PEN. I. Pa fodd i ddechreu 'r diwrnod gydâ Duw.

I. PAn ddeffroech gyntaf y boreu, cyſſegra i Dduw flaenffrwyth dy feddyliau, drwy dderchafu dy galon i fynu atto ef mewn moliant a diolchgarwch, am y gorphywyſdra diddanus a ganniatâodd efe i ti y nôs a aeth heibio. Canys oni buaſei fôd yr Arglwydd yn dragraſlawn wrthit, ti a allefit huno hûn marwolaeth; ie ri a allefit ddeffroi á flammau uffern o amgylch dy gluſtiau. Pa faint o achos gan hynny ſydd i ti i fendithio Duw, megis am drugareddau 'r Hôs, felly am adnewyddu ei drugareddau gydâ 'r dydd? Ac yna ymbil â Duw o'r galon, megis i'th gadw di rhag pôb enbydrwydd, (ond yn enwedig rhag pechu yn ei erbyn ef) felly hefyd ith gyfarwyddo, ath gynnorthwyo, a'th fendithio yn dy holl orchwylion cyfreithlon y dwthwn hwnnw.

II. Pan Ddarfyddo i ti fal hyn gyſſegru dy ddeffróad cyntaf i Dduw, yna nawſeiddia dy galon mewn difrifol fyfyrdod am Dduw, ac am ryw un neu gilydd oi briodoliaethau gogoneddus ef: Megis,

I. Am anfeidrol burdeb Duw, yr hwn ſydd lanach ei iygaid nag y gall edrych ar anwiredd gydâ 'r bodlonrwydd lleiaf; eithr y mae ef yn caſáu pôb pechod â châs cyflawn megis yr hyn ſy 'n wrthwyneb iw naturiaeth ef Difrifol yſtyriaeth o hyn a fyddei, trwy fendith Duw, yn rymmyſlawn i ddaroſtwng y meddyliau aflan ar ſy yn arferol o godi o'th galon lygredig di.

2. Am Hollalluogrwydd Duw, drwy yr hwn y mae ef yn abl i gyflawni dy holl ddiffygion, i'th gynnal dan dy holl brofiadau a phrofedigaethau, ac i'th ddwyn drwy dy holl orchwylion. Difrifol yſtyriaeth o hyn ni ddichon amgen na'th gynnhyrfui di, megis i redeg at Dduw mewn gweddi yn dy holl ddiffygion a'th gyfyngderau, felly hefyd i fwrw dy hun arno ef a'i allu, am gymmorth ac ymwared cyfamſerol, yr hwn byth ni phalla ar cyfryw rai a ymddiriedant ynddo.

3. Am waſtadol Breſennoldeb Duw o'th amgylch, a chydâ thi, pa le bynnag yr wyt, a peth bynnag yr wyt yn ei wneuthur, canys y mae ef yn amgylchynu dy lwybr a'th orweddfa, ac ydyw yn hyſpys yn dy holl ffyrdd, Pſal. 139. 3. A phryd nad oes un dŷn yn dy weled, etto mae efe yn dy ganfod di, ger bron Browdle yr hwn y rhaid i ti fefyll ryw ddydd, i roddi cyfrif am dy holl weithr doedd. Diammeu y byddei yn gymmorth enwedigol yn erbyn pechod, ac yn fodd rhagorol i beri i ti fôd yn wiliadwrus ar dy holl ffyrdd a'th weithredoedd, ped yſtyrit ti vn ddifrifol broſennoldeb Duw yn canfod pob peth o'th amgylch▪

4. Am Holl-wybodaeth Duw, y modd y mae ef yn gwybod pob peth, hyd yn oed dirgel feddyliau dy galon, a bwriadau dy feddwl oddifewn, p lygdid ye hwn y mae pób peth yn noeth ac yn agored, Heb. 4. 13. Nid oes ûn meddwl balch, bydol, trachwantus o fewn dy galon, nad yw Duw yn gwybod oddiwrtho; ie efe a ddwg bôb peth dirgel i farn. Preg 12. 14. Pe dwys yſtyrid hyn, pa fôdd y parai i ti fôd yn wiliadwrus ie ar dy galon ac yn ofalus i orlethu pôb meddyliau drygionus trachwantus yn eu cynnwrf cyntaf, ac i ymgadw yn bûr ac yn union yn yr hyn a wnelych, yn enwedigol yn y dyledſwyddau o addoliad a gwaſanaeth Duw, gan wybod nad oes rhagrithio oi flaen ef.

HIa Adgofia pa bechod yw hwnnw, i ba un y clywi di dy hun yn barottaf, ymarfoga dy hun yn ei erbyn ef â'r rheſymmau cadarnaf a ellych; ac yna dŵg dy galon i wrolfryd diyſgog, megis yn erbyn y pechod hwnnw, felly hefyd yn erbyn yr achoſion o hono, a phob peth ar a'th▪ lithio iddo.

IV. Wrth godi o'th wely, cymmer bôb achlyſur o ſanctaidd a nefolaidd fyfyrdodau. I roddi i ti beth cyfarwyddyd,

I. Pan ganfyddech noethni dy gorph, dyged hynny ar gôf i ti dy bechod, yr hwn a barodd i ti yn gyntaf gywilyddio oi blegit. Canys cyn iddynt bechu, nid oedd cywilydd ar ein henafiaid cyntaf oblegit eu noethni, Gen. 2. 25. A pha fôdd y dylaei yr yſtyriaeth o hynny dy gynnhyrſu di, yn ddifrifol i hiraethu am y wiſg o gyfiawnder Chriſt, i gael dy wiſgo â hi, yr hon a'th wnaiff di yn garueidd ac yn anwyl yngolwg Duw, Dat. 3. 18.

2. Bydded ith godiad o'th wely dy goffau di, megis am yr adgyfodiad o farwolaeth pechod, i fywyd o râs ymma; felly hefyd am adgyfodiad dy gorph allan o'r bêdd i fywyd tragwyddol y dydd diweddaf, pan bo 'n rhaid i ti ac i bawb o honom ymddangos gar bron y Barnwr mawr, i roddi cyfrif am ba beth bynnag a wnaethom ni ymma.

3. Bydded i oleuni 'r dydd ddwyn ar gôf i ti Jeſu Griſt, yr hwn yn fynych yn yr Scrythur a elwir yn Oleuni, ie y gwir Oleuni.

4. Wrth wiſgo dy ddillad am danat, gollwng allan dy galon mewn difrifol fyfyrdod am y wiſg wenn o gyfiawnder Criſt. A thrwy ffydd cymmhwyſa Griſt a'i gyfiawnder i ti dy hun, gan orphwys a rhoi dy oglud arno ef am faddeuant o'th bechodau ymma, ac am iechydwriaeth dragywyddol ar ôl hyn.

Ith annog di yn gydwybodus i arfer yr hyfforddiadau hyn a grybwyllwyd am danynt o'r blaen, yſtyria,

I. Fe fydd byn yn fôdd enwedigol i gadw meddyliau bydol, anllad ac amhur allan o'th galon, fal naill ai ni feiddiant ddyfod i mewn, neu hwy a gedwir yn hawſach allan.

2. Drwy hyn y bydd dy galon wedi ei diogelu ai chadarnhau yn odiaeth, yn eybyn cynnhyrfiadau Satan, yr hwn, oe byddi di eſceulus yn hyn o beth, ni bydd dim yn ôl o daflu er bentewynion uffernol ith enaid.

3. Meddyliau da a ſanctaidd a ollynger gyntaf y boreu i galon criſtion, ai cadwant hi mewn gwell hwyl drwy 'r dydd rhagllaw.

PEN. II. Am weddi foreuol yn y dirgel.

CYn gynted ac y codech, dôs i ryw le dirgel, ac yno offrwm i Dduw foreuol Aberth o weddi a diolch. Y ddyledſwydd hon o weddi ddirgel a orchmynnir yn eglur gan ein Iachawdwr, Mat. 6. 6. Tydi pan weddiech, dôs ith ſtafell, ac wedi cau dy ddrŵs, gweddia ar dy Dâd yr hwn ſydd yn y dirgel: a'th Dâd yr hwn a wêl yn y dirgel a dûl i ti yn yr amlwg. Ac am weddio yn foreu, y mae gennym ni ecſampl Criſt a rhai o'r pennaf o'r Seintiau i'n hannog ni i hynny. A'r boreu, yn blygeiniol iawn, wedi i Griſt godi (Medd Marc. 1. 35.) efe a aeth allan, ac a aeth i le anghyfannedd, ac yno y gweddiodd. Fe gyfode Jôb yn foreu (Pen. 1. 5.) ac a offrymmei boeth offrymmau ir Arglwydd. Ac medd Dafydd, yn foreu Arglwydd y clywi fy llêf: yn foreu y cyfeirief attat, ac yr edrychaf i fynu. Hwyr, a boreu, a hanner dydd y gweddiaf, a byddaf daer, Pſal. 5. 3. a'r 55. 17. Tair gwaith yn y dydd (ac yn ddiammeu y boreu oedd un waith o'r tair) y goſtyngei Ddaniel ar ei liniau, ac y gweddidi, ac y cyffeſſei o flaen Duw, yn ei ſtafell, Dan. 6. 10. Y mae rheſwm a phrawf yn dyſcu i ni, fôd ein coffadwriaethau, a holl nerthoedd ein eneidiau yn fwy bywiol y boreu, nag ar amſeroedd eraill, i gyflawni dyledſwyddau fanctaidd, ar ôl cael cwſg a gorphywyſfa felus y nôs o'r blaen. O gau hynny! Gad bôb peth heibio yn hytrach nâ boreuol weddi yn y dirgel. Os bydd dy orchwylion yn fawr ac yn pwyſo arnat, cais godi yn foreuach; na chymmer ddim yn llaw nes i ti yn gyntaf dy orchymmyn dy hun, a'th orchwylion i Dduw trwy weddi: Canys pa fôdd y gelli di, gydâ dim hyder ddiſgwyl am fendith Duw ar dy boen a'th lafur, heb alw ar Dduw yn gyntaf, yn gymmaint ac mai gweddi yw 'r môdd a ſancteiddiodd Duw tuag at ddyfod o hyd pôb peth daionus? Mat. 7. 7. Ac y mae Duw wedi dangos ei fodlonrwydd ir ddyledſwydd hon, trwy ddatcuddio ei hunan iw bobl ynddi. Pa bryd y danfonodd yr Arglwydd y gennadwriaeth ddiddanus honno at Ddaniel, ei fôd ef yn anwyl i Dduw, ond pan yr oedd ef yn gweddio yn ddirgel? Dan. 9. 20. 23. A diammeu ydyw, gaffael o lawer o filoedd dyneru eu calonnau, gwaſcaru eu dychryniadau, diddymmu eu ammheuon, cadarnhau eu ffydd, ſelio eu ſiccrwydd, pan oeddynt yn gweddio yn ddirgel. Pa annogaeth y ddylei hyn fôd i ni, i arfer gweddi ddirgel yn waſtadol?

Ac megisy mae 'r boreu yn amſer tra cymmwys i gyflawni y ddyledſwydd hon, felly yn y boreu, goreu po cyntaf; cauys os goſodi di ar un rhyw orchwyl neu ymreſymmiad bydol, cyn it offrwm i fynu dy Aberth boreuol, di gai weled y bydd llawer anhawſach i ti gadw y bŷd allan o'th ben, a'th galon yn glôs neu'n dynn wrth y ddyledſwydd hon o weddi. Eithr os rhyw achos anghyffredinol a barodd i ti ei hoedi hi, na fydded i ti ar hynny moi heſgeuluſo hi yn hollawl; ond bydd ofalus am gymmeryd yr odfa gyntaf, i fyned o'r neulltu ith ſtafell, i offrwm yno dy foreuol Aberth i Dduw.

Ond gochel yſgafnder, eithr bydd ddifrif, gwreſog, a thaer mewn gweddi, gan wybod mai llawer a ddichon taer weddi y cyfiawn, Jac. 5. 16. Yn ddiammeu, un rheſwm enwedigol paham nad attebir ein gweddiau ni yn fynych ydyw hyn, ſef, o herwydd ein bôd ni 'n gweddio gydâ chyn lleied o fywyd a gwreſogrwydd; Gwir yw nad elli di bôb amſer fôd mor wreſog ac ar ryw brydiau eraill; etto ti ddylit ymegnio yn waſtadol yn erbyn marweidddra ac oerni a chrwydraidd feddyliau mewn gweddi. Ir diben hyn arfer dy leferydd wrth weddio, mor fynyched ac y gellych yn weddus wneuthur hynny, (ond nid er mwyn cael dy glywed gan ddynion, ac i gael clôd ganthynt hwy am dy waith) oblegid fe ddichon dy leferydd fôd yn fôdd, megis i helaethu dy wyniau (ſef dy chwant, dy gariad, &c.) drwy eu derchafu nhwy i râdd a fo uwch; felly hefyd i gadw dy feddwl rhag gwibian ymma a thraw ar ôl y bŷd a'i bethau.

Heblaw di weddi arferedic y boreu, fe fŷdd da anfon i fynu weddiau a Moliant at Dduw a ſaethech allan ar gip meddwl, a hynny yn fynych ar bôb achlyfur.

Wrth weddiau a Moliant a ſaether allan ar gip meddwl, yr wyfi yn deall Derchafiad y galon i fynu at Dduw yn ddiſymmwth, ar ryw achlyſur preſennol, naill ai mewn ffordd o Erfyniad, neu o roddi Diolch.

Y cyfryw weddiau a gawn ni yn orchmynnedig, tan yr Eirchion cyffredinol hynny o weddio yn waſtad, a gweddio yn ddibaid; Luc. 18. 1. 1 Theſ. 5. 17. Meddwl yr hyn yw, nid ar fôd i ti ymoſod yn hollawl ac yn unic ar weddi, fel yr eſcculufit y Gair, a dyledſwyddau eraill o Dduwioldeb, neu orchwylion cyffredinol dy alwedigaeth; eithr ar i ti (heblaw dy brydiau cyffredinol a goſodedig o weddi) fôd gennit yn waſtad agwedd yſpryd i weddio, gan fôd yn barod ar bôb achlyſur, idderchafu dy galon i fynu at Dduw mewn rhyw ddeiſyfiadau byrrion. I'n hannog ni i arfer y fâth weddiau,

I. Yſtyriwn, y gallwn ni, trwy weddi ar gip meddwl, neu ſaeth-weddiau, bôb amſer, ac ym mhôb rhyw le, ſef yn ein ymdriniaeth â dynion, ymdrîn befyd â Duw y prŷd hynny, a mwynhau cymdeithas ſanctaidd ag ef, ac etto eraill yn y cwmpeini heb wybod oddiwrth hynny. Fal hyn Nehemiah ynghanol ei ymddiddanion â'r Brenin, a weddiodd ar Dduw y nefoedd, drwy dderchafu ei galon at Dduw mewn rhyw weddi a ſaethodd ef allan yn ddiſymmwth, Pen. 2. 4. Ac fel hyn tra 'r ydwyt ti yn ſiarad â dynion ynghylch maſnach fydol, neu ryw beth arall, a phan wyt ti ar waith dy alwedigaeth, tydi a elli, heb ddim rhwyſtr ith orchwylion, drwy dderchafu dy galon at Dduw, mewn anadliadau yſprydol neu weddiau byrrion, ymddiddan ag ef a mwynhau cymmundeb comfforddus a'r Arglwydd, 2 chael ei gymmorth ai fendith ef yn ac ar dy negeſeuau ath orchwylion.

2. Y mae gweddiau o'r fath hyn yn anghenrheidiol o achos peryglon a throchfeydd diſymmwth, y rhai y dygir pobl Dduw lawer gwaith iddynt, y rhai ni chaniadhânt mor amſer i weddi barháus, ac yn enwedig oblegid v llygredigaeth ſydd yn eu calonnau nhwy, ac y ſydd yn eu tueddu au gogwyddo nhwy i bôb mâth o bechod

3. O achos amryw lithradau a ſyrthiadau pobl Dduw, y rhai a'u geſyd hwynt ar waith gweddio am bardwn a maddeuant am danynt.

4. O achos y tra-aml drugareddau, bendithion ac ymwarediadau y maent, beb ddiſgwyl am danynt, yn eu derbyn oddiwrth Dduw, y mae mynych achlyſur iw bobl ef i ſaethu allan weddiau a diolchgarwch atto eſ yn ddiſymmwth.

5. Y mae 'r Scrythur yn rhoddi amryw o ſiamplau o waith Duw yn derbyn yn raſol, ac yn gobrwyo y fath weddiau: Megis o'r weddi a ſaethodd Dafydd allan, ar gip, yn ddiſymmwth yn erbyn Ahitophel, ar ir Arglwydd droi ei gyngor ef yn ffolineb, 2 Sam. 15. 31. Yr hon weddi y dderby niwyd yn raſol, ac a ganihatáwyd trwy ddiddymmu y cyngor hwnnw, 2 Sam. 17. 14. Y cyffelyb yr ydym yn ei ddarllain am weddi Nehemiah a ſaethodd ef allan at Dduw, ar iddo ogwyddo calon y Brenin i ganiattáu ei erfyniad ef, yr hon a wrandawyd ac a attebwyd yn raſlawn, Nehem. 2. 4, 6. Felly hefyd gweddi y lleidr edifeiriol, yr hon a ſaethodd ef ar gip at Griſt, Arglwydd cofia fi, pan ddelych i'th deyrnas, a dderbyniwyd ac a attebwyd yn raſol gan Griſt, Luc. 23. 42, 43. Ni wnaeth ef ond dymuno ar i Griſt ei gofro ef pan ddelei iw deyrnas; Criſt ynteu a ddywedodd wrtho, y cai ef fyned yn ebrwydd gydag ef iw deyrnas, gan ganiattau iddo fwy nag a ddymunaſei. Sanctaidd ſaethiadau 'r meddwl mewn gweddi neu ddiolch, ydynt yſprydol anadliadau calon raſol, y rhai megis ac y maent yn rayngu bôdd i Dduw yn fawr, felly y maent yn peri mawr elw i Griſtianogion; canys er eu bôd hwy yn fyrrion iawn ac ar frŷs, etto anfynych y dychwelant yn eu hôl yn wâg.

Yn hyn bydd ofalus i ddal ſulw ar ddau beth i ymochel rhagddynt.

1. Nac ymfodlona ddim ar y Gweddiau a'r clodforiadau hyn a ſaethech allan ar gip meddwl, megis pe byddynt yn ddigonol i ti ar dy orweddiad i lawr, a'th gyfodiad i fynu, ac nad rhaid i ti mo'th flino dy hun â dim hŵy gweddiau. Oh! na âd ir gweddiau hyn ymoryſgwyddo allan mo'th weddiau yn dy ſtafell, nac yn dy deulu; ond megis ac y mae Duw yn ei Air yn gofyn y naill yn gyſtal ar llall, gwna ditheu gydwybod o bôb un o honynt yn eu prŷd a'u cyfle.

2. Gochel ſaethu allan weddiau balogedig, y rhai ſy yn dyfod oddiwrth y wefus, eithr nid oddiwrth y galon. Os dywedi yn unic o'r dannedd allan, mewn ffordd gynnefinol, ac nid o'r galon, y fâth eiriau a hyn, Arglwydd daionus, ac ô Dduw da, neu yr Arglwydd a'm catwo, ac Arglwydd trugarhâ wrthif, a hyn i gŷd a'r cyffelyb yn yſgafn, ni ddichon y cwbl fôd ddim gwell nâ chymmeryd enw Duw yn ofer, am yr hyn heb wîr a diffuant edifeirwch ni chyfrif Duw mo honot yn ddieuog.

PEN. III. Am ddarllen yr Scrythyrau yn neullduol.

Cymmer bôb mâth o achlyſur ac odfa i ddarllen yr Scrythyrau ſanctaidd. A diammeu y dylai y Gair a Gweddi fyned law yn llaw ynghŷd, megis arfer beunyddiol y Criſtion; Canys pôb peth a ſancteiddir gan air Duw a gweddi, 1 Tim. 4. 5. Goſod gan hynny neu bennoda ryw amſer terfynnedig ar bob diwrnod i ddarllen y Gair. Y boreu yw 'r pryd cymmhwyſaf, pan ydyw ein hyſprydoedd a'n ſynhwyrâu yn fwyaf bywiol. Drwy ddarllen tair pennod yn y dydd, y gellir darllen y Bibl droſto i gŷd mewn blwyddyn. Ond ni fynnwn i rwymo neb i hyn cyn gaethed, a bôd iddo yn waſtad fyned rhagddo yn darllen rhyw gyfran o'r Scrythyrau bôb dŷdd Eithr os rhyw achos anarferol a rwyſtra dy dâſg cyffredinol, dybla ni amſer arall; Canys trwy 'r Scrythyrau ſanctaidd yn unic y gallwn ni gyrraedd gwybodaeth o holl ewyllys Duw. Megis y mae 'r ddyledſwydd hon yn orchmynedig yn y 5. 0 Joan, 39, lle mae 'n achubwr yn dywedyd, Chwiliweb yr Scrythyrau, canis ynddynt hwy yr ydych chwi yn meddwl cael bywyd tragwyddot: Felly hefyd y mae hi 'n ganmoledig yn ecſampl Dafydd ac eraill, dy deſtiolaethau, medd Dafydd oeddynt fy hyfrydwch am cynghorwŷr, Pſal. 119. 24. Fe ganmolir y Bereaid am chwilio yr Scrythyrau beunydd, Act. 17. 11. a Thimotheus (2 Tim. 3. 15) am wybod yr Scrythur lân er yn fachgen. Ac y mae 'r Pſalmydd yn ei wneuthur yn nôd o ŵr gwynfydedig, fôd ei ewyllys ef ynghyfraith yr Arglwydd, ai fôd ef yn myfyrio yn ei gyfraith ef ddydd a nôs, Pſal. 1. 2. Fel y byddo Gair Duw yn fwy buddiol i ti,

I. Darllen y Gair gydâ phôb parch ſancteidd-tân, megis y • gŵydd a phreſennoldeb Duw, gan gredu mai Gair Duw ydyw efe, a lefarwyd ac y ſcrifennwyd gan ddynion ſanctaidd Duw, megis y cynbyrfwyd hwy gan yr yſpnyd glân, 2 Pet. 1. 21. Rhuf. 15. 4. Am hynny pan ymoſodeth i ddarllen y Gair, dywed wrthit dy hun, Gwrandawaf beth a ddywaid yr Arglwydd wrthifi yn yr Scrythyrau.

2. Derchafa dy galon i fynu mewn gweddi at Dduw, megis am yſpryd o lewyrchiad, i agor golygon dy ddealldwriaeth, fel yr iawn ddeallech ei Air ef: felly am ddoethineb iw gymmhwyſo ef attat dy hun, am goffadwriaeth iw gadw, ffydd i gredu, a grâs i arfer yr hyn a ddarllenech.

3. Darllen ſanctaidd fucheddau a gweithredoedd plant Duw, nid yn unic megis matterion o hiſtori, ond megis ecſamplau iw dilyn: Canys pa bethau bynnag a ſcrifennwyd o'r blaen, er addyſc ini yr ſcrifennwyd hwynt, Rhuf. 15. 4. Am hynny pan ddarllennech am uniondeb Noah, am ffydd Abraham, am laryeidd-dra Moſes, am Ddefoſiwnau Dafydd, am ammynedd Job, am Zel Joſias, am hyfdra Petr ac Joan yn achos Criſt, am lafuriadau Paul, ac am rinweddau eraill y ſeintiau gynt, gwna dy oreu ar harddu dy broffes â'r rhadau a'r trwſiadau hynny, ac ar fôd wedi dy gynnyſgaeddu oddifewn ac oddiallan â'r cyffelyb rinweddau.

4. Wrth ddarllen yr addewidion, a'r bygythion, y cynghorton a'r rhybyddion, cymhwyſa hwynt felly attat dy bun, fel pe baufei-Dduw wedi traddodi yr unrhyw i ti erbyn dy enw. Canys felly yr addewidion a wnaed i eraill ath annogant di, bygytnion yn erbyn eraill ath ffrwynant di rhag pechu, cynghorion i eraill ath gynnhyrfa di ith ddyledſwydd, a'r rhybyddion i eraill ath wna di yn ymogelgar.

5. Myfyria yn ddifrifol ar yr hyn a ddarllenaiſt, fal y gallech felly ei gofio a'i ddeall ef yn well; Deellais fwy nâ 'm holl athrawon, medd Dafydd, noda ei reſwm ef, o herwydd dy dyſtiolaethau yw fy myfyrdod, Pſal. 119. 99. A pha fôdd y mae 'n boſſibl ir Gair a ddarlleni fôd yn lleſol i ti, a thitheu heb feddwl fyth am dano gwedi darfod i ti ei ddarllen ef?

6. Gwna dy oreu ar weithio peth o'r hyn a ddarllenaiſt ar dy galm, ac na rô mor ſwydd i fynu, nes i ti gael anwydau dy enaid wedi eu cynnheſu wrth hynny, ſef dy chwant i chwantu, ath gariad i garu yr hyn ſydd dda, ath gaſineb i gaſâu yr hyn ſydd ddrwg.

PEN. IV. Am wiliadwriaeth Chriſtianogol.

NA feddwl, darfyddo i ti gyfarch gwell i Douw drwy weddi a darllen ei Air ef y boreu, y gelli di gymmeryd dy gennad oddiwrtho ef ar hŷd y dydd ar ôl hynny. Eithr at dy weddiau ath ddarllen cyſſyllta wiliadwriaeth griſtianogol; yr hyn ſydd ddyledſwydd yn gorwedd ar bawb, ac a gymmhellir arnom yn fawr iawn yn yr Scrythur, Mar. 13. 37.

Y mae naturiaeth y wiliadwriaeth griſtianogol yn ſefyll, mewn ſynhwyrol ddaliad ſulw arnom ein hunain ym mhob peth, gan ddyfal graffu ar ein holl ffyrdd a'n gweithredoedd, fal na bythom ni yn anfodloni Duw mewn dim, ond yn hytrach yn rhyngu bôdd iddo ym mhôb peth. Anghenrheidrwydd y ddyledſwydd hon ſydd yn ymddangos,

1. Oddiwrth wiliadwriaeth ein gwrthwynebwr cyffredin y Diafol; Canys megis y mae 'r Apoſtol Petr yn llefaru, Y mae eich gwrth-wynebwr y Diafol megis llew rhuddwy yn rhodio oddi amgylch, gan geiſio y nêb a allo ei lyngcu. Y mae pôb gair yn bwyſig, ac yn cynwys ynddo rheſwm enwedigol am wiliadwriaeth griſtianogawl 1. Eich gwrthwynebwr yw efe, yr hwn a wnaiff i chwi yr holl aflwydd ar a allo; am hynny byddwch wiliadwrus. 2. Ymma y goſodir ef allan wrth ei enw Diafol, yr hwn ſy'n mynegi ei fôd ef yn gyhuddwr, ac yn ûn ſy yn ceiſio pôb mantais ar a allo yn eich erbyn, am hynny byddwch wiliadwrus. 3. Fe goſodir ef allan wrth ei Greulonder, trwy ei alw ef yn Lew, ie ac i chwanegu dychryndod, fe a'i gelwir ef yn Llew rhuadwy, am hynny byddwch wiliadurus. 4. Fe goſodir ef allan wrth ei Ddiwydrwydd, a'r boen y mae ef yn ei gymmeryd, Y mae ef yn rhodio oddi amgylch, nid yw ef yn eiſtedd yn llonydd, eithr y mae ef yn ddiorphwys i wneuthur drwg, am hynny byddwch wiliadwrus. 5. Fe goſodir ef allan wrth ei Gyfrwyſtra, gan geiſio, hynny yw gan yſpio ym mhôb lle i gael ei fantais oreu, am hynny byddwch wiliadwrus. 6. Wrth ei Ddiben a'i fwriad yſtrywgar ef, yr hyn yw Deſtryw eneidiau dynion, canys y mae ef yn rhodio oddi amgylch, gan geiſio y nêb a allo ei lyngcu. Gan fôd gennym gan hynny y cyfryw Wrthwynebwr ac yw y Diafol, yr hwn ſydd greulon, a chyfrwys, a maleiſus, mae 'n perthyn i ni fôd yn wiliadwrus arnom ein hunain.

II. Heb law y Gwrthwynebwr ymma oddiallan, mae Gelyn oddi fewn. Y mae pôb dŷn yn dwyn gelyn yn ei fynwes, yr hwn yw ei galon lygredig ei hnn, yr hon nid yw ddim llai diwyd, ac y mae 'n fwy peryglus nag yw y Diafol, a hynny a ymddengys mewn dau beth yn enwedigol.

1. Er bôd gelyniaeth gwaſtadol rhwng y Diafol â ni, etto nid ydym ni yn ymladd yn waſtadol; ond y mae ymladd ac ymdrech gwaſtadol rhwng y cnawd â nyni, Canys y mae y cnawd yn chwennychu yn erbyn yr yſpryd, a'r yſpryd yn erbyn y cnawd▪ a'r rhai hyn a wrthwynebant ei gilydd, fel na alloch wneuthur beth bynnag a ewyllyſioch, Gal. 5. 17.

2. Ni allei 'r Cythraul ei hun wneuthur llawer o niweid i ni heb gymmorth a chŷdſynniaid ein calonnau llygredig. Efe a all ein perſwadio a'n denu ond ni all ef mo'n gyrru ni i bechu. Oni bai fôd ein calonnau llygredig ein hunain yn cyttuno â'r pechod, ni thyccial waith y Cythraul gŷdâ ni ond ychydig. Ond fe ddichon ein calonnau wneuthur i ni niweid heb ddim o gymmorth a chydſynniaeth y Cythraul. Mae digon o Gythraul ynghalon pôb ûn o honom ni, i'n twyllo a'n difetha heb help ûn Cythraul arall. Am hynny gan fôd gennym y cyfryw wrthwynebwr peryglus ac yw y Diafol oddiallan i ni, a pherycclach gelyn o'n mewn, ſef, ein calon lygredig, mae i ni achos da i arferu y ddyledſwydd hon o wiliadwriaeth yſprydol.

O ran cyrrhaeddiad y ddyledſwydd ymma, mae 'r Apoſtol yn ei goſod hi ar lawr mewn ymadroddion cyffredinol, Gwilia di ym-mhôb peth, 2 Tim 4. 5. Yr hyn a ddoſparthaf yn amryw geingciau ar eu pennau eu hunain▪ megis, 1. Ar dy Feddyliau, Geiriau a Gweithredoedd. 2. Yn erbyn pechod yn gyffredinol, a'i amryw rywogaethau.

PEN. V. Am Wiliadwriaeth ar ein Meddyliau.

RHaid i ti fôd yn wiliadwrus ar dy feddyliau, na letteuo dim coeg amcanion o fewn dy galon, Jer. 4. 14. Y mae meddyliau drwg yn cyfodi mor naturiol o'r galon ac y mae 'r gwreichion o'r tân, ac y maent yn ein dilyn ni bôb amſer, ym mhôb lle, ac ym mhôb gorchwyl. Pe bae meddyliau llaweroedd wedi goſod allan yngolwg y bŷd, pa fydoldeb, pa gybydd-dra, pa falchder, pa anlladrwydd ac aflendid a ymddangoſei yn llawer o feddau gwynnion?

Ich hannog chwi i wiliad ar eich meddyliau, yſtyriwch,

I. Fôd meddyliau dryg-chwantus, balch, ac annuwiol yn bechodeu gweithredol, er na thorront allan ir weithred; Canys meddyliau, er eu bôd oddi fewn, etto y maent yn weithrediadau yr enaid; ac yn yr hyn y maent yn ddrwg, y maent yn bechadurus. Craffwch ar yr hyn y ddywedodd Petr wrth Simon Magus, Act. 8. 22. Edifarhâ, a gweddia Dduw a faddeuir i ti feddyl-fryd dy galon, megis ac pe buaſei ei ddrwg feddyliau ef yn fwy pechod nâ'i holl bechodau eraill ef.

2. Nid yw Meddyliau drwg yn unic yn bechadurus ynddynt eu hunain, eithr y maent hwy hefyd yn achos o bôb pechod mewn geiriau a gweithredoedd; Canys chwant wedi ymddwyn, a eſcor ar bechod, Jac. 1. 15. Wedi i feddyliau trachwantus ymddwyn yn y galon, buan yr eſcorant ar bechod, gan dorri allan i weithredoedd o fudreddi ac aflendid.

3. Yſtyriwch, fôd yr Arglwydd mor fanwl yn dal ſulw ar bôb meddyliau pechadurus oddifewn, ac y mae ef ar weithredoedd pechadnrus oddiallan. Mae ef yn holl-wybodus, ac a edwyn bôb peth; ie efe yw profwr a chwiliwr ein calonnau, ac felly y mae ef yn gydnabyddus a phôb meddwl ofer, balch, godinebus, ac annuwiol, ar ſy yn ein calonnau ni, er nad yw dynion yn gwybod oddi wrthynt hwy. Ebe Ddafydd wrth Dduw, Pſal. 139. 2. Deelli fy meddwl o bell, hynny yw, er bôd Duw ym mhell yn y nefoedd, etto y mae efe cyn belled yn-gwybod pôb peth, ac y mae hyd yn oed ein meddyliau ni yn hyſpys iddo fe: neu ynte yr yſtyr yw, y mae ein bwriadau ni, ym mhell cyn iddynt gael eu hymddwyn yn y meddwl, yn gydnabyddus iddo fe.

4. Yſtyriwch, y barna 'r Arglwydd ni ar y dydd olaf wrth ein meddyliau, yn gyſtal ac wrth ein geiriau a'n gweithredoedd, Y mae Duw wedi goſod diwrnod, yn yr hwn yr eglura fa fwriadau y calonnau, ac y barna fe ddirgeloedd dymon trwy Jeſu Griſt, I Cor. 4. 5. Rhuf. 2. 16. Lle, wrth ddirgeloedd dynion, y gellir deall, megis eu pechodau hwynt oddiallan, a wnaethant hwy yn ddirgel, felly hefyd ddirgel feddyliau eu calonnau oddifewn. Yno fe fydd rhaid i ni roddi cyfrif i Dduw am ein drwg feddyliau, yn gyſtal ac am ein drwg weithredoedd; ie am ein hofer a'n ſegur feddyliau, yu gyſtal ac am ein hofer a'n ſegur eiriau. Yno yr heidiau hynny o'n meddyliau ofer, coeg, godinebus, bydol, a ddatcuddir, ac a wneir yn amlwg, er cywilydd tragywyddol i ni gar bron Duw, Angelion a dynion, heb wîr a diffuant edifeiwch.

5. Drwg ac ofer feddyliau heb wîr a diffuant edifeirwch â ſaddant ein eneidiau ni i uffern, Cauys cyflog pechod yw marwolaeth, hynny yw damnedigaeth, Rhuf. 6. 23. ac fe ddangoſwyd o'r blaen fôd y meddyliau hyn yn bechod, ac yn achos o bechod. Y ſawl o honoch chwi gan hynny, ac nad yw yn gwneuthur cydwybod o'ch meddyliau, ond a ymddigrifwch eich hunain mewn ofer ac anwireddus feddyliau, a hynny yn ddiedifeiriol, pa fodd y gellwch chwi ddiange rhag dialedd uffern?

Nid wyfi yn gwadu nad yw y goreu o ddynion, trwy weddillion y llygredigaeth ſydd ynddynt, yn ddaroſtyngedig ac yn agored i feddyliau ofer, trachwantus, godinebus, a balch, ie weithiau i feddyliau cablaidd didduw; eithr y rhai hyn yw eu gofid a'u baich, yn erbyn y rhai y maent yn ymdrechu, ac am y rhai y maent yn ddifrifol yn erfyn am bardwn; ac am hynny ni roddir mo honynt yn eu herbyn hwynt iw damnedigaeth.

Wrth hyn chwi a welwch, fôd gwiliadwriaeth ar ein meddyliau yn ran anghenrheidiol o dduwioldeb. A diammeu ydyw, nad yw hwnnw yn dduwiol yn ei weithredoedd, ar ſy heb dduwioldeb yn ei feddyliau. Y mae meddyliau yn dangos beth yw dŷn, yn gyſtal ac y mae ei eiriau a'i weithredoedd. Ith gynnorthwyo di yn erbyn drwg feddyliau, cymmer hyn o gynghorion.

I. Na chyd-ddŵg â'r ofer a'r drwg feddyliau hynny, fy naill ai yn codi oddiwrth dy galon lygredig dy hun, neu a deflir i mewn iddi gan Satan. Fy meddwl i yw, nâd iddynt dreiglo yma a thraw yn dy feddwl, na fyfyria arnynt gydâ digrifwch, canys os felly y gwnei, yr wyt ti mewn perygl o gael dy faglu ganddynt.

2. Ffieiddia a thafla ymmaith yn fuan bôb weddyliau ofer a drygionus allan o'th galon. Megis yn dy farn, ni elli di lai nâ'u condemnio hwynt megis brwnt a drygionus, felly yn dy ſerchiadau caſáa a ffieiddia hwynt; ie ymwrthod â hwynt, a thafla hwy ymmaith megis pethau ffieidd. Ar eu cyfodiad cyntaf yn y galon y bydd haws it eu gwrthnebu a'u gorchfygu hwynt: ond pan y goreſgynnant ac y gwreiddiant, fe fydd lawer anhawſach it wneuthur felly.

3. Cyn gynted ac y dechreuo gorwag a drwg feddyliau godi yn dy galon di, goſod dy fyfyrdod ar bethau-da. Pan ddechreuo meddyliau daiarol a bydol, neu feddyliau aflan godinebus godi yn dy galon di, ymdrecha eu bwrw hwynt allan, trwy oſod dy fyfyrdod ar ryw bethau yſprydol ſanctaidd a nefol. Meddwl am odidowgrwydd ac angenrheidrwydd ſancteiddrwydd, heb yr hwn ni chaiff nêb weled yr Arglwydd, Heb. 12. 14.

4. Ymddaroſtwng dy hun am dy holl bechadurus a'th ofer feddyliau, o ba fâth neu rywogaeth bynnag y byddont. Os buoſt ffôl yn ymdderchafu, ac os meddyliaiſt ddrwg, dyro dy law ar dy enau, Dihar. 30. 32. Yr yſtyr yw, pa un bynnag a wnaethoſt ai gwneuthur yn ffôl, ai meddwl yn ddrwg, ymddaroſtwng dy hun ger bron Duw am hynny, yr hyn a arwyddoceir yno drwy roddi y llaw ar y genau. A gwybydd yn ſiccr, oddieithr i ti ymddaroſtwng dy hunan ymma yn ddiragrith, am dy feddyliau ofer a phechadurus, di gai roddi cyfrif drûd am danynt ar ôl hyn, ar ddydd y farn ofnadwy, Pan oleuo yr Arglwydd ddirgelion y tywyllwch, ac a eglura fwriadau y calonnau, 1 Cor. 4. 5.

