r neb y sy 'n rheoli un eglvvys, ne gyni­lleidfa, fod yn salfiedig, o hervvydd fod i siars ai faych yn gymeint: mevvn para be­rigl y mae y papae yntho yr hain sy 'n ol­vvgvvyr ag yn benaethiaid ar holl egl­vvys christnogavvl; yr hvvn beth gvvedi i bab Adrian gvvr discedig ag o fychedd dda, i ystyrio, a oedd yn arfer dyvvaedyd vvrth i garedigion ai gymydogion hopha a oedd gentho, gan vvylo yn hydl, nad oedd ymysc holl stadau 'r byd, megis yr oedd ef yn tybied, yr un mvvy peryglys nag y stad y Papae. Canys peirhon i 'r thron ag i 'r gadair ar yr hon y mae 'n ei­stedd fod 'n vverthfavvr, a chvvedi i har­dduai ornyddu ag amryvv bomp a rhodres: etto er hyny yr ydoedd 'n llavvn drain pigog, a 'r fātell vverthfavvr a oedd am dano ef, yn llavvn nodvvyddau pigog blaenllymion, cyn drvvmed ivv har­vvain, megis i bod yn gofidio i escvvy ddau a thy ag at am i miter y sydd ar i pen­nau, nyd yvv ond phlam danllyd, hon sy 'n losci hyd yn eitha yr enaid.

Os ny ni a ystyrivvn philosophyddiaeth pab Adrian ynghylch gvviscoedd a dillad y papau, cavvn vveled fod budd a lescni [Page 115] Canys yr bod llavver gvvedi dringio a chvvedi ymgodi i 'r urddas yma etto os darllanivvch Platina ag eraill ar a scrife­nasont oi buchedd hvvy, cevvch vveled fod llavver o flaiddiaid ymysc y bugaili­aid, a thrvvy ystyrio hyn o beth S. Bernad fy 'n galaru ag yn tostyru stad a chyflvvr pap Eugenius, pen oedd rufain a llai o lvv gvvr ynthi nag yvv y dydd heddivv eythr pa achos a gae ef i ddyvvaedyd yn i her­byn, pe i gvvelsae'r afrolaeth a'r gvvradvvydd a deyrnasodd vno gvvedi i amser ef.

Gadavvn ymaith y pen a devvn at yr ae­lodau a chvvlivvn ychedig ymhellach hyn o fatter, Canys ynthvvy sy 'n glaf o 'r un clvvyf, a 'r llaill. Ag yn gynta ystyrivvn ychedig beth oedd opheriaid y paganiaid a 'r cenedloedd, cyphelybvvn ynthvvy a 'n rhai ni, megis y gallant y rhain a levvyr­chvvyd a goleni 'r efengil, ag a athravvyd mevvn yscol hytrach, gochi a gvvrido o vvir gvvilidd, orfod arnynthvvy gvveirio a davvygio i buchedd, Diamau ivv fod o­pheriaid y paganiaid a'r cenedloedd gvve­di i devvis o blith y rhai a oeddyn yn rha­gori mevvn dysc, cynheddfau, a moesau godidavvg, megis ophiriaid yr iphtiaid, yr hain a oeddynt yn cael i cynnal ar gost y [Page 116] cyphredyn, ag nid oedd iddynt ddim arall yvv vvneythyr gvvedi iddynt ddivveddu i gvvasanaeth ai ceremoniae, ond philoso­phyddu a chynhemlu yn ddyfalo ddirge­lvvch a gvvrthiau natur, A thrvvy 'r ar­fer ganmoladvvy yma, y diellodd lleshad a budd mavvr o hervvydd iddvntvvy (fal y mae Aristotl yn scrifenu, dechymic holl gelfyddydau mathematic: hefyd ei by­chedd oedd mor rhadlōai disceidiaeth mevvn cemeint cymeriaid, megis i licurgus i Plato, Pitagoras, Democritus a 'r rhan fvvya o 'r philosophyddion ardderchoca o vvlad Roeg, ymvvrthod ai gvvlad ei ar dalau ai vnifersiti i fod yn ddyscyblion i offeriaid yr I pht.

Y Babyloniaid a oeddynt yn arfer y cy­phelyb serch tu ag at ei opheriaid (yr hain a elvvent y Caldiaid) canys ynthvvy me­gis y mae Diodorus y Sisiliad yn scrifenu, gvvedi iddynt orphen i gvvasanaeh ivv duvviau, nid oeddynt 'n cymeryd seibiant yn y byd ōd trelio y darn arall oi hoydl yn cynhemlu dirgelvvch y phyrfafen, megis yn bod ni yn rhvvymedig iddynt amlavv er o gyfrinachau astronomieth yr hain a ddangosvvyd i ni drvvy i poen ai llafyr hvvy, opheriaid y Persiaid yn yr un modd [Page 117] yrhain a elvvynt magi, sef gvvyr doe­thion) o hervvydd rhagoriaeth i gvvybo­daeth a deddfoldeb i bychedd, a oeddynt mevvn y cyfryvv gymeriad, fal yr oedd y bobl yn ei cledi ai hangen yn ar fer erfyn ym vvared genthyntvvy megis gen i du­vviau.

Felly opheiriaid yr Indiaid yr hain a el­vvynt Gymnosophistiaid a oeddynt mor berphaith o ddysc a gvvbodaeth, ag mor radlon yn ei ym vvareddiad, fal iddyntvvy yn unig ymysc yr hol fyd drvvy ymadro­ddion hybarabl doeth, beri i Alexander fa­vvr y tyrant synnn gan i gvvrando, hvvn o 'r blaen a ddarfasau iddo amcanu ddiny­stro i gvvlad ai spelio hvvythau eythr drvvy vvrando i cymenphraeth barablau, yr ydoedd gvvedi ei ddyhuddo gystal fal y mae Plutarch yn scrifenu, megis iddo efe nid yn unig i pardunu eythr hefyd ef a favvrhadd i doethineb gymmeint, megis iddo genadhau iddynt i holl fraintiau ai deddfau, ag heblavv ef ai anrhydeddodd a pheth anirif o anregion a thresorau gvv­erthfavvr.

Yn yr un fath yr hen Phrancod yr hain nid oedd genthynt ddim gvvybodaeth o 'r efenhil, oeddynt (megis y mae Caesar yn [Page 118] scryfenu yn ei gommentariaid) yn mavvr­hau ag yn addoli opheriaid a elvvent druy­des fal duvviau am i bod mor gaeth ag mor gynil yn ei buchedd, ag mor ardder­chog mevvn dysc a gvvybodaeth yr hain gvvedi iddynt ddivveddv ei ophrvvmau ai ceremoniau a oeddynt 'n athravvy ifientid mevvn dysc ag yn ymresumu o anfarvv­folaeth yr enaid, o ysmudiad y phyrfa­fen, o faintioli y byd, ag o naturiaeth pe­thau, ag felly 'r oeddynt yn trelio ei heni­oes mevvn gorchvvylion rhinvveddavvl canmoladvvy heb golli maint ym ymryn o amser yn yr hvvn nid oeddynt y gvvney­thyr rhyvv beth a oedd yn perthyny i 'r budd cyphredin.

Fal dyma gyflvvr a chystyd, fal dyma fychedd ag ymarvveddiad, fal dyma genheddfau a gorchvvyliō yr opheiriaid a oeddynt heb dduvv, heb gyfraith, heb phydd, heb obaith o 'r ail byvvyd, ag heb ofn cosbe­digaeth y gvvir dduvv Cyphelybvvn ychedig mavvr dysceidiaeth a bychedd y rhan fvvya o 'n opheriaid ni, ei moesau ai cyn­heddfau ai gvvaithredoedd, ni gavvn vve­led ryvv ddydd y cyfyd y rhai yma yn ei herbyn hvvy sef ddydd farn, ag a fyddant achvvynvvyr a chosbvvyr ar i drvvg fy­chedd [Page 119] hvvy, vvrth y rhai drvvgyr vvyf yn dyvvaedyd yn erbyn ei cāvveddau ag nid yn erbyn ei personau. Mi a vvn yn dda fod rhyfedi mavvr 'a fugailiaid rhinvveddol mevvn llavver o deyrnasoedd ag ardalau cristnogavvl, sy 'n ofalys am ei defaid, gan bregethu iddynt air duvv'n dyladvvy, mi a vvn hefyd fod llavver o ddoctoriaid urddasol ag athravvyr godidavvg, 'n yr unifersi­ti yma, a llavver o leodd eraill, drvvy athravvaeth yr hain y mae holl Europ heddivv yn cael llevvyrchuaid Eythr 'n y gvvrthvvyneb, pa nifer y syd o opheiriaid eraill yn yn byd mor anyscedig a gvvedi 'msuddo yn y cyfryvv anvvybodaeth megis na fe­drant darllen i opheren ond yn brin, neu i rhincian dan i dannedd yn isel, rhag ofn i neb ganfod i baiau. Y maentvvy mor ang­hyfarfvvydd megis, nad ynt 'n deall urddas rhinvvedd, grym, na galu y sacrafenau, yr hain y mae 'nthvvy yn i gvvenidogi ag yn i trino. Y mae cymmeint o fugaliaid he­ddivv yn y byd, a vvyddant yn vvell arfe­au y covvrt, ne ryvv oferedd arall. a dre­anglu rhagderfyniad ne o rydid evvlys, a phethau eraill a 'r ydys yn i cael yn y scru­thur lan, ynthvvy ivv 'r rhai y mae y pro­phvvyd Ezechiel y gvvaeddi yn ei herbyn [Page 120] nad ynt dda i ddim arall ond ivv pesci i hunain lle i dylent borthi ei defaid, mae 'n­thvvy cymeryd ei cnu, yn tynu ei llaeth mae'nthvvy 'n lladd y brasa bvvyta 'r cig ag yn dryllio ei escyrn nid ynt onid cvvn my­dion, deillion cyscadyrys heb vvybod dim ag heb lefasu cyfarth eythr y mae 'nthvvy yn ofalys ddigō i gael goarcheidvvaid ivv mairch, hebogvvyr ivv gvveilch, cogau yvv bolliau glvvythys, ag nid ynt yn me­ddvvl am figailiaid i ddefaid Iesu Grist, yr hvvn a vvnaf iddynt ryvv ddydd roi cyfri am y defaid truain a aeth ar gyfeirgoll, drvvy i diphig hvvy, pē i gofynir ar i dvvylavv, i fyrhau 'nthvvy ivv'r gelod, yr hain nid ynt dda i ddim arall, ond i sugno gvva­ed y defaid truain, ag i drelio da 'r eglvvys mevvn pomp, rhodres, mvvythau a thra­bestod, yn lle cymorthy tlodion a dvvyn y funu iefeinctid mevvn celfyddydau brai­niavvl mevvn dysc a gvvybodaeth pethau nefavvla daiarvvl. ond duvv yn arglvvydd ni, hun sydd gyfiavvn yn i farnadigaeth ai vvna iddynt ryvv amser roddi cyfrio 'r da a dreliasont, ag a gavvsont ar gam, Ca­nys hyn sydd ddiogel, fod llavver o figai­liaid a dderbyniasont phrvvythydd ei rhenti, dros ugain mlyned or untu ag nid aet­thont [Page 121] dair gvvaith i 'mvveled ai defaid, ofevvn hynny a amser. eythr gorchmy nasont ynthvvy i ficariaid truain anysce­dig, ag yn fynycha i 'r rhai a gaent orau y nevvid. Am hyny y rhai yma megis y mae 'nthvvy 'n gvvnethyr gvvasaneth i ddu­vv drvvy 'r atvvrneiaid ef ai demnir yn bersonavvl, o ddierth i dduvv fod 'n drigarog vvrthynt, Yr hvvn beth gvvedi i saint Bernard yr athro da ystyrio ynnivvedd y 33. bregeth a vvnaeth ar y canticl a achvvynodd yn dost yn erbyn ei pompau, ei rho­dres, ai gvvagedd, lle y mae 'n ei paintio hvvy a llivviau buvviol ag a phin nefavvl megis y mae yn calyn. Y mae (medd ef) y cyfryvv lugr cuddiedig a phla advvythys yn teyrnasu ynghorph yr eglvvys, Canys gvvenidogion Iesu Grist sy 'n gvvasnae­thu Antichrist, y mae 'nthvvy 'n blaenori pavvb mevvn urddas, ag anrhydedd, a da 'r arglvvydd, heb vvneythyr na mo­liant nag ordyniant iddo, oddyno mae 'r trvvsiad puttainiaidd yr hvvn a vveli bob dydd, o ddyno y mae 'r aur yn dyfod, sydd ar ei cyfrvvyau ei phrvvynau ai spardunau tvvrssiaid i traed sydd fvvy rhyfigys, na­theml duvv) ei spardy nau a aurvvyd yn vvell nai alltarau oddyno y mae i borddau [Page 122] costys a gyflavvnvvyd a chymeint o fvvy­dydd mvvythys, ei cvvpvvrddau, ei gobledau ai plat, o aur ag arian, oddyno y mae ei music a pheraiddlais y lutiau, y telynau y virginals, y regols, a'r cyphelib, y gvvi­noedd melys y mae 'r gvvascvvyr yn e dovvalt allan, a'r arian sy'n ei pvvrsau hefyd sy 'n dyfod oddyno. Felly y mae yn divve­ddy, Ag fel y gallant fvvynhau 'r cvvbvvl o'r diddanvvch yma, mae'nthvvy 'n chvv­enychy bod 'n breladiaid ar yr eglvvys, yn ddeoniaid, yn archiagoniaid, escobion ag archescobion. Dechrefn yr un S. Bernard, gvvedi ei nynu a serch nefavvl, mevvn pre­geth a vvnaeth yn senedd y bigeiliaid, sy 'n ddiragrith yn gvvaeddi yn ei herbyn, o hyd ei ben, gan ddyvvaedyd nid ynt yn harddu priodasferch Iesu Grist, eythr yn hytrach ei spelio, nid i chadu, eythyr i dy­strovvio, nid i 'mddiphin eythr i gado yn ysclyph ei eraill, nid i athravvy, eythr, i llugru, nid i chysegru, eythr i phrophanyddu nid i borthi defaid yn arglvvydd, eythr ei dystrovvio. Fel dyma yr modd y mae y gvvr santaidd yma 'n ymlivvio a 'r praela­diaid ag eraill o aelodau 'r eglvvys pen oe­dd aelodau 'r eglvvys yn llai gvvedi i llugru nag ynt y dydd heddivv. Ond beth [Page 123] a ddoedau Peder ag Ioan (yr hain nid o­edd genthynt un geniog i roi yn gerdod i 'r cryppl truan a oedd yn cerdotta ym­mhorth y deml) pe y gvveleynt y navvr fy meistred y cvvrtvvyr yma, yn bostio ei bod yn successoriaid ag nid yn gallynvvyr iddynt yn sathru ag yn sengu ar felfet a si­dan, gvvedi ei mvvgdarthu yn rhyfigys a myr ag enaintiau aroglys, eraill ar gefn ei meirch megis sainct Sior, ag yn lletufu mevvn palisoedd ardderchavvg, a lly­soedd breninavvl, lle 'r oedd y lleill y rhan fyvya 'n llettufu mevvn carchardau, a che­styll y Tyraniaid, eythr beth arall a allant i obaithio ond y davv yn arglvvydd ryvv ddydd a phrevvyll yn ei lavv i ymlid allan oi demel y marsiandvvyr rhenti yma.

O chvvilivvn yn fanvvl beth 'r y dys yn i vvneythyr 'n y stad ddinasavvl a pha fodd yr ydys yn rheoli yrstad gyphredin, i be­savvl rhyvvogaeth o drueni y mae'nthvvy 'n sufidig ag er bod y rheolaeth yma yn anrhydeddys iavvn, ag yn angenrhaidia­vvl i 'n dynoliaeth ni, cavvn vveled fod i­ddynth vvy i rhan o'r deisen megis i eraill: Ag os oes na diddanvvch na dyfyrrvvch yn y byd er mvvyn yr anrhydedd a 'r ur­ddas sy 'n diellu oddyno, etto nid ivv ond [Page 124] serfyll ag anvvadal hvvnvv sy 'n ei cy­meryd hvvy, megis nynfa sy 'n dyfod ar gorph dyn, gan fod yn rhaid ivv holl vvai­thredoedd bassio gar bron llygaid y bobl gyphredin, yr hain er nas medrant roddi rhesvvm yn berphaith am bethau, etto er hyny mae genthynt synvvyr i aroglu ag i savvrio drvvg a da. Am hynny y rhai sy 'n Iustisiaid ag yn svvyddogion sy 'n sufiedig (megis y rhai sy 'n chvvare commediaeth) i gael ei hyssio drvvy sefl a chvvilidd, o­ddierth iddynt chvvare ei part yn dda. Ca­nys y cyphredin gvvrthnesig yr hain (y mae Plato yn i galvv yn angenfil o lavver o bennau sy anvvadal, cyndyn, serfyll, a thvvyllodrys, ag yn barod i lid a chenfigen yn chyd i ganmol ag i oganu heb ragvvel­edigaeth na plvvyll, gvvrthnysig ynt i rhe­svvmau divvybod anyscedig a chyndyn y­dynt: ag am hynny y mae yn angenrhaid i fychedd yr hain sy 'n præsidyddu ag yn rheoli gyttuno ai galvvadigaeth hvvy, ca­nys yn yr un modd megis ag y mae y svvy­ddvvyr yn barnu yn bvvblic felly y mae'n­thvvythe yn barnu yn brifat nid yn unig mevvn pethau o bvvys, eythyr hefyd me­vvn pethau gvvael a diphrvvyth o hervv­ydd fod y bobl yn oystad yn ceisio achos i [Page 125] vvneythyr gvvavvd 'n erbyn y rheolvvyr. yr Athenaid (megis y mae Prutarch y scri­fenu yn i bolitics) a vvattorasont Simoni­des am i fod yn siarad yn rhy uchel. y The­baniaid a oeddynt yn achvvyn yn erbyn Panniculus oblegid i fod yn poeri yn fy­nych. Y Lacedemoniaid a oeddynt yn gvv­radvvyddo Lycurgus am i fod yn oystad yn cerdded ai ben gen y llavvr. y Rhufainvvyr a oeddynt yn gvveled bai mavvr ar scipio, am i fod yn chvvrnu yn uchel yn a gvvsc, yr Vticensiaid a oeddynt yn gvva­tvvar Cato dda am i fod yn bvvyta yn ch­vvyrn ag 'n llenvvi i ddvvy fochgern ar un vvaith. yr oeddynt yn cyfri Pompeius yn anvvybodys am i fod'n arfer cosi i ben ag un bys 'n unig, y carthaginēsiaid a oyddynt 'n baio ar Hannibal oblegid i fod yn myned yn oystad heb gau i graiavv ai frest yn egored eraill yn ymryngian yn erbyn Iu­lius Caesar am i fod yn gvvisco i vvregis yn anvveddaidd etto nid yvv hyn ddim ivv cyphelybu a llavver o vvyr da yr hain a yrrodd y bobl gyphredim ar hervv, ag yn y divvedd i rhoi i farvv, 'n dal am y gvvasaneth a vvnaethont dros i gvvledydd ai budd cyphredin. Pe i bai Demostenes yr araithvvr mavvr o Roeg heddivv yn [Page 126] fyvv ni fydde gentho ddim i ddyvvaedyd, hvvn gvvedi iddo ymddiphin yn ddyfal i vvlad, yr Atheniaid yn y divvedd ai gyrra sont ef ar hervv yn anghyfion, megis pe i biasau gvvedi gvvneythyr ryvv vveithred greulon ddybryd yn i herbyn Socrates yn yr un modd a vvenvvynvvyd, Hannibal a ddyrbyniodd ar yr eiddo i hun gymmeint o anghvvrteisi, megis orfod arno ef ger­ddota yn dlavvd rhyd y byd. Yn yr un modd, y Rhufeniaid a vvnaethon i Cami­llus, y Groegvvyr i Lycurgus, ag i Solon y naill a labyddivvyd, a 'r llall (gvvedi tyn­nu allan i lygaid) a yrrvvyd ar hervv, me­gis mvvrddrivvr. Moeses a llavver eraill o vvyr santaidd a brofasont yn fynych vvyll­tineb y bobl gyphredin yr hain pe by­dden heddivv yn fyvv mynegent lavver o achvvynion yn i herbyn.

