BYR iawn yw Amser yn y byd hwn, ac ansicr iawn pa bryd y bydd diwedd iddo, ac er hyn nid oes dim sicrach na dyfod diwedd iddo; Eithr y byd sydd i ddyfod sydd dragywyddol, yr hwn Preg. 1 [...] ▪ 5. [Page 16] [...] [Page 17] [...] [Page] [Page 19] [...] [Page 20] elwir, yr hir gartref, am na bydd byth ddim diwedd iddo; ae efe a fydd i bawb y naill ai'n Llawenydd ai'n Boenau byth ac yn dragywydd.

Yr awrhon y mae 'r byd sydd i ddyfod yn gynhwysed­ig o ddwy Etifeddiaeth i ba rai y mae 'n rhaid i bawb fyned: y Cyfiawn i Etifeddiaeth By­wyd, a Gogoniant, a dedwyd­dwch Diddiwedd gida Duw; a'r Driygionus i'r Llyn sy'n llosci, a ddarparwyd i'r Diafol a'i Angylion; y naill yn llawe­nydd diddiwedd, llall yn dru­eni ac yn anniddanwch diddi­wedd, gidag wylofain, Cwyn­fan, a Rhingcian Dannedd: Er mai gwir yw, Na chreodd Duw 'r nefoedd erioed ddyn neu [Page 21] ddynes, a'u gadel heb ymwared i'r diben y caent fyned i le 'r poe­nau, ar ba rai nid oes diwedd; na ddo: Eithr efe a'u creodd hwynt a'r amcan ei ogoniant ei hun; gan fwriadu y cawsent aros gidag ef ei hun ym Mharadwys, lle ni chawsent byth flinder na Go­fid, ond llawenydd heb ddiwedd. Dyma gariad Duw yn y De­chreuad i Ddynol ryw, pan Greodd efe Ddyn ar ei ddelw ei hwn yn yr hon Ddelw y sa­fodd dyn yn syml, yn Bur, yn Sanctaidd, heb Bechod, neu fai yngolwg Duw, ac yn y cyflwr hwnnw y gwnaeth yr Arglwydd Gyfammod a Dyn, ac a roddes rydddid i fwyt a o hob pren o'r Ardd oddieuthr [Page 22] un (sef) Pren gwy­bodaeth da a drwg; Gea. 2. 9. eithr dywedodd yr Arglwydd wrth Ad­daf os bwytai efe o'r pren Gen. 3. 3. hwnnw, gan farw y byddai efe marw 'n ddiau; yr awrhon ymma y daeth y diliw o drueni i mewn ar yr holl fydd, hyn­ny yw, Dyn a Dynes heb ymgadw at Orchymyn Duw, na chredu yr hyn a ddywedasai Dduw wrthynt; oblegid ped ymgadwasent yn y ffydd, hwynthwy a gadwasid rhag yr hwn a'u maglodd hwynt, Ca­nys yr oedd gan y Diafol Am­can i faglu Adda ac Efa, ac addaeth attynt a chelwydd, ac a addywedodd wrthynt, [Page 23] na byddent feirw, os bwytaent o ffrwyth Gen. 3. 6. y pren y dyweda­sai Duw na fwytaent ohonaw, ond y byddent fel Duwiau, yr hyn oedd gelwydd arall; A chan gredu mwy i'r hyn a ddy­wedasai 'r sarph; nac i'r hyn a ddywedasai Duw wrthynt, hwy a anturiasant dorri 'r Cy­fammod a Duw, Canys pe na chredasent yr hyn a ddyweda­sid iddynt gan y sarph, yn fwy na'r hyn a ddywedasid iddynt gan Dduw, aphe cadwasent y ffydd o'r eiddo Duw; ni faglasid hwynt gan y sarph: gwedi i'r sarph fel hyn trwy ei rhesswm yrru 'r wraig allan o'r ffydd yn nuw, a dinistrio hynny ynddi; hi a greodd [Page 24] gau ffydd o'r eiddi ei hun, yr hyn o'r blaen ni allasid mo'i w­neuthur; ac yma y daeth credu Celwyddau i mewn gyntaf; ac felly hyd hwn, Gwae'r E­naid hwnnw na chredo nad yw Duw yn meddwl mal y mae 'n dy­wedyd.

Fel hyn gan edrych yn fwy ar Cyfamserol fwynhad o'r peth odd o flaen y golwg, na'r diwedd echryslon a ddygai, a chan ymollwng oddiwrth y grediniaeth o'r hyn a ddyw­edasai Dduw wrthynt, i gredu addewid gelwyddog y sarph, hwy a ddaethant i fod yn an­fodlon i'r hyn yr oedd Duw yn ei Geniattau, ond a wran­dawsant a'r y sarph, gan falch obeithio dyfod i Gyrhaeddia­au [Page 25] uwch nac y Cyfleasai 'r Ar­glwydd hwynt ynthynt; felly 'r wraig gan edrych ar y Ffrwyth yn hyfryd ac yn ddymunol i'r golwg, ac yn dda yn ymborth, a fwytaodd o honaw. er rhybuddio o'r Arglwydd hwynt ymlaen­llaw; a dywedyd wrthynt, y byddent feirw, yn y dydd y bwy­taent ohonaw. Gen. 3. 3. yr hyn a gofiodd y wraig: ac fel hyn yr ymollyngasant odd­iwrth y ffydd, yr unasant a'r sarph, ac a dorrasant y Cy­fammoda Duw; yma y colla­sant y ddelw ogoneddus, yn yr hon y Creasid hwynt, a'r rhydd-did, yr heddwch-Enaid, y Gymdeithas a'r undeb gida Duw a'r ysprydol fendithion [Page 26] a'r Daioni a fwynhasent or blaen: ac felly drwy anufudd­dod i Dduw y daeth pechod i mewn i Ddynol ryw, a chy­merwyd dyn yn gaeth-was gan y Diafol, ac yn rhwym iw ewyllys ef: Ac felly, yn ol Gair sefydlawg Duw, a'i Ddeddf anghyfnewidiol ef, yr hwn a ddywedodd wrth ddyn, yn y dydd y bwyteych ohonaw y Gen. 3. 3. byddi marw yn Ddiau, Bu farw dyn 'i Gyfi­awnder, yr hyn fydd drueni dyn yn Dragywyddol heb ddyfn edifeirwch ohonaw cyn yr el oddiyma, a thrwy Edi­feirwch ddyfod i farw i Bechod, a Byw i Dduw.

Mae Duw hefyd gwedi [Page 27] Rhagderfynu na chaffai Dyn na Dynes yn y cyflwr hwnnw y mae dyn gwedi syrthio iddo, trwy 'r weithred honno o Anufudd-dod, trwy 'r hon y daeth Pechod i mewn, ac y daeth Dyni fod yn y yscaredig oddiwrth Dduw ei wneu­thurwr, a chwedi ei gae allan o'i Deyrnas ef, yn y Cyflwr pechadurus hwnnw, fyn'd eil­waith byth iw deyrnas ef nes i dyfod iw hadnabod eu hunain gwedi eu rhyddhau drachefn oddiwrth Bechod, ac felly fod gwedi eu Didoli oddiwrth Ddrwg y Byd; Canys yn gy­maint ag in Rhieni Cyntaf ni Addaf ac Efa, wneuthur pechod, ac felly y daeth pechod i mewn, a thrwy Bechod y daethant i [Page 28] gywilydd ac i fod yn wrthod­edig gan Dduw, ac o 'r dydd hwnnw hyd heddiw, Teyrn­assodd pechod ar feibion a merched Dynion, trwy 'r anian lygredig, a marwolaeth trwy Bechod, o Adda hyd Moses▪ ac o Moses hyd y dydd hwn, ac felly pawb oll wrth y Naturiaeth hon yn blant digo­faint, fel y dywedodd yr Apostol, Nyni, yn gystal ag craill. ac felly y mae 'n ddiogel, fod pawb yn y Cyflwr hwn gwedi eu dadwneuthur tros byth.

Gan mai barn pawb yw; fod Pechod gwedi dyfod i mewn i bawb, phecu o bawb a bod pawb y ny golled am wyboda­eth o Dduw, a'i ffordd, ac Je­chydwriaeth [Page 29] eu heneidiau, ac na bydd neb yn Etifeddion Teyrnas Dduw, tra bont yn aros yn yr anian Bechadurus, oherwydd tra bont yn byw yn yr anian honno, nid oes Jechydwriaeth, ac onid oes Iechydwriaeth, yntau y mae Damnedigaeth, yna yr ymofyn sy'n ol fydd hyn.

Gan fod y pethau hyn felly; pa fodd y rhyddheir pobl oddiwrth Bechod, a Damnedigaeth, a'r llid a fydd, ac y gwneir hwynt yn Etifeddion Teyrnas Dduw, ac i fwynhau ei Jechydwriaeth ef, ac i Gydetifeddu a'r rhai a Sancteid­diwyd?

Yr Arglwydd wrth weled hyn a ddarparodd foddion sef) [Page 30] Christ y gwir oleuni) ac yn dosturus iawn Joan 1. 1. cantho oherwydd dyn yn y cyflwr colledig hwnnw, yr oedd efe gwedi suddo iddo; Canys efe a ddaethai i fod yn gaethwas i'r Diafol, ac yn elyn iw enaid ei hun, ac anghymwys i dderbyn Iechydwriaeth heb Dduw, Canys Duw a'i creassai ef yn ber winwydden, o'r iawn had oll, eithr efe a drowyd yn Blanhigyn afrywiog gwinwydden ddieithr. Ier. 2. 21. Ac a wrthryfe­lodd yn erbyn Duw ei wneu­thurwr; er hynny (meddaf) yr Arglwydd yngolud truga­redd a mawr dosturi tuag at feibion a Merched dynion, a gyd-ddygodd a hwynt, ac [Page 31] ni thorrodd hwynt ymaith yn eu pechod, ni chwenychodd eu marwolaeth neu eu dinistr ychwaith, ond yn hytrach eu troedigaeth oddiwrth eu hanwiredd a byw, Ac felly yr Arglwydd wrth ystyried y trueni y syrthiasiai dyn iddo, a'r hyn a ddigwyddasai i ddyn, gan edrych i lawr a llygad o dosturi a gresyndod a gofiodd ei gariad gynt i ddyn yn y dechreuad pan greawdd ef gyntaf, y modd yr oedd ganddo fwy cyfrif o ddyn, nac oedd ganddo o'r cwbl a greassai ar y ddaiar heb ei law ef, yn gymaint ag iddo ei wneuthur yn ei gyffelybrwydd ei hun mewn pur Sancteiddrwydd, [Page 32] heb frycheuyn o Bechod; a'i osod ef yn uwch na 'r ych na'r Assyn, ac yn uwch na'r holl greaduriaid eraill mewn doethmeb, Gallu a Gogoni­ant; ond gwedi colli o ddyn y llywodraeth a roddasai Dduw iddo, a syrthio [...]n is na'r ych na.r Assyn, (hynny yw) a afriwiodd ymmhellach na Bwystfil y maes, ac nad oes ganddo allu ohono ei hun yn erbyn Bechod, gwedi colli'r anian Sanctaidd honno y creasid ef ynddi; y Doethineb hwnnw, y (ogon­iant, a'r Gallu y Creasid ef ynddynt, he yd a gollwyd, a gwnaed Dyn yn ddiallu i ogoneddu Duw: eithr An­ifeiliaid y maes a gadwasant [Page 33] eu lleoedd, fel y crewyd hwynt ar y cyntaf, ac a folant yr Arglwydd yn eu rhyw, ac nid yw efe yn cael dim Bai ynddynt; ac fel y goso­dasid dyn oddiarnynt ar y cyntaf, felly yr awrhon yn­ghyfrif Duw i maent uwchlaw yn ei gyflwr Cwympedig: er mwyn pravvf o hynny, os a dyn ag ych neu farch i'r dvvfr i yfed, a'i guro hyd oni laddai un ef, nid yf efe ond a vvnel dda iddo; ond y mae dyn yn vvaeth na'r Ainfail trvvy yfed gormodedd: ac felly a yf anvviredd fel yr yf ych ddvvfr; ac yn fynych y mae dynion yn difetha eu Cyrph cystal a'u heneidau, mevvn Anghymedrolder Meddwdod: [Page 34] Ac fel yr ydym ni yn y Cyflvvr yma, y mae Ani­feiliaid y maes vvedi eu gosod, o'n blaen ni; ac yn hyn y cyfodvvyd achvvyn yn erbyn dyn: Dyvvedodd yr Ar­glvvydd trvvy enau ei Brophvvyd, Fagu Esay. 1. 2. a meithrin ohono fei­bion a gwrthryfela ohonynt iw erbyn, a'g anghofio ohonynt ef ddyddiau aneirif, y rhai a geisi­asant ac a ddychymygasant iddynt eu hunain Ffynhonau ni wasa­naethent Jer. 12. 3. mo'r tro, pydewau wedi eu torri ni ddalient ddwfr; ac yn y Cyflvvr yma y mae Annifail y maes yn rhagori ar ddyn; a dyvvedod yr Arglvvydd, yr ych a edwyn [Page 35] ei feddiannydd, a'r Assyn Breseb ei Berchennog: ond Israel nid ed­wyn yr Arglwydd. Oh Resynol ac Isay. 1. 3. Maethus Gyflvvr dyn! Oh, ddyfnder y Tru­eui y mae Dynion gvvedi syr­thio iddo! y mae y rhai a anrhydeddasai Dduvv mo'r uchel, a'r ych a'r Assyn Druain yr avvrhon yn rha­gori arnynt! Oh, ,r fath Drueni, Gvvae, Arsvvyd, Gofid a Thragvvyddol ddini­ster (byth nad oes ddivvedd iddo) sydd yn Dilyd Dyn a Dynes yn y Cyflvvr yma, a hynny heb ymvvared i Ddyn yn y Cvvymp! Oni buasai i'r Arglvvydd mevvn trugaredd tuag at Ddyn [Page 36] ddarparu ymvvared, darfuasai amdanom oll a hynny Dros byth.

Eithr yr Arglvvyd o dyner ymyscaroedd a Thosturi [...]u ag at ein heneidiau, a ragluniodd ffordd y modd y gall Dyn ddyfod Drachefn i ffafor gida Duvv ac i Ddiangc rhag yr holl Beryglon a ragddyvved­pvvyd, i ba rai ohervvydd Pechod y maent yn debyg i gael eu bvvrvv, ac i fod yn fvvy Truenus nac un Creadur arall ar y ddaiar oblegid nid oes dim arall ar a greadd Duw ar y ddaiar; ond Dyn a dynes, a bechodd, gan hynny yn y Cyflvvr hvvn, o'r holl greaduriaid eraill hvvynthvvy ydynt y Truanaf yngolvvg [Page 37] Duvv, a'r Arglvvydd yn edrych i lavvr ar bobl yn y Cyflvvr yma, gvvelodd bavvb oll wedi myned ar gyfeiliorn, ac nad oedd un yn y Cyflwr yma yn gwneuthur daioni, nag oedd un, ond oll yn rhedeg Ben­dramwnwgl i uffern, gwe­di myned oddiwrth ddoethineb duw a daionus yspryd duw oedd ynddynt eu hunain; gan hynny ni chafwyd un yn gwneu­thur daioni; ac yna y daethant i gael eu harwain gan yspryd drwg; ac hyd heddiw y mae'r yspryd drygionus yn rheoli, ac yndwyn y rhwysc fwy neu lai ymmhawb ar na ddae­thant i ufudd-dod i yspryd Christ; ac i gael eu harwain a'u Tywys ganddo; Canys [Page 38] y mae 'r holl bobl ar wyneb y ddaiar yn cael eu Harwain a'u Tywys gan un o'r ddau yspryd hyn: Pechaduriaid gan yr yspryd sy'n Cenhedlu pechod ynddynt, ac yn ei ddwyn rhagddo mewn Medd­yliau, Geiriau, a Gweithreddoed drwg y rhai Cyfiawn, gan yspryd Cyfiawnder sy'n Cenhedlu Cyfiawnder yndd­ynt, ac yn ei ddwyn rhagddo ynddynt mewn meddyliau, Geiriau, a Gweithredoed-da; ac fel hyn y mae Meibion a Merched dynion oll yn dyfod i gael eu hadnabod; hynny yw drwy eu Geiriau, a'u Gweithredoedd, pa yspryd yw efe yr arweinir hwynt ganddo; Oblegid wrth ei ffrwyth yr [Page 39] adweinir y pren. Mat. 12. 33. fel y dywedodd Christ gynt.

Yr awr hon yma 'r cedd Cariad yr Arglwydd yn amlygedig ryfeddol i ddynol ryw drachefn, gwedi iddo wrthryfela 'n erbyn duw, a cholli'r drigfa ogoneddus y Cyfleasai'r Arglwydd ef ynddi; ynghymaint ag nad oedd yr Arglwydd ewyllyscar i wrthod dyn yn dragywydd, ac i gymeryd y deyrnas byth oddiwrtho, ond ar Ammodau Cynygiodd yr Arglwydd hi drachefn i ddyn, ac a ddan­fonodd ei ddaionus yspryd i Anialwch o ddi­rfawr gyfyngder Nehe. 9. 20. i'r hwn y gyr­rasid [Page 40] Dyn a dynes o wydd duw, oherwydd pechod, i ymweled a dyn yn ei gyflwr Cwymp­edig ac i'w ddwyn ef yn ol eilchwyl at Dduw; ac yr awrhon dyma 'r Ammodau y cynnygiodd duw ei deyr­nas i ddyn arnynt drachefn; Edifarhewch, a chredwch yr Ef­engyl. Luke 13. 3. Act. 3. 19. A hyn a Gyhoeddodd yr Jesu yn ei Genadwri oddiwrth y Tad pan anfon­odd efe ef i'r Byd i bregethu Newyddion da'r deyrnas, felly pawb a'r a ddychwelant at dduw, a gredant iddo, ac a wrandawant arno, ac a ufu­ddhant, iw lais, fegis i'r gwir fugail, ac a edifarhant am y [Page 41] drwg a wnaethant, a beidiant a gwneuthur drwg, ac a droant oddirwth eu ffyrdd drygionus, ac a Esay. 1. 7, ddyscant wneuth­ur daioni, ac a arweiniant fuchedd newydd, ac a gad­want Sanctaidd gyfreithau a Gorchymynion Duw y rhan sy'n ol o'u Bywyd.

Yr awrhon i Bawb, yn ddi­dderbyn wyneb, Cyfoethog neu Dlawd, Hen neu Jeuangc, Uchel neu Jsel, Caeth neu Rydd, Meistr neu Was, Du neu Wyn, Bawb a dderbyniont Deyrnas Dduw ar yr Ammodau hyn, wele, mae hi ar gynnyg iddynt: ac igynnhor­thwyo dyn yn y gwaith hwn, gan na ddichon un Dyn ei [Page 42] wenuthur ohono ei hun heb gymmorth duw, Duw felly a garodd y byd, ac a anfonodd ei fab, Christ Jesu 'r gwir oleuni, sydd yn goleuo pob dyn ag sy'n dyfod i'r byd.

I ymweled a 1 Cor. 12. 7. Joan. 3. 16. dyn, ac a roddes fesur o eglurhad o'i ddaionus yspryd i bob dyn a dynes er lleshad, yn ol yr ymadroddion yn yscrythyrau 'r Gwirionedd, y rhai yr ym ni y rhai elwir Cwacers yn perchenogi eu bod yn Gywir draethawd or eiddo Gwyr Sanc­taidd duw, ac o'r pethau a ddylid eu credu a'u hymarfer, a'r lleshad hwn y maent hwy i gyflawni drwy 'r mesur o'i lan yspryd sydd ar fedr Jechy­dwriaeth, [Page 43] yr hyn nid all dim arall mo'i wneuthur, ond Goleuni ac yspryd duw a chan hynny efe a'i rhad roddes ef i bawb iw deffroi hwynt o be­ehod a drygioni; gan ddywe­dyd, Cyfodwch, Ewch oddiyma, nid yma eich Gorphywysfa; y mae efe hefyd yn Cyhoeddi rhydddid i' Caethion sydd yn Rhwymau Sattan, fel y gallont oll ar yr Ammodau rhagsoni­edig hyn, ddyfod i fwynhau heddwch gida duw drachefn, a Choron Tragywyddol fy­wyd iw heneidiau, pryd na bo dyddiau yn y bywyd hwn, pan ddiflano ymaith holl Go­ronau yma oddisod, ac na bont byth i'w mwynhau mwyach; Oh! yna y bydd de­dwydd [Page 44] y rhai gawsant drigfa yn Nuw, ac etifeddiaeth nid A­mhara.

Y mae Duw hefyd drwy ei Sanctaidd yspryd ar y llaw arall yn Cyhoeddi, y bydd i'r rhai na ddychwelont atto, ac arwain Buchedd Newydd, eithr a barhant i wrthryfela yn erbyn eglurhadau ei ol­euni, ac ymrysoniadau ei ddaionus yspryd ef yn eu Calonau a'u Cydwybodau eu hunain, nes y gadawo efe ymryson a hwynt, ac i ddydd eu hymweliad fyn'd heibio, y bydd (meddaf) i'r cyfriw oll, ac ar y Cyfriw oll, yr ymadrodd Barn hwnnw (sef) Ewch chwi fell­digedigion, Ewch Mat. 7. 32. Pen. 25. 40, 41. oddiwrthif, nid [Page 45] adwaen chwi. Ac fel hyn y rhai Drygionus a holl weith­redwyr anwiredd-a-droir i uffern, a phawb ar a anghofiant Dduw, lle y mae'n rhaid iddynt etifeddu Tragy­wyddol Gospedigaeth, dyma 'r Wrthodedigaeth a'r Ddamnedigaeth a ragarfa­ethodd Duw yn y Dechreuad, nid am na fynnasai Duw eu hachub hwynt, eithr digwydd­odd iddynt fel i Gaersalem gynt; Ceisiodd duw eu casclu, eithr ni fynnent hwy mo'u Casclu; ac felly anghyfnew­idiol ddeddf duw mewn Cy­fiawnder a gyflawnwyd ar­nynt hwy.

Y mae hyn yn perthyn i'r holl bobl ar wyneb y ddaiar, [Page 46] a chwnychant heddwch gyda duw yn y bywyd hwn, a phres­wylfod gidag ef i'w heneidiau, gwedi y darffo 'r bywyd hwn: Meddaf, y mae'n perthyn id­dynt chwilio a phrofi pa fodd y maent yn sefyll mewn perthy­nas i yspryd duw ynthynt eu hunain, ac i ystyried gan ba beth yr arweinir hwynt; Can­ys pawb a arweinir gan yr yspryd da neu'r drwg; yr yspryd da sy'n tywys meddyli­au pobl tua'r nefoed i synied pethau nefol, a'r drwgyspryd a dywys feddyliau pobl tu ag uffern i synied anuwioldeb a Chnawdol-ddauarol bethau: Yn niffyg ei wrthwynebu, ym­drechu agef, a throi oddiwrtho, efe a arwain i'r pwll diwaelod [Page 47] allan o'r hwn nid oes Bryne­digaeth, ac ni all un dyn yn ei ewyllys a'i nerth ei hun wrthsefyll yr yspryd Enaid­fradol hwnnw, a gymerth afael ar holl ddynol-ryw, hyd oni yw pawb gwedi darfod amdanynt, heb gynhorthwy yspryd duw, gan nad allent mewn un modd eu Cynhor­thwyo eu hunain. Ond Ben­digedig fyddo 'r Arglwydd efe a gymerth ofal am-ddyn, ac a anfonodd ei ddaionus yspryd i'r diben hwnnw, i'n cymmorth yn erbyn yspryd Anghyfiawn­der.

Yr awrhon yma y gall pawb drwy 'r yspryd daionus hwn o'r eiddo duw ddyfod i gael eu dealltwriaethau gwedi eu hag­oryd; [Page 48] ac i weled pafodd y mae gida hwynt am eu hiechadw­riaeth, a pha fodd y maent yn sefyll mewn cymeriad gida duw; sulwa yrawrhon, y mae 'r peth yn sefyll yn hyn, os arweinir di gan yspryd duw, yna yr wyt mewn heddwch Rhuf. 8. 16. ag yspryd duw Joan. 16. 7. 8. Joa. 3. 3. 20. 21. 22. ynot dy hunan; ond os yw ysp­ryd duw etto yn Argyhoeddi ac yn Barnu, yn dy Galon a'th Gydwybod, ac yn dy Geryddu, ac yn dy flino di yno, yna nid yw dy he­ddwch a'th Iechadwriaeth etto gwedi ei weithio gida duw, ond a wyt ynanghymeradwy iawn yngolwg duw, yr hwn [Page 49] yw chwiliwr yr holl Calonau, a barnwr y meddyliau oll er mawr [Broffessu,] gyfaddef ohonot, Grefydd, ac er rhedeg ohonot i Ddychymygion a Rhithiau lawer, gan dybied bodloni Duw, a chaffael he­ddwch i'th Enaid; a thi elli Weddio, Pregethu, darllen, canu ac ymarfer ag Ordinha­dau a Dyledswyddau Teulu, fel y galwant, ac er hyn fod yn elyn i Dduw, ac i'th Enaid dy hun, os gwrthodi dy ar­wain gan yspryd Duw allan o ddrygionus ffyrdd y Byd, oddiwrth ofer ymarweddiad, Canys Gweddiau y rhai drygio­nus ydynt ffiaidd gan yr Arl­wydd, Dihar. 15. 8. & 28. 9.