5. Bydd daer mewn Gweddi ar Dduw, ar ryngu bôdd iddo ef ddaroſtwng a dal i lawr feddyliau ofer, bydol, a thrythyll rhag codi yn dy galon; ac hefyd, ar iddo ef geryddu Satan, a ffrwyno ei falais, fel na allo fwrw ei feddyliau uffernol ith galon di, neu o'r lleiaf, ar iddo ef roddi i ti allu iw diffoddi hwynt ar eu dyfodiad cyntaf i mewn. Dyma 'r ffordd a gymmerodd yr Apoſtol Paul Yn llaw ar y cyffelyb acboſion, 2 Cor. 12. 7, 8.

PEN. VI. Am wiliadwriaeth ar ein Geiriau.

MEgis ac y dylem wiliad ar ein meddyliau, felly hefyd y dylem ar ein Geiriau, Pſal. 34. 13. Calw dy dafod rhag drwg: a'th wefuſau rhag traethu twyll. Fe arferodd y Pſalmydd ei hunan yr hyn a orchymynnodd efe i eraill, Pſal. 39. 1. Dywedais, cadwaf fy ffyrdd rhag pechu a'm tafod. Os bwriadodd Dafydd gadw gwiliadwriaeth ar ei dafod, yr hwn yr oedd ei dafod ai galon yn waſtadol yn barod i foliannu Duw; pa faint mwy y dylem ni wneuthur felly, y rhai ydym barod i adrodd llawer o ymadroddion ofer a ſegur, ie drygionus ac halogedig? ich helpu yn y matter hyn, cymmerwch y cafarwyddiadau a ganlynant.

I. Ymochelwch rhag ymadroddion aflan a diflas, y rhai ydynt argoel o galon lygredig. Canys megis ac y dŵg Dŷn da ddaioni allan o ddaionus dryſſor ei galon; felly Dŷn drŵg o ddrygionus dryſſor ei galon, a ddŵg allan ddrygioni, canys o helaethrwydd y galon y mae ei enau yn llefaru, Luc. 6. 45. Ar hyn y mae Iaco yn dywedyd, (Pen. 1. 26.) Os yw nêb yn cymmeryd arno fôd yn grefyddol, heb attal ei dafod, ofer yw crefydd hwn; gan arwyddocau wrth hynny, fôd yr holl ddefoſiwn a chrefydd, y mae 'r cyfryw un yn eu gymmeryd arno, yn llwyr wagedd; ni wna ei grefydd ddim daioni iddo, ni cheidw hi mo'i enaid ef, ond fe ddichon fyned i uffern er ei holl grefydd a'i broffes; Am hynny medd yr Apoſtol, Na ddeued un ymadrodd llygredig allan o'ch genau chwi, Eph. 4. 29.

Yr ymadroddion llygredig y ddylem ni yn ofalus eu gochelyd ydynt o amryw fâth.

I. Y cyntaf yw Tyngu anghyfreithlon, yr hyn ſydd dair ffordd yn enwedigol, 1. Pan yw dynion yn tyngu yn anwir, neu megis ac y dywedwn yn tyngu anudon. 2. Pan dyngont yn ddrygionus. 3. Pan dyngont yn fyrbwyll.

1. Y ſawl a dyngant yn anwir, y rhai a alwn ni Anudonwŷr, yw 'r cyfryw rai ar ſy 'n ſiccrhau dim drwy lw, yn erbyn eu gwybodaeth; neu ſy yn tyngu ar wneuthur peth nid yw yn eu brŷd; neu y maent ar y cyntaf ar fedr ei wneuthur ef, etto ar ôl hynny ydynt ddiofal ac eſceulus iw gyflawni ef.

Y Tyngwyr ffeilſtion hyn nid ydynt yn unic yn pechu eu hunain, eithr yn gymmaint ac y gallont hwy, y maent yn dwyn Duw o fewn amgylchedd eu pechod, ac yn ei wneuthur ef yn gyfrannog o hono; fe a'i gwneir ef yn Dŷſt, ac yn gyd-ddwgwr â'r Celwydd, ac yn hynny y gwneir ef yn debyg ir Diafol, yr hwn yw Tâd y celwydd, yr hyn ſydd ddianrhydedd o'r fâth ffieiddiaf ar a wneir i enw ſanctaidd Duw.

2. Tyngu yn ddrygionus ſydd lw anghyfreithlon, naill o ran y Matter, neu o ran y Môdd. Llw drygionus o ran y Matter neu 'r defnydd yw, pan bo dŷn yn rhwymo ei hun drwy lw i wneuthur rhyw beth drygionus, megis yr Iddewon hynny y rhai a'u rhwymaſant eu hunain drwy lw ar lâdd Paul, Act. 23. 14. A Fezebel yr hon a gymmerodd lw ar lâdd Elijah, 1 Bren. 19. 2. Y mae llw o'r fâth hyn yn gwneuthur Duw yn Ganllaw, ac yn ymfodlonwr i ddrygioni. Llw drygionus o ran y Môdd, yw, Pan dyngom ni i bethau eraill heb law enw ſancteiddlân Duw, megis i neb rhyw greadur, megis Joſeph, myn einioes Pharaoh, ac eraill myn Dŷn, myn Jaco, myn y wnaeth Duw, ar cyffelyb. Y fâth lwon a'r rhai'n ſy yn gwneuthur y creaduriaid megis Duw ei hun, yr hyn ſydd gabledd goleu. Ac am hynny mae 'n Hachubwr yn condemnio pôb tyngu i neb rhyw greadur ar achlyſur yn y bŷd, drwy gondemnio y cyfryw lwon arferedig ym mhlith yr Iddewon; Ebe ein Iachawdwr, na thwng ddim, hynny yw i greadur yn y bŷd, nac ir nêf, nac ir Ddaiar, nac i Jeruſalem, nac ith Ben, Mat. 5. 34, 35.

3. Tyngu yn fyrbwyll yw tyngu mewn yſgafnder, ac yn fynych yn ein hymadrodd cyffredinol. Hwa, er ei fod yn bechod cynnefinol a chyffredin, ac yn ddiau yn rhy gynnefinol a chyffredin, er hynny y mae ef yn bechod o'r echryſlonaf, ac yn bechod yn crôchlefain ynghluſtiau Duw am Ddialedd. Brynti y pechod ymma ſy yn ymddangos,

I. Yn gymmaint. a. bôd dynion drwy hynny yn cymmeryd enw Duw yn ofer, yr hyn ſydd droſeddiad ar y trydydd Gorchymmyn. Yn awr fe gymmerir enw Duw yn ofer, pan ydyw nêb yn ei arfer ef yn afreidiol, heb un achos cyfiawn, yn erbyn yr hyn y bygythir barnedigaeth, yn y geiriau hyn, Nid dieuog gan yr Arglwydd yr hwn a gymmero ei enw ef yn ofer, hynny yw, ni chaiff ef mor diangc yn ddigoſp.

2. Tyngu yn ein hymddiddanion cyffredin yw lifrai y Diafol, a nôd o ddŷn halogedig, Preg. 9. 2. Y mae Solomon yn ei wneuthur yn nôd ſiccr o ddŷn duwiol, ei fôd yn ofni llw, ac o ddŷn drygionus ac halogedig, ei fôd heb ofni llw. A gwir yw, mai da y dicnon tyngu cynredin fod yn nôd o ddŷn halogedig; canys ni wnaiff hwnnw ond ychydig, neu ddim cydwybod o ûn pechod, yr hwn nid yw yn gwnenthur dim cydwybod o'r pechod hwn o dyngu; yr hwn ſydd bechod mor ofer ac afleſol; o ran eſcus dros yr hwn, nid all y Tyngwr ddadleu dim daioni na bûdd chwaith oddiallan, megis ac y gall y bydol-ddŷn cybyddus; nac anrhydedd a goruwchafiaeth, megis ac y gall y Dŷn ſydd yn ceiſio ſwyddau mawrion; na difyrrwch fel y gall yr hwn ſy yn ymroddi i feluſwedd buchedd; ac am hynny da y gallwn ni farnu, am yr hwn nid yw yn gwneuthur dim cydwybod o dyngu, na wnaiff hwnnw ddim cydwybod o ûn pechod arall; Canys y neb a becho am ddim, megis ac y gwnâ 'r Tyngwr, yn ddiammeu a becha am ryw beth. Nagê, pa bechod ni wnâ efe am fûdd, difyrrwch, neu oruwchafiaeth, yr hwn nid ymattal oddiwrth halogi enw ſanctaidd Duw am ddim?

II. Mâth arall ar ymadrodd llygredig yw, pan arferir ſanctaidd enwau Duw ar bôb achlyſur yſgafn: megis pan ddigwyddo dim yn ddiſymmwth, yna, yn ebrwydd ni a ddywedwn, O Arglwydd, O Dduw, O Jefu. Drachefn, pan fynnem ni gael dim, yno, yr ydym ni yn barod i ddywedyd, er mwyn Duw gwnewch hyn, er mwyn Criſt gwnewch hynny, ac etto heb ddim parch yn ein calonnau y prŷd hynny tuagat Dduw a Chriſt. I ddywedyd y lleiaf am hyn, nid ydyw ddim llai nâ chymmeriad o enw Duw yn ofer, ac felly y mae 'n ein goſod ni dan y bygwth hwnnw, Nid dieuog gan yr Arglwydd, yr hwn a gymmero ei enw ef yn ofer.

III. Mâth arall o ymadrodd llygredig yw rhegfeydd yn ein herbyn ein hunain, ac yn erbyn eraill. Mae 'n gynnefinol gydâ bagad i regu eraill yn ofnadwy, yr hyn beth ſydd anweddus i Griſtianogion; ac hefyd i regu eu hunain, i ſicerhau eu geiriau, fel y dywaid rhai, y Diafol a'm cotto, y Diafol a êl â f'enaid, onid yw hyn neu hynny yn wîr. Mi dybygwn y dylai y cyfiyw rai arſwydo neu ofni, rhag i Dduw wrando arnynt mewn barn, ac yn gyfiawn beri ir dialedd hwnnw ſyrthio arnynt, ac y maent yn ei alw am dano. Bydded ir cyfryw gofio yr Iddewon, a defaſant, bydded ei waed ef arnom ni, ac ar ein plant, ac o'r dydd hwnnw hyd y dydd heddyw, yr arhoſodd ef arnynt yn drwm.

IV. Ymadroddion maſweddol ac anniwair ydynt fâth arall o ymadrodd llygredig. Mae geneuau rhai pobl yn llawn o honynt yn waſtadol, yr hyn ſy yn dangos yn eglur halogrwydd eu ealonnau hwynt, a'r môdd y mae eu meddyliau wedi eu ymoſod ar drygchwant yn hollawl.

V. Ymddiddanion ſegur ac ofer heb dueddu at ddim daioni, ydynt fâth arall o ymadroddion llygredig. Mat. 12. 36. Ein Hachubwr a ddywaid, Mai am bôb gair ſegur a ddywedo dynion, y rhoddant hwy gyfrif yn nydd y farn; nid yn unic am ymadroddion bryntion, afian, ac anniwair, eithr hefyd am eiriau ſegur, ie am bôb gair ſegur. Ac am hynny mor fawr y mae 'n perthyn i ni fôd yn wiliadwrus arnom ein hunain, megis yn erbyn pôb ymadroddion bryntion ac aflan, felly hefyd yn erbyn pôb geiriau ſegur?

Yr ail Hyfforddiad ynghylch ein geiriau ydyw hyn,

II. Ymarferwch eich hunain i gŷd-ymchwedleua yn ſanctaidd, ac i ymddiddan yn ddaionus. Nid digon yw gochelyd ymadroddion llygredig, oddieithr i chwi ymarferu ag ymddiddanion daionus; canys ymadrodd daionus a graſol yw'r hwn ſy yn canmol calon dda ddilwgwr, fal y mae ei ffrwyth dayn camol y pren da. Yr amſer gan hynny ac y mae eraill yn ei dreulio mewn ymddiddanion ofer ac yſgafn, y ddylai Griſtianogion ei dreulio yn y cyfryw ymddiddan, ac a fyddo da i adeiladu yn fuddiol, fel y paro râs ir gwrandawŷr, Eph. 4. 29.

III. Yn dy holl ymadroddion, gochel adywedyd yn ddrwg am eraill, drwy godi celwyddau yn eu herbyn hwy, neu drwy gyhoeddi ar lêd eu beiau dirgel hwy; Canys di fyddi ſiccr o gael eraill ar a fyddont mor barod i farnu, ac i ddywedyd yn ddrwg am danat ti, ac a fuoſt ditheu am dy frawd, y ſawl a gymmerant cyn lleied gofal am dy enw da di, ac a gymmeraiſt ditheu am eiddo dy frawd, yr hyn refwm y mae 'n Iachawdwr yn ei arfer, Mat. 7. 1, 2. Na fernwch, fel na'ch barner, canys â pha farn y barnoch, ich bernir: ac â pha feſur y meſuroch yr adfeſurir i chwithau.

IV. Na fyddwch afradlon yn eich geiriau, eithr yn gynnil yn eich ymadrodd, Jac. 1. 19. Bydded pôb dŷn eſcud i wrando, diog i lefaru. Yr ydym ni yn fynychach yn triſtháu am ddywedyd nag am dewi. Na ddywaid wrth nêb yr hyn y fyddei er neweid i ti pe'i cyhoeddit; canys yr hwn y ſydd yn awr yn ffrind i ti, a ddichon bôd yn elyn i ti ar ôl hyn. Yn enwedigol na ddatcuddia ûn dirgelwch ir Dŷn hwnnw, ac a wyddoſt ti ſydd yn caru eraill yn fwy nâ thydi dy hun, canys ni ddichon efe gelu dim oddiwrth y rheini. Na ddywaid ti wrth néb yr hyn ni fynnit ti ei ddywedyd wrth eraill; canys oni elli di dy hun, pa fôdd y galli di dybied y dichon arall gelu y peth a berthyno i ti.

V. Yſtyria yn bwyllog cyn i ti lefaru; canys yn fynych y mae tafodau dynion yn rhedeg o flaen eu ſynhwyrau. Eithr rhagfeddylia di; a ydyw y peth yn addas, ac yn gyfamſerol, ac yr ydwyt ar fedr ei lefaru; ac na fydded ith dafod redeg of flaen dy feddwl.

VI. Bydded eich ymadrodd cyffredinol yn eglur, heb lwon, ac ymregfeydd, ie heb un mâth ar daeru a thyſtiolaethu pethau yn ofer. Mat. 5. 37. Bydded eich ymadrodd chwi ie, ie, nage, nagê, hynny yw, bydded eich ymadrodd yn eglur ac yn noeth; Oblegid beth bynnag ſydd tros ben hyn, ſef, beth bynnag ſy yn myned tu hwnt i ſiccrháad neu ymwadiad ſyml plaen, o'r drwg y mae, hynny yw o'r Diafol y mae.

VII. Yn eich holl ymddiddanion na leferwch ddim ond y gwîr. Eph. 4. 25. O herwydd pa ham, gan fwrw ymmaith gelwydd, dywedwch y gwîr bôb un wrth ei gymmydog. Er bôd celwydd yn bechod cyffredinol ym myſc pôb mâth ar bobl, nid plant yn unig, ond gwŷr a gwragedd, megis yn eu hymddiddan cyffredin, felly yn enwedig yn eu marchnadoedd, yn y rhai nid oes dim mwy cyffredinol nâ thyngu a thwyllo; er hynny y mae ef yn bechod o'r diffeithaf, megis ac yr ymddengys wrth iawn yſtyried y pethau neilltuol hyn.

I. Mae ef yn bechod yn erbyn gwybodaeth a chydwybod. Ni ellir moi wneuthur ef yn ddiarwybod, am fod anwybodaeth yn erbyn naturiaeth celwydd; y gair yn lladin am ddywedyd celwydd, ſy 'n arwyddocau cymmaint a llefaru yn groes i feddwl ûn neu ei wybodaeth ef, Men • ri eſt contra mentem ire

2. Y mae ef yn cyttuno or goreu â nattur y Cythrael, yn gymmaint a bôd yſpryd celwyddog yn yſpryd cythreulig; ac y mae 'r celwydd og yn dwyn gwîr lûn a delw Diafol, Yr hwn yw tâd y celwydd, Joh, 8. 44.

3. Y mae ef yn tynnnu i lawr farnedigaethau ofnadwy a dialedd Duw, a hynny yn amſerol yn y bŷd hwn, ac yn dragwyddol yn y byd a ddaw. I brwfio hyn, deliwch ſulw yn gyffredinol beth a ddywaid Dafydd, Pſal. 5. 6. Duw a ddifetha y rhai a ddywedant gelwydd. Yn fwy neillduol am farnedigaethau amſerol yn y bŷd ymma, y mae y Prophwyd Hoſea (Pen. 4. 2, 3.) yn cyfrif celwydd ym mhlith y pechodau gorthrwm hynny, a baraſant i Dduw anfon Newyn, Haint, Cleddyf, Caethglûd, a barnedigaethau eraill ar yr Iſraeliaid. Am farnedigaethau tragwyddol, nyni a'n cawn hwynt hefyd wedi eu bygwth yn erbyn y pechod ymma yn Dat. 21. 27. Fe gyfrifir celwydd ym myſc y pechodau hynny ſy yn cau allan o'r nefoedd. Ac yn Dat. 21. 8. Fe gyfrifir ym mhlith y pechodau hynny ar ſy yn ein tâflu ni i uffern, Ond ir rhai ofnog, a'r di-gred, a'r ffiaidd, a'r llofruddion, a'r puttein-wŷr, a'r ſwyn-gyfareddwŷr, a'r eulyn-addolwŷr, a'r holl gelwydd-wŷr, y bydd eu rhan yn y llyn ſydd yn lloſci â thân a brwmſtan. Ac ymma daliwn ſulw ym mhellach, ym myſc pa bechaduriaid echryſlon y cyfrifir celwydd-wŷr, ſef, ym myſc Llofruddion, Putteinwyr, Eulynaddolwyr a'r cyffebyb, yr hyn ſy yn dangos echryſlonder y pechod hwn.

VIII. Gweddiwch ar i Dduw ſanctaiddio eich ymadrodd, a'i hyfforddi ef felly drwy ei yſpryd, fel y gallo dueddu, megis tuagat ogoniant ei enw ef, felly hefyd tuagat ddaioni y llefarwr a'r gwrandawr. Ni thâl ein holl egnion ni ddim heb Dduw, Jo. 15. 5. ac am hynny dôs atto ef mewn gweddi (gan ddywedyd gydâ Dafydd, Pſal. 141. 3. Goſod Arglwydd gadwraeth o flaen fy ngenau, cadw ddrws fy ngwefuſau) fel drwy hynny na ddelo dim allan o'th enau, ond yr hyn a fyddo er gogoniant i Dduw, ac er adeiladaeth i eraill.

IX. Gelwch eich hunain i gyfrif bôb prydnhawn, ac holwch eich hunain, pa ddrwg a ddywedaſoch y dwthwn hwnnw. Eich gofal cyntaf chwi a ddylai fôd i ymgadw rhag y pechod, gan ddywedyd gydâ Dafydd, Pſal. 39. 1. Cadwaf fy ffyrdd rhag pechu â'm tafod: Ond eich gofal neſaf chwi a ddylai fôd i edifarhau am y pechodau a wnaethoch, ac i farnu eich hunain am danynt hwy, fel na bo i chwi gael eich barnu gan yr Arglwydd, 1 Cor. 11. 31.

PEN. VII. Am Wiliadwriaeth ar ein Gweithredoedd.

BYdd ofalus i gynnal gwiliadwriaeth enwedigol ar dy holl ffyrdd, a'th weithredoedd: Ir diben hwn,

I. Gwna Air Duw yn rheol ith holl orchwylion, canys cynnifer ac a rodiant yn ôl y rheol hon, tangneddyf arnynt a thrugaredd, Gal. 6. 16.

II. Bydded gogoniant Duw yn ddiben, ac amcan pennaf dy holl weithredoedd di. Beth bynnag a wneloch, gwnewch bôb peth er gogoniant i Dduw, ſef, fel y gogonedder Duw trwy hynny, 1 Cor. 10▪ 31. Dymma 'r diben gogoneddus hwnnw, er mwyn pa un y dylech dreulio eich nerth a'ch hamſer, 2 goſod allan eich hunain hyd yr eithaf; canys,

1. Heb hyn, nid yw eich gweithredoedd goreu, na'ch garchwylion mwyaf crefyddol yn gymmeradwy gydâ Duw.

2. Hyn ſy yn rhoddi braint a phris ar eich holl weithredoedd chwi, po mwyaf y tueddant at y diben ymma, goreu ydynt, a mwyaf yn rhyngu bôdd Duw. Gwir yw, y mae 'n ammhoſibl i ddŷn, yn y bywyd hwn, yn waſtadol gyfeirio at, a bwriadu gogoniant Duw ym mhôb gweithred neilltuol ar a wnelo; etto fe ddylai o lwyr-fryd calon amcanu at hynny. A ſiccr yw, y mae gydâ 'r gwir griſtion yn yr achos ymma, megis gydâ gŵr ſy yn teithio neu yn ſiwrneio tuâ rhyw Dref, y boreu ei weithredol fwriad ef yw myned ir cyfryw dref, ai amcan ſydd ar fôd yn y lle a'r lle erbyn y nôs, ac am hynny y mae 'n cychwyn neu yn dechreu myned tuag atto; ac er nad yw ef yn meddwl am y lle y mae 'n myned iddo ar bôb cam a gerddo; etto y mae 'r lle felly yn ei feddyliau ef, fel y dalio yn y ffordd tuag atto: yr un ffunyd y mae y gwir Griſtion, er nad yw ef ym mhôb gweithred neilltuol a gymero mewn llaw, â'i olwg yn waſtadol ar ogoniant Duw; etto prif-fwriad ac ergyd ei yſpryd ef yw, ar fôd gogohiant Duw yn ddiben eithaf a phennaf ei holl weithredoedd ef, fel y gogonedder Duw drwyddynt.

Nid wyfi yn gwadu nas gall dibennion eraill ymluſgo ith galon, (o Griſtion anwyl) a llithro yn ledradaidd i gyflawniad dy weithredoedd goreu; megis amcanion at dy elw a'th glôd dy hun, a'r cyffelyb; ond gwybydd er dy gyſſur, fôd yr Arglwydd yn craffu mwy ar ogwyddiad cyffredinol dy galon di, a ffurf dy yſpryd, yn yr hyn yr wyt yn ei wneuthur, nag ar un gwael a choeg ddiben neilltuol, ar ſy ryw brydieu yn ymluſgo ac yn lledratta ith galon di; ac fe a gyfrif â thi yn ôl bwriad ac amcan cyffredinol dy galon, ac nid yn ôl rhyw ddiben ac amcan neilltuol, ac a ymluſgodd i mewn yn ddiarwybod, drwy lygredigaeth dy galon.

III. Bydd ofalus i orchymmyn dy holl weithredoedd a'th orchwylion i Dduw drwy weddi; heb ymoſod ar ddim nes ceiſio cyfarwyddyd, cymmorth, a bendith oddiwrtho ef. Ofer yw i chwi foreu godi, myned yn hwyr i gyſcu, a bwytta bara gofidiau, oddieithr ir Arglwydd yſtyn ei law i gynnorthwyo, a dyfod i mewn â bendith, yr hon a gaer yn bennaf drwy weddi, Pſal. 127. 2. Ac yn ddiddadl, ûn rheſwm enwedigol, paham nad yw bagad yn cael yn eu gorchwylion y cyfryw lwyddiant ar a ddymunent, yw, o herwydd na ddarfu iddynt yn gyntaf moi gorchymmyn hwynt i Dduw drwy weddi.

IV. Darfyddo i ti orchymmyn dy orchwyl i Dduw drwy weddi, bydd ofalus i arfer y moddion a fo cymmwys iw ddwyn ef i ben. Canys lle 'r appwyntiodd Duw y diben, efe a appwyntiodd y moddion iddo; ac am hynny i ddŷn dybied y dichon efe cyrrhaeddyd y naill heb y llall, fyddei ryfyg mewn grâdd uchel. Eithr yn hyn bydd ofalus,

Yn gyntaf fod y moddion a arferi yn gyfreithlawn; na feddwl fŷth ffynnu drwy un mâth o foddion anghyfreithlon; ni bydd hynny yn elw yn y diwedd, yr hyn a ynhiller drwy golled am dy enaid. Pa leſâd i ddŷn os ennill yr holl fŷd, a cholli ei enaid ei hun? Mar. 8. 36.

Yn ail arfer y moddion megis moddion, ac na oſod mo honynt yn lle Duw, drwy gyfléu dy ymddiried ynddynt; canys dyna 'r ffordd i ddwyn adwyth ar dy holl obeithion.

V. Goſod Dduw yn waſtadol gar dy fron, a rhodia bôb amſer megis yn ei ŵydd a'i breſennoldeb ef, Gen. 17. 1. Fe fydd hyn yn fôdd enwedigol ith gadw a'th attal oddiwrth lawer o bechodau. Hyn a attaliodd Joſeph rhag ymroi i drythyll ddeniadau ei feiſtres, er iddo gael odfa a lle dirgel ir peth: Pa fôdd y gallaf, (eb efe) wneuthur y mawr ddrwg hwn a phechu yn erbyn Duw? Gen. 39. 9. Deall fod Duw yn breſennol yn canfod pôb peth, a'i cadwodd ef rhag rhoddi lle i ddrygchwant ei feiſtres. Heb law hyn, megis y gwna gwâs orchwyl ei feiſtr gydâ phôb diwydrwydd, pan yſtyrio ef fod ei feiſtr yn edrych arno: felly hefyd y gwna'r criſtion ewyllys Duw yn llon ac yn llawen, os yſtyria fe ei fôd ef ym mhreſennoldeb Duw ym mha le bynnag y byddo.

PEN. VIII. Am wiliadwriaeth yn erbyn pechod.

CAdw wiliadwriaeth waſtadol yn erbyn pechod yn gyffredinol, heb gyd-ddwyn â thi dy hun mewn ymarfer gwirfodd o un peth, y wyddoſt ei fod yn bechod. Yn ofer y diſgwyli am ddim gwir heddwch yn dy enaid, cyhŷd ac yr wyt yn cadw ac yn ffafrio ynot dy hun un mâth ar bechod yn erbyn dy gydwybod. Canys megis y mae pechod yn rhwyſtro cymundeb â Duw, felly hefyd y mae 'n attal cyfranniad pethau da oddiwrth Dduw.

Fel y gelli di ochelyd pechod yn well, cymmer hyn o gyfarwyddiadau. 1. Cais ochelyd yr holl achoſion a'r moddion, ar a ddichon dy ddenu a'th dynnu i bechod. Ammhoſſibl yw gochelyd y naill heb y llall. Nid yw boſſibl ir ſawl ſy yn dueddol at feddwdod ymgadw rhagddo ef, oddieithr iddo ochelyd lleoedd a chymdeithas y meddwon: Nid yw chwaith yn boſſibl ir hwn fydd drythyll ymattal oddiwrth frynti ac aflendid, os cŷrch ef yn fynych i gymdeithas anniwair, a byw mewn glothineb a meddwdod 2. Os goſodir arnat, gwrthwyneba bechod yn y dechreu. Gochel gellwair neu chwareu â themptaſiwnau, megis y mae 'r pryf â fflam y ganwyll, rhag dy loſgi yn ddiarwybod. Pechod yſgatfydd a ymddengys ar y cyntaf yn fûl ac yn anhŷf, ac yn gywilyddgar, ac ni ddaw i mewn cyn iddo guro wrth ddrŵs dy gydwybod di; ond os rhoddi le iddo▪ a gado 'r ffordd yn rhydd, heb ei gau ef allan, buan yr aiff ef yn gyfeillgar, ië ac y tyrr ef i mewn arnat ti yn ddiſymmwth ac yn ddirybydd. Y ffordd oreu gan hynny i ymgadw rhag pechod yw, cyn gynted ac y cynnhygio ef ddyfod i mewn, cau drŵs dy galon yn ei erbyn, a'i droi 'n ôl ag wynebprŷd digllon. 3. Os goddiweddir dt gan bechod yn y bŷd, gwna dy oreu ar gael o honot yr oruchafiaeth arno cyn gynted fŷth ac y bo poſſibl, drwy wîr a diffuant edifeirwch, a thrwy fyned drachefn i ymolchi yn y ffynnon o waed Criſt, a thrwy ymrwymo dy hun o newydd, mewn uniondeb calon, i fôd yn fwy gwiliadwrus arnat dy hun rhagllaw. Bydd ofalus na byddech di fyw, ac nad arhoſech yn ddiedifeiriol yn yr arferiad o un pechod yn erbyn dy gydwybod; canys cyhyd a hynny yr wyt ti yn gwiſgo lifrai 'r Diafol, ac yn ddieithrol i wîr heddwch. 4. Darfyddo i ti gael y maes neu 'r oruchafieth, gwilia rhag ail gwympo. Peryglus yw adglafychiad mewn clefydau corphorol, mwy o lawer mewn rhai yſprydol: ac am hynny y rhoddes Criſt y cyngor hwn ir dŷn clôff, yr hwn a iachaodd ef wrth lynn Betheſda, Na phecha mwyach, rhag digwydd i ti beth a fyddo gwaeth, Joan. 5. 14.

5. Cais ochelyd yn ofalus gyfeillach a chymdeithas dynion annuwiol: fy meddwl i yw, cymdeithas agos, ry-gû, a chyfeillach afreidiol â hwynt; canys offerynnau 'r cythrael ydynt hwy, i ddenu ac i dynnu rhai i bôb mâth o bechod a drygioni. Canys er nad ydynt yn dy gael yn debyg iddynt eu hunain, etto os ymgyfeillechi yn fynych â hwynt, hwy a'th wnânt di yn fuan yn gyfryw un ac ydynt hwythau, Dihar. 13. 20.

6. Na hydera ddim arnat dy hun, ac na ryfyga ar dy nerth dy hun, y bydd i ti ymgadw rhag pechod, fel yr hyderodd Pedr arno ei hunan yn y matter hwn, rhag i ti gwympo fel y gwnaeth yntef: Eithr bydd eiddigus o'th wendid dy hun, a'th barodrwydd i gwympo; canys hyn a'th wnaiff yn ofalus i ochelyd pôb achlyſur, a themptaſiwnau i bechod, ac i edrych i fynu at yr Arglwydd am nerth i ſefyll yn y dydd drwg, yr hyn y ganniattâ efe yn ewyllyſgar yn ôl ei addewid, ir rhai a ddiſgwyliant wrtho, Eſay. 40. 29, 30, 31.

7. Yr yſtyriaeth o ddiwedd ofnadwy y pechod, ac o'r pethau tôſt a'i canlynant ef, y fyddei fôdd enwedigol ith gadw di oddiwrth bechod. Yn ddiammeu, yr eſgeuluſdra o'r yſtyriaeth hon yw un o'r rhefymmau pennaf; paham y mae llawer o wŷr a gwragedd yn byw, yn yr ymarfer gwirfodd o bechodau ac y maent yn eu adnabod yn ddigon da. Pe pwyſent hwy 'n ddyfal ryw brydieu, ac yſtyried ynddynt eu hunain, beth y fydd diwedd eu pechodau▪ a pheth a ddaw o'u eneidiau gwerthfawr ac anfarwol i dragwyddoldeb, a aent hwy yn eu blaen yn eu ffyrdd annuwiol? Pe goſodent hwy hyn yn ddifrifol at eu calonnau, pa fâth ynfydrwydd a chynddeiriogrwydd ydyw, i anturio neu ryfygu myned yn y ffordd i golli Duw, a Chriſt, a'r nêf, ac i redeg mewn perygl i ddioddef llôſcfeydd tragwyddol gydâ 'r Diafol a'r Damnedig yn uffern, a hyn oll am ychydig o elw, neu er mwyn bodloni chwant y cnawd â rhyw feluſder, nad yw yn parhau ond dros ennyd fechan? pe goſodent hwy hyn meddaf i at eu calonnau, hwy a gaſaent yn ddilys, ac a ffieiddient eu pechodau, ië hwy a'u bwrient hwynt ymmaith gydâ digllonrwydd.

II. Megis ac y mae 'n rhaid i ti wilio yn erbyn pechod yn gyffredinol, felly hefyd yn erbyn yr amryw rywogaethau o bechod, megis

1. Yn erbyn dy bechod anwyl: nid oes un o honom ni, nad oes ganddo ei bechod anwyl, ein heilun ein hun, (megis y gallaf ei alw) ir hwn yr ydym ni yn fynych yn gwneuthur gwaſanaeth, a thrwy hynny yn mawr ddigio 'r Holl-alluog Dduw. Ac i ddatcuddio y peth yn well, cymmer yr ychydig hyn o hyfforddiadau.

1. Dal ſulw pa ffordd y mae ffrŵd dy feddyliau di yn rhedeg, yn enwedig dy feddyliau y boreu. Canys pa beth bynnag yw dy bechod anwyl, ar hwnnw 'r boreu y rhêd dy feddyliau di yn fwyaf; Canys rheol ſiccr yw hon, ſef, Hynny yw pôb dŷn, yr hyn ydyw of fwyaf y boreu. Megis ac▪ y mae 'r hwn ſydd yſprydol â'i foreuol feddyliau ar Dduw, neu ar ryw beth yſprydol a nefol; felly y mae 'r hwn ſyôd rydol ac aflan, â'i foreuol feddyliau ar y bŷd, neu ynghylch bodloni ei drachwantau cnawdol.

2 Dal ſulw yn ddifrifol, am ba bechod y mae dy gydwybod yn fwyaf, ac yn bennaf yn dy geryddu di, yn enwedigol yn amſer cyſtadd: Canys y prŷd hynny dy gydwybod▪ a hitheu yn effro, a'th gerydda di yn fwyaf dim am dy bechod anwyl.

3. Dal ſulw pa bechod yw 'r hwn y mae gennit y gallu lleiaf iw wrthwyncbu ef, a chan yr hwn ith orchfygir fynychaf ac yn hawſaf, er bod dy gydwybod yn rhoi ſenn i ti am dano. Ar hyn y mae gennit achos da i farnu mai hwnnw yw dy bechod anwyl.

4. Dal ſulw pa beth yw'r hyn ſydd hoffaf gennit ti feddwl am dano: Os ydyw meddyliau am dy feddiannau, ac am gaſglu a phentyrru attynt, yn beraidd ac yn hyfryd gennit, yna mae i ti achos i dybied mai cybydd-dod yw dy bechod anwyl. Os bydd meddyliau am bleſſerau cnawdol yn dy ogleiſio di â hoffder, yna y mae i ti achos i dybygu mai aflendid yw dy Ddalilah, a'th bechod anwyl, neu pa bechod bynnag yr wyt ti yn meddwl am dano gydâ 'r hyfrydwch mwyaf.

Darfyddo i ti gael allan dy bechod anwyl, rhaid i ti o flaen dim wilio yn erbyn hwnnw, rhag i ti gael dy ortrechu ganddo;

Yn gyntaf o herwydd bod y pechod hwn mor felus, ac mor hyfryd gan Bechadur, fal y mae 'n anhawdd iawn ganddo ymadel ag ef. Ac am hynny y gellir yn gymmwys ei alw ef, Y pechod ſydd barod i'n hamgylchu, fel na ellir yn hawdd mo'i daflu ymmaith, Heb. 12. 1. Y mae 'n Hachubwr yn cyfrif ein gwaith ni yn ymado â'n Pechod anwyl, megis pettem yn tynnu allan y llygad dehau, ac yn torri ymmath y llaw ddehau, canys medd efe, Mat. 5. 29, 30. Os dy lygad dehau a'th rwyſtra, tynn ef allan, a thafl oddiwrthit▪ ac os dy l • w ddehau a'th rwyſtra, torr hi ymmaith a thafl oddiwrthit, &c. Nid ydyw y geiriau hyn iw cymmeryd yn ôl y llythyren, canys yna y byddent yn erbyn y chweched Gorchymmyn, eithr trwy gyfflybiaeth, y llygad, a'r llaw a oſodir am ein pechodau anwyl, am bechodau ein mynwes. Ac felly meddwl y geiriau yw hyn, os bydd dy drachwant neu 'th bechod, mor▪ anwyl gennit a'th lygad debau, er hynny tynn ef allan drwy ei farwhau ef, a thafl oddiwrthit; neu os bydd dy bechod mor fuddiol i ti a'th law ddehau, â'r hon yr wyt yn enuill dy fywyd, etto torr hi ymmaith drwy farwhâd. a thafl oddiwrthit; canys gwell i ti farwhau▪ dy bechod anwylaf, a'th drachwant cuaf, nâ bôd dy holl ddŷn yn golledig.

Yn ail y mae un Pechod anwyl yn y fynwes yn dieithro 'r galon cyn belled, fel na allo hi garu Criſt fel y dylei: Megis ac y mae ûn eſtron ym mynwes gwraig, yn dwyn ymmaith ei ſerch hi, fel na allo hi garu ei gŵr megis ac y dylei. Yr ydym ni yn darllain yn yr Efangylwŷr, fôd ûn trachwant o gybydd-dod yn Judas, ûn trachwant o ymloſgach yn Herod, ûn trachwant bydol yn y gŵr goludog, yn grŷf ddigon, i attal pob un o honynt oddiwrth Griſt. Megis gan hynny yr wyt ti yn chwennych cael hawl yn Ghriſt, cadw gadwraeth enwedigol yn erbyn dy bechod anwyl, na thynno hwnnw mo'th galon ymmaith oddiwrtho ef.

Ith gynnorthwyo di yn erbyn dy bechod anwyl.