A megis y darfu i ni osod allan o 'r blaen y diphig a 'r baiau y sydd o ran y bobl, felly rhaid i ni ar un clorian gida yn­thvvy gydbvvyso camvveddau baiau a llvvgvvr y svvyddogion, a 'r iustisiaid sy'n barnu. Ag er mvvyn bod yn fyr, rhai y honynt yr ydys yn i llugru drvvy ofn, ca­nys rhag cael anfodd y tvvysog ne ryvv arglvvydd mavvr, mae'nthvvy 'n llugru cyfiavvnder, [Page 127] ag vn gvvneythyr fal Pylat, hvvn a farnodd Crist i farvv rhag ofn Tyberius Caesar yr Emerodr, svvyddogion eraill a ydys yn i llugru drvvy gariad, megis He­rod y Tetrarch, hvvn er mvvyn y serch phola oedd gentho i 'r llances a oedd yn chvvare davvns gar i fron a geniadodd roi Ion fedyddivvr ivv farvvfolaeth er gvvybod i fod y vvirion ag yn ddinivved. Rhai y mae cenfigen yn i llugru megis yr arch opheiriaid hvvn o falais a barodd fae­ddy a llabyddio sainct Pavvl, heb haeddu dim, rhyvv amser yr ydys yn llugru y pen­naduriaid drvvy aur ag arian, rhoddion ag anrhegion, megis plant Samuel y pro­phvvyd a 'r opheriaid mavvr, felly y clvvy yma sydd mor advvythys y dydd heddivv megis fod llavver yn glaf o hono fe. Y mae ynthvvy y gyd (medd y prophvvyd) yn caru gobraue ag yn calyn anrhegion, nyd ynt yn gvvneythyr cyfiavvnder a 'r 'm ddifaid, a chvvynion y gvvragedd gvveddvvon nid ynt yn dyfod gar i bron, Ag y mae 'n dyvvaed [...] mevvn man arall gvvae chvvi a lygrvvyd drvvy arian ag ymbi­lion, drvvy ddigasedd ne gariad, gan farnu y drvvg yn dda a 'r da yn ddrvvg, gan vv­neythyr y goleini yn dovvllni, a'r tovvyllni [Page 128] yn oleyni, gvvae chvvi nid ych yn gvvneythyr ar ol haeddedigaethau matterion, ond gallu a galvvadigaeth y dynion, heb vvneythyr pris o gyfiavvndder, ond o an­rhegion a roddir iddynt nid oes genych bris o uniondeb ond o 'r arian, nid ydych yn darbod o 'r peth y mae rhesvvm yn i ddyscu i chvvi, eythr lle mae ych serch a 'ch ympvvy yn ych tynnu: yr ydych yn ofalys am fatterion y covvaethog, eythr yr ych yn esclyso matterion y tlavvd yr ydych y sarrig ag 'n greulon vvrthynth­vvy eythr 'n dirion ag'n havvddgar vvrth y cofvvathog. yna gvvedi y gvvr doeth sy 'n calyn yr un rhyvv fatter yn erbyn yr Iu­stifiaid yma, gan ddyvvaedyd, y tlavvd sy 'n crio, ag nid oes neb yn gvvrando arno fe, na neb yn gofyn pvvy ivv ef, y cyfvv­aethog sy 'n siarad ar holl fyd sy 'n i gan­mol, ag yn derchafu i ymadroddion hyd y nefoedd. Ag etto nid digon hynny canys pen fythonthvvy mevvn gradd o urdas, mae genthynt bryf arall yn i cnoi, mae 'n­thvvy yn gvvneythy [...] [...]oi plant megis y dyvvad mam Zebedei cenata i mi arglvv­ydd ar gael o'm plant eistedd un ar dylavv ddehau a 'r llall ar dy llavv asvvy, Gvvedi y mae 'nt hvvy 'n codi i plant i'r svvyddau a byont yntho, er i bod llavvvr gvvaith yn [Page 129] annhyladvvy i'r geilvvad hvvnvv, gvvedi y prophvvyd Ieremi sy'n dyvvaedyd ynthvvy sy'n cofvvaethogi ag'n myned 'n frae­sion, 'mvvrthodasont a'r ymddyfaid ag ni vvnaethont gyfiavvnder a'r tlavvdion, am hynny oni chaf, ymvveled a'r cyfryvv be­thau (medd yn arglvvyd) ag oni chaiph fy enaid ddial ar y cyfryvv bobl Gvvedi edrychvvch, fal dyma y farnadigaeth y mae S. Iacob yn i roi yn i erbyn hvvy ddydd farn, darfu i chvvi gondemnio a lladd y cyfionau, buoch fuvv yn y byd hvvn me­vvn trythyllvvch a mvvythau, gan gyme­ryd ych esmvvythdra a chyflavvni evvy­llys ych calonau Am hynny navvr (medd arglvvydd y bydinoedd) vvylvvch ag ud­vvch yn y trueni a ddelo arnochi, ych cof­vvaeth a 'ch trysor sydd vvedi pudru, ych dillad rhyfygis a fyddant yn llavvn pryfed ych aur a 'ch arian a rydasont, a rhvvd 'n­thvvy a ddvvg testiolaeth yn ych erbyn ag a ussant ych cnavvd megis tan, canys cvvynfan y gvvragedd gvveddvvon a dderchafodd i'm gorsedd i.

Fal dyma 'r achvvynion a vvnaeth y prophvvydi a 'r apostolion yn erbyn yr iustisiaid gobrvvyedig yma, fal dyma yr dialedd, y mae yn arglvvydd yn i fugvvth [Page 130] arnynt. Navvr nid oes ddim chvvaneg yn ôl o ddiethr gvvybod beth yr ydys yn i vvneythyr mevvn priodas, gan ddarfod i ni chvvilied allan yn gyphredin holl stadau pena yn y byd, hyn sydd ddiammau os ny­ni a phramivvn yn'n meddvvl ail yn pyrio­das gvvedi i chyflavvni yn berphaith yni holl ranau (megis budd cyphredin Plato, areithvvr sisero, a dinas Dduvv sainct Au­stin) nid oes dim yn y byd yma a all gysta­dlu periodas, mevvn deleithvvch a pherpheithrvvydd pob diddanvvch, hy­ny sydd eglur o ran bod phortyn llvvyddi.+anys, ag aflvvyddianys yn gyphredin idd­ynt, y gvvely yn gyphredin, a 'r plant yn gyphredin, a pheth sydd fvvy, y mae y cyfryvv gyphredinrvvydd yn i cyrph a 'r cyfrivv uniondeb yn i eneidiau megis y ty­bygech fod dau gvvedi i adrithio yn un. Ag os ydym yn tybiedd fod yn ddidda­nvvch mavvr, gyfrannu yn negesau cy­frinachavvl a'n cymdogion, pa faint mvvy ivv 'r difyrrvvch a'r ydym yn i dderbyn o ddinoethi 'n meddvvliau i hon a gysyll­tvvyd a nyni a chyfryvv gvvlvvm o ga­riad perphaith, megis yn bod yn ymddi­riaid iddi fal y ni nyhynain, gan i gvvney­thyr yn hollavvl dresores ag yn phyddlon [Page 131] geidvvad o 'n cyfrinachau dirgela ag am canau 'n calonau, eythr pa testiolaeth fvvy a all fod o gariad serchog ag o gymdeithas phyddlon nag ymvvrthod a thad a mam, chvvaeorydd, a brodyr, ag yn gyphredin, a'r holl genedl, hyd oni bythont elynion iddi hun i gallyn i gvvr, yr hvvn y mae 'n i anrhydeddu ag yn i favvrhau yn gymme­int, gan ymvvrthod a phob peth yn y byd a glynu yn unig vvrtho ef: os cyvvaethog ivv, y mae 'n cadvv ag yn coleth i gyfvva­eth, os tlavvd, y mae 'n tyeddu holl govvreindeb a roes natur iddi, i gydoddef tlodi gidag ef, os efe sydd mevvn llvvy­ddiant a llavvenydd y hi sy'n i ddublu, gan vveled i vvraig yn gyfranog oi ddedvvdd­vvch ef os bydd mevvn aflvvyddiant nid yvv yn dvvyn onid hanner y gorthrvvm­der: canys mae hi yn i gyssyru, yn i ddidda­nu, ag yn i gymmorth, os ivv 'n aros yn i duy yn brudd, y mae i vvraig y cadvv compniaeth ag ef yn i gysyru ag yn peri iddo yn havvs fvvrvv ymaith i ofalon ai drist­vvch os ef a eiph i 'r maes i rodio, y mae yn i ddylid ef ai llygaid cyn belled ag y gallo i golvvg i vveled, pen fytho oddi cartref, mae hi'n gofalu amdanofe ag yn cvvyno, na bai fyth gidag ef, pen ddelo ef adref, [Page 132] y mae 'n cael i groesafu ai favvrhau cyn garediced ag y dyscodd natur iddi, megis fod yn debig (gan ddyvvaedyd y gvvirio­nedd) mae rhodd o 'r nefoedd ivv gvvraig a ganathvvyd yn gystal i fodloni ifienctid, ag i ddiddanu i henaint, ni all natur roddi i un onid un tad, ag un fam, eythr pyrio­das sy 'n yn gvvneythyr yn dadau ag yn fa­mau cyn fynyched ag y mae yn trefnu ini blant, yr hain sy 'n yn addoli'n yn anrhyde­ddu ag yn hophach genthynt ny ni na 'i ca­lonau i hunain, pen fythont ifainc mae 'n­thvvy yn chvvare, yn pepreth ag yn bloy­sci, maenthvvy yn arlvvyo i ni anirif o ddifyrivvch, megis drvvy imynudiau di­grifhvvy, fod yn gyphelib ddarfod i natur irhoddi ynthvvy i ni, er mvvyn esmvvy­thau a diddanu darn o 'n enioes trapher­thys truanaidd os henaint a 'n amgylchodd peth cyphredin i bavvb, y mae nthvvy yn solasu blinder yn oedran yn cau yn llygaid, ag yn yn dvvyni 'r ddaear o 'r hon y doe­thom, ynthvvy ivv yn esgyrn nia 'n cig, yn cnavvd a 'n gvvaed, a phen fythom yn i gvveled hvvy, yr ydym yn gvveled ni ny hynain, megis pen fytho 'r tad yn gvveled i blant, y mae yn ddiammau gentho i fod yn gvveled i vvir lun i hun yn fuvviol yn [Page 133] vvyneybryd i blant, yn yr hain yr ydym megis yn ail eni, fal nad ivv yn henaint (er i fod yn faych trvvm, ivv arvvain) chvvaith blin ini, pen vveloni y drychau yma [...]n lluniau ny hunain, yr hain sy 'n gvvney▪ ­thyr copha tragvvyddavvl o honom, ag 'n yn gvvneythyr ni yn anfarvvfoledig, gan genedlu eraill ar yn ol ni, megis mabcainc a dorrir oddiar fon pren, o'r hvvn y mae llavver eraill o ganghenau yn tarddu allan. Yr hvvn beth a draethais yn helaeth me­vvn llyfr a osodais allan y flvvyddyn ddy­vvaethaf o urddas a godidavvgrvvydd pyriodas yn yr hvvn (megis yr vvyf yn tybied) ni ollvvngais ddim heibio yn am­ry fys, a oedd yn angenrhaidiavvl nag yn perthynu i osod allan anrhydedd cyssy­lltiad pyriodas.

Ag rhag ofn fynghyfri yn anvvadal, ne megis y (doedant droi o hono fy siacced) ni oganaf y peth a folais yn gymeint o 'r blaen, eythr oblegid fod y sufiet yma (hvvn sy 'n traethu o drueni holl stadau yn bovvyd ni) yn gofyn nad arbedaf ddim o hon mvvy nag eraill, mynegaf yn fyr y peth a ddarllenais mevvn llavver o avvdy­riaid, ag yn bendifadde yn yr avvdyr a vv­naeth y llyfr a elvvir y drych politic yr [Page 134] hvvn sy 'n addef gidami fod llavver o fe­lysdra a llavver o ddeleithvvch mevvn py­riodas, ond os ystyrivvn yn dda ag o phvv [...]svvn ag union glorian y baych mavvr a­ [...]oddefys hvvn, cavvn vveled fod ymysc y rhos y ma lavver o ddrain pigog, ag y­mysc y glavv tyrionaidd, lavver o genllyst yn discin. Ag i brofi fod hyn yn vvir, yr Atheniaid pobl a oeddyd yn i cyfri yn ar­dderchavvg, ag yn rhagoravvl, mevvn pvvyll a doethineb, gan vveled na fedrau y gvvragedd gyttuno ai gvvyr o hervv­ydd anirif o ymrafaelion ag ymrysonau a oedd yn gyphredin yn tyfu rhvvngthynt a orfu arnynt ordenio yn i budd cyphre­din svvyddogion nevvydd a elvvid tyng­nefyddvvyr y rhai priodasavvl, svvydd yr hain oedd vvnethyr heddvvch a chytyn­deb rhvvngthynt, drvvy bob modd ag y medrent. Yr Spartiaid yn yr un modd a vvnaethont, yn i bydd cyphredin yr un­rhyvy svvyddogion a elvvid Armosini, rhā yr hain oedd geryddu balchder gvvra­gedd, a chospi i rhyfig ai balchder tu ag at i gvvyr. Y Rhyfeiniaid ni fynent ddim roi svvyddogion i 'r achos hvvnvv, gan goe­lio (ond odid) nad oedd gvvyr yn abl i at­tal phromvvyllt gyndaredd gvvragedd [Page 135] pen fyddau 'r gvvyn yn i pennau, eythr mynnent gael ymvvared gen y duvviau canys cysegrasont deml i 'r duvviesau a el­vvyd Viriplacæ, lle 'r oeddynt yn y di­vvedd yn cyttuno ynghylch cvverylon ag anvvesau cartrefig. Eythr pvvy me­ddant hvvy, sydd abl i oddef traul prio­das, ag anasparthrvvydd gvvragedd, all­tydiaeth rhyvv mor amerphaith? pvvy a all nid yn unig fodloni i masvveddai chvvant cnavvdvval eythr hefyd i pomp ai rh­odres anfeidrol, Ond ivv 'r hen ddihareb roeg yn dyvvadyd, nad ivv gvvragedd, na llongau, fyth gvvedi i tacclusu mor gy­flavvn, nad oes arnynt beunydd eisie i tr­vvssio. O chymeri di y hi 'n dlavvd, hi a fydd yn ddiystyr, a thythe yn llai dy gy­meriad O chymeri di y hi yn gyfvvaethog gvvnei dy hun yn vvas ag yn alltud iddi, a chan dybied pryodi cymdeithvvraig gy faddas yti, yr vvyt yn piryodi meistres flin i thrin. O chymeri hi yn hagar, ni elli ar dy galon moi charu, O chymeri di un deg y mae hi 'n sein ar dy ddrvvs i ddenu cvvmpeini yti. Tegvvch ivv megis tvvr hvvn y mae yr holl fyd yn gosod vvrtho. felly blin yvv cadvv y peth y mae pavvb yn ceisio 'r goriadau o hono. Gvvyl y perigl yr vvyt [Page 136] yntho (medd vvilliam de Periere gochel rhag i'th pen crvvn fyned yn phorchog, yr hvvn bet [...] a fydde adrithiad dychry­nedig pe i bai vveledig. Ag fel dyma ddi­vveddu y cvvbvvl cyfvvaeth sy 'n peri i vvraig falchio, tegvvch sy 'n peri i ham­mau, a hagrvvch sy 'n peri i chasau Am hynny Diopanates gvvedi iddo brofi mar­thyrdod pryodas sy 'n ddyvvaedyd na chavvsau onid dau ddydd da yn i briodas un a oedd y ddyddi pyriodesid, yr ail, y dydd a basau farvv i vvraig oblegid dydd y byryodas yr oedd yn gvvneythyr sir favvr y bryodasferch a oedd heini a nevvydd pethau nevvyddion sy 'n hyfryd, ag o bob hyfrydvvch y dechref sydd fvvya deley­thys. Y dydd arall a dyvvaedodd ef i fod yn dda oedd y dydd y bu farvv y vvraig, canys pen fytho marvv yr anifail y bydd marvv y gvvenvvyn a phen fytho marvv yr vvraig y mae'r gvvr allan o gaethivved.

Er mvvyn siccerhau hyn o beth yr ydys yn son am stori gymvvys i'r pvvrpas yma o vvr urddasol o ddinas Rhufain, hvvn dra noeth ar ol i byriodi, gvvedi iddo gyscu gida i vvraig y nosvvaeth o'r blaen a oedd brudd a thrist, a phen ofynodd rhai oi gy­mdeithion iddo, pa ham yr oedd cynddr­vvg [Page 137] i gyssyr, gan gael o honof vvraig lan, gyfvvaethog, fonheddig ef a estynodd allā i goes, gan ddangos i droed ag a ddyvvae­dodd fynghredigion y mae fy escyd yn nevvydd yn foddys ag yn dda i gvvaith, eythr ni vvyddoch ym mhara fan y mae 'n fy 'mrivvo. Hefyd y mae rhai yn adroddi gair Philemon a ddyvvad, mae gvvraig oedd ddrvvg angenrhaidiavvl i vvr, ag nad oes dim yn y byd anhavvsach in gael na gvvraig dda fal y mae yr hen ddihareb yn dyvvaedyd fod gvvraig dda mules dda a gafr dda yn dri anifael peryglys 'heb lavv hynny yr ydys 'n adrodd gauriae Plutarch hvvn sy 'n gofyn a oes dim yn y byd yscaf­nach na thafod gvvraig benrhydd, na mvvy 'n brathu na i thrythyllvvch hi mvvy afrolys na i hyfdra, mvvy escymyn na i malais mvvy peryglys na i phromder mvvy tvvyllodrys na i dagrau, heb vvneythyr cyfri o lavver o bethau eraill mvvy scandalydys pen osodir allan i hvvsvvieth: Hefyd mynych y mae 'n gorfodd i 'r gvvyr fagu plant eraill, ag os happia i bod hvvy 'n eido 'r gvvyr i hun, y mae mevvn perigl fod yn dad i blantdyriaid drvvgionis yr hain yn fynych sy 'n gvvneythyr co­lled ivv tuyau, ai tylvvyth, a chvvilidd [Page 138] ivv holl genedl. Yr hvvn beth gan i Au­gustus yr Emerodr i ddeall a evvyllysiodd na fydde fyth mo 'r plant ivv vvraig ag yr oedd yn fynych yn galvv i vvraig ai nith yn ddvvy o 'r gelod, yr hain a oeddynt yn i ddifa ag yn i ddystrovvio drvvy favvr ofid.

Marcus Aurelius un o 'r Imerodriaid mvvy tyladvvy a reolodd erioed, gan vvybod beth oeddyd yn i vvneythyr me­vvn pyryodas, pen oedd rhai yn daer ar­nofe ar ddyvveddio i ferch, ef a ddyvvad vvrthynt, na thrvvblivvch ddim o honof a fo pellach, canys pe i bai holl gynho­rion y gvvyr doethion vvedi i bvvrvv yn­ghyd mevvn un phvvrnes, ni byddent ddigon i roi cyngor daf i vvneythyr un bryo­das Ag a fynnvvch i mi ar fy mhen fy hun i rhoi hi mor ddisvvmvvth? ef a fu chvve blynedd cyn devvis o Antonius Pius fyfi 'n fab 'n y gyfraith iddo, a rhoi i mi'r Imerodria­eth'n gynyscaeth gida i ferch ag etto ef a 'n sommvvyd ni'n davv efo am fynghyme­ryd, yn fab yn y gyfraith, a myne am bry­odi i ferch, ef ai gelvvyd Pius, oblegid i fod yn drugarog vvrth bavvb, ond vvrth y fi y bu greulon, canys mevvn ychedig bach o gig ef a roddodd i 'm lavver o es­gyrn [Page 139] fel dyma yn gyfa y chvvervvder a 'r bystl sydd gvvedi i gymysc a melysdra a diddanvvch pyryodas. Yr hain (gan ddyvvaedyd y gvvir) ni allvvn mo i cuddio a chovvrenideb doethbarablau fel na orfydd ar­nom addef os gvvrth bvvysvvn i diphig ai trueni gida i pleser ai deleithvvch nad yvv 'r naill ddim yn rhagori 'r llall.

Y TRYDYDD LLYFR.