Canys cyn belled a hyn y [Page 50] daeth Saul gan oedd efe yn Elyn i Dduw a'i Enaid ei hun, efe a wnaeth flodeuog ymdd­angosiad mawr ynghylch Cre­fydd, ac yr oedd yn fawr yn yr allanol Gyfarchwyliadau: efe a ddywed­odd Act. 9. Pen 22. Ruf. 7. Sul wa. amdano ei hun ei fod o ran y ddeddf oddiallan yn ddifai; a diammau fod dy­sc fawr ganddo, a Zel fawr dros Grefydd (ymhell tu hvvnt i filoedd yn y dyddiau hyn, o'r rhai a elvvir Chri­stianogion) etto 'r cvvbl o hyn ir oedd efe yn elyn i yspryd Duvv yn ei galon ei hun, ac yn ei Zel dywyll a wingodd yn er­byn symbyliadau yspryd Duw [Page 51] ynddo ei hun, mal y mae Pro­ffesswyr uchel lawer yn y dy­ddiau hyn: Ac ydynt yn gwr­thryfela yn erbyn ymrysonia­dau yspryd Duw yn eu Cyd­wybodau eu hynain, Tra ma­ent yn llawn o ddyledswydd­au oddiallan, y sydd yn gw­neuthur ymddangossiad teg yn y Cnawd; ond y mae 'n gal­ed i bobl wingo yn erbyn y symbylau; Oblegid ystyria, os daw dyn byth i ffordd duw drachefn, mai trwy gyfarwy­ddyd yspryd duw y mae 'n rhaid i hynny fod, Dihar 6, 23. Canys y ffordd i fywyd yw Cery­ddon addysc; a rhoddes duw ei ddaionus yspryd i'r diben hw­nnw, sef i gyfarwyddo ac i ddyscu [Page 52] pobl yn ffo rdd Bywyd Tragywyddol.

Ac fel dyma 'r hwn oedd yn y corph hwnnw o Gnawd a ddioddefodd yn Ghaersalem gan yr Iddewon Llawruddiog (yr hwn oedd unig-anedig y Tad, yn llawn Gras a Gwiri­onedd) fel na chollid pw byn­nag a gredai yn­ddo Joan. 1. 12, 13. 14. Pen. 3. 16. ef, ond caffael ohonynt fywyd Tragywyddol.

Yr hwn a ddywedodd, Cyn bod Abraam yr wyfi, Dyma 'r Ail Adda hwn­nw, yr yspryd Joan. 8. 58. Rhuf. 9. 5. 1 Cor. 15. 1 Ioan, 2. 5. Tit. 2. 13. 14. hwnnw yn By­whan, yr hwn yw 'r Achubwr hwnnw a duw [Page 53] gwedi ei amlygu mewn Cnawd, yr hwn a ddaeth i Brynu [Wared) Pobl allan o Bechod ac oddiwrth Ofer Ymarweddiad, fel y byddai efe 'n Iechawdwr i'w henediau trwy eu golchi a'u glanhau o­ddifewn oddiwrth eu pechod trwy ei waed ei hun; ac nid i achub pobl mewn pechod, ond allan ohonaw, A dyma 'r Graig oedd yn Canlyn Israel gynt, o'r hon yr yfasant. 1 Cor. 10, 4. yr hon Graig Medd Paul oedd Christ.

Felly dyma foddion Jec­had wriaeth, a hynny o bara­toad Duw, er gwared dyn co­lledig truan i'w ddwyn yn ol i fod yn ettifedd yn y deyrnas sy'n sefyll mewn Cyfiawnder, [Page 54] a heddwch, a llawenydd yn dragywyddol, a'r ffordd iddi yw dyfod i gael hyfforddiad gan Sanctaidd yspryd y Gwirionedd hwn, sy'n Tywys i bob Gwirionedd, a cheryddon yr yspryd hyfforddgar hwn yw'r ffordd i fywyd, fel y Tys­tiolaetha ac y dywaid scrythy­rau 'r Gwiroionedd.

Y peth sy'n Ceryddu pobl am bechu yw 'r hyn sy'n Tyw­ys y rhai a lynant wrtho allan o bechod ac a hyffordda ac a ddysc bobl y ffordd i'r deyrnas hon o'r eiddo Duw, ac nes y del pobl i uno aHyfforddiadau, dysceidiaethau, ac arweiniad­au yr yspryd daionus hwn o'r eiddo Duw, sy'n Tywys i bob Gwirionedd. ac yn dyscu pob [Page 55] Gwirionedd, ac nid ces gelw­ydd yntho, ni chant fyth wy­bod y ffordd i deyrnas nefoedd, na'i Thangnheddyf hi, (ac ni chafodd neb erioed.) ond trwy ddiystyru ymrysoniadau Yspryd Duw, ac ymdrechu yn erbyn ei Bigiadau ef yn y Gydwy­bod, y mae trueni yn dyfod ar bawb. Hyn fu Ddadymche­liad a chwymp Israel gynt, (Nehem. 9. 20.) roddi o Dduw iddynt ei yspryd daion­us iw dyscu hwynt; eithr hwy a wrthryfelasant i'w erbyn, nes myn'd eu dydd heibio, ac yna y daeth diliw o drueni i mewn arnynt, ac ni allai 'r holl fyd erbyn hynny eu cym­morth hwynt, eithr ei lid a dorrodd allan arnynt, Mal y [Page 56] mae 'n scrifenedig; eu Celane ddau a s [...]rthiasant yn yr Anial­wch, do dair mil ar hugain mewn un dydd; ac a ddinistriwyd gan Seirph a chan y dinistrydd, 1 Cor. 10. 8, 9, 10, 11, 12. a hyn a ddigwyddodd iddynt am wrthyfela ohonynt yn er­byn daionus yspryd Duw a ro­ddasai efe ivv dwscu hvvynt, gan ei vvrthvvynebu nes ivv dydd fyn'd heibio; ac nes i'r Arglvvydd beidio, ag ym­rysson a hvvynt, a thyngu na chaent ddyfod i mewn i'w orphy­wysfa ef; diwedd Dychrynadwy!

Nid iddynt hvvy y digvvyddodd y pethau hyn yn unig yn yr amser hvvnnvv, ond i'r rhai hynny oll ymhob oes a vvrthryfelasant yn erbyn ysp­ryd [Page 57] Duvv, nes peidio ohono ag ymryson a hvvynt, deuent bob amser i drueni na bydd byth divvedd arno.

Gvvrthryfelgarvvch (Ebr un gynt) sydd fel pechod de­vviniaeth, Sam. 15. 23. ac ni adavvai y gyfraith i Dde­vvin fyvv; ac fegis yn amser y Gyfraith na cheniattai Duw i ddewiniaid eu Bywydau na­turiol, ni ddyru efe ychaith fywyd tragywyddol i'r Eneidi­au a ant rhagddynt mewn Gwrthryfelgarwch yn erbyn Ceryddon ei ddaionus yspryd yr awrhon, ond a bechant allan ddydd eu hymweliad, sef dydd ei hirymaros, a'i gyd­ddygiad a hwynt, yr hwn a ddy­wedodd Nyd ymrysona fy yspryd [Page 58] i â dyn yn dragywydd, Gen. 6. 3. ymadrodd Gwr da yn y dyddiau gynt, yn dywedyd wrth Bobl yn eu hieuengctyd, un Cydnabyddus a gwaith yr Arglwydd gyda dynolriw ydoedd, Cofia dy Greawdwr yn nyddiau dy ieuengctyd Cyn dyfod y dyddiau blin (Preg 12. 1.) hynny yw y dydd drwg, pan beidio yspryd Duw ag ymry­son a dyn, yr hwn a ddaw ar bawb na throant wrth gery­ddon yspryd Duw yn eu Ca­lonau, yn yr amser y bo efe yn Cynnyg Trugaredd iddynt.

Eithr Cyfododd Duw ym­hob oes i fynu wyr ffyddlon y rhai a fu ffyddlon i yspryd Duw ynddynt eu hunnain, i ddwyn Tystiolaeth yn erbyn pechod, [Page 59] ac i rybuddio Pobl a [...] ddrygi­oni eu gweithredo [...]dd, [...] a thrwy ymrysoniadau ei ddai­onus yspryd ef ynddynt, am y mynai efe eu gadel hwynt yn ddiescus, y rhai a gasasent wybodaeth, ac ni ddewisasent ofn yr Arglwydd, o [...]d a ddi­ystyrasant ei holl Gyngor ef, ac ni throent oddiwrth eu ffyrdd drygionus wrth Gerydd ei ddaionus yspryd ef ynddynt; a'r Gwyr da hyn y prophwydi a lefarasant yr hyn a lefarasai Duw wrthynt, neu ynddynt, drwy ei yspryd, ac nid rhwy­beth ragfyfyriedig, fel yr Offeiriaid (o bob math) yn y dyddiau hyn, y rhai i arwei­ [...]ir gan yspryd Christ.

Duw a lefarodd gynt wrth y [Page 60] Bobl, a chynhyrfwyd hwynt i lefaru fel y rhyngodd bodd iddo ef, weithiau ychydig, ac weithiau lawer, fel y mynai a'r peth a fynnai; ac fel hyn y mae Duw yn llefaru drwy ei Broffwydi yn yr oes hon eiddom ni a'r rhai hyn yndynt y gwir Wenidogion; ac nid neb arall, ac ni bu neb arall erioed; ni ddichon ychwaith neb gyfarwyddo dynion, a'u gosod yn y ffordd i'r Nefoedd, oni byddant eu hu­nain, gwedi eu har­wain, 1 Cor. 1. & Pen. 2. 10. 1 Joan. 1. 1. 2. eu hyfforddi, en dyscu a'u Tywys gan yspryd Duw; y cyfriw a allant hyff­orddi eraill, fel y mae Duw; yn gwneuthur iddynt hwyth­au, [Page 60] a'r cyfriw a allant ddywe­dyd eu profiad i'r bobl o ddy­sceidiaethau, Arweiniadau, a Thywysiadau yspryd Duw o­ddifewn, a'r modd y mae 'r Enaid yn dyfod i'w gyr­haeddyd iw ddychelyd a'i ddwyn i undeb, Cymmun­deb, a Chymdeithas, ac i rodio gida Duw, megis y Cyn­hyrfir hwynt gan yr yspryd glan, ac megis y rhoddo 'r yspryd iddynt ymadrodd, y rhai hyn yw Gwir Wenido­gion Christ, a rhai hyn a bre­gethant yn ddiragymysyr neu gelfyddyd anianol, neu ddy­chymyg ddynol; y rhai a gymerant arnynt fod yn ddys­cawdwyr i eraill, ac sy heb ddyfod i gael eu dyscu; eu [Page 61] harwain a'u Tywys eu hunain gan yspryd y Gwirionedd, yr hwn sy'n Tywys (dal sulw) i bob Gwirionedd, fel trwy hwn y gallant droi pobl (fel y gwnaeth y Prophwydi a'r A­postolion gynt) at arwenia­dau a Thywysiadau yspryd Duw ynddynt ei hunain, Gau Brophwydi a Thwyllwyr ydynt, oherwydd yr hyn a ellir ei wybod am Dduw sydd eglur, ac i'w egluro mewn dyn; Canus yno y mae Duw yn ei ddangos i ddyn, fel y mae'n scrifenedig, Duw a'i heglurodd iddynt. A phavvb a gymerant arnynt Ruf. 1. 19. fod yn ddyscawdwyr, ac a fy­nent dybied eu bod yn rhyw­beth, ac na wyddant y pethau [Page 62] hyn, Twyllwyr ydynt, ac a anrheithiant Bobl am eu hen­eidiau, fel yr anrhaithiasant eufus lawer o filoedd. Jerem. 14. 14, 23, 28, 29, 30, 31, 32, 36.

A hyn yr wyf yn ei ddyw­edyd fel y rhybuddier pavvb, ac y deffroer hwynt i ymgais ar ol Duw, ac i ddyfod i ma­es oddiwrth y Gau brophwydi a'r Twyllwyr sydd yn y Byd, ac i ddisgwil wrth Dduw oddimewn i dderbyn oddiwr­tho ef yspryd doeth­ineb a datcuddiad yn y Gwy­bodaeth ohonaw ei hunan yn y rhanau oddifewn; a hwn yw'r unig wybodaeth, fely mae'n scrifenedig, hyn yw'r Bywyd Tragyddol dy adnabod yr [Page 63] unig wir Dduw, a'r hwn a anfon­aist Jesu Crist Joan. 17. 3.

Ond i ddychwelyd at y peth oedd o'r blaen mewn llaw yr hyn oedd, i gymeryd Golwg ar drueni, dinistr a Chwymp y rhai yn eu dydd ni throesant oddiwrth ddrygi­oni eu Gweithredoedd, wrth Geryddon yspryd Duw yn eu Calonau eu hunain, a'u rhan­au oddifewn, eithr a gyffroe­sant Dduw o ddydd i ddydd, yna y Cyfodai Dduw i fynu ei weision y Prophwydi ac a'u hanfonai i rybuddio drwg­weithredwyr, megis yn Ar­wydd iddynt, fod hirymaros Duw yn neshau at ddiwedd ac y pediai ei yspryd ef ag ymryson a hwynt, ac y deuai [Page 64] dinistr Cyflym arnynt, heb Edifeirwch buan, a Gwellhad Buchedd, Fegis Noah y Gwr Cyfiawn hwnnw, yr hwn a rodiodd gida Duw, ac a oedd Berphaith yn ei Genhedlaeth, Cyfododd yr Arglwydd ef i fynu i fod yn dyst yn erbyn y Genhed­laeth honno (Gwenidog, a Phregethwr Cyfiawnder) I ba un y datcuddiodd Duw ei feddwl ynghylch y Genhed­laeth honno, gan ddywedyd, Nid ymrysona fy yspryd yn wast­adol a dyn, (na chymero ry­budd) a dywedodd Duw wrth Noah, Gwna it Arch, canys diwedd pob cnawd a ddaeth ger fy mron. ac wele Myfi ie Myfi (Medd Duw) yn dwyn dyfroedd Diliw i ddifetha pob cnawd yr [Page 65] hwn i mae anadl einioes ynddo: ond a thydi y cadarnhaf fy nghyfamod; canys tydi a welais i yn gyfiawn ger fy mron i, yn yr oes hon. Ac yr wyfi 'n meddwl nad rhaid dywedyd llawer yr aw­rhon beri i [...]boll goel i ennill pobl i goelio ddarfod i Dduw ddinistrio yr hen fyd ynghyflawniad ei lidiawg­ [...]wgdd, a hynny oherwydd pechu ohonynt allan Ddydd eu hymweliad, ac na ddych­welasant wrth Sanctaidd ac uniawn Geryddon duw; tra bu ei yspryd ef yn ymryson a hwynt.

Trachefn, Trowyd Trigo­lion Sodomah a Gomorrah eu dinasoedd a'u Golud yn lludw, oherwydd [...]u pechodu, [Page 66] yr rhai megis y Gyffelybia­eth o dragywyddol ddialedd a wn [...]eth duw i fod yn si­ampl i bawb a fucheddent yn annuwiol yma rhag llaw. Hefyd yno 'r oedd dinistr Pharaoh a' Lu, yr hwn ym­malchder ei Galon a ddy­wedodd, Pwy yw'r Arglwydd, fel yr ufuddhawn i'w lais ef, yr Arglwydd nid adwaen, ac Israel nis gollyngaf. Ymwelodd Duw a [...]r dderwen Anhynaws yma mewn Barn, gan dyw­allt allan ei Blaau arno ef ac ar ei wlad ac efe a ddy­godd i lawr ei alcher i'r Mor Coch, ac efe a'i darostyngodd ef a dymchw [...]liad tragvvy­ddol yn y dyfnder: eithr yr Israel yma, yr hvvn ni ollyn­gai [Page 67] Pharaoh, fel y Cynhalient Wyl i'r Arglvvydd yn yr Anialvvch, ac yr Aberthent i'vv duvv; Gvvarededd duvv hvvynt o'i lavv ef trvvyfra­ich Gadarn; ac a'u harvvein­iodd trvvy 'r Mor Coch, fe­gis ar dir sych, gan vvneu­thur i'r dyfroedd [...]e [...]yll fel muriau, ar y llavv ddehau, ac ar yr asswy, ac fel hyn y gwnaeth duw Pharaoh yn si­ampl i bawb a fyddent Galon galed ac a wrthodent ufudd­hau ir Arglwydd rhagllaw.

Ac nag anghofier byth, fod duw yn yr holl ddym­chweliadau hyn yn gofalu am y Cyfiawn, am y rhai a garasant Dduw, ac a ufuddhas­ant i'w lais, ac na wrthryfe­lasant [Page 68] yn erbyn ei ddaionus ys­pryd ef, ond a droesant wrth ei Geryddon ef, y rhai na phe­chasant, ond a ofnasant, Me­gis, Noah, y Gwr Cyfiawn hwnnw, duw a'i hachubodd ef oddiwrth ddinistr yr hen fyd, ac a waredodd Lot gyfi­awn allan o ddymchweliad Sodomah; a'i Bobl Israel a wa­redodd efe o'r Pair Haiarn, ac a'u gwaredodd hwynt rhag Pharaoh a oedd yn eu gorth­rymu hwynt, ac a ddadleuodd eu hachos a Brenhinoedd y ddaiar ac a ddialodd eu Cam arnynt hwy.

Wele un Rhagnod ychwa­neg; y rhan honno o Israel a bechodd ac nad ufuddhaodd i lais duw, ond a'i cyffrodd ef o [Page 69] ddydd i ddydd i ddigofaint drwy e [...] Gwrthryfelgarwch a'u hanghrediniaeth (sef hwynt hwy tros ba rai y gwnaethai duw Jechadwria­eth gymmaint) a ddymch­weldodd Duw yn yr Anial­wch, ac a'u torrodd hwynt ymaith yn ei ddigofaint drwy 'r Cleddyf, y Bla, neu ddi­nistr arall, a syrthiodd mewn un diwrnod dair mil ar hug­ain, a gwnaeth duw i'w plant Grwydro yn yr Anialwch ddeugain mlynedd i Ddwyn putteindra eu Tadau, nes dar­fod Celaneddau eu Tadau yn yr Anialwch: y rhai hyn y digiodd ac yr anfodlonodd Duw wrthynt, am wrthry­fela ohonynt yn erbyn ei [Page 70] ddaionus yspryd ef, yr hwn a roddasai efe iddynt i'w hy­fforddi a'u Tywys yn y ffordd ym mha un dyla-sent rodio; ac nid hyn oedd y cwbl, eithr efe a dyngodd yn ei lid nad elent i mewn i'w orphywysfa ef; felly y gallwn yn iawn farnu­gyda 'r Apostol, Onid arbe­dodd duw yr Angylion a be­chasant, na dinasoedd Sodoma a Gomorrah a bechasant, na Pharaoh a'i Lu a bechasant; na 'r Rhan honno o Israel a bechodd yr hon yr oedd duw gwedi ei charu mo'r gu, a­chwedi gwneuthur cymaint Jechadwriaeth drosti; ond a'u gwnaeth hwynt yn siamplau i bawb a fucheddent yn anu­wiol rhagllaw; Och! Beth [Page 71] fydd diwedd y rhai a fathrant fab Duw, a farnant yn aflan waed y cyfammod, ac a ddi­fenwant yspryd y Gras, ac yd­ynt o ddydd i ddydd yn ail Cro­eshoelio Mab Duw, yn yspryd­ol, trwy eu hannuwiol fuche­ddau a'u hannuwiol ymarw eddiadau; Oblegid fel yr oedd pechod yn drosseddiad y Gy­fraith, felly pwy bynnag sy'n pechu, y mae 'u gwrthryfela 'n erbyn Duw a Christ, ac yn difenwi yspryd y Gras; ac fegis yr oedd yr hwn a ddi­rmygai 'r Gyfraith a ddaeth drwy Moses yn marw heb drugar edd, felly Duw a gad­wodd Gospedigaeth fwy i'r hwn, sy o'i wirfodd yn pechu, ac heb ddychwelyd wrth Ge­rydd [Page 72] Duvv, ond yn gvvrth­ryfela yn erbyn ei yspryd ef, yn diystyru ei Gyngor, yn dirmygu ei Gerydd, yn cash­au Gwybodaeth, ac heb dde­vvis Ofn yr Arglvvydd, na 'r Goleuni a'r Gras hvvn [...]vv sydd oddimevvn yn ymrysson a dynion i'w troi oddiwrth bechod, trwy eu ceryddu a'u hargyoeddi oddifewn am bech­od, yn eu Calonau a'u Cyd­wybodau, a'u rhanau oddi­fewn, ac y mae efe 'n eu cynghori yn eu rhanau oddi­fewn i fyw 'n sobr ac yn dduwiol yn y byd presennol hwn; y Cyfryw, meddaf, sydd raid iddynt etifeddu y fflammiau Tragywyddol, a chael eu rhan yn Y llyn sy'n [Page 73] llosci, lle y bydd wylofain a chw­ynfan A Rhingcian Dannedd a hynny tros byth ac yn dragy­wydd.

A dalier sulw y modd y carodd Duw y rhai Cyfiawn ac y Cad­wodd efe hwynt ymhob oes y rhai a ofnasant Dduw, ac a safa­sant yn ei Gyngor ef, ac a garas­ant Dduw goruwch pob peth, y rhai a ofnasant Dduw am eu bod yn ei garu ac na phechas­ant, ond a arswydasant; oh, mo'r glustymwrandawgar fu Duw iddynt! ac fel yr agorodd Duw eu Calonau i gyfryngu tros yr Anuwiolion, tros eu gel­ynion, tros y rhai a'u cashaodd heb achos ac a wrwgnachasant iddynt eu bywydau naturiol, ac a roddasai Duw iddynt! Oh, [Page 74] fel y cymmodwyd yr Arglw­ydd drwyddynt hwy! hyd oni bu well i'r rhai drygionus oher­wydd y rhai Cyfiawn, Canys yn ninistr Sodoma pe cawsid yno Ddeg o rai Cyfiawn, efe a arbeda­sai Dduw yr holl Ddinas er mwyn y deg C [...]fiawn, ac ar­bedwyd Zoar er mwyn Lot y gwr Cyfiawn hwnnw.

Peth da a gwynfydedig i bawb▪ yw bod yn Gyfiawn; Canys heb Gyfiawnder a Sanct­eiddrwydd nid all neb weled Duw; ac heb weled Duw, nid oes fwynhau y deyrnas honno nid yw o'r Byd hwn, yn yr hon y mae Llawenydd a heddwch yn dragywyddol: yr awrhon nid oes ddyn ohonaw ei hun a all ddyfod i fod yn gyfiawn, [Page 75] ac yn bur o Galon, nad rhaid i Grist lanhau a charthu 'r Galon a'i golchi dwy olchiad yr Adenedigaeth oddifewn drwy danhellu [lanhau] 'r Galon oddiwrth Gydwybod Ddrwg drwy ei waed ei hun, a'r Galon fel hyn wedi ei phuro, ymadrodd Christ yn y bumed o Fath­ew a gyflawnir i'r cyfriw oll, sef, Gwyn eu byd y rhai pur o Calon, Canys hwy a welant Dduw, ac er mwyn dwyn at y Gw­ynfyd yma, gosododd Duw gymmorth ar un Cadarn i achub ac i gymeryd ymaith y Baich o bechod oddiar yr enaid, ac i roi Gorphywystra i'r enaid deffygiol. Yr awr hon pawb gan mwyaf a gyfa­ddefant i hyn oherwydd mai [Page 76] scrythyr ydyw; ond un yw cyfaddef iddo, a pheth arall yw ei wybod yn brofiadol, a chywir ddyfod at Grist.

Fe fydd Gwrthresswn ys­catfydd mewn rhai ynghylch dull y dyfodiad at Grist.

Ir hyn yr Attebaf; Ag­wedd neu ddull dyfodiad at Grist, yw dyfod at ei Oleuni a'i Ras ef yn y Galon, ac felly yw gwneuthur yn Gre­aduriaid newyddion; rhaid i ddyn adel pechod, a dyfod i dduwiol Dristwch, yr hwn sydd yn gweithio gwir Edi­feirwch na bydd byth edif­eirwch o hono; a dyfod i ad­nabod Pechod yn faich, ac i deimlo ei bwys ef ar yr Enaid, os daw efe at Grist yn iawn; [Page 77] Canys yr rhai hyn a alwodd Christ i ddyfod atto, gan ddyw­dyd, Dewch attafi bawb ac sydd yn flinderog ac yn llwythog; ac mi a es­mwythaf arnoch, mi a roddaf orphy­wysdra i'wch, Mat. 11. 28. Ac fel delych atto efe a' th wna n bur o Galon, fel y gwelych Dduw ac y byddych Wynfydedig. Hyn ni ddichon dyn ei wneut­hur drosto ei hun, na neb drosto ond Christ yn unig: felly y rhai alarant ac a ycheneidiant dan faich Pechod, ydynt gymmwys i ddyfod at Grist; nid y rhai a ymhyfrydant mewn pechod, nid y rhai a garant bechod, ac a ddadleeuant fod yn rhaid idd­ynt byw ynddo tra font byw, hynny yw, nes eu meirw, ond y Rhai a lafuriant, fel Paul, i gael [Page 78] eu gwared oddiwrth Gorph Pechod, (Rhuf. 7. 24.) hon yw'r ffordd i fod yn Greaduriaid Newyddion; A dyma y rhai a glywant Lais Mab Duw ac a fyddant byw, fel y dywed­odd efe, Mae fy nefaid i yn grwando fy llais i, a llais y dieithr nid gwrandawant. Ioan. 10. 27. (y rhai hyn ydoedd y defaid da) yn awr dyfod i wrando llais Christ, yw ufu­ddhau i'w yspryd ef sydd yn y Galon yn ymdrech i wareiddio 'r drygionus; a'r Eywllyscar a'r ufudd a drig yny tir (yn nhe­yrnas Dduvv) ac a fwyty o ddaioni y Tir, bara 'r Bywyd, a'u heneidiau fyddant gyfrann­ogion o'r Mel a'r Llaeth sy'n lliferio ynddo. Esay. 1. 5.