1. Myfyria 'n ddifrifol ar ffrwythau chwerwon, a diwedd ofnadwy y pechod. Er y dichon dy bechod fôd yn felus wrth ei wneuthur, etto fe fydd yn chwerw yn y diwedd. Canys y mae 'n rhaid i ûn o'r ddau beth hyn i ganlyn ef, naill a'i chwerwder Edifeirwch, neu chwerwder coſpedigaeth. Yn awr deued y goreu y ddichon dyfod ar ôl pechod, ſef, dy fôd ti yn edifarhau am dano i iechydwriaeth; etto triſtwch chwerw, wylofain chwerw, a galar chwerw ydyw ei ddiwedd ef. Eithr o byddi di heb edifeirwch am dy bechod, yna y canlyn chwerwder marwolaeth, a damnedigaeth gydâ 'r Diafol a'r Damnedig yn nhân uffern yn dragwyddol. Y mae gennym ni ymadrodd cyffredinol yn ein myſc, Ni cheir y melus heb y chwerw. Fel hyn y bydd cwrw cadarn, y ſydd yn myned i wared yn hyfryd, yn chwerw yn y diwedd, yn ôl ymadrodd y Prophwyd Eſay, Pen. 24. 9. Chwerw fydd diod grêf ir rhai a'i hyfant; hynny yw, hi droir i chwerwedd yn y diwedd. Ac y mae Solomon wrth oſod allan y Buttain, Dtbar. 5, 3. 4, 5.) a'r pethau y mae hi yn eu gynnig i fodloni ei chariadau, yn dibennu fel hyn, ci diwedd hi a fydd chwerw fel y wermod, nid yn unig ei diwedd ei hunan, eithr hefyd diwedd y rhai a'i canlynant hi. Ei thraed hi medd Solomon a ddeſcynnant i angeu, a'i cherddediad a ſang uffern. Hynny yw, y mae hi yn myned ei hunan, ac yn arwain y rhai ſy 'n ei chanlyn hi, bendramwnwgl ir llyn hwnnw ſydd yn lloſci, ym mhâ un y troer tân nwyfiant cnawdal i dân uffern, heb wîr a diffuant edifeirwch. Pa bryd bynnag gan hynny i'th demptir i un-rhyw bechod, ymreſſymma fel hyn â thydi dy hun; os myfi a roddaf lê ir brofedigaeth hon, ac a fodlonaf fy-nrygchwant drwy hynny, naill a'i mi a edifarhâf am hyn, neu nis gwnaf; oni edifarháfi▪ mi fyddaf damnedig; os edifarháfi, fe gŷſt i mi lawer mwy o driſtwch a galar chwerw nag yr ennillaf o bleſer ac hyfrydwch yng-weithrediad y pechod hwn. Oh gan hynny! pa fâth ynfydrwydd, a chynddeiriogrwydd hynod ydyw hyn mewn un dŷn, am ychydig o bleſer byrr darfodedig ymma, i daflu ei hunan enaid a chorph ir lloſcfeydd tragwyddol.

2. Rhedeg yn fynych at Dduw trwy weddi. Gallu Duw ydyw 'r peth ſydd raid ith gynnorthwyo di yn erbyn nerth dy ddrygchwant anwyl; a gweddi ydyw 'r môdd i gyrhaeddyd y gallu hwnnw. Eithr bydded dy weddi nid yn unig yn ddiragrith, ond hefyd yn wreſog ac yn daer, canys llawer a ddichontaer weddi y cyfiawn. Hon yw'r ffordd y gymmerodd Paul, pan yr oedd efe mewn blinder oblegyd y ſwmbwl hwnnw yn ei gnawd, am yr hwn y mae fe 'n achŵyn, (2 Cor. 12. 7, 8.) Ac y mae llawer o Eſponŵyr dyſcedig yn deall wrth y ſwmbwl hwnnw rhyw gynnhyrfiad, a thueddiad nwyfus neu ddiriaid, ac yr oedd Paul yn ei glywed ynddo ei hunan; Am y peth hyn (eb efe) mi a attolygais ir Arglwydd deir gwaith, ar fôd iddo ymadel â mi, hynny yw, efe a weddiodd yn fynych am gael i ryddhau oddiwrtho; Ac er na chafodd efe ar ôl gweddio gyflawn ryddháad oddiwrth ei lygredigaeth, etto efe a gafodd nerth ddigonol iw orchfygu ef cyn belled, ac nas gallei ei bechod arglwyddiaethu arno; canys efe a dderbyniodd yr atteb cyſſurus hwn, Digon i ti ſy ngrâs i; hynny yw, y mae 'n ddigonol ith waredu di ryw amſer, ac yn y cyfamſer ith gynnal di i fynu. Ac diammeu ydyw, mai un rheſwm enwedigol paham y mae cynnifer yn achŵyn am rym a chadernid mawr ei pechod anwyl, ei fôd ef megis yn rheoli ac yn arglwyddiaethu ynddynt, yw hyn, ſef, oblegid nad ydynt yn gweddio o'r galon, ar Dduw yn enw Criſt, mor daer ac y dylent; yr hyn beth pes gwnaent, hwy a gaent deimlo a chlywed grâs Duw yn ddigonol iw cynnal a'u gwaredu hwynt.

II. Rhaid i ti gydâ chymmaint o ofal ac yſtyriaeth wilio yn erbyn pechodau dirgel, ac yn erbyn pechodau amlwg a chyhoeddus, gan wneuthur cydwybod o bechu yn y dirgel, ie pan bo gennit odfa o ddirgelwch iw wneuthur a'i gyflawni ef.

1. O herwydd ein bôd ni yn barottach i gwympo i bechodau dirgel nag i bechodau amlwg a chyhoeddus. Canys os medrwn ni guddio 'n pechodau allan o olwg a gwybodaeth dynion, hawdd gennym dybied fod pôb peth yn dda ac yn ddiogel; ac ar hynny yr ymgefnogwn i bechu yn y dirgel: Ac oblegid hyn y mae Job yn dwyn i mewn y godinebwr yn ymhyfáu ei hunan, neu yn gwneuthur yn eon i bechu, gan ddywedyd, ni chaiff llygad ſy ngweled, Job 24. 15.

2. Er gallu o honom ni guddio ein dirgel bechodau allan o olwg dynion, etto y mae 'n ammhoſſibl eu cuddio hwynt oddiwrth lygad Duw, yr hwn ſy yn gweled pob peth, ac ynteu ei hun heb neb yn ei weled; yn breſennol ym mhôb lle, Yn canfod y drygionus ar daionus, Dihar. 15. 3. llofruddiaeth a godineb Dafydd a ddygwyd ym mlaen yn ddirgel iawn, er hynny yr oeddynt yn weledig i lygaid Duw, Ti a wnaethoſt hyn (ebe Duw) yn ddirgel, ond myfi a'th goſpaf di 'n gyhoeddus. Os mynni di (medd Auſtin) bechu yn ddirgel, cais fann lle ni welo Duw dydi, ac yno gwnâ a fynnecb. Eithr gan fôd Duw yn breſennol ym mhôb mann, mae yn ammhoſſibl gallu o honot guddio dy bechodau o ŵydd ei lygad ef ſy yn canfod pob peth oll.

3. Megis ac y mae Duw ymma yn canfod, ac yn dal ſulw ar dy bechodau dirgelaf, felly ar ryw amſer neu ei gilydd efe a ddatguddia weithredoedd y tywyllwch hynny, ith ddirfawr wradwydd di, heb wir edifeirwch; Oni bydd hynny ymma yn y bywyd hwn, etto fe fydd ar ddydd y farn, pan ddatguddier ein pechodau dirgelaf yngŵydd pawb oll, Preg. 12. 14. Duw a ddŵg bôb gweithred i farn, a phôb peth dirgel, pa un bynnag fyddo ai da ai drŵg. Yna y datcuddir dy holl-ddirgel bechodau di i Angelion, dynion a chythreuliaid; dy ddirgel aflendid, a'th gnddiedig odineb, dy waith yn yſgyflio neu 'n chwiwo, a'th ladradau, dy bwyſau a'th feſurau anghywir a ddygir lle y gwelo pawb, ith gywilydd a'th warth tragwyddol. Pe byddei ein calonnau ni wedi eu llenwi â'r yſtyriaeth hon, Oh! mor wiliadwrus y gwnai hyn ni arnom ein hunain yn y dirgel, a pha fath arſwyd y fyddei ynom rhag anturio ar bechod yn y bŷd, er bod gennym odfa iw wneuthur ef yn y dirgel?

III. Rhaid i ti fôd yn wiliadwrus yn erbyn y pechod lleiaf, heb gyfrif un pechod mor fychan a maddeuawl, ac y gelli di gydâ dioglwch ei groeſawu ef, a pharháu ynddo, a hynny o achos y rheſymmau hyn,

1. Yr ydys drwy y pechod lleiaf yn torri cyſraith Dduw, ac yr ydys yn troſſeddu yn erbyn ei gyfiawnder ef, ac yn cyffroi ei ddigofaint ef; ac am hynny pell fyddo oddiwrthym ni gyfrif y pechod hwnnw yn fychan, yr hwn a wnaer yn erbyn Duw o anfeidrol fawrhydi. Ac ar hyn y dywaid Awſtin, na yſtyria fychandra dy bechodau, ond mawredd Duw yr hwn a anfodlonir ac a gyffroir drwyddynt.

2. Pechodau bychain ydynt barod i wneuthur ffordd i rai mwy; megis Bachgennyn a ollynger i mewn drwy ffeneſtr a all agor y drws, fel y gallo y lleidr mwyaf ddyfod i mewn, ac yſpeilio yr holl dŷ. Pwy nis gwêl wrth brawf beunyddiol, fod meddyliau aflan a geiriau aflan yn tynnu llawer ym mlaen i weithredoedd aflan? Pan oddefodd Cain iw ddigofaint ennyn yn ei galon yn erbyn ei frawd Abol, mor ddiſymmwth y berwodd ei ddig ef i fôd yn gaſineb, a'i gaſineb a dorrodd allan i lofruddiaeth gweithredawl? Pan roddes Lot le i feddwdod, mor gywilyddus y cwympodd ef i loſgach, fel hyn y mae pôb pechod bychan yn gamm i un a fo mwy. Ac y mae hyn yn bôd felly, oherwydd bôd Duw mewn barn gyfiawn yn arferol o goſpi Pechod â phechod, fy meddwl i yw, fod Duw lawer gwaith yn coſpi pechodau llai rhai dynion, drwy eu gado nhwy felly iddynt eu hunain, ac i lygredigaeth eu calonnau annuwiol, fel y torront allan i weithredu a gwneuthur pechodau anferthach; Gollyngais hwynt (ebe Duw, Pſal. 81. 12.) ynghyndynrwydd eu calon, aethant wrth eu cyngor eu hunain, ac medd yr Apoſtol, Rhuf. 1. 24. Duw a'u rhoddes hwy i fynu yn nrachwantau eu calonnau, i aflendid. A hon yw'r goſpedigaeth doſtaf a mwyaf ofnadwy, ar a ddichon ddigwyddo i ûn dŷn yn y bywyd hwn, ſef, I Dduw roddi dŷn i fynu iddo ei hunan. Y modd goreu gan hynny i ddŷn i ymgadw rhag pechodau tra-mawr ac echryſlon, yw bôd yn wiliadwrus yn erbyn pechodau y fo llai, a gwneuthur cydwybod o honynt.

3. Ni ellir talu iawn na chael maddeuant am y pechod lleiaf heb werthfawr waed mâb Duw: Y mae ymadrodd yr Apoſtol yn hynodol, Rhuf. 4. 25. Criſt a draddodwyd [i angeu] tros ein pechodau ni; mae 'r gair a gyfieuthir pechodau, [ 〈 in non-Latin alphabet 〉 ] yn y Groec yn briodol yn arwyddocau ein codymmau neu 'n llithradau, gan ddaugos, na ellid gwneuthur iawn dros ein pechodau lleiaf ni, heb farwolaeth waedlyd Jeſu Griſt. Oh gan hynny! na fydded i ni wneuthur cyfrif mor dra-yſgafn o'r hyn y talodd Criſt droſto bridwerth mor ddrûd a'i werthfawr waed ei hun.

PEN. IX. Am ein hymddygiad wrth gymmeryd bwyd.

WRth yſtyried fôd ein Gwrthwynebwr y Diafol ym mhôb lle yn goſod abwydydd a maglau i'n dal ni, ac yn bendifaddeu ar ein Byrddau; am hynny mae 'n perthyn i ni mewn môdd enwedigol fôd yn wiliadwrus arnom ein hunain ar ein Prydoedd bwyd. Ir diben hynny,

1. Nac anghofia weddio ar i Dduw roi bendith ar y creaduriaid, yr wyt ti i fôd yn gyfrannog o honynt. Canys megis ac y llefara 'r Apoſtol, 1 Tim. 4. 4, 5. Y mae pôb peth a greodd Duw yn dda, wedi ei ſancteiddio gan Air Duw a Gweddi. Gan y Gair, megis ac y mae 'n dangos ac yn ſiccrhau ein hawl ni yn y creaduriaid; ac â Gweddi, megis ac y mae yn fôdd wedi ei ordeinio gan Dduw o ran caffael ei fendith ef arnynt, heb yr hon (ſef Cweddi) ni wnânt hwy i ni ond ychydig ddaioni: Canys nid trwy fara yn unig y bydd byw dŷn, ond trwy bôb gair a ddaw allan o enau Duw, Mat. 4. 4. Hynny yw, nid ydyw bara yn porthi o'i rym ei hunan, ond trwy ordinhad a bendith Duw. Ac o herwydd hyn arfer gynnefinol ein Iachawdwr oedd edrych i fynu tu ar nefoedd, ac erfyn bendith ar y creaduriaid cyn iddo fôd yn gyfrannog o honynt: a hyn a fu arfer cynnefinol y Saint nou bobl Dduw, o flaen amſer Criſt, ac ar ei ôl, Mar. 8. 6. Joan. 6. 11. 1 Sam. 9. 13. Act. 27. 35. Gan fôd gennit gan hynny y fath ecſamplau enwog iw dilyn yn y matter hwn, nac ymbortha ûn amſer ar greaduriaid da yr Arglwydd, nes i ti dderchafu dy galon atto, a deiſyf ei fendith ef arnynt: canys oni wnei hynny, mor gyfiawn y gellit ddiſgwyl melltith oddiwrth Dduw yn hytrach nâ bendith.

2. Bwytta megis yngŵydd Duw, yr hwn ſydd yn waſtadol yn breſennol gydâ ni, pa le bynnag yr ydym, megis yn ein gweláu, felly hefyd ar ein byrddau, yn bwrw golwg ac yn dal ſulw ar ein holl weithredoedd ni. Dy ddoethineb di gan hynny pa le bynnag yr wyt, fŷdd, ymddwyn o honot dy hun megis yngŵydd a cher bron Duw, yn enwedigol ar dy Brydoedd Bwyd, lle 'r wyt ti barottaf i anghofio Duw, ac i ymroddi dy hunan ir creadur, ac i ryngu bôdd ith chwant a'th awydd cnawdol.

3. Tymmera a ſancteiddia dy Brydoedd ag ymddiddanion yſprydol a ſanctaidd, ar y lleiaf ag ymadroddion buddiol, fel y gallo dy enaid yn gyſtal a'tb gorph gael ei borthi a'i faethu. Ir diben ymma cymmer achlyſur i gyfodi dy galon dy hun, a chalonnau y ſawl a fo gydâ thi, i gofio Duw yn ſerchog, drwy ddaioni a thiriondeb yr hwn, yr ydych yn mwynhau yr hyn a oſodir ger eich bronnau, fel y byddo i'ch calonnau drwy hynny gael eu hennyn â mwy o gariad tu ag atto ef. Yr ydym ni yn darllen yn yr Efangylwŷr mai arfer gynnefinol Criſt ar Brydoedd bwyd, oedd torri allan ir cyfryw ymadroddion, ac a fyddei yn tueddu at ddaioni yſprydol y rhai a eiſteddent gydag ef, gan beri grâs ir gwrandawŷr, Luc. 5. 31. Luc. 7. 41. Luc. 14. 16. Y mae'r ecſampl hon yn deilwng o gael ei chanlyn gan Griſtianogion. Ac o herwydd eich mawr ddiogi tuagat ymddiddanion yſprydol, ach diffrwythdra ynddynt, na fedrwch chwi gael allan ddefnydd cymmwys i hynny yn ddiſymmwth, fe fydd yn rhan o ddoethineb yſprydol ynoch, feddwl ym mlaen llaw am ryw brif-byngciau blaſus, a thymmerus i ymddiddan yn eu cylch ar Brydoedd, ac a allo dueddu at ddaioni ac adeiladaeth eraill. Ac ymrowch i gofleidio pôb odfa a gynnigier i chwi gan néb i ymddiddan yn ddaionus. Nid wyfi 'n gwadu nad ellwch yn gyfreithlon ar eich Prydoedd bwyd ſiarad megis am newyddion, felly hefyd am fatterion dinaſol, neu am eich negeſeuau eich hunan a'r cyffelyb: er hynny chwi wnewch yn dda dymmheru eich dinaſawl a'ch moeſawl ymddiddanion â rhai traethiadau yſprydol a blaſuſaidd, ac a oſodant allan rhyw beth neu gilydd ynghylch Trugaredd, Daioni, ac Haelioni Duw ar bôb Prŷd.

4. Deliwch ſulw yn ofalus ar rybydd ein Iachawdwr iw ddiſcyblion, Luc. 21. 34. Edrychwch arnoch eich hunain, rhag i'ch calonnau un amſer drymhau drwy lothineb a meddwdod.

5. Na phellwch o roddi diolch ar ôl prydoedd am yr adfywiad cyſſurus a gowſoch chwi oddiwrth y creaduriaid. Fe roddes yr Arglwydd orchymmyn enwedigol am hyn iw bobl, gan ddywedyd, Pan fwytteych, a'th ddigoni, yna y bendithi 'r Arglwydd dy Dduw, Deut. 8. 10. Joel 2. 26. Ie yr ydym ni yn darllen fôd yr Eulunaddolwyr cenhedlic yn arferol yn eu gwleddoedd o foliannu eu gau dduwiau, canys fe ddywedir, Dan. 5. 4. Ifaſant wîn a moliannaſant y duwiau o aur, ac o arian, o brês, o haiarn, o goed, ac o faen. Onid ydyw yn gywilydd rhyfeddol gan hynny i Griſtianogion, na foliannant hwy y gwir Dduw ar ol eu Prydoedd, oddiwrth yr hwn yr ydym ni yn derbyn yr holl bethau da a fwynhawn?

PEN. X. Am Chwareuon a Difyrrwch.

MEgis ac y dylaech fôd yn wiliadwrus arnoch eich hunain ar eich prydiau-hwyd, felly hefyd y dlyech fôd ar eich Difyrrwch. Canys er bod rhyw fath o ddifyrrwch yn gyfreithlon, etto yn gyffredinol yr ydym ni yn barod iw camarfer i ormod rhydd-did, ac i anturio ar bob mâth o chwareuon a difyrrwch yn ddi-wahaniaeth; Ac am hynny myfi a ddangoſaf i chwi,

1. Pa fath chwareuon ſydd anghyfreithlon.

2. Pa fôdd y camarferir y rhai ſydd gyfreithlon, nes eu gwneuthur yn anghyfreithlon.

Chwareuon a Difyrrwch anghyfreithlon a ellir eu dwyn tan y Prif-bennau hyn.

1. Y rhai hynny oll yn y rhai nid oes na challineb y meddwl, na chynhyrfiad y corph ar waith, megis chwareu diſiau, a rhyw fath ar chwareuon ar y cardiau; canys nid oes dim ynddynt ond diſgwyliad am ddamwain anſiccr, yn y rhai nid arferir na challineb meddwl, nac ymdriniaeth corphorol, y rhai yw prif-ddibenion chwareuon a Difyrrwch, naill o ran llonni neu ddadflino ein meddyliau ni neu'n cyrph, fel y gallom ni drwy hynny fod yn gymmwyſach i ogoneddu Duw, ynghyflawniad dyledſwyddau ein lle a'n galwedigaeth.

2. Y rhai a fo 'n beryglus i ddynion, megis gynt yr oedd ymladd ag anifeiliaid, ac yn awr chwareu Pêl droed neu 'r Bel-ddû, ymladd â ffynn, yn enwedig ymladd ag arfau miniog, a'r cyffelyb.

3. Y cyfryw rai ac ſydd yn dangos allan goſpedigaeth Duw ar y Creaduriaid am bechod dŷn; megis baitio 'r arth, ymladd ceiliogod, a'r cyffelyb. Y gelyniaeth ſydd yn y naill greadur yn erbyn y llall, ſydd goſpedigaeth ar y creaduriaid truein am bechod dŷn, ac am hynny ni ddylai mor bôd yn ſail ac yn achos o ddigrifwch a llawenydd i ni, eithr yn hytrach o driſtwch ac ymddaroſtyngiad.

Y peth neſſaf iw yſtyried yw, pa fôdd y gwneir y chwareuon hynny ar ſy 'n gyfreithlon ynddynt eu hunain, yn angyfreithlon drwy'r môdd yr arferir hwynt.

1. Pan dreulier gormod o amſer ynddynt. Difyrrwch a ddylei fôd megis ſaws i'ch bwyd, i wneuthur eich chwant yn fwy awchlym i ddyledſwyddau eich galwedigaeth; ac nid i'ch torlwytho eich hunain â hwynt, fel y gwneloch eich hunain yn anghymmwyfach i ddyledſwyddau eich galwedigaethau, ac hefyd i waſanaeth Duw. Rhaid i chwi wybod, mai pennaf ddiben Duw yn eich anfon chwi ir bŷd ydoedd nid fel y byddei i chwi ddilyn eich difyrrwch, ond fel y treuliech eich amſer a'ch nerth ya ei waſanaeth ef, ac yn y moddion drwy y rhai y gellwch gael eich cymhwyſo i hynny. Oni fydd mwy cyſſur i ti ar awr Angeu i feddwl am yr amſer y dreuliaiſt ti yngwaſanaeth Duw, ac yn ymbaratoi erbyn tragwyddoldeb, nag am yr amſer y dreuliaiſt ti ar Gardiau, a chwareuon, a gwagedd eraill?

2. Pan wneler eich Difyrrwch yn gelfyddyd o farſiandiaeth, megis pan chwareuo dynion yn unic o ran ynnill arian: Yr hyn a ennillo dŷn wrth y faſnach ymma, ni all ef moi feddiannu a'i fwynhau â chydwybod dda. Ni roddwyd mo hono iddo ef gan Dduw, am na ddaeth ef o hŷd iddo drwy foddion cyfreithlon, eithr yn hytrach y mae ef megis da lladrad, ûwch ben y rhai y mae melltith Dduw yn crogi. A'r ſawl ſy yn colli, mae yntef hefyd yn euog o ladrad, canys yr hyn y mae yn ei golli, ei ddwyn y mae oddiar ei wraig, ei blant, a'i deulu, od oes rhai ganddo; neu onid oes, oddiar yr Eglwys, y Wladwriaeth a'r tlodion. Nid ydym ni yn Arglwyddi ar ein golud, eithr yn Oruchwyl-wŷr, a rhaid i ni roddi cyfrif am danynt. Och nad yſtyriai yr holl chwareu-wŷr, pa gyfrif ofnadwy fydd iddynt iw roddi ddydd y farn, nid yn unic am eu hamſer gwerthfawr a gamdreulir yn afradlonus, ond hefyd am eu golud a gollwyd gan mwyaf mewn môdd ddrygionus; pan gaffer yn en cyfrif hwynt, fôd cymmaint wedi ddifrodi mewn chwareyddiaeth, a chyn lleied wedi ei roddi ir tlodion, ac i weithredoedd o eluſeni!

Cweſt. A ydyw chwareu am Arian yn hollawl yn anghyfreithlon?

Att. Ni ddywedafi fôd chwareu am arian yn hollawl yn anghyfreithlon, os bydd yr hyn y chwareui am dano ond peth bychan, heb dalu ond ychydig, yr hyn ſydd iw feſur yn ôl yſtâd a grâdd y ſawl ſy yn chwareu. Eithr beth yw chwareyddiaeth llaweroedd ond ffrwyth eu trachwant hwy, canys ir diben hyn y maent yn chwareu, ſef, fel yr ennillont arian?

3. Diſyrrwch cyfreithlon a wneir yn anghyfreithlon, pan arferer ar amſeroedd anghyfaddas, megis ar ddiwrnodiau o ymoſtyngiad, neu ar y dydd Sabbath, ar ba amſer y mae 'r Arglwydd yn gorafun i bawb geiſio eu bewyllys eu hun, Eſay 58. 13. Canys os gorafynodd yr Arglwydd weithredoedd ein galwedigaethau goneſt a chyfreithlon ar y dydd Sabbath, mwy o lawer Ddifyrrwch a chwareuon afreidiol.

4. Pan arferer hwynt felly, fel y cynhyrfont wyniau dŷn i ddigofaint, cynddaredd, a'r cyffelyb; neu pan baront i rai dyngu, rhegu, ymdaeru, ymryfſon, &c. Y ſawl ni fedro ffrwyno ei wŷn, na rheoli ei dafod wrth chwareu, nid yw ef gymmwys i chwareu.

PEN. XI. Am Ddyledſwyddau ein Galwedigaethau.

FE ddylai fôd gan bôb dŷn ryw Alwedigaeth iw ddilyn er gogoniant i Dduw, a daioni i eraill; Canys Ordinhâd Duw yw, bôd i bôb dŷn drwy chwŷs ei wyneb fwytta bara, Gen. 3. 19. Nid yw 'r geiriau hyn iw deall yn unig megis melltith, ond hefyd megis gorchymyn. Ie yr oedd gan Adda yn ei gynwr o Ddiniweidrwydd Alwedigaeth a oſodeſid iddo gan Dduw, ſef, I lafurio 'r Ardd ac iw chadw hi, Gen. 2. 15. A phwy bynnag nid oes galwedigaeth ganddo, drwy yr hon y gallo ef fôd yn fuddiol▪ i gymdeithas ddynol, fe ddywedir ei fôd ef yn byw allan o drefn, ac yn rhodio yn afreodus, 2 Theſ 3 11. Heb law hyn, Llawer o aflwydd ac o ddrygau a ochelir drwy ddilyn galwedigaeth gyfreithlon. Canys Gweithdŷ 'r Cythrael yw dŷn ſegurllyd; yno y mae ef yn gweithio yn bryſur, ſef; pan yw dynion ſeguraf; eithr os caiff ef hwynt yn ddyfal yn eu galwediga ethau, yna y mae 'n cilio yn ôl, gan wybod nad yw hi ddim yn amſer cyfaddas iddo▪ i oſod arnynt á'i demptaſiwnau. Yn awr fe ddylei pôb dŷn ofalu yn enwedigol am gyflawni yn gydwybodus ddyledſwyddau ei alwedigaeth neilltuol, yn yr hon y cyfleuwyd ef drwy ragluniaeth Duw; canys y mae llawer o rym a bywyd crefydd yn ſefyll yn hynny. Ir diben hyn cymmer yr hyffordd adau a ganlynant▪

I. Dechreu gydâ Duw, gan geiſio oddiwrtho ef mewn gweddi, nid yn unig maddeuant fechodau, a phôb grâs, eithr hefyd ei fendith ef ar dy lafur a'th orchwylion cyfreithlon; Canys yn ddiau ei fendith ef yn unic ſy yn cyfoethogi, ac yn peri ir hyn a gymmerom yn llaw lwyddo a ffynnu, yr hyn y mae Moſes yn ei gydnabod, Deut. 8. 18. Lle mae ef wrth lefaru wrth bobl Iſrael, yn dywedyd, Yr Arglwydd yw'r hwn ſydd yn rhoddi nerth i ti i beri cyfoeth.

II. Bydd boenus a diwyd yn nyledſwyddau dy alwedigaeth, yn ôl cyngor y gŵr doeth, Preg. 9 10. Beth bynnag a ymafel dy law ynddo iw wneuthur, gwna â'th holl egni, hynny yw, pa weithredoedd neu ddyledſwyddau bynnig ſydd yn perthyn i ti o ran dy alwedigaeth, gwna hwynt yn ddyfal ac yn ddiwyd; nid cymmaint er mwyn caſglu cyfoeth, ac er mwyn cyrraedd pethau angenrheidiol i ti dy hun, dy wraig a'th blant. Y mae 'n Ia hawdwr yn canmol hyn, drwy y peth a arferei ef ei hunan, canys medd efe, Joan. 9. 4. Rhaid i mi weithio gwaith yr hwn▪ a'm hanfonodd, tra ydyw hi yn ddydd, hynny yw yn ddiwyd, o hŷd, nes ei orphen.

Ich hannog chwi i hyn, gwybyddwch, fod diwydrw ydd dynion yn eu galwedigaethau yn arferol o gael ei goroni â golud, ac ag amlder. Dihar. 10. 4. Dihar. 13. 4. Llaw y diwyd a gyfoethoga. Enaid y diwyd a wneir yn frâs, hynny yw, a gyfoethogir â bendithion oddiallan. Adiau mai anfynych iawn nad yw bendith yn cydymganlyn â llaw ddiwyd.

Ond etto rhaid yw cymmeryd gofal yn hyn, tra yr ydych yn dyfal ddilyn gorchwylion eich galwedigaeth ar y naill llaw, na bo i chwi gael eich gorddiwes â chwantau bydol, ac â chybydd-dod ar y llaw arall; ac am hynny mi a roddaf i chwi ddau o Ocheliadau.

1. Na fydd yn dilyn mo'th Alwedigaeth neilltuol mor ddyfal, ac yr eſceuluſech Ddyledſwyddau dy alwedigaeth cyffredinol, fel yr wyt ti yn Griſtion: Fy meddwl yw, na fydd mor haerllug yn dilyn dy negeſeuau a'th orchwylion bydol, ac yr eſceuluſech dy ddyledſwyddau yſprydol, megis dy foreuol a'th brydnawnol ddefoſiwnau i Dduw, a'r cyffelyb. Er bod yn rhydd i ti dreulio y rhan fwyaf o bôb diwrnod o'r chwech, yn dy negeſeuon a'th orchwylion bydol, etto ti a ddylit dreulio rhyw gyfran o bôb diwrnod mewn gorchwylion yſprydol, drwy y rhai y bydd dy uegeſeuon bydol gwedi eu pereiddio a'u ſancteiddio yn well. Pan ddelych i orwedd ar dy welyaugeu, ac edrych o honot yn ôl at dy fuchedd, yna yr hyn o amſer a hepcoraiſt oddiwrth dy negeſeuon bydol, ac a dreuliaiſt mewn gweddi, darllen, gwrando, myfyrio a'r cyffelyb, a ddwg i ti fwyaf o ddiddanwch.

2. Ymegnia ar fôd â meddyliau nefol yn dy orchmylion daiarol. Dilyn dy negeſeuon bydol â ſerchiadau yſprydol, gan dderchafu dy galon yn fynych at Dduw mewn rhyw nefol faethiadan neu weddiau byrrion. Ie, gwna dy oreu, ar wneuthur rhyw ddefnydd o'r amſer yr wyt yn dilyn gorchwylion dy alwedigaeth ynddo, fel y caffech ryw elw yſprydol, drwy ryw fyfyrdodau buddiol; yn enwedig os bydd dy orchwyl yn gyfryw un, ag ſy yn goſod y llaw, ac nid y pen ar waith. Fel yr wyt ti yn awchus yn dilyn dy negeſeuon bydol, myfyria yn fynych ar yr ymadrodd rhagorol hwnnw o'r eiddo 'n Achubwr, Mar. 8. 36. Pa leſâd i ddŷn, os ennill yr holl fŷd, a cholli ei enaid ei hun?

III. Ymroa ac ymagnia ar fôd yn ffyddlon ac yn buraidd yn holl weithredoedd dy alwedigaeth; a thrwy fath ar ddirmyg ffieiddia ennill dim drwy foddion drygionus a thwyllodrus, megis drwy gelwydd, pwyſau a meſurau anghywir, &c. gan wybod, y dichon ychydig a enniller yn ddrwg wenwyno holl dda dŷn, a dwyn melltith ar gwbl ôll ag a feddo, fe ddichon ddigwyddo i fôd yn debyg ir cîg y ddygodd yr eryr oddiar yr Allor â marworyn ynddo, ac a loſcodd yr holl nŷth. Bydded gan hynny wirionedd, uniondeb a thegwch yn dy holl ymdriniaeth â dynion. 1 Theſ. 4. 6. Na fydded i nêb orthrymmu na thwyllo ei frawd mewn dim; canys dialudd yw 'r Arglwydd ar y rhai hyn ôll: eithr yn dy holl ymdriniaeth â dynion, dal ſulw ar y ddeddf frenhinawl honno, a gwialen feſur pôb uniondeb, yr hyn yw, gwna fel yr ewyllyſit wneuthur i titheu, canys megis ac y llefara ein Iachawdwr, Mat. 7. 12. Hyn yw'r gyfraith a'r Prophwydi; ſef, ſwm yr hyn a roddwyd ar lawr yn y Gyfraith a'r Prophwydi, ynghylch ein hymddygiad tuagat ein Cymmydog, a'n ymdriniaeth ag ef.

IV. Darfyddo i ti arfer dy ddiwydrwydd eithaf yn dy Alwedigaeth gyfreithlon, na flina mo honot dy hnn â meddyliau gofal-ddwys ac anobeithiol ynghylch y digwyddiad a'r ffynniant o'th orchwylion. Mat. 6. 31. Na ofelwch, medd ein Iachawdwr, Gan ddywedyd, beth a fwyttawn, neu, beth a yfwn, neu â pha beth yr ymddilladwn? y gair y gyfieithir, na ofelwch, ſydd yn y Groec yn arwyddocau gofalfryd pryderus, anobeithiol, drwy yr hyn y mae 'r meddwl yn aflonydd ynghylch y digwyddiad a'r ffynniant o'n poen a'n llafur, yr hyn ſydd yn anweddus iawn i Griſtion.

V. Cyn fynyched ac y derbyniech di fendith oddiwrth Dduw, na anghofia roddi iddo fawl a gogoniant am dano, gan gydnabod, beth bynnag a fu 'r moddion, mai efe yw prifachos a phen-awdwr yr holl ddoniau, a'r bendithion hynny yr ydwyt ti yn eu mwynhau.

PEN. XII. Am ein Hymddygiad yn y Dirgel.

OBlegid yr amryw demptafiwnau ir rhai yr ydym ni yn ddaroſtyngedig, Pan ydym ni yn unig wrthym ein hunain, ac hefyd pan ydym ni mewn cymdeithas gydag eraill; Ein dyledſwydd ydyw, ac fe fydd yn ddoethineb i ni gadw cadwraeth fanol arnom ein hunain, pan fyddom mewn lle o'r nailldu, ac hefyd pan fyddom ym mhlith cwmpeini.

Yn gyntaf, pan ydym yn unig, rhaid i ni ofalu, na byddom ni ar waith drwg, na chwaith yn ſegur ac yn ddiffrwyth, eithr ar i ni fôd ar waith da, wedi ein cymmeryd i fynu â myfyrdodau yſprydol a nefol.

1. Canys adeg neu odfa 'r cythrael yw neillduolrwydd, yr hon y bu ef erioed yn ofalus am ei chofleidio, a gwneuthur defnydd o honi fel y byddei fwyaf ei fudd ef; fel y gwelwn ni yn Nafydd, yr hwn pan oedd ef yn rhodio yn unig ar nen ei dŷ, yno y goſododd y cythrael arno ef â'i demptaſiwn i odinebu, ac a'i gorchfygodd ef, 2 Sam. 11. 2. Ac o herwydd hynny mor berthnaſol ydyw i ni, y prŷd hynny yn enwedigol fod yn wiliadwrus arnom ein hunain?

2. O herwydd ein bôd ni y pryd hynny mewn mwyaf o berygl, i gael ein gorddiwes a'n gorchfygu gan ein trachwantau pechadurus: Yna yr ydym ni yn barottaf i ollwng ein calonnau allan i wibio ar ôl trythyllwch, ac i fyfyrio ar ddrygioni, drwy borthi ein mympwy neu 'n phanſi neu 'n tŷb, a rhyngu bôdd i ni 'n hunain mewn meddyliau beilchion, dialeddus, anllad a'r cyffelyh Ac am hynny ni ddylem, pan ydym wrthym ein hunain, wilied yn ofalus ar ein calonnau, gan eu bôd y pryd hynny mewn mwyaf perygl o'r treiſiadau yſprydol hyn.

Ir diben ymma y gorchmynnaf y ddyledſwydd ragorol honno o dduwiol fyfyrdod, yr hon a eſceuluſir yn ormod, yr hon hefyd ſydd ddauddyblig, ſef, naill ai yn Ddiſymmwth ac fel y caffer achlyſur iddi, neu ynte yn Bennodol ac o ragfwriad.

Am naturiaeth Myfyrdod achlyſurawl; Diſymmwth oſodiad y meddwl yw efe ar ryw ſatter buddiol, y caffon achlyſur iddo drwy ryw beth a welwn, neu a glywn. Yr hyn a ellir ei wneuthur bôb amſer, ac ym mhôb manu, pan yr ydym ni gartref ynghylch gwaith ein galwedigaeth, neu yn rhodio allan. Llawer o ddefnydd a all fôd o'r myfyrdod diſymmwth hyn, o herwydd yr amryw fath ar bethau a ymddangoſant gyferbyn a'n golwg; am fôd pôb creadur a ganfyddom yn rhoddi i ni fatter helaeth o fyfyrdod yſprydol a nefol; oddiwrth bôb un o honynt y gallwn, ac y dylem gymmeryd achlyſur i fyfyrio am Dduw, ac am ei Briodoliaethau yn llewyrchu ynddynt, megis ei Allu, ei Ddoethineb, ei Daioni, &c. Gwêl Pſal. 19. 1. Rhuf. 1. 20. Ith berſwadio ir cyfryw fyfyrdod, cymmer y tair o Annogaethau a ganlynant.

1. Fe fydd hyn yn fôdd enwedigol i gadw meddyliau bydol, a nwyfus, a chynhyrfiadau ofer allan o'th galon. Canys os ymroddi i ſeguryd, heb wneuthur dy oreu i lenwi dy feddwl â rhyw fyfyrdod da a lleſol, yr wyt ti yn ſiccr o gael dy gythryblu â gorwag a drwg feddyliau, naill ai n codi oddiwrth dy lygredigaeth naturiol, neu a fwrir i mewn gan Satan. Eithr os myfyri ar bethau daionus a lleſol, ni chaiff dy lygredigaeth mor gallu hwnnw ith aflonyddu di, na'r cythrael mo'r odfa honno i daflu meddyliau drygionus i'th fewn.

2. Mynych arfer myfyrdodau achlyſurawl a'th gymmhwyſa i fyfyrdodau pennodol ac arferol: Canys drwy hyn fe'th lenwir â matter da, ac fe baratoir dy galon i ymddiddan â Duw.

3. Drwy hyn y gwnei iawn arfer o'r creaduriaid. Y mae 'r creaduriaid wedi eu colli i ti mewn un hanner, os arferi hwynt yn unig, ac heb gymmeryd rhyw wers yſprydol oddiwrthynt.