AM hyn gadavvn ymaith i holl stadau 'r byd vvney­thyr i masnachau, ag i danu ar led i rhvvydau o fevvn siop y byd yma, ag ymch­vvelvvn ychedig at lescni a thrueni dyn, traethvvn bob ychedig y phrevvyllau eraill a 'r hain y myne natur gospi y llestyr truan yma, a vvnaethvvyd o'r ddaear, i beri iddo ymostvvng i hûn ai ddvvyn i gydnabod ai dduvv. Nid oedd ddigon fod llvvgvvr a diphig ymhôb stad a galvvadi­gaeth, ag yn y defnydd o hvvn y gvvnae­thvvyd ef o hono, yr hvvn nid yvv ddim arall ond birgin brvvnt drevvllyd oddierth hefyd iddo ymgodi a gvvrthryfelu yn gy­hoedd yn erbyn i dduvv, gan rvvygo i bais, a goesgaru i grefydd. S. Hierom a S. Au­stin sy'n menegi fod gair duvv 'n y cyfryvv barch ag urdas, yn i hamser hvvy, megis [Page 141] i'r oed gvvedi i danu yn gyflavvn dros holl gurrau yr daear ie hyd yn eithaf 'r ania­lvvch. Eythr navvr (am yn bod yn anyol­chys) yn harglvvydd a dynnodd ymaith o ddivvrthym eglurvvch a goleini'r efengil, o hervvydd yn pechodau, megis nad yvv'n tovvynu oddierth mevvn congel fechan o Europ. Hefyd y peth a all bery mvvy ofn arno mi, vmrafael opinionau sy'n yn mysc a 'r hain y darfu yn rhvvydo a 'n ma­glu ni. Canys y peth y mae un yn i alvv yn vvyn, arall syn i alvv yn ddu, y peth y mae y naill yn i alvv yn ddydd y llall syn i alvv yn nos, y peth sydd oleini i'r naill, sydd dvvyllni i'r lall, y peth y mae y naill yn i gael 'n felvs arall syn i farnu'n chvvervv y peth sydd Iesu Grist gvvirionedd a pharadvvys i un, sydd Antecrist, yn gelvvydd, ag yn uphern, i'r llall Eythr yn y cyfamser beth a all y gvvirion a 'r annyscedig truan i dy­bied, mevvn pa drapherth, drysni ag ano­baith, y dylae i gydvvybod truain ef fod? gan vveled fod un yn gvvadu y peth y mae r' llall yn i vvirhau, gan fod yn ddiamau nad oes onid un gvvirionedd ymysc cy­meint o ymrafaelion a chyflorni opinio­nau. Gallvvn y navvr yn dda ddyvvaedyd fod y gorllan yn egored, dvvry escly­sdra 'r [Page 142] bigauliaid, y blaiddiad a ddoet­hont i mevvn a 'r defaid truain aethont allan ar ddisperod, ag ar gyfeirgol, rhai gvvedi i 'r bugauliaid i gvvrt­hod, a ddarfu i 'r gvvaision cyflog i co­leth, heb ofalu dim rhag colli'r gvvir dde­faid, 'r hain sy 'n oystad mevvn perigl. rhag i llithio i fyned allan o 'r llvvybyr union a myned ar gyflorni. Pe bai bossibl dremua llygaid corphoravvl y perigl y mae Cristnogaeth yntho, pe bai bossibl gynnvvys mevvn i meddvvl, a chyfri y rhyfedi o enaidiau truain sydd beunydd yn colli, o achos ymrafaelion amryvv opinionau yma nid oes neb ar na chrynau gvvall i ben bob munut yn y dydd, eythr oes fath yn y byd ar phrevvyll digofaint dialedd, a melltith dduvv, ar nas profasom yn yn hamser ni. Nid arhosa ddim yn hyn o fan i gyfri y rhyfeloedd, a cholliad gvvaed a vvelsom o fevvn y ddaugain ne 'r degmylynedd a daugiain aethont heibio, hyd yr avvran, darfu i ni yscrifenu yn helaethach mevvn lleodd eraill o hyn o beth, yn bendifadde gan fod copha 'r peth cyn nevvydded, a bod yr archollion a'r brivviau ei­sioes yn gvvaedu, ar y bobl druain, yr hain sy'n crvvydro ag ar ddisperod, mevvn [Page 143] teyrnasoedd ag ardalau diethr allan oi bro ai gvveledydd, allan oi taiau ai presvvyl­fae, yr hain ynt gida i mamme trvain yr hain sy 'n aruain i plant ar i braichiau, gvv­edi iddynt i 'gvvaredu o ganol y tan, a rhag phynvvevvydd gvvaedlyd, a pho rhag anrhigaredd a chreulondeb y gely­nion, heb fedryd cael lloches yn y byd i 'mddiphin i hunain, ag i solasu i blinder ai gorthrvvmder. Pa resyndod a gofid ca­lon all fod genthynthvvy sy 'n gvveled yr stradoedd a 'r heolydd yn llavvn o 'r bobl ddiethr yma pa vvynebau y pryd hynny a all fod gen yr hain sy 'n gvvneythyr y cy­fryvv gynnvvr ô thragediaeth ar y ddaear pen glyvvoni gvveidi i tostyrvvch ai galar gan vvybod y davv 'r dydd yn yr hvvn y bydd rhaid gvvneythyr cyfri am yr holl vvaed gvvirion a gollasont er amser Abel y cynta a laddvvyd, hyd y dyn divvaethaf, megis i mae ysbryd duvv yn dangos yn y scythyr lan fendigedig, ef an gorthrymvv­yd a rhyfel hvvn sydd megis cennad oflaen digofaint duvv.

Oni chovvsom ni bla, nodae a chor­nvvydydd, creulon yn yn hamser ni? Espivvn megis y mae yr gorthrvvmder yn digvvydd ag yn damvvyn ar gylch y naill [Page 144] yn ol y llall: Darllenais o advvythau a lle­chedenau aruthrol gvvenvvynig a fy o fla­en'n hamser ni, cyphelybvvn ynthvvy a 'n rhai ni megis i gallvvn ddeall a chydanabod pen fytho digofaint duvv gvvedi nynnu fod yr holl greavvduriad byvv yn cynhyr­fu, ag yn codi yn yn herbyn: llavver o ath­ravyr tyladvvy a scrifenasont, ddarfod er­lid gvvyr Constantinopl a phla, mor er­chyll ag mor arsvvydys, megis fod yr hain a oeddynt glaf yn tybied ag'n meddvvl fod eraill yn i lladd, a chan i gorthrymu drvvy 'r ofn yma, yr oeddynt yn meirvv o gy­ddairiogrvvydd gan gredu fod eraill yn i lladd: yn amser Heraclitus ef a ddamvvy­niavvdd y cyfryvv bla advvythys yn y Rhufainvvlad, megis mevvn byr o amser farvv llavver mil o bobl hefyd fod phyrnigrvv­ydd yr haint mor ofidys, megis i lavver (am na allent oddef y gofid a 'r dolur) i burvv i hunain yngvvysc i pennau i afonTibyr i oeri 'r gvvres aruthravvl a oedd yn llosci i cyrph o 'r tu mevvn, megis rhyvv haiarn tanboeth. Turytides avvdur groeg, sy 'n scrifenu fod y cyfryvv lvvgvvr ag haelo­giaeth yn yr avvyr yngvvlad roeg, megis y bu farvv peth anirif o bobl, heb vvybod na medryd caphel, na hefyd dychymig, [Page 145] ymvvared 'n y byd ivv dolur ai gofid anfi­drol ag y mae yn dyvvaedyd o chvvaneg, fod'r hain a oeddynt yn iachau, yn gvvall­gofi ag mor ddiddalt megis nad oedd y naill yn adynabod y llall, na 'r tad yn ad­ynabod y mab. Marcus Aurelius audur gvvivv i gredu sy 'n siccrau fod yn i am­ser ef farvvfolaeth cymmeint yn yr Idal megis fod yn havvs i'r historiavvyr fanegi 'r rhif bychan a oedd fyvv, na 'r ani­rif a fiasont feirvv. Milvvyr Aulus Aui­dius Cassius, yr hvvn a oedd raglavv Marcus Antonius yr Imeroder, pen oedd yn Seleusia dinas o vvlad Babylon a ae­thont i deml Apollo, lle i cavvsont gist, hon a agorasont, gan obaithio cael rh­yvv drysor mavvr ynthi, ef a ddiellodd allan o hon y fath ager advvythys, hon yn gynta a ddinistrodd teyrnas Babylon a chvvedi a darddodd i vvlad roeg ag o ddyno i Rufain, lle i cododd y cyfryvv haintiau, megis y bu farvv y drydydd ran o genedel dyn Gadavvn ymaith yr hen historiavvyr a chophavvn y pethau a ddamvvyniasont yn 'n hamser ni, megis y gallom ni sy 'n gristnogion (drvvy y dirfavvr drueni a gorthrymder yr hvvn y mae duvv yn i hebrvvng arnomi) ddyscu [Page 146] cydnabod a'n gvvendid a 'n llescni a'n cy­flvvr cnavvdvval, canys pen ddechreuo i ddigofaint efnynnu yn erbyn yn pec­hodau, a 'n camvveddau, y mae yn peri i ni gydnabod yn ystyfnig ai gyfiavvnder ef ag nid oes fath yn y byd ar gosbediga­eth ar hvvn nid ivv ef yn erlid i greadu­riaid. Pa fodd i profasom mi hyny o beth y flvvyddyn o oedran Crist 1528. pen ddo eth, pla i fyddyn y phrancod pen oedd­ynt yn osseddu dinas Naples, lle 'r oedd creulondeb yr haint, mor flaenllym ag mor ddisyfyd: megis yr oeddynt yn mei­rvv yn gynt nag y gellent feddvvl am fa­rvvfolaeth, ag nid oedd yr llecheden y­ma yn unig yn gorthrymu y cyphredin, yrhain agos a ddarfu iddi i difa i gyd 'ey­thyr hefyd y penaythiaid a 'r arglvvyddi mavvr, megis arglvvydd Lautrec, arglvv­ydd Lademount, arglvvydd de Moleac arglvvydd Chastenerij, arglvvydd grand­mont a llavver eraill o vvyr hynod ardd­ [...]rchavvg, copha 'r hain niellir i adnevv­yddu heb alaeth a tosturvvch mavvr. Yr un peth a ddamvvyniavvdd i'r Saeson pen enillasont dref fvvlen o ddiarnom ni, ef a fagodd y fath bla yn y dref hon, megis nad oedd ddigon o ddaear yn y dref i gla­ddu [Page 147] yr meirvv, ag ni fedrae frenin lloy­ger gael o fevvn holl Loyger vvyr i fy­ned yno oi bodd, heb i gyrru yn erbyn i hevyllys canys po mvvya a oedd yn my­ned yno mvvya oll a oedd yn meirvv, megis fod pedair cornel y dref yn gyfa, gvv­edi i haelogi, o hervvydd y tarth a oedd 'n diellu oddivvrth y celanaidd a 'r cyrph meirvvon. Y flvvyddyn oflaen marvv brenin phransis dda o i gopha, hvvn a byriododd y frenhines Elenor, ef a go­dodd y cyfryvv lecheden nevvydd yn Almania, hon a oedd yn difetha pavvb ar oedd yn i gymeryd, drvvy chvvys advv­ythys o fevvn pedaer avvr ar ugain a 'r haint yma a ddechreuodd yn emmyl y mor occean, ag a oscarodd yn ddisymaith dros holl Almania, gan ddifa 'r cvvbvvl canys cyn medryd, cael ymvvared rhag­ddo, bu farvv cymeint o filoedd o bobl, megis fod llavver o vvledydd ag o arda­lau yn vvag fel ynialvvch, gvvedi i ba­vvb i gadel o hervvydd llugur yr avvyr a oedd yn destrovvio pavvb ar a oedd yn i gyfvvrdd, heblavv hynny i'r oedd yr a­vvyr gvvedi i halogi, cymeint megis fod pavvb ar oeddynt yn presvvylio tani hi gvvedi i nodi a chroes goch. Ioachim [Page 148] Syllerius sy 'n scrifenu fod pla creulon yn cosbi lloyger dros hir o amser, a 'r grym y gvvenvvyn a oedd mor gyndairiog, megis nad oedd yn unig y creaduriaid rhesvvmol yn meirvv: eyth yr hefyd yr a­dar a oeddynt yn ymvvrthod ai ny­thod i vviau ai covvion, y bestifiliad yn ymadel ai tullau ag ai phauae, y ser­phod a 'r tvvrchod daiar yn ymddan­gos ar don y ddaear yn durrau, gan ym­vvrthod ai praesvvylfae, rhag ofn yr ager ar tarth gvvenvvynig a oedd 'n y ddaear megis yr oeddyd yn i cael ynthvvy 'n fei­rvv tan y prenniau 'n y maesydd ai cyrph yn llavvn pvvngenau a chornvvydodd Y flvvyddyn pen oedd oedran yn argl­vvydd mil a phymcant a chvvech a dau­gain, y dydd divvaethaf o fis maij, ef a gododd pla echryslon ofevvn Ais dinas o vvlad Profans yn Phrainc, yr hvvn a bar­hadd navv mis, lle bu farvv llavver o bob oedran, yn bvvyta ag yn yfed, fal nad oedd ddigon o le i gladdu yr cyrph mei­rvv ar rhan fvvya o 'r cleifion yma a oe­ddynt yr ail ddydd yn ol clafychu, yn gvvallgofi, ag a fynent i bvvrvv i hunain ngvvysc i pennau i'r pudevvau, eraill a [Page 149] fynent daflu i hunain oi phenestri i 'r stradodd, eraill a 'r gvvaed yn phrvvdio oi phroenau, mor greulon gan ddyferu ddydd a nos fal carrog, ag felly drvvy golli i gvvaed yn divveddu i henioes a chvvedi ef a ddamvvyniavvdd y cyfryvv gyfyngdra a thosturvvch, megis fod y gvvragedd beichiogod yn colli i beichi­ogi, ag o fevvn pedvvar divvrnod ne bump yn meirvv, yr hain a oeddyd yn i cael gvvedi, ai cyryh cyn lassed ar fiolen ne afur, megis pe i biasau yr gvvied gvv­edi cerdded dros i holl gyrph ag i fyrhau ef a ddigvvyddodd y peth mor ddybryd mor dostyrys'n y divvedd, megis nad oedd y tad yn gvvneythyr cyfri yn y byd oi etifedd, na 'r gvvr oi vvraig, a llavver gvvaith yn meirvv o nevvyn a 'r aur a'r a­rian yn i dvvylo, o eisie un cvvppaned o ddvvr, ag os damvvyniae iddynt gael dim ivv fvvyta, yr oedd y clefyd mor greulon ag mor ddisymaith, megis fod yn i cael yn feirvv ar tamaidiau yn i pennau, a gvv­ylltineb y llecheden hon a oedd gvvedi nynnu felly, a 'r holl ddinas gvvedi illu­gur, megis cyn glymed ag yr oedd un yn bvvrvv i olvvg ar y llall i fod 'n y man yn i haelogi ai anadl, yr hvvn oedd mor vven­vvynig [Page 150] megis fod penddynod a chornvv­ydydd yn tarddu le 'r oeddynt yn anadlu Erchyll ag echryslavvn vvrthgvvrs natur ivv 'r peth a scrifenodd physvvgvvr, yr hvvn a ddarfasae i benaethiaid y vvlad i drefnu i 'mvveled ar cleifion sef fod y dolur mor fylaing megis nad oeddynt yn cael na thrvvy ollvvng gvvaed, na thrvvy driagl na thrvvy gyfaredd arall gysyrys i 'r galon ymvvaredd yn y byd rhag­ddo hvvn a oedd yn i mvvrdrio ag yn i di phoddyd allan o lavv, fal nad oedd gen y neb a glafychau o 'r llecheden hono, o baith yn y byd ond marvv a chan i bod ynthvvy felly gvvedi ymroi i farvv cyn gynted ag i clyvvent i hunain yn anhvv­ylio, yr oeddynt yn cymeryd llenllian, ag yn amdoi i hunain ynthi yn fyvv, heb ddyscvvyl dim arall, ond creulon 'mada­vviad yr enaid a 'r corph, yr hvvn beth y mae ef yn dyvvaedyd i vveled ai brofi, mevvn llavver o bobl, ag yn envvedig mevvn un vvraig, yr hon ai galvvodd ef oi phenester i vvneythyr i ddiryvv gyfa­redd i ysmvvythau ar i dolur, yr hvvn beth a ddealltodd drvvy yr un phenester bod hi gvvedi amdoi i hunan yn i llen­lian (megis yddynthvvy a oeddynt gvve [Page 151] di i ordeinio i gladdu 'r rhain a fiasent feirvv o 'r pla) i cael hi yn farvv yngha­nol y tuy gvvedi i hanner amdoi.

Nid oes navvr ddim mvvy i vvneythyr pen o hyn o fatter, oddiethr traethu o nevvyn, hvvn sydd un o 'r phrevvyllau a gvvenidogion cyfiavvnder duvv megis i mae efe i hun yn testiolaethu, drvvy i brophvvydi ai bostolion, gan fygvvth rhoddi i 'r pechaduriaid phyrfafen o e­fydd, a daiar o haiarn sef yn llvvm ag yn ddiphrvvvth, heb ddvvyn dim. Ag er nvvyn hynny o achosion yn Arglvvydd ni Iesu Grist, gan fynegu o flaen llavv ivv ddiscyblion y playe a'r dialedoedd a ddiamvvyniau yn ol sef y codau nasivvn yn erbynnasivvn, a theyrnas yn erbyn teyr­nas y mae yn dyvvaydyd y chvvaneg, megis pe ibai y naill ynglun vvrth y llall ef a ddavv playe a nevvyn mavvr ar holl gvvrae'r ddaear, canis rhyfel pla a nevvyn ivv 'itair saeth y mae 'n arferol i saethu i'r ddaear, pen fytho gvvedi somgaru vvrth i greaduriaid, felly y navvr gadevvch yn vveled a ydym yn fvvy difrivv o ddi­vvrth y saeth ddivvaethaf nag oddivvrth y llaill, ni fynagaf ddim yma o 'r nevvyn cyphredin a fu yn fynych o amseroedd: [Page 152] yn dvvyn rhvvysc yn Asia, Europa, ag yn Aphrica, eythr cophaf yn unig yr hai sydd fvvya nodedig, yn gystal yn y scru­thurau prophanaidd, ag yn y scrythurau santaidd, megis y gallo y savvl sy 'n y byd hvvn, megis mevvn llys o fvvythau a daentethrvvydd, heb brofi o 'r blaen na thrueni na thrapherthau, i godef yn ufydd pen ryngo bodd i dduvv'n arglvvyddni dovvallt ar i greaduriaid saethau i ddigofaint ai feltithion ag i beri iddynt gydnabod ag ardderchavvg rym a gallu y creavvdvvr a hefyd gyflvvr a chystydd tostyrys dyn yr hvvn y sydd darostvvne dig i gimeint o drueni. felly ny ni a dde­chrevvn y navvr ar yr hain a ddamvvy­niasont i 'r Rhufainiaid, pen oedd yr Idal yn gyfa gvvedi i nynnu, a phen oedd Attila gelyn penna i genedl dyn yn osedu dinas Rhufain, ef a gvvympodd y cy­fryvv brinder ag eisie sal nad oedd gen­thynt ddim ymborth ordeniavvl cyphredin, ar oedd gymvvys i gyrph dynion, oblegyd hyny gorfu arnynthvvy fvvy­ta pob math ar anifeiliaid megis cephy­lau, cvvn, cathod, llygod phrengig, a phob math eraill ar bryfed, ag yn y di­vvedd bvvytasont y naill y llall, peth di­ammau [Page 153] echryslavvn ivv fod cyfiavvnder duvv yn gvvascu arnom cyn gyfynged, a bod y prinder a 'r eisie gymmeint, megis nad ydym yn arbed yn cyphelyb, ie y mammau i plant i hunain.

Yr un rhyvv beth a ddamvvyniavvdd pen ddestrovvyvvyd Caerselem, megis i mae Eusebius yn mynegi yn i stori eglvv­ysig yr hvvn beth sydd ddiethr ivv glo­vved, ond phiaiddiach ivv vveled. Yn yr un amser pen oedd Scipio yn obseddu. Numantia a chvvedi gvvarchae y dina­svvyr mevvn pob modd rhag cael ym­borth a llinaeth, yr oeddynt yn y fath vvanc o nevvyn a chaethivved, fel 'r oedd yn gorfod iddynt dorri allan or ddinas bob dydd, a myned 'n gymdeiriog i blith yr Rhufeiniaid gan i hymlid ai dal fel y mae 'r helvvyr yn ymlid y fenesun, ag yr oeddynt yn ddiarsvvyd yn bvvyta i cig hvvy, ag yn yfed i gvvaed, megis pe i biasae gig llo ne gig mollt, ag o hervvydd i bod mevvn y cyfryvv gyfyngdra nid oe­ddynt yn cymeryd trigaredd ar un Rhu­fainiad ond i ladd cyn glymed ag yr oe­dynt yn i ddal, i fingio ai ddraggio yn gandrelli megis yn imyschvvy, y talau un Rhufeniad marvv, mvvy nag un byvv, [Page 154] yvv ariansvvmu. Y mae copha yn y pe­dvvarydd llyfr o 'r brenhinoedd, y ch­vveched pennod o nevvyn a ddamvvy­niavvd yn Samaria yn amser Eliseus sy 'n rhagori ymhell hvvn a aeth or blaen, ca­nys yr eisia a 'r cledi a oedd gymmeint, megis vverthu pen asen er pedvvar darn ar ugain o arian, a mesyr o dail clomen­nod er pymp darn o arian, hefyd y peth sydd fvvy 'n erbyn natur, gvvedi darfod yr holl ymborth, a threlio 'r cvvbvvl, y mammau a oeddynt yn lladd i plant, me­gis y gvvnaeth un vvraig dlavvd o 'r ddi­nas hon, pen ganfu hi frenin Israel ar gaerau 'r dref, hi a vvaeddodd o hyd i phen gan ddyvvaedyd vvrtho ef fy Argl­vvydd frenin yr oedd fymgcymdoges a mine gvvedi gvvneythyd amod o fvvyta yn plant, gan ladd un y naill ddivvrnod ar llall y divvrnod arall, yr hvvn beth (eber hi vvrth y brenin) a ddarfu i mi i gyflavvni, canys darfu i ni drvvsio a bvv­yta fy mlentyn i, y navvr hi a giddiodd yr eiddi hi, rhag cael o hono fi fy ymborth o hono, pen glubu 'r brenin hynny a ddyvvaedasa 'r vvraig, efe a dravvodd gofid mavvr yn i galon, a chan dosturvvch efe a rvvygodd i ddillad a 'mvvyscodd i [Page 155] hun a chrys rhavvn gan ddyvvaedyd, fellhyn y mae duvv yn gvveythyr, ag yn rhanu a myfi, megis y mae 'n calyn yn y text.