[Page 79] Fallai y dyvvaid rhyvv u [...], Pe buasswn yn nyddiau ei gnawd ef mi a wrandawswn arno, âc a ddaethwn atto; ond efe a escyn­nodd i'r uchelder, ac y mae 'n eistedd ar ddeheulaw Duw, a pha fodd y gwrandawafi ef yn awr? Wele, gvvir yvv efe a escynnodd i'r Nefoedd, ac y mae gida 'r Tad; ond dal sulw ar hyn, ni therfynvvyd ef i un lle, ond fel y gelli ddar­llen yn yscrythyrau, y mae efe nwchlaw pawb, yn Dduw Bendigedig yn oes Raf. 9. 5. oesoedd a'i gydrycholdeb yn llenwi y nefoedd a'r ddaiar; y mae efe ym mhoblle; ac y mae mesur neu eglurhad o'i oleuni ai ddaionus yspryd wedi ei roddi i ti ac i bob dyn ar [Page 80] vvyneb y ddaiar 1 Cor. 12. 7. er lleshad iddynt hwy ac i tithau ar gyfrif Jechydvvria­eth, a'r vvybodaeth o hyn a vvnaed yn adnabyddus yno ti, neu yr hyn a ellir ei vvybod am Dduvv sydd eglur ynoti, ac Rhuf. 1. 19. medd yscrythyr, y mae 'r Gair yn agos atat yn dy enau ac yn Pen. 10. 8. dy galon. &c. yno y gelli ei glyvved, ac fel yr ufuddhe­ych i'vv lais efe a rydd it allu i vvneuthur yr hyn y mae 'n ei ofyn genit, a thrvvy vvneu­thur hyn, y mae, fel y gvvran­devvych ei lais ef, trvvy ymgadvv at yr hyn sydd o Dduvv ynot, a'th fedduvl gvvedi ymgynefino yntho.

[Page 81] Yma 'r adnabyddir llais yspryd Christ cystal ac yny dyddiau a fu, ac yn y Cen­hedlaethau a aeth hebio. felly na thwylled neb mohonynt eu hunain, Canys y mae yspryd Christ yn agos at bawb, pa un bynnag a wnelont ai ei wrando ef ai peidio; a gwir yw, y gorfydd iddynt un divvrnod roi cyfrif iddo myn­nont neu beidiont: na thwyl­led gan hynny neb mo'noch a gvvagedd celvvyddog neu a geriau diles; canys hwn yw efe, sy'n chwilio 'r Galon, ac yn profi 'r Arennau, ag a fynega i ddyn beth yw ei feddwl, Arglwydd y lluoedd, yw ei enw, ac nid ye efe neppell oddiwrth bob un. Act, 17. 27. 28. fel nad rhaid [Page 82] i neb ddywedyd Pwy a escyn i gyrchu Christ? Neu Pwy a ddescyn i gyrchu Christ i fynu? neu Pwy a â tu hwnt i'r mor? Canys medd yr Apostol, y mae gair y Ffydd yr hwn yr ym ni yn ei Bregethu yn agos, Rhuf. 10. 6. 7. 8. (eithr pac yn nessed?) yn y galon; ac mai Christ oedd gair y ffydd hwnnw yr hvvn a bregethasant hwy; (ac felly yr ym ninnau yn dyvvedyd) fal y bo i bobl ei vvrando a'i wneuthur: A dywedodd Christ wrth Ioan fel y darllenir yn y drydedd Bennod o'r Datcuddiad, Wele, yr wyf yn sefyll wrth y drws, ac yn curo: os Clyw neb fy llais i, ac agoryd y drws, mi a ddeuaf i mewn atto ef ac a swpperaf [Page 83] gidag ef, ac yntef gida minnau. Datc. 3. 20. Wrth ddrws y Galon y mae 'r Arglwydd yn curo; a'r rhai a glywant ac a ufuddhant i yspryd Jesu sydd yno 'n curo, y cyfryw sy'n dyfod i'w geni o'r yspryd, a thrwy hyn yn dyfod i swp­peru gida 'r Arglwydd, yr hyn nid yw svvpper oddiall­an, ond y mvvynhad oddi­fevvn o ymborth ysprydol, Bara 'r bywyd, yr hwn a ddaeth i wared o'r nêf, yr hvvn y dyvvedodd Christ, pwy bynnag a fwytai ohono na byddai farw yn dragywydd (y byddai fyw yn dragywydd) Joan. 6. 33. 34, 35, 50, 52, 53, 63. a'r bara hwnnw y bwytao dyn ohonavv na bydd byth marw, [Page 84] Medd Christ, yw 'r gwir far a, a roddasai ei dad o'r Nef, (nid yr Offeiriaid gan hynny a'r rhoddes.) a phan rvvgnach­odd y bobl am ddywedyd o Grist, oni fwytewch gnawd Mâb y dyn, ac oni yfwch ei waed ef, nid oes gennych fywyd ynoch; oni ddarfu i Grist er mwyn Bodlonrwydd iddynt, atteb iddynt fel hyn: y geiriau yr ydwyf yn eu llefaru wrthych, yspryd ydynt, a bywyd ydynt, yr yspryd yw 'r hyn Sydd yn bywhau, y cnawd nid yw yn lesâu dim. y rhai a goeliant Grist' Coe­liant, yr hwn a ddywedodd nid yw y cnawd yn llesau dim, ond yr yspryd yn bywhau, a Gallu Duw sydd yn cyfodi, 'r Enaid ofarwolaeth i fywyd.

[Page 85] A dyma 'r hyn yr ym ni yn llafurio i ddwyn pobl iddo, fel y delai pawb i wybod, fod rhan iddynt ynddo ef, yr hwn a ddywedodd, Myfi yw'r Adgyfodiad, a'r Bywyd, Joan. 5. 25. ac felly i ymborthi ar fwrdd yr Arglwydd, fel na newynont byth mwyach.

Ac am hyn y buwyd ac yr ydys yn ein cashau ni etto gan y byd, gan Broffesswyr a Chyffredin, ac yn fwy en­wedig gan rai Addef­wyr digllon a chyn­figennus, Proffe­sswyr. ac nid rhyfedd, can­ys ni chasaodd neb Grist a'i Apostolion yn fwy na rhai a addefasant Grefydd (yn y dyddiau hynny) Brophe­ssasant. y rhai oeddent eu hunain [Page 86] allan o fywyd Cyfiawnder, ac yn y Casineb, yr ymryson, a'r Genfigen, fely mae gor­mod o Proffeswyr yn y dy­ddiau hyn, y rhai a lynant yn y Cyfarchwyliadau allanol, a'r defodau; un Disg­wilia­dau. yn llefain wele yma Grist, ac arall wele accw ef, a'r cwbl yn eu dychmygi­on Ceru­moniau. eu hunain, neu yn ny­chymygion eu Henafiaid, neu o'r lleiaf yn y dynwarediad o bethau Elfenaidd, yn fynych yn Erlid y naill y llall yn­ghylch Opiniwnau, neu farnau.

A dyma y rhai a arweinir gan gau yspryd; Canys pawb a dywisir gan un ai 'r gwir a'i 'r gau yspryd, canys nid [Page 87] oes ond dau, y da a'r drwg, gan ba rai yr arweinir pawb ar wyneb y ddaiar, hynny yw, yspryd Duw, neu yspryd y diafol, ac i ba un bynnag o rhai'n y rhoddo dyn ei fed­dwl i'w wasanaethu, i hwnnw y mae efe 'n was, A chan yr ys­pryd hwnnw y llywodracthir ei ymarweddiad ef, ac fe fydd y ddau yscatfydd yn tywys i broffessu Crefydd; Oblegid nid yw'r diafol ei hun mewn rhyw Synwyr. feddwl, yn erbyn Pobl yn gweuthur addefiad o Grefydd, ond y mae efe 'n eu gwneuthur mo'r ddall mewn Zel, ag y cashant, yr Erlidiant neu y lladdant y rhai na chredont y peth a gredont hwy, ac na addolant [Page 88] fel yr addolant hwythau ac na bont o'u Crefydd hwy, nid gwaeth gan y Diafol pa faint a sonio pobl am Dduw a Christ ac am Grefydd, drwy na wa­dont ef i'w harwain, ac felly ddyfod i fod yn Greaduriaid newyddion. Canys y rhai nid arweinir gan yspryd Christ nid yw rhai hynny eiddo ef; Rhuf. 8. 9. Bod yn arweiniedig gan yspryd Christ, yw dyfod i fod yn Greadur Newydd; Ob­legid pawb yn y'r hen anian oeddynt Blant digofaint (fel y dywedodd yr Apostol, Ephes. 2. 3.) nyni yn gystal ag eraill; nes ini ddyfod i ddiosc yr hên ddyn ynghyd a'i weithredoedd: a gwisco 'r newydd yr hwn yn ol Duw a ganwyd mewn cyfiawnder [Page 89] a gwir sancteiddrwydd, (Eph. 4, 24.) Delw Christ, yr hwn a ddywedodd, Wele fi yn gwneuthur pob peth o newydd.

Ac yn hyn y mae 'r Ene­digaeth Newydd i fod yn ad­nabyddus drwy 'r hon y daw pobl i fod yn etifeddion Teyr­nas Dduw, i'r hon ni ddaw neb byth, ond y rhai a aile­nir, yr hyn yw byw bywyd cyfattebol i'r Gwirionedd; a diosc Gweithredoedd yr hen ddyn, yw rhoi heibio bechod, canys pob pechod a drygioni o'r diafol y mae, yr hen ddyn, a dyma 'r hen Anian drwy yr hon y mae pobl yn blant digofaint, a'r hen Lefain y gorchymynnodd yr Apostol ei garthu allan, ydyw, fel yn [Page 90] ei le ef y cartrefo Cyfiawnder, yr hwn sydd o'r anian newydd, a' rhai sy'n dyfod at hwn ym mhob peth, a wneri yn ddynion Newyddion, a Meddyliau New­yddion, Geiriau Newyddion, a Gweithredoedd Newyddon sydd iddynt, gwedi eu cenhedlu a'u geni drachefn gan yspryd Duw, Pob peth yn newydd, a'r hen bethau oll gwedi myn'd heibio, sef Tyngu, Rhegu, Celwydd, Ymrysson, Ymladd, Lledratta, Putteindra, Med­dwdod, Balchder, Cenfigen, Lladd, Siomidigaeth, Twyll Cybydd-dod Eulynaddoli­aeth, ffug a Rhagrith, y cwbl ag sydd hen; ar holl Gau Grefyddau sy raid eu cydblygu, fel plyg llyfr, a [Page 91] rhaid yw adnabod Addoliad Newydd, mewn ys­pryd Joan 4. a Gwirionedd. A dyma 'r hyn a ddanghoswyd i Joan yn amser ei Ddeol, Banish­ment. neu ei Jaithwladiad, gan yr hwn a ddwedodd wrtho ef, wele, fi 'n Creu pob peth yn newydd (Sulwch diwedd yr hen) dywedodd Joan iddo weled Nefoedd Newydd a Daiar Newydd, yn yr hon yr oedd Cyfi­awnder yn aros, ac nid oedd Mor; eithr yr hen Nef a blyg­wyd ynghyd fel llifr gidâ thrwst mawr, a lloscwyd y Ddaiar, a phob pren gwyrddlas, a phob ynys, a phôb gwr Caeth, a phob gwr Rhydd, a ffoesant ymaith a'r Def­nyddiau a doddasant o wir wres.

Eithr dirgelwch gwedi ei [Page 92] guddio odiwrth ddoethineb y byd hwn yw 'r pethau hyn; canys Trysorau doethineb a Gwybodacth ydynt Guddiedig yn Christ Jesu, yr hwn yn unig sy'n agoryd ac yn datcuddio dirgeledigaethau a Chyfrinachon Teyrnas dduw, a Theyrnas y diafol, ac heb y datcuddiad hwn o'r Jesu ni all un adnabod yr iawn ffordd oddiwrth y Gam a'r Addoli­ad cywir oddiwrth y Gau, oblegid yn ysprydol y Bernir.

Y rhai gan hynny ni ar­weinir ac ni thywysir gan ys­pryd Duw ni allant wybod y pethau hyn, canys ynfydr­wydd iddynt hwy yw'r cy­wir wybodaeth a'r iawn Ddealltwriaeth ohonaw; y [Page 93] maent gan hynny yn rhoi Go­leuni am dywyllwch, a Thy­wyllwch am Oleuni, gan alw da yn Ddrwg, a drwg yn dda a'r gamffordd yn uniawn, a'r uniawn yn Gam, Ac yn y Cyflwr tywyll yma y mae 'r holl Addolwyr yn y byd y rhai ni arweinir gan yspryd Duw i addoli Duw mewn yspryd a Gwirionedd; canys nid cymeradwy gan Dduw un Addoliad ond yr hwn yr ar­weinir pobl iddo gan yspryd Duw, ac o eisiau ymgadw at yspryd y Gwirionedd, yr hwn sy▪n tywys i bob Gwirionedd, yr hwn yn y Galon a'r Gyd­wybod sy'n Argyhoeddi am Bechod, ac yn Cyfiawnhau dynion pan font yn gwneuthur [Page 94] yn dda, y mae Pobl yn rhe­deg i bob math ar amryfusedd yn gystal mewn Barn, Cerydd, ac Addoliad ag mewn pethau eraill, Oblegid er bod yspryd mewn dyn, Etto ysprydoliaeth yr holl alluog syn rhoddi deall i ddyn, pa fodd i Addoli Duw, ac am y ffordd i'r Nefoedd, a pha beth sy i'w gredu, a pha beth nad yw iw gredu, a peth i'w wneuthur, a pha beth sy|' iw adel heb ei wneuthur, a pheth a rynga fodd i Dduw a pheth ni rynga fodd iddo.

Eithr bod y fath [gyffryw] ysprydoliaeth ddigyfrwng, drwy yr hon y mae Duw yn dyscu, ac yn datcuddio ei fed­dwl i'w blant yn yr oes hon, a wrthwynebir, a ddirmygir [Page 95] ac a wedir, gan y Cyffre­din; ac nid rhyfedd, Canys ni ddichon hynny lai na bod, tra bont oddiwrth y Gwirio­nedd, ac heb fynny dyfod at yspryd y Gwirionedd, i gael e'u harwain ganddo, ond a'i gwrthwynebant ef, yr hwn a ddylai dywys i Bob Gwirio­nedd, a rhoddi dyn i ddeall yr hyn ni ddichon un dyn ei ddeall trwy ddoethineb y byd hwn; canys medd yr scrythyr, y Byd trwy ddoethineb nid 1 Cor. 1. 12. adnabu mo Dduw: ond fel y del pobli Pen. 2. 14. gael eu gwneuthur yn ddoethion gan dduw, felly y deuant i gael profiad o'r pethau rhag soniedig hyn, i [Page 96] adnabod yr hen nefoedd i fod gwedi ymollwng, a'r defny­dddiu gwedi eu toddi o wir wres: nid peth oddiallan yw hyn, ond gwaith oddifewn eiddo duw; ac ni wnaethpwyd erioed mohonaw trwy un gal­lu, ond trwy allu Duw: a Bendigedig fyddo enw'r Ar­glwydd, efe a ddechreuodd y Gwaith hwn mewn llawer, yr hyn sydd er Jechydwriaeth y rhai ydynt ffyddlon, ac a fuddugoliaethus ddefnyddiant ysprydol arfau eu Milwriaeth mewn Cyfiawnder, yn erbyn Pechod a drygioni yn y Ga­lon, ac fel y dywedodd y rhai gynt, y gall llawer ddywedyd yn y dyddiau hyn, Arfau ein Milwriaeth ni nid ydynt gnawdol, [Page 97] ond ysprydol a nerthol twry Dduw i fwrw Cestyll Sattan i'r llawr mewn dyn, Tywysogaethau, ac [Awdurdodau] nerthoeddy Ty­wyllwch; ac i ddwyn i ufudd-dod i Grist ein Drwg feddyliau (2 Cor, 10. 4.) fel yn lle pechod y Teyrnaso Tragywy­ddol Gyfiawnder; yna yr ad­nabyddir yr heddwch hwnnw syd uwchlaw pob deall eiddo 'r byd hwn.

Ac fel y rhotho pobl le i yspryd Duw, efe a ryfela yn erbyn y diafol, ac yn erbyn ei ymddiffynfeydd ef, y rhai yw pechod yn y galon; canys dyna 'r lle pennaf mewn dyn, y Galon, gan hynny y mae Duw yn disgwil y Galon, a dywedodd y gwr doeth, Fy [Page 98] Mab moes i mi dy Galon, Dihar▪ 23. 26.

Felly pan ddel Christ i ly­wodraethu yn y Galon, yna y mae pob peth yn dyfod i fod yn newydd, y mae 'r hen Anian i gael ei charthu allan ganddo ef, ac Anian newydd yn dyfod i gael ei hadnabod, yr hon sydd o Anian Christ, ac yma y mae dyn yn dyfod i gael ei aileni, trwy fwrw ym­aith Addoliadau, difyrrwch a melyschwantau 'r hen fyd y rhai ydynt yr hen Nefoedd a daiar yn y Galon; Canys y Nefoedd sydd megis gau Ad­doliad, felly difyrrwch a me­lyswedd, &c. Canys pa beth bynnag y mae dyn yn gosod ei Galon, ei feddwl a'i serchi­adau [Page 99] arno, yn fwy nac ar Grist, hwnnw y mae efe yn ei wneuthur iddo 'n Nefoedd ac yn Dduw hefyd, gwnaeth rhai eu Boliau yn Dduw idd­ynt, a rhai a wnant Gybyd­ddod yn Nefoedd iddynt, a rhai a wnant falchder yn Nef­oedd iddynt, hyfrydwch pen­naf pa rai yw gwychu eu cyrph mewn ofer-deganau, ac na wyddant lawer gwaith pa beth newydd a ddychymygant i'w wisco, neu i dreulio eu harian arno: ychydig y mae 'r cyfriw yn ei gofio beth a lefodd y prophwyd, Esay. 40. 6, Pob cnawd sydd fel glaswellt a'i holl odidawgrwydd, fel Blodeu­yn y maes: gwywa 'r glas welltyn, a syrth y Blodeuyn. (yr un agw­edd [Page 100] y mae cyrph meibion a merched dynion a'u prydferth­wch) ond gair yr Arglwydd a saif byth; ond ychydig a synnir, ychydig a gerir neu a ystyrir gan lawer, ar y gair sanctaidd hwn, er ei fod yn ymdrech a phobl ynddynt, i'w hachub oddiwrth y llid sydd i ddyfod, ac a fydd gida hwynt yn dragywyddol, yn llawenydd i'r rhai ydynt fyddlon iddo, ac yn boenedigaeth i'r drygionus,

Eithr Duw y Byd hwn a ddallodd olygon llawer, ac y maent yn ewyllyscar i gael eu dallu ganddo ef, gan ymhy­frydu beunydd ym mhethau 'r bywyd hwn, nes i angau eu [cymeryd] goddiwes hwynt; ac yna eu hyfrydwch yma a [Page 101] wneir yn faich iddynt; yna y dechreuant lefain allan, Argl­wydd Arglwydd! ond beth medd y scrythyr am y cyfriw? Math. 7. 21. 22. [Sulwch] nid pob un a ddywetto Arglwydd, Arglwydd! a â i mewn i Deyrnas Dduw, ond yr hwn a wnel ewyllys Duw: ac ewyllys duw ydyw, i bobl Beidio a gwneuthur Drwg, a dyscu gwneuthur Daioni (Esay. 1. 16, 17.) a golchi eu dwylo a'u Calonau, trwy fwrw ym­aith ddrygioni eu Gweithre­doedd, tra bont o'r tu yma i'r bedd; oblegid y mae 'r scryth­yr ym dywedyd, nad a dim af­lan i mewn i Deyrnas Dduw; ac aflan yngolwg Duw yw pob pechod a drygioni; a dyma 'r peth a welodd Joan fod [Page 102] wedi myn'd ymaith, yr hyn a alwodd efe, y [...] he [...] N [...]foedd a'r hen Ddaiar; a dywedodd, iddo weled Nef newydd a Daiar newydd, yn yr hon yr erys cyf­iawnder: yr hyn oedd wir Gyfnewidiad mewn dyn a dynes, allan o bechod a drygi­oni, i Gyfiawnder; ac felly y mae Christ yn dyfod i deyr­nassu, lle y Teyrnassodd y di­afol, a hyn yw bod yn aile­nedig; ac heb ddyfod at hyn, ni all neb fod yn Gadwedig na myned i'r nefoedd.

Da, gan hynny yw i bawb ystyried hyn, tra bo amser iw wneuthur, cyn dyfod y nos, yn yr hon ni all neb weithio dros dduw: canys y mae llawer peth a rwystr ddyn oddiwrth [Page 103] ei ail eni, fel yr oeddwn yn myn'd i ddywedyd am y rhai sy n gwneuthur pethau gwele­dig yn Nefoedd ac yn Dduw iddynt, megis y gwna rhai Gybydd dod a Balchder yn Nefo­edd ac yn Dduw iddynt; ac eraill Feddwdod, Tyngu a Chel­wydd yn hyfrydwch iddynt, felly eu Nefodd a'u Duw ydynt; rhai mewn Cenfigen, Malis Casineb ac ymrysson, gogan a Dial, eraill a ymhyfrydant mewn Cynhennau ymladdau a lladd ynghylch Crefydd; er­aill mewn Hela a Meirch-yrfeydd, mewn Cardiau a Disiau, mewn Coeg ddigrifwch, gan dreulio eu hamser mewn gwâg storiâu, y rhai a lygrant ieuengctyd, ac a ydynt gywilydd i henaint [Page 104] y pethau hyn a llawer mwy, tra bo pobl yn byw ynddynt, ydynt heb eu haileni nau, harwain gan yspryd Duw; ca­nys y pethau hyn oll a escor­wyd arnynt mewn pobl, gan dywysog llwodraeth yr Awyr, yr yspryd sydd yr awron yn gweithio ym-mhlant yr anufudd-dod. Eph. 2. 2. ond y gwaethaf yw, fod y pethau hyn oll, neu y rhan fwyaf ohonynt gwedi escor arnynt gan y cyfriw, neu yn y cyfriw ag a gymerant arnynt Addoliad a Chrefydd; eithr y cyfryw Addolwyr oll ydynt allan o ofn duw.

Gwnaeth duw ddyn yn union, eithr efe yn syrthio od­diwrth y cyflwr union hwnnw, efe a ddaeth i ddychymyg [Page 105] ffyrdd lawer i gael drachefn yr hyn drwy anufadd-dod a golla­sai, ond ei gaell nis, galai neb nes eu dyfod i'w harwain atto drwy yspryd Duw, yspryd y Gwi­rionedd, yr hwn sy'n arwain ac yn tywys i bob Gwirio­nedd; ac ni ddaw neb i'w harwain gan yspryd y Gwirio­nedd nes y gwadont eu hunain, a chymeryd i fynu Groes i'w hewyllyssiau eu hunain, Groes i'w hen Nef ac i'w hen ddaiar, yn yr hon y buant fyw ac yr ymhyfrydasant; nid Croes o bren neu faen, a'r fath bethau oddiallan ag a osododd y Pa­pistiaid i fynu, ond i'r natur dro faus, a'r ewyllys hunanol, fel y gwneler ewyllys duw a'r y ddaiar megis y mae yn y [Page 106] Nefoedd, yn dy lestr pridd di, ond tra bo 'r hen Nef, a'r hen ddaiar, a'r hen Wyddorion llesc a thlodion yn sefyll, nid all y pethau hyn fod nes y del y cwbl o hynny i gael eu bwrw ymaith trwy yspryd a gallu duw; Canys trwyddo ef y mae pob peth i'w gwneu­thur o newydd mewn dyn a dynes. Oblegid pan ddel dy hyfrydwch i gael ei osod ar Gyfraith yr Arglwydd, a'th feddwl wedi ei [...]roddi ar dduw ac ar Dduwiolded uwchlaw pob peth arall, ac i'w wneu­thur yn bennaf llawenydd it wasanaethu ac Addoli duw mewn yspryd a Gwirionedd, ac i ymorol am fuchedd Gy­fiawn yma, ti a ddeui i adna­bod [Page 107] y Nef newydd yr hon y llefarodd Joan amdani yn y Datcuddiad, yn yr hon yr erys Cyfiawnder, felly hyfrydwch a llawenydd newydd, canys tra fo'r hen Anian yn dwyn y Rheolaeth, a hen ddifyrrwch pechod etto 'n aros yn dy fe­ddwl a'th Galon, yn hwnnw y mae 'r Anghyfiawnder yn cartrefu, ac y mae 'n rhaid difetha hwnnw, a phan ddife­ther y pethau hyn drwy Grist, yna y deui i adnabod Sancteiddiad, a Gwaredigaeth oddiwrth Bechod drwy yspryd duw, ac i gael dy Sancteiddio (fel y dywaid y scrythyr) yn gwbl oll ynghorph enaid ac yspryd, ac felly ddyfod i ad­nabod pob peth wedi ei [Page 108] wnewthur o newydd, ac i'th gyfnewid gan yr Arglwydd; a dyma'r enedigaeth newydd, yr hon a genhedlwyd i'r am­lwg gan Dduw, yr hon nid yw o'r byd hwn, ond sy'n dy­fod i'w chyfnewid trwy 'r ychydig Sur-does, a guddiwyd mewn tri Mesur o flawd, Matth. 13. 33. a Bendigedig fyddo Euw 'r Arglwydd, ac a newidiodd y Corpe yr Enaid a'r yspryd i'w Natur a'i Anian ei hun; ac yn y cyfriw y gwnaed pob peth yn ne­wydd, canys Teyrnas Nefoed, a'r yspryd a gyffelybir i ychydig Surdoes a guddiwyd mewn tri mesur'o flawd; Canys dirmy­gus yr edrychr ar yspryd duw gan y rhan fwyaf o bobl a dib­ris [Page 109] yw yn eu golwg; a chasach yw ymddangosiad ei yspryd ef ynddynt yn erbyn pechod na'r eiddo un dyn: ac y mae efe (fel y dywedodd y prophwyd, Amos. 2. 13. gwedi ei lethu, fely llethir y fen lawn o yscubau, gan bechod a drygioni y lleth­ir yspryd duw ynghalonau a Chydwybodau pobl; ond gwae hwynt un diwrnod, oddi­eithr iddynt drwy ffydd ac Edi­feirwch symmyd y pwysau a'r beichiau hyn oddiar yspryd yr Arglwydd; dyma 'r peth a'u sudda hvvynt i bvvll uffern, lle nid oes byth ddim dyfod allan, y mae heb ddivvedd, Poen dragyvvyddol ydyvv.