Hyn am fyfyrdod diſymmwth ac achlyſurawl. Dewn yn awr at fyfyrdod pennodol, pwrpaſol, ac mi a ddangoſaf ichwi yn fyrr, 1. Ei Naturiaeth ef. 2. Rhai Rheolau i ddal ſulw arnynt yn hynny.

Am ei naturiaeth ef, pa beth yw, yr wyfi 'n Atteb, Myfyrdod pennodol bwriadol, yw difrifol ymwaſgiad y meddwl wrth rhyw fatter yſprydol neu nefol, gan ymddiddan yn ei gylch rhyngot â thi dy hun; fel y cynnheſer dy galon, y bywioger dy ſerchiadau, ac y derchafer dy fwriadau i fwy o gariad at Dduw, a chaſineb ir pechod, &c.

Y Rheolau i ddal ſulw arnynt yn y matter hyn a ganlynant.

1. Bydded i fatter dy fyfyrdod di fod yn hollawl yn yſprydol ac yn dduwiol. Ac fel hyn y mae pôb rhan o'r Scrythur yn fatter cymmwys i ti fyfyrio arno; felly hefyd y mae Duw, a'i holl Briodoliaethau, megis ei Holl-alluogrwydd, ei Dragwyddoldeb, Anghyfnewidioldeb, Holl-breſenoldeb, Hollwybodaeth, Sancteiddrwydd, Doethineb, Trugaredd, Cyfiawnder, Cariad, Ffyddlondeb, a phôb godidowgrwydd arall o eiddo Duw. Y mae hefyd y cyflwr bendigedig yn yr hwn y creawdd Duw ein Rhieni cyntaf; a'r cyflwr truenus hwnnw ir hwn y ſoddaſant hwy eu hunain, a'u holl heppil. drwy eu hanufydd-dod yn erbyn Duw, drwy fwytta y ffrwyth gwaharddedig: a'r prynedigaeth drwy Jeſu Griſt, a thra ragorawl gariad Criſt yn myned tan ângeu chwerw a melltigedig droſom ni: y mae 'r pethau hyn i gyd meddafi yn ddefnydd cymmwys i fyfyrio arnynt.

2. Bydded i fatter neilltuol dy fyfyrdod ti, fôd yn berthynaſol ith gyflwr preſennol: ac ir diben hyn wrth ymoſod ar y ddyledſwydd hon, ſe fydd yn ddoethineb i ti ddal ſulw ar ſutt a thymmer dy galon. Os bydd dy galon yn driſt, yna myfyria ar dy bechodau, fel y gellych di felly droi dy drymder a'th driſtwch am bethau oddi allan yn drymder am dy bechodau. Eithr os clywi di dy galon yn llon ac yn yſgafn, yna myfyria ar ddiamgyffred gariad Duw, ac ar haelioni ei râs ef, neu ar ei gymmwynaſgarwch ef, yn enwedig tuag attat ti dy hun.

3. Wedi i ti oſod dy feddyliau ar ryw fatter neilltuol, cyfaddas i agwedd a thymmer preſennol dy galon di, yna parhâ yn y meddyliau hynny, nes i ti glywed dy galon wedi ei chynneſu, a'th ſerchiadau wedi eu bywiogi â nhwy; yr hyn mewn gwirionedd yw unig a phrif ddiben y ddyledſwydd hon.

Ar ôl llefaru am y paratóad ir gwaith, cwympwn bellach at y gwaith ei hun, yr hwn ſy yn ſefyll yn y tri hyn o byngciau neilltuol.

Mi a allaf alw y cyntaf yn Ddwyſfeddyliad, wrth yr hyn yr wyfi yn meddwl ymddiddaniad y dealltwriaeth ynghylch y matter y pennoder arno, ac adgoffâd o amryw wirioneddau a berthynant iddo. Megis os marwolaeth fydd defnydd dy fyfyrdod, yna atgofia, a meddwl yn ddifrifol, megis am ſiccrwydd marwolaeth, felly hefyd am ei hanſiccrwydd, a hynny yn gyſtal o ran y Mann pa le, a'r Môdd pa ſut, ac o ran yr Amfer pa brŷd; ac oddiwrth hynny ymreſymma, fod yn anghenrhaid diſgwyl yn waſtadol am farwolaeth, a pharatoi yn ei herbyn.

Yr ail yw cymmbwyſiad attat dy hun o'r gwirioneddau hynny a elwaiſt ith gôf, fel y cynnheſer dy galon, ac y bywioger dy ferchiadau drwy hynny.

Y trydydd peth a'r olaf yw Llwyrfwriad, ſef llwyrfryd calon i wneuthur hyn neu hynny, neu i adel heibio hyn neu hynny; megis os marwolaeth y fu defnydd dy fyfyrdod, a'th fôd yn clywed dy galon wedi llwyr weithio arni â theimlad o hynny, yn enwedigol o anſiccrwydd amſer dy farwolaeth; yna dyro dy frŷd ar fôd yn fwy gofalus i gofleidio pôb odfa i wneuthur daioni, gan dybied y dichon hi fôd yr olaf ar a ganiadhaer i ti; ac ymrôa hefyd ar fyw mewn gwaſtadol ddiſgwyliad am farwolaeth, ac ymbaratóad yn ei herbyn, drwy adnewyddiad beunyddiol o'th heddwch gydâ Duw.

Ynghylch yr amſer pa brŷd y mae 'r ddyledſwydd hon iw chyflawni, Rhai a ganmolant yr Hwyr, canys ni a ddarllenwn fyned o Iſaac allan i fyfyrio yn y maes ym mîn yr hwyr, Gen. 24. 63. Eraill a ganmolant y nôs, pan yw pôb peth arall yn ddiſtaw ac yn llonydd, yn ôl arfer Dafydd, yr hwn a ddywaid, Pan ith gofiwyf ar fy ngwely, myfyriaf am danat yngwiliadwriaethau y nôs, Pſal. 63. 6. Eraill a ganmolant y boreu, megis yr amſer rhyddaf oddiwrth drafferthion bydol. Eithr hyn a adewir i bwyll a doethineb pob dŷn, pa amſer o'r dydd iw ddewis i fyfyrio ynddo, a hefyd pa gyfran o amſer iw dreulio yn hynny; canys ni ellir rhoddi un Rheol ſiccr yn hyn o beth. Dilys yw, y dichon y cyfoethogion hepcor mwy o amſer i hyn nag y ddichon y tlodion, y rhai ſy yn byw wrth eu llafur beunyddiol, ac heb ganddynt ond ychydig amſer iw hepcor oddiwrth hynny. Ond yn ddiddadl, fe ddylei pob dŷn, pa un bynnag fyddo ai cyfoethog ai tlawd, ai Meiſtr ai Gwâs, wneuthur cydwybod o gyflawni y ddyledſwydd hon ar ddydd yr Arglwydd, gan fôd y dydd hwnnw▪ wedi ei briodoli i ddyledſwyddau yſprydol. A chan fôd myfyrio ynghyfraith yr Arglwydd ddydd a nôs, yn cael ei oſod ar lawr yn y Pſalm gyntaf, yn nôd o ddŷn duwiol, mi dybygwn y dylei pôb dŷn, a chwennychei gael ſiccrwydd, ei fôd ef yn un o'r rhai duwiol, arfer y cyfryw fyfyrdod yn feunyddiol, cyn belled ac y mae ei alwedigaeth ef yn rhoddi lle i hynny.

PEN. XIII. Am ein Hymddygiad mewn Cymdeithas neu Gwmpeini.

MEgis ac y dylit ti fod yn wiliadwrus arnat dy hunan pan ydwyt yn unic, felly hefyd y dylit ti fod pan ydwyt mewn cymdeithas, gan edrych at dy ymddygiad ynddo; a hynny yn hytrach, o herwydd yn gyffredinol yr ydym ni yn barottach i droſeddu ynghymdeithas rhai, nâ phan ydym yn unic wrthym ein hunain: Ac am hynny mi a oſodaf ar lawr rai hyfforddiadau ith gyfarwyddo pan fyddech mewn cymdeithas ag eraill.

Eithr yn gyntaf mi a roddaf reſwm neu ddau, ith berſwadio i ddewis rhai da a duwiol, ac nid rhai drwg ac annuwiol er dim, i ymgymdeithiaſu â hwynt yn gyffredinol: Ac hefyd gyngor neu ddau mewn ffordd o baratóad, o ran dy gymhwyſo a▪th baratoi yn well, i wneuthur 〈1 page duplicate〉 〈1 page duplicate〉 defnydd o'th ymdriniaeth â dynion er mwyaf bûdd ith enaid.

1. Am hynny gwna fawr gyfrif, ac ymgais yn ddifrifol am gymdeithas y cyfryw rai ar ſydd dduwiol, canys drwy hynny y cei weled mwy o gynnydd yn dy dduwioldeb, gwybodaeth, ffydd, zel, a'th holl radau eraill. Ac fe ellir dal ſulw, lle nid yw pobl Dduw yn cŷdymgymdeithaſu mewn cymmundeb ſanctaidd, nad oes yno fawr ffynniant a chynnydd mewn gràs a duwioldeb, er eu bod yn byw tan weinidogaeth mor nerthol ac a allei fyth fôd.

2. Cais ochel yn fwyaf ac y gallech gymdeithas dynion annuwiol a halogedig, yn enwedig y cyfryw ac ſydd watwarwŷr duwioldeb a chrefydd. 1. O herwydd bod yn hawdd iawn ein llygru ni â gwenwyndra eu pechodau hwynt; y cyfryw bŷg a ddiwyna ein dillad ni. 2. O herwydd ein bôd ni drwy hynny mewn perygl o'n hamgylchu yn eu pláau amſerol hwynt. 3. O herwydd drwy hynny yr annogwn ac yr hyfâwn hwynt yn eu ffyrdd ddrygionus ac halogedig; Canys annogaeth fawr i ddynion annuwiol i fyned ym mlaen yn eu helyntiau drygionus a phechadurus, yw, pan gaffont gymdeithas y duwiol i gydſynnied â hwynt.

Yn awr o ran dy gymhwyſo a'th baratoi dy hun yn well, i ymdrîn â chymdeithion yn fuddiol tra fy'ch yn eu plith, myfi a roddaf i ti y ddau gyngor hyn yn unig.

1. Fel y gallech fod wedi 'th ddarparu 'n well â matter buddiol i ymddiddan yn ei gylch, Myfyria yn fynych ac yn ddifrifol am ryw brif-bwngc cyffredinol o'r grefydd griſtianogol, megis am ein truenus a'n greſynol gyflwr wrth naturiaeth, am holl-ddigonolrwydd aberth Criſt, am wagedd ac anſiccrwydd pob peth daiarol, am fyrdra y bywyd hwn, am ddydd y Farn, neu 'r cyffelyb. Drwy fynych fyfyrio ar y pethau hyn neu 'r cyffelyb rhyngot â thi dy hun yn y dirgel, y gwneir di yn aplach i chwedleua âc ymddiddan am danynt yngwydd eraill, a hynny er daioni ac adeiladaeth iddyut hwy, yn gyſtal ac i ti dy hun.

2. Cyn dy fyned i gymdeithas, Bydd daer ar Dduw mewn gweddi am ras, felly i drefnu dy ymarweddiad a'th ymddiddanion, fel y gallont dueddu, megis at ogoniant Duw, felly hefyd at dy ddaioni a'th elw yſprydol dy hun ac eraill.

Ar ôl rhagoſod y pethau hyn ſut ymma, dewn yn awr at yr Hyfforddiadau o ran dy lywodraethu dy hun yn iawn, pan fyddech mewn cwmpeini; y rhai a oſodaf ar lawr. 1. Yn fwy cyffredinol. 2. Yn fwy neilltuol, o ran dy ymddygiad mewn cwmpeini da, ac mewn cwmpeini drwg. A'r Hyfforddiadau cyffredinol yw y rhain.

I. Bydded dy ymddygiad â'th ymarweddiad yn oſtyngedig, gan fod yn ewyllyſgar i gyfrannu dy gynghorion, a'th gyſſurau, a'th brofiadau ir Criſtianogion tlottaf a gwaelaf, ac i dderbyn cyfran o'u cynghorion a'u cyſſurau, a'u profiadau hwynt; heb fod yn ddiyſtyr gennyt ddyſgu dim ar ſydd dda gan y rhai ſydd ym mhêll îs dy law di, megis ac ni ddiyſtyrodd Apollos i gael ei ddyſcu gan Aquila a Phriſcilla, Act. 18. 26.

II. Yn dy holl ymdriniaeth â dynion, cais fod yn frwythlon ac yn lleſol i ti dy hun, ac i eraill, drwy dderbyn a gwneuthur yr holl ddaioni a ellych.

1. I ti dy hun drwy dderbyn yr holl ddaioni a ellych oddiwrth eraill. Ir diben ymma, pan wyti ynghymdeithas eraill, dal-ſulw yn ddyfal, ym mha ddoniau a rhadau y mae neb yn rhagori, (canys Duw a waſgarodd amryw ddoniau iw bobl, ni chynnyſgaeddwyd pawb yn yr un môdd) ac yna gwna dy oreu, ar dynnu y doniau a'r rhadau hynny allan, ith ddaioni a'th elw yſprydol dy hun.

2. I eraill drwy gyfrannu iddynt y cyfryw bethau daionus y dybiech eu bod yn gymmhwyſaf iw hyſtat a'u cyflwr preſennol hwynt. Po mwyaf o ddaioni a gyfrannech di i eraill, mwyaf a gyfranna Duw i tithe; canys doniau a rhadau yſpryd Duw ydynt (megis y Talentau) yn tyfu ac yn cynnyddu, wrth eu harfer a gwneuthur defnydd o honynt.

III. Mynych ddercbafa dy galon i fynu at Dduw, mewn rhyw weddi ferr a ſaethech allan, ar iddo ef agor dy wofuſau, fal y mynego dy enau ei foliant ef, ar iddo ef roddi i, ti allu i lefaru felly fel y byddo dy eiriau a'th ymddiddanion yn tueddu at ddaioni ac adeiladaeth eraill, yn peri grâs ir gwrandawyr. Pſal. 51. 15. Eph. 4. 29.

Wedi rhoddi i ti Hyfforddiadau cyffredinol fal hyn o ran dy ymddygiad mewn cwmpeini; Deuwn yn awr at Hyfforddiadau mwy neilltuol, yn perthyn i'th ymddygiad mewn cwmpeini da:

1. Pan ydwyt mewn cwmpeini da, na wâg-dreulia mo'th amſer mewn ymadroddion ac ymddiddanion bydol, megis ac y mae 'n fai cyffredinol rhy-ormod o nifer, (rhag yr hyn y cwynodd Saint Bernard yn ei amſer ef, gan ddywedyd, Nid ydys yn llefaru dim am y Scrythyrau, nac am iechydwriaetb eneidiau, ond gwag-chwedlau, a chwerthin, a geiriau ofer a ddygir allan.) Eithr bydded i fatter dy ymddiddaniad di fod yn hytrach rhyw bethau yſprydol.

II. Gwna dy oreu ar droi ffrŵd ymddiddanion bydol i ymddiddanion yſprydol; Ir deben hwnnw diſgwyl am bob odfa a allo roi dim achlyſur i lêdtroi oddiwrth fatterion bydol, at ryw deſtyn yſprydol a nefol.

III. Bydd barod i gyflwyno a chyfrannu o'r cyfryw ddoniau a rhadau ac a dderbyniaiſt. A oes gennit ti ddim meſur cymmhedrol o wybodaeth iachuſawl? cyfranna o'th wybodaeth âg eraill, drwy yſpyſu iddynt ddirgeledigaethau iechydwriaeth. A gefaiſt di gyſſur ar ôl dy drallodion yſprydol? A gefaiſt di gynhaliaeth dan dy brofiadau a'th demptaſiwnau? A gefaiſt di attebion graſol ith weddiau? A gefaiſt di fuddugoliaeth ar un trachwant neu lygredigaeth? yn rhwydd ac yn ewyllyſgar cyfranna, a dyro brawf i eraill o'r profiadau a gefaiſt di o Drugaredd, Gallu, a Daioni Duw yn dy amryw gyfyngderau a'th galedfyd, gan eu cyfarwyddo hwynt at y cyfryw ffyrdd a helyntiau, yn y rhai y cefaiſt di dy hun lawer o fûdd a daioni. Hyn a gawn ni wedi ei orchymmyn yn eglur, 1 Pet. 4. 10.

Yr Hyfforddiadau neilltuol yn perthyn i'n hymddygiad mewn cwmpeini drwg, yw y rhai'n.

I. Pan wyt ti o ran rhyw achos cyffredinol mewn cwmpeini drwg (canys os amgen, fal y dangoſaſom or blaen, rhaid i ti ym mhôb môdd ci ochelyd ef) gwêl ar i'th ymarweddiad fôd gŷd â diniweidrwydd y Golommen, yn ddifeius a diddrwg, yn ôl cyngor yr Apoſtol, Phil. 2. 15. Y gwirionedd yw, mai prin y mae moddion gwell i helaethu 'r Efengyl, ac iw dwysblannu hi ar ſerchiadau dynion naturiol, nag ymddygiad têg, ac ymarweddiad goneſt ei Phroffeſwŷr hi. Mae hyn fel arogl ennaint Chriſt, pêreidd-dra yr hwn ſy yn tynnu ſerchiadau eraill ar ei ôl.

II. Bydd ofalus na byddech gyfrannog o'u pechodau hwynt; Yr hwn yw 'r Cyngor a ddyru yr Apoſtol, Epheſ. 5. 11. Na fydded i chwi gŷd-gyfeillach â gweithredoedd anffrwythlon y tywyllwch. Ei feddwl yw, na byddei iddynt hwy mewn un modd gymdeithaſu, neu fôd yn gyfrannogion â'u pechodau hwynt, y rhai a eilw ef Gweithredoedd y tywyllwch.

Cweſt. Pa fodd y gellir dywedyd ein bôd ni yn gŷdgyfrannogion âg eraill yn eu pechodau?

Mae dynion yn gyfrannogion o bechodau rhai eraill, megis drwy annog i bechu, felly hefyd drwy gŷd-ymfodloni â'i pechod hwynt. Dynion a ymfodlonant i bechodau rhai eraill yn amlwg, neu yn ddirgel: Yn amlwg ar Air, neu Weithred.

Ar Air, 1. Pan ganmholant eraill am eu pechodau. 2. Pan ddadleuant droſtynt a'u hamddiffyn hwynt yn eu pechodau. 3. Pan druthiant, ac y gwenhieithiant iddynt ynddynt. Dynion a ymfodlonant i bechodau rhai eraill ar Weithred, pan ydynt gymdeithion a chŷd weithwŷr â hwynt yn yr unrhyw bechodau. Yn ddirgel, y mae dynion yn ymfodloni i bechodau rhai eraill, pan ydynt yn cyd-ſynnied â hwynt: fe ellir dywedyd fod hwnnw yn cydſynnied yn ddiſtaw. ar ſydd naill ai heb ddatcuddio y pechod a wypo, pan ddylai, neu heb ddangos dim anfodlondeb iddo, pan ganffyddo ef. Ac y mae hyn yn fynych mor niweidiol, o ran y troſeddwr, ac a ydyw drwg cyngor; Canys megis ag y mae ymadrodd drwg yn annog dynion i bechu, felly y mae drwg ddiſtawrwydd yn gado dynion yn y pechod.

III. Gofidia a galara dros y pechodau a ddeallech eu bôd yn eu plith hwynt. Mynych y nodir, ac y canmholir megis grâs enwedigol mewn amryw rai o Seintiau Duw, fod arnynt flinder mawr o'u mewn am yr ammarch a wneid i Dduw drwy bechodau eraill; megis Moſes, Dafydd, Jeromi, ac eraill, Deut. 9. 18, 19. Pſal. 119. 158. Jer. 13. 17.

IV. Pan ddaliech ſulw ar ddim anwiredd a wnelo dy gymmydog, argyoedda ef am dano; Yr hon ddyledſwydd y cawn ni yn yr Scrythur annogaeth mawr i bobl Dduw iw chyflowni, Lev. 19. 17. Na chaſâ dy frawd yn dy galon, gan geryddu cerydda dy gymmydog, ac na ddioddef bechod ynddo. Yn yr hyn y cynnhwyſir dau beth.

1. Fôd y neb ni cheryddo ei frawd pan welo ef yn gwneuthur ar fai, mewn gwirionedd yn ei gaſau ef, ac nid yn ei garu; am nad oes un cariad tebyg i gariad o gerydd.

2. Dy fôd ti drwy ado dy frawd yn ddigerydd, yn dioddef iddo redeg ymlaen, a pharhau yn ei yſtod o bechod, yr hyn o'r diwedd a ddigwydd yn ddeſtryw iddo.

O ran yr uniawn fodd i gyflawni y ddyledſwydd hon, rhaid yw dal ar ryw Reolau Cyffredinol, a rhai Neilltuol hefyd, yn ol amryw amgylchiadau. Rheolau Cyffredinol yw y rhain,

1. Y ſawl a geryddo arall, rhaid iddo dderchafu ei galon at Dduw mewn gweddi, ar iddo ef felly gyfarwyddo ei Dafod ef, a chynnhyrfu calon y llall, fel y byddo ei gerydd ef yn fuddiol iddo. Canys heb fendith Dduw, ni bydd ein holl rybuddion a'n ceryddon ond geiriau a leferir wrth yr awyr.

2. Rhaid yw i'n cerydd gael ei wneuthur mewn cariad, gan fwriadu daioni ein brawd yn hynny, ac nid ei ammarch er dim. Canys megis ag y llefara 'r Apoſtol, 1 Cor. 16. 14. Gwneler eich holl bethau chwi mewn cariad; ac megis yr holl bethau, felly yn enwedigol y peth ymma o gerydd. Tu ag at am Reolau Neilltuol, rhaid yw yſtyried yſtâd a chyflwr y Ceryddwr, a'r Ceryddol, a chynneddfen y pechod, ynghŷd â'r amſer a'r lle hefyd.

1. Rhaid yw yſtyried yſtâd a chyflwr y Ceryddwr. Megis y mae gan y rhai ſydd âg awdurdod ganthynt fwy o ryddid i argyoeddi a cheryddu, felly os ydynt i ymdrin â throſeddwyr drygfawr hynodol, yna hwy a allant, a rhaid yw iddynt geryddu,

1. Gyd âg awdurdod, fal y cynghora 'r Apoſtol, Argyoedda gydâ phob awdurdod, Tit. 2. 15.

2. Yn llym, felly y mae 'r Apoſtol yn gorchymmyn, Argyoedda hwynt yn llym, Tit. 1. 13. Y gair yn y Groec ar a gyfieithir yn llym, ſy yn briodol yn arwyddocau yn torri, neu at y byw. Eli a ballodd yn hyn; er iddo argyoeddi ei feibion am eu drygioni, etto ni wnaethpwyd hynny yn llym, a hyd at y byw, eithr yn rhŷ eſmwyth a llariaidd.

2. Rhaid yw yſtyried meddwl a thuedd naturiol y ceryddol; Canys os bydd ef yſtwythaidd a hynaws, rhaid yw ei argyoeddi mewn llaryeidd-dra, ſef mewn yſpryd addfwynder, megis y mae 'r Apoſtol yn ei adrodd, Gal. 6. 1. Ond etto rhaid yw arfer toſtrwydd pan na thyccio llaryeidddra.

3. Rhaid yw yſtyried yſtâd a chyflwr y ceryddol neu yr hwn ſydd iw geryddu. Canys,

1. Os un uwch ei raddau nâ ni a fŷdd ef, rhaid yw gwneuthur hynny gyd â phob parch a goſtyngeiddrwydd, gan attolygu a chynghori yn hyttrach nâ cheryddu yn eglur, fel y gwnaeth gweiſion Naaman â'i meiſtr, 2 Bren. 5. 11, 13.

2. Os y ſawl a fo iw argyoeddi fydd cydradd â ni, yna rhaid yw ei wneuthur heb ddim o'r chwerwedd, ſef mewn pob cariad. Pil chwerw yw cerydd; ac am hynny rhaid bob amſer ei droi ef mewn Suwgr, drwy eglurhau llawer o addfwynder yſpryd, a thoſturi calon; Gan ddangos yn y caſineb i bechod ein brawd, ein cariad iw berſon ef.

4. Rhaid hefyd yw yſtyried cynneddfen y pechod a gerydder.

1. Rhaid yw argyoeddi beiau nailltuol o'r nailltu; Canys medd ein Iachawdwr, Mat. 18. 15. Os pecha dy frawd ith erbyn, dôs ac argyoedda ef rhyngot ti ac ef ei hun. Ond rhaid yw ceryddu beiau amlwg a drygfawr ar oſteg. Canys medd yr Apoſtol, 1 Tim. 5. 20. Y rhai ſy 'n pechu, ſef, ar oſteg a thrwy hynny yn rhoddi tramcwydd, cerydda yngwydd pawb, hynny yw, yngwydd holl gynnulleidfa yr Eglwys, Fel y byddo ofn ar y llaill.

2. Pechodau yn tueddu yn uniawn at ddianrhydedd Duw, rhaid yw eu ceryddu mewn Zêl a digofaint Sanctaidd. Fal hyn y ceryddodd Criſt yr Scrifennyddion a'r Phariſæaid yn fynych. Ac fal hyn y darfu i Petr geryddu Simon Magus, Act. 8. 20.

5. Rhaid yw mewn mawr ddoethineb yſtyried yr odfa a'r amſer. Ceryddu meddwyn yn ei feddwdod ſydd ffoledd; Abigail a wyddai hynny, ac am hynny nid yngenodd hi ddim wrth Nabal yn ei feddwdod, nes dyfod y boreu a myned ei feddwdod allan o hono. Felly chwaith nid yw addas geryddu dŷn am ei ffrmoder yn ei ffromder; diſgwyl yn hyttrach am amſer cyfaddas, ſef pan elo anwydau dŷn ai ffromder heibio.

6. Rhaid hefyd yw yſtyried cyfleuſder y lle. Oddieithr ei fod am farn ddyledus a chyfiawn, na bydded iddo fôd mewn Cymanfeydd cyffredin, ynghyntedd yr heolydd a'r cyffelyb. Eithr os ar y ffordd y deli di ar bechod dŷn, yr hwn nis gwyddoſt pa un a whei ai cael byth ei weled ef, ai peidio, yna mor ddirgel ag y gellych, ti a elli ei geryddu ef yn addfwyn. Fal hyn yr egluri di dy Zêl dros ogoniant Duw, dy gaſineb ir pechod, a'th ofal am Iechydwriaeth dy frawd.

PEN. XIV. Hyfforddiadau ir Goludog.

MEgis ac y medrai'r Apoſtol Paul, Ymoſtwng, ac ymhelaethu; bod yn llawn, a bod yn newynog, Phil. 4. 12. Hynny ydyw, efe a ddyſgaſei yn yſcol Griſt, pa fodd i ymddwyn yn debyg i Griſtion mewn cyflwr cyfoethog, ac mewn cyflwr tlawd. Felly fe fydd yn rhan o ddoethineb enwedigol ynom ni, fod yn medru ymddwyn fel Criſtianogion drwy bob math ar gyflwr, a gwybod pa fodd i drefnu pob yſtâd. O ran eich cymmorth yn well yn hyn, mi a roddaf i chwi rai hyfforddiadau.

1. Pa fôdd i ymddwyn yn debyg i Griſtianogion mewn cyflwr cyfoethog a llawnder.

2. Pa fôdd i ymddwyn yn debyg i Griſtianogion mewn cyflwr tlawd a gwael. Am y cyntaf,

I. Edrych i fynu at Dduw, a meddwl yn fynych am dano ef megis awdwr a rhoddwr yr holl bethau daionus yr wyt ti yn eu mwynhau. Darfyddo i ti gael golud, na ddywaid, Hyn a gefais i drwy fy noethineb a'm callineb fy bun: Canys pa nifer o ddynion a chanddynt gymmaint dealldwriaeth a doethineb ac ſydd gennit titheu, nid oes ganddynt ddegwm dy yſtâd ath gyfoeth di? Na ddywaid chwaith, Hyn a gefais i drwy fy mhoen a'm llafur a'm hegni fy hunan; Canys pa nifer o ddynion a fuont mor ddiwyd a thitheu, ac etto ni chowſant hwy cymmaint o ffynniant ac a gefaiſt di? Ac am hynny dywaid gydâ Jôb, Hyn a roddodd yr Arglwydd, Job 1. 21.

II. Bendithia Dduw am yr hyn ſydd gennit: Medd yr Apoſtol, Ym mhob dim diolchwch, canys hyn yw ewyllys Duw yn Ghriſt Jeſu tu ac attoch chwi, 1 Theſ. 5. 18. Hynny yw, hyn yw'r peth a arwyddocáodd yr Arglwydd drwy ei fab Jeſu Ghriſt i fod yn ewyllys iddo, ac mewn rhyw fôdd yr hyn oll y mae ef yn ei ofyn gennym ni am yr holl drugareddau a dderbyniwn ni oddiwrtho ef. Ac am hynny fel yr wyt ti yn derbyn dim trugaredd a bendith oddiwrth Dduw, na phalla o roddi iddo y moliant ar gogoniant am hynny.

III. Cais ganfod cariad enwedigol Duw tu ac▪ attat ti mewn trugareddau cyffredinol. Canys pa ddaioni a wnaiff mwyniant a gaffech di o ddim i ti, oni fedri ganfod trugaredd Dduw tu agattat, yn gyſtal ai helaethrwydd, yn y peth?

Cweſt. Pa fodd y gallaf wybod fod y trugareddau hynny oddiallan yr wyfi yn eu mwynhau wedi eu cyfrannu i mi mewn cariad a ffafor?

Att. 1. Os ydynt yn ennyn dy galon â chariad i Dduw, gan beri i ti ei garu ef yn fwy, o herwydd iddo fôd mor haelionus tu ag attat. Canys Rheol ſiccr yw hwn, Beth bynnag a baro gariad, oddtwrth gariad y mae yn dyfod. Hola gan hynny a ddarfu ir pethau da ymma oddiallan yr wyt ti mor helaeth yn eu mwynhau, weithio dy galon di i wîr gariad i Dduw; canys os felly y bu, yna y gelli dy ſiccrhau dy hun ddarfod eu cyfrannu hwynt i ti mewn cariad; a thi a elli edrych arnynt megis arwyddion o gariad a ffafor enwedigol Duw.

2. Os cei di ynot dy hun ewyllyſgarwch i anrbydeddu Duw yn arfer y pethau daionus hynny a dderbyniaiſt di oddiwrtho, drwy roddi allan gyfran o honynt tu ag at gynnal addollad Duw, neu tuagat gynnorthwyo tlodion Duw, yna mae gennyt ſiccrwydd cyſſurlawn ddarfod eu cyfrannu hwynt i ti mewn cariad.

3. Os oes gofid ar dy galon na ddarfu i ti atteb i diriondeb yr Arglwydd tu ag attat; fôd dy ymarweddiad di mor anghyfattebol iw raſol ragluniaethau ef tu ag attat; nad ydwyt ti mewn meſur yn y bŷd yn byw yn addas iw haelioni ef tu ag attat. Hyn ſydd arwydd eglur, fod yr hyn a dderbyniaiſt di gan Dduw, wedi ei gyfrannu i ti mewn cariad, ac y gelli di edrych arno megis arwydd oi gariad ai ffaſor enwedigol ef.

IV. Gwilia rhag cael dy chwythu i fynu gan falchder, a chais fod yn oſtyngedig dan helaethdra; bod yn iſſel yn dy feddyliau dy hun, pan wyt ti yn uchel yn y bŷd; yr hyn yn ddiau a fydd dy ogoniant; canys harddwiſg yw goſtyngeiddrwydd, fel y mae 'r Apoſtol Petr yn arwyddocau dan yr ymadrodd hwnnw, 1 Pet. 5. 5. Ymdrwſiwch â goſtyngeiddrwydd, megis â harddwiſg. Llaweroedd a dybiant mai daroſtyngiad yw goſtyngeiddrwydd, ond yſpryd Duw ſy yn ei gyfrif yn harddwch. Am hynny medd yr Apoſtol Jaco, Llawenyched▪ y cyfoethog yn ei ddaroſtyngiad, Jac. 1. 10. Hynny yw, Llawenyched yn ei oſtyngeiddrwydd, o herwydd rhoddi o Dduw iddo ef galon iſel a goſtyngedig, er maint ei ſawredd ai olud yn y bŷd, am fod ganddo feddwl iſel, mewn cyflwr uchel; canys clôd gwŷr cyfoethogion yw, pan wnaeth Duw hwynt yn uchel yn y bŷd, eu bôd bwythau yn iſel ac yn oſtyngedig yn eu meddyliau eu hunain.

V. Llafuria am y gwir olud yſprydol, ſef, iachuſawl, Sancteiddrym radau, fel y byddech di dy hun yn oludog, ac nid dy gift yn unig. A diau, fod gwŷr goludog, yn anad pawb eraill, yn ſefyll mewn mwy eiſiau o radau ſancteiddwaith; o achos bod eu golud yn faglau tramawr iddynt hwy, ac yn achoſion o bechod, megis ac y mae ſiacced laes neu goat hîr mewn mwy pergyl o ddiblo, nag un gwtta. Oh gan hynny erfyn gan Dduw na rotho ef mo honot di heibio â phethau 'r byd hwn; eithr ar iddo ef ynghŷd âi fendithion oddiallan, roddi i ti ei ſendithion oddi fewn, gwir, iachuſawl, a ſancteiddrym radau, yn enwedigol y grâs o dlodi yſprydol, yr hwn yw ſylfaen gwynfyd; canys, medd ein Iachawdwr, Gwyn eu byd y tlodion yn yr yſpryd, canys eiddynt yw teyrnas nefoedd, Mat. 5. 3. Ymadrodd godidog ydoedd hwnnw o'r eiddo Luther, pan anfonodd Tywyſogion Germania iddo fawr anrhegion, Proffeſſu yr wyfi ar gyhoedd, medd ef, Na fynnai mo'm bodloni gan yr Arglwydd felly. Gwnâ ditheu yn yr un môdd, cymmer arnat yr unrhyw wrolfrŷd.

VI. Dymuna yn ddifrifol, a llafuria yn ddigellwair, drwy arfer pob moddion, am gael hawl yn Jeſu Ghriſt, yn yr hwn y mae golud a thryſorau yn rhagori holl olud a thryſorau'r byd. Efe yw'r tryſor a guddiwyd yn y maes, ar perl gwerthfawr hwnnw, o ran yr hwn yr aeth y Marchnattwr doeth, ac a werthodd gymmaint oll ac a feddei, ac ai prynnodd, Mat. 13. 44, 46. Abraham, er bod ganddo helaethrwyd o bob pethau oddiallan, etto a lefodd allan, Arglwydd Dduw, beth a roddi di i mi? gan fy mod yn myned yn ddiblant. Felly ditheu, yn y mwyniant o'th helaethrwydd oddiallan, yn yr un môdd llefa allan, Arglwydd, beth yw byn i gŷd? gan fy mod yn myned heb Griſt.

VII. Cyfranna allan o'th yſtôr tu ag at gyfreidiau eraill. Fel y mae rhoddi ir tlawd yn ddyledſwydd ſy yn ſefyll ar bawb ar ſy mewn gallu, felly yn enwedigol ar y rhai goludog. Am hynny y mae yr Apoſtol Paul yn ewyllyſſio i Timotheus Orchymmyn ir rhai ſy oludog yn y byd ymma, ar iddynt wneuthur daioni, ymgyfoethogi mewn gweithredoedd da. &c. 1 Tim. 6. 17, 18.

I'ch bywiogi chwi yn well ir Ddyledſwydd hon, yſtyriwch y ddau Reſwm ymma.

1. Hwn yw diben enwedigol Duw yn rhoddi ychwaneg i rai nag i eraill, fel y byddei ir rhai ſydd ganddynt fwy o helaethrwydd gyfrannu allan o hwnnw ir rhai ſydd mewn eiſiau. Hyn y mae Saint Paul (2 Cor. 8. 14, 15.) yn ei gaſglu oddiwrth gyfranniad y Manna, (Exod. 16. 18.) Canys y rhai a gaſclaſant fwy nag oedd yn angenrheidiol iddynt eu hunain a'u teuluoed, a roeſant o'u helaethrwydd ir rhai oedd heb ddigon.

2. Nid yw'r cyfoethogion Arglwyddi ar yr helaethrymydd a feddont, ond Goruchwylwŷr; Ac am hynny rhaid iddynt gyfrannu o hono yn ôl meddwl yr Arglwydd; a hynny yw, rhyw gyfran o hono ir tlodion, a rhaid iddynt roddi cyfrif am dano, Luc. 16. 2.

Ac am hynny o'r holl ddynion anrhugarog, y mae nhwy yn haeddu mwyaf gogan, y rhai ſydd oludog, a chenddynt ddigon iddynt eu hunain, ac i eraill hefyd, ond nid ydynt er hynny yn rhoddi cyfran yn y byd ir tlodion. Y cyfryw un ydoedd y gŵr goludog hwnnw yn y ddammeg, am yr hwn y dywedir, Y gwiſcid ef â phorphor, ac â lliain main, a'i fôd yn cymmeryd byd da yn helaethwych beunydd; ac etto fe arwyddoceir, Na chyfrannodd ef i Lazarus druan mor briwſion a ſyrthiei oddi ar ei fwrdd. Bydded ir cyfryw wŷr goludog anrhugarog ddwys yſtyried diwedd y gŵr goludog hwnnw, ac ymgynnhyrfu o hyn allan r ddalſulw yn dda ar ddyledſwydd arbennig ſy yn perthyn iddynt, yr hon yw, bôd yn rhwydd ac yn barod, yn hael ac yn ſyberlan yn cyfrannu i gyfreidiau 'r tlodion. Nid yw 'n ddigon i gyfoethogion wneuthur daioni, oddieithr iddynt ymgyfoethogi mewn gweithredoedd da; Megis mai eich Golud chwi yw Hâd Duw i chwi, felly eich gweithredoedd da ydynt eich hâd chwithau a haywyd i Dduw: megis ac y dylaech chwi ddwyn allan gnŵd cyfattebol i Hâd Duw, felly y dyru Duw i chwithau gnŵd cyfattebol i'ch hâd chwi; yn yr achos ymma y: dywaid yr Apoſtol, Yr hwn ſydd yn hau yn holaeth a fêd yn helaeth 2 Cor. 9. 6. Er nad yw Duw yn gobrwyo neb drwy ffordd o haeddiant er mwyn eu gweithredoedd; er hynny efe a dâi i bob ûn yn ôl ei weithredoedd, Rhuf. 2. 6. Yn gymmaint ac na bŷdd dim colled i wŷr cyfoethogion drwy ymgyfoethogi mewn gweithredoedd da, ond yn hyttrach llawer iawn fydd o ynnill drwy hynny. Mawr gamgymmeriad bagad yw, ei bod hwy yn tybied mai colled ydyw yr hyn a roddant ir tlodion; lle mewn gwirionedd y môdd oreu yw hynny i beri angwanegiad iw cyfoeth hwynt, Dihar. 11. 24. Medd y gwr doeth, Rhyw un a waſcar ei dda, ac fe a chwanegir iddo: a rhyw un arall a arbed mwy nag a weddai, ac a ſyrth i dlodi. Ac eilwaith, Dihar. 19. 17. Y neb a gymmero drugaredd ar y tlawd, ſydd yn rhoddi echwyn i'r Arglwydd: a'i rôdd a dâl efe iddo drachefn. Chwi a gewch ymma, fel y gallaf ei alw ef, Fil dan law Dduw ei hunan, ym mha un y mae efe yn cyfaddef, ei fod ef yn Ddyledwr i bob dŷn trugarog.