Iosephus yn y saithfed lly fr, a 'r try­dydd penod, o ryfel yr Iuddeon sy 'n cymmvvyll histori cyphelib i hon y­ma aeth or blaen, eythr a vvnaethvvydd mevvn modd phiaiddiach, y mae efe yn dyvvaedyd fod gvvraig fonheddig urddasol yn yr amser yr oedd Titus mab Vespasianus yn oseddu Caersalem a ddar­fasae iddi gasclu ynghyd beth mavvr o gyfvvaeth o flaen llavv, ag mevvn tuy a oedd genthi'ny ddinas yr oedd hi 'n byvv yn gynnil iavvn, eythr ychedig yn ol y milvvyr a dorrasont i 'r tuy ag a ddyga­sont y cvvbvvl ar a feddae, ag o hynny allan cyn glymed ag yr oedd hi yn cerddotta tamaid o fara ivv chynnal i hunan, yr oeddynt yn i ddvvyn o ddarni, hi ag yn i ddifa. megis yn y divvedd pen dechre­uodd gvvall ag eisie vvascu arni hi a luni­aeth brinhau yno hi a ddechreuodd i ymarfu i hun yn erbyn cyfra [...]th natur, a chan edrych ar y dynbach hvvn a oedd yn i braychi yn sugno arni, hi vvaeddodd allan o hyd i phen gan ddyvvae­dyd [Page 156] vvrtho efe, O fy mab aneddvvydd, O fam llavver aneddvvyddach, beth a vvnafi? digofaint duvv a amgylchodd y dinas, nevvyn sy 'n teyrnasu ym hob cornel o 'r eiddi o 'r tu allan y mae y cleddau, yn lladd, o 'r tu mevvn y mae tan yn destrovvio 'r dref, nevvyn a 'r cor­nvvyd sy 'n difa 'r cvvbvvl, megis na alla mo'th caddvv ath ymborthi, o hervvydd hynny (fy mab) ni vvn beth a vvna yti, gan fod y pethau yn sefyll yn y modd yma, pe i byddvvn farvv o nevvyn, i bvvy gadavvn dy di, pei cadvvn dy hoedl by­ddi alltyd ag mevvn caethivved tragvvyddavvl i 'r Rhufeiniaid am hyn fy mab dyre yma, bydd ymborth a lluniaeth ith fam, dychryn a bravv i'r millvvyr, a 'm speliasont ag ni adavvsont ddim imi bydd siampyl tosturus i 'r neb a ddavv yn ol, A chvvedi iddi dreuthu y geiriau yma hi a laddod i mab, ag ai rhoes ar y ber yvv rostio ag a fvvytadd y nail hanner, ag a gadvvodd 'r hanner arall, yn y man gvvedi iddi chavvare y tragediaeth tostyrys yma vvele y milvvyr vvrth glovved savver y cig rhost yn dyfod ag yn dechre byg­vvth i lladd allā olavv oni fynagau iddynt ymhale yr ôedd y bvvyd, eythr y hi yn [Page 157] i phromder ai cyndairiogrvvydd a oedd yn dyscvvil modd i fod yn gyfrannog o farvvfoleth gida i mab, heb synny dim, a ddyvvad vvrthynt, havvyr tevvch a son, bum ddigon syber a chyfion i chvvi gan gadvv i chvvi ych rhan a chvvedi iddi ddyvvaedyd y gairiau yma hi a ddug allan y rhan arall oi phlentyn, ag ai rho­ddodd ar y bordd yr hvvn beth a barodd i 'r milvvyr synu yn i calonau, megis i bod gvvedi i gorchfygu, heb fedryd dvvae­dyd un gair, eythvr y hi or tu arall gan edrych arnynt a golvvg hylldrem ag a gvvyneb phormvvyllt, a ddyvvaedodd vvrthynt, havvyr paham yr ydych yn rheisio? fy frvvyth i ivv hvvn fy etyfedd i fel dyma fyngvvaithred i paham nad y­dych yn bvvyta, darfu imi ymddigoni o honof yn gynta, a fyddvvch chvvi mvvy arsvvydys na 'my fi i fam ai dug ir byd? ai phiaidd genychi y bvvyd a fvvytai i o honof yn gynta, ag ai bvvytaf arivv [...]ich yn y man: Eythyr ynthvvy gan vveled gvveithred mor greulon a phoesont y­maith, gan i gadel hi gida 'r darn arall oi phlentyn, hvvn a oedd y gvveddill o 'r cvvbl a adavvsont yddi oi holl gyfvvaeth Gvvelvvch yma text Iosephus yr hvv [...] [Page 158] a gyfiaithias cyn agosed ag y gellais yn ol y llythyren. Eythr oblegid bod rhai ar nad ynt yn cynhyrfu dim vvrth ddar­llen Hystoriau, yrhain a scrifenvvyd er y cynfyd, oni chan brofi yr un peth yn i hamser hvvy gan i vveled ai llygaid a me­gis i deimlo ai dvvylo, mifi a evvyllsivvn ddangos yn hyn o fan, nad ivv duvv yn arbed dim o hono mi mvvy na 'n hena­fiaid, o 'r blaen, pen y mae yn digio vvrth yn pechodau, megis y mae yn eglur ag yn gyhoedd drvvy 'r hystori hon sy 'n calyn, a scrifenodd vvilliam Paradein, gvvr heb ammau celfydd a chovvraint mevvn historiae, yn y traethiad a vvna­eth o bethau tyladvvy ivv copha o 'n ha­mser ni, efe sy 'n scrifenu fod yn y flvvy­ddyn o oedran Crist mil pumcant ugain ag vvyth, yr holl fyd mor benrhydd, a chvvedi ymroi i gymmeint o gamvvedd a drvvgioni, hefyd mor afrolys a chyn lla­vvned o frvvnti a phechodau, megis nad oeddynt yn unig heb ymostvvng i fendio er maint a oedd y rhyfel trinoedd a 'r dir [...]avvr golligvvaed a ddamvvyniasau o 'r [...]Iaen) eythr yn y gvvrthvvy neb yr oedd byd gvvedi i lugru gymeint, megis i [...]d yn myned vvaeth vvaeth bob dydd yn [Page 159] ol i gilidd fal yr oedd rhvvymyn digofa­int duvv gvvedi i laesu, a myned ar ys­car dros yr holl deyrnas dylavvd yma o phrainc megis fod pavvb yn tybied ddy­fod divvedd a gorphen ar bob peth, ca­nys ef a ddamvvyniavvdd y cyfryvv or­thvvmder, tylavvdi, a thrueni, na vvel­syd erioed y cyphelyb mevvn amser yn y byd or blaen, y cyfrivv ddialedd a chosbe­digaeth yn gystal ar gyrph dynion ag ar holl phrvvythydd y ddaear, canys dros yspaid pump mylynedd cyfa, yr hain a dechreuodd y flvvyddyn o oedd Crist, pumcant ugain ag vvyth yr oedd yr holl amser mor anhymmerys megis fod y pedvvar amser o 'r flvvyddyn gvvedi i cyfnevvidio, a cholli i cvvrs naturiavvl y cynhaia a oedd yn vvanvvyn, ar gvva­nvvyn yn gynhaia, yr gaiaf yn haf a 'r haf yn gaiaf, ond yr haf a oedd ar fath allu yntho yvvchlavv 'r cvvbvvl megis i fod yn rheoli y tri amser eraill, yn erbyn naturiaeth, fal yr oedd ynghanol y gaiaf sef yn y mis rhagfyr Ianar, chvvefrol, pen ddelae 'r ddaer orphovvys ai gvvr­taithio drvvy 'r rhevv ar oerfel, yr oedd y cyfryvv vvres aruthrol ar ddaear vvedi gvvresogi felly mal yr oedd yn er­chyll [Page 160] ag yn echryslavvn i gvveled Canys o fevvn pump mylynedd ni bu haiach o revv a darriodd fvvy nag un divvrnod ne ddau, o 'r hyn mvvya, A hefyd nid oedd mor llym ag y gallau revvi 'r dvvr, felly drvvy 'r gvvres anfeidravvl ag anarferavvl yma, yr oedd y cyfryvv nifer o falvvod a phryfed eraill 'n magu 'n y ddaear, megis nad oedd egin a blagur tyner yr yd 'n tarddu allan o 'r pliscin cyn glymed ag yr oeddynt yn i yssu, ag yn i difa, yr hvvn beth a oedd achos fod y llafyr a ddylasau ly osogi advvyn allā lavver o dovvys, o'r un gvvraiddin, yn phrvvytho yn unig un dovvysen ne ddvvy, a 'r heini yn goeg­ion ag yn vvag ag yn llavvn col a manys, megis gvvedi i fedi ai gynnill nid oedd yn gyphredin yn adrefu mor had ag yn fy­nycha llai na hyny. A 'r nevvyn hvvn a barahadd bymp mylynedd, heb seibiant, peth mor dosturys ag mor ddolyrys i vveled, fal nad ivv bossibl i ddyn ddy­chymig y cyphelib oni bai i vveled ai ly­gaid, yr hvvn a fu achos i bvvn cephyl o vvenith yngvvlad Lyonoys phorest Au­ergnya, Bealinoulis, Bourgongue Sauo­ye Dauphine, a llavver o vvledydd eraill [Page 161] dalu pedair pynt ar ddeg, un ar bymtheg a dau navv punt ar ol cyfri dinas Tornay, 'r drudaniaeth yma a oedd yn gorthry­my y bobl druain dros gyd o amser, me­gis i anirif o ddialedd ag achryslondeb eraill gallyn yn ol. Canys yr oedd yn gorfod i 'r bobl, yr hain o 'r blaen a oedd [...]nt yn buvv yn ddigonol, ar i phermi ai t [...]y­nae, ymvvrthod a'r cvvbvvl ar a feddynt a cherddotta i bara a 'r cerddotteion oe­ddynt yn amlhau, fal yr oedd yn do­stur i gvveled, yn dyfod yn yrroedd heb allu mo i cymmorth ag 'n berigl i goddef Canys heblavv yr ofn a oedd ar ddynion rhag i spelio (oblegid fod y dirfavvr brin der a 'r chledi yn gallu i cymell i hynny hefyd yr oedd y cyfryvv savvyr drevv­llyd yn diellu oddivvrth i cyrph, o he­rvvydd y bod yn llenvvi i bolliau a phob math ar lysiae, da a drvvg, iachus ag afi­achus, fal nad oeddynt yn gadel dim lly­siau yn y gerddi ar a ellynt ddyfod artynt hyd yn oed bonnion a g [...]vraidd bresych, o'r hain hefyd nid oeddynt yn cael digon ivv ymborthi, a phen nid oeddynt yn ca­el chvvaneg yn y gerddi, yr beddynt yn myned at lusiau gvvlltion yr hain nid oe­ddynt yn gynefin ag ynthvvvv o'r blaen, [Page 162] megis fod y rhan fvvya o honynt yn co­giniaethu ag yn bervvi padelli mavvrion o hoccys, ag yscall, gan gymyscu rhi­ddion ag ynthvvy pen fedrynt i gael, ag felly yr oeddynt yn ymddigoni ag yn ym lenvvi i boliau megis moch nevvynllyd a 'r peth sydd ryfeddach na hyny gvvneythyr bara o vvraidd rhedyn, mes a had gvvair, yr hvvn yr oedd y tylavvd yn gorfod arno i fvvyta ovvir nevvyn a gvvanc cyndairiog, Am hyn a gallvvn ddy­vvaedyd yn dda ddigon, mae eisiae a chledi sy 'n annos pavvb i 'mdaro, canys pen vvelsont y moch yn bvvyta yn avvyddys vvraidd y rhedyn, dyscasont hvvytheu vvneythyr bara o hono ef gan siomi 'r moch oi lliniaeth, Yr hvvn beth sydd ddigon i beri i'ni gydnabod faint ivv digofa­int duvv yn arglvvyd yn erbyn brvvnti y'n pechodau, gan oddef dynion i ddyfod i'r cyfryvv eisiau, megis orfod arnynt fvvyta a gvveleddu gida yr moch, o 'r hvvn beth yr oedd anirif o glefydae e­raill yn diellu megis yr oedd ofn mavvr 'n y byd, gan vveled turfa gymmeint o vvyr a gvvragedd, ifainc a hen 'n cerdded y stra doedd, dan grynnu ag achrethu eraill ai crvvyn gvvedi chvvyddo o 'r dropsi, me­gis [Page 163] hygul groen, eraill yn llysmeirio, me gis ar drāc marfolaethag yno 'n gollvvng 'r ebvvch dyvvaetha a 'r stablau a 'r tome­nniau oeddynt yn llavvn o 'r bobl yma, eraill yn nychu heb allu dangos moi prin­der ai eisiau, ag yn brin gallu tynu i ana­del attynt, ond achreth [...] ari glinau yn dybycach i ellyllion ag i ysbrydion, nag i ddynion, heblavv hyny pechod a tho­stur oedd vveled y gyroedd o famme truain, cyn guled mor anhyfryd ag mor garpiog, gvvedi i llvvytho oi hamgylch a llavvyr o blant ifainc, yr hain a oedd­ynt yn gvveddi ag 'n llefain at i mammau o vvir nevvyn, megis (yrvvy yn tybied) na bu yrioed beth mor resynol ag mor dostur ivv vveled, yn anvvedig os ed­rechir ar drvvmder a gofid i calonnau, yr hvvn oedd i mavvr ddagrau, ai golvvg tostur yn i arvvyddocau ig yn i de­stio [...]ethu. Yr un Paradinus sy 'n scrife­nu vveled o honofe mevvn man a elvvir Lovvhains, o fevvn gvvlad Burgundia, vvraig dlavvd, hon drvvy hir gorddotta a gavvsae dammed o fara, ond y dyn bach a'r oedd hi yn i arvvain ar i braych (hvvn nid oedd gvvbvvl flvvydd oed, ag ni vvelsau i fam yrioed 'n bvvytta bara or blaen) [Page 164] ai gippiodd o ddiarni, a thrvvy favvr ry­feddod i fam a phavvb eraill, ef a dechre­uodd gnoi y bara du caled mor avvyddys fel yr oedd yn rhyfedd i vveled Eythr ef a ddamvvyniavvdd i'r fam geisio casclu y brvvysion ar oedd yn syrthio o safn y dyn bach, ond efe a ddechreuodd 'mgrengio a chrio o vvir ddigiloni (megis pe i biasau yngvvneythyr llvvyr gam ag ef, rhag ofn na chae'f i ddigon i hunan O dduvv holl alluavvl, pa olvvg oedd hvvn a o­edd possibl cael calon mor analltyol, ag anrhigarog, ni feddalhau gan dosturvvch vvrth glyvved y pethau yma, 'r un avvdyr sy'n cymvvyll fod mevvn pentre arall (nid chvvaith pell oddivvrth hvvn a gry­bvvyllvvyd o'r blaen) ddvvy vvraig o ddi phig cael peth ivv ymborthi, a fvvytasont lysievvyn gvvenvvynig a elvvyr Scyla s [...]'n debig i oynion ne gennin gvvylltion, ag am nad oeddyn yn gvvybod i p [...]io­deldeb ai rhinnedd ai vvenvvynasont i hunain, megis i bennau i byssedd i traed ai dvvylo ddyfod cyn vyrdded a chroen y llysartiayd, gan i' 'r gvvenvvyn darddu allan dan i evvinedd, megis nad oedd dim ymvvared iddynt onid marvv mevvn byr o amser yn ol, fellyn y 'r oedd yr hol [Page 165] greaduriad gvvedi i hannos ai cynhyr­fu i ecsecutio digofaint duvv arno mi. Yn y divvedd o hervvydd orfod arnom oddef y gorthrumder yma dros gyd o amser, y llafyrvvyr a'r hvvsm yn gvviriō truain o 'r gvvedydd oddiamgylch (ye hain a oedd genthynt diroedd a thyfy­nnae) yn gorfod arnynt gael ymvvared a chymorth gen farsiandvvyr cyfvvaetho­gion a ddarfasau iddynt vvneythyr cu­ddfau, a llenvvi i yscyboriau o yd, gan brynnu gēthynt tre oedd i harian yn per­hau, a chvvedi hyny gvvystlo i tireodd­ie ai gvverthu yn y divvedd er pris by chā gā gymeryd deg pynt am y peth a dalau gant punt, travvsedd ag anvviredd chvv­ant ag occreth melldigedig a oedd cy­mmeint. Ag nid oedd ddigon gosbi dyn a phrevvyll duvv ai orthrymu, drvvy unioldeb a chetyndeb yr holl elefennau, ag agos yr holl greaduriad, o ddierth hefyd i ddynion erlyd i cyphelib. Canys y gvvyr chvvanog melltigedig gā vveled 'r amser vvedi damvvynio vvrth i evvllys, i lenvvi i codau ai cistiau, ni phaeliasont gymeryd i mantais gan ddanfon masna­chvvyr a negesvvyr dan lavvi beri prisio da 'r bobl druain ar ol i pris ynthvvy i [Page 166] hunain vvrth feddvvl ag evvylys y neb a oedd yn gvverthu yr yd, i brynu 'r hvvn nid oedd y bobl druain yn arbed dim ar y feddent hyd yn oed gvvystlo y pethau anvvyla ar oedd gedthynt i gael peth ivv cynnal, a pheth oedd vvaeth, nid oedd 'r rhan fvvya yn gvveled y mesur vvrth 'r hvvn 'r oeddynt yn prynnu ag etto'r oedd 'n gorfod arnynt hvvy i gymeryd fal i mynnae 'r gvverthvvyr, sef prynnu (megis y mae 'r dihareb porchel mevvn cvvd. A rhaid 'm fanegi yma fod y cyfryvv occr­vvr a brynnodd ddryll o dir i 'r llai na chyslog yr yscolhaig am vvneythyr y scryfenadau: yr hain a vvnaethont y cy­fryvv drovvsedd a vvyddōt 'n dda ddigō fymod yn dyvvaedyd gvvirionedd. yn y divvedd vvedi 'r holl aflvvyddiāt yma, ni chech i vveled dim ond y bobl druain y­ma vvedi i guru allan oi brodir gida i gvvragedd ai plant, yr hain i gyd yn ol a fyont feirvv o esiae a thrueni yn yr hospytau. A 'r masnachvvyr pheilsion yma a i lladd­odd ynthvvy i gvd megis pe i torasent i gvvythen vvaed ai dvvylo i hunain, fel y mae rhaid iddynt ryvv ddydd roddi cyfri oi flaen ef i'r hvvn nid oes dim yn giddiedig

Darfu yni fanegi hyd hyn o fan, y tair [Page 167] phrevvyll yrhain y mae duvv'n i harfery dāfon phroi i greaduriad i ddepen fythōt yn anyfydd, ag yn suddo mevvn pecho­dau eythr hyn a soniasom o'r blaen sydd vvael a bvchā vvrth i gyphlubu a llavver o glefydau eraill a 'r hain y mae duvv be­ynydd yn bygvvth ag yn gorthrum [...] 'n bovvyd a 'n enioesni. Plinius a llavver o physygvvyr eraill, groegvvyr ag Arabiad ynt yn yscrifenu gael o honynt o fevvn dvvyfil o flvvynyddoedd mvvy na thry­chant o amryvv glefydau nevvyddion i 'r rhain y mae natur dyn 'n sufiedig iddynt, heb gyfri y rhai sydd beynydd yn tyfu, y­mysc y rhain y mae ynth vvy 'n mynegis rhai sy cyn greuloned, fal na allaf heb gythruddo i dangos' ai treuthu, Gadavvaf ymaith son am haintiau a chlefydau cy­phredin, lle y mae yn angenrhaidi [...]vvl ryvv amser losci 'r aelodan a haiarn [...]an­boeth, torri a lif yr escyrn, tynnu y go­luythion allan oi bolliau, megis artaithi [...] a gvvneythyr anatomiaeth arnynthvvy Eraill a orfu arnynt gadvv diet cyn gae­thed o hervvydd gvvlltineb a chyndairiogrvvydd y clefyd (megis y mae Cornelius Celsus yn dyscu) gan orfod arnynt yfed i dvvr i hunain i ddiphodydd i syched, a [Page 168] bvvytta i plasterau ai eliau i dorri i ne­vvyn. Eraill yn tybied ag yn credu llyn­cu o honynt nadrodd, heb vvybod modd 'n y byd ivv iachau, ond rhoddi'n ddirgel nadrodd byvv mevvn cavvg, gan vvney­thyr iddynt gredu mae 'r haini a ddoet­hont allan oi cylla, megis ag i mae Ale­xander Trullianus vn manegi iachau o honofe ferch fonheddig yn y modd yma, hon oedd yn credu llyncu o honi naidyr pen oedd hi 'n cyscu. Y mae rhai eraill yn glaf o ddoluriau mor aruthrol ag mor advvythys, gan i bod yn credu i bod gvvedi i y adrithio i anifeiliaid gvvltion megis [...] [...]vvn y mae Galen yn son am dano a, [...]d yn tybied yn siccir ddarfod i [...]rythio ef yn gelliog, gan gallyn a cha­dvv compeini yn oystad gida 'r celiog­od, a pha amser bynnag yr oeddynt hvvy 'n canu, 'r oedd ynte ai lais yn i anrhedyd, hvvy, a phen oeddynt yn cyro i adenydd ynghyd, yn yr un modd yr oedd ynte yn cyro i freichiau Eraill a oeddynt 'n credu i bod gvvedi i cyfnevvidio yn flaiddiaid, a rhedeg hyd y nos heb orphovvys rhyd y mynyddodd a 'r maesydd drvvy yr dryf­ni a 'r anialvvch, gan udo fal blaiddiaid, ag y mae 'r clefyd yma yn i rhvvystro [Page 169] hyd oni choto'r vvavvr ddydd, a dechre o 'r haul ddisclenio ar y ddaear, y clefyd hvvn a elvvir yn Phrangeg loupsgarooz y physugvvyr sy 'n i alvv Lycanthropia ag hyn o beth nid yvv ryfedd nag angre­dedyn i 'r neb sy 'n darllain y scruthur­lan, lle y mae 'n dangos fod Nabucadono­sor vvedi i gyfnevvidio ai i adrithio yn ych, a byvv o honof y mysc anifeiliaid yn oystad, dros ys paid saith mylynedd, yno pen ddoeth'n ufydd i gydnabod ai dduvv, ef ai trovvyd ailvvaith yvv lun i hun eraill (fal i dyvvad Galen) yn y lle a sonivvyd or blaen a oeddynt yn credu i bod gvvedi i nevvidio i lestri pridd, am hyny ni ddo ddim allan o 'r maesyd, ag os gvvelen phren na phared hvvy a phoent rhag i­ddynt daro vvrtho a dryllio 'n fribys rhai dros ysbaid tair blynedd heb fedryd cys­cu, na chau i llugaid ynghyd, yr hvvn a ddamvvyniavvdd i Mecoenas dda, ie mae rhai o drvvmder dolur yn curo i penn [...]u i hunain vvrth y prvvydydd, yr hvvn beth a ddamvvyniavvdd i vvr discedig o 'n amser ni, a elvvyd Angelus Politianus, rhai hefyd yn i clefydau sy'n gorfod idd­ynt fvvyta nadrodd, megis y savvl fy 'n glaf o 'r clvvy gvvahanol. Eraill megis [Page 170] Pherecides o gorph yr hvvn i diellodd a­llan R [...]fedi mavvr o nadroedd: ie chvvi gevv [...]h rhai yn magu y fath amdler o lau, y [...]hain a oeddynt yn i bvvyta ag yn i difetha cyn cael cyfaredd na meddegi­niaeth yv y byd ivv iachau, yr hvvv gl­vvyf y mae'r Physugvvyr yn i alvv clvvy 'r llau.