Da gan hynny yvvi i bavvb fod yn ffyddlon i ysp­ryd [Page 110] Christ; nid dim llai na Gallu Duw er Jechydwriaeth, ydyvv, yn y rhai ffyddlon iddo; a thrvvy hvvn y mae pobl yn dyfod i ddianc gan ddamnedigaeth uffern, a thrvvy un modd arall nid all neb byth ddiangc, ond fel y delont i adnabod yspryd Christ yn rheoli yn y Galon a'r Meddwl goruwch pob amhur­deb; canys y mae efe yn dy-fod i ddwyn y rhwysc yn y Galon, a chan hynny, y mae doethineb yn dywedyd, fy Mâb moes i mi dy Galon; ac os efe a reola yn y Galon, yna yr hyn a lifeiria allan o'r Galon, a fydd oddiwrth ddai­onus gynhyrfiadau yspryd Christ, ac fel y dywedodd [Page 111] gwr Sanctaidd yn y dyddiau gynt (Act. 17. 28. ydddo ef yr ym ni 'n byw yn symmyd ac yn bod, hyn hefyd a dystir gand­dynt hwy yn y dydd hwn y rhai a adwaenant Grist yn rhe­oli ynddynt; canys y cyfriw a ddeuant i fyw ynddo ef a thrwyddo ef i symyd, ac yn­ddoigael eu bod; Dyweddodd yr hwn a ddaeth i'r Cyflvvr yma, (Gal. 2. 20. Ar hyn yr wyf yn ei fyw yr awron ei fyw yr ydwyf trwy ffydd Mâb Duw.

Bywyd oedd hwn allan o Bechod, yn yr enedigaeth newydd, gwedi ei dewis allan o'r Byd hwn, a dyfod i rodio yn y ffordd newydd a bywi­ol, yr hon sy'n arwain i'r orphywysfa nad oes byth ddim [Page 112] diwedd iddi; Christ yw ar­weiniwr y cyfryw, ac nid yd­ynt mwyach eiddynt eu hun­ain, ond eiddo ef, fel y mae efe yn arweinydd iddynt fel­ly y mae efe 'n Dad, yn fe­istr ac yn Geidwad iddynt; pan ddel profedigaeth efe yw eu Twr Cadarn, y mae efe hefyd yn y Cyfiawn megis Tan y Toddydd a Sebon y Golchyddion, ac fel purwr Arian, y mae efe 'n eu gwneu­thur yn burach na'r aur ie na Chyn o Aur Ophir: y mae efe ym mhawb ac a arvveinir ganddo, megis Tan yssol yn erbyn pechod, a pobl Tvvyll; ac am hynny y dyvvedpvvyd, pwy a breswylia gidâ 'r lloscfeydd Tragywyddol? Esay. 33, 14. [Page 113] canys trwy 'r gwres hwnnw y daw 'r Gau Addoliadau oll (y rhai nid ydynt ond Elfenaidd) i gael eu toddi o wir wres; y mae Zel duw gwedi ei gynneu i'w herbyn, a'r hen ddaiar trwy hyn yn dyfod ei gael ei llwyr losci; yna y daw 'r ddaiar Newydd, yr hon a welodd Joan, yn yr hon erys cyfiawnder; ac yn y cyfriw nid adweinir mor mwyach; canys pan fo pawb oddiwrth yspryd y Gwirionedd y maent yn ansefydlawg yn eu meddy­liau ac fel dyfroedd y Mor, yn Bwhwman gida phob awel o ddysceidiaeth, a chida phob Tymmestl i'r gelyn, cyn y selydler hwynt gan allu duw; eithr pan adnabydder y sefyd­lrvvydd [Page 114] hwn un waith, yna y mae pobl yn dyfod i adnabod atteg i'w meddyliau, ac a ddeuant (fel y dywaid y scry thyr, Esay. 26. 3. Phil. 47.) i gael eu cadw mewn tangnhe­ddyf heddychlon, ac i adnabod y tangeneddyf hwnnw sydd uwch­law pob deall eiddo 'r Byd: yr hwn nid yw doethineb y Byd hwn yn ei ymgyffred; canys y rhai y cedwir eu meddyliau fel hyn, nid vw 'r un drwg yn eu cyffwrdd (1 Joan. 5. 18.) er dyfod ohonaw a Maglau ac a Profedigaethau lawer, i faglu ac i nenlltuo, er hyn, tra cadwer pobl trwy yspryd duw, hwy a waredir oddiwrthynt oll; canys nid pechod yw cael ein Profi, [temptio,] ond [Page 115] myned i'r [...]ofedigaeth, hyn­ny sydd Be [...]hod, y [...]a y mae pobl yn dyfod do [...]i eu he­ddwch gida D [...]w; pan demptio 'r diafol hwynt i wneuthur [...]n drwg, a rhoddi o honynt ffordd iddo, gwn­euthur llôngddrylliad o ffydd a chydw bod dda, yw hyn, me­gis drwy brofiad trist y gwnaeth rhai; gwel 1 Epist. at Timotheus. 1. 19.

Ond y ffordd i ochelyd hyn, yw rhoi lle i Grist, fely dycco efe y llywodraeth yn dy Galon a'th feddwl, fel y trefno efe dy serchiadau a'th ymarweddiad, ac dycco y rhwysc ynoti, yna y deui iw adnabod ef, yr hwn a ddywe­dodd yr hwn sy gidâ chwi ynoch [Page 116] y bydd. Joan. 14. 17: A'r rhai y llefarodd efe wrthynt, a adnabuant ei eiriau gwedi eu cyflawni, ac felly a lefarasant trwy brofiad yr hyn yr oed­dynt yn olwg-dystion o hono, ac a ddywedasant, weithio ohono eu holl weithredoedd ynddynt a throstynt: ac yr wyf yn go­beithio nad oes neb gwedi eu camarwain felly yn eu de­alltwriaethau, ag y dywedant mai pechod [...]oedd y gwaith hwnnw, ond yn hollawl i weithio allan Bechod; canys dyna r' gwaith y daeth Christ iw wneuthur, i roddi diwedd ar Bechod mewn pobl, ac i orphen Camwedd mewn pobl, ac i ddwyn i mewn yn lle pechod Gyfiawnder Tragywyddol mewn pobl; [Page 117] Dan. 9. 24. canys mewn pobl y mae pechod, nid oes dim yn anifeiliaid y maes, ond yn nynolriw; canys y mae Anifeiliaid y maes yn cadw eu lleoedd, fel y creodd Duw hwynt, ac nid ydynt mewn un modd yn anfodloni Duw, ond nid edwyn dynolriw mou perchenog, fel y mae 'r ych a'r Assyn druain, fel y dywe­dodd y prophwyd yr ych a Edwyn ei feddiannydd, a'r Assyn Bresseb ei berchenog, eithr dynion nid adwaenant yr Arglwydd, Esay. 1. 3.

Nid adnabu dyn na dynes Dduw erioed yn yr hen Na­turiaeth, ond fel y daethant i gael eu newyd a'u haileni, ac felly wisco am danynt y dyn [Page 118] newydd Christ Jesu gwedi diosc yr hen ddyn yngh [...] weithredoedd, yr hyn yw pechod, yna 'r ad [...]abyddir Christ fel y dywedodd efe, Wele, ebr efe, Mi a bresswy­liaf ynddynt, ac a ro­diaf ynddynt, ac a 2Cor. 61. 6. fyddaf yn Dduw id­dyn, hwy: a hwy a fyddant Bobl i mi. Adnabod hyn sy fy­wyd Tragywyddol; eithr nid yw Duw yn presswylio mewn pechaduriaid, ond yn y rhai pur o galon; oblegid y rhai pur o galon a welant Dduw ac felly ddeuwch i fod yn gydabyddus a Duw; yma y mae pawb ag sydd gyd­nabyddus a Duw, trwy 'r cydnabyddiaeth hwn, yn dy­fod [Page 119] i wybod pa fodd y mae gida hwynt mewn perthynas iw Cyflwr oddifewn, a pha fodd y mae'n sefyll gida'u dyn oddifewn yngolwg Duw, a thrwy arweiniad yspryd Duw y cedwir pob peth mewn dyn a dynes mewn trefn Dda, a thrwy hyn yn dyfod i gael Gallu dros Be­chod, ac yn y cyfryw nid oes dim rhaid am lefain allan o eisiau Gallu; canys Duw a rydd Allu i'r rhai a ddeuant atto trwy Jesu Grist, yr hwn sydd a phob Gallu ganddo yn y Nefoedd a'r Ddaiar, ac y mae cariad Duw 'n Gyffredinol i bawb, ac heb chwenych din­istr neb ond yn hytrach iddynt droi oddiwrth eu hanwiredd a [Page 120] byw; yma y gellwch weled yn ol scrythyr y Gwirionedd, mai pechod ac anwiredd yw achos marwolaeth yr Enaid; canys chwi a ellwch ddarllen yn y scrythyrau Sanctaidd, addo o Dduw, i bwy bynn­ag a droent oddiwrth eu dry­gioni a'u ffeidddra a wnaeth­ent, a dyfod atto ef, na byd­dai Amwiredd yn ddinistr iddynt, na ddifethid y cyfriw, ond y caent fywyd Tragywy­ddol: Dyma Ammodau Je­chydwriaeth dan ba rai, yr addawodd Duw deyrnas. Ne­foedd, fcl gallo pobl ddodi eu pennau i lawr mewn hedd­wch, pan font i fyned o­ddiyma, ac yn y byd hwn, nas gwelir byth mwyach: ac [Page 121] y mae 'n rhaid i ddyn adna­bod drygioni gwedi ei fwrw ymaith yn y bywyd hwn: canys os tua'r dehau, neu tua 'r gogledd y syrth y pren, lle y syr­thio 'r pren yno y bydd efe; Ac fel y gadawo marwolaeth Bobl, felly y caiff Barn hwynt, ac nid oes Edifeirwch yn y Bedd, na galw 'n ol yr amser a dreuliwyd unwaith, na maddeuant pechodau gwedi'r bywyd yma; oblegid nid â dim aflan i Deyrnas Dduw. Ac aflan yw pob pe­chod yngolwg Duw, dyma 'r peth y daeth Christ iw fel yr Ettifeddo pobl y deyrnas nid yw o'r byd hwn.

A hyn a dystiodd Paul, pan ddywedodd efe, iddo ymdrechu ymdrech deg, a gor­phen [Page 122] ei yrfa, a chadw 'r ffydd, a bod o hynny allan Goron Go­goniant gwedi ei chadw iddo ef; ac nid yn unig iddo ef, ond he­fyd i bawb a ofnent ac a garent ei ymddangosiad ef, 2 Tim. 4. 7. 8. ac yn erbyn pechod yn y Galon yr oedd ac y mae yr ymddangosiad yma; ac ymdr­ech Paul yn erbyn pechod a drygioni, ag Arfau ysprydol yr ydoedd; y rhai oeddynt ddeddf yspryd y bywyd yn­ghrist Jesu; yr hyn nid ydo­edd ag Arfau Canwdol, eithr ysprydol a Nerthol drwy Dduw i fwrw Cestyll pechod i'r llawr: ac nid gan Paul a'r Apostolion yn unig yr ad­nabuwyd hyn, ond gan y rhai cyfiawn ym mhob oes, ac [Page 123] Abel gyfiawn, ac Enoch, a'r rhai Cyfiawn oll hyd y dydd hwn, y rhai a gyfiawnhawyd trwy 'r Gallu hwnnw yr ydo­edd, trwy yr hwn y Tystiodd yr Apostolion Gyfiawnhad, yr hwn oedd Allu ac yspryd Duw, yr hwn sydd agos at bawb, fel yr arweiner pawb trwyddo ef.

Ond rhai a ddywedasant, nad yw hi yr awron fel yn nyddiau 'r Apostolion.

Paham na yw 'r awron fel yn nyddiau 'r Apostolion? Beth a newydiwyd fel nad yw 'r awron fel yr oedd y pryd hynny.

O, meddant hwy, nid allwn ni wneuthur fel y gwnaethant wy, ac nid oes genym y Gallu ag [Page 124] oedd ganddynt hwy i fyw ac i sefyll yn erbyn pechod, ac i ddyfod i'r Cyflwr perffaith hwnnw fel y gwnaethant hwy.

I'r hyn yr ymholaf fel hyn; pa beth a'u gwnaeth hwynt yn Gyfiawn, ac a roddes id­dynt allu dros Bechod, a marwolaeth? a thrwy ba beth y rhyfelasant yn erbyn Pe­chod? onid Duw a roes id­dynt allu dros Bechod, ac a'u gwaredodd oddiwrth ddrwg y byd hwn? a peth ydoedd efe trwy yr hwn y gwnae­thant hyn, os nid trwy ys­prydol Gyfraith Dduw yn scrifenedig yn y Galon? ac os felly, yna pa un a wna Gallu, Cyfraith ac yspryd yr Argl­wydd ai bod yr un ag ydoedd▪ [Page 125] a pha un a wna Cariad yr Arglwydd ai bod yr un ag oedd? a pha 'r un a wna bod ganddo 'r un Gallu i gynnor­thwyo ag oedd ganddo? Gobeithio'r wyf y ceniadheir hyn oll, ac mai trwy allu ac yspryd Duw 'n unig y daeth­ant i fod yn Gyfiawn, ac i dystio Buddugoliaeth ar Bech­od, ac nad trwy Gyfiawnder hunanol, nac un Gallu arall, a bod Cyfraith, Gallu ac yspryd yr Arglwydd yr un ag ydoedd, a'i Gariad ef yr un ag ydoedd, a bod gan dduw yr un Gallu i gynnorthwyo ag oedd ganddo.

Os hyn a geniadheir, mai felly y mae, y mae 'n debyg yntau nad yn Nuw y mae 'r [Page 126] bai, nad yw 'r awron fel yn nyddiau 'r Apostolion ac os y Bai nid yw yn Nuw, yn Nyn yntau y mae: Ond fy nghre­diniaeth i am profedig wybo­daeth ydyw, fod rhai wedi dyfod i dystio 'r un Gallu tros Bechod, ag a dystiodd yr Apo­stolion yn eu dydd, a chredu 'r wyf ei bod gida Meibion a Merched sydd ffyddlon i Dduvv, megis yr ydoedd yn Nyddiau 'r Apostolion; o ran bod ganddynt Allu dros Bechod, a dyfod i Gyflvvr perffaith yn Ghrist Jesu.

Ond i'r rhai sy'n ymdry­baeddu mevvn pechod, fel yr hvvch yn y dom, a rhai a ddadleuant dros Bechod tra font byvv, er iddynt gyrha­eddyd [Page 127] Gwybodaeth uchel mewn Crefydd, ac iddynt fyn'd allan o Aflendid am­lwg y ffieidddra trwch a ar­ferir yn y Byd, Etto er hyn, tra dadleuont dros bechod, ac y bont fyw 'n y pechod, y ma­ent yn hyn yn ymedrech i gynnal Teyrnas y diafol, ac yn byw yn yr hyn sy'n bod­loni 'r Diafol, ac yn anfod­loni Duw; canys o Deyrnas y diafol y mae pechod, a'r rhai a dadleuant drosto (sef dros Bechod) a Ddadleuant dros de­yrnas y diafol; a chida 'r cy­friw y mae 'n rhaid inni gyf­addef, na bu erioed gida hw­ynt fel gida'r Apostolion yn eu dydd, a'r rhai a ganlyna­sant Grist yn nyddiau 'r Apo­stolion; [Page 128] nag yn ein dyddiau ninnau; ac yr oedd yn nyd­diau 'r Apostolion y eyfriw, na chredent ac na chanly­nent Grist; ac nid adwaenent ddim Gallu, tros Bechod, am na ddaethant atto ef sy'n rho­ddi Gallu, ac felly ni ddae­thant i fod yn feibion i dduw, am na dderbyniasant ef yr hwn a ddaethai i roddi gallu i fod yn feibion i Dduw, fel y dywaid y scrythyr, yr hon yr ym ni y rhai mewn Gwawd a elwir Cwacers yn Credu ei bod yn draethawd Cywir o'r pethau a ddylid eu credu, ac y mae genym barchedig Gyfrif ohonynt; ac y maent yn dywedyd, ddyfod Christ at yr eiddo ei hun, a'r eiddo ei hun ni [Page 129] dderbyniasant ef; ond Cynifer ac a'i derbyniasant ef, efe a roddes iddynt allu i fod yn feibion i Dduw. Joan. 1. 11. 12.

Ei dderbyn ef yw ymroi i gynhyrfiadau ei ddaionus ys­pryd ef ynddynt, a dyma y rhai sy'n dyfod i wybod nad yw Duw gyfnewidiedig, na'i allu'n llai, na'i gariad gwedi [treio] cilio, ond ei fod ef i ddynolriw yr un heddiw a doe ac yn dragywyddol; ac fel yr oedd rhai yn amser yr Apo­stolion, na chredent Athra­wiaeth Christ na'i Apostoli­on, felly yr awron yn ein dy­ddiau ninnau y mae llawer o Broffeffwyr a Chyffredin na chredant Grist na'i Athra­wiaeth am fod ei Athrawiaeth [Page 130] ef yn erbyn Peehod, ond ni allant hwy aros mohoni, ac y maent yn llefain allan, Dim perffeiddrwydd yma, ni chredant ychwaith y dichon Christ wneuthur y gwaith y danfonodd y Tad ef i'w wneuthur; canys efe a dda­eth i ioddi diwedd ar Bechod, ac i orphen Camwedd, ac i ddwyn i mewn Gyfiawnder Tragywy­ddol.

Dyma 'r peth na allant hwy mo'i gredu ac yn enwe­dig y rhai sy'n myned tan Liw o Grefydd, fel yr oedd y scrifenyddion a'r Pharisiaeaid; hwynt hwy oeddynt y gwae­thaf yn erbyn Christ a'i Apo­stolion, ac felly y maent hwythau yn y dyddiau hyn; [Page 131] canys ofer a gau yw pob Crefydd ac Addoliad: oddi­eithr yr hon a osododd Christ i fynu erys nn Cant ar bym­theg o flynyddoedd yr hon sydd mewn yspryd a Gwirionedd, yr hyn yw goleuni Christ Jesu, a Gallu Duw er Jechyd­wriaeth, wedi ei hyspysu i ddynol riw yn y Galon a'r Gydwybod, Fel y dywaid yscrythyr, Rhuf. 1, 19. yr hyn a ellir ei wybod am Dduw 'sydd eglur oddifewn, canys Duw a'i heglurodd i ddyn, fel trwy hyn yr adnabyddid Pechod, ac yr adnabyddid Cyfiawnder, yr adnabyddid ffordd einioes a ffordd angau, fel na byddai i ddyn Colledig fod i ymofyn ynhgylch Jechydwriaeth; [Page 132] hyn a wnaeth yr Arglwydd mewn trugaredd drosom, fel na bo neb yn [fyr o'r] ol am y deyrnas nid yw o'r bydd hwn; ac os neb a sydd yn ol ohoni, pechod yw 'r achos; rhaid yw adnabod hwn gwedi ei gymeryd ymaith yn y bywyd hwn; pe gallesid ym­adel ag ef ar ol y bywyd hwn, yna afraid a fuasai i Grist ddyfod a dioddef dros Bechod, fel y gwnaeth ef, ac i'r Apostolion a Gwenido­gion Christ roi cymaint-gyrr ar Bobl at Berffeiddrwydd, ac a wnaethant, ac i wneu­thur eu. Galwedigaeth a'u Hetholedigaeth yn sicr yn y bywyd hwn: ond hyn sydd sicr, os daw pobl byth i fod yn [Page 133] Ettifeddion Teyrnas Dduw, mae 'n rhaid iddynt ddyfod i gael si­crwydd ohoni cyn yr elont oddi­yma, neu hwy a fethant o'u dis­gwiliad, o gâel Gorphywsfa gidâ Duw pan fo diwedd i'r Bywyd hwn; ac adnabod sicrwydd, yw adnabod Pechod wedi ei ddinistrio, a chyfiawnder wedi ei osod i fynu yn y Galon.

Fe fydd rhai yn barod i ddywedyd Pa fodd y gall hyn fod wrth ystyried mo' freuol, ac mor'r llawn llescedd, yw ein Cyrph marwol a'r gwendid sydd [...]n canlyn; a chwedi y gwnelom y cwbl, mai gweision anfuddiol ydym?

Gwir yw, yr holl wasan­aeth a allo dyn ei wneuthur anfuddiol ydyw yngolwg [Page 134] Duw, onid arwain duw iddo, pob Addoliad, Gwasanaeth a dyledswydd, a wneler, a oso­der i fynu ac a gynnigier i'r Arglwydd, gwedi y gwneler ef yn ewyllys dyn, y mae hyn oll yn anfuddiol, ac yn anghymeradwy gan Dduw, os ewyllys dyn a fydd, ac nid ewyllys duw; canys tra fo pobl yn byw mewn pechod, ac yn dadleu drosto, a thra fo 'r hen Anian vn sefyll, eu Pregethu, gweddio, Bedyddio a Thorri bara, eu Canu a'u dyledswyddau Teulu, ofer yw 'r cwbl onid yscog Christ attynt, ac onid arwain idd­ynt, y mae 'r scrythyr yn dy­wedyd, Gweddiau 'r drygionus iddynt, ffiaidd gan yr Arglwydd; [Page 135] ac os ffieidddra i'r Arglwydd yw eu Gwasanaeth gorau, rhaid bod y lleill felly, can­ys pob Pechod ar y gorau ffieidddra ydyw; am hynny tra fyddo pobl yn byw mewn Pechod, ac yn dadleu am ei harhad nid all lai na'u bod yn ddrygionus; ac yn hyn, me­ddaf, anfuddiol yw 'r cwbl fel y mae dynion yn byw yn y Cyflwr hwn, ond y mae Cyflwr sydd fuddiol a pher­ffaith, ac yr oedd Job wedi dyfod i hwnnw, a llawer ychwaneg o bobl Dduw ym mhob oes a chenhedlaeth, a adnabuant yspryd duw i'w harwain a'u Tywys i bob Gwirionedd; dyma 'r yspryd yr hwn y mae Eglurhâd o hono [Page 136] gwedi ei roddi i bob dyn er lle­shâd, 1 Cor. 12. 7. a'r rhai a ddaethant i'w harwain gan yr yspryd hwnnw, llawer a all eu gweddiau hwynt, au Gwe­ithredoedd ydynt. Wei­thredoedd Cyfiawnder, a dyma 'r peth sydd gymer­adwy gan duw; a gobeithio 'r wyf nad oes neb a faidd ddywedyd, nad ydyw Gweithre­doedd Christ berffaith, y rhai a adwaenant Grist i weithio eu holl Weithredoedd ynddynt a throstynt, y gweithredoedd hyn ydynt Berffaith a Buddiol ym mhawb ag ydynt bur o Galon, a thrwy rhai 'n y mae Pechod yn dyfod i'w ddin­istrio, a thrwy Allu Duw yr adnabyddir perffeiddrwydd, ac [Page 137] nid trwy ddim o Gyfiawnder, Gwasanaeth neu [ddyfaliaeth] ddychymyg dyn, yr hyn nid yw ond gwefus-wasanaeth oddiallan, yr hwn yr achwy­nodd Crist iw erbyn, amdanynt hwy a'i hanrhydedd­asant a'u geneuau, ond yr oedd eu Calonau ymmhell oddiwrtho, ac Felly 'n union y mae yr awron gida 'r rhan fwyaf o bobl, Offeiriaid, Proffesswyr a Chyffredin, y rhai ni ddaethant ddim pell­ach na'r Scrifenyddion ar Phari saeiaid, a'r Juddewon a'r Arch offeiriaid oeddynt yn nyddiau Crist, pan oedd efe 'n rhodio ar y ddaiar yn y Corph o Gnawd, hwynt hwy y pryd hynny a wrthwynebent Ath­rawiaeth [Page 138] Crist a'i Apostolion, am Bregethu ohonynt Ath­rawiaeth arall wrthwynebol i'w Traddodiadau, y rhai oeddynt yn ymyrreth yn­ghylch dyledswyddau a Gwa­sanaeth oddiallan, ynghylch Gweddio, Pregethu, Canu, Bwyta, yfed a Golchi, a gwneuthur mawr ymddango­siad Blodeuog o Addoliad oddiallan, ac ymffrost yn­ghylch Crefydd, y rhai nid oeddynt ond mewn Ceremoniau, [Defodau,] Luniau, Rhithiau, a Chyscodau, yn gwbl mewn pethau allanol, fel y mae pobl yn y dyddiau hyn, y y rhai ni ddaethant i'r Addo­liad ysprydol, yr hwn fydd ynghrist Jesu; y rhai 'n oeddynt [Page 139] mewn oesodd a fu, ac ydynt yn yr oes hon eiddom ni, oll yn llefain yn erbyn yr wyddor honno oddifewn, at yr hon yr oedd Crist a'i Apostosion yn annog pobl, fel y gellwch ddarllain yn scrythyrau 'r Gwirionedd fel y dywedodd Crist, mai efe oedd y gwir oleuni, Sy 'n goleuo pob dyn a'r y sydd yn dyfod i'r byd, Joan. 1. 9. Mae 'r Goleuni yma yn lle wyrchu yn y Galon ar Gydwybod, i ddangos yno i ddyn ei feddyliau, ac i osod ei Gyflwr oddifewn mewn Golwg ger ei fron ef, oblegid nis gall dim arall ei wneu­thur; a hwn oedd y Goleuni a lewyrchodd yn Paul, pan ddy­wedodd efe ys truan o Ddyn [Page 140] wyfi! pwy a'm gwared oddiwrth Gorph y farwolaeth hon? Rhuf. 7. 24. Goleuni Christ ydoedd yr hyn a ddangossodd iddo ef ei gyflwr truenus, ac nid yn unig hynny, ond a roddes iddo allu Drosto, ac efe 'n ffydd lon iddo, trwy hunan wadiad mawr, efe 'n cymeryd i fynu 'r Groes i'w ewyllys ei hun, drwy yr hon y Croeshoeliwyd ef i'r Byd, a'r Byd iddo yn­tau, a wnaethpwyd i allu ymdaith trwy flinderau mawr, Trawiadau, ac Erlidigaethau, gan Broffesswyr a Chyffredin, a chan ei Genedl ei hun; a'r holl Gasineb a'r Genfigen yma a gyfodwyd ynddynt hwy gan y diafol yn erbyn Paul, am iddo droi at yspryd a Goleuni [Page 141] Christ Jesu ynddo ei hunan ac arwain bywyd newydd, ac Addoli duw mewn dull arall nag y gwna'ethai efe o'r bla­en, sef vn yr yspryd a'r Cwirio­nedd, efe wedi dyfod ar yr hyn oedd allan o'u golwg hwynt, at bethau a ddatcuddi­asai Grist iddo ef, a thrwy hwn y pregethodd efe, ac y trodd efe Bobl o dywyllwch i oleuni Crist ynddynt eu hu­nain, o feddiant Satan at allu Duw; am y peth hyn y cen­figenus erlidiwyd Paui, y lle­fwyd iw erbyn, ac y cyfrif­wyd yn ynfyd, ac ni pheidi­a [...]ant a'u hymlid arno nes i­ddynt ei ladd yn Rhufain, ac am y peth hyn yn unig y mae proffesswyr, Offeiriad, swydd­ogion, [Page 142] a llawer eraill yn ein ca­shau ninnau yn y dyddiau hyn, am droi pobl o dywyllwch i o­leuni, ac o feddiant Sattan i A­llu y Duw byw, Llawer fu y dychymygion, yr Ymgyngho­riadau, a'r llunio i'n herbyn a fu gan barliamentau, cynghorau, Swyddogion, Escobion, Off­eiriaid, Proffesswyr, a Chyffre­din, oni buasiai i'r arglwydd sefyll gida ni, nyni a ddinistrias­id erys talm; ond y Cyfiawn Dduw, yr hwn sy'n dadleu ac­hos ddiniw eid ei blant, a'n Cadwodd ni felly ac a'n ymdd­effynnodd trwy ei fuwiol allu, fel na chafodd ein gwrthwyn­ebwyr erioed ddim iw brofi i'n herbyn, ond yn Cyfraith ein Duw, ac am hyn y cyhuddwyd Daniel onest; ond ysty­ystyriwch [Page 143] beth a ddaeth o'i Gyhuddwyr ef, a Chyhudd­wyr y rhai Cyfiawn ymmhob oes, ac yna darllenwch oddi mewn beth a ddaw o Erlid­wyr pobl Dduw yn yr oes hon; a'r amser i ddyfod; pwy erioed a lwyddodd a'r a ym­laddodd yn erbyn Duw? canys y mae llaw dduw yn rhy gref i'r holl fyd, ac ar y rhai a arferent drais y trowyd hi bob amser; a Thrueni sydd raid bod yn rhan iddynt, onid edifarhant.