PEN. XV. Hyfforddiadau ir Tlodion.

AR ôl rhoddi Hyfforddiadau ir Goludog, mi a ddeuaf yn awr i roddi Hyfforddiadau ir Tlodion, y rhai ſy yn ſefyll mewn cymmaint o eiſiau a'r rhai o'r blaen.

I. Gwnâ dy oreu ar fôd yn fodlon i'th yſtâd, gan mai dyna y rhan a ordeiniodd Duw i ti; ac na rwgnach yn erbyn ei Ragluniaeth ef, o herwydd nad oes gennyt gerdod helaethach; yr hwn yw cyngor yr Apoſtol Paul, O bydd gennym ymborth a dillad, ymfodlonwn ar hynny, 1. Tim. 6. 8.

Cweſt. Ym mha beth y mae'r bodlonrwydd hwn yn ſefyll?

Atteb. Yn dwyn eich meddyliau i lawr at eich yſtâd a'ch cyflwr preſennol. Mawr gamgymmeriad bagad yw, ei bod hwy yn tybied mai mewn helaethrwydd y mae y bodlonrwydd ymma yn ſefyll, yn codi eu hyſtâd i fynu ir cyfryw bennod, gan feddwl y byddent hwy yno yn fodlon; lle-mewn gwirionedd y mae gwir fodlonrwydd yn hyttrach yn ſefyll mewn cyhydedd, cyfattebwch a chydweddwch rhwng yſtâd gwr a'i feddwl, efe yw 'r gŵr bodlongar, yr hwn y mae ei feddwl a'i ddymuniad yn ſefyll yn gydwedd â'i yſtâd.

O ran perſwadio y rhai Tlodion yn well ir ddyledſwydd hon o fodlonrwydd, mi a oſodaf ar lawr ychydig o Yſtyriaethau.

1. Fod y rhai ſydd ganddynt ymborth a dillad digonol, yn mwynhau cymmaint ag y mae 'r dynion cyfoethoccaf ar ſy ar y ddaiar: ar yr hyn y dywaid yr Apoſtol yn y lle a grybwyllwyd am dano or blaen, O bydd gennym ymborth a dillad, ymfodlonwn ar hynny, 1 Tim. 6. 8. Er meddu o ddŷn fwy nâ mwy o dda 'r bŷd ymma, er hynny nid yw ef yn mwynhau ddim mwy o honynt nag y mae ei hun yn ei fwytta ac yn ei yfed, ac yn ei wiſco, canys y cwbl dros ben hynny ſydd yn myned i eraill, ac nid yw ddim iddo ef. Ac felly ni ddichon gwr goludog gael dim ychwaneg o wir ddaioni oddiwrth ei fawr gyfoeth nag y mae ei weiſion yn ei gael; canys rhaid yw llenwi eu boliau hwythau, a dilladu eu cefnau allan oi olud ef, yn gyſtal ar eiddo ei hun.

2. Fod yſtâd pob dŷn wedi ei threfnu gan Dduw, yr hwn megis ac y mae ef yn Arglwydd goruchaf Nef a Daiar, ac y dichon wneuthur â ni fel y gwelo yn dda; felly y mae ef yn anfeidrol mewn doethineb, a thrwy hynny yn gwybod pa yſtâd ſydd oreu a chymmhwyſaf i ni, a hynny yn well nag y gwyddom ni ein hunain; ie, ac y mae ef yn oludog o drugaredd a daioni, a thrwy hynny yn ewyllyſgar ac yn barod i wneuthur yr hyn yn ei ddoethineb y mae ef yn gwybod ei fod yn oreu ac yn gymhwyſaf i ni. Yr hyn ped yſtyrid yn ddifrifol, a fyddei yn fôdd enwedigol i weithio ein calonnau i ryw feſur o fodlonrwydd yn ein yſtad a'n cyflwr gwaelaf.

3. Fod cyfoeth yn rwyſtr mawr yn y ffordd tua 'r nefoedd. Deliwch ſulw ar ymadrodd ein Iachawdwr, Luc. 18. 24, 25. Mor anhawdd yr â y rhai y mae golud ganddynt i mewn i deyrnas Dduw! Gan arwyddocau fod cyfoeth yn rwyſtr mawr i iechydwriaeth dynion. Onid ydyw gan hynny yn drugaredd oddiwrth Dduw i ti, ei fod ef yn gwneuthur dy ffordd a'th fynediad di yn rhwyddach, ac yn llai peryglus tua 'r nef, nâ ffordd dy gymydogion goludog? yn ddilys pan fyddych ar farw, ni bydd gennit ond ychydig achos i achŵyn am dy ddiffyg o gyfoeth ac amlder.

II. Gwnâ dy oreu ar fôd yn gyfoethog mewn grâs; ie po • lottaf wyt ti o ran dy bwrs, cais fod o hynny yn gyfoethoccach mewn gras, ac yna ni bydd dy dlodi bydol yn ddim rhwyſtr i'th yſprydol oruchafiaeth, ond yn hwyluſder neu gynnorthwy, yn gymmaint ai fod yn dy roddi di mewn gwell cyflwr; gan weled mai Tlodion y byd hwn, yw y rhai y mae'r Arglwydd yn arferol oi gwneuthur yn gyfoethogion mewn ffydd, ac yn etifeddion o'i deyrnas, Jac. 2. 5. A mynych y darllennwn, mai'r Tlodion a dderbyniaſant yr Efengyl, nid yn unic y tlodion yn yr yſpryd, ond y tlodion hefyd mewn pwrs. Ac am hynny er bod dy gyflwr oddiallan yn dlawd ac yn wael, etto gwybŷdd dy fôd mor gymmwys i dderbyn grâs ymma, a gogoniant hefyd ar ôl hyn, ag yw neb arall pwy bynnag. Ymgynhyrfa gan hynny drwy weddi wreſog, dyfal ddarllen, a mynych wrando y Gair, i gynnyddu mewn grâs, ie i gynnyddu yn gyfoethog mewn grâs, fel y gallech er dy fod yn dlawd ymma, fôd yn etifedd y Nefoedd er hynny, a phan fyddech farw, y derbynnier di gydâ Lazarus i fynwes Abraham.

III. Yn dy ddiffygion a'th anghennion mwyaf, gwnâ dy oreu ar fyw drwy ffydd yn Rhagluniaeth Duw, gan bwyſo yn hyderus arno ef am gyſurlawn ddiwallrwydd o bôb pethau da amſerol angenrheidiol. O ran dy annogaeth i hyn dal ſulw ar yr addewid graſol hwnnw, Pſal. 34. 10. Y mae eiſiau a newyn ar y llewod ieuaingc. ond y ſawl a geiſiant yr Arglwydd, ni bydd arnynt eiſiau dim daioni: Nid yw yn dywedyd, hwy a gânt helaethrwydd, ond ni bydd arnynt eiſieu dim ar ſy yn dda iddynt; ac am hynny eb ein Achubwr, Mat. 6. 25, 26. Na ofelwch am eich bywyd, pa beth a fwyttaoch, neu pa beth a yfoch; nac am eich cyrph, pa beth a wiſcoch; onid yw'r bywyd yn fwy nâ'r bwyd, a'r corph yn fwy na'r dillad? Edrychwch ar adar y Nefoedd; oblegid nid ydynt yn hau, nac yn medi, nac yn cywain i yfcuboriau, ac y mae eich Tâd nefol yn eu porthi hwy: onid ydych chwi yn rhagori llawer arnynt hwy? Ymma y mae'n Hachubwr drwy amryw Reſymmau yn ceiſio cynghori ei ddiſcyblion, i ymgadw rhag meddyliau a gofalon anobeithiol ynghylch eu hymborth a'u dillad, a'u perſwadio i fyw drwy ffydd yn Rhagluniaeth Duw am yr unrhyw.

1. Y Rheſwm cyntaf a dynnir oddiwrth y peth ſydd fwy at y peth ſydd lai fal hyn: Rhoddodd Duw i chwi y peth ſydd fwy, am hynny efe a ddyru i chwi yr hyn ſydd lai: efe a roddodd i chwi fywyd, am hynny ni neccâ ef chwi o Ymborth; efe a roddodd i chwi Gorph, am hynny ni attal ef ddillad rhagoch. Y rheſwm ymma y mae ein Achubwr yn ei adrodd yn y geiriau hyn, Onid yw'r bywyd yn fwy n'ar bwyd? a'r corph yn fwy nâ'r dillad? Gan arwyddocau, y bydd i Dduw, yr hwn a roddes i chwi fywyd a chorph, yn ddiammeu ddarparu ymborth a dillad iddynt, y rhai ydynt lai. Efe a roddodd i chwi eich hanfod neu eich ſylwedd, am hynny ni ettyl ef oddi wrthych ddim o'r angenrheidiau a berthynant iddo

2. Yr ail Rheſwm a dynnir oddiwrth yr hyn ſydd lai at ei fwy; ac fe ellir ei oſod ar lawr fel hyn: Yr hwn fydd yn rhag ddarparu dros yr Adar, a ragddarpara yn fwy o lawer dros ddynion; Eithr y mae Duw yn rhagddarparu dros Adar y Nefoedd, am hynny efe a ragddarpara dros ddynion yn fwy o lawer; yr hwn reſwm yn hyn o fan a helaethir ac a gadarnheir drwy ddau o ymreſymiadau.

1. Y cyntaf oddiwrth y modd y canhiateir i ddynion gael eu hymoorth, yr hwa y mae Adar y nefoedd hebddo; canys yn gymmaint a bôd dynion yn Aredig, yn Hau, yn Medi, ac yn Cywain eu hŷd i Yſcuboriau, ac felly ganddynt fodd iw cynnal eu hunain nad oes gan Adar y Nefoedd, Oblegid nid ydynt hwy yn hau, nac yn medi, nac yn cywain i yſcyboriau; ſef, nid oes ganddynt, ac nid ydynt yn arfer y moddion o ragddarparwch ac y mae dynion, ac er hynny nid ydynt heb ddarparu iddynt ymborth cymmwys digonol, am fod Duw yn eu porthi hwy; Pa ham ynteu y bydd i ddynion, ſydd ganddynt y cyfryw foddion o ragddarparwch, anhyderu ar Ragluniaeth Dduw? ac ar hynny eu blino a'u cythryblu eu hunain â gofalon am ymborth, pa beth a fwyttaont, a pha beth a yfont, gan fod Duw yn darparu dros Adar y Nefoedd, y rhai nid oes ganddynt ddim moddion cyffredinol o ddarparwch?

2. Oddiwrth odidowgrwydd dŷn rhagor aderyn, adroddedig yn y geiriau ymma, Onid ydych chwi yn rhagori llawer arnynt hwy? gan arwyddocau, fod dynion yn rhagori llawer ar Adar y Nefoedd; ac am hynny, gan fod Duw yn rhagddarparu dros Adar y Nefoedd, mwy o lawer y rhagddarpara ef dros ddynion, yn enwedigol dros ei blant ei hun; canys pwy yw 'r hwn a bortha ei Weilch neu Hebogiaid, ai Fytheiaid, ac a oddef iw blant newynu o ddiffyg digonedd o ymborth? ac am hynny mae i chwi achos da ym mhob cyfyngderau ac anghennion i fyw drwy ffydd yn rhagluniaeth Duw.

PEN. XVI. Am ymddygiad Criſtianogaidd tan Wradwyddiadau.

I. GWiliwch [neu gochelwch] ddatcuddio dim Annhymmer na Gwŷn neu boethder tan eich Gwradwyddiadau. Nid wyfi yn gwadu na ellwch chwi, ac na ddylaech fod yn deimladwy o'r cam a wneir â'ch enw chwi, canys megis ag y mae enw da yn well nag ennaint gwerthfawr, Preg. 7. 1. Felly cael enw drwg ſydd farnedigaeth fawr; ac am hynny ni ddylaech chwi mor bod yn annheimladwy o'r cam a wneir i'ch enw drwy enllibion a gwradwyddiadau, gan ddywedyd, Siariaded dynion am danaf y peth a welont yn dda, nid oes fatter gennif, cyhyd ac yr adwaenwyf fy niniweidrwydd fy hun; canys er bod tyſtiolaeth och diniweidrwydd eich hunain yn ſail o diddanwch i chwi; etto rhaid i'ch gofal fôd nid yn unic ar eich goſod eich hunain yn brofedig gan Dduw, eithr gan ddynion hefyd; ar fôd mor ofalus am eich enwau da ac y bo 'n boſſibl i chwi allu; ond etto ni ddylaech chwi ddatcuddio dim annhymmerwch neu wynniau ar ymadroddion gwradwyddus gan eraill i'ch erbyn. Canys,

1. Hynny a rydd achos gyfiawn i eraill i farnu, eich bod chwi yn wir euog o'r petnau hynny y ceblir chwi am danynt.

2. Eich anhymmerwch a'ch ffromder a aflonydda eich yſprydoedd yn fawr iawn, ac a'ch anghymhwyſa i gyflawni un ddyledſwydd dda yn yr iawn fodd.

II. Gochelwch dalu yn ôl ammarch am ammarch, neu ſen am ſnn, yr hyn ſydd anweddus iawn i Griſtion, ac ynteu yn hynny mor annhebyg i Griſt, Yr hwn, fal y llefara yr Apoſtol Petr, Pan ddifenwyd ni ddifenwodd drachefn, 1 Pet. 2. 23.

III. Na chymmerwch arnoch fod yn dal ond ychydig neu ddim ar y gwradwyddiadau a deflir arnoch. Solomon a ddywaid, Dih 19 11 Harddwch dŷn yw iddo fyned tros gamwedd, hynny yw, bod heb gymmeryd arno wybod dim oddiwrtho. Ac yn ddiau y fâth oreu ar ymddial yw efe, ar a alloch chwi ei gymmeryd ar eich gwarthruddwŷr; canys ni ddichon bod dim mwy blinder i'ch enllibus warthruddiwr, na'ch gweled chwi heb gennych ond ychydig neu ddim matter am ei wradwyddiadau ef i'ch erbyn: a phwy bynnag a wnelo brawf o'r peth a gaiff weled y blina ef fwy ar ei Wrthwynebwr drwy ei ddiſtawrwydd, nâ phe rhoddai iddo herr am herr.

IV. Pan goder drygair am danoch, na fyddwch cymmaint yn ymofyngar pwy a'i cododd, ac y byddoch yn ofalus i wneuthur defnydd da a ſancteiddiedic o hono. Ir diben ymma gwybyddwch, ac yſtyriwch, fod y drygair a godwyd am danoch naill ai yu wîr ai yn anwir: os gwîr, yna chwi a ellwch ganfod Bŷs Duw ar flaen tafodau eich gelynion, yn pwyntio at ei'ch pechodau chwi, ac yn eich galw i ymoſtwng am danynt. Eithr os anwir yw 'r gair a godwyd am danoch, etto chwi a ellwch wrando arno megis galwad oddiwrth Dduw, i edrych yn fanylach arnoch eich hunain, rhag eich goddiwes a'r pechod hwnnw, am yr hwn ar yr amſer preſennol yr ydys ar gam yn achwyn arnoch: canys Duw ac ynteu yn gwybod eich tymmer a'ch tueddiad, ſy yn canfod yſgatfydd eich bod yn dueddol atto ef, ac am hynny mae ef yn goddef i eraill haeru hynny arnoch, er ei fôd yn anwir, yn unic o ran ei ragflaenu, fel na'ch goddiwedder ganddo: ac fal hyn y gellwch wneuthur defnydd da or achwynion ffalſaf a chwerwaf a ddyru eich gwrthwynebwŷr yn eich erbyn.

V. Gwnewch eich goreu ar rodio yngwrthwyneb ir hyn a roddir i'ch erbyn, er bod hynny yn anwir. Megis o ran ecſampl, Os rhoddir Rhagrith i'ch erbyn, nad ydych chwi odim gwell na Rhagrithwŷr: ymgeiſiwch am fwy o burdeb, ac ymrowch i gwplau y cwbl a wneloch yn fwy o ran parch i Dduw, nag i ddynion: os rhoddir Balchder i'ch erbyn, ymddygwch yn fwy goſtyngedig ac iſel, fel yr ymddangoſo eich goſtyngeiddrwydd i bawb, ac felly y gyrro eich ymarweddiad chwi eich gelynion yn eu celwydd.

VI. Ewch a lledwch eich gwradwyddiadau ger bron Duw mewn Gweddi, megis ac y lledodd Hezeciah y llythyr o gabledd Rabſaceh, ac hyſpyſwch eich matter iddo ef, gan ddeiſyf cymmorth a chadernyd oddiwrtho ef, iw dwyn hwynt yn griſtianogaidd, ac yna ni bydd rhaid i chwi ammau na chewch chwi ei raſol ddiddanwch ai gynnhorthwy ef i'ch cynnal.

PEN. XVII. Am ein bymddygiad dan Goliedion, Croeſau, a Chyſtuddiau.

YN gymmaint a bôd pob-dŷn oll cyhyd ac y bônt byw ymma yn y byd hwn, yn hyrwym i amryw Golledion, Croeſau, a Chyſtuddiau; am hynny anghenrhaid yw i mi roddi i chwi rai hyſforddiadau pa fodd y mae i chwi ymddwyn yn yr achoſion hynny, ar hyfforddiadau yw y rhai hyn.

I. Pan drino Duw chwi â dim colledion, Gwrthwynebion, neu gyſtuddiau, gwnewch eich goreu ar eu dwyn hwynt yn Griſtianogawl: ir diben hwnnw deliwch ſulw ar y Rheolau hyn,

1. Dygwch hwynt yn deimladwy: mae 'r Arglwydd yn diſgwil i ni fôd yn deimladwy o bwys ein cyſtuddiau, ni fynnai ef i ni mor bod megis Stoicciaid, neu Gyſſion, y rhai ni chlywant oddiwrth ei wialennodiau ef, ond megis plant y mynnai ef i ni fod yn deimladwy o farwindod neu doſtedd y wialen. Dyma fal yr oedd Job, Pen. 1. 20.

Mae dau Ormodedd y rhai yr ydym ni yn barod iawn i redeg iddynt yn amſeroedd cyſtuddiau, y naill yw Dirmygu cyſtuddiau, y llall yw Ymollwng danynt, y ddau ymma a grybwyllir wrthym gan yr Awdur at yr Hebraeaid, Heb. 12. 5. Fy mâb, na ddirmyga gerydd yr Arglwydd, ac nac ymollwng pan ith argyoedder ganddo: Dyma 'r ddau ormodedd ſydd i ni iw gochelyd yn ofalus ar amſeroedd cyſtuddiau.

1. Gochelwn ddirmygu neu ddiyſtyru cerydd yr Arglwydd, drwy ddywedyd, os myn Duw gymmeryd fy ngolud, cymmered ef: os myn ef gymmeryd fy Ngwr, neu fy Ngwraig, neu fy Mhlentyn, cymmered hwynt: hyn ſydd ddirmygiad ar gerydd yr Arglwydd, ie gofalu ychydig am dano, yr hyn ſy yn anfodloni Duw yn fawr.

2. Gochelwn ymollwng dan ein colledion, gwrthwynebion, a chyſtuddiau: megis pan fo marw Plant, yna marw hefyd o yſpryd tâd neu fam: neu pan fo marw Gŵr, yna marw o yſpryd y Wraig hefyd: hyn ſydd yn ymollyngiad tan faich ein cyſtuddiau, megis pe baent yn anfad o bwys na ellid moi oddef.

2. Os mynnech chwi ddwyn eich cyſtuddiau yn Griſtianogaidd, dygwch hwynt gydag ymynedd a diſtawrwydd, yn ôl ecſampl Dafydd, yr hwn pan oſododd Duw ei law ar ei gefn ef, ynteu yn ebrwydd a oſododd ei law ar ei enau, fel yr ymddengys wrth ei ymadrodd ef ei hun, Aethum yn fud, ac nid agorais fy ngenau, canys ti a wnaethoſt hyn, Pſal. 39. 9.

Y goddefgar ddiſtaw ddygiad ymma ar gyſtuddiau a oſodir yn wrthwyneb i ddau beth. 1. I rwgnach oddifewn o ran Rhagluniaethau Duw tu ac attom. 2. I achwyn a murmur oddiallan yn eu herbyn hwynt, y rhai 'n ill dau ſydd raid eu gochelyd yn ofalus.

1. Rhaid i chwi ochelyd yn ofalus rhag grwgnach oddifewn yn erbyn trefniadau Rhagluniaeth Duw tu ag attoch, pa dymmeſtloedd bynnag ſydd o'r tu allan i chwi, ie ac yn chwythu arnoch, etto eich calonnau chwi oddifewn a ddylent fôd yn dawel ac yn llonydd. Beth er bôd ymdriniaeth yr Arglwydd â chwi yn dôſt iawn? etto ni ddylech chwi mor grwgnach wrth hynny, ond ymoſtwng iddo yn llonyddaidd ac yn ddiſtaw, gan gydnabod âg uniondeb Duw yn ei ymddygiad tu ac attoch, fal megis ac y mae ef yn gyfiawn yn ei holl ffyrdd, felly yn neilltuol tu ag attoch chwi; ac am hynny chwi ddylech ddywedyd gŷd â hên Eli, 1 Sam. 3. 18. Yr Arglwydd yw efe; gwnaed a fyddo da yn ei olwg; a chyd â'n bendigedig Achubwr, Luc. 22. 42. O dâd, nid fy ewyllys i, ond yr eiddot ti a wneler. Ac os chwychwi a ddygwch eich cyſtuddiau fel hyn yn llonydd, chwi a'u dygwch hwynt yn llawer eſmwythach am yr amſer preſennol, ac a'u cewch hwynt yn fwy buddiol yn y diwedd.

2. Fel y mae'n rhaid i chwi ymochel yn ofalus rhag grwgnach oddifewn, felly hefyd rhag cwynfan a murmur oddi allan tan dôſt driniad Rhagluniaeth Dduw. Megis na ddylech chwi dybied yn galed am Dduw, fel pe bai ef yn eich coſpi uwchlaw eich haeddiant, neu yn fwy nag y gellwch ei ddwyn, felly ni ddylech chwi chwaith mor adrodd geiriau anfodlongar yn erbyn ymdriniaeth yr Arglwydd â chwi; canys er bod yn rhydd i Griſtion alaru tan Ragluniaethau trymion, er hynny ni ddylai ef duchan yn eu herbyn; er gallu o hono ef riddfan, etto ni eill ef mor grwgnach; ond dwyn yn llonydd bob colledion, gwrthwynebion, a chyſtuddiau, yngwrthwyneb i bob grwgnach oddifewn a murmur oddiallan.

3. Os mynnech chwi ddwyn eich cyſtuddiau yn Griſtianogaidd, rhaid i chwi eu dwyn hwynt yn ewyllyſgar ac yn llawen. Ich cymmorth yn hyn, cymmerwch yr ychydig yſtyriaethau ymma.

1. Nad oes dim cyſtuddiau yn digwydd i nêb heb ddoeth Ragluniaeth Duw yn ei trefnu, megis ag y mae Eliphaz yn arwyddocau, Job 5. 6. Na ddaw cyſtudd allan o'r prîd, ac na flagura gofid allan or ddatar; Y gwirionedd yw, nad oes un Warant yn dyfod i Ddal dy Gorph di â Gofid neu Ddolur, nad yw hi yn dyfod tan Law; a Sêl dy Dâd nefol; nid oes yr un Habeas Corpus neu writt yn dyfod i gymmeryd ymmaith dy Gymmar, dy Blentyn, neu dy Gyfaill, nad yw wedi ei ſelio gan dy Dâd nefol. Yr yſtyriaeth ymma a fu yn ſail o gyſſur i bobl Dduw yn eu holl gyſtuddiau, Yr Arglwydd, medd Job, a roddodd, yr Arglwydd a ddygodd ymmaith: bendigedig fyddo enw'r Arglwydd, Job 1. 21. A rhaid yw i hyn fôd yn ſail o gyſſur, ie ac o lawenydd i holl bobl Dduw, yn enwedig os yſtyriwch chwi yn y man neſſaf,

2. Mai y diben y mae Duw yn ei fwriadu yn eich cyſtuddiau chwi, yw gwneuthur i chwi ddaioni, ie rhyw ddaioni enwedigol, na ellid moi wneuthur cyſtal ffordd arall yn y bŷd: Mae'r Arglwydd yn ein ceryddu er lleſâd i ni, Medd yr Apoſtol, Heb. 12. 10. Pob Croes a ddwg gydâ hi ryw fendith neu ei gilydd, oni bŷdd y bai arnom ni; ie y groes fwyaf a ddwg y fendith fwyaf.

3. Fel y mae. Duw yn bwriadu ein daioni ni drwy hynny, felly darfyddo iddo weithio yr hyn a fwriadodd Duw drwyddo ef, efe a ſymmud eich cyſtudd yn fuan oddi wrthych: Oblegid nad ydyw'r Arglwydd yn cymmeryd hyfrydwch na hoffder yn eich gofidiau a'ch dioddefiadau, ond y mae 'n hoff ganddo drugaredd, Mic. 7. 18. Ac am hynny ni oddefiff ef, ac ni all mor goddef iw law yn cyſtuddio orphywys arnoch chwi ddim hwy, nag yn ei ddoethineb y gwelo ef yn angenrheidiol ac yn anhepcor, o ran dwyn i ben y daioni hwnnw y mae ef yn ei fwriadu drwy hynny; ac am hynny os yw eich cyſtuddiau yn ymddangos yn hir i chwi, gwybyddwch, nad ydynt ddim hwy nac y mae yn rhaid, ac na weithiwyd mor daioni hwnnw, o ran yr hwn yr anfonodd Dnw hwynt.

4. Gwnaiff Duw naill ai cymmhwyſo eich cyſtuddiau at feſur eich nerth, neu eich nerth at feſur eich cyſtudd, heb oſod ychwaneg arnoch nag y rhoddo ef i chwi allu iw ddwyn, yn ôl a lefarodd yr Apoſtol, Fſyddlon yw Duw, yr hwn ni âd eich temptio uwchlaw yr hyn a alloch, 1 Cor. 10. 13.

IV. Os mynnech ddioddef cyſtuddiau yn Griſtianogaidd, rhaid i chwi eu dwyn hwynt yn ffrwythlonaidd, drwy roddi cais ar wneuthur defnydd ac arfer ſancteiddiedic o honynt, wrth yr hyn y deuant i fôd yn fendithion cyſſurlawn i chwi; canys bendith fawr yw cyſtudd ſancteiddiedic; am hynny medd y Pſalmydd, Gwyn ei fŷd y gŵr a geryddi di, O Arglwydd, ac a ddyſci yn dy gyfraith, Pſal. 94. 12.

Cweſt. Pa helynt a gymmeraf i gael fy nghyſtuddiau wedi ei Sancteiddio i mi felly, fel y gallwyf ddywedyd gydâ Dafydd, Da yw i mi fy nghyſtuddio? Pſal. 119. 71.

Atteb. I. Ym mhob, Cyſtudd dal ſulw ar ddigllonedd Duw ith erbyn: canys er bod yr Arglwydd weithiau yn cyſtuddio ei blant o ran profi ei Rhadau au goſod ar waith, yn hytrach nag o ran dim digllonedd a feddyliodd ef iw herbyn, megis ac yr oedd yn achos Job; etto vn gynnefinol nid yw ef yn taro nes ei gyffroi drwy ein Pechodau ni; ac am hynny fe fydd yn ddoethineb i ti ym mhob cyſtudd ddalſulw ar ddigllonedd Duw ith erbyn.

II. Chwilia dy galon dy hun, a dyro gais ar gael allan yr achos o ddiglionedd Duw i'th erbyn; canys nid am ei ham y mae Duw yn dy gyſtuddio di, rhyw beth neu ei gilydd ſydd ar fai ynot, yr hyn a fynnai Dduw ei wellhau ai ddiwygio; ac wrth yſtyried nad yw yr Arglwydd yn unic yn gyffredinol yn ein ceryddu ni am bechod, eithr yn ymweled â'n pechodau enwedigol ni â Barnedigaethau ac â Chyſtuddiau enwedigol; pa bryd bynnag gan hynny y mae Duw yn ymweled â thi â Chlefyd, neu yn dy gynnefino â chyſtudd, gwybŷdd mai dy ddyledſwydd yw manwl chwilio a dyfal ymofyn âth galon dy hun am y Pechod, neu'r Pechodau enwedigol, y mae Duw ai ergyd attynt ynddynt, i geiſio gafael ar blâ dy galon dy hun. Fel hyn y gwnaeth pobl Dduw tan eu gorthrwm gyſtudd, ie hwy a gŷdymalwaſant ar eu gilydd i ymarfer ar ddyledſwydd hon; Ceiſiwn a chwiliwn ein ffyrdd, ebe hwynt, Galarn. 3. 40. Canys megis na ellir iachau clefyd yn iawn nes cael allan a datcuddio ei achos ef yn gyntaf: felly ni eill un cyſtudd chwaith mor cael ei ſancteiddio ai ſymmud ymmaith, nes caffael a datcuddio mewn rhyw feſur yr hyn a fu achos o hono.

Er mwyn datcuddio yn well y Pechod neu'r Pechodau nailltuol y mae Duw ai ergyd attynt yn dy gyſtuddiau di, cymmer yr ychydig Reolau a'r Hyfforddiadau hyn.

1. Pan ymwelo Duw â thi, neu â nêb oth anwyl berthynaſau drwy Glefyd, neu pan i'th drino a dim Cyſtudd, neu pan nad yw ond yſgwyd ei Wialen uwch dy ben, cais dy oſod dy hun megis yn ei wydd a'i breſennoldeb ef, ac yno hola dy Enaid ath Gydwybod yn llwyrgwbl, bwrw olwg yn fanwl, a chwilia i bob congl o honynt i geiſio gafael ar y Pechod nailltuol y mae Duw ai ergyd atto.

2. Dal ſulw pa bechod y mae dy Gydwybod gyntaf yn ei ddwyn i'th goffadwriaeth: canys Rhaglaw Duw yw dy Gydwybod di, i'th argyoeddi, a mynegi i ti, ddarfod i ti drwy fyw yn yr ymarfer o'r fath a'r fâth a'r Bechod, neu drwy eſceuluſo y cyfryw Ddyledſwydd, yn gyfiawn ddwyn arnat dy hunan y cyfryw farnedigaeth; fel y gelli di weled ym Mrodyr Joſeph, y rhai o herwydd eu creulonder tu ag at eu brawd, a'u barnaſant eu hunain yn deilwng o'r holl drueni a oddefaſant; canys eu cydwybodau mae 'n debygol a'u ceryddaſant hwy am hynny yn bennaf yn eu cyfyngder, ac oblegid hynny yr oedd ganddynt achos da i ammeu mai dyna 'r achos o'u cyfyngder preſennol hwynt; dan bob Croes a Chyſtudd gan hynny gwrando ar lais Cydwybod, yr hon a chweru â thi yn ddidueddol.

3. Dal ſulw yn enwedigol ar rywogaeth dy gyſtudd: canys modd cynnefinol gyd â Duw yw coſpi Pechod yn ôl ei ryw, drwy dalu 'r pwyth, gan gadw cyfattebwch, cymmheſurwydd, a chyffelybrwydd rhwng y mâth ar Bechod, ar fâth ar goſpedigaeth y mae ef yn ei rhoddi arnom, ac felly y mae ef yn ein harwain ni megis erbyn ein llaw, fel y delom iw gael ac iw deimlo drwy gyfarwyddyd ai hyfforddiad ef, canys mynych iawn y mae coſpedigaeth dynion yn dwyn arni ddelw ac argraph ei pechod hwynt. Fel hyn y mae Duw yn fynych yn coſpi Meddwon â Dropſi, a Chybyddion â Lladron, y rhai ſy yn eu hyſpeilio hwy megis ac yr yſpeiliaſant hwythau eraill. Fal hyn y mae yn fynych yn coſpi ein gwaith ni yn halogi ei Sabbathau ef, drwy roddi arnom ni ryw farnedigaeth ar y dydd hwnnw; a'n diofal eſceuluſo ar Ddyledſwyddau teuluaidd, drwy ddwyn ymaith rai o'n teulu. Fal hyn yn fynych y mae cyfattebwch rhwng Arferion dynion, â Choſpedigaethau Duw, drwy gyffelybu pa rai y gallwn ni yn fynych o weithiau ddyfod i gael gafael ar y Pechod neu 'r Pechodau neilltuol, am ba rai y mae Duw yn ein cyſtuddio ni.

4. Pan yw llaw Duw arnat yn dy gyſtuddio, yſtyria am ba Bechod yn enwedigol yr argyoeddwyd di yn fynych, naill ai drwy gynnhyrfiadau Yſpryd Duw, neu drwy rybuddion ei Weinidogion ef, neu drwy geryddon dy Gydwybod dy hun, ac er hynny a wrthodaiſt ddiwygio yr unrhyw; ar hynny ammeu mai 'r pethod hwnnw yn enwedigol yw 'r pechod y mae 'r Arglwydd âi lefel atto yn dy gyſtudd preſennol di; canys arferol yw gŷdâ Duw fyned rhagddo o eiriau i ddyrnodiau, i beri i ni ddal ſulw ar y peth yn fwy dyfal.

5. Bydd daer ar Dduw mewn Gweddi, ar iddo ef dy helpu yn hyn o chwilio, ar iddo ef ddatcuddio ac hyſpyſu i ti y Pechod, neu 'r Pechodau at ba rai yn enwedigol y mae ei ergyd ef; fal hyn y gwnaeth Job, Pen. 10. 2. Gwna i mi wybod, medd ef, pa ham yr ymryſoni â mi; hynny yw, am ba Bechod neu Bechodau yr wyt ti yn fy nghyſtuddio i fal hyn. A chwedi hynny y mae ef yn llefain yn ei gyſtuddiau, Pâr imi wybod fy nghamwedd am pechod, Job 13. 23. Yn yr ûn ffunyd, ffo ditheu at Dduw mewn Gweddi yn dy gyſtudd, gan attolygu ar iddo ef wneuthur i ti wybod paham y mae ef felly yn ymryſon â thi, ac yſpyſu i ti pa beth yw dy anwiredd ath bechod, a gyffrôdd ei ddigofaint ef yn dy erbyn.

III. Wedi cael gafael ar y Pechod neilltuol yr oedd Duw â'i lefel atto yn dy gyſtudd di, yna dôs a chyfaddef ef i Dduw mewn Gweddi, ynghŷd â'i orthrwm amgylchiadau; gan dy farnu ath gondemnio dy hun yn rhwydd ger bron Duw am dano, â chalon ddrylliog a chyſtuddiedig. Fel hyn y gwnaeth Dafydd, Pſal. 32. 4, 5. Pan oedd llaw Duw yn drom arno ef, yna, medd ef, Yr addefais fy mhechod wrthit, a'm hanwiredd ni chuddiais, a thi a faddeuaiſt anwiredd fy mhechod. Ac ir ſawl a gyfaddefant eu pechodau mae addewid o faddeuant wedi ei wneuthur, 1 Joan. 1. 9. At dy gyfaddefion chwanega ddifrifol a gwreſſog Weddi at Dduw am bardwn a maddeuant o'th bechodau, ac am ei gymmod ef yr hwn y gyffroaiſt ti drwyddynt, er mwyn a thrwy haeddedigaethau Jeſu Griſt, ac am gael dy dderbyn yn ddaionus, a chael dy garu yn rhâd ganddo, ac na bo iddo ymryſon â thi dros fŷth.

IV. Ym mha beth bynnac wrth dy holi y cei di dy fôd dy hun yu feius, rhaid i ti wneuthur dy oreu ar wellhau a diwygio; canys megis mai diben dy waith yn chwilio yw datcuddio yr hyn ſydd ar fai ynot; felly diben dy waith yn datcuddio yw gwellhau a diwygio yr hyn a fu ar fai ynot. Ac yn ddiau heb hyn ni thâl i ti ond ychydig weddio ar i Dduw ſymmud ymaith dy Gyſtudd, am fôd yr Arglwydd ei hun yn nodi mai parhâd mewn pechod yw'r achos pennaf o barhâd ei law ef ar ei bobl yn ei cyſtuddio hwynt, Eſay 9. 12, 13.

V. Er bod cyſtuddiau yn odfeydd enwedigol o ran elw yſprydol; etto gan nas gallant o honynt eu hunain weithio dim diioni ynot ti, heb gynnorthwy enwedigol Yfpryd Duw yn cŷdweithio gyd â hwynt; bydl daer ar Dduw mewn Gweddi am yr arfer ar defnydd ſancteiddiedic o honynt; fal megis ac y mae ef yn dy gyſtuddio, felly ar iddo dy ddyſcu a'th hyfforddi di drwy ei ſanctaidd Yſpryd, pa fôdd i wneuthur defnydd da o hynny, o ran elw yſprydol i'th enaid dy hun. Yn dy weddiau deiſyf ar Dduw, nad elo yr un cyſtudd ymmaith heb ei ſancteiddio; a gweddia yn fwy am eu ſancteiddiad hwynt, nag am eu ſummudiad ymmaith.