Gida 'r holl ddrvvgioni a 'r trueni yma medraf fynegu llavver eraill a ddychmygodd dyn o hono i hun, mal i galle yn gynt brysuro i farvvfolaeth i hun ai gy­mydog hefyd megis nad oedd ddigon y gorthrymder ar trueni a roddodd natur iddo, gida 'r hain a ddug efi 'r byd yn i enadigaeth, ivv drvvblio.

Yr hain ivv 'r gvvenvvynau a ddarfu iddynt y dydd heddiu i pararoi mor go­vvraint, ag mor gelfydd, megis nad oes modd arall yn y bydivv gochel ond ym­vvrthod a chompeini dynion, a myned i 'r anialvvch i fyvv gida 'r bestfiliaid, a 'r pryfed gvvlltion, lle y mae yn ddibery­clach iddynt aros nag ymhlith pobul sy cynddrvvg i evvyllys, a chymeinti cenfi­gen Hen avvdyriaidd megis Orpheus, O­rus Medesius, Helydorus ag Aratus, a ddyscasont gyfansyddu bumcant bath [Page 171] ar vvenvvyn, a rhai eraill gvvedi ynthvvy a chvvanegodd y rhif yma, ond pe i by­ddent heddivv yn fyvv caen i cyfri'n pho­liad ag yn anvvybodys, o hervvydd fod malais dynion gvvedi ymchvvanegu cy­meint. Yn yr hen amser dynion oedd­ynt yn iachau i hunain a chyfareddau, peirhon ai bod oi naturiaeth i hun yn vvenvvynig, megis y mae Ptolomeus yn scrifenu o lysievvyn a elvvir Marmasica rhvvn sydd mor vvenvvynig, megis i bvvys gronyn o vvenith ladd dyn yn ddisy­mvvth, ag yr oeddynt yn gvverthu ovv­ns o hvvn, er cant coron aur, a 'r neb a oedd yn i brynu yn talu i 'r brenin gy­meint arall am i doll, hefyd y gvverthvvr a oedd yn arfer tyngu yr prynvvr, nad arferau ddim o hono ef, nag ofevvn y vv­lad, nag yn erbyn neb oi phrynds, eythr yn unig yn erbyn y gelynion a 'r casadi­gion.

Ond (o dduvv deg) ymae 'r cythrel heddivv gvvedi cael cymmeint craph ar gyrph ag enaidiau dynion, a chvvedi i gvvneythyr ynthvvy mor gyfarfvvydd mevvn pob drvvgioni, fal fod rhai yn medryd drvvy aroglau gvvenvvynig la­dd y neb a fynynthvvy megis i digvvy­ddodd [Page 172] yn Sienna dinas o 'r Idal, lle 'r oedd dau yn caru yr un ferch, y naill o honynt a anrhegodd y llall a phvvysi o flodau aroglus hvvn cyn glymmed ag y favvriodd y cyfryvv boesi, a fu farvv yn ddisyfyd. Vn marchog arall o Phlorenz pen dynnodd i helmet o ddair i ben i y­moeri i hun, fe a ddoeth un oi elynion ag ai rhvvbbiodd hi o 'r tu mevvn a rh­yvv vvenvvyn, hvvn a vvnaeth iddo fa­rvv yn ddisyfyd, pen roes i helmet ar i ben felly heddivv nid ynt yn arbod iro a gvve­nvvyn torsiau a chanvvyllau ai tymeru, 'n y cyfryvv fodd falfod yn unig i savvyr ai aroglau yn lladd, ag am hynny hedd­ivv pen bynnag y bytho rhai yn ammau eraill, ag yn ofni i tvvyllo, ni fynant ddim mo i hebrvvng adref vvedi bod nos a thorsiau, ne a linciau. Nid rhaid favvr gyfrvvyddyd i vvenvvyno bvvydydd a diodydd, megis yr oeddynt yn arfer yn yr amser aeth heibio: canys y pethau hynny nid ynt ddim arall ond yn unig megis svvyn serch a ddarfu i 'r merched i dychymig i ddial ar i cariadae. Eythr y mae arnaf agos gvvilidd ddangos ag ad­rodd y peth a ddarllenais mevvn avvdyr envvog canmoladvvy i bod gvvedi dychymig [Page 173] modd yn yn amser ni i vvenvvyno y cyfrvviau a harnes y mairch, i bvvtiasau ai spardunau 'ie (y peth ni allaf i ddan­gos nai fanegi heb ychenaidio) drvvy gy­fvvrthai dvvylo ne drvvy ddanfon llythyrau, at ry [...]v rai, gan gau oddi fevvn yn­thynthvvy ryvv darth tene, llym, hvvn vvrth agoryd y llythyrau sy 'n diellu a­llan, ag yn e [...]yn i fynu bob ychedig, ag ychedig i mennydd y neb ai derllyn o, ag yno yn i lladd. Canys y mae ynthvvy yn gvvybod yn gystal rinvvedd y cyfryvv vvenvvyn (yr hvvn y mae Theophra­stus yn son an dano) megis nas gvvaithia ond fel y bytho y mvvrddrivvr 'n mynny canys os myn ef yvv elyn fyvv dri mis, ne flvvyddyn gyfa, ef a fydd i farvvfo­laeth yndigvvydd vvrth evvyllys y llya­svvr. Heblavv hynny (megis yr vvyf yn deallt gen vvyr creded yn) fod gen rai y dichellrvvydd i gyfansoddi math ar vvenvvyn, yr hvvn ni ddinistra ond un aelod, un braych un goes, yr hvvn beth a ddarfu iddynt brofi mevvn un ph [...]nnon a oedd yn agos at Afon Rhen yn emvl y mor, hon pvvy bynnag o filvv [...]r Alma­niaid a yfen o honi, efe a golle i ddanedd, ag ae yn fantach fellyn y doethont i fod [Page 174] mor ddrvvgionis megis i un ddefeisio a ca­el modd i vvenvvyno 'r arlladen fel yr ys­crifenais mevvn man arall. Hefyd ond rhyfedd ivv yr peth y mae Hieronimus Car­danus yn i scrifenu, o ryvv fath ar svv­yn a ddychmygvvyd en yn amser ni, sef i vvneythyr cadvven o ddur cyn galetted ar diamant, hon pen y rhoddae y cynnog am vvddvv y dyledvvr, ni alle neb i thy­ny ymaith oddyno, ond y neb ai rhoddes. Ag megis y mae yr un avvdyr yn testio­laethu un Zaphranus dinasvvr o dref fy­len vvedi ivv gynnog i amgylchu efe drvvy 'r gylfyddyd sceler yma, a fu farvv o vvir gvvilidd. Beth mvvy sydd eisie i ddyn i gael holl ryvvogaethau orthvvm­der yn gvvbvvl gvvedi i bentvrru arnofe, gan nad oes un o r pedar elefen, nad yvv vvaithie yn codi yn i erbyn, ag yn testio­laethu digofaint duvv, gan i fod yn vve­nidogion oi gosbedigaeth ai ddialedd arnynthvvy pen fythont yn emroi i bechu. Beth (ydolvvg dyvvaid imi) sydd fvvy angenrhaidiavvl i ddyn na dvvr, yn gy­mmeint na all na dyn nag anifail arall fy­vv hebddo efe, nag mevvn modd yn y byd i hepcor, nid oes na llysievvyn na phianvvydd a all ddvvyn allan na had, na [Page 175] phrvvyth hebddo efe, hefyd heb gyfri 'r tegvvch a 'r harddvvch y mae efe yn i roi i bob peth ar y sydd yn y byd yn gy­phredin, canys megis y mae Plinius ag Isiodorus yn testiolaethu, y dvvr ivv 'r elefen hyna a 'r gorycha o 'r holl elefen­nau, oblegyd y dvvr sy'n gostvvng ag yn deystrovvio y mynyddoedd ag 'n meistroli y ddaear yn diphoddyd y tan, a phen darpho iddo gyfnevvidio yn darth y mae yn escyn yvvchlavv yr avvyr, ag o ddyno ailvvaith y mae yn descyn i 'r lla­vvr i gynnyddu ag i fagu pob peth ar y ddaear, etto er hynny pa gystuddiaeth a chosbedigaeth a gvvasont yr henafiaid i brofi drvvy greulondeb yr elefen yma pen soddodd y dilivv yr holl fyd, pen ymgorasont holl vvythi y nefoedd, me­gis i 'r dvvr bassio uchelder y myny­ddodd uchaf ar y ddaear, bumtheg cyfelyn, fal y mae Moyses yn copha yn llyfr y Genesis Pesavvl gvvaith y bodd­vvyd gvvlad y'r Ipht pen dorrodd afon Nilus allan a myned dros y glanau, pesavvl miloedd o ddynion a gollasont i henioes, ag a gladdvvyd ymmoliau y pyscodae: Hefyd pa greulondeb a bro­fodd gvvlad Roeg gen ddyfroedd pen [Page 176] dystrovviodd llyfeiriant mavvr o ddvvr agos y rhan fvvya o vvlad Thessalia, me­gis nad oedd pavvb yn discvvyl dim arall ond dynistriad, holl genedl dyn, drvvy yr llyfeiriant yma. pa bla pa dostyrvvch a gafodd y rhyfainiaid y flvvyddyn mil pymcant a deg ar ugain: pen chvvyddodd afon Tyber a myned dros y glannae, yr hvvnly feiriant a fu gymmeint, megis iddo ym godi ychlavv y turrau a 'r taiae uchaf or ddinas, heb son am golledion, y pontae a dorrodd, cyfvvaeth o aur ag ariar gvvenith gvvin, olevv, gvvlan, bre­thunau sidan a melfet, ag amdler o dry­sor a dodrefn eraill a dalau ddvvy ne dair myrddiau o goronae, heblavv marvvfo­laeth tair mil o ddynion (rhvvng gvvyr gvvragedd a phlant) a foddasont yn y llyfeiriant yma megis y mae hystorvvyr o 'n amser ni yn scrifenv. Gasper Conta­renus yn y llyfr a vvnaeth o 'r pedair ele­fen sy 'n yscrifenu, fod Valentia dinas o 'r Hispaen, ai holl ddinasvvyr mevvn perigl ivv boddi, drvvy nerth llyfeiriant dvvfr, ag oni bai iddynt yn gyflym iavvn vvneythyd torlennydd yvv ymvvared, ni fiasae obaith yn y byd ivv salfio.

Nid ydym yn gvvneythyr cyfri o ani­rif [Page 177] o golleidion eraill 'rhain a gavvsom ag a brofasom ofevvn p [...]mp ne chvvech mil oflvvynyddodd yn ol creadu 'r byd drvvy lavv, cenllyst ag eiraf, rhevv, llvvydrhevv a barrig, gida colledion eraill ar a sy 'n damvvyn o sarrigrvvydd yr elefen hon.

Beth sydd o natur rhyfeddach na 'r tan, drvvy ddaeoni yr hvvn, y mae 'r holl fvvydydd yn cael i tumeru ai coginyddu a byvvolaeth amryvv o bethau yn cael i gadvv ai salsio, y mettaloedd yn cael i puro, ai gvvneythyr yn blygedig, ag yn foldedig, yr hvvn sy 'n dofi 'r haiarn, yn i lanhau ag yn i feddalhau, drvvy help hvvn hefyd yr ydym yn pobi ag yn cle­du y brics, ym mol y ddaear a 'r hain yr ydym yn adailadu yn taiau a 'n plasau, ag er hyny pesavvl dinas ardderchavvg a lo­scvvyd ag a ddestrovvyd (gan igvvney­thyd yn ulvv) drvvy rym a gallu ' [...]ele­fen yma Testiolaeth o 'r hvvn beth a e­llir i vveled yn y Scruthur lan o Sodoma a gomorra, ar yr hain y glavviodd yn ar­glvvydd ni o 'r nefoedd dan a brimston. Ag yn benedifadde y llosciad dyvvaetha a 'r dinistriad cyphredin o 'r holl fyd a vvneyr drvvy rym a gvvlltineb yr elefen hon, megis y mae yr Apostolion a 'r pro­phvvydi [Page 178] yn scrifenu. Pe i mynnvvn fy­negi a descrifuddu yn fanvvl, y dinaso­edd anrhydeddys a 'r gvvledydd a los­cvvyd mevvn llavver o fannae o 'r byd, drvvy ryfel, ag yn envvedig yn yn amser ni, y traethiad (ond odid) a fyddae or­mod a rhyhir: eythr yr hai ynt ofalys a divvid i vvybod y pethau hynny darlle­niant Strabo, Ruffinus, ag Animianus Marcellinus, yn yr hain i caant vveled y phlammae tanllyd yn descyn o goppa 'r mynyddodd i vvastadrvvydd y ddaear ag yn tarddu allan 'n ddisymvvth, ag yn difa llavver o ddinasoedd a 'r dinasvvyra oe­ddynt yn presvvylio ynthynt. yn yr am ser yr oedd Lucius Marcus a Sixtus Iu­lius yn Gonsuliaid, yr oedd nant rhvvng dau fynydd o 'r lle i diellodd phlam o dan, megis allan o phvvrnais, yr hon a loscodd y trefra 'r mynyddodd, o ddiam­gylch, gan ladd rhyfedi mavvr o bobul drvvy greulondeb a grym y phlamae. medrvvn yn yr un phunyd draethu o fellt a thranau o'r hain y bu farvv llavver o vvyrrdderthavvg yn ddisyfyd, megis Zoroastres brenin y Bactriaid imeroder a chaptain penna y byddin yn y rhyfel a vvnaeth yn erbyn y Thebaniaid, Aiax he­fyd [Page 179] pen ddestrovvyd Troia, Anastasius yr Imeroder yn y 37. flvvyddyn oi Ime­rodriaeth, un Carius hefyd a llavver o frenhinoedd ag Imerodriaid, yr hain a ddivveddasont i henioes 'n y modd yma.

Yr avvyr hefyd sy angenhraidiavvl i gadvv byvvyd, dyn, canys nid oes un creadur a byvvolaeth yntho, a all fyvv hebddi ag etto er hyny y mae mor llu­gredig ag mor vvenvvynig i genedl ddyn pen fytho vvedi i halogi a chvvedi pu­dru, megis fod yr holl blaie a chornvvy­dydd a ddarfu i mi i copha o 'r blaen yn cael i dechreuad ai gvvraiddin o ddyno megis o 'r avvdyr penna.

Y ddaear sydd fvvy teimledig o'r holl elefenae, hon ivv mam pob peth, hon sy 'n yn derbyn nivvedi yn geni, yn yn magu ag yn yn cynal, hon vvedi yni feirvv, sydd yn yn derbyn o fevvn i pherfedd, ag yno yn yn cadvv, megis mevvn gvvelu hyd i dduvv yn galvv i appirio, ddydd farn gar bron i orsedd, ag etto er hynny hon sy 'n dvvyn allan bob rhyvv vve­nvvyn ar y syd beynydd yn ymryson yn erbyn yn ieched ni, ie a rhyvv amser mae i chrynfa a 'r coithiad sydd oi mevvn, yn llyncu llavver miloedd o bobl i eugion [Page 180] i dyfndvvr Canys pen oedd Mitridates yn teyrnasu, ef a ddechreuodd y ddaear grynnu a chynhyrfu mor greulon, fal nad oedd ddigon iddi destrovvio llavver o drefi, eythr hefyd llyncu mvvy na chanmil o bobul. Pen oedd Constantin favvr yn Imeroder yr oedd y cyfryvv ryfedi o drefi ag o bobul yngvvlad Asia vvedi i difa drvvy grynfa y ddaear, me­gis fod yn anodd i'r historiavvyr gryb­vvyll i rhyfedi. yn amser Isocrates a Phla to ef a agorodd y ddaear yn y cyfryvv ymsavvdd o fevvn Europa megis i ddvvy dref yn disvvmvvth gida i dinasvvyr 'm­syddo. Hefyd ynghof dynion sydd heddi vvnid y dym yn darllain peth mvvy ech­ryslavvn na chrynfa 'r daear hon a dda­nvvyniavvdd yn amfer Tyberius Caesar yr Imeroder, drvvy yr hon mevvn un nosi ymsuddodd dauddeg o drefi mavvr, a 'r holl bobul a oeddynt ynthynt ymysc yr hain yr oedd Apollonia Ephesus, Ce­sarea Philadelpha, ag threfi eraill heb vvneythyr cyfri amdanynt, Hefyd peth sydd mvvy rhyfeddavvl ag aruthrola mvvy yn erbyn rhyfig a balchder dyn, fod y ddaear yn magu ag yn dvvyn allan ryvv anifeiliaid bychain yr hain sy'n rhy­felu [Page 181] yn erbyn dyn megis orfod iddo yma­del ai bresvvylfa a myned ar ddisperod, 'r hvvn beth a alle fod yn gelvvydd oni bai fod anirif o historiavvyr tyladvv yn testiolaethu i fod yn vvir Elionus sy 'n scrife­nu fagu mevvn man o 'r Idal, anirif o anifeiliad a elvvir pathevvid yr hain gan gnoi gvvraidd y prenniae a 'r llysiae, a ddygasont y vvlad i'r cyfryvv nevvyn, ag eisie, megis orfod i 'r bobul ymadel ai aneddau, ag ai taiae, Marcus Varro avv­dyr mvvya oll tyladvvy ivv gredu, y­mysc yr holl ladinvvyr, sy 'n dyvvae­dyd fod cryn beatref yn yr Hyspaen hvvn a oedd vvedi i osod ai adailadu ar dyfottir, yr hvvn a gloddiodd cuningod, yn y cyfryvv fodd megis orfod i'r bobl a oedd yn tario yno ymvvrthod ar pen­tre rhag syrthio 'r taiae, fal i digvvy­ddodd yn ol. Y mae yr un gvvyr yn scrifenu, fod tref yn Phrainc yn yr hon ni alle neb darrio ynthi oblegid, yr anei­rif amdler o lyphaint, a oeddynt ynthi, y cyphelib peth a ddamvvyniavvdd yn Aphric drvvy locustiaid, Theophrastus hefyd sy 'n copha fod gvvlad yr hon a oedd pavvb vvedi ymvvrthod ag yhi, obegydfod pryfed cydachog a chelio­god [Page 182] rhedyn yn i dinystro Plinius sy'n son am vvlad ar derfynau Ethiopa, o'r hon i darfu yr scorpiaid a'r mavvion a phryfed eraill ymlyd allan y bobl i gyd, he­fyd egnod a yrrasont allan oi bro y Me­garenses, pobul o vvlad Roeg, Caccvvn hefyd yn yr un phynyd yr Ephesiaid.

Antenor sy 'n scrifenu i haidiae o vve­nyn o chaccvvn y meirch, ymlid yr holl ddinasvvyr allan o un dref, gan vvney­thyr y taiae megis yn gychod i fagu. Hyn sy 'n testiolaethu gvvendid dyn megis drvvy 'r holl bethau yma y gelir i athravvy i adynabod i hun.

O mor aruthfavvr ivv grym a gallu duvv ar i holl greaduriaid, i farnadigaeth ef sydd mor echryslon, ag mor ofnys, megis pa bryd bynag y mae dyn y rhy­figu yn erbyn i dduvv, yno yn y man y mae gentho ef phordd a modd ivv ost­vyng ef, ag ivv vvneythyr ef yn ufudd, ivv phrvvyno ag i ddofi i ryfig ai falch­der, canys nid ivv yn unig yn danfon he­raldiaid a chennadae o 'r blaen ivv rybi­ddio ag i ddangos iddo i ddiglloni ai ddigofaint, sef ivv, rhyfel, nevvyn, a phla: eythyr y peth sydd fvvy na hyny, nid oes nag elefen, nag un creadur byvv, ar [Page 181] nad ivv yn cymeryd i arfau yn erbyn dyn ag yn ceisio i ddestrovvio ai difetha, ie hyd yn oed y man bryfed yr hain ynt svvyddogion cyfiavvnder duvv, yn i erbyn, yr hvvn beth sydd eglyr, nid yn unig drvvy destiolaeth y Paganiaid, ar Ethnigiaid, eythr hefyd drvvy 'r scry­thur lan a gair duvv, pen i'r llyfaint a 'r locustiaid ymvvrthod a 'r sugleni (hvvn sydd le priodavvl a chymvvys iddynt) ag escyn i neuodd ag ystafell Pharo gyndyn vvrthnysyg.