Am hynny y mae 'n dda i pobl edrych gartref, ac ysty­ried pa fodd y mae gida hw­ynt o ran eu cyflwr oddifewn; canys os wyfi ar Gam, nid tydi a rydd gyfrif drossofi, na [Page 144] minnau drossot tithau, ond pob un drosto ei hun; da gan hynny yw i bob un rodio yn y Goleuni, tra bo 'r Goleuni 'n llewyrchu, cyn dyfod ty­wyllwch arnat, ac na bo Goleuni mwyach, a'th adel heb ymwared am Jechyd­wriaeth, canys y Goleuni sy'n dwyn Jechydwriaeth, fel y gellwch ddarllain yn y scryth­yrau beth y mae gwyr sanct­aidd yn ei ddywedyd, 2 Cor. 4. 6. Fod Duw gwedi gorchy­myn i'r Goleuni lewyrchu o dywy­llwch a lewyrchodd yn ein calonau i roddi Goleuni Gwybodaeth Go­goniant Duw, yn wyneb Jesu Grist. Hynny yw, yn ymddan­gosiad Jesu Grist a Christ yw'r Goleuni, a'r Goleuni yw Crist [Page 145] oddisewn, Gobaith y Gogo­niant, a hyn a lefarasant hwy y rhai oeddynt dystion o i ym­ddangosiad odd [...]mewn, o'i ddatcuddiad ef ei hunan yn eu calonau a u rhanau oddifewn.

Ac ymhellach y mae 'r scrythyr yn dywedyd, Mai hyn yw 'r Ddamnediga [...]th, ddyfod Goleuni i'r byd a charu o ddynion y tywyllwch yn fwy na'r goleuni oherwydd bod eu gweithredoedd hwy yn ddrwg, Joan. 3, 19.

Hyn yw Jechydwriaeth y rhai cadwedig a Damuedigaeth y rhai colledig (sef) Goleuni; ca­nys chwi a ellwch weled, gael o'r rhai agasasant Goleuni, eu barnu ganddo, a chasawyd ef, ac a gasheir gan bawb a ga [...]ant ac a ddadlenant tros [Page 146] bechod yr yn hyn sydd ddrwg; canys tra fo pobl yn byw yn y Tywyl­lwch yr hwn sydd ddrwg; ni welant y drwg ddiben a ddyg Tywyllwch i'r rhai a'i carant, na'r trueni sy'n eu canlyn, achan hynny y maent yn cashau 'r Goleuni; obleg­id y mae 'r Goleuni yn gw­ [...]euthur pechod i ymddangos yn dra pechadurus ac yn er­chyll yr olwg; a'r rhai ni ewyllysiant adel eu pechodau; a ymgodant i ddiystyrwch a chasineb yn erbyn y goleuni sy'n eu dangos iddynt, ac sy'n dangos iddynt eu Cyflyrau; Dyma 'r peth sy'n blino pobl yn eu meddyliau, ac yn eu haflonyddu hwynt yn eu [Page 147] rhanau oddifewn am ganlyn eu trachwantau a'u melys­wed, a chan hynny a gasheir ganddynt; oherwydd y mae hwn yn fynych yn eu blino hwynt am ymlusco dan gau­liwiau Crefyddau a sicrwydd twyllodrus; ac heb adel idd­ynt gael dim gwir heddwch dan un Grefydd ddychymy­gedig, na osodwyd i fynu gan Dduw a Christ; ac hefyd yn aflonyddu yr Offeiriaid Cy­ffredin am wneuthur mar [...]h­nad o'r scrythyran a [Masnach neu elw,] marsiandiaeth o'r bobl, y rhai a'u Celwyddau a wnant i bobl gredu fod pob peth yn dda gida hwynt, pryd na bo dim o'r fath beth, ac felly a hudant Bobl am eu [Page 148] heneidiau a'u harian hefyd, a hyn oll a wnant er arian, ond ni fyn pobl gredu hyn, am mai ffordd esinwyth yw, a hoff ir hen Anian a'r hen gynefin fuchedd; ac yma y gallant fyw a boddhau y gwaelaf o ddynion, a gwneuthur yn ol Traddodiadau ac Athrawiae­thau dynion, er [croesed] gwrthwynebused font i dduw, yma y mae y dall yn tywys y dall, ac yn meddwl fod pob peth yn dda, nes dyfod an­gau, yna y gwelant mai ofer yw 'r cwbl, eu gwaith yn gwario eu harian am yr hyn nid yw fara, a'u llafur am yrhyn nid yw yn digoni yr enaid anfarwol, ac yna y dechreu ddywedyd, Ona chawn ddiwr­nod [Page 149] (ychwaneg) arall! ni wnawn fel y gwneuthum; a hyn sydd am geifio yhonynt y byw ym mysc y meirw, a Bywyd lle nid oedd, canys nid oes fywyd ymmhlith yr Offeiria­id yn eu haddefiadau meriwon, a ddigona newynog anfarwol Enaid un dyn, canys yr hyn sy'n digoni Eneidiau anfarwol pobl, y mae Offeiriaid a Pho­ffesswyr yn llefain allan iw erbyn, oherwydd y mae 'n eu blino yn eu pechod a'u gau Addoliadau, ac am wneuthur Masnach o'r scrythyrau, a Marsiandiaeth o'r Bobl, ac am hyn y maent yn llefain yn ei erbyn [ymmron] agos ym mhob Pulpud, ac agos yn holl [Page 150] [Gwfwrddfau] gyfarfodydd y Proffesswyr, gan lefain yn er­byn a difenwi Goleuni Christ, Gras a Gwirionedd yn y rha­nau oddiefewn; un yn ei alw, Goleuni Diaflig, eraill yn ei alw, Goleuni Naturiol, a cherydd Cyd­wybod Naturiol. ac y mae rhai yn eu hanwybodaeth mo'r ddigywilydd ac yn Gymbraeg loyw alw Goleuni Christ, yn Oleuni 'r Diawl neu 'r Cythrael, rhai ai galwant, Goleuni 'r Cwacers, a Goleuni annigonol, gida llawer o enwau gwrad­wyddus a distadl eraill yn er­byn Crist a'r Goleuni, nid yn unig yn eu pulpudau, ond he­fyd yn eu bucheddau a'u har­ferion ar amserau eraill, obleg­id y maent yn Canfod, os [Page 151] daw pobl unwaith i rodio yn­gol [...]uni Crist, ac iw harwain g [...] yspryd Duw na fynnant m [...]yach o'u dysceidaeth ddall hwynt, a [...] y [...] a i lawr erbyn hynny eu Masna [...]h, a mawr Elw [...] Mar [...]ia [...]diaeth, a'u holl Roddion, a'u Gwobrau, a Babilon a'i holl wychder, a'r hen But [...] in yr hon a eistedd­odd ar y dyfroedd, ac a wna­eth bobl lawer yn feddw o Gwppan ei Godineb hi, pan ddel pobl unwaith i'w harwain gan yspryd Jesu, yr hwn sydd ddatcuddiedig yn Nynolriw (sef) yspryd y Gwirionedd, yr hwn sy'n Tywys i bob Gwirionedd, ac yn arwain i bob Cyfiawnder, yna y syrth holl farsiandwyr Babilon, Teyr­nas [Page 152] uffern, a'r cwbl ynghyd, yna y derchefir ac yr adnaby­ddir Teyrnas Grist, yr hon sydd guddiedig oddiwrth ddoethineb y byd hwn.

Ond fallai y dywaid rhai fod Datcuddiad ac ysprydoliaeth yr awron gwedi peidio; a pha fodd y dâw Pobl i'r cyflwr yr wyti'n son amdano yn y dyddiau hyn?

Altebaf, os peidiodd Datcuddi­ad, yna Jechydwriaeth a Gwyb­odaeth o Dduw a beidiodd; ac os gwir yw hyn; Beth sydd yntau gan yr Offeiriaid iw bregethu yn y dyddiau hyn? canys dywedodd Crist, Nid ed wyn nêby Tâd ond y mâb, ac efe [Page 153] i'r hwa y datcuddio 'r Mâb ef, (Matth. 11. 27.) ac na dda­eth neb atto ef ond trwy 'r Tad, yr hwn y mae Crist, y Mab yn ei ddatcuddio: A dywedodd Paul hefyd, pân we­lodd Duw 'n dda ddatcuddio ei Fâb ynddo ef, nad ymgynghorodd a chig a gwaed (ond a 'r Mab yr hwn a ddatcuddiodd y Tad) felly y mae 'n amlwg yma i'r llygad sy'n gwele, yr hwn a agorodd Duw, na pheidiodd Datcuddiad ond bod y Mab yn datcuddio 'r Tad, 'ar tad yn datcuddio'r Mab mewn pobl, fel y tystiodd Paul yr Apostol, i ddangosi ddynion eu Cyfly­rau oddifewn, y modd y mae 'n sefyll gida hwynt yngo­lwg Duw; a hyn nis [Page 154] gwelodd ac ni chaf;odd Paul allan trwy ei holl ddysccdi­aeth, na'i Zel a'i Grefydd fawr, nes bod Crist y Goleuni 'n datcuddiedig ynddo ef; ni Ddaw un Dyn ychwaith a'r wyneb y ddaiar i wybod pa fodd y mae gidag ef mewn per­thynas i'w Gyflwr oddifewn, hyd oni ddel i adnabod Crist wedi ei ddatcuddio ynddo, ac i'w ysprydoli ef trwy ei sanct­aidd yspryd, fel y crybwy­llais o'r blaen, mai er bod yspryd mewn dyn, etto ys­prydoliaeth yr Holl-alluog sydd yn gwneurhur i ddyn ddeall: ac os yw (fel y dy­waid rhai) fod ysprydoliaeth gwedi peidio, y mae yntau bob Cywir ddeall ynghylch [Page 155] Jechydwriaeth a Phethau ys­prydol a'r goll; pa raid yn­tau i neb fyned ar ol yr Of­feiriaid, na neb ryw Broffe­sswyr eraill, onid oes wybod­aeth o Dduw a Christ i'w gyrhaeddyd? ymaith a'u holl ddall a Thwyllgar hoccedau ac Estrywiau, trwy ba rai y maent yn llygadtynu pobl, fel nad ufuddhaent i'r gwirionedd, Celwyddau a [amryfuseddau.] Siomedigaethau yw 'r cwbl. Ni pheidiodd Datcuddiad neu ys­prydoliaeth, Bu Paul wedi Crist, efe a dystiodd ddatcuddiad, ac ysprydoliaeth a llawer ychwaneg ar ei ol ef, ac yr wyf yn credu i Grist a Phaul ddywedyd yn Gywir, ac mai Cywir yw'r scrythyr, ac mai Twyll yw 'r [Page 156] cwbl sy'n groes iddi, ac y mae 'r scrythyr yn dal allan na pheidiodd Datcuddiad ac yspryd­oliaeth; ar bod yn amser y Gyfraith wefusau 'r Offeiriaid wedi eu pennodi i gadw gwy­bodaeth i'r bobl, ar bobl o­eddent gwedi eu pennodi i geisio 'r Gyfraith o'u geneuau hwynt; etto nid felly y mae 'r awron, ond pob un sydd ag eisieu Gwybodaeth arno, sydd i'w ofyn gan Dduw, yr hwn sy'n rhoi 'n haelionus ac heb ddannod i'r rhai a ofynant mewn ffydd.

Ond medd rhai, Nid ydych chwi 'r Cwaceriaid yn Bedyddio mo'ch plant, nac yn derbyn y Sacrament, fel yr ym ni.

Yr wyf yn atteb os dy [Page 157] feddwl ydyw'r Tanhelliad ar blant bychain, nid wyfi 'n credu ddarfod arfer mo hynny gan neb o bobl Dduw mewn oesoedd lawr gwedi dyddiau Christ a'r Apostolion, am hyn­ny ni wn i pam yr arferid hynny gan neb, gan nad oes un rhagnod yn yr holl scrythyr ddarfod ei arferu gan neb o'r prif Gristnogion, nid wyf ych­waith yn yr holl scrythyr yn cael un Gorchymyn Duw amdano; a pham gan hynny yr arferem ef? hefyd, yr wyf yn edrych ar y peth fel yr ydys yn ei arfer yr awrhon, i fod yn gamwedd mawr yn erbyn Duw yn y rhai a'i harferant, am y rheswm yma a roddaf, oblegid pan ymgyfarfddo 'r [Page 158] Offeiriaid a'r Bob i Gristnogi neu i fedyddio (fel galwant) mae 'n rhaid i Rieni 'r plentyn geisio rhyw rai eraill, fel y gallont, i sefyll tros y plentyn, ac. mae 'n rhaid iddynt yno Addo ac Addunedu tri peth, yn enw 'r plentyn; yn gyn­taf, yr ymwrthyd ef a'r Diafol a'i holl weithredoedd, Rhodres, a Gorwagedd y byd drygionus hwn, a holl chwantau pechadurus y cnawd. yn ail y cred ef holl Byngciau ffydd Grist. yn drydydd, y ceidw ef wynfydedig ewyllys a Gorchymynion Duw▪ ac y rhodia ef ynddynt holl ddyddiau ei fywyd­dyma Gymmyscedd, ac yn­groes iw ffydd a'u Gwyddo­ion; canys nid ynt yn credu y gall dim o'r fath beth fod, neu'r [Page 159] fath gyflwr i'w gyrhaedd­yd, yr awron gorchmyn i bobl addaw y gwna 'r plent­yn yr hyn y maent hwy eu hunain yn credu ei fod yn ammhosibl, ffolineb ac ynfy­drwydd, Gwarthrudd a Magl iddynt, ydyw, i ba rai y gw­nant iddynt felly ddychymyg: oblegid pe gofynnai rhyw un i'r Offeiriaid, neu i un oho­nynt, allent hwy fwy 'r fath fuchedd ag y maent yn ei addaw ac yn ei addunedu y gwna 'r plentyn, hwy a ddywedant, ni all hynny fod, ac y maent yn llefain allan agos ymmhob pulpud, ac a­gos ymmhob [cwfrdd] cyfar­fod i'r proffesswyr yn erbyn y fath fywyd perffaith ac y [Page 160] maeut yn ei addo ac yn ei addunedu y caffai 'r plentyn ei fucheddu, a chan ddywedyd, nid oes dim perffeiddrwydd yma.

Canys ymwrthod a'r Diafol a'i holl weithredoedd, a cha­dw gwynfydedig ewyllys a Gorchymynion Duw, yw perffeiddrwydd, yr awron ysty­riwch Amhwyll, Anhrefn, ynfydrwydd a dallineb y Bobl hyn, dyma un o Byngc [...]iau pennaf eu Heglwys hwynt▪ Addo ac Addunedu yr ym­wrthyd y plentyn a'r diafol a'i holl weithredoedd a byw felly holl ddyddiau ei fywyd; Dyma 'r peth cyntaf y maent yn ei orchymyn i Aelod o'u heglwys, wrth dderbyn Alod [Page 161] i'w Heglwys megis rhan o'u dull o Addoliad, ac yn eu Pulpudau yn pregethu yn ei erbyn, hynny yw, yn erbyn y rhan bennaf o Byngiau eu ffydd yn y Bedydd; yn gym­aint a'u bod yn dywedyd, nad oes dim perffeiddrwydd yma, O'r Tywyllwch a'r fagddu sy'n gorchguddio 'r bobl hyn, y dallineb a'r Anwybodaeth y maent ynddo, mewn perthy­nas i'w Hiechydwriaeth! mae'n anhawdd dalal allan fel y maent gwedi eu camdywys, Tywysogion deillion y deillion, nes i lawer o filoedd syrthio i'r Clawdd: Ond Bendige­dig fo enw 'r Arglwydd yr hwn a'm tynnodd i a llawer ychwaneg allan ohonaw, ac [Page 162] a osododd ein traed ar y graig; fel y dywedodd Dafydd, allan o'r pridd tomlyd, canys nid y­dyw 'r Cyflawniadau hyn oll, a'u dyledswyddau gorau ond fel Tom a Llaid yngolwg Duw, a nyni y rhai oeddem ynddo cystal ag eraill, a gy­fododd, yr Arglwydd i fynu i ddwyn Bywiol dystiolaeth, yn erbyn yr Eulun-addolgar Add­oliad yma, a'r Gau ddychy­mygion, fel y del eraill i we­led lle y maent, a dyfod o'u mysc hwynt, cyn y cydsyrthi­ont i bwll uffern, lle nid oes byth dyfod allan mwyach, canys Tywysogion deillion y deillion, ydyw 'r Offeiriaid a Phennau Secti eraill, Obleg­id ystyriwch yn unig dull eu [Page 163] mynediad ynghylch y Tanhe­lliad yma ar blant, a'r ffrwyth y mae 'n ei ddwyn, y mae 'r Offeiriad yn Tanhellu dwfr yn wyneb y plentyn, ac yn dywedyd, Yr wyfi 'n dy fedyddio di yn enw 'r Tad, a'r Mâb a'r yspryd glân, a hynny a gyfrifant fod yn gwneuthur Christian o'r plentyn (sef) plentyn i Dduw, Aelod i Grist, ac Ettifedd Teyrnas Dduw (hudoliaeth amlwg) ac yna y mae 'n rhaid iddynt gael yno ryw bobl eraill, da neu ddrwg, i sefyll yn rhwym dros y plentyn, y rhai hyn a alw­ant hwy Tadau Bedydd a Mam­au Bedydd; ond yn ol y Saesneg-Tadau Duw, a Mamau Daw, fel ped fai gan Dduw 'r Ne­foedd [Page 164] a'r dyaiar dadau a Mamau o ddynion a dynesau anwir: canys os ystyriwch yn unig, y mae 'r bobl hyn yn cymeryd gwaith Duw arnynt, gan eu bob yn addo ac yn a­ddunedu yr ymwrthyd y Plentyn a'r Diafol a'i holl weithreddoedd yr hyn yw byw heb Bechod, a hynny holl ddyddiau ei fywyd, yr hyn beth ni ddich­on yr holl fyd fyth mo'i wneuthur; oblegid yn gyma­int ag iddynt addo yr ymrthyd y plentyn a' 'r Diafol a'i holl weithredoedd, y mae hyn yn ca ei mewn pob pechod pa fath bynnag; canys nid oes ac ni bu erioed un pechod, nad o waith y diafol y byddai, ac yn hyn y cymerant arnynt yr hyn nid all neb ond Duw [Page 165] a Christ ei wneuthur, a chan hynny I ddinistrio Pechod I roi diwedd i Bechod i (orphen) ddi­bennu camwedd, ac i ddwyn i mewn Gyfiawnder Tragwyddol; y daeth Christ; canys nid yw holl Gyfiawnderau dyn ond fel Brattiau Budrou; a chwedi iddo wneuthur a allo, tra bo efe yn yr hen [natur] Anian, nid yw 'r cwbl ond anfuddiol.

Ystyriwch hefyd ymmhe­llach Offeiriaid a Phobl, y modd y Cyfeiliorna 'r Offei­riaid yn cymmell pobl i wneu­thur hynny yn y cyflwr yma yr hwn y maen yn anwybo­dol ohono; ac na allant roi atteb am yr hyn y maent yn ei wneuthur, ac yma y mae 'r dall yn arwain y dall, canys ni wyr na'r Offeiriaid [Page 166] na'r Bobl yn y peth hyn beth y maent yn ei wneuthur oble­gid pe gwyddent ni wnai rai o honynt mohono; canys pan ofynnodd rhai iddynt mewn ufuddod i'r Arglwydd, pam yr oeddynt yn gwneu­thur y pethau hyn, am ba rai nid oes un scrythyr; ni wy­ddent yn iawn beth iw ddy­wedyd, rhai a ddywedent y mae cyfraith y deyrnas amdanynt; Eraill mewn modd ty­wyll a ddywedent oni wnaent hynny y byddai eu plant yn golle­dig, oherwydd y meant yn tybied mai hynny sy'n eu gwneuthur yn Gristnogion, pan nad yw nemawr ohonynt yn gwybod beth yw bod yn Gristion; canys un yn rhodio [Page 167] fel Christ yw Christion, neu fel y mynnai Crist iddo; ac felly i'w uno a Christ, Rhai a attebant, ac a ddywedant; ei fod yn cael ei arfer yn nyddi­au ein henafiaid am hynny 'r ar­ferwn ni ef, dywetpwyd esceluso o'r Arglwydd amser yr anwybo­daeth, ond yn awr efe a symmu­dodd Gymylau 'r anwybodaeth, ac a hyspyssodd y pethau hyn; ac a eglurodd ddealltwriaethau gweddill, yn fwy yn yr oes hon, nac mewn oesoedd a aeth heibio; ac yn awr a amlygodd y Gwagder, y sychder a di­ffrwythder, ac afles Traddo­diadau 'r amwybodol, ac y mae 'n galw i Edifeirwch; ac y mae mo'r angenrheidiol i bobl yr oes hon edifarhau am [Page] [Page 167] [...] [Page 168] y Tanhelliad yma ac am un peth arall, canys yn y ddull yr arferir ef yr awrhon, ac yr arferwyd ef [...]ros beth am­ser aeth heibio y mae 'n ddrygionus ac yn ffiaidd iawn yngolwg Duw; a pha­ham na allant yn gystal ddadleu dres feddwdod Tyn­gu, Celwydd a Phutteindra eu henafiaid a thros hyn?

Oblegid sulwch yr un peth hyn pan font yn myn'd i wneuthur Christion, dyby­gant, deliwch sulw 'n unig ar­nynt yn eu, gwaith pan ym­gynhullo [...]t ynghyd, hwy a ymddygant yn debyccach i rai 'n gwneuthur Ethniciaid, na Christrogion; canys y mae'n beth cyffredin iddynt ma [...] [Page 169] yn cymeryd achlysur ar y fath amseroedd) Wledda, Chwa­rae, Ddawnsio, Gyfeddach a meddwi yn yr amser yr ar­ferant y cyfryw bethau, A dyma eu dull yn gwneuthur Christnogion; y rhai a ddeun­yddiant yr Odfeydd hynny o'u cyfarfod felly i wneuthur y fath ffieiddra: Ond myfi a'i gadawn i ddifrifol yst yria­eth dim pobl sobr, a'i 'r Gweithredoedd a'r Arferion hyn yw 'r ffordd i wneuthur Cristnogion.