VI. Yn amſer dy gyſtudd adduneda ac addo i Dduw ufydddod gwell am yr amſer i ddyfod; y byddi di yn fwy gofalus i ochelyd y pechodau hynny, am wneuthur pa rai, ac yn cyflawni y dyledſwyddau hynny, am eſceuluſo pa rai y mae dy gydwybod yn dy geryddu di. Mae Dafydd yn ſôn am Addunedau a wnaethai ef i Dduw yn nydd ei gyſtudd a'i gyfyngder, Pſal. 66. 13, 14. a diau fôd yr addunedu ymma i Dduw am newydd-deb buchedd, ufudd-dod gwell, a mwy gwiliadwriaeth droſoch eich hunain am yr amſer i ddyfod, yn ddyledſwydd angenrheidiol iw chyflawni gennym ni yn fynych, yn enwedigol yn amſer ein Clefyd, neu ddim cyſtudd, a hynny oblegid gwendid ein cnawd; canys pa wedd bynnac yn ein clefydon a'n cyſtuddiau y dichon fod cynnhyrfiadau, amcanion, a bwriadau da yn ein meddyliau ni, etto drwy wendid ein cnawd▪ yr ydym ni yn barod i encilio oddiwrthynt. Weithian y mae Addewid ac Adduned yn foddion enwedigol i'n cadw ni rhag encilio oddiwrth ein cynhyrfiadau a'n bwriadau da.

VII. Bydd ofalus ar gyflowni yr Addunedau ar Addewidion a wnai di i Dduw yn nydd dy drallod a'th gyfyngder, canys crwy dy Adduned ith rwymaiſt dy hun i gyflawni, ac am hynny medd y gwr doeth, Preg. 5. 4, 5. Pan addunedech adduned i Dduw, nac oeda ei thalu, canys nid oes ganddo flâs ar rai ynfyd; gan nodi mai ynfydrwydd mawr yn neb yw bôd yn bryſur i wneuthur Addunedau i Dduw, ac yna ar ôl hynny bod yn ddiweddar yn cyflowni yr hyn a addunaſant, o herwydd y cyfryw ddynion nid ydynt yn gwneuthur fawr lai na gwatwar Duw drwy hynny a thwyllo eu heneidiau eu hunain.

PEN. XVIII. Y modd i ddiweddu y diwrnod gydâ Duw.

WEdi dangos i chwi pa fodd i rodio gydâ Duw ar hŷd y dydd: Yn awr y deuaf i ddangos i chwi pa fodd i ddiweddu 'r diwrnod, ac i orwedd i lawr gyd â Duw yn yr hwyr.

Yr Hyfforddiadau a ellir eu dwyn ir ddau Ben hyn. 1. Y cyfryw ac a berthynant i'n hymddygiad yn yr hwyr cyn ein myned i'n gweláu. 2. Y cyfryw ac a berthynant i'n hymddygiad wrth ein mynediad i'n gwely.

I. Yr Hyfforddiadau a berthynant i'n hymddygiad yn yr hwyr cyn ein myned i'n gwely, yw y rhai 'n.

1. Dôs o'r neilltu i ryw le dirgel ac yno edrych yn ôl, ac atgofia pa fôdd y treuliaiſt di y diwrnod; yſtyria pa fodd y cyflawnaiſt di y dyledſwyddau a grybwyllwyd am danynt o'r blaen, ar a berthynent i amryw rannau 'r diwrnod; Ir diben hyn goſod y cweſtiwnau ymma attat dy hun.

1. Pa fodd y deffroais i y boreu? A oedd fy meddyliau boreuol i ar y Bŷd, ac ar gyflowni fy nhrachwantau? neu ynte ar Dduw, ac ar rai o'i ragoriaethau gogoneddus ef?

2. A offrymmais i Dduw cyn gynted ac y cyfodais o'm gwely fy offrwm boreuol o weddi a diolchgarwch, yn gyntaf yn y dirgel, ac ar ôl hynny gydâ 'm Teulu?

3. Ym mha fodd y cyflawnwyd y dyledſwyddau hyn? A gyflawnais i hwynt yn unic o ran defod a ffaſſiwn, neu ynte o gydwybod, mewn ufydd-dod i orchymyn Duw? A neſſeais i at Dduw â'm calon, yn gyſtal ac â'm corph? A oſodais i allan nerth fy ſerchiadau mewn Gweddi? neu a gyflawnwyd hynny yn oerllyd gydâ llawer o drawſfeddyliau a marweidd-dra calon?

4. A ddarllenais i ran o'r Scrythur lân y dydd heddyw, ai na ddo? A wneuthym i hynny yn yſgaſn ac yn ddibris. neu gydâ gwŷlder a pharchedig ofn, megis yngŵydd preſennoldeb Duw? Ac a fyfyriais i ar yr hyn a ddarllenais, fel y gallwn i gofio hynny yn well?

5. A fum i y dydd heddyw yn wiliadwrus ar fy meddyliau; heb adel math yn y bŷd o feddyliau anllad, bydol, neu ofer, i letteua o fewn fy nghalon; eithr yn eu bwrw hwynt ymmaith gydâ ffieidd-dra, ac yn eu taflu hwynt allan cyn gynted ac yr oeddent yn codi yno?

6. A fum i wiliadwrus ar fy ngeiriau, gan ymattal fy hunan oddiwrth bob math o eiriau aflan, ac ymadroddion diflas; heb adel i un-mâth o ymadrodd llygredig i ddyfod allan o'm genau, gan lefaru yr hyn oedd dda, a buddiol i adeiladu eraill?

7. A fum i y diwrnod hwn yn wiliadwrus ar fy holl ffyrdd a'm gweithredoedd, gan wneuthur Gair Duw yn rheol i mi, a'i ogoniant ef y diben a'r amcan pennaf o honynt oll? A orchymynais i fy holl orchwylion i Dduw drwy weddi, heb gymmeryd dim mewn llaw nes ceiſio cyfarwyddiad, cymmorth, a bendith oddiwrtho ef? Ac a oſodais i Dduw yn waſtad ger fy mron, gan rodio megis yn ei ŵydd a'i breſennoldeb ef?

8. A Anturiais [neu a fentrais] i drwy ŵybod wneuthur un-rhyw beth, a wyddwn ei fod yn bechod? A ddarfu i mi ar hynny ymddaroſtwng fy hunan ger bron Duw, a dychwelyd atto ef drwy wir a diffuant edifeirwch, a'i na ddo?

9. A dymmherais ac a ſancteiddiais i fy mhrydoedd bwyd â rhyw ymadroddion yſprydol, neu ymddiddanion buddiol; gan ddiferu rhyw beth ynghylch Trugaredd, Daioni, ac Haelioni Duw, fel drwy hynny yr ymborthid ac y meithrinid fy enaid yn gyſtal a'm corph?

10. A ddilynais i fy ngorchwylion bydol gydâ ſerchiadau yſprydol, gan dderchafu fy nghalon yn fynych at Dduw mewn rhyw ſaethiadau nefol neu weddiau byrrion? ac a fum i gyfiawn ac oneſt yn fy holl ymdriniaeth a dynion, gan ffieiddio ennill dim drwy ffyrdd annuwiol a thwyllodrus?

11. Beth y fu fy ymddygiad i yn y Dirgel? A ollyngais i yno fy nghalon allan i fyfyrio ar ddrygioni, gan borthi fy ffanſi neu 'm Tŷb, a rhyngu bôdd i'm fy hunan â meddylian beilchion, dialeddus, anllad, neu drygionus mewn un ffordd arall? neu a wneuthum i ddefnydd da o'm lle dirgel, drwy oſod fy meddyliau ar ryw bethau yſprydol a nefol, gan ymreſymmu â mi fy hunan ynghylch hynny?

12. Beth a fu fy ymddygiad mewn cwmpeini? A dreuliais i yr amſer yn ofer mewn ymddiddanion bydol, ac ymadroddion pechadurus, gan roddi gormod o ffordd i gyflawniad fy nhrachwantau a'm pleſerau cnawdol? neu a ymegniais i fod yn ffrwythlon, ac yn lleſol i mi fy hun ac i eraill mewn cwmpeini?

Megis mai y Marchnattwr goreu yw yr hwn ſydd beunydd yn yr hŵyr yn cymmeryd cyfrif o'i golledion ai ennillion bydol: felly efe yw 'r Criſtion goreu ar ſydd bob dydd yn yr hwyr yn cymmeryd cyfrif o'i golledion ai ennillion yſprydol, pa un ydyw ef ai myned rhagddo ai myned yn ôl llaw yn ffyrdd duwioldeb. Hiſtori a fynega i ni am lawer o'r Cenhedloedd y rhai a arferent bob hwyr o fwrw golwg ar helyntiau 'r diwrnod, megis am Sextius y Philoſophydd o Rufain, am yr hwn y tyſtiolaethir, bôb hŵyr wrth ei fyned iw wely, y cweſtiwnai ef ei enaid, Pa ddrwg a feddyginiaethaſai, pa lygredigaeth a wrthwynebaſai; ym mha feſur yr oedd ef ddim gwell nac o'r blaen; Siampl deilwng i Griſtianogion iw chanlyn, a chwilyddus yw i ni fôd yn fyrr o gyflawni yr hyn a wnai y Cenhedloedd yn hyn.

II. Adgofia y Gweithredoedd o Ragluniaeth Dduw tu ac attat, a thryſora hwynt i fynu yn dy galon a'th goffadwriaeth, gan roi cais ar wneuthur yr iawn ddefnydd o honynt. Y gwirionedd yw, mai argoel o galon halogedic ac anghrefyddol, yw gollwng damweiniau Rhagluniaeth Duw heibio heb ddim dyladwy ddal ſulw arnynt; canys megis ac y llefara 'r Pſalmydd, Mawr yw gweithredoedd yr Arglwydd, gwnaeth gofio ei ryfeddodau; ac am hynny dy ddyledſwydd yw, a'th ddoethineb a fydd, megis y dydd i ddalſulw ar holl weithredoedd Rhagluniaeth Duw tu ag attat; felly yn yr hŵyr iw galw hwynt ith gôf; fel y gallont hwy roddi eu hargraph neu Scrifen yn ddwyſach arnat ti.

III. Os cyffrowyd di i ddigio liw dydd, na fachluded yr haul ar dy ddigoſaint, Eph. 4. 26. Wrth yr hyn y mae 'r Apoſtol yn arwyddocau pryſſur ddaroſtyngiad y digofaint yn y cyfryw fôdd, ac na chaffo mor cyſcu gyd â thi, canys medd ef yn y wers neſſaf, Na roddwch le i ddiafol, yr hwn liw nôs ſydd yn dyfod at y dŷn digllon yn ei wely, mêdd Crogori, ac yn goſod ger ei fron ef faint y cam a wnaethbwyd ag ef, ac yn trymhau yr unrhyw, drwy ei holl helaethus amgylchiadau, i chwanegi ei ddigofaint ef i ymddial; ac am hynny mêdd yr Apoſtol, Na fachluded yr haul ar eich digofaint.

IV. Cyn dy fyned i'th wely, bŷdd ſiccr o offrwm i Dduw dy aberth brydnawnol o Weddi a Diolch; hyn a arwyddoceir i ni tan y ddeddf, lle mae 'r Arglwydd yn gofyn ei Aberth Prydnawnol, yn gyſtal a'i Foreuol, Exod. 29. 38, 39. Ac am hynny mwy o lawer y mae ef yn gofyn Aberth Boreuol a Phrydnawnol o Weddi a Moliant yn awr dan yr Efengyl. A diau, os gorweddi di i lawr yn dy bechodau heb edifarhau am danynt, yſgatfŷdd ti a elli ddeffro â fflammau uffern o amgylch dy gluſtiau, ac am hynny pell fyddo oddi wrthit ti ryfygu myned ith wely, cyn darfod i ti offrymmu i Dduw dy brydnawnol aberth o Weddi, ac ynddl erfyn o'r galon am bardwn a maddeuant o'th holl bechodau, yn a thrwy haeddedigaethau a chyfryngdod Jeſu Griſt. O bydd i ti ado heibio gyflawni y ddyledſwydd ymma nes myned o honot ith wely, fel y mae rhŷ ormod yn arfer, mae yn debygol iawn y ſyrthi di i gyſgu cyn dy fyned rhagot ynddi chwaith yn neppell; ar gweddiau hynny a wnei di yn dy wely ni byddant ond gweddiau ſwrth a lluddedig ar y goreu; am hynny bydd ſiccr o offrwm i fynu dy aberth brydnawnol cyn yr elych ith wely, ac os gelli di yn gymmwys o flaen Swpper; canys cael yr ydym ni wrth brawf fôd ein cyrph yn llawer mwy trwmluog, a'n hyſprydocdd yn llawer marweiddiach a thrymmach ar ôl Swpper nag or blaen.

Fel hyn y dangoſais i ti y dyledſwyddau iw cyflawni gennit yn y cyfnos cyn dy fyned ith wel: Yn awr y deuaf at y dyledſwyddau iw cyflawni gennit ar dy orweddiad.

I. Wrth fyned i'th wely, cymmer bob achlyſur o ſanctaidd a nefol fyfyrdodau. Megis wrth ddioſg dy ddillad, meddwl pa wêdd na bŷdd chwaith yn hîr nes y dioſger di o'r cwbl, ac yr elych allan or bŷd mor noeth ac y daethoſt iddo; yr hyn y mae Job yn ei adrodd yn rhagorol, Job 1. 21. Noeth, medd efe, y daethum o grôth fy mam, a noeth y dychwelaf yno; nid i grôth ei Fam eilwaith, canys hynny ſydd ammhoſſibl, eithr ir bêdd, crôth y ddaiar, a Mam gyffredinol pawb. Ei feddwl ef gan hynny yw, myfi a âf allan o'r bŷd mor noeth ac y daethum iddo. O ran hyn y gelwir Marwolaeth yn Ddioſc, 2 Cor. 5. 4. Am ei bôd yn dioſc dŷn o'i holl drwſiadau, nid yn unic o'i wiſc, ond hefyd o'i anrhydedd, ei olud, ai gyfoeth.

Pa fodd y dylei yr yſtyrieth o hyn dy gynhyrfu i lafurio am y gwîr olud, a'r wiſc yſprydol? fy meddwl yw, Rhadau iachuſawl Yſpryd Duw, a'r wiſc o Gyfiawnder Criſt, ac yna nid âi di allan yn noeth, ond yn drwſiadus ac yn oludog.

Wrth orwedd i lawr yn dy wely, dyged dy wely ar gôf i ti dy fêdd, dyged dy gynfaſau ar gôf i ti dy amdo, a dyged dy gwſg ar gof i ti dy farwolaeth, canys mâth ar gwſg yw marwolaeth; byrr farwolaeth yw cwſg, a hir gwſg yw marwolaeth: Oddiyma y rhoddir Cwſg a Marwolaeth y naill am y llall yn fynych yn yr Scrythur, a Marwolaeth a oſodir allan yn fynych wrth hûn, Deut. 31. 16. Dan. 12. 2. Joan. 11. 11.

II. Ar dy fynediad i gyſgu, gorchymyn dy hun, a'th berthynafau i freichiau nodded Duw, gan wybod mai diogel yw 'r ſawl y mae yr Arglwydd yn ei cadw. Ac yno cais ymroi i gyſgu tra 'r wyt ti yn myfyrio am ryw beth da, canys yna y bydd dy gwſg yn bereiddiach, dy freuddwydion yn fwy diddanus, ath galon a fydd mewn gwell tymmer pan ddeffróech.

PEN. XIX. Am Sancteiddio 'r Sabbath.

GWedi dangos i chwi y môdd r rodio gŷd â Duw ar ddyddiau 'r Wythnos: yn awr myfi a ddangoſafd chwi y modd i rodio gyd â Duw ar y Dydd Sabboth; felly fel y byddo yn ddydd cyſſurus i chwi. Ir diben ymma,

1. Mi a roddaf i chwi reſymmau am newidiad y Sabboth o'r dydd olaf o'r wythnos i'r cyntaf gan brofi fôd Dŷdd yr Arglwydd a gadwn ni yn awr yn wîr Sabboth.

2. Mi a roddaf Hyfforddiadau pa fodd y mae ei ſancteiddio ef.

3. Mi a chwanegaf rai Annogaethau i'ch bywiogi i wneuthur ar ôl yr hyfforddiadau yn gydwybodus.

Y rheſymmau am newidiad y Sabbath, o'r dydd olaf o'r wythnos ir cyntaf ydynt ar fyrr eiriau y rhain.

I. Dwyfol ordinhâd, ſef Ordinhâd Criſt ei hun, yr hyn fy yn ymddangos ddwy ffordd.

1. Drwy yr henw a roddir ir Dydd cyntaf o'r wythnos, ſef, Dydd yr Arglwydd, Datc. 1. 10. Canys beth bynnag a gyfenwir yn eiddo 'r Arglwydd yn yr Scrythur Sanctaidd, Criſt yw Awdur ac Ordeiniwr y peth hynny. Megis o ran Siampl, Swpper yr Arglwydd, oblegid iddo ef ei ordeinio; Pobl yr Arglwydd, oblegid iddo ef eu dewis hwynt; Cennadon yr Arglwydd, oblegid iddo ef eu hanfon hwynt. Ar yr unrhyw ſail a rheſwm y gelwir ar gyfenwad y dydd cyntaf or wythnos yn Ddŷdd yr Arglwydd, a hynny nid drwy Greadigaeth, canys felly y mae pob dŷdd yn eiddo ef or dechreuad, onid drwy Ddwyfol ordinhâd, oblegid ei ordeinio ef gan Griſt yr Arglwydd, o ran Addoliad a Gwaſanaeth Dwyfol, ac o ran coffadwriaeth am y gwaith mawr o Brynnedigaeth a weithiwyd ganddo ef. Cytuno â hyn y mae ymadrodd Auguſtin, yr hwn a ddywaid, mai yr Apoſtolion a ordeiniodd Ddydd yr Arglwydd iw gadw gydâ phôb parchedigaeth crefyddol, oblegid y dydd hwnnw y cyfododd ein Prynnwr oddiwrth y meirw, ac am hynny y gelwir ef Dydd yr Arglwydd. Dominicum diem Apoſtoli religioſa ſolemnitate habendum ſanxerunt, quia in eodem Redemptor noſter a mortuis reſurrexit, qui que ideo Dominicus appellatur. Aug. Serm. 151. de Temp.

2. Drwy arfer yr Apoſtolion, y rhai yn waſtadol a ymgynnbullent ynghŷd ar y dŷdd cyntaf o'r wythnos, yr hwn yw ein Dydd yr Arglwydd, a hynny yn ddiammau ar orchymmyn Criſt ei hun; canys yn gymmaint ac aros o hono ef ddeugain nhiwrnod ar y ddaiar, ar ôl ei adgyfodiad, cyn iddo dderchafu ir Nefoedd, fe a ddywedir, Act. 1. 2, 3. ddarfod iddo roddi Gorchymmynion iw Apoſtolion, a dywedyd y pethau a berthynent i deyrnas Dduw: hynny yw, efe a ddyſcodd iddynt pa fodd y newidient yr Aberthau corphorol o anifeiliaid, i Aberthau yſprydol o Weddi a Moliant: y Sacrament o Enwaediad ir Sacrament o fedydd, y Sacrament o'r Paſc ir Sacrament o Swpper yr Arglwydd. Ac yna hefyd y dyſcodd ef ei Apoſtolion ynghylch newid y Sabbath i Ddydd yr Arglwydd. Ar hyn y cyttûna ymadrodd Junius ddyſcedig, yr hwn ſy yn dywedyd yn bendant, fôd newidiad y Sabbath, nid trwy draddodiad dynol, onid trwy ddarfod i Griſt ei hun ei gadw a'i ordeinio ef, yr hwn ar ddydd ei adgyfodiad, ac ar bob ſeithfed dydd arall ar ôl hynny, tan ei Dderchafiad ir Nefoedd, a ymddangoſodd iw Ddiſcyblion, ac a ddaeth iw cynnulleidfeydd hwynt. Ar hyn y darllennwn ni fod yr Apoſtolion yn cydymgyfarfod bob dydd cyntaf or wythnos; i bregethu'r Gair, ac i gyfrannu Swpper yr Arglwydd, megis Joan 20. 19, 26. Act. 2. 1. Act. 20. 7. ac mewn lleoedd eraill; fel y cawn ni y peth yn eglur wedi ei ordeinio gan Paul yr Apoſtol, ar fod y caſgliadau wythnoſol ir tlodion ar y dŷdd hwnnw, 1 Cor. 16. 1, 2. Hefyd am y gaſgl ir Sainct, megis yr ordeiniais i Eglwyſi Galatia, felly gwnewch chwithau; y dydd cyntaf o'r wythnos, pob un o honoch rhodded heibio yn ei ymyl, gan dryſori fel y llwyddodd Duw ef, &c. A phaham ar y dydd hwnnw? diau nad ellir bwrw yn iawn fôd ûn rheſwm arall, ond am fod eu hymgaſgliad hwynt ynghŷd i fôd yn gyfrannogion o Ordinhâdau Duw, yn arferol o fôd ar y dydd hwnnw; Ac am hynny, o herwydd fod gweithredoedd o gariad yn cyttuno yn dda â dyledſwyddau Duwioldeb; ac fel y gallent hwy drwy yr Ordinhadau a drinid y pryd hynny, gael eu cynhyrfu i gyfrannu eu rhôdd yn rhwyddach ac yn llawenach, yr Apoſtol a ordeiniodd hefyd, ar fod y Caſgliadau ir tlodion ar yr unrhyw ddiwrnod, ſef, ar y dydd cyntaf or wythnos.

2. Rheſwm arall yn profi mai'r dydd cyntaf o'r wythnos, yr hwn a elwir yn gyffredinol Dŷdd yr Arglwydd, yw'r gwir Sabbath Chriſtianogawl yn awr tan yr Efengyl, a ellir ei gymmeryd oddiwrth oeſtadol arfer yr Eglwys a Phobl Dduw er amſeroedd yr Apoſtolion. Megis ac y dangoſais i chwi mai arfer yr Apoſtolion oedd gadw y dydd cyntaf o'r wythnos, yr hyn ſydd ddigon o reſwm i arddelu'r diwrnod, a nhwythau yn cael eu harwain gan Yſpryd Criſt mewn modd enwedigol: felly y mae'n ymddangos yn eglur, mai arfer yr holl ddynion ſanctaidd er amſeroedd yr Apoſtolion, ydoedd cadw y Dydd ymma, a hynny tan yr henw o Ddŷdd yr Arglwydd.

Ignatius, yr hwn oedd yn byw yn amſer St. Joan, ſy yn dywedyd, Omnis Chriſti amator Dominicum celebret Diem, reginam & principem dierum omnium, Ignat. Epiſt. 3. ad Magneſ. Bydded i bob un a garo Griſt gadw yn ſanctaidd Ddŷdd yr Arglwydd, yr hwn yw Brenhines y dyddiau. Euſebius yn ei hiſtori eglwyſig lib. 4. cap. 22. ſydd yn dangos yn eglur y môdd y darfu ir Eglwys a Phobl Dduw, tros amryw oeſoedd ar ôl amſeroedd yr Apoſtolion gadw y dydd cyntaf o'r wythnos, megis wedi ei appwyntio gan Griſt, ai ordeinio ar ôl hynny gan yr Apoſtolion. Myfi a allwn dreulio llawer o bapir yn dangos pa fodd y cadwyd y dydd ymma ym mhob oes, er amſeroedd yr Apoſtolion hyd y dyddiau hyn. Weithian defod waſtadol yr Eglwys nid yw iw eſceuluſo. Yr ymadrodd hwnnw o'r eiddo'r Apoſtol, 1 Cor. 11. 16. Od oes neb a fyn fod yn ymryſongar, nid oes gennym ni gyfryw ddefod; na chan Eglwyſi Duw, ſy yn dangos, fod defod yr Eglwys yn beth i wneuthur cyfrif o hono.

III. Adgyfodiad Chriſt ſydd yn rhoddi ſail am ſancteiddio ein Sabbath Criſtianogawl ni, a hefyd ſy yn dangos rheſwm am newidiad y diwrnod: Canys gwaith y Prynnedigaeth a weithiwyd trwy Jeſu Griſt, ac ynteu yn llawer mwy rhagorol nâ gwaith y Creadigaeth, a haeddodd yn fwy o lawer gael wythnoſawl goffadwriaeth. Bod gwaith y Prynnedigaeth yn fwy rhagorol, ſy yn ymddangos, o ran coſtio mwy yn prynnu y byd o Etholedigion Duw, nag yn creu yr holl fŷd; canys i greu 'r bŷd ni choſtiodd i Dduw ond megis gair; Efe a orchymynnodd, a hwy a grewyd. Eithr i brynnu y byd o Etholedigion Duw, ni choſtiodd ddim llai nâ gwerthfawr waed Mab Duw. Y mae'r gwaith hwn wedi llyngcu'r cyntaf, fel y darfu ir Deml lyngcu y Tabernacl. A ninnau y rhai ydym yn byw ar ôl Adgyfodiad Criſt, ydym mor rhwymedig i gadw y dydd cyntaf o'r wythnos, ac a oedd, y rhai oeddynt fyw o'r blaen, i gadw'r olaf.

Peth hynodol iawn yw, ddarfod cadw ſeithfed dydd er anrhydedd i Dduw yn waſtad er y Creadigaeth; a'r cyfryw ſeithfed dydd ac na bu ûn wythnos yn y newidiad heb Sabbath, ac ni bu erioed ddau Sabbath yn yr un wythnos; canys megis ag y terfynodd yr wythnos ar y Sabbath or blaen, felly yr wythnos neſſaf yn canlyn a ddechreuodd â'n Sabbath ni.

Os gofyn nêb paham y mae cyfnewidiad y diwrnod heb ei fynegi yn eglurach yn y Teſtament Newydd, fy atteb yw, oblegid nad oeddid yn cweſtiwnu dim ynghylch y peth yn amſeroedd yr Apoſtolion; yr hyn a ddichon hefyd waſanaethu megis rheſwm paham nad oes yr un gorchymmyn eglur yn y Teſtament Newydd am fedyddio Plant bychain yn bennodol, ſef, o herwydd nad oedd dim cweſtiwnu ynghylch hynny yn amſeroedd yr Apoſtolion.

Deuwn yn awr at yr Hyfforddiadau pa fodd i ſancteiddio Dydd yr Arglwydd. I ſancteiddiad yr hwn y gofynnir dau beth. 1. Cadw gorphwyſfa. 2. Cyſegru yr orphwyſfa honno i addoliad a gwaſanaeth Duw.

I. Mae'n rhaid bod gorphwyſo, a hynny oddiwrth amryw bethau: megis,

1. Oddiwrth holl orchwylion cyffredinol ein Galwedigaethau, yr hyn a oſodwyd ar lawr yn y Gorchymmyn; Chwe diwrnod y gweithi, ac y gwnei dy holl waith onid y ſeithfed dydd yw Sabbath yr Arglwydd dy Dduw, na wnâ ynddo ddim gwaith: ſef, oth. alwedigaeth. Ac na bydded i neb wneuthur lliw o fawredd eu ſiars, megis yn eſcus am a wnelont; Onid gwybyddwch yn ſiccr, na bydd ir hyn a ennilloch drwy eich llafur y dydd hwnnw, gyfrannu ond ychydig tu ag at eich Siars chwi. Canys pa beth bynnag a enniller ar y dydd hwnnw, ni fendithia yr Arglwydd mo hono, eithr efe a fydd megis llafn aur Achan, yr hwn gan ei fôd wedi ei gael yngwrthwyneb i orchymmyn Duw, a ddygodd dân o felltith Dduw ar y cwbl oll ar a ennillaſai ef yn gyfreithlon.

2. Oddiwrth bob mâth ar ddyfyrrwch, yn enwedigol y cyfryw ac ſy yn tueddu at ddigrifwch cnawdol ac anianol; y rhai er eu bod yn gyfreithlon ar amſeroedd eraill, er hynny ydynt anghyfreithlon ar Ddydd yr Arglwydd, gan eu bôd wedi eu gorafun yr eglur gan Dduw ei hun, megis gorchwylion ein Galwedigaeth, fel y cewch chwi yn Iſa. 58. 13. Lle mae 'r Arglwydd yn gofyn gan ei bobl, Ar iddynt droi eu troed oddiwrth y Sabbath, heb wneuthur eu hewyllys ar ei ddydd ſanctaidd ef; a galw y Sabbath yn hyfrydwch, Sanct yr Arglwydd yn ogoneddus, a'i anrhydeddu ef, heb wneutbur eu ffyrdd eu hun, heb geiſio eu hewyllys eu hun, na dywedyd eu geiriau eu hun. Ac fe welir wrth brawf, fod dyfyrrwch yn lledratta ein ſerchiadau ni oddiwrth fyfyrdodau nefol, ac yn ein dibwyllo ni yngwaſanaeth Duw, yn fwy nag y mae gweithredoedd ein Galwedigaeth ni. Ar yr hyn y dywaid St. Awſtin▪ Quanto melius eſt arare quam ſaltare in Sabbato? Aug. in Enarrat▪ tit. Pſal. 91. Pa faint gwell yw àredig na dawnſio ar Ddydd yr Arglwydd?

3. Oddiwrth bob bwytta ac yfed yn anghymhedrol, drwy yr hyn yr ydym ni yn gymmhwyſach i gyſgu nag i wilied ar Ordinhadau Duw. Ac o herwydd hynny mor feius ydynt hwy, y ſawl a wnânt Ddydd yr Arglwydd yn ddydd o Wledda eu cymmydogion a'u cyfeillion? canys er bod yn rhŷdd gwneuthur ar y dydd ymma y cyfryw arlwy ac a fo cymmwys in teuluoedd ein hunain, neu o ran cynnhorthwy ein cymmydogion tlodion, etto dilys yw, ei fod yn anghyfreithlon gwneuthur gwleddoedd mawr hybarch ar y dydd ymma (fel y mae gormod yn arferu) drwy yr hyn y delir gwaſnaethyddion oddiwrth yr Ordinhadau cyhoeddus, ac yr ydym ni ein hunain a'n gwahoddedigion yn anghymhwyſach i ddyledſwyddau Addoliad a Gwaſanaeth Duw. Ac am hynny er na waherddir i ni gynneu tân ar ddydd yr Arglwydd i drwſſio bwyd, er hynny mae yn rhaid i ni ochelyd gwneuthur y cyfryw fflam ar a ennynno dân digofaint Duw yn ein herbyn ni.

4. Oddiwrth bob geiriau bydol, ac ymddiddan am bethau daiarol, yr hyn y mae yr Arglwydd ei hun yn ei wahardd drwy 'r Proph. Eſay, Pen. 58. 13. Heb ddywedyd dy eiriau dy hun, yr hyn ſy yn arwyddocau ſiarad ac ymddiddan am fatterion bydol ar y dydd Sabbath; Canys lle mae yr Arglwydd wedi gorchymmyn ir holl ddŷn orphywys oddiwrth orchwylion bydol, yno y mae ef yn gorchymmyn, megis ir llaw orphywys oddiwrth weithio, felly ir tafod oddiwrth ymddiddan am fatterion bydol: Eithr yn y pedwerydd Gorchymmyn, y gorchymynnodd yr Arglwydd ir holl ddŷn orphywys oddiwrth fydol weithredoedd, lle y mae ef yn dywedyd, Na wna ddim gwaith, &c. Am hynny y mae ef yn gorchymmyn ir tafod orphywys oddiwrth chwedleua am bethau bydol, yn gyſtal ac ir llaw oddiwrth weithio caethwaith a gorchywylion bydol. Mor feius gan hynny yw y rhai ſy yn gwneuthur Dŷdd yr Arglwydd yn ddydd o wneuthur cyfrif a gweithwŷr, a gwaſnaethyddion, neu or hyn lleiaf yn ddydd o ymweled eu cyfeillion a'u cymmydogion, ac felly yn ddilynawl yn ddydd o ſegur ſiarattach ynghylch eu helw a'u dyfyrrwch, neu fatterion rhai eraill?

5. Megis oddiwrth eiriau bydol, felly oddiwrth feddyliau bydol, yn fwyaf y gallom. Canys,

1. Gwybyddwch fod pob Gorcbymmyn yn cyrraedd hyd yn oed ein meddyliau ni, gan eu rhwymo hwy, yn gyſtal a'n gweithredoedd ni oddiallan. O ran ecſampl: Y chweched Gorchymmyn ſydd yn gofyn ar ymgadw oddiwrth lofruddiog feddyliau, yn gyſtal ac oddiwrth y weithred o Lofruddiaeth. Y ſeithfed, oddiwrth odinebus, ac anlladaidd feddyliau, yn gyſtal ac oddiwrth y weithred o Odineo. Yr wythfed, oddiwrth gybyddus feddyliau, yn gyſtal ac oddiwrth y weithred o Gybydd-dod.

2. Gwybyddwch, fod yr Arglwydd yn gofyn nid yn unig y dŷn oddiallan, a'r gweithredoedd oddiallan, iw cyffegru iddo ef, onid yn enwedigol y dŷn oddifewn, Luc. 10. 27. O herwydd paham y dylem ni, yn gymmaint ac y byddo poſſibl i ni allu, ddidoli ein meddyliau oddiwrth fatterion bydol, fel y goſoder hwy yn hollawl ar fyfyrdodau yſprydol a nefol.

6. Y mae goyphwyſfa arall a ddiſgwylir gan bob un ar Ddydd yr Arglwydd, a hwnnw yw Gorphwyſo oddiwrth bechod; yr hyn a ddylem ni ei wneuthur yn gymmaint ac y gallom, bob amſer, onid yn enwedig ar Ddydd yr Arglwydd, yr hwn a ddylid ei gadw megis gorphwyſfa ſanctaidd. Ac yn ddiau, ni allwn ni wneuthur mwy o ammarch i Dduw, na phan y bom yn gwaſanaethu 'r Diafol yngweithredoedd y tywyllwch ar Ddydd yr Arglwydd yr hwn a gyſegrwyd i anrhydedd a gwaſanaeth Duw.

Hyn am y rhan gyntaf ar ſydd yn angenrheidiol i ſancteiddiad Dydd yr Arglwydd, ſef, Cadw gorphwyſfa.

II. Yn awr y deuwn at yr ail, ſef, Cyſegru yr orphwyſf • honno yn hollawl i addoliad a gwaſanaeth Duw. Canys ni • digon yw i ni gadw gorphwyſfa, ond y mae yn rhaid i •• gadw gorphwyſfa ſanctaidd; bod yn unic yn gorphywys a • y dŷdd Sabbath, nid yw ond Sabbath anifeiliaid. Rhaid • ni gofio y dydd Sabbath iw ſancteiddio ef, Canys dymma •• diben pennaf y mae yr orphwysfa oddiallan yn tuedd • atto. Weithian, cyſſegriad gorphwysfa 'r Sabbath ſy ' • ſefyll, 1. Yn ein paratóad iddo. 2. Mewn cydwybodu • gyflawniad o'r cyfryw ddyledſwyddau ac y mae 'r Arglwydd yn eu gofyn gennym ni y pryd hynny, y rhai •• ellir eu dwyn i ddau o bennau, ſef, 1. Dyledſwyddau Dduwioldeb. 2. Gweithredoedd o Drugaredd.

Dyledſwyddau o Dduwioldeb ydynt o dri mâth, ſef.

1. Cyhoeddus. 2. Neilltuol. 3. Dirgel. Y rhai oblegi • eu bôd yn eu cŷlch yn gymmyſc â'u gilydd, am hynn • mi a lefaraf am danynt yn eu cŷlchoedd.

Y dyledſwyddau iw cyflawni mewn ffordd o baratóad yw y rhai hyn.

1. Cofio y dydd ym mlaen llaw, fel y galloch chwi felly drefnu a lluniaethu eich bydol negeſeuon, yn y cyfryw fôdd ac y dibenner hwynt mewn amſer cyfaddas ar y noſwyl o flaen y Sabbath, fel y galloch chwi a'ch gweiſion fyned i'ch gwely y cyfryw amſer, ac y gallo eich cyrph gael eu llonni yn dda â chwſg, a'ch meddyliau gael eu cymmhwyſo i ddyledſwyddau 'r diwrnod. Hyn y mae 'r Arglwydd yn ei arwyddocau yn nechrau y pedwerydd Gorchymmyn, gan ddywedyd Cofia y dydd Sabbath iw ſancteiddio ef; ym mha le drwy ei gofio ef, y gellir deall meddwl am dano ef ym mlaen llaw. Mor feius gan hynny ydynt hwy, y rhai a ymeiſteddant ei hunain, ac a gadwant eu gweiſion ai morwynion ar eu traed cyn hwyred o nôs o flaen y Sabbath, ag y bo yn rhaid iddynt orwedd yn eu gweláu yn hŵy ar y dydd Sabbath, nag ar ddyddiau eraill, ie a phan ddelont i'r gynnulleidfa, y maent yn gymmhwyſach i gyſgu nag i wrando; Ai cofio y Sabbath iw Sancteiddio ef yw hyn?

2. Ar eich deffroad cyntaf y borau, derchefwch eich calonnau at Dduw mewn Gweddi a Diolchgarwch, am yr orphwysfa ar cwſg cyſſurus hwnnw a ganiatáodd efe i chwi y nôs a aeth heibio. Canys, efe yw yr hwn ſy yn rhoddi hûn iw anwylyd, a'i doſturiaethau a ddeuant bob boreu, Pſal. 127. 2. Galar. 3. 23. Ac yna erfyniwch gan Dduw am gael cymmorth ei Yſpryd, i'ch dwyn chwi drwy holl ddyledſwyddau 'r diwrnod.

3. Codwch yn foreu ar y dydd Sabbath. Yn gymmaint a bod i chwi, megis dyledſwyddau dirgel o Dduwioldeb iw cyflawni gennych yn eich Stafellau, felly ddyledſwyddau neilltuol o Dduwioldeb yn a chydâ'ch Teulu (os byw yr ydych mewn Teulu) cyn eich myned ir Gynnulleidfa gyhoeddus; am hynny chwi a ddylech godi cyn foreued, ac y caffoch amſer cyfaddas ir dyledſwyddau hyn, a bôd yn yr Eglwys ar ddechrau yr Ordinhadau. Mor feius gan hynny ydynt hwy, y rhai a fedrant foreu godi ar ddyddiau 'r wythnos i ddilyn eu gorchwylion bydol, eithr a orweddant ar ddydd yr Arglwydd yn hŵy yn eu gweláu nâ chyffredinol, gan eu rhoddi eu hunain iw heſmwythdra a'u gorphwysfa cnawdol? Ai ſancteiddio 'r dydd Sabbath yw hyn; bod ſut ymma yn cyſgu ymmaith y rhan gyntaf a phennaf o hono?

4. Ar eich codiad, gollyngwch eich calonnau allan mewn difrifol fyfyrdod am Jeſu Griſt, ac am y pethau mowrion a wnaeth ac a oddefodd ef droſoch, ac am y llawer hynny o bethau daionus y rhai ynddo a thrwyddo ef y gwnaethpwyd chwi yn gyfrannogion o honynt.