Hyd yn hyn o bryd darfu i ni ddan­gos philosophyddiaeth aruthrol o drueni dyn hvvn pe i bai cyn galletted a 'r dia­mont, a chvvedii vvneythyr o ddur ne haiarn, etto rhyfedd ivv pa fodd i gall fyvv hanner i enioes heb i ddryllio yn gā drell, gā vveled y poene y gorthrvvmder a 'r marthyrdod, y mae efe yn i oddef ag yn i ddvvyn bob mynnut yn y dydd, he­fyd y peth sydd ryfeddach pa anphortun bynnag sy 'n damvvynio iddo, pa fay­chiau bynnag y mae natur yn rhoi ar i yscvvyddau ef etto er hynny, ni feder efe ymostvvng dan alluavvl llavv dduvv, na chydnabod ag ef i hun am hynny y mae yn arglvvydd dduvv yn ymserthu ag ef, [Page 184] drvvy 'r prophvvyd, gan ddyvvaedyd, gvvn dy fod yn galed canys dy gefn sydd o haiarn, ath talcen hefyd o efydd. Plato a Phlinius drvvy gamddeall y pethau yma a thrvvy vveled dyfndr trueni dyn (yn yr hvvn y mae ef vvedi ymsyddo yntho oi enadigaeth hyd i fedd) a alvvasont natur yn llyffam, hon a vvnaeth i ddyn dalu cymeint o occreth am i fyvvyd ai hoedl a chymmeint o ardreth am i odidavv­grvvydd ai ragoriaeth, megis i bod yn barnu yr anifeiliaid gvvlltion yn ddedvvyddach na dyn eythyr pob un or ddau sy 'n siomedig canys drvvy henvv natur, y mae 'nthvvy yn ymlyvvio a duvv heba­chos, gan i farnu efe yn anghyfion, ag yn greulon, oblegyd yr holl ddrvvgioni yma ag megis eigion trueni, a 'rhain y mae dyn gvvedi i lenvvi, nid duvv sydd achos o honynt, eythyr malais, lvvgvr a gvven­did dyn, 'r hain ynt achos oi holl orthrymder ai drvvbleth Canys pen geisiodd efe fod yn gystal a duvv, yna y dechre­uodd ddigenhedlu o ddivvrth i anrhy­dedd ai favvredd, gan flottio ymaith llun dduvv yr hyvn a ddarfasau iddo i breintio yntho efe o 'r blaen, gan gyfnevvidio i hun i lun diavvl. Am hynny y damvvy­niavvdd [Page 185] y peth a ddyvvad y prophvvyd o hervvydd nad oedd dyn yn adynabod i hun, pen oedd mevvn urddas, ag anrhy­dedd, ef ai gvvnaithvvyd yn gyphelib i'r anifeiliad gvvlltiō, Gvvelvvch yma mae gvvlltineb a balchder dyn a fu achos o 'r holl plae a 'r melldithion a roddod du­vv ar holl genedel dyn. Canys oni biase ambyddiad a balchder Adda yn tad cynta nyni a fiasem, megis angelion mal i byddvvn pen i cotom o feirvv i fyvv, i 'n coroni ag anrhydedd a gogoniant.

Eythr er hy [...]y, peth gvvael a b [...]chan yvv 'r holl glefydau a 'r gorthrymder a gymvvyllasom hyd vn hyn o bryd, yr hain ynt yn calyn yn corph, megis eti­feddiaeth, ond os edrychvvn ar glefydau a haintiau yr meddvvl ar yspryd, ca [...]yn vveled i bod yn f [...]vy peryglys na dolu­riau yr corph. Ag i brofi fod h [...]nny vn vvir, Plutarch sy 'n dyvvaedvd fod cle­fydae y corph yn ymddangos oi naturiaeth i hun▪ n [...]ill ai drvvy livv drv [...]g y vvy nebryd ne drvvy anvvastadavvl ysmu­diad y rhydvveli ne drvv [...] ryvv annymervvch arall ag felly i gellir ceisio allan o lavv ymvvared a physugvvriaeth rhag­ddynt, eythr tuagatam ddoluriae yr ys­pryd, [Page 186] ni ellir drvvy arvvyddion yn y byd farnu o honynt, oblegid fod yntho efe y neb a ddelae adynabod i glefyd. ag [...]ran fod y claf heb vvybod i glefyd, nid ivv yn ceisio mor cyfaredd iddo, hefyd, mae yma gamarfer sydd fvvy, Canys y rhai sy 'n gleifion oi cyrph, yr ydym i yn i henvvi, ar ol navvs i clefydae, megis yr rhai sydd gvvedi gvvalltgofi, yr ydym yn i galvv yn phreneticiaid, y rhai sy 'n poeni o 'r paralisi yn baraliticiad y rhai sy a dolur oi cymmalau ai byssedd, ne oi tra­ed yr ydym i yn i galvv yn chyragriaid ne yn Podagriaid y rhai sy 'n achrethv, yr ydym yn dyvvaedyd i bod ynthvvy yn glaf o gryd.

O dduvv anfarvvfoledig yr ydym yn gvvneythyr yn y gvvrthvvyneb, yn ha­intiau y meddvvl, canys yr ydym yn ga­lvv y rhai ynt yn ddigllonys yn phrom, ag y' ddrvvg i ortho, ie a rhai sy 'n lladd y naill y llall, yn vvyrol yn gysyrys ag yn rhyglyddu pob clod, mavvl, ag anrhydedd y rhai sy 'n hydo merched a gvvra­gedd, i fasvvedd, a thrythyllvvch yn gariadys havvddgarag yn gymdaithgar, yr ydym yn galvv y rhai a ynt yn ambyddus ag yn ceisio gvvneythyd i hunain drvvy [Page 187] bob modd anghyfraithlavvn yn favvr ag yn anrhydeddys, yn ddoeth yn urddasol, yn ddivvid, ag yn gyfarfvvydd, mevvn materiō bydavvl y rhai sydd chvvanog a chybydd, ag yn ymgyvvaethogi mevvn byr o amser, gan siomi i cymdogion, [...]r­vvy ddychymig mil o ddichellion, yr y­dym yn i galvv ynthvvy yn hvvsmyn da, yn syber a chynnil ag felly yr ydym yn barnu y rhai eraill y navvr ydrych (er fy mvvyn i) pa ddrvvg yr ydys yn i vvney­thyr yn y byd yma, ynghyscod rhinvvedd ag yn unig drvvy envv rhinvvedd, yr y­dym yn gvvneythyr pethau yr hain ynt yn vvradvvyddys yn ddisas ag yn ddiy­styr o honynt i hun yn anrhydeddys fe­lly navvr os ny ni a evvyllysivvn fanegi drvvy order ag yn drefnys anirif o hain­tiau a chlefydau, yr hain sydd y dydd he­ddivv yn gofidio ag yn poeni yr ysbryd, megis ag y gvvnaethom o 'r hain sy 'n gofidio 'r corph, drvvy ba gymmen­phraethrvvydd? drvvy ba arddercho­grvvydd gairiae y gallvvn gyflavvni hy­nny? a pha favvredd synvvyrau y ga­lvvni crynhori ai cynvvyso ynghyd? gan vveled fod yr oes yma yn yr hon yr y­dym yn byvv y dydd heddivv, gvvedi [Page 188] ymsuddo mevvn pob gvvyd, anvviredd, a drvvgioni, megis mevvn sinc o 'r holl ddrvvgioni 'r amser aeth heibio Eythr dechreuvvn ar chvvant a chybydddra pvvy a vvelodd yrioed i bod gvvedi gvv­raiddio cymmeint ymysc holl stadau y byd megis ag y mae 'nthvvy navvr ca­nys os mynnvvni ystyrio, beth arall ivv holl ddinasoedd ardalau a theyrnasoedd y byd yma, ond megis sioppau o chvvant a chybydddra. Vele dyma yr amser ymae Esai y prophvvydd yn son am dano, y ddaear sy n llavvn o aur ag arian, ag nid oes na phen na divvedd ar i thresor hi y mae ynthvvy yn cysylltu tuy vvrth duy maesydd vvrth faesydd hyd y terfyn ei­tha, megis ynthvvy yn unig a fynant drigfannu a phresvvylio ynghanol y ddaear ag or gvvreiddin yma y mae y pla o chvvāt (megis o phrvvd a gofer) ag anirif o ddrvvgioni ag o anvviredu 'n phrvvdio ag yn diellu allan, dros yr holl fyd, ag o ddyno y mae yn tarddu y rhan fvvya o ryfelodd a chollied gvvaed (drvvy 'r hvvn y mae 'r holl fvvrddriadau, bradau sacrilegau, lladradau, yspeliadau, occr­eth, tvvyll, anudonau, ll [...]gvvr tystioni vvneythyr camfarnadigaeth, ag anghy­fiavvnder: [Page 189] o ddyno y mae y dichellion siomantae i vvenvvyno ag i ladd yn die­llu, o ddyno y mae yr holl gvvynion a phrosesau yn llenvvi gorsedau y crist­nogion ag i fyrhau o ddyno y mae chvv­ant a chybudddra yr hain ivy gvvreiddin pob drvvgioni 'n tarddu Etto er hynny y gvvyd a 'r anvviredd yma, sydd mor gy­phredin ymysc holl genedl dyn, megis fod yn anodd cael un stad yn y byd, heb savvrio o hon, hyd yn oed ystad yr e­glvvys. Iuda a Symon magus a blanna­sont yr impiau cynta yr hain a phrvvy­thasont gymmeint megis iddynt gynhy­ddu yn ammal, Pen oedd yr eglvvys yn dylavvd, ag yn orthrymys a 'r Tyran­niaid yn i herlid, a 'r poscodvvyr truain yn i llyvvaedraethu, ag yn i gofernuddu yno yr oedd hi yn cynal ag yn magu yr holl dylavvdion anghenys, megis nad oe­ddynt yn gadel ar neb eisiae. Y navvr pen y mae hi gvvedi ymgodi i'r radd ucha drvv gyfvvaeth a mavvredd a'r Preladiad penna yn i rheoli ag yn i llyvvaedraethu, nid oes genthi ofal yn y byd am aelo­dau Crist, megis y gellir gvveled y dydd heddivv, yr stradoedd rheolydd ar hos­pitau yn llavvn tyllavvdion, cerddotaion: [Page 190] a rhaidysiaid, yn noethlvvm, yn llavvn angen ag eisie, ag anirif o vvragedd ar hervv, gvvedi i hymlid allan oi brodir gan greulondeb rhyfel, drvvy arvvain i plant bychain, a 'r heini yn germain ag yn crio. Ag 'n y cyfamser fy meistred preladiaid, ynt yn meddianu cyfvvaeth a golyd ef a groesholivvyd drostynthvvy gan faintimio i pompau i rhodres i trabestod ai di­leithrvvydd. Eraill sy'n i gadvv, ag mor ofalys yn i benturru megis i bod yn gvv­neyther duvv o hono ag ynthvvy ada­vvant i dlavvd farvv vvrth i pyrth yn­gynt nag y rhoddant iddo guppaned o ddvvr, i dori i syched, neivv gysuru me­gis y mae arnafi gvvilidd gymvvyll a manegi hystori aruthrol o chvvant a chybydddra prelad o'r Idal a elvvyd An gelottos efe a oedd Gardinal a hefyd, gvvedi ivvenvvyno a 'r gvvenvvyn melltigedig yma o gybyddra, megis gvvedi i rhain a oedd yn colleth i fairch rhoi cairch i­ddynt, ef i hū a oedd 'n dyfod oi stafell i'r stabl drvvy ddrvvs cyfrinachavvl a oedd gentho, heb na chanvvyll na golei­ni, i lydrotta y ceyrch o ddiar i feich i bun, gan arfer hynny dros lavver o nosvvaithiau, Ond y neb a oedd yn co­leth [Page 191] i fairch gan i gvveled yn gulion, a ymgiddiodd yn ddirgel yn yr stabul i ddal yr lleidyr, ag a ddaliodd yr arglvvydd i faister ar y lladrad, gan roi iddo gym­meint o phynnodiau ai phorch vvair, me­gis orfod arnynt i arvvain yvv stafell, yn daledigaeth tyladvvy am i anvviredd ai gybydddra yr hvvn beth a ellid i dy­bied i fod yn phvvg ag yn gelvvydd, oni bai fod Philelphus Iofinianus pontanus yn i llyfr o haelioni a llavver o avvdyriaid eraill 'n copha hyn'n lle gvvir Vele dyma 'r phrvvyth? vvele dyma 'r gobrvvy, sydd ivv gael or golyd ag o 'r cyfvvaeth mell­tigedig, yr hvvn ydys yn y gynnill ag yn i gasclu ynghyd drvvy lavver o ofalon chvvervvon, a trapherthau llymion, ag yn i gadvv yn oystad drvvy ofn ag yno yn i adel drvvy lavver o achenaidiau a da­grau, Y peth yma a allant yr hen Rufein­vvyr tyladvvy ivv credu i testiolaethu 'n eglyr os mynvvn ddvvyn i mevvn i avvdyrdod hvvy yn yr amser pen oedd rhai tulodion yn gofernyddu y bydd cyphre­din, yr oeddynt yn oystad yn llvvyddianys ag yn ddedvvydd, eythr gvvedi i­ddynt ymgodi yn favvr drvvy orfole­ddau i henafiaid a megis drvvy yspail co­rinth, [Page 192] Achaia Antiochia, Phrainc yr Idal a 'r Ipht a 'r Hyspain, i Immerodria­eth i grym ai gallu a ddechreuodd lithro pallu a gvvanhau, canys i gorfoledau i hy spail ai lladrad a lvvgrasont i moesau ai bychedd da, i hen ddyscybliaeth a fu achos i ryfelau creulon ddechre yn imysc hvvy canys y neb ni ellid i ddofi ai orchfygu drvvy rym a gallu arfau 'roeddyd yn i orchfugu drvvy ormodrvvyd a gloddest megis fod i cyfvvaeth ai golyd yn i cos­bi ag yn dial arnynt gan ddamvvynio y­ddynthvvy. megis i 'r brethyn, yr hvvn sy 'n magu pry hvvn sy 'n i lugru, ag i 'r yd hefyd hvvn sy 'n magu pryfed, yr hain sy 'n i ysu, ag yn i fvvyta, yr hvvn beth 'a brofodd Salomon y brenin mavvr yntho i hun, gvvedi darfod iddo gasclu ynghyd gymmeynt o drysor, hvvn oedd yn rhagori mevvn gogoniant a golyd holl freninoedd ar oedd ar y ddaear a chvvedi iddo brofi deleithiadau a daen­tethrvvydd sy 'n diellu allan o gyfvvaeth a golyd y byd efe adavvodd ini yn scry­fenedig yn i ol i opinivvn ai farnadigaeth o 'r pethau hynny, megis y mae yn ca­lyn.

Mavvrhais fyngvvaithredoedd i gyd [Page 193] myfi a vvnaethym vvaith mavvr, myfi a a dailadais i mi daiau ag a blannais vvinllan­nau gvvneythym erddi a pherllanni lle y gosodais ag impiais brenniau o bob rhyvvogaeth phrvvythydd, gvvneythym lynoedd o ddvvr i dufrhau ynthvvy a llvvyni o irgoed yr oedd gennif vveision a hefyd yr oedd gennyf yrroedd o ddefaid a gvv­artheg, mvvy na neb a fu o'm blaen yn­ghaerselem, mi a benturrais i mi aur ag arrian a thrusor penna brenhinoedd a thalaithau, mi a ddarperais gantoriaid a chantoresae a phob rhyvv osergerdd a deleithvvch meibion dyniō mi a ragorais mevvn cyfvvaeth pavvb a fu o 'm blaen, mi ge­fis gyflavvnder o bob peth ar a oedd fyn ghalon a 'm llygaid yn dymyno, a chvv­edi dechreuais gynhemlu 'r holl pethau a vvnaethau fynvvylavv, a 'r boen a'r lla­fyr a gymerais yn i cylch, ag yn y divv­edd gvvelais nad oedd y cvvbvvl onid oferedd gvvagedd a thrapherth yr ysbryd ag nad oes dim dan y phyrfafen all ber­hau yn oystad Gvvrandavvn ychedig y prophvvyd Barvvch yr hvvn a gavvn ni vveled i fod yn feddig siarpach yn erbyn yr hain sy 'n ymroi i bompau, rhodres a deleithvvch. Ple mae (medd ef y tvvy­sogion [Page 194] a 'r brenhinoedd a oeddynt gynt yn rheoli 'r holl bestifiliad ar y ddaear? a 'r hain a oeddynt yn cymeryd i pleser ai diddanvvch gidag adar yr avvyr, ag yn penturru ynghyd trysor o aur ag arian (yn yr hain y mae dynion yn rhoi i coel ai golyd, ag fyth heb vvneythyr pen yn i casglu, ag heb fyth gael i digoni: Ple mae y rhai sy n bathu arian ag aur ag yn favvr i gofal i orphen i gvvaith? darfu i destro­vvio i difetha ai bvvrvv i uphern, Gada­vvn ymaith ymdera 'r henavvgvvyr ch­vvannog yma 'r hain a oeddynt yn gvv­neythyd gaudduvviae o i trusor, gida Phatrochus, yr hvvn y mae Aristo­phanes yn crubvvyll am dano gida Pig­malion yr hvvn y mae Virgil yn son am dano, gida Polymester yr hvvn y mae Propertius yn i gopha o chida Galeran o 'r hvvn y mae Martial yn scrifenu a chi­da 'r gvvr cyfvvaethog yr hvvn y mae 'r scuthyrlan yn treythu o hono: gan vvy­bod nad oes i enaidiau dynion (yr hain sydd oi naturiaeth o ddefnydd nefavvl) ddim a vvnelon ag aur ag arian, yr hain nid ynt ddim arall ond tom ne frvvnti 'r ddaear. Ynavvr gedvvch i ni son yngh­ylch gvvyd arall a elvvyr cenfigen, yr [Page 195] hon (megis y mae Aristippus yn testiola­ethu sydd gares nesa i hon aeth o 'r blaen megis mam, ne ferch, canys y naill sy 'n geni o 'r llall, vvban, pa anirif o eneidi­au truain sy 'n glaf o 'r clefyd yma, yr amser sydd vvedi dyfod pen nid ivv'r byd ddim arall onid praesvvylfa cenfigen. hon ivv 'r gvvyd, a 'r pechod hyna o 'r cvv­bvvl, a hefyd mvvya arferol yn yn amser ni, megis y gellir tybied ddyfod o hono fe yn i vvrthgefn, ivv ddechreuad cynta yr henafiaid a brofasont hyny yn Adda a'r Serph rhvvng Abela Chayn rh­vvng Iago ag Esavv, rhvvng Ioseph ai frodyr, rhvvng Savvl a Dafydd, rhvvng Achitoph el a Bussi, rhvvng Amon a Mardocheus, yr hain ni erlidasont y naill y llall er mvvyn cyfvvaeth na golyd ar a oeddynt yn i feddianu: eythr er mvvyn gvvir genfigen yr oedd y naill yn i ddvv­yn yn erbyn y llall: Etro nid ivv hyny chvvaith mavvr vvrth i gephelubu i 'r peth yr ydym mi beunydd yn i vveled yn arferavvl ymysc y crist­nogion. Canys y byd sydd y navvr cyn belled allan o drefn ag order, megis pe i gellyd cael yn yn mysc ni un cyn dec­ced ag Absolon, cyn gryfed a Sampson, [Page 196] cyn ddoethed a Salamon ag mor fyvviog a champys ag Asael a chyn gyfvvaethoc­ced a Chraesus, cyn haeled ag Alexander cyn vvyroled a Hector mor gymmen­fraeth a Homer cyn ddedvvydded ag Augustus, cyn gyfiavvned a Thraian, mor serchod a Sisero, diammau y gallau feddvvl nad oes gentho cymmeint rhy­fedio ddonia [...] a rhinvveddau ag o ely­nion sy 'n cynfigenni vvrtho a 'r gvvyd yma sy nid yn unig yn gogvvyddo at yr hai sydd o stad a chyflvvr cyphre­din, eythr hefyd at yr hain sydd gvvedi derchafu yn [...]chel ag yn tybied i bod gv [...]edi dringio i'r phon ucha o hervvydd pen fythont yn tybiad i bod yn he­ddvvchol yn meddianu phafor a chariad brenhinoedd a thvvysogion, yn y cyfam ser y mae 'r cenfigennys elyn, yn ceisio i faglu ai fradu, megis yr ydym yn arfer dyvvaedyd i daflu allan dros y rhingiog.