O! 'r ffieiddra a'r Halo­gedigrwydd erchyll a wna pobl yn hyn ac agos yn eu holl ddyledswyddau, pan ym­gyfarfyddant fel y dywedant i Add [...]li Duw! y mae 'r Ar­glwydd [Page 170] yn blino 'n cyd ddwyn ag ef ac y mae ei lid yn eu herbyn hwynt, y rhai a re­dant i ddim ac a'i galwant yn wasanaeth ac yn ddyledswydd i Dduw, pryd na bo Duw gwedi ei orchymyn, na'i of­yn ganddyt, na'i yspryd gwe­di eu harwain iw wneuthur; ffieidd dra gan yr Arglwydd yw'r pethau hyn, a daeth Crist i farnu 'r Byd o Bechod, o Gyfiawnder ac o farn; Can­ys y Bobl sydd gwedi myn'd i un Cyfiawnder neu farn, megis i Grefydd ac Addoliad, i ba un ni arweiniwyd ac ni thywyswyd hwynt gan yspryd Duw; er ei fod yn gyflely­brwydd o'r gwir Addoliad a wnaeth pobl Dduw mewn oe­soedd [Page 171] aeth heibio, mewn ufudd dod i yspryd Duw, ac lle y gwnaethpwyd ac y gweithredwyd pethau oeddynt gymeradwy gan Dduw, drwy wyr Sanctaidd Duw, fel y cynhyrfwyd hwynt gan yr yspryd glan oeddent yn rhyn­gu bodd i Dduw yn eu dydd e'u hamser, Cyscodau a Rhi­thiau yn unig oeddynt o'r Sul­wedd Crist Jesu, yr hwn a ddaeth, ac a ddiweddodd y pethau allanol hynny ac y mae yr awrhon yn galw pobl i addoli yn yr yspryd a'r Gwi­rionedd▪ Canys Dywedodd Crist. Y cyfriw y mae 'r Tâd yn eu geisio iw addoli ef felly 'r awrhon ei i bobl allu rhedeg i'r pethau hyn, y rhai oeddent [Page 172] dda yn eu hamser a'u dydd, fel yr oedd yr Enwaediad yn ei ddydd; felly 'r oedd pethau eraill yn eu dydd a'u hamser; Megis Bedydd Joan Torri Bara, a llawer o bethau e­raill o'r blaen, megis y pasc, a'r Sarph Bres a osododd Moses i fynu, oeddynt dda nes gwneuthur Eulyn ohoni; yn amser y Gyfr [...]ith yr oedd llawer o bethau yn arferedig; megis Aberthau, a phoeth Offrymau, Pech Offrymau ac Offrymau hedd, Gwaed Tei­rw, a Geifr, Lludw Anneir, gida llawer o bethau oddia­llan, (ond am danhellu ar blant ni ddarllenasom ni erio­ed) y rhai nid oeddynt yn perffeiddio y rhai oeddynt yn [Page] [Page 172] [...] [Page 173] dyfod attynt, o ran glanhau'r Gydwybod, canys gwaith oedd hwnnw a wneid bob am­ser-trwy yspryd a Gllau Duw; er gweled o Dduw [...]n dda ymddarostwng at ddeall ac ym­gyffred isel dyn yn y pethau allanol hyn hyd oni ddaeth cyflawnder yr Amser yn yr hwn yr anfonai efe ei fab Christ sylwedd yr holl luni­au a'r Rhithiau a pethau alla­nol y rhai oeddent Gyscodau a chwedi dyfod y sylwedd, (sef) y Mesiah Crist Jesu; mae 'r cyscodau yn diweddu ynddo ef, a'u Cyfiawnder yn cael eu Cyflawni ynddynt hwy, y rhai a gredant ac a ufu­ddhant i'r Gwirionedd, (sef) dilynwyr Crist Jesu; A dywe­dodd [Page 174] Joan am ei Awdurdod a'i Wenidogaeth, ei fod ef i lei-hau, eithr Crist i gynny­ddu.

Oblegid os deliwch sulw, fe anfonwyd Joan yn rhag­ [...]edegwr i Grist i baratoi ffordd. yr Arglwydd, ac i uniawni ei lwybr ef, ac i fedyddio mewn dwfr y rhai a gredent dys­tiolaeth Joan am Grist; yr oedd hyn ar fedr gwaith pe­llach yr hwn y deuai Crist iw wneuthur, fel y dywedodd Joan, yr hyn oedd i fedyddio a'r yspryd glan ac a Than; felly y rhai a ddaethant iw bedyddio a than ac a'r yspryd g [...]an, hwy a ddaethant at y sylwedd Christ Jesu, ac iddynt [Page 175] hwy y mae 'r cyscodau gwe­di diweddu.

Ac am y gair Sacrament nid oes y cyfriw air yn yscrythyrau, ar awni, ond am Grist yn torri bara gida'i ddyscyblon ni ddywedpwyd am hynny megis mewn per­thynas i bawb iw arfer, ond iw ddyscyblion yn unig, canys fel hyn y mae efe 'n dywed­yd wrthynt, Cynifer gwaith y gwneloch hyn, gwnewch er coffa amdanaf, ac yn gwneuthur, felly (ebr efe wrthynt hwy, nid wrth y byd) yr ydych yn dan­gos farwolaeth yr Arglwydd oni ddelo canys efe a addawsai iddynt y byddai 'r hwn oedd gidâ hwynt, ynddynt, felly yr oeddent i aros yn Ghaersalem [Page 176] hyd oni wiscid hwynt a Nerth o'r ucheleder, yr hyn ydoedd adnabod ei ail ddyfodiad, yn ysprydol heb Bechod, er Jechydwriath yr hyn a gy­flawnodd efe felly iddynt; ac erbyn hynny nid oedd raid gwneuthur dim oddiallan, iw dwyn hwynt i Goffadwriaeth am Grist, Gobaith y gogoniant ynnyddynt; efe a ddaethai erbyn hynny i dywys eu meddyliau a'u Calonau i bob Gwirionedd.

Felly pan wiscwyd eu ddy­scyblion ef a Nerth o'r uch­elder; yna yr aethant mewn Awdurdod i bob Cenedl, gan eu Bedyddio hwynt i Enw 'r Tad a'r Mab a'r Yspryd Glan: Nid yw efe 'n dweyd­yd [Page 175] [...] [Page 176] [...] [Page 177] a dwfr oddiallan, ond i enw 'r Tâd a'r Mâb a'r ys­pryd Glan: a Thwr Cadran yw enw'r Arglwydd ac atto y rhed rhai cyfiawn, ac y maent yn y ddiogel oddiwrth y Gwr­thwynebwr dinistriol: y mae genym ni achos i foli 'r Ar­glwydd am hyn; oblegid y mae hyn yn hyspys yn em dyddiau ni, fel yn y dyddiau gynt. Ond i bobl yr awr­hon redeg i ddinwared y pe­thau hyn, ac nid trwy yscog­iad oddiwrth yr Arglwydd, ond oherwydd darfod ei ar­fer gynt gan bobl Dduw; Meddaf, i eraill redeg iddo, na ddaethant erioed i dystio Bod iddynt, yn y Cyflwr hwnnw, yr oedd pobl Dduw [Page 178] ynddo, dyma 'r Addoliad a adailiadwyd ar y Tywod, yr hwn pan ddel Tymhestloedd a Gwyntoedd Erledigaeth i'w Chwythu, yna y syrth yr Adeilad hwnnw, a mawr yw ei Gwymp; ar Cyfiawnder yma, yn gystal a pechod y daeth Crist iw farnu; felly pa beth bynnag a osoder i fy­nu, er y gall fod yn ymddan­gos yn Gyfiawn yngolwg pobl, yr hwn y buant yn ymorol am dano iddynt eu hunain; y mae 'n rhaid iddo fyn'd i lawr oll gystal a'u Pe­chodau; canys yr un ffunud yw yn golwg Duw; oblegid y bobl a geisiasant i ddynt ffyrdd esm wyth i wasanaethu Duw ynddynt, oherwydd [Page 175] [...] [Page 176] [...] [Page 175] [...] [Page 176] [...] [Page 177] [...] [Page 178] [...] [Page] [Page 180] [...] [Page 179] nid cymeradwy ganddynt yr Addoliad hwn eiddo Duw mewn yspryd a Gwirionedd, y mae 'r porth sy'n arwain atto mo'r gyfyng, ag y mae'n rhaid iddynt eu gwadu eu hunain gymaint, ag na allant fyned i mewn trwyddo a'u Corph o Bechod; ac y mae hwn y cyfryw Groes iw hew­ [...]llyssiau eu hunain, nad all y rhai sy'n ymhyfrydu yn ni­fyrrwch pechod aros meddwl amdano, ond a godant gy­main [...] ag a allont yn ei erbyn, ac a fynnent gael ffyrdd es­mwythach na Christ, ac a'i [...]yfrifant yn feistr Caled, am y mynnai ef iddynt, adel di­fyrrwch Pechod, fel y bont gadwedig yn Nydd y cyfrif, [Page 180] yr hwn addaw yn ddiswmwth a'r holl fyd, i roddi cyfrif am eu Gweithredoedd a wnaethpwyd yn y Corph, pa un bynnag fyddont ai da ai drwg.

Da gan hynny ydyw i Bawb weled fod eu Gwei­thredoedd yn dda, cyn y bo 'n rhy ddiweddar, a rhoi hei­bio 'r hyn sy'n rhwystro, fel yr elont i mewn trwy 'r porth cyfyng, cyn ei gau, fel nad agor er byth mwyach; canys Duw sy'n agor, ac efe sy'n cau; ac os efe a gau draechefn, nid egyr yr holl fyd byth mwy, er y ceisiant y pryd hy­nny ond ni chant: ac yn fynych pan rhyngo bodd i Dduw agor y llygad [...], [Page 181] hyd oni ynt dyfod i weled, y maent yn gweled cymaint iw wadu a'i fwrw ymaith, oni fynnent fod yn ddeillion drachefn, ac felly a ddechreu­ant gashau yr hwn a'i dang­hosodd iddynt, ac hefyd hyn yn oed y rhai a ufuddhasant iddo; er ei fwyn ef yr hwn mewn ewyllys da a fynnai eu hacub hwynt rhag uffern: y mae o bethau sy'n rhwy­stro pobl rhag myn'd i mewn trwy 'r porth cyfyng; canys Cyfyng yw 'r porth a cul yw 'r llwybr sydd yn arwain i fywyd tragywyddol ac ychydig sy'n ei gael, oblegid y maent yn ceisio yn y ffordd chwith; y mae y rhan fwyaf o bobl yn ceisio bob yn un ei ffordd ie hun, a [Page 182] ffordd yr Arglwydd a esceu­lusir; canys yn y ffordd ho­no ni allant rodio yn eu hen gynefin fuchedd; canys myfi a roddaf i'wch siamplau lawer pam y mae llawer yn ym­drechu; ac heb allu myned i mewn i'r porth cyfyng. Y mae hwn yn gyfyng i'r dyn Cnawdol, ond y mae yn es­mwyth i'r dyn ysprydol, neu efe a wnaed yn esmwyth idd­ynt hwy drwy yspryd Duw; ond i'r pechadur y mae 'n anhawdd; y Meddwyn, oherwydd ei feddwdod nid all fyn'd i mewn i deyrnas Dduw; y Tyngwr oherwydd ei dyngu; y Celwyddog oherwydd ei gelwydd; y Cybydd o her­ei Gybydd dod, y dynion o [Page 183] feddwl hudolaidd; Twyll­odrus, Cynfigenus, a Gelyni­aethus, nid allant fyned i mewn oherwydd y pethau hyn; y Balch a'r derchafe­dig, neu y rhai a dreuliant eu hamser mewn Chwarae, digrifwch, mewn Oferedd a Chellwair, nid allant fyned i mewn; y pethau hyn a'r cyfryw oll a fu ac a sydd yn rhwystro dyfod i deyrnas ne­foedd; y Putteiniwr, y Lleedr a'r Llofrudd, y Rhagri­thiwr a'r Cablwr, nid allant fyned i mewn, a'r rhai aeth­ant tan orchudd o grefydd, ar nid yw gywir, ond Gau, nid allant fyned i mewn, er gwneuthur ohono ymddan­gosiad mawr, ac heb fod yn [Page 184] iawn, hyn sy'n rhwystro llawer i ddyfod at Dduw, ac sydd un o'r Maglau mwyaf sydd gan y diafol i dwyllo a hi ymmysc dynion, ac y mae yn y wedd hon yn twyllo Myrddiwn o Bobl; canys yn hyn y pair ef iddynt Goelio fod pob pêth yn dda, ac felly drwy fod dan Broffession y maent yn ewyllyfcar iw go­elio ef; ond ni ddichon efe mor hawdd beri i'r rhai sydd amlwg halogedig goelio fod yn dda gidâ hwynt; oblegid nid oes ganddynt mo'r Orchudd dros eu pechodau; ac am hyn­ny y dywedodd Grist, yr ai'r Publicanod a'r Putteiniaid i mewn i'r Deyrnas o flaen y cyfryw. Matth. 21. 31.

[Page 185] Ac am y rhai sy'n proffe­ssu 'r Gwirionedd ac heb ro­dio, ynddo nid ant byth i mewn i Deyrnas Dduw.

Yr holl bethau rhagsoniedig hyn, a llawer mwy a ellyd son am danynt, sy'n rhwystro llaweroedd i fyned i mewn, 'r porth cyfyng, dyma 'r Pwysau a'r Beichiau oeddent ac ydynt iw rhoi heibio, y rhai sydd barod i amgylchu Pobl, ac nid defnyddio 'r Addewidion (fel y galwant) a'i gwna, yn y ffordd y mae dynion Cnawdol eu meddwl yn eu deunyddio hwynt; Ca­nys nid oes Addewid o ddyfod i deyrnas Dduw (yr hon de­yrnas nid yw o'r Byd hwn) ond ar Ammodau o fod gwedi [Page 186] ail eni, ac felly fod yn Greaduriaid newyddion; ac yna y mae 'r cyfryw yn dy­fod i adnabod y tu fewn wedi ei lanhau oddiwrth Be­chod trwyddo ef yr hwn a'u hadgenhedlodd hwynt, yr hwn yw'r▪ Arglwydd o'r nef, yr ail Adda, y [...] yspryd yn Byw­hau, oherwydd nid glanhau 'r tu allan a wna 'r peth, A'r tu fewn i fod byth yn llawn Pechod, ac yma 'r hu­dwyd llawer am eu heneidi­au, trwy goelio y rhai oedd yn eu gorllyfnu hwynt yn eu pechod, canys pan ryglydd­odd bodd i'r Arglwydd lawer gwaith ddeffroi pobl o'u pe­chod, a gyscasent mewn pechod, a chwedi deffro oho­nynt [Page 187] ychydig, a thrwy 'r Go­leuni hwnnw sydd y pryd hynny yn llewyrchu ynthynt ddyfod i weled Pechod yn ym­ddangos fel y mae 'n dra phe­chadurus, a'r hwn sy'n dangos i ddyn ei feddyliau, efe yw'r hwn sy'n trefnu'r cwbl o flaen eu llygaid, ac felly y mae pobl yn dyfod i weled, nad yw fel y dylai fod gida hw­ynt, o ran eu heddwch gida Duw; ac yno heb wybod beth yw'r hyn sy'n dangos iddynt y modd y mae gida hwynt, a bod Duw mo'r a­gos attynt, ni wyddant ych­waith, y gall yr hyn sydd yn dangos iddynt eu Pechod eu gwared hwynt ohono, a rhoi iddynt allu drosto, oherwydd [Page 188] ei fod mo'r ddistadl gan eu dyscawdwyr, hwythau a'i di­stadlant ef hefyd, a than y trallod meddwl yma y mae llawer creadur truan dan gyf­yngder mawr, gan fod ei be­chod ef yn aros, ac mai mar­wolaeth yw ei gyflog, heb gaffael un Cynnhorthwywr ar y ddaiar, ond yn rhodio mewn lleodd sychion, gan geisio gorphwysdra, ond heb ei gael, oblegid y maent yn oest­ad yn ymresymu a chig a gwa­ed, ac heb uno a'r hwn sy'n dangos eu pechod iddynt; y­ma y maent yn y golled am eu hiechydwriaeth; yn y Cy­flwr yma y mae llawer yn myned o un Broffes i un arall, gan ymofyn ag un dyscawdwr [Page 189] neu ei gylydd, Byth sy raid iddynt ei wneuthur i gael es­mwythyd iw meddyliau trallodus, ac i ddyfod i ryw fodlonrwydd mewn perthynas iw heneidiau truain; yna y mae 'r dyscawd­wyr deillion hyn yn dechreu eu troi hwynt i ffyrdd Ceimon, yn hyn y mae dinistr yn dyfod ar lawer enaid, truan, gwedi eu tywys gan dywyswyr deillion y deillion gan y deillion i ffyrdd gwyrdraws a chroes ffyrdd law­er, y rhai sy'n arwain i ddest­ryw; ac yma y mae un yn erchi iddynt ddeunyddio 'r Addewidion, y mae un arall yn llefain allan, Ewch i'r dwfr, un arall yn eu troi at y Bara a'r Gwin, ac un arall i addoli Delwau y rhai ni allant na chly­wed, [Page 190] llefaru na gweled, fel hyn yma y maent yn troi pobl at bethau odiallan lle y mae 'r achos bennaf yn gor­phwys oddifewn [...] eu glanhau trwy [...]ddiallan hyn, ond yn unig trwy allu Duw, fo ddichon dyn lanhau 'r tu allan, ond y tu fewn gan Dduw y mae n rhaid ei lanhau; ac os y tu fewn fydd glan, yna y tu a­llan a fydd glan hefyd; efe ddichon y tu allan fod yn lan, a chwedi ei goluro, a'r tu fewn yn llawn pydredd; ac yn yr helynt a'r cyflwr y­ma y [dwbwyr] Priddwyr a [orddwbiant] orbriddant gl­wyfau pobl a phridd heb ei dymheru, ond ni allent erioed [Page 189] [...] [Page 190] [...] [Page 191] eu hiachau hwynt: Nidiwyfi 'n dywedyd yn erbyn y mo­ddion hynny oddiallan y mae 'r Arglwydd yn galw neb i­ddynt; ond i bobl redeg i un dim na alwyd hwynt iddo, er y gallai fod yn rhith gwasa­naeth, ac Addoliad Duw; Nid esmwythaodd hyn erioed, ac nid esmwytha byth neb o'u Baich o Bechod, y maent yn uchneidio dano, ond Christ yn unig sy 'raid ei wneuthur, ac ar ei Ammodau ei hun; ac nid fel y mynnai dyn; ond y mae llawer Wele yma, yn troi pobl at bethau oddi­allan, ac nid at ymddangosi­ad o Grist oddifewn, un yn llefain, wele yma Grist, ac un arall wele accw Grist, mewn [Page 192] rhyw Gyfarchwyliad neu ei gilydd oddiallan; ond beth a ddywedodd Christ wrth y cyfryw ac a ddywedent yn y wedd hon? nag ewch a'r eu hol hwynt (ebr efe) y rhai a ddywedant wele yma Grist, neu wele ef accw, nac ewch allan, na chredwch hwynt, can­ys yr hyn a ellir ei wybod am Dduw sydd agos, yr hwn a elwir y Gair, yr hwn sydd yn y Galon ag yn y Ge­nau, a dyma 'r hwn sy'n dangos i ddyn ei bechod, ac a ddichon ei gymeryd ymaith; canys efe a ddaeth i roddi diwedd i bechod, ac i orphen camwedd, felly i ddwyn i mewn Gyfiawnder Tragywyddol: dyma 'r gwa­ith [Page 193] y daeth efe i'w wneu­thur, yr hwn nid allai 'r Tywysogion deillion byth ei wneuthur; a dyma 'r hwn sy'n dwyn yr heddwch a'r doethineb sydd uwch law pob deall eiddo dynion.

Ymmhellach, dywedodd Christ wrth yr Juddewon, Teyrnas Nefoedd oc'h mewn chwi y mae. ond deliwch sulw, yn lle troi pobl at yr wyddor hon oddifewn, yr hon y dywedodd Christ amdani wrth Bobl, y Tywysogion deillion ydynt yn gwbl yn troi pobl at bethau oddiallan, ac felly yma yn eu gosod i lan­hau y tu allan i'r cwppan a'r [Page 194] ddyscl, a phobl a hudir am eu heneidiau; canys y mae un yn llefain, mai llyfr y ffer­en i'w 'r ffordd i'r Nefoedd, a Gweddio at y Saint meirw, ac Addoli Delwau; eraill yn llefain mai 'r Bedydd a'r Bara a'r gwin yw 'r ffordd, un ar­all yn llefain mai ffydd yr Eglwys yw 'r ffordd; Cyfyd un arall ac a ddywaid, mai ei Gyfarwyddydd neu ei Ddirectory ef yw 'r ffordd; y mae un arall yn dywedyd mai 'r Llyfr gweddi Gyffredin yw 'r ffordd; felly y mae yma ffyrdd lawer gwedi eu gosod i fynu drwy ddychy­myg dyn yn y cyflwr cwym­pedig, felly 'n arwain llawer mil o Bobl druain i'r pethau allanol hyn, heb gadw at neu [Page 195] fod wedi troi at yr hwn sy'n chwilio 'r Galon, ac yn profi 'r arennau, ac o eisiau hyn yn dyfod i golli Gorphwys­dra a dedwyddwch eu heneid­iau gida Duw; canys nid y glanhad oddi allan a wasna­etha, [...]nd y rhai a lanhawyd oddifewn, dyma y rhai y mae Duw yn ymhyfrydu ynddynt; y pur o Galon, sy'n gweled Duw; yma i mae pob un yn dyfod i wybod pa fodd i mae gida hwynt oblegid i mae Duw gida 'r rhai pur o Galon; a thrwyddo ef y daw pobl i adnabod y ffordd sy'n arwain i fywyd Tragywyddol; dyma 'r hwn yr ym ni yn ei ddywedyd yw 'r ffordd i'r deyrnas honno nid yw o'r byd hwn; lle ni [Page 196] ddaeth un dyn marwol iddo erioed; ac y mae 'r scrythur yn cyfarwyddo pobl atto, ac yn dwyn Tystiolaeth amda­no, yr hon yr ym ni y rhai y mae 'r Byd mewn gwawd yn ein galw yn Gwacers yn ffy­ddlon gredu ei fod yn wir; ac er darfod dywedyd cel­wydd arnom, a'n gau gyhu­ddo yn y peth hwnnw, yr ym ni 'n dymuno ar i'r Ar­lwydd faddeu i'r rhai a fuant euog o'r peth hynny, sef o ddywedyd ein bod ni 'n gwa­du 'r Scrythyrau; canys nid oes neb ryw bobl yn perch­nogi 'r scrythyrau yn fwy na nyni; eithr nid pob un sydd yn eu darllain sydd yn eu perchnogi; er bod yn dda eu darllain hwynt, y rhai a atte­bant [Page 197] ac a gyflawnant yma­droddion y scrythyrau mewn buchedd ac ymwreddiad a'u gwir Berchenogant, a'r rhai hyn sydd yn dyfod i wir wybod eu dirgelwch hwynt, ac nid pob un a fedro siarad am danynt, fel y medrai 'r scrifenyddion a'r pharisaeaid, a rhag fyfyrio pethau yn eu hymmennyddiau, a siarad am danynt yn eu hewyllyssiau, eithr y rhai yn unig sydd yn gwneuthur eu hymadroddion hwynt sy'n dyfod i adnabod cysur a lleshad oddiwrthynt.

Oherwydd y mae pobl yn camgymeryd yn hyn, yn ty­bied mae trwy fynych ddar­llain y scrythyrau (heb synied fawr beth a ddarllenant) eu bod yn gwneuthur gwasana­eth [Page 198] i dduw; Nage, Nage, y rhai a ddarllenant a'r Deall ac a ddeuant iw harfer hwynt y rhai a ddeuant i adna­bod rhagoriaeth rhwng y gau Addoliadau a'r Cywir, a rhwng y Cywir a'r Gau.

Canys nid yw 'r scrythur yn cyfarawyddo pobl atti ei hun, ond at Jesu Grist; o­blegid yr ym ni yn dywedyd mai efe yw 'r ffordd y Gwi­rio [...]edd a'r Bywyd, ac ni a welwn lle y mae Crist yn eu cymeryd hwynt ymaith o fod ganddynt gymmaint ym­ddiried ar y scrythyrau, ac a ddywedodd fel hyn, Chiliwch yr scrythyrau, canys ynddynt hwy yr ydych chwi yn meddwl cael Bywyd Tragwyddol, a hwynt hwy sy 'n tystiolaethu amdanafi; [Page 199] ond ni fynnw [...]h chwi ddyfod attafi fel y caffoch fywyd. Joan. 5. 9 40. felly y dywedwn ninau mai Crist sy'n rhoddi bywyd, ac hebddo ef ni all un dyn ddyfod at Dduw, a dyma'n Gwyddor ni, a hyn|; ny 'r ym ni 'n ei ffyddlon gredu, ac y mae 'r scrythy­rau o'n [hochr] tu ni megis Cwmwl o dystion; ac nid ym ni yn credu y gwsnaeth yr un o'r pethau allanol hyn, megis Gweddio at y meirw, neu Addoli delwau, na nodi ac arwydd y Grog, neu ddim o'r pethau hyn; ond y mae 'n rhaid i ddyn ddyfod i fod yn Greadur Newydd, a'r hen bethau i fyned heibio.