5. Cyn gynted ac y codoch ar eich traed a'ch bod yn barod, ewch or neilltu i ryw gyfle ar eich pennau eich hunain, [neu wrthych eich hunain] ac yno darllennwch ryw gyfran o'r Scrythyrau, yr hyn a fydd yn fôdd rhagorol i dymmeru eich calonnau, ac i oſod eich meddyliau mewn trefn; ie â thrwy hyn y byddwch chwi wedi eich paratoi yn well i wrando y gair a bregether, ac yn gallu profi yn well yr Athrawiaethau a draddoder, yn ôl cyngor yr Apoſtol, Profwch bob peth, a deliwch yr hyn ſy dda, 1 Theſ. 5. 21.

6. Megis y mae Gweddi yn ddyledſwydd iw chyflawni bob borau, felly yn enwedigol y borau ddydd yr Arglwydd; yr hyn ſydd mewn rhywfeſur i fôd yn berthnaſol ir diwrnod. Gwedi i chwi gan hynny gyrfeſu eich pechodau, er erfyn pardwn am danynt, ynghŷd â gallu yn eu herbyn, a grâs i waſanaethu Duw: yna gweddiwch tros y Gwenidog a throſoch eich hunain.

1. Tros y Gwenidog, ar i Dduw roddi iddo ef ddrws ymadrodd, fel y gallo ef agoryd ei enau yn hŷf i gyhoeddi Dirgeledigaethau yr Efengyl, ie fel y gallo ef lefaru y Gair yn gywir, yn bûr, yn rymmus ac yn fuddiol, gan draddodi yr hyn ſydd gymmwys a phrydlawn i'ch cyflwr chwi.

2. Troſoch eich hunain, ar i Dduw ddeol allan o'ch pennau chwi bob amcanion▪ bydol gwibgrwydrus, ar a allont dynnu eich meddyliau ymma a thraw oddiwrth wrando y gair, ac felly gan dagu yr hâd nefol ei wneuthur ef yn affrwythlon. Ac ar iddo ef roddi i chwi, megis cluſt i wrando, felly ddealldwriaeth i ddeall, doethineb i gymhwyſo, barn i ddirnad, ffydd i gredu, coffadwriaeth i gadw, a grâs i oſod ar waith yr hyn a glywoch; fel y byddo ir gair fôd felly yn arogl bywyd i Dwyd i chwi, ac nid yn arogl marwolaeth i farwolaeth.

Y ddwy ddyledſwydd olaf hyn o ddarllen y Gair, a Gweddi, nid ydynt yn unic iw cyflawni yn y dirgel or neillni, onid hefyd yn eich Teuluoedd a chyd â hwynt, os chwychwi y ſydd Rieni, neu Feiſtraid Teuluoedd. Ac am hynny cyn i chwi fyned ir Ordinhadau cyffredin, gelwch eich Teulu ynghŷd, a gweddiwch gyd â hwynt, megis am bethau eraill, felly yn enwedigol am alluoedd grâs Duw, a chynnyrchiadau ei Yſpryd ef ar eich calonnau a'ch yſprydoedd yn y dyledſwyddau ſanctaidd a gymmeroch chwi mewn llaw, fel y galloch chwi eu cyflawni hwynt yn y cyfryw fôdd ac y byddo gogoniant yn dyfod i enw Duw, a rhyw fûdd a lleſſiant yſprydol i'ch eneidiau eich hunain.

Dymma'r dyledſwyddau iw cyflawni o ran paratóad.

Darfyddo i chwi fal hyn eich cymmhwyſo a'ch paratoi eich hunain.

I. Gelwch eich Teulu ynghŷd, eich Plant, a'ch Gweiſion, a dygwch hwynt ynghŷd gŷd a chwi ir Gynnulleidfa gyffredin, a gedwch i wrolfrŷd Joſuah fôd yn fynych yn eich meddwl, Ond myfi, mi am tŷlwyth a waſanaetbwn yr Arglwydd, Joſ. 24. 15.

2. Yſtyriwch wrth fyned i ba le yr ydych yn myned, ſef, Nid i ffair neu Farchnad, onid i Dŷ Dduw, lle y mae Duw ei hun yn breſennol i'ch canfod, ie lle y mae Duw ei hun yn llefaru drwy enau ei Weinidogion.

3. Ewch â pharodrwydd calon, ac â llwyrfrŷd meddwl i dderbyn pob gwirionedd a hyſpyſer i chwi allan o air Duw. A'r cyfryw galon y daeth Cornelius i wrando ar Petr, Act. 10. 33. Yr ŷm ni oll yn breſennol ger bron Duw, i wrando ar yr holl bethau a orchymynwyd i ti gan Dduw, ebe Cornelius wrth Petr. Ac fe a ddywedir am y Beroeaid, Ddarfod iddynt dderbyn y gair gyd â phob parodrwydd meddwl, Act 17. 11.

4. Gwedi ych dyfod i Dŷ Dduw, goſodwch eich hunain. megis yngwydd a cher bron Duw, yr hwn nid yw yn unic yn dal ar eich arweddiad a'ch ymddygiad oddiallan, eithr hefyd ſydd yn deall holl ddychymygion eich calonnau, ac yn gydnabyddus â phob meddwl gwibiog wrth weddio, gwrando, a gwneuthur dyledſwyddau ſanctaidd eraill, yr hyn a fydd yn fôdd enwedigol i gadw eich meddyliau rhag ymrwyfo ar ôl pethau eraill.

5. Gwnewch eich goreu ar wrando y gair er lleſâd. Ir perwyl ar diben ymma yr wyfi yn cael pedair o rinweddau enwedigol a ganmolir yn yr Scrythur, ſef,

1. Goſtyngeiddrwydd. 2. Oneſtrwydd. 3. Dyfal wrandawiad. 4. Ffydd.

1. Goſtyngeiddrwydd, canys pan yw gŵr o yſpryd goſtyngedig, iſel, addfwyn a drylliedig, yna y mae ef yn gymmwys i wrando y Gair; oblegid wedi gwaghau y galon o falchder, a thŷb da o honi ei hun, fe fŷdd ehangder ir Gair i gymmeryd lle ynddi, am hynny medd Dafydd, Pſal. 25. 9. Y rhai llariaidd a hyffordda efe mewn barn; ai ffordd a ddyſc efe ir rhai goſtyngedic. Yr Arglwydd ei hun a ddywaid drwy ei Brophwyd Eſay, Ar hwn yr edrychaf, ſef ar y truan, (ar ſy' dlawd yn yr Yſpryd) a'r cyſtuddiedic o Yſpryd, ac ſydd yn crynu wrth fy ngair, Eſay 66. 2.

2. Rhinwedd angenrheidiol arall oran gwrando y Gair er lleſâd, yw Oneſtrwydd, neu Ʋniondeb calon, drwy yr hyn y mae dŷn mewn purdeb yn bwriadu ei oſod ei hun ym mhob peth yn brofedic gan Dduw, megis i ochelyd pob pechod pa fath bynnag, ar y mae y Gair yn ei gondemnio, er hyfryded a buddioled y byddo ef iddo, felly i ymegnio ar gyflawni pob dyledſwydd ar ſy yn perthyn iw le ai alwedigaeth, ar y mae'r Gair yn ei orchymmyn. Dymma'r galon hawddgar neu oneſt a da y mae yr Arglwydd yn ei feddwl, Luc. 8. 15.

3. Megis ac y mae Oneſtrwydd, felly y mae Dyfal wrandawiad yn angenrheidiol: tra yr ydys yn pregethu y Gair, rhaid i chwi wrando arno yn ddiwyd, megis rhai y byddei fawr ganddynt golli gair a draddodid iddynt. Y pwngc hwn ſydd hynod am yr rhai a wrandawent ar Griſt yn pregethu, y rhai y dywedir, Luc. 19. 48. Ei bod yn glynu wrtho, i wrando arno, neu fel y mae yn y Groec, Yr holl bobl oedd yn crogi arno iw wrando ef, fel yr oeddynt yn ddyfal iawn i wrando, megis yn anfodlon i ollwn dim heibio iddynt: felly y dylaech chwithau fôd mor ddyfal i wrando ar Weinidogaeth y Gair. Ir diben ymma, goſodwch eich golwg yn grâff ar y Pregethwr. Ac fel y mae ef yn myned or naill bwynt ir llall, meddyliwch ar fyr ar y pwynt a aeth heibio, yr hyn a gynnorthwya eich coffadwriaeth chwi yn fawr iawn.

4. Ffydd ſydd rinwedd arall angenrheidiol o ran gwrando y gair er lleſâd, ffŷdd, meddaf, drwy yr hon yr ydym ni, nid yn unic yn credu fod yr hyn a ddyfger i ni allan o'r Gair yn wîr, onid yr ydym ni hefyd yn ei gymmhwyſo attom ein hunain, megis ped fai wedi ei gyfeirio attom ni mewn modd enwedigol. Gallu Duw yw'r Efengyl er Iechydwriaeth, medd yr Apoſtol, Rhuf. 1. 16. eithr i bwy? i bob un ar ſydd yn credu Ac medd yr Awdur at yr Hebraeaid, Heb. 4. 2. Y Gair a glybuwyd ni bu fuddiol iddynt hwy, am nad oedd wedi ei gyd-tymmeru â ffydd yn y rhai a'i clywſant. Ynghalon y ſawl y mae gwir ffŷdd, y dŷn hwnnw a gymhwyſa holl Air Duw atto ei hun, pa un bynnag fyddo ai bygythion y Gyfraith, iw ddychrynnu ef oddiwrth bechod, ynteu hyfryd addewidion yr Efengyl iw ddenu ef at ſancteiddrwydd, ac felly y mae 'n gwneuthur▪ Llawer o elw o bob Pregeth a glywo. Hyn am eich ymdygiad yn y Gynnulleidfa gyffredin.

Ond ni waſanaetha i chwi orphywys ymma, gan dybied ddarfod i chwi drwy hynny ſancteiddio'r dydd Sabbath. Canys y mae hefyd Ddyledſwyddau Duwioldeb Neilltuol a Dirgel y rhai a ofynnir o ran gwir ſancteiddio Dydd yr Arglwydd, am y rhai y dylaech chwi fôd yn ofalus ac yn gydwybodus, megis ac am y dyledſwyddau cyhoeddus yn y Gynnulleidfa gyffredin. Canys Duw ſydd yn gofyn yr holl ddiwrnod, ac nid darn o hono ef yn unic. Megis gan hynny na byddech chwi fodlon, i'ch gweiſion weithio i chwi yn unic awr neu ddwy ar bob un or chwe diwrnod: felly ni ddylaech chwithau roddi dim llai i Dduw, nag yr ydych yn ei ofyn i chwi eich hunain. Wrth Ddyledſwyddau. neilltuol o Dduwioldeb, yr wyfi yn meddwl y rhai ſydd iw cyflawni mewn Teulu neilltuol. Ac wrth rai Dirgel, y cyfryw rai ar a wneir mewn rhyw gyfle dirgel or neilltu, rhwng Duw ag ûn ei hun.

Yn awr y dyledſwyddau Neilltuol o Dduwioldeb, y rhai a ofynnir mewn modd enwedigol gan Dadau a Mammau a Phenteuluoedd, ac ym mhâ rai y mae pob aelod o'r teuluoedd i ymgyſſylltu, yw y rhai hyn.

I. Ail adrodd y Pregethau a glywſant gŷd âu teulu, au holi hwynt y naill ar ôl y llall am yr hyn a gofiaſant, gan eſponi hynny iddynt; yr hyn a ganmolir i ni drwy arfer a Siampl ein Harglwydd a'n Achubwr Jeſu Griſt, yr hwn pan aeth ir tŷ, a ddywedodd wrth ei Ddiſcyblion, A ddarfu i chwi ddeall hyn oll? ſef, ar â bregethaſai ef ir lluaws, Mat. 13. 36, 51. A S. Marc Pen. 4. 34. a ddywaid, Ac or neilltu iw ddiſcyblion efe a eglurodd bob peth. Ar yr hyn y mae un yn nodi, fod Criſt drwy ei ſiampl yn dyſcu i bob Penteulu, pa fôdd i ymddwyn ei hunan tu ag at y rhai ſydd tan eu llywodraeth ar Ddyddiau'r Arglwydd, ar ol iddynt ymado allan or Gynnulleidfa gyffredinol.

A lleſaad triphlŷg yn ddiau a ddilyn ar hyn.

1. Och rhan eich hunain; canys po mwyaf a adeiladoch chwi ar eraill, mwyaf yr adeiledir chwi eich hunain mewn Gwybodaeth, ffydd, ac ym mhôb gras Duw.

2. O ran eich plant a'ch gweiſion, canys hynny a bair iddynt wrando yn ddyfalach ar yr hyn a draddodir yn y Gynnulleidfa gyffredin, os gwyddant y gelwir hwynt i gyfrif am hynny pan ddelont adref.

3. Hyn a'ch cynnorthwyai chwi a'ch gweiſion befyd yn fawr iawn i ddeall a chredu yr hyn a glywſoch yn gyhoeddus, os chwi a'i hail-adroddwch gartref, ac a chwedleuwch yn ei gylch, a holi 'r profiadau a oſodwyd i lawr, i gadarnhau yr hyn a adroddwyd.

II. Dyledſwydd neilltuol arall yw canu Pſalmau, canys hyn a ellir ac a ddylid ei gyflawni yn eich teuluoedd, yn gyſtal ac yn y Gynnulleidfa. Hyn y mae Dafydd yn ei ganmol am un ddyledſwydd ar y Sabbath, megis Pſal. 92. 1. Titl y Pſalm yw, Pſalm neu gân ar y dydd Sabbath. Ac fel hyn y mae yn dechrau, Da yw moliannu'r Arglwydd; a chanu mawl i'th enw di y Goruchaf. Yr Ordinhâd hon a gweſtiwnir gan rai, ac a wedir gan eraill, am hynny myfi, 1. A brofaf ei bôb yn gyfreithlon, ac, 2. A roddaf rai hyfforddiadau am yr iawn fôdd iw chyflawni hi.

Yn gyntaf, bod yn gyfreithlon canu Pſalmau ſydd •• ymddangos allan or Scrythur, drwy Ecſampl, a Rheſymmau.

1. Am Brofiadau o'r Scrythur y maent yn llawer, yn yr Hên Deſtament a'r Newydd hefyd; Eithr i ado y rheini yn yr Hên Deſtament heb ſôn am danynt, am nad allant brofi mor argyoeddus eglurawl. Yn y Newydd, nyni a'i cawn wedi ei gorchymmyn gan yr Apoſtol at yr Epheſiajd; Epheſ. 5. 19. Gan lefaru wrth ei gilydd mewn Pſalmau, a Hymnau ac odlau yſprydol, gan ganu a phyngcio yn eich calon ir Arglwydd. Ac medd yr Apoſtol Jaco, Jac. 5. 13. A oes neb yn eich plith mewn adfyd? Gweddied. A oes neb yn eſmwyth arno? caned Pſalmau. Lle y gwelwn ni hyn yn orchymmynedig mewn ymadroddion eglur, a'i bod yn ddyledſwydd yr Efengyl.

2. Yr ydym yn ei chael yn Ganmoledic, drwy eſampl ein Achubwr, ac arfer yr Apoſtolion hefyd, ac eraill o Seintiau Duw yn yr Amſeroedd gynt.

1. Drwy eſampl ein Achubwr, am yr hwn y mae coffadwriaeth, ddarfod, iddo y nôs ar yr hon y bradychwyd ef, Ganu Pſalm, gŷd â'i Ddiſcyblion, Ac wedi iddynt ganu hymn neu Pſalm, hwy a aethant allan i fynydd yr Olewydd, Mat. 26. 30.

2. Drwy arfer yr Apoſtolion, a Seintiau eraill yn yr Amferoedd gynt. Canys darllen yr ydym, Act. 16. 25. Ac ar hanner nôs Paul a Silas oedd yn gweddio, ac yn canu mawl neu Hymn i Dduw, ar carcharorion a'u clywſant hwy. Plinius Secundus er ei fôd yn un or Cenhedloedd, yr hwn oedd yn byw ynghylch dau cant o flynyddoedd ar ôl Criſt, ſydd yn teſtiolaethu am y Criſtianogion, fod ganddynt ganiadau plygeiniol, gan arfer o godi cyn y dydd i ganu Pſalmau. Hymnos antelucanos. Plin. Secund. lib. 3. cap. 33.

3. Rheſymmau yn canmol y ddyledſwydd hon, a ellir eu tynnu oddiwrth y lleſáad ſy yn canlyn hynny; Canys,

1. Drwy gŷdgyflawni y ddyledſwydd hon, ein hyſpryd ein hunain a fywoceir ac a fywiogir yn fawr iawn.

2. Drwy hynny y bywoccawn ac y bywiogwn ni yſprydoedd eraill.

3. Nyni oll drwy hynny a wneir yn llonnach yn gwaſanaethu Duw, yr hyn a ddichon fod yn rheſwm paham y darſu i Paul a Silas gyd gyſſylltu canu Pſalmau at eu Gweddiau.

Wedi profi fel hyn drwy Scrythur, Ecſamplau; a Rheſymmau fôd y ddyledſwydd hon yn gyfreithlon.

II. Yn awr y deuwn at yr Hyfforddiadau am yr uniawn fodd o gyflawni yr unrhyw, yr hyn a oſodir ar lawr gan yr Apoſtol yn y geiriau hyn, Gan ganu trwy râs yn eich calonnau i'r Arglwydd, Col. 3. 16.

1. Rhaid iddo fôd gan hynny yn gyntaf yn y galon; neu á'r galon, ſef, rhaid yw i'n calonnau fyned gyd â'n lleiſiau, rhaid yw ir naill gael ei derchafu yn gyſtal a'r Ilall. Canys Yſpryd yw Duw, ac am hynny y myn ef ei addoli â'n calonnau ac a'n hyſprydoedd, yn gyſtal ac a'n cyrph. A diammau nad yw canu âr llais, heb gyd gordiad y galon a'r yſpryd, ddim mwy yn rhyngu bodd Duw, nag efydd yn feinio neu ſymbal yn tingcian.

2. Megis ac y mae yn rhaid i ni ganu âr galòn, felly hefyd â grâs yn y galon, hynny yw, rhaid yw i ni arfer rhadau ſanctaidd Yſpryd Duw wrth ganu, yn gyſtal ac wrth weddio; gan ymegnio ar oſod allan yr unrhyw ſerch yn canu y Pſalm, ac a wnaeth Dafydd yn ei ſcrifennu ni; megis os bŷdd hi yn Pſalm o Gyffes, yna bod yn dangos peth goſtyngeiddrwydd a drylliad Galon ac yſpryd yn ei chanu hi. Os bŷdd hi yn Pſalm, O Weddiau ac erfyniadau, yna mae yn rhaid i'n ſerchiadau fôd yn wreſog. Os Pſalm o foliant a diolchgarwch, yna y mae yn rhaid i'n calonnau ni fod yn llawen. Ac fel hyn y mae 'n rhaid i ſerch y galon fôd yn waſtad yn gyfaddas i gynneddfen y Pſalm.

III. Dyledſwydd neilltuol arall iw chyflowni gŷd a'n Teulu, yw Gweddi. Canys os dylai 'r ddyledſwydd ymma gael ei chyflowni bob dŷdd, ddwywaith or lleiaf, ſef, foreu a hwyr, yna yn enwedigol ar ddŷdd yr Arglwydd, yr hwn a gyſſegrodd yr Arglwydd yn hollawl iw addoliad ai waſanaeth ei hun.

IV. Darllen yr Scrythyrau ſydd Ddyledſwydd arall iw chyflawni yn a chydâ'n Teulu, fel y gallont hwy felly fod yn gydnabyddus â Chorph yr Scrythyrau; ie ac âr Gorchymynion a'r addewidion, Hyfforddiadau a Chyſſurau 'r Gair; o ran eu hyfforddiad a'u cyſſur.

Heb law y rhai Cyffredinol a neilltuol, mae hefyd ddyledſwyddau Dirgel i bob un iw cyflawni ar ei ben ei hun yn eu Stefyll neu eu Celloedd; y rhai ar fyr yw y rhai hyn.

1. Darllen rhyw gyfran o Air Duw, neu Lyfrau da eraill.

2. Myfyrio ar yr hyn a glywſoch ac a ddarllennaſoch y dydd kwnnw; yr hyn ſydd fodd rhagorol i wneuthur y Gair a ddarllenner ac a bregether yn fuddiol i chwi. Canys megis am fwyd, er iached fyddo, nid yw yn ein maethu, oddieithr iddo ddygymmod â ni a threulio yn ein cylla: felly y mae am Air Duw, ymborth ein eneidiau ni, oddieithr ei dreulio a'i ddoſparthu drwy fyfyrdod, ni wnaiff ef ronyn o lês i ni; onid ar ôl ei dreulio drwy fyfyrdod, yna y bydd ef yn rymmus i faethu ein eneidiau ni.

3. Eich holi eich hunain, megis am eich buchedd, ach ymarweddiad gynt, felly yn enwedigol am eich ymddygiad yr wythnos ddiweddaf, ac am y modd y cyflawnaſoch ddyledſwyddau y diwrnod. Ac megis ac y dylaech ymoſtwng am eich deffygion ynddynt, felly y dylaech ymroi, drwy gymmorth grâs Duw, ar fod yn fwy gwiliadwrus arnoch eich hunain am yr amſer i ddyfod, ac i fôd yn fwy gofalus yn ſancteiddio Dydd yr Arglwydd, drwy fôdd cydwybodus o gyflawni ei ddyledſwyddau ef.

4. Gweddio ar Dduw ſydd ddyledſwydd arall iw chyflawni gennych chwi yn y dirgel, yn gyſtal ac yn gyffredinol a neilltuol; ie chwi a ddylaech ddyblu a threblu eich Gweddiau ar Ddydd yr Arglwydd. Tan y Gyfraith, yr ydym ni yn darllen y modd y gofynnei yr Arglwydd Aberthau dauddyblyg ar y Dydd Sabbath: canys heb law yr Aberthau beunyddiol, dau oen ychwaneg a ordeinieſid iw hoffrymmu ar y Dydd Sabbath; pedwar i gŷd, i ddangos ſancteiddrwydd y diwrnod; Numb. 28. 9, 10. Ac yn yr un modd y dylech chwithau ddyblu eich Aberthau yſp rydol o Weddi a Moliant ar Ddydd yr Arglwydd, gan att olwg yn ddifrifol ár iddo ef er mwyn Criſt bardynu, megis eich pechodau yn gyffredinol, felly yn enwedigol yr amryw wendidau a'r amherffeithrwydd a lithrodd oddiwrthych yn cyflawni eich ſanctaidd orchwylion, a'ch gwneuthur yn abl drwy ei Yſpryd iw cyflawni hwynt am yr amſer i ddyfod â mwy o fywyd a bywiogrwydd, ac â mwy o wrês ac awyddfrŷd.

Wedi dangos i chwi fel hyn y dyledſwyddau Cyhoeddus, Neilltuol, a Dirgel hefyd o Dduwioldeb iw cyflawni ar ddydd yr Arglwydd. Yn awr y deuwn at y Gweithredoedd o Drugaredd, yr hyn ſydd bwynt arall o ddyledſwyddau a ddylid eu cyflawni ar y dydd ymma. Ac o herwydd bod dyn yn hanffod o ddwy ran, ſef, Enaid a Chorph, a bod pob un or ddau yn ddaroſtyngedig i fagad o Glefydon, am hynny y gellir dwyn y Gweithredoedd o Drugaredd ir ddau brif-byngcīau hyn. 1. Y cyfryw ac ſy'yn perthyn i Enaid. 2. Y cyfryw ac ſy yn perthyn i Gorph eich Cymmydog.

I. Y Gweithredoedd o Drugaredd y rhai ſy yn perthyn i Enaid eich Cymmydog yw y rhai hyn, a'r cyffelyb.

1. Dyſcu yr anwybodus mewn Pyngciau o Athrawiaeth anhepcor ac anghenrhaid eu gwybod.

2. Tywys Pechaduriaid i edifeirwch, trwy oſod ger ei bronnau, megis troſtrwydd Cyfiawnder Duw yn erbyn pob Pechaduriaid anedifeiriol, felly haelioni ei râs, a golud ei drugaredd i bob Pechaduriaid edifeiriol.

3. Cyſſuro y ſawl ſydd yn anghyſſurus, trwy deimlad o rifedi a dihirwch eu pechodau, gan oſod ger eu bronnau Holl-ddigonolrwydd Aberth Criſt, a'r cynnhygion graſol yn yr Efengyl i bawb a glywant eu pechodau yn faich iddynt, Mat. 11. 28.

4. Cynghori ac annog y ſawl a ddechreuaſant yn dda, i fyned ym mlaen mewn ymmynedd a dianwadalwch; ir hyn y mae yr Apoſtol yn ein cynghori ni, A chydyſtyriwn bawb ei gilydd, i ymannog i gariad a gweithredoedd da, Heb. 10. 24▪

5. Argyoeddi a cheryddu y cyfryw rai ac ſydd feius a thramgwyddus yn eu ffyrdd.

6. Dirwyſtro yr ammheus, drwy eu dwyn ar ddeall.

7. Cadarnhau a ſefydlu y cyfryw rai ac ſydd weiniaid mewn grâs, 1 Theſ. 5. 14.

Drwy gydwybodus gyflawniad y Dyledſwyddau hyn y dichon y rhai tlottaf allan, fod yn gyfoethogion mewn gweithredoedd da.

II. Y Gweithredoedd o Drugaredd, ar a berthynant i gorph ein cymmydog, yw y rhai hyn a'r cyffelyb.

1. Cynnorthwyo 'r ſáwl ſydd mewn eiſiau. Yr Apoſtol wrth gynghori'r Corinthiaid, 1 Cor. 16. 1, 2. I roddi rhyw beth heibio yn eu hymyl, gan dryſori, bob dydd cyntaf or wythnos, (yr hwn yw dydd yr Arglwydd) ſy yn arwyddocau fod hwnnw yn amſer cymmwys, nid yn unic i wneuthur y eyfryw weithredoedd o drugaredd ar ſy yn ymgynnyg i ni y pryd hynny, ond hefyd i baratoi erbyn amſeroedd eraill. A diammau, ped fai bob un ar bob dŷdd yr Arglwydd yn rhoddi rhyw beth heibio yn ei ymyl o'r hyn a ddeuai iddo ef i fewn yr wythnos honno, gan dryſori peth iw roddi ar achoſion o eluſeni, y gellid gwneuthur llawer o ddaioni drwy hynny. Canys megis ac y bydd gan ddynion drwy hyn ychwaneg iw roddi, nag y clywent hwy ar eu calonnau oni bai hynny moi wneuthur ar ddyddiau yr wythnos: felly hwy a roddent yn helaethach, ac yn ewyllyſgarach, o herwydd bod y tryſor o'r hwn y maent yn rhoddi gwedi ei baratoi ym mlaen llaw; ac ynteu yn Dryſor cyſſegredig, drwy ei gwaith hwynt ou gwirfôdd yn ei neilltuo ef i'r cyfryw ddefnydd, eu cydwybodau ai cyfrif yn gyſſegr-yſpail ei oſod ef allan ffordd arall yn y bŷd. Ped fai ddynion tlodion ſy yn byw ar lafur y diwrnod neu wrth eu gwaith, a gweiſion a morwynion ſy yn byw ar eu cyflogau, ar bob dydd yr Arglwydd yn rhoddi yn ei hymyl rai dimmelau neu geinhiogau, ir diben a'r arfaeth ymma; gallai fod ganddynt heb ddim colled iddynt eu hunain y gwyddont oddiwrthi, dryſor ir tlodion. Pa faint mwy tryſor a fyddai ir tlodion, ped fai wŷr cyfoethogion; yn ôl y mae Duw yn eu bendithio, yn gweuthur felly?

2. Ymweled âr clâf, ac âr cyfryw rai ac y caethiwer eu rhydd-did ffordd arall. Hyn a gawn ni fod yn ei arfer gan ein Jachawdwr, a hynny ar y dydd Sabbath; ar ól darfod yr Ordinhadau cyhoeddus; megis Marc. 1. 29, 30. lle y ddarllennwn, ddarfod i'n Iachawdwr; a rhai o'i Apoſtolion, Yn y man wedi iddynt fyned allan o'r Synagog, fyned i ymweled â chwegr Simon Petr, yr hon oedd yn gorwedd yn glâf or crŷd; yr hyn ſy yn dangos, fod Criſt yn cyfrif ymweled âr clâf yn weithred o drugaredd, cymmwys iw gwneuthur ar y Sabbath. Or hyn y gallwn ddyſcu, fel y bo achos gyfiawn yn ymgynnyg, i dreulio rhyw amſer or Sabbath yn ymweled âr clâf, a hynny yn weithred enwedigol o drugaredd briodol ir Sabbath; ie, ac yn fôdd enwedigol i lenwi ein meddyliau ni â Myfyrdodau yſprydol, a'n geneuau ag ymddiddanion ſanctaidd, y rhai ydynt rannau o neilltuol ſancteiddiad y Sabbath. Yr amſer gan hynny y mae eraill yn ei dreulio mewn ſeguryd, neu gymdeithas ofer, neu yn eiſteddial wrth ei dry ſau yn yr heolydd, neu yn rhodienna ar hyd yr heolydd a'r meuſydd, moeſwch i ni ei dreulio ef yn y gweithredoedd hyn o drugaredd, neu 'r cyffelyb.

Heb law y dyledſwyddau ymma o Dduwioldeb, a'r Gweithredoedd o Drugaredd, y rhai a orchymynnir eu gwneuthur ar ddydd yr Arglwydd, y mae rhyw bethau y mae 'r Arglwydd yn eu caniattau i ni oblegid gwendid a lleſgedd ein cyrph, ſef, Cwſg, Ymborth, a Dillad. Oblegid nad allwn ni mewn grym a dyfyrrwch dreulio yr holl ddiwrnod mewn dyledſwyddau Sabbathaidd heb orphywyſdra, ymborth, ac ymwiſgiad cymmhedrol; am hynny y mae yn gyfreithlon i ni dreulio peth amſer, megis yn cyſgu, felly yn ymddilladu hefyd, ac yn llonni ein cyrph â lluniaeth, y rhai oni bai hynny a fyddent barod i lewygu; Eithr trwy gymmhedrol arfer y rhai hyn, y gwneir ni yn abl i wneuthur y pethau a gymmerom ni mewn llaw yn fwy cyſſurus.

Eithr yn hyn y mae dau beth i ddalſulw arnynt y dylid eu gochel yn ofalus.

1. Ni ddylaech chwi dreulio dim ychwaneg o amſer yn eu cylch hwynt nag y fyddo yn angenrheidiol. O herwydd pa ham wedi i'ch cyrph gael eu llonni â chymmhedrol gwſg, chwi a ddylech geiſio codi yn foreu ar ddydd yr Arglwydd, megis ynghylch chwech neu ſaith ar y glôch, a bod cyn bryſured ac y bo 'n boſſibl yn eich tacclu eich hunain; ac nad eiſteddoch ddim hŵy nag y bo yn rhaid ar eich prydiau bwyd; fel y galloch chwi felly gael ychwaneg o amſer i gyflawni dyledſwyddau Addoliad a gwaſanaeth Duw ar ei ddydd ef. Ac yn ddiau, gan fod yr Arglwydd mor ddaionus a graſol wrthych, ai fod ef yn cyfrannu i chwi ryw gyfran o'i ddydd ei hun o ran llonnychdod i'ch cyrph; pell fyddo oddi wrthych chwi gamarfer ei ddaioni ef, drwy waſtraffu ymmaith fwy o amſer yn hynny nag a fyddo yn angenrheidiol.

Yr ail peth iw othelyd yw, Na wneler hwynt ond megis Gweithredoedd-dyddiau-Sabbath, yr hyn a wneir ddwy ffordd.

1. Drwy eu gwneuthur hwynt ir diben ymma, fel drwy hynny, y galloch chwi fod yn applach i waſanaethu Duw. Fal hyn, wrth eich mynediad i orwedd yn yr hwyr o flaen y Sabbath, pan ydych chwi yn dymuno ar i Dduw roddi i chwi gwſg eſmwyth, cyſſurus, fel y gallo eich cyrph egwan drwy hynny gael eu llonni, ac y byddoch chwithau yn applach iw waſanaethu ef dranoeth yn nyledſwyddau ei addoliad ai waſanaeth ef, hwn ſydd gwſg Sabbath. Yn yr un môdd, pan ydych yn bwytta ac yn yfed ir diben hwn yn unic, fel y gallo eich cyrph gael eu llonni, a'ch yſprydoedd eu bywiogi, ac fel y bo i chwithau drwy hynny gael eich gwneuthur yn applach i waſanaethu Duw mewn llawenydd y rhan arall or diwrnod, hyn ſydd fwytta ac yfed Sabbathaidd.

2. Drwy godi yſprydol a nefol fyfyrdodau allan o honynt. Ar eich deffroad cyntaf, chwi a ddylech gofio pa ddiwrnod ydyw ef, ac wedi bendithio Duw am eich gorphwyſdra a'ch cwſg diddanus y noſon honno, chwi a ddylech erfyn ganddo gymmorth enwedigol ei râs, i'ch dwyn chwi drwy holl ddyledſwyddau'r diwrnod. Pan ydych yn codi o'ch gweláu, chwi a ddylech feddwl, megis am adgyfodiad corph Criſt allan o'i fedd yn foreu y dydd hwnnw, felly hefyd am adgyfodiad eich Eneidiau ymma o farwolaeth pechod, i fuchedd ſancteiddrwydd, a'ch Cyrph ar y dydd olaf allan o fedd y ddaiar i fywyd gogoniant yn y Nefoedd. Wrth ymwiſco am danoch chwi a ddylech feddwl am y Wiſg wen laes o Gyfiawnder Criſt, ac am ddedwyddwch y rhai ſydd iddynt hawl ynddo. Wrth olchi eich dwylo a'ch wynebau, oddiwrth rinwedd glân-waith y dwfr, chwi a ddylech gymmeryd achlyſur i fyfyrro am rinwedd glanweithrym gwaed Criſt, yr hwn yn unic ſydd yn golchi eich eneidiau oddiwrth fudron frychau ac amliwiau y pechod Pan eloch a'r eich byrddau, i fôd yn gyfrannogion o ddaionus greaduriaid Duw, eich ymborth corphorol o ran maeth eich cyrph, a ddylai roddi achlyſur o fyfyrio ar ymborth yſprydol eich eneidiau, drwy yr hwn y maethir hwynt i fywyd tragywyddol. Y bara ar eich Byrddau a ddylai ddwyn ar gôf i chwi am Jeſu Griſt, yr hwn yw bara 'r bywyd a ddeſcynnodd o'r Nefoedd i fywocau eich eneidiau meirwon. Fal hyn y dylech chwi oddiwrth bob dim roddi cais ar dynnu defnydd o fyfyrdod yſprydol a nefol, gan wneuthur eich goreu ar gadw eich calonnau mewn agwedd ſancteiddlan ar hyd y dydd. Canys yr hyn a ddywedodd ein Iachawdwr wrth ei Ddiſcyblion ynghylch y torthau a'r pyſcod, Ceſclwch y briwfwyd gweddill, fel na choller dim; Y cyffelyb a ellir ei dybied ei fod ef yn ei lefaru ynghylch Dy ld yr Arglwydd, Ceſclwch ei holl ddarnau ef, fel na choller un rhan or diwrnod, cymmaint a'r munudau lleiaf, y rhai ydynt werthfawr, megis y llwch manaf o lifion Aur.

Megis ac y mae 'r Arglwydd yn caniattau i chwi ryw bethau y rhai y mae eich cyrph gweiniaid yn ſefyll mewn eiſiau o honynt, fel y galloch chwi drwy hynny fod yn applach i waſanaethu Duw ar ei Ddydd ef: felly y mae yn rhyngu bodd iddo ef ganiattau rhyw bethau iw gwneuthur gennych, ſef ar ei ddŷdd ef, er iddynt fôd yn rhwyſtro gweithredoedd priodol y diwrnod; ac y maent yn gyſryw bethau ar ſydd o lwyr angenrheidrwydd.

Cweſt. Os gofynnwch chwi beth yr wyfi yn ei feddwl wrth weithredoedd o lwyr angenrheidrwydd?

Atteh. Y rhai ſydd raid eu gwneuthur▪ ac etto nid ellid mo'i gwneuthur y dydd o flaen y Sabboth, na'i hoedi ir dydd neſſaf, heb fawr niwed. Eithr or gwrthwyneb, y cyfryw bethau ar ſydd heb fod mewn modd yn y bŷd yn helpu ymlaen ſancteiddiad y diwrnod, ond yn hyttrach ydynt yn ei rwyſtro, ac ▪y galler eu gwneuthur yn gyſtal ar y dydd or blaen, neu y dydd ar ôl, neu ryw amſer arall, ni ddylid ddim moi gwneuthur ar Ddydd yr Arglwydd.

Wedi i mi ddarfod fel hyn â'r Hyfforddiadau am uniawn Sancteiddiad dydd yr Arglwydd.

III. Yn awr y deuwn ni at yr Annogaethau i'ch bywiogi chwi i ganlyn yr Hyfforddiadau yn gydwybodus.

1. Mae uniawn Sancteiddiad Dydd yr Arglwydd yn gwneuthur llawer tu ag at anrhydedd Duw. Deliwch ar yr hyn y mae 'r Arglwydd ei hun yn ei ddywedyd wrth ei Eglwys yn yr achos ymma, drwy ei Brophwyd Eſay, Pen. 58. 13. O throi dy droed oddiwrth y Sabboth, heb wneuthur dy ewyllys ar fy nydd Sanctaidd, a galw y Sabboth yn hyfrydwch, Sanct yr Arglwydd yn ogoneddus, a'i anrhydeddu ef. Ymma y dywedir yn eglur, mai trwy ſancteiddio y Sabboth yn iawn, Yr ydym ni yn anrhydeddu Duw.

2. Ʋniawn ſancteiddiad y Sabboth ſydd fuddiol i chwi cich bunain, mewn yſtyrieth ddauddyblyg.

1. O ran eich ſtâd amſerol oddiallan.

2. O ran eich ſtâd yſprydol oddifewn.

1. Mae ſancteiddiad y Sabboth yn fuddiol o ran eich ſtâd amſerol oddiallan. Canys po mwyaf cydwybodus ydyw un dŷn yn Sancteiddio y dydd Sabboth, mwyaf bendith a ddichon ef ei diſgwyl oddiwrth Dduw ar ei lafur y chwe diwrnod. Canys nid eich llafur a'ch ymboeni eich hunain, onid bendith yr Arglwydd a gyfoethoga, Dih. 10 22.