Oblegyd hynny Marcus Aurelius yr Immeroder doeth a oedd arfer ddyvvae­dyd, fod cynfigen megis sarph mor vve­nvvynig, megis nad oes un dyn byvv yn y byd yr hvvn ni chnoiodd ai dannedd ag na chrippiodd ai evvinedd, ag ni fa­throdd dan i thraed, ag ai gvvenvvynodd [Page 197] ai gvvenvvyn. Darllenais (medd ef) la­vver o lyfre Groeg, LLadin, Hebrevv a Chaldei, ymgynghorais a llavver o vvyr doethion i gael cyfaredd yn erbyn y dyn cynfigennys, ag etto yn yr holl gyngho­rion a gefais, ni fedrais gael gvvared i o­chel cynfigen, ond yn unig ymvvrthod ag anrhydedd y byd a byvv yn dylavvd ag yn druan yn oystadavvl a hvvn ivv rhesvvm o hervvydd yn bod yn blant cynfi­gen, a chvvedi yn geni drvvy genfigen a 'r neb sy 'n ymvvrthod a chyfvvaeth ag a mavvr olyd, sy 'n ymadel a mavvr genfi­gen, ag er mvvyn hyny o achos yr he­nafiaid a oeddynt yn cynghori i'r cyfvv­aethogion na phresvvlien ddim yn agos at y tylodion na 'r tylodion yn agos at y cyfvvaethogion, oblegyd o olyd a chfvvaeth y mae cynfigen, y tylavvd yn ty­fu ag yn diellu allan am hyny y'mae Se­neca yn dyvvaedyd, gelli ochel cenfi­gen os dy di ni ddangosi ddim oth gyfvv­aeth garbron eraill, na bostio dim o ho­no os medri gymeryd dylavvenydd yn gyfrinachavvl ag yn ddirgel. Yn yr un phynyd medrvvn vvneythyr traethiad o am­byddiad a balchder, yr hain yr avvrhon sy 'n teyrnasu yn yn mysc ni. Pvvy eri­oed [Page 198] a vvelodd gymmeint o bomp, rhy­fig rhodres a gormodedd, a 'r sydd he­ddivv ymhob stad ar ydym yn i vveled megis y gallvvn yn hyfdda alvv 'r byd sydd y navvr, byd o felfed, byd o sidan byd o scarlad, lle 'r ydym mor ddyfal yn cymeryd cymmeint o boen i ornuddu ag i deccau yn corph bi [...]ginllyd, ag yn y cyfamser nid ydym yn gvvneythyr cyfri fod yn enaid truan mevvn brvvnti a bu­dreddi bryvviau ag archollion, gvvedi i rvvygo yn gandryll, drvvy lavver o be­chodau heunys a 'r hain y darfu i amgulchu, gvvedi hyn i gyd gochelvvn rhag damvvynio i ni y pethau mae 'r prophvvyd yn i 'scrifenu o honynt yn erbyn gvvra­gedd Caerselem, hvvn gvvedi iddo dda­nnod iddynt i cerddediad rhyfigys i am­naidia [...] anlladys gvvisc i pennau, mesu­ro i camrau, i cadvvyni, i modrvvyiau, i brassedau, i gvvregysau a phendantau i clystiau, i teganau a llavver math eraill oi dilladau rhodresvs a rhyfi [...]is. Efa dda mvvynia i chvvi (medd arglvvydd y by­dinoedd) yn lle 'ch mvvgdarthau, ach aroglau melysber ch [...]vi gevvch ddrevvi, yn lle gvvregys chvvi a gevvch raph, yn lle ch crychvvallt, chvvi a gevvch foel­ni: [Page 199] a 'r gvvyr ifainc tecca yn ych mysc a a bassiant drvvy fin y cledde a 'r thai gry­mmysa a gvvreiddia a fyddant meirvv yn y rhyfel. Gallvvn hefyd arddodi at hyn a aeth o 'r blaen glefyd ne orthumder arall yr ysbryd a elvvyr cariad, hvvn y sydd mor advvyth [...]s, megis fod holl stadau 'r byd yn i vvybod ag yn i brofi, y lleche­den hon y sydd mor vvenvvynig, megis i bod gvvedi i thanu ai goscaru ymhlith yr holl oedranau megis ag i mae 'r ho­ll gvthreliaid ymysc yr holl elefenau heb vvneythyr rhagoriaeth rhvvng y personau ne gystydd yr un, sef ivv rh­vvng yr hen a 'r ifanc, rhvvng phol a do­eth, rhvvng gvvan a chryf, a 'r perigl mvvya ag aruthra yn y clefyd yma, ivv bod vn gyvallgofi ag yn myned yn yn­fyd, oddierth i coleth ai trino yn dda, ag yn ddyfal yn y decreuad. Ag am hynny Paulus Aegineta yn i drydydd llyfr a or­denioedd i 'r hain a oeddynt yn gla o 'r clefyd yma, yr un gyfaredd a diet ag i 'r hain a oeddynt vvedi gvvallg [...]fi, ne a chythreliaid vnthynt. Empiricles (gan galyn cyngor Plato) a ordennioedd yr un peth, hvvn sy'n gvvneythvd da [...] fath ar vvlltineb, un o 'r hain y mae vn i allvv [Page 200] yn y tafod roeg Exoticon yn lladin serch ne gariad mi a vvelais am llygaidd egoryd ymbell un a fasae farvv o 'r clefyd yma, i golydd a oeddynt gvvedi crybychu i holl galon vvedi llosci o vvres, i scyfaint cyn ddued a'r hiddigl vvedi vvastio, pa­dell i ben gvvedi pallu, ag yr vvyf i'n ty­bied fod yr enaid truan gvvedi i losci, drvvy yr gvvres creulon ar oedd yn i od­def, pan ddarfod i hoen cariad i orchfygu felly yr avvrhon megis ag y mae meddi­giniaeth yr haint yma yn anodd i gael fel hyny nid y divv havvdd i'r hain a scrifenasont o hono gael gvvybod i ddechreuad y physygvvyr sy'n dyvvaedyd fod gvvlltineb a chyndaredd cariad, hvvn sy 'n go­fidio ag yn poeni cymmeint, megis i fod ef yn siomi'r holl fyd hvvn sy 'n diellu o getyndeb gvvaed gvvresog yr hvvn sy 'n magu cariad rhvvng y naill a 'r llall. Yr astrologiaid yn yr un modd gan ymyr­reth mevvn helyntiau cariad, ynt yn dy­vvaedyd fod cariad yn diellu pen fytho dau o'r un meddvvl yn ymgyfarfod, a chvvedi i geni tan yr un planet mae 'n gorfod arnynt garu y nail y llall. Y philoso­phyddion a ddyvvaedasont, pen futhoni yn bvvrvv llygad ar y peth ar ydym yn [Page 201] i evvyllysio, fod rhyvv avvel ne ysbryd hvvn sy yn magu yn ddisymvvth o 'r gvvaed perpheithia a cyflyma yn escyn o 'n calon at y peth yr ydym yn i evvyllysio, ne yn i garu, ag oddyno yn gyflym yn dyfod yn i hol i 'n llygaid yr hain sy 'n barod ivv derbyn lle y mae yn dattod yn darth ag yn llithro bob ychedig i'r galon, a chvvedi yn goscaru dros yr holl gorph, gan ade [...] yno eulun y peth yr ydym yn i gar [...], yn llygaid, megis y neb sy 'n edrych vn y drych sy'n gadel spot ai anadel yno, ag yn y modd hvvn y dyn truan sy 'n [...]aru gvvedi i hudo drvvy yr ysprydion vma (y rhain sy beynydd yn nesau at i trigfan naturiol, ag yn cyr­chu at y galon) ag yn gorfod arno alaru beunydd am golli o honof i rydid ai li­berti Eraill hefyd gvvedi iddynt stydio a myfyrio pob peth ar a alle fod (ag etto heb gyre ddyd deall gofer a phynon y clefyd cyndairiog yma) a ddyvvedasont am gariad, ni vvyddom i beth ivv, nag o ba­le y doeth, na pha fodd y mae yn nyn­ny▪ yr hvvn beth sydd vvir a diammau canys pvvybynnag a fyn ysturio ymar­vveddiau gvvynniau a meddvvliau y dy­nion truain yma, yr hain a ddarfu iddynt [Page 202] ymsuddo mevvn cariad, efe a addef na vvelodd erioed adrithiad mor ddiethr, mor ddybryd ag mor vvatvvorys rhyvv amser cevvch i gvveled yn boddi mevvn dagrau, gan regu a melltigio, amser arall cevvch i gvveled yn oeri ag yn pherru, megis mevvn llevvgfa ai vvynebau yn glasu, yn pallu ag yn edrych fal ellyllion, amser arall pen 'gaphonti mavvrhau gen y rhai a mae 'nthvvy yn i caru, yn y man cevvch i gvveled hvvy yn crychnaidio o lavvenydd, ag yn gosod i hunain allan, mor heini, mor drym ag mor drythyll, megis i bod gvvedi i nevvido rhyvv am­ser y mae'nthvvy yn myned i'r anialvvch ag i leoedd difrifol i 'mresumu vvrthyn i hunain, a rhyvv amser cevvch i gvveled yn gvveini chvvegvvaith ne saith vvaith yn yr un dydd drvvy yr stradoedd i edr­ych a allan gael un golvvg ar y neb y mae 'ntvvy yn i garu ag yn y cyfamser y pages a 'r gvveision truain sy 'n sigo i coesau yn rhedeg ag yn torri i brauchiau yn rhvv­bio yn dadddiblo yn brvvssio a thrymio i meistred. Ond os damvvynia iddi hi fod yn vvrthvvynebus iddynt a chenthyn­thyvvy yr ammau lleia ne vvreichionen o ddigedd am dani hi, yno ymae 'nthvvy [Page 203] yn lleusu yn gynhvvynavvl i 'r radd bella o gyndairiogrvvydd Mae i meddvvliau cleifion mevvn perigl mavvr, o ran fod nerth i dolur yn ymryson 'n erbyn natur, ag yn i llosci megis haiarn tanboeth, nid oes un man ar i cyrph a byvvolaeth 'ntho, heb i orthrymu ai glvvyfo Ag os scatfydd o digvvydd iddynt fod oi naturiaeth i hunain yn ofnys, ag yn ddigysur nid oes na chovvreindeb na chelfyddyd na dichellrvvydd, nad ynt yn yr amser hvvnvv yn i brofi: mae ynthvvy megis lycanthro­pos yn gvveini hyd y nos heb gyscu, mal blaiddiaid rheibys; a pheirhon a bod yr haint o hono i hun yn magu llavver o vvag feddvvliau, etto er hynny y mae 'n gvvneythyd ephaith rhyfedd ar ol natu­riaeth yr amryvv navvs y llybni sy'n ym­gyfarfod yn y corph. Canys os tylavvd ivv 'r neb sy 'n caru, y mae 'n ddyfal i vvneythyr iddi bob gvvasaneth a chare­digrvvydd gan oddef i ddiaeloidi, ai op­hrvvmmu i'r duvviau er i mvvyn hi os bydd rhaid os cyfvvaethog ivv i bvvrs sydd megis i mae 'r groegvvyr yn dyvvaedyd) vvedi i rvvymo a dailien cenhinen, pei­rhon ai fod yn gybydd, y mae yn dyfod yn hael, ni bydd un gornel yn i god ef nas [Page 204] gvvnaif hi yn vvag, y mae grym a gallu y gvvenvvyn melltigedig yma cymeint, 'r hvvn beth a barodd i Blautus ddyvvaed­yd mae cariad a ddychmygodd gynta ger ddotta canys y neb sy 'n caru, lavver gvvaith (o ddiethr i fod yn ddigon cyfvvae­thog aiph yn garpiog ag ai vvallt drvvy i gap os dyscedig a fydd y neb sy 'n caru a chentho yspryd parodychel, cevvch i vveled ef yn cymeryd arno vvylo, gan dovvallt mor o ddagrau, a llyn o drueni, gan gvvyno ag achvvyn yn erbyn y nef a 'r ddaear, dryllio i galon yn gandryll, yr haf ef a fydd yn rhevvi, a 'r gaiaf yn los­ci gan faurhau moli ag addoli hon y mae yn i garu, felly ef a sydd yn drylio 'r nef, ag yn adailadu uphern, iddo i hun, drvvy chvvare vveithie Tantalus, vveithie Sisi­phus, vveithie Titius Eythr os bydd ai fryd ar ganmol i gariad, ef a ddyvvaid nad yvv i gvvallt hi ddim arall ond aurravvdd i hauliau ag amraint i llygaid, yn dduach na phren hebani, i llygaid megis seren­nau splenyddaidd, i phrivv sy 'n dysclairio, i gvvesysau yn gochach na chvvrel, ne scarlad, i dannedd megis perlau o 'r dvvyrain, i hanadl megis balm ne fufc i mvvnvvgl megis eira, i gvvar, megis lla­eth, [Page 205] i bronnau fal pele o alablaster, a 'r darn arall oi chorph yn gyfa nid ivv ddim arall ond trysor cyfvvaethog cyflavvn o bob havvdddgarvvch a doniau da naturiavvl, nid a gad gan ddyn, eythr a ddan­fonvvyd o 'r nefoedd ag a gasclodd na­tur mor berphaith, gan dovvall, ynthi hi gyflavvnder o holl degvvch a pher­pheithrvvydd ymhob modd i beri icha­ru Yma y gellvvchi ystyrio pa fodd y mae cariad y clefyd creulon yma yn gorthrymu y rhai sydd gvvedi clefychu o 'r dolur gvvenvvynig marfoledig hvvn Ag etto er hynny y mae y cyfryvv rif o bobl, o nasivvnau, ag o ardalau, gvvedi i gorthrymu a 'r llecheden felltigedig yma, megis pe i bai lu o 'r rhain sy 'n ca­ru drvvy'r holl fyd, gvvedi 'mgasglu yn­ghyd, nid oes nad Immeroder, na mo­narch, nad ofnae vveled cymmeynt o pholiaid mevvn un compeini. Ag etto er hynny y pla yma mevvn amser a ga­fodd y cyfryvv feddiant y cyfryvv rym, a gallu, ie avvdyrdod ar genedl dyn, me­gis nad oes nag ym vvared, na chyfaredd ivv gael yn i erbyn, Peirhon ag i lavver o physygvvyr, Groegvvyr, ag Arabiaid roddi, i holl nerth ai doetineb i iachau y [Page 206] llecheden hon: Samocrates Nigidius, ag Ouidius a scrifenasont lavver o lyfrau i iachau cariad, eythr i eraill nid iddynt hvvy i hunain, canys y tri yma a gaso­rvvyd ag ai rhoed i feirvv, nid o her­vvydd dim drvvg a vvnaethynt i hunain ofevvn dinas rufain, eythr am ddechymig cariad. Marcus Aurelius pen vvybu fod faustina i vvraig, yn caru phenser, ag me­gis vvrth fron marvv oi gariad, ef a al­vvodd lavver o vvyr discedig ynghyd, o bob celfyddyd a dysceidiaeth, i roi cyn­gor iddo pa fodd y gallau ddiphoddyd y gvvres anfeidravvl a oedd bob ychedig ag ychedig yn i llosci, yn i usu ag yn i difa eythr gvvedi iddo glyvved amrafel opi­nionau, rhai drvvy ecsperiens a gynhorasont iddo ladd hvvn yr oedd i vvraig yn i garu, a rhoi yn ddirgel i vvaedd ef iddi yvv yfed, yr hvvn beth a vvnaythvvyd allan o lavv a 'r gyfaredd yma a fy dda ragoravvl, o hervvydd drvvy hon y di­phoddvvyd serch anfeidrol y vvraig, ag felly yhi a iachaed. Etto nid oedd y gy­faredd gystal (megis ag y mae Iulius Ca­pitolinus yn scrifenu, mal nad oedd An­tonius Comodus i fab hvvn a gafodd o faustina i vvraig gvvedi mor vvaedlyd [Page 208] ag mor greulon ie megis i fod yn gyphelypach i 'r phenser, nag i 'r Imeroderi dad, ag heblavv hynny, yr oedd yn vvell gen­tho gvvmpeniaeth y phenseriaid nag e­raill, fal y mae'n gyphelybol i navvs y fam galyn yr etifedd etto peth gvvael yvv hyn vvrth i gyphelybu a 'r pethau a ddarllenais mevvn llavver o hystoria­vvyr, fod y byd y navvr gvvedi syrthio i 'r cyfryvv diphaithvvch, megis pen ddarpho i 'r pholineb yma gael meddi­ant yn yn yspryd ni, i fod yn yn gvvney­thyr yn anifeiliaid ag yn ddisynvvyr ag yn ddiddalt 'r hvvn beth a eliir i vveled yn olau mevvn un gvvr ifainc o ddinas A­thens hvvn a oedd gyfvvaethog ag o 'r rhyeni gorau o'r ddinas, hvvn gvvedi iddo fynych dremmu a dal selvv ar y sta­tua o farbvvl a vvnaethvvyd drvvy favvr govvraindeb, hon a oedd gvvedi i gosod mevvn lle amlvvg cyhoedid o 'r ddinas, ef a surthiodd gymmeint yn i chariad megis na fedrae fyth dynnyi olvvg o ddiarni hi gan dario fyth yn agos atti hi, i chy­sanu ai chovvleidio megis pe i biasau a buvvolaeth ynthi, a phen fai allan oi go­lvvg yr oedd yn vvylo ag yn galaru mor dosturys megis fod yn bechod gen y [Page 206] rhain a oeddynt yn i vveled yn y divvedd y llecheden hon ai gorchfugodd cym­meint, gan i ddvvyn i 'r cyfryvv gyfyng­dra megis orfod arnofe edolygu gorivv­gvvyr y dinas ivv gvverthu hi iddo, er pa bris bynnag a ofynent, fal y gallau i ha­rvvain gida ef i bale bynnag i'r elau, yr hvvn beth ni cheniadent iddo, mevvn modd yn y byd, oblegid i bod yn per­thyny at y budd cyphredin, ag am nad oedd genthynt avvdyrdod yn y byd ivv gvverthu oblegyd hynny y gvvr iefanc yn i hoen ai phromder a barodd vvney­thyr iddi hi goron o aur, gvvedi i ornu­ddu a maini gvverthfavvr, heblavv di­llad eraill costys, ai dvvyn at yr statua, gan roddi 'r goron ar i phen, ai gvvisco a 'r dillad gvverthfavvr, drvvy i chyn­hemlu mor hylldrymys ai addoli mor ddeddfol, megis fod pavvb yn scan­daluddu vvrth vveled i serch phol tuag atti hi, megis yn y divvedd orfod arnynt orafyn iddo ddyfod mvvy yn i chyfyl hi, oblegid hynny pen vvelodd y gvvr iefanc yma i ddiddymu o 'r peth a oedd hophach gentho nai hoedel, efe a som­garodd ag o ddirfavvr ddig a dolur ef a laddodd i hunan: grym a gallu y llyche­den [Page 209] hon y sydd felly, megis pen ddar­pho iddi entrio ynghalon dynion y mae gvvedi yn cerdded dros aelodau yr holl gorph, heb fod modd yn y byd ivv iachau yn bendifadde pen y mae yn cael cvv­bvvl feddiant yno mi, yna i mae yn divv­eddu yn enioes, drvvy ochain a gvvylo­fain, yr hvvn beth a sicraodd Apolonius Thianesius i frenin Babilon hvvn a ddy­mynodd arno ef fynegi iddo yr artaith penna a 'r gofid tostyra a fedrae i ddy­chymig drvvy rym a gallu philophy­ddiaeth, i gosbi gvvr bonheddig a dda­liase efe 'n cysgu gida bachgennes hon yr oedd ef i hun yn i charu yn ddirfavvr a 'r pennyd mvvya (ebyr y philoso­phydd) a fedrafi ddychymig ivv salfio i hoydel a gadel iddo fyvv Canys cai vve­led bob ychedig ag ychedig i vvres tan­boeth cariad (yr hvvn eisioes ai gorchfy­godd (yn i boeni rhaglavv gemmeint, megis nad yvv bossibl i ddyn ddychymig Castyddiad na chosbedigaeth mvvy, o­blegid caiph ymglyvved i hun gvvedi i gaethivvo, ai goethia chymaint o fedd­vvliau a gofalon, megis na feder gael help na gvvaredd yn y byd iddynt, ag hefyd ef a ymloscaf o'r tu mevvn drvvy 'r phlam [Page 210] boethlyd yma, megis gloynduvv mevvn canvvyll. Felly i fovvyd nid ivv fovvyd ond gvvir farvvfolaeth, creulonach na phe i biasae gvvedi passio drvvy yr holl dyranniaid a chosbvvyr sy 'n byd, VVele grynodeb i ddangos paham i traethiais yn hytrach ag yn helaethach o ympvvy cariad, hvvn ivv 'r gvvenvvyn sy yn dy­strovvio holl ifianctid, yn yn amser ni, Canys os ynthvvy a sathrant ddim cyn llaied ofevvn pleser a dilaithvvch y byd, yna ynthvvy ynt yn ymroi i garu ag i ddylid gvvagedd ag oferedd, vna ifien­ctid, rhydid, golud a chyfvvaeth ynt lat­taion penna yn y byd, ag y mae ynthvvy yn trelio y rhan orau oi henioes yn ddi­fudd ag yn ddiphrvvyth, mevvn gvva­gedd ag oferedd cariad, yn y divvedd gvvedi y rhyferthvvy yma o drueni, a hon y darfu coethi dyn, ai foddi yntho, oi anedigaeth, y mae henaint yn dyfod, ag yna pen ddylem orphovvys, y clvvy­fau ynt yn adnevvyddu, yna y mae'n rhaid ini dalu ocreth trvvm am yr holl an­phavvdie a'r anvviredd a vnaethom o'r blaen, dros yn holl enioes, canys yn calon sydd gvvedi i gorthrymu, yn menydd sy 'n drvvbledig, yn ysbryd sydd glvvyfys a [Page 211] nychedig, yn anadl sy 'n drevvi, yn vvy­neb sy 'n cethino, y corph sy 'n crvvm­hau, yn trvvyn sy 'n dyferu, yn golvvg sy 'n pallu, yngvvallt sy 'n cvvympo, yn dannedd sy yn pudru ag i fyrhau y mae rhyvvbeth fyth yn eisie, ag nyd yvv 'r corph ddim arall onid ailun marvvfo­laeth, heb vvneythyr cyfri o amryvv amvvyntiau yr ysbryd yrhain sy 'n calyn henaint. Havvdd gen henavvgvvyr ddigio anhavvdd ivv i dyhuddo ynthvvy sy 'n ehyd i goelio pob peth, anghofys ag ym­ryfys ydynt, rhyvv amser y mae 'nthvvy 'n canmol yr henafiaid, ag yn goganu 'r iefainc, y mae 'nthvvy 'n brudd ag yn drist, yn gubydd ag yn chvvanog, yn am­heys ag'n anynad ag i orphen henaint yvv megis sinc i'r hvvn y mae'r hollfrvvnti ag amuredd yn holl oeddranau gvvedi i gas­clu ynghyd. Yr hvvn beth gvvedi i Aug. 'r Imero. i ystyrio ef a ddyvvad, pen ddarpho i rai fyvv hyd, yn ddeg a daugain oed a dylēt evvylysio marvv, ne i ryvv un illa­dd, ohervvydd hyd r amser hvvnvvy mae holl ddiddanvvch a deieithvvch dyn yn per [...]hau, a pha hyd bynnag y bydd dyn byvv yn hvvy, y mae yn passio i enioes drvvy drystvvch a thrvvy ddolyriau [Page 212] heunys anoddefys, sef drvvy vveled cla­ddvv i garedigion ai phrinds, dylid cy­fraith, talu dyled ag anirif eraill o drvv­blethau a blinder, megis fod yn lla­vver gvvell i ddyn gael i gladdu, na byvv i vveled y fath fovvyd, yr hvvn beth pen ddealltodd y prophvvyd, ef a vvaeddodd o hyd i ben farglvvydd nad ymvvrthod a myfi yn amser fy henaint. Darfu i mi navvr i 'mtyb i dreythu yn ddigon helaeth o'r melltithion a'r trueni yn yr hain y darfu amdoi dyn ynthynt, trafytho yn y byd yma. Onid os i ddyfo­diad i 'r byd sydd ryfedd, truanaidd trvv­blys, diammau nad ivv i fynediad ymaith o 'r byd, ddim llai aruthrol, ag os darfu i mi fanegi llavver rhyvvogaeth o drueni sy 'n calyn ganedigaeth a mabolaeth dyn, etto divvedd i enioes sydd lavver mvvy dychrynedig ag erchyll. Felly ma­rvvfolaeth sy 'n derfyn dyvvaetha o holl vvaithredoedd, trvvblaethau ag aned­vvyddvvch dyn, o hervvydd pen ddar­pho i ddyn hir lafurio'n arvvain lluythau mavvr a'r holl drin a oddefodd dros i holl fovvyd, drvvy ochain a galar, mae 'n rhaid iddo rhag llavv fyvv mevvn ofn bob amser, gan ddyscvvyl yn oystadavvl [Page 213] am y divveddiad yma, drvvy favvr ofid, poen, a dolur. Am yr hvvn beth y mae S. Augustyn yr athravv mavvr, yn rhy­feddu, gan achvvyn hyd at dduvv, yn y modd yma O f' arglvvydd gvvedi i mi oddef cymmeynt o drueni a gorthrym­der, y mae marvvfolaeth yn calyn, hvvn drvvy anirif o foddion sy 'n rheibio 'r holl greaduriaid, y mae 'n gorchfugu rhai a chrydau, eraill a dirfavvr ddolur un drvvy nevvyn arall drvvy syched un a than arall a dvvr, rhai drvvy haiarn eraill drvvy nevvyn, rhai'r ydys yn i boddi, rhai yn itagu, rhai yn i rhvvygo a dan­nedd anifeiliaid gvvlltion, eraill y mae adar yr avvyr yn i difa, rhai sy fvvyd i 'r pyscod, eraill i'r pryfed, ag er hyn i gyd ni vvyr dyn moi ddivvedd i hun, a phen y mae yn tybied i fod yn siccra yna i mae 'n cvvympo ag yn darfod. Am hynny y­madavviad yr enaid a 'r corph, sydd e­chryslavvna o holl bethau echryslavvn canys pen fytho 'r corph yn ymadel a 'r enaid, pa olvvg dybryd ivv gvveled un yn i vvely 'n trengu mevvn gloes angau, pa achreth, pa ddychryn, pa gyfnevvi­diad y sydd ymhob cymal yn y corph, i draed sy 'n oeri i vvynebryd sy 'n glasu [Page 214] ag yn pallu, i lygaid sy 'n eitha i ben i safu ai vvefysau sy 'n myned ar dravvs, i ry­dvveli sy 'n gvvanhau, i dafod sy 'n duo, i ddannedd sy 'n gvvascu ynghyd, i anadl sy 'n difygio, a chvvys oer vvedi i ddis­parthu dros i aelodau i gyd, yn envvedig i vvyneb o vvir ofid a dolur, yr hvvn sy­dd arvvydd ddarfod gorchfugu natur, yra pen ddelo 'r ebvvch divvaetha holl rvvymynau a chymalau natur sy 'n torri, heb son ddim am y terfysc y mae 'r holl gythreliad ar ysprydion melltigedig yn codi yn i erbyn pen fythont siccir i fod yn divveddu, canys nid oes ddy­fais'n y byd, nid oes gallineb na thvvyll nid oes ddich [...]ll na phractis, ar nad ydynt yn i arfer i g [...]isio i hudo i gredu, fyvv o honofe yn dda ag yn dduvviol, dros i holl fyvvyd, gan beri iddo roi i oglyd ar y phals opinion i hun, ag nid ar driga­redd Iesu Grist, ne gan roddi o flaen i ly­gaid anirif o bechodau heunys a vvnae­thau yn i fyvvyd, a pheri iddo anobai­thio o drigaredd dduvv, fel dyna 'r avvr a 'r mynut, fel dyna 'r amser pen y mae Sa­tan yn ymegnio yn erbyn duvv, i lestyr salfadigaeth dyn, ag yn yr amser devva­etha y mae 'n ddyfalach pen i mae 'n gvv­ybod [Page 215] nad yvv i frenhiniaeth chvvaith hir yn perhau, ag am hynny y mae gvv­edi i nynnu yn fvvy, gan iddo arfer vvneythyr yr un peth a vvnaeth o'r bla­en, pen vvybu fod yn salfadydd ni Iesu Grist yn nessau at yr hvvn a oedd a 'r cy­threliaid yntho, ivv ryddhau ag, nid i boeni neb ar y mae yn i feddianu yn greu­lonach, na phen y mae yn gvvybod y bydd rhaid iddo i gadel a hynny ivv 'r achos fod y prophvvyd Dafydd yn ga­laru cymmeint farvvfolaeth i fab Abso­lon, gan ddyvvaedyd. O Dduvv na fia­svvn i farvv yn dy le di fy mab, o ran i fod'n gvvybod i fod vvedi i amgylchu ag anirif o bechodau heynys, felly gvvedi iddynt bassio y drysni a'r cyfyngdra yma beth a ddoeth oi gogoniant hvvy ple i mae i rhyfig ai pompau mavvr ple i mae i dedvvydvvch i cyfvvaeth ai golyd? ple mae i pleser ai deleithvvch? ple mae i mavvredd ai rhodres? ple mae i gorche­stau i rhagoriaeth ai duvvioldeb: y mae 'n thvvy gvvedi gvvanu ymaith, megis goascod (medd y psalm) y mae 'n dam­vvain iddynthvvy megis i'r vvisc yr hon y mae 'r pry 'n i ysv ag yn i difa, ag i'r gvvlan yr hvvn y mae 'r tinca yn i fvvyta [Page 216] (medd y prophvvyd Esai) ag y mae'n­thvvy megis ysclyph i bryfed ag i ser­phod.