Nid ym ni ychwaith yn credu [Page 200] y gall dwfr, Bara ne Win wneuthur dim tuag at lanhau 'r Gydwybod; nid y dym ych­waith yn credu y gall ffydd yr Eglwys (fel y galwant na'u Cyf­arwyddydd neu en Directory, ond yr hwn a ddywedodd, Cyn bod Abraham yr wyfi, efe yw gwir Gyfarwyddwr dyn yn unig; heb eu holl ffyddiau gwneuthur au ffyrfiedig Gy­farwyddyd neu Ddirectories, neu ddim o'r fath beth, ac yr ym ni ymmhellach yn cre­du, na wna 'r Llyfr Gweddi Gyffredin, na thanhelliad ar blant, na dim arall ag a allant ei ddychymyg ddyn neu ddy­nes yn Greadur newydd, ond Crist, yr hwn yw 'r gwir fara sy'n dyfod i wared o'r [Page 197] [...] [Page 198] [...] [Page 199] [...] [Page 200] [...] [Page 201] Nefoedd, y rhai a fwytant ohonaw ni newynant mwyach; ac fe a addawodd Crist hyn. I'r rhai a newynant ar ol Cy­fiawnder y mae Crist yn eu porthi a'r bara hwn, ac y mae efe 'n eu dewis allan o wag­edd y Byd hwn, ond y rhai a wadant arweiniad a thywy­siad yspryd Duw, ac a ddy­wedant, Fod ysprydoliaeth a Datcuddiad gwedi peidio, fel y gwna, ac y dywaid Offeiri­aid a Phroffesswyr, nad oes dim o'r fath yn y dyddiau hyn. Ni ddaeth y cyfryw erioed i fwyta o'r bara hwnnw, yr hwn y dywedodd Crist a ro­ddai efe i'r rhai a newynent ar ei ol ef; ond y rhai llawn a goludog y mae efe yn eu dan­fon [Page 222] ymaith yn waglaw, ond yr anghenus a'r tlawd yn yr yspryd, y mae efe 'n eu porthi ac yn eu llenwi a phe­thau da.

Ond amdanynt hwy a wa­dant Ddatcudiad a Goleuni Crist yr hwn sy'n goleuo pawb, a thrwy yr hwn y tywysir y Cyfiawn, y rhai a wrthwyn­ebant ac a wadant hwn, yr wyf yn credu nad ydynt yn Gweled dim datcuddiad, ac na welant ychwaith ddim Pryd­ferthwch neu degwch yn ym­ddangosiad Crist, efe a driste­ir ynddynt fel gwr Gofidus a'i wedd yn fwy [difwyn] llygredig ganddynt hwy na neb, oherwydd y maent yn oestad yn rhyfela, yn scrifenu [Page 203] ac yn cyfigennus wrthynebu Goleuni ac yspryd Duw yn­ddynt eu hunain, ac mewn eraill.

Nid allant lai gan [...]hynny na bod heb wybod pa fodd y mae gida hwynt, ac na bod yn ddeillion, tra bont yn ymryson a'r hyn adawai i­ddynt weled; oblegid fo ddywaid y scrythur, Nid ed­wyn neb bethau Duw, ond trwy yspryd Duw. ac yn yr hel­ynt a'r cyflwr yma 'n gwr­thryfela yn erbyn yr hyn yw unig foddion Jechydwriaeth, ac ydynt yn ymdrybaeddu yn y tywyll, ac heb wybod pa fodd y mae gida hwynt, am eu bod yn gwrando 'r gau Brophwydi a'r Tywysogion [Page 204] deillion, ac oherwydd hyn y daeth damnedigaeth ar y rhai damnedig, oherwydd dyfod Crist, a'r rhai ni chredant yn­ddo ef a ddemniir; gan mai hyn yw Damnedigaeth y byd fod go­leuni gwedi dyfod i'r byd a charu oddyniony tywyllwch yn fwy na 'r goleuni oherwydd bod eu gweith­redoedd yn ddrwg. Canys ni a allwn ddarllain tra fu Paul yn gwrthwynebu'r Goleuni, ac yspryd Duw yntho ei hun, yr hwn weithiau a'i [dwysbigai] pigai ef yn ei Gydwybod am yr hyn a wnelai, yr hyn ni by­ddai iawn, er ei fod mewn Zel dywyll a than orchudd o gref­ydd, etto gwedi ei wneuthur yn ei ewyllys ei hun, ac yn ol doethineb y Cnawd, dyma 'r [Page 205] hyn a ddallodd ei llygad ef fel na welai pa fodd yr oedd gidag ef, ond a ydoedd fel y mae y rhai 'n yn y dyddiau hyn, yn cashau ac yn erlid y Cyfiawn, ac etto'n siarad llawer am Gre­fydd, ac yn drafferthus iawn ynghylch y Llythyren, gan son llawer am eiriau 'r Prophwy­di, ond yn erlid y cyfiawn, ac yn diffodd yspryd Crist, fel y mae 'r proffesswyr allanol hyn, yn y dyddiau hyn; felly ni a a­llwn weled am Paul nes ei ddy­fod i adnabod y datcuddiad yn­tho ei hunan, ac i rodio wrth o­leuni Crist yr hwn a lewyrch­odd ynddo ef, er ei holl ddysc a [...] broffes fawr, etto yr oedd efe 'n anghydnabyddus a ffordd yr Arglwydd; ac o ran ei gyflwr, ni fedrai efe moi holi ei hu n, [Page 206] na gwybod pa fodd yr oedd gidag ef, nes iddo droi at yr hyn oedd yn ei argoeddi ef, ac felly i gael ei feddwl ei dywys ganddo a'i ymarwe­ddiad ei drefnu gan yr hyn oedd yn dwysbigo ei Gyd­wybod, ac felly a ddaeth i ofni 'r Arglwydd yn fwy na dyn, ac er i ddynion gyfodi yn erbyn ef am ddyfod at yr Athrawiaeth ddieithr honno, fel y galwent hi, yr hon Athrawiaeth nid allai ddoe­thineb y byd hwn erioed moi dduall yn yr oes honno, ac nid allant yr awrhon ych­waith, ond a gyfrifyd yn oest­ad yn ddieithr, yn ynfyd­rwydd, ac yn ffolineb, ac felly y gwnant yn y dyddiau hyn, [Page 207] a phan ddaeth Paul iw ar­wain gan yspryd arall nag yr arweiniasid ef, neu na'r hwn yr arweiniasid hwynt ganddo, a thrwy hwn efe a ddaeth iw arwain tu hwnt iw doethi­neb hwynt, yna y gwaedd­asant mai dyn ynfyd ydoedd, ac felly y gwaeddant yn y dy­ddiau hyn amdanom ninnau, oherwydd fel y dywedodd Crist, na w [...]ddant beth y maent yn ei wneuthur, nac o ba yspryd y maent. Ac fel hyn y mae 'r dall yn tywys y dall. A dyma 'r rheswm pam y mae cymaint Cymmyscedd ym­mhlith dynion ynghylch Crefydd, a pham y mae cyn lleied gwedi eu dewis, am eu bod yn myn'd oddiwrth y [Page 208] gwir dywyswr, ac oddiwrth yr hwn sy'n rhoddi iawn dde­all am y gwir Addoliad a pethau a berthynant i Je­chadwriaeth, Canys ni ro­ddwyd un enw arall tan y nef, trwy 'r hwn y daw un dyn i deyrnas Nefoedd, ac i fod yn gadwedig, ond trwy Jesu Grist yn unig; canys fel y dywaid Crist Myfi ydyw 'r ffordd y gwirionedd a'r bywyd. Joan. 14. 6. yr awron Pawb gan mwyaf o bob math a gyf­addefant i hyn, am mai scry­thur ydyw, mai Crist yw 'r ffordd y Gwirionedd a'r by­wyd.

Ond yr awron dyma un peth iw ystyried, a fynnwn i bawb ei iawn synied, hynny [Page 209] yw, a Christ yn ffordd, yn Wirionedd ac yn fywyd gwybod pa ffordd yw efe, a pha fodd y mae efe 'n wiri­onedd ac yn fywyd: yr awr­hon cyfaddef hyn un peth ydyw, a dyfod yn dyst ohono peth arall ydyw; o­blegid syniwch Grist, ei fe­ddwl ef yn y peth hyn yw, mai efe yw ffordd dyn a dy­nes i'r nefodd, a'r Gwirion­edd y mae 'n rhaid iddynt ddyfod atto, a'u harwain ganddo, a'r bywyd y mae 'n rhaid iddynt fyw yntho, yr hyn yw drwy ffydd ym Mab Duw, yr awrhon yma y mae 'r peth yw ystyried, pa un a wnaethost ai dyfod i'r cyflwr hwnnw, ai peidio, hynny yw, [Page 210] dyfod i adnabod Crist yn ffordd itti? ac a ddaethosti i adnabod y Gwirionedd megis ac y mae yn yr Jesu? ac i fyw y fuchedd honno sy'n rhyngu bodd Duw, ai naddo? yr hon fuchedd sydd yn Christ Jesu, hyn y mae pawb iw ystyried; Oblegid hyd ddel pobl i fod yn dysti­on o hyn ynddynt eu hunain, nid ei gyfaddef neu son amdano a wasanaetha eu tro, yn nydd eu cyfrif pan ddel Duw i gyfrif a hwynt.

Canys hyn a dystiodd dynion sanctaidd Duw ac a ddywe­dasant y byw yr ym ni yr awr­hon yn ei fyw drwy ffydd ym Mâb Duw. Gal. 2. 20.

A dywedodd Joan (addae­thai [Page 211] i dystio gwaith Duw gwedi dechreu ac yn mynd ym mlaen ynddo ei hunan) yn y wedd hon Yr hyn oedd o'r dechreuad, yr hyn a glywsom, yr hyn a welsom a'n llygaid, yr hyn a edrychasom arno, ac a deim­lodd ein dwylo am air y By­wyd, yr ydym yn ei fynegu i chwi. 1 Joan. 1. 1. Ac ym mhellach yr Apostol a ddy­waid i Grist weithio eu holl weithredoedd ynddynt a throstynt, yr hwn waith o diwreiddio allan Bechod.

Yr awr hon hwy a ddae­thant i wybod ac i dystio hyn ynddynt eu hunain, nid trwy son neu glywed dywedyd gan eraill; y cyflwr yma y daeth pobl Dduw iddo ym mhob [Page 212] oes a chenedlaeth, mewn me­sur tra 'r oeddynt yn y by­wyd hwn, ac nid oeddent yn meddwl cael gwaith pryne­digaeth gwedi ei wneuthur trostynt ar ol eu marw, fel y mae rhai yn y dyddiau hyn y tybied y cant, gan fe­ddwl gwasanaethu 'r diafol tra byddant yma, ac ceidw Duw hwynt, pan na allont bechu mwyach; ond sulwch hyn y cyfryw a hauo pobl y cyfryw a fedant, y rhai a hauont Bechod ac drygioni y mae 'n rhaid iddynt o'r un­rhwy Gyflog fedi Llygredig­aeth, yr hwn Gyflog medd y scrythur yw Marwolaeth, gan ddywedyd Cyflog Pechod yw Marwolaeth, a hynny iddynt [Page 213] tros byth, eithr Dawn Duw yw Bywyd Tragywyddol. Rhuf. 6. 23. Canys peth chwith yw hyn, i ddyn fod yn was i un dros lawer o flynyddoedd, ac o'r diwedd ddyfod at un arall i geisio ei gyflog am yr am­ser hwnnw, ffolineb ac ynfy­drwydd yw hyn. Ac a'r hu­doliaeth yma y mae y rhan fwyaf o'r Byd wedi eu hudo gan Offeiriaid a phroffesswyr, yn dywedyd i bobl na allant fyw heb Bechod, ac felly a wasanaethant ddiafol eu holl amser, ac y derbyniai Duw hwynt a gwobr o heddwch pryd na allant ei wasanaethu ef ddim yn hwy: yn gymaint a dywedyd ohonynt i Bobl, na allant adel hebio Bechu, [Page 214] ond bod yn rhaid iddynt Be­chu tra fyddont byw, yr un yw a phe dywedent i Bobl, fod yn rhaid iddynt wasana­ethu 'r diafol eu holl ddyddiau, canys ni wneir ac ni escorir ar un pechod yn neb, nad o genhedliad ac escoriad y diaf­ol y mae, mewn pobl; Oble­gid efe yw Tad pob pechod ym mhawb, pa le bynnag; neu ym mhwy bynnag yr escorer arno; gan hynny y mae 'n rhaid i hyn yn anocheladwy ganlyn, fod yn rhaid i'r rhai a fyddant byw a meriw mewn pechod fyw a meirw yn wei­sion i'r Diafol, ac os felly, mae 'n rhaid i bob un ddis­gwil eu cyflog yn ol eu gwa­ith; gan hynny mi a fynwn [Page 215] [...] [Page 216] [...] [Page 215] na thwyllai neb mohonynt en hunain, canys os y diafol sy' raid ei wasnaethu dros eich holl ddyddiau, ef sy raid iwch yn ochel o'r diwedd fynd atto, credwch hynny neu beidiwch.

Ac ymmhellach, cymer­wch sulw ar hyn; Nid Crist yw ffordd y rhai drygionus, na phechaduriaid, Nid yw pechaduriaid ychwaith na 'r rhai a ddadleuant dros Bech­od, gwedi dyfod at y Gwi­rionedd, nag yw adnabod ef, nac i fyw ei fywyd ef, yr hwn fywyd sydd allan o Be­chod, ac nid mewn pechod, canys bywyd i'r diafol yw hwnnw, canys efe yw dy­chymygwr pob Pechod, a [Page 216] chyflog pechod yw mar­wolaeth a damnedigaeth i bawb af yddant byw a meirw mewn pechod, y mae 'r pe­thau hyn yn deilwng iw hys­tyried, cyn y bo hi rhy ddi­weddar, yr hyn a fydd pan fo yspryd Duw gwedi rhoi heibio ymryson a thi; canys heb ddyfod i adnabod gwei­thredoedd y diafol gwedi e'u dinistrio ynot ti, neu 'r gwa­ith hwnnw gwedi ei ddechreu gan yr Arglwydd, nes y de­lych i adnabod hyn, Byth nid adnabyddi y Gwirionedd yn rhyddhau oddiwrth be­chod, a'r hwn fy'n rhyddhau oddiwrth Bechod yw Crist, ac hyd oni ddel pobl i ad­nabod y rhyddhad hwn oddi­wrth [Page 217] Bechod gwedi dechreu, Byth ni allant adnabod Cy­fiawnder, ac heb Cyfiawn­der ni wel neb Dduw; ac heb ddyfod i weled Duw, ni all neb fyned i'r nefoedd; nes y rhyddhaer hwynt oddi­wrth Bechod, ni all neb fod yn gymmwys i'r nefodd, ac medd y scrythur, y Gwirionedd sy'n rhuddhau; a'r Gwirionedd yw Crist Jesu; os hwn sydd i ryddhau, y mae efe i rydd­hau oddiwrth ryw beth; ac os nid oddiwrth Bechod, pa beth y rhyddheir pobl oddi­wrtho? pe cawn i wybod; yr wyfi 'n credu mai oddiwrth Bechod; canys ni chlywais i eriod am ddim yr▪ oedd neb mewn Caethiwed [...]ddo, [ond] [Page 218] namyn i Bechod, hwnnw sy'n rhwystro Jechydwriaeth pobl, a chan hynny daeth Crist y Gwirionedd i wne u­thur diben arno, fel y Teyrna­so Cyfiawnder yn lle Pechod; ac erioed ni adnabuwyd y ddau hyn i gyd trigo, na byddai raid adnabod un tyn­nu i lawer, Cyn gallu gosod y llall i fynu; am hynny ni dywedpwyd; nid oes Gymdei­thas rhwng Goleuni â thywy­llwch, na Chredadyn ag Anghre­dadyn, Christ a feddylir yma am y Goleuni, ar diafol am allu 'r Tywyllwch; a'r ddau hyn a ryfelant y naill yn er­byn y llall mewn dynion, gan ymdrechu pwy a llywo­draetha ac a ddwg y rhwysc [Page 219] ym Meddyliau, yn Ghalon­au, a Serchiadau dynion: un o'r ddau yspryd hyn sy'n ymdrech i arwain i bob math a'r Bechod a drwg; a'r llall sy'n ymdrech i arwain i bob math a'r Gyfiawnder, a gwir Sancteiddrwydd, mewn peth­au ysprydol ac Amserol.

Ac yma y gwnaf wahani­aeth rhyngddynt yn null eu gweithrediad a'u hymdrechiad mewn dynion; a hynny ym mhawb ar ryw amser neu ei gilydd, ac fel y gallo pawb fod yn deimladwy ohonaw, os mynnant; ond onis mynnant yn y dydd yr ymrysono dai­onus yspryd duw a hwynt, hwy a ddygir un dydd i Go­ffadwriaeth ohono, pryd na [Page 220] fynnont, ac heb wybod idd­ynt, pryd na bo dim ond angau a thristwch yn cyd ymgyfarfod, ac na chaffer neb iw cynnorthwyo.

Yr awrhon at y peth a dull y ddau yspryd hyn yn ymdre­chu; yr yspryd drwg, y mae efe ym mhawb yn yn drechu i gadw eu meddyliau yn gwbl mewn pethau cnawdol a daiarol, yr hyn sydd farwolaeth i'r Enaid; y mae 'r scrythur yn dywe­dyd, Synied y cnawd marwola­eth yw, eithr Synied yr yspryd Bywyd a Thangnheddyf yw; A hyn yr wyf yn ei gredu sy wir, myfi a'i cefais felly trwy iawn Brofiad.

A diben y diafol i gadw meddyliau pobl ar bethau [Page 221] daiarol yw hyn, fel na fyniont byth bethau nefol, ond i dreu­lio eu hamser gwerth-fawr yn y Byd hwn, hyd na bo amser mwyach, fel trwy hyn­ny y collont eu Tryssor Yn y Nefoedd, a roddwyd i gadw yn y Nefodd i bawb a ddeu­ant at Dduw, ar ei ammod­au ef, yr ammodau hyn yd­dynt i bobl edifarhau, eu gwadu ei hunain, Cymeryd i fynu 'r groes iw hewylly­ssiau eu hunain, Caru ac ofni Duw, a'i Addoli mewn ys­pryd a gwirionedd; ac y mae 'n ddiogel genif na ddichon neb wneuthur hyn heb yr ys­pryd, os rhaid bod fel y mae 'r scrythyr yn dywedyd, yn yr yspryd a'r gwirionedd; a [Page 222] chredu 'r wyf mai gwir yw 'r scrythur, ac i Grist ddywe­dyd y gwir pan lefarodd efe y geriau hyn a bod yr holl Offeiriaid a Phroffesswyr mewn Cyfeiliorni a dallineb a wadant y pethau hyn, eithr oll a'r a garant ymddangosi­ad yfpryd Crist Jesu, yr hwn yw Ammodau pennaf Jech­ydwriaeth, a ddeuant i ad­nabod lleshad oddiwrtho, dull eu ymddangossiad ym Meddy­liau pobl sydd yn erbyn pe­chod, a'r rhai a garant yr hyn y mae yspryd Duw yn ymddangos iw erbyn, ac yn ei farnu yn eu Meddyliau, y maent etto 'n cashau Duw, proffessant a fynnont, ofer yw; eithr y rhai a garant y pethy [Page 223] y mae yspryd Duw ynddynt eu hunain yn ymddangos dro­stynt, y rhai hyn a garant ei ymddangossiad ef.

Eithr ymmhob oes, y rhai a gawsent orchudd drostynt nad oedd o yspryd Duw, y rhei'ni 'n wastad a fyddent waethaf; canys yr holl Gre­fyddau ydynt gau, oddieithr yr hon sydd mewn yspryd a Gwirionedd, a'r holl Liwiau twyllodrus hyn i Grefydd, a ddychymygwyd yn wastadol gan y diafol, dyma un ffordd a weithiodd efe ymmhob Cen­hedlaeth, pan nad allai efe gadw pobl ddim yn hwy mewn Halogedigrwydd am­lwg, yna y mae efe yn dy­chymyg iddynt ffyrdd newy­ddion [Page 224] i rodio ynddynt, ac a ddaw a scrythyrau amdan­ynt hefyd, ac a ddywaid lawer am Weithredoedd dynion Sanctaidd Duw hefyd; y rhai mewn oesoedd aeth hei­bio a orchymynasid iddynt eu gwneuthur, yr rhai oed­dynt dda yn eu dydd a'u hamser, i'r rhai a ufuddhasant iddo, y rhai oeddent i bara hyd oni ddaeth Crist y sy­wedd, neu hyd amser diwygi­ad, y rhai nid oeddent onid Cyscodau a Rhithiau o'r Syl­wedd, yr hwn Bendigedig fy­ddo 'r Arglwydd a ddaeth, ac a roddes diwedd i'r pethau hyn, ac a osododd i fynu A­ddoliad mewn yspryd a Gwi­rionedd, ond y mae yspryd y [Page 225] diafol yn wastad o cadw [...] yn ar waith ynghylch pethau o­ddiallan a gwefus wasanaeth, fel y gallo efe gadw y Galon ar ryw beth gweledig, ac o­ddiwrth yr Addoliad oddi­fewn ac ysprydol; a dyma un ffordd y mae efe yn ei gwei­thio yn nirgelwch anwiredd; Bob amser pryd nad allo efe 'n, hwy gadw dynion mewn Halogrwydd amlwg efe a'u try hwynt at ddyledswyddau allanol, fel y geilw hwynt, pryd na ofynnodd Duw ddim o'r fath beth ar eu dwylo hwynt, canys y Galon y mae Duw 'n ei ofyn gyntaf, gan ddywedyd, fy mâb, moes i mi dy Galon: Dihar. 23. 26. hyn­ny yw, gosod eu Calon ar yr [Page 226] Arglwydd, ac iw harwain gan ei ddaionus yspryd ef ynddynt, ac yna dyledswy­ddau teulu a dyledswyddau er­aill fyddant gymeradwy gan Dduw; pan eu gwneler drwy dywysiadau daionus yspryd Duw; oblegid ti a elli ddar­llain yn scrythyrau 'r Gwiri­onedd (y rhai yr ym ni'n eu perchnogi, a chenym fwy parch iddynt, nac i un llyfr arall yn y Byd,) a hwy a ddywedant yn y wedd hon; gan ddywedyd, Gweddiau'r drygionus sydd ffiaidd gan yr Arglwydd, ond llawer a ddichon gweddiau 'r Cyfiawn.

Eithr dull yspryd y diafol iw Cadw Pobl rhag bod yn Gyfiawn, fel n [...] bo cymer­adwy [Page 227] mo'u Gweddiau, a'u cadw mewn pethau oddiallan fel nad adnapont byth waith Duw oddifewn, yr hwn yw gweithio allan Bechod, ac i ddwyn i mewn Gyfiawnder Tragywyddol, ond y mae efe 'n eu cadw hwynt byth i wrando, a byth i ddyscu fel na ddelont byth i wybodaeth o'r Gwirionedd; oblegid efe a wyr na allant byth ddyfod i wybodaeth o'r Gwirionedd, tra bont yn gwrando ar ddys­ceidaeth y Tywysogion dei­llion, canys gwyr y diafol nad yw Bo [...]sibl i bobl byth allu dyfod i wybodaeth o'r Gwi­rionedd nes y delont i gael eu harwain a'u tywys gan ys­pryd y Gwirionedd, yma y [Page 228] mae efe 'n cadw pobl i geisio 'r byw ym mhlith y meirw, a Bywyd lle nid yw, a dyma ddull gweithrediad y Gelyn.

A dyma 'r hudoliaeth fwy­af sydd gan y diafol i hudo pobl am eu heneidiau sef, troi pobl i ryw Grefydd Golure­dig neu ei gilydd, a chwedi hynny peri iddynt goelio fod pob peth yn dda, ac y mae 'r rhan fwyaf ohonynt yn ewy­llyscar iw goelio ef, a hithau yn hoff-lwybr y byd, yn ym­rafaelio 'n unig mewn rhai defodau, neu Ceremoniau, ond y Grefydd mewn yspryd a Gwirionedd, Goleuni a Gras hon ni all y Proffesswyr aros mo honi; oherwydd y mae hi 'n galw i ffordd gul, ac i [Page 227] [...] [Page 228] [...] [Page 229] fyn'd i mewn drwy Borth cyfyng.

Oblegid y mae mor ddewi­sol gan y Gelyn, ollwng Pobl i ryw lwybr, neu ffyrf o Grefydd, a pheidio, canys efe all erbyn hynny beri idd­ynt goelio fod yn dda gida hwynt, a pheri iddynt goelio nad rhaid iddynt ymorol am ddim amgen; a hyn oll a wna efe, er mwyn eu cadw odd­iwrth y gwir Addoliad mewn yspryd a Gwirionedd, ond ni ddichon efe yn y wedd hon ddallu y rhai sydd mewn Halogrwydd amlwg, oblegid nhwy a wyddant, eu bod ar y cam pwy bynnag sydd ar yr iawn, ac nad oes orchudd canthynt am yr hyn a wnant, [Page 230] am hynny y dywedodd Crist, yr ai 'r Publicanod a'r Putteini­aid i mewn i Deyrnas Nefoedd o flaen y cyfryw ac a addefent Wasanaeth i Dduw, ac nas gwas­naeth ef yn gymeradwy; obleg­id nid oes dim Gwasanaeth yn gymeradwy, ond yr un mewn yspryd a Gwirionedd: Gwae y rhai a orchguddiwyd, ac nid o yspryd yr Arglwydd, a llawer o ffyrdd ychwaneg sydd gan y diafol i gadw pobl oddiwrth atteb, gofynniad ys­pryd Duw; ond nid oes un fagl debyg i Orchudd twyllo­drus o Grefydd.

Llawer sydd, y rhai y mae ganddo efe Abwydydd eraill iddynt nad gwaeth ganddynt am Grefydd yn y byd, Rhai [Page 231] y ceidw efe eu Meddyliau a'u Calonau yn eu hoes mewn Cybydddod, Rhai mewn Balchder, Rhai mewn Me­ddwdod Rhai mewn ffugni a hudoliaeth, a llawer Ab­wyd a Magl ychwaneg sydd cantho efe i fradychu dynion am eu dedwyddwch gida 'r Arglwydd, pair y diafol i rai goelio, na chant fyth roi cyf­rif i Dduw am eu gweithre­doedd, ac felly 'n byw fel Rantwyr eu holl ddyddiau; ac efe a ddywaid iddynt, nad oes na Duw na Di'afol, uff­ern na Nefoedd, a llawer a ewyllyssiant ei goelio ef ond gochel yr Hudoliaeth yma; canys ti a gei wybod ryw ddydd, mai celwyddau yw'r pethau hyn, er tristwch i'th [Page 232] Enaid, pan fo 'n rhy-hwyr itti ystyried; onid edifarhei mewn pryd, Eraill y pair y diafol iddynt goelio, ddarfod i Dduw Greu rhai or Jech­ydwriaeth, eraill er damndeiga­eth, yr hyn sydd gymmaint anwiredd a'r llall, a llawero­edd a fynnant ei goelio ef, gan feddwl eu bod o'r rhai a rag­ordeiniwyd i Jechydwriaeth Eraill sydd o'r meddwl hwn­nw, y rhai y parwyd iddynt goelio, os yw 'r peth felly, eu bod hwynt o'r rhifedi hwnnw, a anwyd i Ddam­nedigaeth, ac oddiwrth yr an­nogaeth yma y m [...]e llawer yn myned yn ddiofal yn eu hymwareddiadau, ac yn rhe­deg i bob math a'r ddrwg, y [Page 237] ffordd uniawn i ddinistr, a soddfa anwiredd yw 'r per­swasiwn yma, ac yn dinistrio llawer Enaid Truan.

Yr holl bethau hyn a soni­ais amdanynt a llawer ych­waneg a ellyd son am dan­ynt, a ydynt y ffyrdd a'r dy­chymygion, a ddychymygodd ac a osododd y diafol i fynu, yn ac ymmhlith dynion, dyma ei agwedd ef yn gweithio trwy ei yspryd mewn dynion, ac etto a ddadleu scrythur am yr hyn y mae yn ei wneuthur, fel trwy hynny y gallai efe roi lliw dros ei dwyll, a hyn a fu ei agwedd ymmhob oes i dwyllo Cen­hedlaethau 'r Byd, ond gwae y rhai a'i grandawant ef, dy­ma lais y dieithr yr hwn a [Page 234] ddywedodd Crist, na wrand­awai ei ddefaid ef arno; gan ddywedyd Fy nefaid i wranda­want fy llais i, a llais y dieithr ni wrandawant, y mae 'n ym­ddangos yma fod dau lais iw gwrando; yr oedd yma lais Crist, a llais y dieithr, yr hwn oedd llais y diafol yr y­dys yn gwrando ac yn ufudd­hau i'r ddau lais hyn yn y dyddiau hyn gan bawb, un neu 'r llall ohonynt; canys ni ddichon neb wasnaethu dau feistr, neu ufuddhau i'r ddau lais; gan hynny ni ddichon pobl wasanaethu Duw a Mamon; a dull neu Ag­wedd y ddau yspryd hyn yn adrodd eu lleisiau sydd mewn dull neu agwedd anweledig ac ysprydol.

[Page 235] Ac fel yr agorais o'r blaen ddirgelwch Anwiredd a dull neu Agwedd gweithrediad y gelyn, felly mi a ddeuthum yr a [...] rhon i fynegu pa fodd ac ym mha ddull y mae ys­pryd yr Arglwydd yn ymra­faelio yn null ei weithrediad oddiwrth yspryd y diafol ym mhawb, ar un amswer neu ei gilydd; hwn a adwaenir yn ymrysson ynddynt [...] er nad uf­uddhant iddo ef sydd o'r ddull yma; efe a ddechreu weithio a churo wrth ddrws Calonau Dynion, neu yn dirgel gery­ddu am bechod, yn blino pobl am wneuthur yr hyn ni ddylent, ac yn eu barnu pan wnelont ar fai, fe a el­wir hwn yn y srythyrau, [Page 236] Ceryddon Addysc, a ffordd y Bywyd, ac yr wyf yn credu mai hynny ydyw; er na chred llawer o Broffesswyr mo hynny; ac os ffordd y Bywyd ydyw, Credu'r wyf y dichon hi wared oddiwrth yr hyn y mae hi 'n galw allan ohono, yr hyn yw pechod a drygioni, ac fel yr ymwrandawo dyni­on ag ef, efe a egyr eu deall­twriaethau hwynt, ac a dden­gys iddynt, y modd y mae gida hwynt, ac nid hynny yn unig ond hefyd a ddwg i fuchedd ac ymwareddiad ne­wydd, ac a geidw feddyliau pobl yn wastadol yn yr hyn sydd dda, ac allan o'r hyn sydd ddrwg; ac y mae hwn fel ymborth ysprydol i 'r Enaid; [Page 237] ac yna y mae dynion yn ad­adnabod y bara sy'n dyfod i wared o'r Nef, ac yn yfed o'r dwfr nid yw 'n pallu byth, ac a ddwg yr heddwch hwn­nw, nad edwyn neb ond y rhai a'i mwynhatho, Hyn y mae 'r Goleuni neu yspryd Duw yn ei wneuthur yn y cyfiawn, a llawer mwy a ell­id son am danynt; dyma 'r hwn y mae 'r scrythur yn ei alw, Chwiliwr y calonau, a Phro­fwr yr Arennau; Cyfiawnhawr, y Cyfiawn, yw efe a damniwr y drygionus, ac iddo ef y mae 'n rhaid i bawb roddi cyfrif un diwrnod, yn y ddull hon, y mae yspryd yr Arglwydd yn ymrafaelio oddiwrth ys­pryd y diafol, yn gweithredu [Page 238] ac yn gweithio mewn pobl, ac y mae un o'r rhai 'n yn tywys i'r nefoedd a'r llall i uffern.

Dyma un peth ychwaneg sy'n dyfod i'm meddwl ynghylch gweithrediad y ddau yspryd hyn; y mae yspryd yr Ar­glwydd lawer gwaith drwy fynych ganlyn a dilyn dyni­on ai gyfiawn farnedigaethau; hyd oni ddyccho efe hwynt i ystyriaeth o'u diwedd ac yna lawer gwaith yn y cyflwr hwnnw y mae dynion yn dy­fod i ymgais ar ol ffordd uni­awn; ac yn y cyfamser y mae 'r Arglwydd yn agor dirgeledigaethau ei deyrnas i­ddynt, ac yna y dechreuant weled yr iawn ffordd oddi▪ [Page 239] wrth yr wyrdraws, y gul o­ddiwrth y lydan; ac a ddechreuant weled y porth yn gyfyng, A'r ffordd yn gul, yna llawer a dde­chreuant ymgynghori a'r rhan ymresymgar honno mewn dyn, yr hyn yw gwaith y gelyn, Oblegid y mae efe yn ei wneuthur yn waith iddo yn wastadol, weithio ymaith y cwbl a'r sydd dda; ei ar­fer ydyw, pan ddel neb i gael ei argyoeddi o'r uniawn ffordd, yna iw rhoi hwynt i ym­ofyn, pa fodd yr ânt i mewn trwy 'r porth cyfyng hwn; ac y rhodi­ant yn y ffordd gul honno, ac felly yn dyfod i ymofyn ar ol ffordd esmwythach, a'r diafol y mae efe yn gosod pob [Page 240] math ar Beryglon o flaen dynion ac yn dechreu dywe­dyd wrthynt Fod y ffordd yn rhy anhawdd iddynt rodio ynddi; ac a ddywaid iddynt, Fod llawer o ffyrdd sydd esmwythach a gwell, yn y rhai y gallent ro­dio a gwneuthur yn dda; ac a dywaid iddynt mai hon yw 'r ffordd waethaf o'r Cwbl, Pob peth ond hon; canys digon da y gwyr efe, nad oes un ffordd arall i'r nef: ac medd y gelyn Os perchenogi di 'r Addoliad yma yn yr yspryd, ti a gasheir gan bawb, ac a fyddi mewn enbydrw­ydd o golli 'r Cwbl, ac o gael anfodlonrwydd dy gyfnessaf yma a'th gymydog a'th gydnabyddia­eth accw, ac medd efe, Crefydd newydd godi yw hon, ac nid yw [Page 241] ond o safiad diweddar; ac medd efe y mae 'n crefydd ni yn sef­yll erys hir amser, ac nid all ein mam Eglwys ni mo'r Cyfeiliorni ein henafiaid ni oeddynt yn yr iawn, a'n Gwenidogion y rhai y mae uchel ddysc ganddynt, sydd raid eu bod yn yr iawn, ac onide pwy a all fod yn yr iawn? A pha fodd y gall Creftwyr, Ardd­wyr a'r cyffelyb ddyfodd i wybod y ffordd i'r nefoedd? y pethau hyn a llawer mwy y mae 'r diafol yn ei roi ym meddy­liau pobl, iw gosod yn erbyn yr hyn a fynnai gadw eu heneidiau fel pan ddarffo i Dduw alw pobl drwy ei ys­pryd i rodio yn y ffordd gul; yr hon sy'n arwain i fywyd tragwyddol, yna y mae 'r dia­fol [Page 242] yn [cyfrif eu trefnu] byddi­no yr holl ragddywededig be­thau hyn, a llawer angwaneg a ellid eu crybwyll, y mae efe 'n eu gosod o flaen pobl megis Maglau, a thrwy hyn lawer gwaith y mae 'n troi pobl rhai i un ffordd rhai ffordd arall, ac ni waeth gan­ddo pa ffordd, drwy na dde­lent i rodio yn y ffordd gul, ac i Addoli duw mewn ys­pryd a Gwirionedd; rhai y mae efe yn eu troi i ofnau, pa fôdd y byddant byw; rhai i'r Dom priddlyd o Bechod a drygioni drachefn; rhai i ryw Liwiau Twyllodrus o Grefy­ddau; rhai i ddiofalwch, rhai i anobaith, ac a ddywaid fod eu dydd gwedi myn'd heibio; i [Page 243] eraill y dywaid fod amser ddi­gon edifarhâu, ac felly y mae efe 'n suo pobl i gyscu mewn pechod hyd na byddo amser mwyach; ac y mae 'n dannod i eraill anffyddlondeb rhai a broffessant y Gwirionedd; eithr gwae y rhai a wranda­want arno mewn un rhywo­gaeth sulwa hyn Ti gei atteb am yr hyn yr wyt yn ei wneuthur, ac felly y caiff pawb eraill tros­tynt eu hunain; ac ymmhe­llach, Pa beth bynnag a wnêl eraill, ni bydd hynny escus itti yn nydd y cyfrif.

Gochel gan hynny goelio 'r Sarph gelwyddog, yr hon a'i Chelwydd ac a'i Thwyll, sydd yn myned oddiamgylch i dwyllo 'r Cenhedloedd, ac [Page 244] y mae y rhan fwyaf o'r Bobl wedi eu twyllo ganddi, ac oherwydd bod pobl yn gwran­do mwy arni hi nac ar yr Arglwydd; yw 'r achos pam y mae cyn lleied gwedi eu dewis o'r rhyfedi a alwyd; Canys llawer a alwyd ond ychydig a Etholwyd.

Ni fynnwn i Bobl edrych arno 'n beth chwith mewn perthynas i'r dull yma o re­symu a ddodwyd mewn pobl gan y diafol, Ni fynnwn i neb feddwl yn galed am hyn; canys myfi a ddwedaf itti'n eglur; Mai gan yspryd y dia­fol y rhoddwyd pob peth nad yw uniawn, Cywir a da i feddwl dyn a dynes; ac mai [Page 245] gan yspryd yr Arglwydd y rhoddwyd pob peth a'r sydd dda, uniawn a chyfiawn i fe­ddyliau un dyn neu ddynes; Oblegid Cymerwch sulw ar hyn, fod un o'r ddau yspryd hyn yn dwyn y rhwysc ym meddyliau a serchiadau pawb; y naill yn troi i ddry­gioni, y llall yn troi i Gyfi­awnder; y mae hyn yn wir, pa un bynnag a wnelych ai Credu ai peidio, fo wneir it ei wybod pan fo hi 'n rhy­hwyr, oni ocheli.

Ychydig eiriau yn atteb i'r rhagddywededig Resymau a Gwrthresymau yn erbyn y Gwirionedd a'r Addoliad yn yr yspryd.

Am y Porth cyfyng a'r [Page 246] llwybr cul, y mae efe yn gyf­yng i'r drygionus, ac yn hyfryd i'r Cyfiawn, ac am y llawer o ffyrdd, nid llawer o ffyrdd sydd i fyn'd i'r Nefo­edd, nid oes ond un ffordd i fyn'd i'r Nefoedd, a honno ydyw dyfod i atteb yspryd duw ynoti ac i Addoli duw mewn yspryd a Gwirionedd.

Ac am fod yn gas gan bawb, nid peth newydd yw hyn, Canys Crist a dynion Sanctaidd duw a gashawyd bob amser, fel y gelli ddar­llain yn y scrythyrau: a dywedodd Moses, Farnu ohono y dirmyg yr aethai efe tano, er mwyn Crist yn fwy golud iddo ef, na holl Drysorau 'r Aipht: ac er darfod eu cashau gan [Page 245] [...] [Page 246] [...] [Page 247] ddynion; etto 'r oeddynt yn Anwyl gan Dduw a'r hon en­nyd yma y mae dda ddigon.

Ac am yr embydrwydd o golli dim er mwyn Crist, Cyfrifwyd hyn gan y rhai Cy­fiawn yn bob Llawenydd, ddarfod nid yn unig eu cyfrif yn deilwng i deyrnasu gida Christ, ond hefyd i ddioddef gidag ef; a'r Arglwydd a addawodd, Beth bynnag y mae neb yn ei ddioddef er ei fwyn ef y derbyniant yn y bywyd hwn y Can cymmaint, ac yn y byd a ddaw fywyd Tragywyddol, heb ddiwedd, ac medd y scrythur y rhai ewyllyssiant fyw yn dduwi­ol, yn Ghrist Jesu a erlidir, a dywedodd Crist wrth ei ddy­scyblion nad oedd y gwâs yn uwch [Page 248] na'i Arglwydd os erlidiasent ef yr oedd yn ddiau yr erlidient hwythau. Ac am anfodloni dynion, peth ammhosibl i bobl ryngu bodd Duw a dynion Annuwiol, Archodd Pettr ac Joan i bobl farnu Pa un or au iddynt fodloni Duw a'i Dyn. Ac am fywioliaeth Credwch y scrythur, Ceisiwch Deyrnas Dduw a'i gyfiawnder ef, a phob peth arall a roddir i chwi yn ych­waneg. Matth. 6. 33.

Ac am fod ein Crefydd ni yr hon sydd mewn yspryd a Gwirionedd, yn grefydd newydd godi. Gwir Enllib yw hynny, canys fo 'i gosodwyd hi i fy­nu erys mwy nac un cant ar bymtheg o flynyddoedd; ac [Page 249] nid oes un ffordd arall i'r ne­foedd ond hon; er bod rhai ai proffessant hi; heb rodio ynddi nid yw hyn yn newid yr achos, neu yn gwneuthur y peth nad yw efe yr un ag ydys yn ei broffessu; canys ni newidiodd Judas yr achos yn y peth hwnnw; ac nid yw neb ryw fradwyr i'r Gwiri­onedd ychwaith yn ei newid yn y dyddiau hyn.

Ac am y Gau grefydd, gwir yw ei bod hi o hir safiad, mwyaf oll y tosturi, etto nid yw hynny yn gwneuthur, Oherwydd bod gau Grefyddau gwedi hir sefyll i fynu; fod am hynny yn rhaid iddynt aros byth; ni ddeil hyn, gwir yw, y mae hon gwedi se­fyll; [Page 250] erioed er pan orchguddi­wyd drygioni tan Gochl Cre­fydd.

Ac am yr Eglwys, yr hon medd rhai nid all Gyfeiliorni: Atteb af Nad oes un Eglwys neu Bobl nad ydynt yn Cy­feiliorni, oddieithr y rhai a arweinir ac a dywysir gan ys­pryd Duw, a'r cyfriw ydynt yr unig wir Eglwys; a' rhai a arweinir gan hwn, a arweinir gan yr yspryd ni chyfeiliorn­odd erioed ac nis dichon byth; ac hyd oni ddel pobl at hwn y maent oll yn myn'd ar gyfei­liorn proffessant a fynnont.

Ac am eich henafiaid, y modd yr oedd gida hwynt; i'r Arglwydd y gadawaf hyn­ny; ni farnaf fi am y rhai [Page 251] erioed ni adnabum: ond hyn yr wyf yn ei goelio amdan­ynt, fod rhai ohonynt yn ffyddlon i'r hyn a wyddent, a hynny y mae 'r Arglwydd yn ei ofyn, ac sydd gymeradwy Cantho, ac amdanynt hwy, hwy aethant ymaith, ac yr wyf yn coelio feirw rhai oho­nynt yn y wir ffydd, yn yr hon yr ym ni 'n credu, ac yr wyf yn credu, eu bod yn gor­phywys gida 'r Arglwydd, a'u bod o'r meddwl a'r gredinia­eth yr ym ninnau, er na alwyd hwynt wrth y Llyshenw new­ydd hwn, yr hwn a ddychy­mygodd y diafol yn ein hoes ni iw weision ddodi arnom ni, megis yr oedd gan y diafol ym mhob oes lyshenwau newy­ddion [Page 252] i ddieithro ac i watwor Crist a'i dilynwyr; ac felly y mae cantho 'r awrhon.

Ac am eich Gwenidogion i wybod y ffordd, nid oes neb a edwyn y Gwirionedd; na dim Gwenidogion Cywir, ond y rhai sy'n dyfod iw gwisco a nerth o'r uchelder, yr hwn a adweinir drwy ddatcuddiad ac ysprydoliaeth, yr hyn y mae eich Offeiriaid a'r proffesswyr yn ei wadu­nid allant gan hynny wybod y Gwirionedd, tra font yn gwadu yr hyn sy'n dwyn i wybodaeth o'r Gwirionedd; Oblegid y mae 'r scrythur yn dywedyd, ac yr wyf yn Cre­du mai gwir ydynt) me­ddant, er bod yspryd mewn dyn, [Page 253] etto ysprydoliaeth yr hollalluog sy'n rhoddi deall.

Ac mewn perthynas i ddys­ceidiaeth fawr, y mae hon yn dda yn ei lle, fel y del Dynion i'r gwir ddeall ohoni gwedi ei rhoddi iddynt gan yspryd duw; oblegid dirgelwch yw 'r scry­thur gwedi ei chuddio o­ddwrth ddoethineb y byd hwn; ac erioed ni wybuwyd ddarfod i ddysc oddiallan, neu dygiad ar ddynion, nac uchel ddysc, ddwyn dyn erioed i wy­bodaeth o'r Gwirionedd, na gallu ohoni erioed Agor dir­gelwch duwioldeb, fegis am Paul, yr oedd efe yn wr uchel o ddysc, yr oedd efe o ddoniau ac ddygiad mawr, ac yn ei gyfrif ei hun tu hwnt i llawer [Page 254] o'r Jddewon, etto er hyn i gid yn anwybodol o wir wyboda­eth o dduw, hyd oni ddaeth efe iddo drwy ddatcuddiad Mab duw; oblegid dyma 'r unig beth oedd ac sydd yr awrhon yn dwyn pobl i wybodaeth o'r hyn sydd guddiedig oddiwrth ddoethineb y byd hwn.

Ac ynghylch Crefftwyr ac Arddwyr yn gwybod y ffordd, darllen y scrythyrau, ac yno y [...]anfyddi, mai 'r cyfryw yn bennaf ym mhob oes a ddae­thant i wir wybodaeth o uni­awn ffordd Duw; yr oedd Peter ac Joan y rhai oeddynt wyr anllythrenog, a llawer ychwaneg heb law hynny, y rhai oeddent Wenidogion cymmwys i'r Arglwydd a [Page 255] pha le y mae neb o'r gwyr mawr a ddysc yn y dyddiau hyn a all gystadlu a hwynt? Ond y mae llawer yn y dyddi­au hyn gwedi dyfod i wybo­daeth o'r Gwirionedd, fegis y daethant iddo drwy 'r ddys­ceidiaeth a ddyscasant gan yr Arglwydd. felly y maent yn pregethu, pa u [...] bynnag a wnel ai bod ganddynt ddys­ceidiaeth oddiallan ai na bo, ni wna hynny fawr ym mhe­thau duw, er bod dysc yn dda iawn yn ei lle ir rhai a wnant ddefnydd da ohoni; ond o [...] deliwch sulw y gwyr mwyaf o ddysc sy'n gyffredin yn an­wybottaf o deyrnas Crist; gan hynny nid hynny yw 'r peth sy'n gwneuthur pobl yn Gyfi­awn, [Page 256] nid ydyw ychwaith ddi­gon ddarllain geiriau a gwei­thredoedd y Prophwydi, a geiriau Crist a'r hyn a wnaeth efe, a Chyflyrau 'r Apostoli­on, a pha fodd yr oedd gida hwynt, nid yw ddigon dar­llain y pethau hyn, oni ddaw pobl i fyw yr un Bywyd ac yr oeddent hwythau; ond trwy allu duw y rhaid gwneuthur hynny; ac oherwydd hyn y mae cymmaint bob amswer yn darllain ac yn gwrando, ac heb allu un amser ddyfod i wybo­daeth o'r Gwirionedd, yn ty­bied trwy redeg i bethau o­ddiallan y gwnant yn dda, ac heb fyth ddyfod at Grist, fel yr adnabyddont fywyd Trag­wyddol, yr hyn yw adnabod [Page 257] Duw (fel y dy waid y scrythur) adnabod yr hwn yw Bywyd Trag­wyddol.

Rhoddes duw ddydd ac am­s [...]r i Bawb, fel os mynnant yn y dydd ar amser hwnnw y gallant ddyfod i adnabod duw, a thrwyddo ef gael eu glanhau oddiwrth Bechod, yr hwn yw achos o farwolaeth eu henei­diau.

Ac yn y dydd hwn y myn­nai Crist gasclu pawb atto ei hun fel y casclai iar ei chywi­on dan ei hadenydd; ond os pobl ni ddeuant atto ef yn y dydd ar amser hwnnw pan alwo efe hwynt, Byth nid adnabyddant ryddhad o Gae­thiwed uffern a Marwolaeth.

Galarnad a ellir i godi am y [Page 258] cyfryw oll, y rhai a bechant allan eu dydd y mae 'r nos yn dyfod ar eu gwartha, ac nid oes nid un iw cynnorthwyo, fel y cododd Crist am Gaersalem pan oedd eu dydd gwedi myn'd heibio, efe a aeth ac a'i gwe­lodd gida mawr dristwch, ac a wylodd drosti mewn mawr▪ dosturi, O! Jerusalem Jerusa­lem yr hon wyt yn lladd y Proph­wydi, ac yn llabyddio y rhai a ddanfonir attat! pa sawl gwaith y mynaswn gasclu dy Blant yn­ghyd megis y cascl iâr ei chywion tan ei hadenydd, ac nis mynech? ac ymmhellach medd efe, o na adnabuait yn dy ddydd hwn y pethau a berthynant i'th heddwch! ond yn awr y maent yn guddie­dig oddiwrth dy lygaid. felly [Page 259] y mae gida phawb a bechant allan eu dydd, fel y gwnaeth­ant hwy; canys y mae 'r Ar­glwydd yn ymryson a phawb, fel yr ymrysonodd efe a hwynt­hwythau, iw dwyn hwynt i wybodaeth o'r pethau a ber­thynent iw heddwch; ond y maent hwy byth yn gorphy­wys yma mewn anwyboda­eth, heb ymroi i gynhyrfia­dau yspryd Christ, er bod pe­thau gwedi eu rhoi ynghadw ar eu medr, a Berthynant iw heddwch; etto yn y cyflwr hwn nid ydynt byth deilwng iw gwybod, am nad ydynt yn Credu, a'r rhai nid ydynt ffvddlon mewn ychydig, ni ddeuant byth i wybod llawer.

Fel hyn y digwydd i bawb [Page 260] a'r a bechant allan eu dydd, ac na attebant dduw yn yr am­ser y mae efe 'n ymryson a hwynt.

Felly da yw i bawb ysty­ried y pethau hyn, cin y bo hi'n rhy ddiweddar, fel y caffont sicrwydd o'r hyn a saif gida hwynt, a gwneuthur dewisiad o'r hyn a wnaeth Mair y rhan dda honno yr hon ni chyme­rir byth oddiwrthynt, ac yn hyn y daw pobl i orphen eu Gyrfa mewn llawenydd, a dodi eu pennau i lawer mewn heddwch pryd na bo dyddiau nac Amser mwyach.

Cymmhelled a hyn y rhyddheais fynghydwybod o'r hyn oedd yn gorwedd arnaf oddiwrth yr Arglwydd iw [Page 261] scrifennu mewn cariad i bawb a chwenychant fod mewn ffa­for gida Duw fel y caffont si­crwydd a chymeriad gid ag ef iw heneidiau pan fo eu cyrph gwedi eu dodi yn eu beddau.