Eythr cynhem lvvn ddyn vvedi i gladdu, yn i fedd pvvy erioed a vvelodd anghenfil mor erchyll: a oes dim a all fod vvaelach frvvntach na gervvynach na dyn marvv? edrychvvn ar i santaiddrvvydd, i odida­vvgrvvydd, i favvredd ai anrhydedd, gvvedi i cyfnevvidio i ddarn o glai, vvele ddyn a oedd favvr i gariad ai gymeriad, a phavvb yn i anrhydeddu yn i lochi ag yni favvrhau, gan gysanu i draed ai ddvv­ylavv: etto er hynny drvvy adrithiad disymvvyth yn dyfod mor phiaidd, me­gis na all yr holl feddi a vvnaethvvyd o farbvvl, o alablastur o borphri ne o gar­bvvncl, na hefyd holl statue teg, na phramidiau, nai barnadau na phomp a rho­dres i gladdedigaeth fyth i guddio, rhag i bavvb vvybod nad ivv ef ddim arall ond birgin gvvael drevvllyd, ag ef a dda­mvvyniavvdd iddo, megis y mae Sala­mon yn scrifenu yn i lyfr o ddoethineb Beth a dal i ni (medd ef, yn rhyfig yn balchder a 'r bost o 'n mavvr gyfvvaeth: y mae 'nthvvy gvvedi gvvanu ymaith, a chvvedi passio, megis saeth a saethvvyd [Page 217] at nod, a chvvedi i chvvalu ar led, megis cophad lletteuvvr o ddiethrvvr a letuase dros yspaid un dydd ag aethe ymaith, fe­lly gadavvn i'r corph yma, gymeryd i es­mvvythdra a gorphovvys dros amser yn y ddaear, megis yn i vvely, fel dyma 'r peth y mae 'r prophvvyd Dafydd yn crio gymeint'n i erbyn, gan vveddio ar dduvv na ddoes i gyfraeth ath vvas, y mae yn rhaid i'r creaduriaid ddyfod i'r farn, a hynny drvvy y cyfryvv ofn (os deall­tvvch yn dda) megis nad oes na mem­bryn, nag aelod, na chymal, ynghorph dyn ni chryna na blevvyn hefyd ar i ben na sytha, Canys fel dyma 'r dydd y mae y prophvvyd Esai yn son am dano, pen ddelo 'n arglvvydd ni, megis mellten, a phob dyn a ddigalona a 'r holl fyd a synna ag yna i poen ai dolur a fydd gy­phelib i boen gvvraig a fytho yn yscar ar ytifedd vvele dyma ddydd yn arglvv­ydd, ef a ddavv yn greulon ag yn llavvn diglloni, a digofaint ag a vvnaiph y dda­ear megis ynialvvch, ag a ddadvvraiddia y pechaduriaid allan o honi, yr haul a dovvylla, a 'r lleuad ni ymddengis ddim yn ddysclair. Ag am hyn (medd ef) myfi a gynhyrfa y phyrfafen, a 'r ddaear a [Page 218] symmyd oi lle i hun, o hervvydd digo­faint yn arglvvydd: Hefyd gvvrandavvn airiau yn salfadydd ni Iesu Grist yr hain y mae S. Math. yn i adroddi, a pha rybydd y mae ef yn i roddi ini, fal y mae mell­ten yn dechre yn y dvvyrain, ag yn ym­ddangos yn y gorllevvyn, felly y mae dyfodiad mab y dyn, yna y drapherth a fydd cymmeint, megis na fu y cyphe­lip er dechreuad y byd hyd yrovvran, ag ni fydd fyth y cyfryvv, yr haul a dovvy­lla a'r lleuad ni rydd ddim llevvyrch, y ser a syrth o'r nefoedd, a thonnau 'r mor a ruant, a dynion a synnant thag ofn, rhi­nvvedd a grym y nefoedd ynthvvy a gyfnevvidiant yn yr amser hvvnvv, gvvae 'r gvvragedd beichiogod a 'r plant sy 'n sygno yn y dyddiau hynny, megis yn amser Noe o flaen y dilivv yr oeddynt yn bvvytta ag yn yfed, yn divveddio ag yn pyriodi, hyd y dydd yr entriodd Noe i 'r llong, heb vvybod dim hyd oni ddoeth y rhyferthvvy ai dvvyn i gyd ymaith, fe­lly y bydd dyfodiaid mab y dyn, ag yna i galara holl genedlaeth y sydd ar y ddaear ag a 'mgyddiant o fevvn phauae, ag ogau y mynyddodd, gan ddyvvaedyd vvrthynt cvvympvvch ar yn ucha, a chuddivvch [Page 219] nyni rhagddo ef a sydd yn eiste arithron.

Cenvvch ych trvvmpet yn Sion (medd y prophvvyd Ioel, ag udvvch, a phavvb ar y sydd yn trigo ar y ddaear a gynhyr­fant vvrth i chlyvved. Canys dydd yn ar­glvvydd a ddavv ag y mae'n agos, y dydd nivvlog a thrapherthys, a'r holl presvvy­lvvyr a sydd ar y ddaear aloscir, ag oi fla­en efe y davv tan sy 'n difa, ag yn i ol y davv phlam lloscedig, ai thron ef (medd y prophvvyd Daniel, a fydd megis phlam danllyd ai olvvynion megis tan lloscedig, carog o dan sy 'n diellu oddi­vvrtho ef ag yn myred oi flaen ef, Gvve­di i ddigofaint duvv 'mddangos yn y modd yma y meirvv a ddavvant allan or beddi, ai monvventydd a phen glyvvont a deall i leferydd ef yr escryrn a 'r cymalau a ddavvant at y cymalau i 'mgysylltu ail­vvaith, a 'r cyrph a ddarfu i 'r ddaear i pydru ai llugru, y cvvbvvl a darfu i'r best­filiaid ag i adar yr avvyr i difa, y cvvbvvl a lyncodd y mor, a escynodd megis tarth i'r avvyr, y cvvbl a ddarfu i'r tan i ddifa ai drelio a ddugir ailvvaith yn i gvvrth­gefn ivv cyflvvr ai naturiaeth i hun yr holl vvaed a gollasont lladron y pyra­tied y llyasvvyr, tyranniaid a gauiusti­fiaid [Page 220] drvvy farnu ar gam a 'mddengys garbron mavvredd duvv, megis na cho­llir y defnyn lleia o Abel y neb gynta a fvvrddrivvyd, hyd y divvaetha ag ni chollir un blevvyn o vvallt i pennau, Heb lavv hyny os dychrynedig a chreu­lon oedd y golvvg vveled bestfiliaid yn ymvvrthod a 'r maesydd, a 'r dyphry­nau i pho rhag diglloni duvv, gan redeg i arch Noe i erfyn i help ai ymvvared, pa faint mvvy dychrynedig ag erchyll y dylaent fod i 'r pechaduriad truain gan appirio gar bron yr Iustys nefavvl lle 'r egorir yr holl lyfrau sef yn holl becho­dau an travvsedd heinys a 'n cydvvybod au clvvyfys, yn yr amser hvvnvv a gyhu­ddir ag a fanegir yn olau Canys os y deml a dorrodd, os y ddaear a grynodd, os yr haul a dovvyllodd a dyfod eclyps arnofe o hervvydd cam a vvnaethvvyd ag Iesu Grist, hvvn oedd vvirion, pen oedd ar y groes, pa vvynepryd a ddengys y pe­chaduriaid a bechasont yn i erbyn, gā i flasphemio i regu ai vvradvvyddo ef drvvy anirif o foddion. Os golvvg un angela 'n dychrynodd cymeint, megis nad ellym oddef edrych arno ef mal y m [...]e Ioan Efangylvvr yn tostiolaethu, hvvn oble­gyd [Page 221] na allau oddef edrych ar i ddisclai­rvych, a svvrthiodd ar y ddaear, megis marvv ag Esai gvvedi i 'r angel ymddan­gos iddo, a orfu arno gyphesu fod i holl escyrn yn cynhyrfu, ag megis yn goysca­ru, os plant yr Israel a ddechrynasont cymmeint, megis orfod arnynt ddoedyd vvrth Foesen, ynddid dan di a nyni ag ni ath vvrandavvn, canys ni allvvn aros mor lleferydd yna sy 'n descyn o 'r nefoedd, hon sydd agos yn yn lladd rhag ofn, ag etto 'r un angela oedd yn ymddiddan ag ynthvvy 'n rhyvviogaedd, yn dyrion ag yn raslavvn, Pa fodd am hynny y ga­llvvn ni bechaduriaid truain aros na go­ddef llef, na disclairvvch mavvredd du­vv, pen fytho yn eistedd yn i orsedd go­goneddys, pen dyvvaedo y peth y mae 'r prophvvyd Esai yn son am dano VVele dyma yr amser y galla ddial ar fyngyly­nion, a chyflavvni fy nigofaint, myfi a ddavvaf i gyfarfod ag ynthvvy megis arth gvvedi lladrota i heppil ag myfi a rvvyga yn ystvfrig gysylltiad i calonau, myfi a fym ddistavv erys talvvn o amser, vvele navvr myfi a vvaeddaf allan megis gvv­raig yn yscaru ar ytifedd, myfi a oescaraf ag a lynca y cvvbvvl ynghyd, myfi a vvna, [Page 222] y mynyddoedd, megis anialvvch, ag myfi a vvna i'r dail ag i 'r llysiau ddiflanu, i 'r llynnoedd fyned yn hysp, ag myfi a gyf­nevvidia y tovvyllni yn oleini, oblegid myfi a elvvais arnynt ag ynthvvy am gvvrthodasont, ystynais iddynt fy llavv ag nid oedd neb yn troi i olvvg tuag attafi, yr oedd yn ddiystyr genthynt fynghyngor, ag yn esclyso fyngherydd, am hyny myfi a chvverdda pen vvela i dystryvviad, ag myfi a rodda iddynt senn pen gvvympo gorthvvmder dysymvvth arnynt, a phen ddamvvynia iddynt gyfyngdra yna y galvvant arna, ag ni vvrandavva ddim o honynt, y bore i codant attafi ag ni fe­drant mo'm cael ag os y nefoedd sydd amhur yn i olvvg ef, os cafodd ef phael ar yr angylion: beth (meddi di) a gaiph ef yno mi yr hain nid ydym ddim arall ond taiau o bridd a chlai sylvvedd yr hain nid ivv ddim arall, ond dvvst, ag yn lla­vvn envviredd yngrhoth yn mammau. Ag os bydd anodd i 'r cyfiavvn gael i sal­fio: pa obaith a all y pechadurys drvv­gionys i gael, yr hain ynt anirif, megis ag y mae y scruthyr lan yn dangos llavver a alvvyd, eythr ychedig a ddivvisvvyd, yn bendifadde yn yr avvr hono pen ddar­pho [Page 223] ddadnoethi dirgelvvch a chyfrinach yn meddvvliau, dyna yr avvr pen orfydd i'r monarchiaid i'r brenhinoedd i'r tvvysogiōroddi cyfrif am i trethi a gymerasont'n anghyfraithlavvn gē i deliaid, ag or defaid truain yr hain a laddasont yn lle cymeryd i cnu, ag or gvvaed a gollasont ar gam dyna 'r avvr pen i bydd rhaid i 'r marsi­andvvyr, a 'r hain sy 'n masnachu ofe­vvn gorsedd y byd yma, ag a haloga­sont y marsiandiaeth drvvy gam bvvysau a cham fesurau, roddi cyfri o 'r pechod lleiaf ar y vvnaethont, dyna yr amser y bydd rhaid i 'r treisvvyr ag i 'r occrvvyr chvvanog (yr hain a dvvyllasont rai, ag a anrheithiasont eraill) i hunain dalu llog am y peth a gavvsant ar gam dyna yr a­vvr pen orfydd i 'r iustisiaid anghyfiavvn ag i 'r pennaethiaid a lugrasont gyfiavvn­der roi cyfri am i drvvgioni, ai envvi­redd, a vvnaethont, dyna 'r avvr pen y mae 'r gvvragedd gvveddvvon ar plant ymddifaid, ag eraill a orthrymvvyd, yn achvvyn garbron duvv y cammau ar an­ghyfiavvnder a vvnaethvvyd iddynt, dy­na'r avvr pen y bydd rhaid i 'r præladiaid ag i'r bugaliaid, roddi cyfri am i defaid ag am i dysceidiaeth byd drvvg byd da ag [Page 224] am i pethau eraill a drinasont, dyna 'r a­vvr pen y bydd yr envvirys yn cymeryd edifeirvvch drvvy ddirfavvr ddychryn gan ddyvvaedyd, yr hain y buomi gynt yn i gvvatvvar, yn i scornio ag yn i dist y­ru, gan i barnvv yn pholiaid, ai bod yn byvv yn vvradvvyddys ag yn ddibris, vvele navvr y mae ynthvvy mevvn cy­meriad, ag yn cael i cyfri ymysc plant duvv, ai rhan etifeddiaeth hvvy sydd y­mysc y saintiau, dyna yr avvr (medd S. Hierom) pen fytho llavver phol ne fud yn ddedvvyddach ag vn happysach na 'r doeth a'r cymen: llavver bugael, a lla­vver hysor, mevvn mvvy cymeriad na 'r philosophyddion, llavver carddottyn mevvn mvvy cymeriad na 'r tvvysogion, ar monarchiaid goludavvg cyfvvaetho­gion: llavver gvvirion anyscedig yn my­ned oflaen yrhai call, doethion yr hvvn beth gvvedi i saint Augustin i ysturio yn ddyfn, ef a dyvvaedodd, yr anys­cedig sy 'n codi ag yn cypio 'r nefo­edd oddiar y doethion, ai holl ddoethi­neb sy'n ymsuddo i [...]dyfnder uphern. Am hynny nyni y cristnogion a ddylem y­drych arnom yn hunain, a gochel rhag i ni gvvympo dan y farnedigaeth yma, hon megis ag y mae yn ddivvaethaf, felly [Page 225] y mae yn druana o 'r holl drueni 'r byd, ag o'r holl orthrymder a ddarfu i ni i dd­angos ai ddatcan oflaen llavv, yr hain i gyd nid ydynt ond megis deleithvvch a phleser vvrth i cyphelubu i 'r hain, y farnadigaeth hon yr vvy ar fedyr son amdani, y mae saint Matheu yn i chrybvvyll yn y pymed penod evvchvvi y melltigedig i 'r tan tragvvyddavvl, lle nid oes dim arall ond vvylofain a rhincian dannedd, yr hvvn a baratovvyd i ddiavvl ag ivv angylion cyn dycreuad y byd, lle i caant i poeni heb na tranc na gorphen lle i cei­siant farvvfolaeth a ni chaant ddim farvv ag ynthvvy a ddymunant angae ag angae a phu oddivvrthynt.