2. Sancteiddiad y Sabboth a fydd yn fuddiol o ran eich cyflwr yſprydol oddifewn. Canys hwn oedd un o'r dibennion pennaf, pa ham yr ordeiniwyd y Sabboth, ſef, fel y gallai Dduw drwy hynny yn yr arfer oi ordinhadau ef gyfoethogi ein eneidiau ni â bendithion yſprydol mewn nefolion bethau. Ac y mae Sancteiddiad y Sabboth yn hollawl yn fodd enwedigol i genhedlu grâs, a hefyd i gadarnhau grâs; canys yr Arglwydd ai hordeiniodd ef i fod yn Ddydd-marchnad ir enaid. Ac yn ddiammeu, pe byddem ni mor deimladwy o ddaioni ein eneidiau, ac yr ydym ni o ddaioni ein cyrph, yr hwſmyn gorau ar a allai fôd ni chadwent moi Dyddiau-marchnad, a'u ffeiriau ddim mwy dyfal; nag y cadwen ni Ddyddiau yr Arglwydd.

3. Ʋniawn Sancteiddiad y Sabboth ſydd hyfryd iawn i bobl Dduw, yn gymmaint ai bod yn mwynhau cymdeithas a chymundeb oddifewn â Duw yn ei ordinhadau ar y dydd hwnnw, yr hyn yw yr happuſrwydd mwyaf y mae 'n boſſibl i greaduriaid truain allu ei gyrraedd yn y bywyd hwn, gan mai nefoedd ar y ddaiar yw mwynhau cymmundeb â Duw, a rhyw râdd or nefol lawenydd hwnnw a gawn ni ar ôl hyn ei fwynhau yn gyflownach yn y nefoedd. Pa fodd y dylai yr yſtyriaeth o hyn eich cynnhyrfu chwi i ſancteiddio Dydd yr Arglwydd yn ofalus ac yn gydwybodus, fel y galloch chwi felly gael prawf o'r cyſſurau a'r llonnychdod hyfrydlawn hynny, y rhai y darfu i eraill mor helaethlawn en mwynhau?

4. Y mae ſancteiddiad y Sabboth yn dra rhagorol yn dwyn ym mlaen bywyd a grym duwioldeb drwy 'r wythnos a ganlyno. A'r ſiccr wirionedd yw, am yr hwn ni wnelo ddim cydwybod o gadw yn ſanctaidd y dydd Sabbath, na wnaiff hwnnw fawr gydwybod o gadw yr un o'r Gorchymynion eraill, am y gallo ei wneuthur heb anglod iw enw da, neu berygl cyfraith ddynol. Gwelwch pa ryw ofal a chydwybod fyddo gan ddŷn yn cyflawni dyledſwyddau duwioldeb tu ag at Dduw ar y dydd Sabboth, yn yr un môdd y mae ef yn ofalus ac yn gydwybodus yn cyflawni dyledſwyddau o ſancteiddrwydd tu ag at Dduw, ac o gyfiawnder tu ag at ei gymmydog ar ddyddiau 'r wythnos.

5. Annogaeth arall a ellir ei chymmeryd oddiwrth Iawnder ſancteiddio y dydd hwn. Canys gan ddarfod ir Arglwydd gyfrannu i ni chwe diwrnod mewn ſaith i'n gwaith ein hunain, ac na chadwodd efe iddo ei hun ond ûn iw addoliad ai waſanaeth ef; yn gymmaint ac y gallaſai ef ofyn chwe diwrnod iw addoliad, ac na chaniadhaeſai onid ûn i'n gwaith ni; onid yw or fath gyfiawnaf ac uniownaf fod i ni wneuthur cydwybod o roddi i Dduw ei Ddŷdd ef, drwy ei gyſſegru ef yn hollawl iw addoliad ai waſanaeth ef? fel y dywedodd Joſeph wrth wraig Putiphar, pan demptiodd hi ef i aflendid, Gen. 39. 9. Ni waharddodd fy meiſtr ddim rhagof onid tydi, oblegit ei wraig ef wyt ti; pa fodd gan hynny y gallaf wneuthur y mawrddrwg hwn, a phechu yn erbyn Duw: Yn yr un modd dywed titheu wrth dy gymdeithion ofer, pan demptier di mewn modd yn y bŷd i halogi 'r Sabbath, Duw y Goruchel Arglwydd, a Meiſtr y bŷd, ni waharddodd ddim amſer rhagof, onid un dydd, oblegit eiddo ef ydoedd; pa fodd gan hynny y gallaf wneuthur y mawr ddrwg hwn, a phechu yn erbyn Duw?

PEN. XX. Am Sacrament Swpper yr Arglwydd.

ER mwyn bod yn gyfrannog mewn môdd teilwng o Sacrament Swpper yr Arglwydd, y mae tri mâth o ddyledſwyddau a ofynnir.

1. Dyledſwyddau Blaenorawl, ſef, y cyfryw rai ac ſydd raid iddynt fyned o flaen y Sacrament.

2. Dyledſwyddau Cydganlhynawl, ſef, y cyfryw rai ac ſydd raid iddynt gydganlyn â'r weithred o dderbyn.

3. Dyledſwyddau Dylynawl, ſef, y cyfryw rai ar ſydd raid iddynt ddilyn ar ôl.

I. Am y dyledſwyddau Blaenorawl, er eu bod yn llawer, etto fe ellir eu dwyn hwynt oll tan yr un pen ymma o Ymholiad, yr hwn nid yw yn unic yn ganmoledic gan yr Apoſtol, Holed dŷn ef ei hun, ac felly bwyttaed o'r bara, ac yfed o'r cwppan; Eithr a yrrir ac a ddirir arnom â mwy o doſtrwydd nag un Gorchymmyn o fewn Llyfr Duw; Canys medd yr Apoſtol yn yr unrhyw fan, Pwy bynnac, trwy eſceuluſo y ddyledſwydd hon o Ymholiad, A fwyttaô, neu a yfo▪ yn anheilwng, 1 Sydd yn euog o gorph a gwaed yr Arglwydd; 2. Ac yn bwytta ac yn yfed barnedigaeth iddo ei hun, 1 Cor. 11. 27, 28, 29.

1. Bôd yn euog o gorph a gwaed Criſt, yw mewn rhyw feſur bod â'n dwylo yn angeu a dioddefaint waedlyd Criſt, ac felly yn ddylynawl, bod yn gyfrannogion gydâ Judas yn ei fradychu ef, gyd âr Scrifennyddion a'r Phariſoeaid yn ei gyhuddo, gŷdâ Philat yn ei gondemnio ef, a chydâ'r Milwŷr creulon yn ei groeſhoelio ef. Calon pwy nid yw yn codi mewn digofaint yn erbyn y rhai'n, pan ddarllenno neu yr yſtyrio eu creulon driniaeth hwynt â'u bendigedig Iachawdwr, yn ei wialennodio a'i fflangellu ef, yn ei watwar ac yn ei wawdio, yn ei wanu a'i groeſhoelio ef? Ac am hynny gochel ditheu rhag i ti yn y cyffelyb fôdd fôd yn euog drwy dy anheilwng dderbynniad o Sacrament Swpper yr Arglwydd, drwy dy ddyfodiad iddo yn amharod. Darllen yr ydym pa fôdd yr oedd gwaed Abel ddiniwed, yn gorwedd cyn drymmed ar Cain, oni lefodd ef allan, Mwy yw fy nghoſpedigaeth nag y gallaf ei oddef, Gen. 4. 13. Drymmed gan hynny y gorwedd gwaed Jeſu Griſt yr hwn ydoedd nid yn unic yn ddŷn diniwed, ond yn fwy na dŷn, ar y rhai ſydd euog o hono? Chwi a wyddoch ddarfod iddo orwedd ar Judas cyn drymmed, onid ymgrogodd ef, Mat. 27. 5. Ac ni ellwch chwi nas gwyddoch drymmed y gorweddodd ef ar holl genedl yr Iddewon er ys llawer cant o flynyddoedd, yn ôl eu dymuniad melltigedig hwnnw, Bydded ei waed ef arnom ni, ac ar ein plant, Mat. 27. 25. Megis gan hynny na fynnit ti moth gael yn euog o'r pechod erchyll ac ofnadwy ymma, gwnâ ddefnydd o gyngor yr Apoſtol, ſef, Hola dy hun cyn i ti ryfygu bod yn gyfrannog or Ordinhâd hôn.

2. Yr hwn ſydd yn bwytta, ac yn yfed yn anheilwng; ſydd yn bwytta ac yn yfed barnedigaeth iddo ei hun; felly y mae ein cyfieithwŷr ni yn ei adrodd. Yn ſiccr y gair yn y Groec a gyfieithir barnedigaeth, a all arwyddocau Gerydd amſerol, yn gyſtal a choſpedigaeth dragwyddol. Ac yn ddiddadl, megis y mae rhagrithwŷr a'r rhai digrêd, tra fônt yn bwytta ac yn yfed yn anheilwng, yn bwytta ac yn yfed barnedigaeth iddynt eu hunain, onid edifarhânt: felly hefyd y cyfryw ac ſydd gredadwy a phûr Griſtianogion, pan ydyut drwy wendid ac eſceuluſdra yn gyfrannogion o'r ordinhâd hon yn anheilwng, ydynt drwy hynny yn cyfarfod â barnedigaethau amſerol, megis clefyd, gwendid, ac weithiau marwolaeth ei hun. Canys medd yr Apoſtol, 1 Cor. 11. 30. Wrth lefaru am y Corinthiaid credadwy, y rhai nid ymbaratoeſent fel y dylaſent i'r ordinhâd honno; Oblegid hyn y mae llawer yn weiniaid ac yn lleſc yn eich myſc, a llawer yn huno, neu yn marw. Am ba achos? ſef, oblegid darfod iddynt dderbyn y Sacrament yn anheilwng, ac yn ammharchus, heb ddim ymbaratóad ac ymholiad. Caniattáu yr ydwyf, na ellir dywedyd fod y dynion goreu ynddynt eu hunain yn deilwng i gyfranogi o'r ordinhâd hon: Er hynny os wyt ti Griſtion credadwy, ac yn ddiffuant yn gwneuthur dy oreu ar ei dderbyn ef, yn y môdd hwnnw, ac á'r cyfryw ſerchiadau ac y mae yr Arglwydd yn gofyn gennit, fe ellir dywedyd (er anheilynged ydwyt ti ffordd arall) dy fod yn dderbyniwr teilwng.

Wedi dangos fel hyn yr Angenrheidrwydd o'r ddyledſwydd o Ymholiad, deuwn yn awr at ei Chyrrhaeddiad hi, yr hyn a ellir ei ddwyn i ddau o bennau, ſef,

1. Dy radau. 2. Dy bechodau.

Yn gyntaf, Rhaid i ti dy holi dy hun ynghylch dy radau, yn fwy enwedigol am dy Wybodaeth, ffydd, Edifeirwch, a'th Gariad.

Ynghylch Gwybodaeth myfi a ddangoſaf,

1. Pa Wybodaeth a ofynnir gan bob Cymmunwr teilwng. 2. Yr Angenrheidrwydd. 3. Ar Prawf o hono.

1. Am y cyntaf, pa Wybodaeth a ofynnir?

Myfi a attebaf yn gyffredinol, Gwybodaeth o holl Brifbyngciau ſail Crefydd.

Yn neilltuol, Gwybodaeth o Athrawiaeth y Sacrament.

Prif-byngciau ſail Crefydd yw 'r cyfryw rai ac y ſeiliwyd ein Iechydwriaeth arnynt, heb wybodaeth o honynt ni ddichon dŷn fôd yn gadwedig, a'r rheini yw y rhai hyn.

Bôd Duw. Nad oes onid un Duw. Bod yr unic wîr Dduw hwnnw yn wahanrhedawl i dri o Berſonau, y Tâd, y Mâb, ar Yſpryd Glân, oll yn Dduw gogyfuwch. Mai y Duw hwnnw yw Creawdwr a Rheolwr pob peth. Wneuthur o hono ef bob peth yn dda, ai fod ef fŷth yn eu llywodraethu hwynt yn gyfiawn. Wneuthur o hono ef ddŷn yn enwedigol yn berffaith gyfiawn. Nad arhoſodd dŷn chwaith yn hîr yn ei gyflwr dedwyddol, onid cwympo o hono ef drwy droſeddu Gorchymmyn Duw yn bwytta 'r ffrwyth gwaharddedig. Ein bôd ni oll yn euog o bechod Adda, gan ein bôd yn ei lwynau ef pan bechodd y pechod hwnnw. Ddwyn o bob un o honom ni ir bŷd naturiaethau llygredig a halogedig, naturiaethau cyn llawned o bechod, ac yw y llyffant dû o wenwyn. Ddarfod i ni at y llygredigaeth gwreiddiol ymma, chwanegur hif aneirif o drofeddiadau gwneuthurol, a hynny mewn drwg feddyliau, drwg eiriau, a drwg weithredoedd. Ddarfod i ni drwy ein pechodau ein gwneuthur ein hunain yn hyrwym i ddigofaint Duw, i felltith y Gyfraith, i bôb math o farnedigaethau a Phláau yma, ac i ddiddrangc farwolaeth a damnedigaeth ar ôl hyn. Na ddichon un dŷn moi waredu ei hun allan o'r cyflwr truenus hwnnw, ir hwn yr ymſoddodd ef drwy bechod, ac na eill neb nad yw ond creadur yn unic moi gymmorth ef. Ddarfod i Dduw oi hyrâd râs, a'i oludog drugaredd, anfon ei fab ei hun o'i fynwes ir bŷd i gymmeryd ein naturiaeth ni arno, fel yn hwnnw y gallei ef ddyfod yn feichiau ac yn Brynnwr i ni, fód Criſt yn Dduw ac yn Ddŷn mewn un perſon. Ei gael ef drwy yr Yſpryd Glân, a'i eni ef o'r forwyn Fair. Ei farw ef ar y Groes i achub ei bobl oddiwrth eu pechodau; Ei adgyfodi ef o feirw y trydydd dydd, eſcyn o hono ir Nefoedd, ai fôd yn eiſtedd ar ddeheulaw Duw, ac yn eirioli droſom ni yn waſtadol. Mai trwy ffydd y gwneir ni yn gyfrannogion o Griſt, ac o'r lleſâad ſydd o'i angau a'i ddioddefaint ef. Mai dawn Duw yw ffydd, a weithir ynom ni gan Yſpryd Duw, drwy Weinidogaeth y Gair, drwy yr hon yr ydym ni yn derbyn Criſt ar gynnygion yr Efengyl, ac yn gorphywys arno yn unic am bardwn o'n pechodau, ac am fywyd ac lechydwriaeth dragwyddol Ddarfod i Dduw weled yn dda wneuthur â ni yn, a thrwy Griſt Gyfammod newydd o Râs, yn yr hwn yr addawodd ef bardwn o'n pechodau, ac iechydwriaeth ein eneidiau, ar yr ammod o ffydd ac edifeirwch.

Y Prif-byngciau neilltuol ynghylch Sacrament Swpper yr Arglwydd yw y rhai hyn.

Ddarfod ir Arglwydd ei hun ei ordeinio ef, megis coffadwriaeth o'i fawr gariad ef, yn offrwm ei einioes yn Aberth dros ein pechodau ni. Fod hwn yn gyſtal a'r Sacrament arall o fedydd, yn ſêl Cyfammod Duw, drwy'r hyn y mae ef yn ei rwyno ei hun i gyflawni yr addewidion a wnaeth ef â ni yn-Ghriſt, o ran cadarnhau ein ffydd ni ynddynt. Mai yr arwyddion oddiallan yn Swpper yr Arglwydd ydynt fara a Gwîn, drwy y rhai y goſodir allan gorph a gwaed Criſt, y rhai y mae 'r derbynwyr teilwng trwy ffydd yn gyfrannogion o honynt yn y Sacrament hwn. Fod pwy bynnac a fwyttáo ac a yfo yn anheilwng, yn euog o Gorph a Gwaed Criſt; ac am hynny fod yn rhaid i bob un ei holi ei hun, rhag iddo fwytta ac yfed barnedigaeth iddo ei hun.

Wedi dangos fel hyn pa wybodaeth yw honno ar a ofynnir gan bob Cymmunwr teilwng.

II. Yn awr mi a ddangoſaf yr Angenrheidrwydd o honi, yr hyn ſy yn ymddangos,

1. Oblegid heb yr wybodaeth ymma ni all dŷn bŷth gyrraedd yr un o'r rhadau eraill; canys ni ddichon dŷn anwybodus na chredu, nac edifarhau, na charu Duw neu ei gymmydog yn iawn.

2. Oblegid heb yr wybodaeth ymma, ni ddichon dŷn iawn farnu corph yr Arglwydd, yr hyn onis gwnaiff, T mae ef yn bwytta ac yn yfed barnedigaeth iddo ei hun, 1 Cor. 11. 29. Ac am hynny mae 'n llwyr-angearheidiol i bawb a dderbynio Swpper yr Arglwydd, iawn farnu corph yr Arglwydd, ſef, deall fod ychwaneg iw dderbyn nag a ganffyddir â llygad y corph. Ir llygad corphorol nid oes dim yn ymddangos ond Bara a Gwin ar y Bwrdd, ond trwy rinwedd y ddwyfol ordinhâd, y mae yno hefyd gorph a gwaed Criſt; os hyn nis iawn fernir, yr ydys yn colli lleſáad y Sacrament. Eithr nid yw boſſibl heb wybodaeth (yr hon yw llygad yr enaid) mor iawn farnu y corph a'r gwaed hwnnw tan yr elfennau o fara a gwîn, ac am hynny y mae 'r wybodaeth ragddywededig yn llwyr angenrheidiol.

III. Am y Trydydd pwngc, ſef, Y Prawf o'th wybodaeth, a yw hi yn wir iachuſawl wybodaeth; ti a elli ei hadnabod hi wrth ei phriodoliaethau; rhai o honynt yw y rhai'n.

1. Mae gwir iachuſawl wybodaeth yn Brofedic, drwy yr hon y mae gan Griſtion brofiad a theimlad yſprydol o'r hyn y mae yn ei wybod. Nid oes ganddo ef yn unic wybodaeth gyffredinol a gwybodaeth pen am Dduw, ac am ei gyflwr truenus ei hun wrth naturiaeth, ac am Jeſu Griſt; eithr y mae ganddo ef hefyd wybodaeth brofedig o Dduw, ac o'i Briodoliaethau; megis o'i allu yn ei gynnal ef tan ei brofiadau a'i demptaſiwnau, o'i ffyddlondeb ef yn cwplau ei addewidion iddo ef. Mae ganddo ef hefyd yſtyriol deimlad o'i gyflwr truenus ei hun wrth naturiaeth; A gwybodaeth brofedig o Jeſu Griſt, fel y mae ef yn adnabod Criſt yn Iachawdur ac yn Brynnwr iddo, ac y mae yn gorphywys ar eî haeddedigaethau ef yn unic am fywyd ac am Iechydwriaeth. Wrth hyn gan hynny praw a hola dy wybodaeth, &c.

2. Mae gwir iachuſawl wybodaeth yn Oſtyngedic, ac yn gyſſylltedic ag addfwynder yſpryd. Canys po cywiraf yw 'r wybodaeth a fo gan ddŷn, goreu y mae ef yn deall ei anwybodaeth ei hun, a'i waeledd hefyd oblegit ei bechodau. Ac am hynny chwi a gewch glywed y Criſtianogion hynny, y rhai oeddynt fwyaf rhagorol mewn gwybodaeth a grâs, yn cwyno yn fwyaf, megis rhag eu hanwybodaeth, felly rhag eu bryntion a'u drygionus galonnau eu hunain, fel y gellwch chwi weled yn Paul ac eraill, Rhuf. 7. 24. Eph. 3. 8. Ac nid rhyfedd, wrth yſtyried fod gwîr iachuſawl wybodaeth yn datcuddio i ddŷn ei waeledd a'i drueni ei hun oblegid ei bechodau; ei anheilyngdod ei hun, ie ei wegi a'i ddiddim ei hun, o ran dim daioni o'r eiddo ef ei hunan. Eithr y mae gwybodaeth anſancteiddiedic yn chwythu dŷn i fynu gan falchder, a thŷb da o hono ei hun, hyd oni byddo yn dirmygu ac yn diyſtyru eraill, yr hyn y mae yr Apoſtol yn ei adrodd yn eglur, lle y mae 'n dywedyd, Gwybodaeth ſydd yn chwyddo, 1 Cor. 8. 1. Wrth hyn gan hynny praw a hola dy wybodaeth, a yw hi gadwedigol a ſancteiddiedig, ai nid yw.

3. Mae gwir iachuſawl wybodaeth yn fywiog ac yn llafurus, yn waſtadol yn cyd redeg gyd ag ymarfer ac ufydd-dod, ac y mae hi yn gweithio diwygiad ynghalon a buchedd y neb y mae hi ganddo.

II. Yr ail grâs angenrheidiol a ofynnir gan bob cymmunwr, am yr hwn y mae yn rhaid i ti dy holi dy hun, yw ffydd. Ynghylch yr hon mi a ddangoſaf i chwi, 1. Beth yw ffŷdd. 2. Yr Angenrheidrwydd o honi. 3. Rhai Arwyddion a Nodau o ran ei phrofi hi.

I. Am y cyntaf, beth yw y ffydd ymma. Mi a attebaf. Gwir iachuſawl ffydd yn cyfiawnhau, a ellir ei phortreiadu fel hyn. Ffydd ſydd râs a weithir ynghalon pechadur, gan yſpryd Duw, trwy weinidogaeth y gair; drwy yr hyn ac ef wedi ei argyhoeddi o'i gyflwr pechadurus a thruenus, ac o bob anallu ynddo ei hun, neu yn ûn unic greadur arall, iw ryddhau ef allan o'r cyflwr hwnnw, y mae ef yn myned yn hollawl allan o hono ei hun at Jeſu Griſt, a chan ei dderbyn ef megis ei holl-ddigonol Achubwr ai Ben-llywydd, gorphywys y mae ar ei berffaith gyfiawnder ef, a'i holl-ddigonol Aberth am bardwn a maddeuant o'i bechodau ymma, ac am fywyd tragwyddol ac Iechydwriaeth ar ôl hyn, gan ei roddi ei hunan i fynu i ewyllys a llywodraeth Criſt Jeſu.

II. Angenrheidrwydd y grâs hwn o ffydd i bob Cymmunwr ſy yn ymddangos.

1. Oblegit heb ffydd ammhoſſibl yw rhyngu bôdd Duw mewn un ſanctaidd ordinhâd, Heb. 11. 6. Eithr gwir ffydd a genmyl ein perſonau a'n gwaſanaeth ni gŷdâ Duw, cyn belled a'u bôd mewn cymmeriad gyd ag ef, er iddynt fôd yn llawn o wendid ac ammherffeithrwydd. Hyn a wnaeth Aberth Abel mor gymmeradwy gan Dduw. Os deui di gan hynny ir Ordinhâd hon heb ffŷdd, yn lle dyhuddo Duw, ti a bwrceſi ei orthrwm ddigofaint ef.

2. Oddieithr bod ffydd gennit cyn i ti neſau ir ordinhâd honno, nid yw y Sacrament yn dyfod ond megis yn ſêl wrth bapir gwyn, ac yn gwaſanaethu yn unic i ſelio i fynu dy anghrediniaeth i ddamnedigaeth. Fe ofynnir gan hynny o anghenrhaid gan bob Cymmunwr teilwng, fod ganddo ffydd, cyn iddo ddyfod i Swpper yr Arglwydd: canys ni appwyntiwyd yr ordinhâd honno i weithio ffydd ond iw chryfhau hi. Fe all dŷn ddyfod i weinidogaeth y gair er ei fod yn ddiffydd, o herwydd ei bôd yn ordinhâd a oſodwyd gan Dduw o ran cenhedlu ffydd, yn ôl a ddywaid yr Apoſtol, Ffydd ſydd trwy glywed, Rhuf. 10. 17. Ond nid oes neb i ddyfod ir Sacrament, ond y ſawl y mae ffydd ganddynt wedi ei gweithio ynddynt. Am nad yw honno yn ordinhâd a oſodwyd gan Dduw i genhedlu ffydd, eithr yn hyttrach iw chryfhau hi. Ni ordeiniwyd hi ir ſawl ſydd allan o Griſt, iw dwys hwy i fewn, eithr ir ſawl ſydd yn Ghriſt iw meithrin hwynt ynddo ef. Fel y mae yn rhaid geni dŷn cyn gallu o hono fwytta: felly y mae yn rhaid iddo ynteu fod wedi ei ailgenhedlu gan Yſpryd Duw, cyn y gallo ymborthi ar Gorph a Gwaed Criſt o ran ei yſprydol fagwriaeth. Nid wyfi yn dywedyd, fod yn rhaid i bawb a ddelont ir Sacrament fod ganddynt yr unrhyw feſur o ffydd, ond bod yn rhaid bod ganddynt oll yr unrhyw gywirdeb o ffydd.

III. Am y trydydd Pwngc, ſef, Profiad dy ffydd, a yw hi gywir a chadwedigawl; Ti a elli ei hadnabod hi drwy y ddau Brif-nodau hyn, gan adel heibio lawer eraill.

1. Mae gwir ffydd yn derbyn Criſt yn ei holl Swyddau, nid yn unic fel y mae 'n Offeiriad i wneuthur bodlondeb ac eiriolaeth droſom; ond hefyd megis Prophwyd i'n dyſcu a'n Hyfforddi ni, ac megis Brenin i'n rheoli a'n Llywodraethu ni. Y mae y gwir gredadyn yn ei fwrw ei hun wrth draed Criſt, o ran ymoſtwng iddo, mor ewyllyſgar ag yn ei freichiau ef, am iechydwriaeth oddiwrtho. Mae efe mor ewyllyſgar i waſanaethu Jeſu Griſt, ag i fod yn gadwedic drwyddo ef, mor chwannog i ymoſtwng iw waſanaeth ef, ag i fwynhau ei ragorfreintiau ef. Canys mewn gwir ffydd, y mae 'n gynnwyſedig nid yn unic hyder ar Griſt ac ar ei gyfiawnder ef, eithr hefyd ufudd-dod hollawl i ewyllys Criſt, ac ymoſtyngiad ewyllyſgar iw lywodraeth ef. Fe oſodir Criſt allan yn yr Efengyl nid yn unic megis Achubwr, eithr hefyd megis Arglwydd a Rhoddwr-cyfraith, ac y mae y rhai'n wedi eu cyſſylltu a'u cydio ynghyd yn ddiwahanol. Ac am hynny nid yw 'r dyn hwnnw, ac ſy 'n ewyllyſgar i dderbyn Criſt megis Achubwr, eithr nid megis Llywodraethwr, yn gwneuthur dim amgen nâ thwyllo ei enaid ei hun. Trwy hyn gan hynny y gelli di brofi gwirionedd dy ffydd.

2. Mae gwir ffŷdd yn râs ſy yn puro 'r galon. Dyma nôd ffydd y mae 'r Apoſtol Petr yn ei adrodd, Act. 15. 9. Gan buro eu calonnau hwy drwy ffydd. Ffydd yn puro 'r galon ſy yn arwyddocau dau beth.

1. Fod y credadyn yn gwneuthur cydwybod o'i feddyliau oddifewn. Y digrêd gyd âr Phariſaeaid ydynt yn unic yn glanhau y tu allan ir cwppan, gan geiſio ymgadw oddiwrth bechodau anfad ac yſceler, eithr a oddefant iw calonnau wibio ar lêd ac i ymrwyfo i fŷd o wag a nwyfus feddyliau, o halogedic a diles ddychymygion, a hynny heb ddim ymgnof nâ gwewyr cydwybod.

2. Fod ffydd yn rhoddi tueddfryd tuag at lanhaad yn y galon, hyd onid yw yn cáſáu ac yn ffieiddio pechod, ie ac yn ymdrech yn ei erbyn, er na allo hi yn hollawl moi glanhau a'i gwaredu ei hunan oddiwrth bechod. Wedi tymmeru y galon unwaith â ffydd, ni letteua hi mor pechod o'i bôdd, ond hi a ddyru gais ar ei weithio ef allan fwyfwy. Drwy hyn gan hynny praw di wirionedd a chadernyd dy ffydd, a weithiodd hi ynot ti lanweithrym a phureiddrym dueddfrŷd i ymdrechu yn erbyn dy lygredigaethau, ac iw gweithio hwynt fwyfwy allan oth galon.

III. Y trydydd grâs angenrheidiol a ofynnir gan bob Cymmunwr yw Edifeirwch, ynghylch yr hon mi a ddangoſaf,

1. Naturiaeth Edifeirwch, pabeth ydyw.

2. Yr Angenrheidrwydd o honi i fod yn gyfrannogion o ſwpper yr Arglwydd mewn môdd teilwng.

3. Rai Arwyddion a nodau o ran y prawf o honi.

I. Am y cyntaf, pa beth yw gwir Edifeirwch, fy atteb yw, Mai grâs Yſpryd Duw yw hi, drwy yr hon y mae y galon a'r anwydau oddifewn, a'r fuchedd a'r gweithredoedd hefyd oddiallan wedi eu hadgyweirio. Yn hyn o ddarluniad, yr wyfi yn bwrw fôd cyflawn Naturiaeth Edifeirwch yn gynnwyſedig. Llawer a chwanegant at hyn Driſtwch a galar y galon oddifewn, yr hyn yn ddiau ſy yn waſtadol yn cydymganlyn â gwir Edifeirwch, ond nid yw ef o'i naturiaeth hi: Canys yna, pa le bynnac y byddei driſtwch am bechod, yno y byddei wir Edifeirwch, yr hyn nid yw felly, fel y mae ecſamplau Saul a Judas, a dynion annuwiol eraill yn mynegi.

I agoryd y darluniad hwn o Edifeirwch ar fyr.

Yn gyntaf, meddaf, Grâs Yſpryd Duw yw hi; ſef, dawn a râdroddir gan Dduw, ac a weithir ynom ni drwy ei ſanctaidd Yſpryd ef, nid yw hi yn dilliaw oddiwrth▪ rŷdd ewyllys dŷn, nac oddiwrth ddim nerth a gallu oi naturiaeth ef.

Drachefn, Edifeirwch ſydd Adgyweiriad, yn yr hyn y mae ei▪ gwir naturiaeth hi yn ſefyll, megis ac y mae y geiriau hyn, Dychwelyd, adnewyddu, newid, a'r cyffelyb yn arwyddocau, y rhai yn yr Scrythur a briodolir at Edifeirwch. Weithian mae yn rhaid ir Adgyweiriad ymma fod yn gyntaf ar y galon; canys calon dŷn yw ffynnon ei holl weithredoedd ef; yn awr gydâ rheſwm rhaid yw ir ffynnon gael ei glanhau ai charthu, cyn y gallo y peth ſydd yn tarddu ac yn ffrydio o honi fôd yn iachus. Rhaid gan hynny yw bod calon wedi ei hadnewyddu, cyn y gallo bod buchedd gwedi ei hadgyweirio; canys ni ddichon ffrŵd ein gweithredoedd fod yn dda, os bydd ffynnon ein calon ni yn llygredig. O hyn y mae, fod y Prophwydi yn galw mor fynych am lânhâd y galon, a'r Apoſtolion am ei hadnewyddiad▪ ai newidiad hi, heb yr hyn nid yw pob adgyweiriad oddiallan onid gwir ffûg, adliw ac ymffrôſt Phariſaeaidd. Yn y lle olaf y chwanegir, Adgyweiriad buchedd a gweithredoedd oddiallan; canys megis nad yw gwneutur rhyw lûn ar adgyweiriad oddiallan, heb adgyweirio 'r galon oddifewn, ond ffûg ac ymffroſt Phadiſaeaidd, drwy yr hyn yr ŷm ni yn ſiommi neu 'n twyllo eraill: felly nid yw, cymmeryd arnom wneuthur Adgyweiriad oddifewn, heb y ffrwythau o wellhâd oddiallan, ddim ond pûr ffolineb, drwy yr hyn yr ydym ni yn ein twyllo ein hunain. Canys ni ddichon bod Adgyweiriad wedi ei gwir wreiddio ai ſeilio yn y galon, na flaguro hi, ac ymddangos allan yn y ffrwythau o fuchedd dduwiol. Mae 'r dŷn hwnnw gan hynny yn ei dwyllo ei hunan, yr hwn ſy yn tybied fôd ei galon wedi ei phuro a'i hadgyweirio, pan ydyw ei fuchedd yn halogedig. Canys fel y mae 'r ffrwythydd yn dangos y pren, felly y mae gweithredoedd dynion yn eglurhau eu ſerchiadau hwynt.

II. Mae Angenrheidrwydd y grâs ymma o Edifeirwch ym mhob Cymmunwr teilwng, ar ei neſaad at fwrdd yr Arglwydd, yn ymddangos, o herwydd ein bod yn dyfod i dderbyn yr aberth dros bechod; eithr cynnyg derbyn yr aberth tros bechod, heb ddychwelyd oddiwrth bechod, yw cyfrif gwaed y Cyfammod yn beth aflan. Nid yw anhyſpys i ni, mai un prif ddiben ein gwaith ni yn neſáu at fwrdd yr Arglwydd, yw i dderbyn Criſt megis ac yr offrymmodd ef ei hun yn aberth ac yn bridwerth Prynnedigaeth dros ein pechodau: Weithian yr hwn ſy yn edrych am faddeuant pechod, rhaid yw bod ganddo lawn fwriad, ac yn ôl ei fwriad, ffyddlon a difrifol ymgais ar ymwrthod a phechod, yr hyn ſydd, ac a fydd ym mrŷd pob dŷn gwir edifeiriol, ac felly hefyd y dylai fôd. Mae yr Arglwydd gan hynny yn gofyn ganddynt hwy, y ſawl a ddygant eu haberthau atto ef er mwyn cael pardwn, Ar iddynt fwrw ymmaith ddrygioni eu gweithredoedd, a pheidio a gwneuthur drwg, a dyſcu gwneuthur daioni, Eſay 1. 16, 17, &c. Ac ar hynny y mae ef yn dwyn i mewn y graſol wahoddiad ymma, Deuwch yr awr hon ac ymreſymmwn. A pha wyneb gan hynny y meiddia pechadur anedifeiriol, yr hwn ni chyffyrddwyd â dim gwewyr cydwybod am ei bechodau a aethant heibio, ac nid oes ganddo ddim bwriad ar ddychwelyd oddiwrth ei bechodau am yr amſer i ddyfod, ryfygu cymmeryd y corph hwnnw a ddrylliwyd, a'r gwaed hwnnw a dywalltwyd tros bechod? Y cyfryw fwytta ac yfed ar gorph a gwaed Criſt, ſydd eglur ſathru Mab Duw tan draed, a chyfri yn aflan waed y Cyfammod, ſef, yn beth y gellir ei gymmyſcu â phethau ammur ac aflan. Onid yw hyn yn bôd yn euog o gorph a gwaed Criſt, pa beth a all fôd?

III. O ran Profiad dy Edifeirwch, a yw ef yn bûr ac yn ſiccr, ti a elli ei adnabod wrth yr arwyddion ar nodau yma.

1. Trwy dduwiol driſtwch am bechodau o'r blaen. Wrth dduwiol dristwch, yr wyfi yn meddwl, y cyfryw driſtwch ar ſydd yn gwneuthur Duw yn wrthddrych iddo, hynny yw, pan ydym ni yn triſtáu ac yn galaru am bechod, yn fwy o ran ein parch i Dduw, nâ rhag ofn coſpedigaeth; am ddarfod i ni anfodloni Duw mor ddaionus, Tâd mor raſol, ac Arglwydd a Meiſtr mor haelionus▪ Nid wyfi yn gwadu nad yw yn dda ac yn ganmoladwy triſtáu a galaru am bechod o ran coſpedigaeth, rhag ofn uffern; Am ei fôd yn baratóad da i dduwiol driſtwch, ond ni waſanaetha i ni orphywys yn hynny. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy Edifeirwch; canys pa le bynnac y mae gwir Edifeirwch, rhaid yw bôd yno dduwiol driſtwch.

2. Dychwetyd oddiwrth y ffyrdd drygionus hynny, y rhai y rhodiaſom ni ynddynt or blaen; fel y gellwch weled yn ecſampl y rhai edifeiriol hynny, y mae coffadwriaeth am danynt yn yr Scrythur, megis Paul, Petr, Zacheus ac eraill, y rhai ar eu hedifeirwch a ddychwelaſant oddiwrth yr helyntiau drygionus hynny, y rhai y rhodiaſant ynddynt or blaen. Wrth hyn gan hynny praw wirionedd dy edifeirwch: A weithiodd ef dróad a newidiad yn yſtôd dy fuchedd di? A aeth yr hên bethau heibio? A oes ymwrthod ar pechodau or blaen? A ymadewaiſt di a'th dyngu, a'th feddwdod, a'th butteinio, a'th dwyllo drwy bwyſau a meſurau anghywir? A elli di ddywedyd am danot dy hun, megis ac y dywedodd Paul am y Corinthiaid, Mi a fum yn dyngwr, yn feddwyn, yn ddifenwr, yn gribddeiliwr, yn odinebwr, yn gybydd, a'r cyffelyb; Eithr yn awr myfi a olchwyd, yn awr myfi a ſancteiddiwyd, ie ac a gyfiawnhawyd, yn enw yr Arglwydd Ieſu, a thrwy Yſpryd fy Nuw i, 1 Cor. 6. 10, 11. A elli di ddywedyd fel hyn am danat dy hun, a hynny mewn gwiriouedd a phurdeb calon? yna y mae gennyt beth eglurdeb cyſſurus o wirionedd a phurdeb dy edifeirwch. Eithr mor orwag y maent hwy yn eu twyllo eu hunain, y rhai, o herwydd gwneuthur o honynt gyffeſs o'u pechodau wrth Dduw, a hynny yſgatfydd gyd ag ychydig ddagrau, a wenhieithiant iddynt eu hunain â thŷb dda o wir edifeirwch, pan ydynt hwy etto fyth yn byw ac yn parhau yn eu hên helyntiau pechadurus, gan ymdrybaeddu megis môch ym mrynti eu pechod, ac yn y dom o'u budreddi pechadurus.

3. Dychwelyd at Dduw: canys lle mae gwîr edifeirwch yno y mae nid yn unic dychwelyd oddiwrth bechod, ond hefyd ddychwelyd at Dduw. Wrth yr hyn yr wyfi yn deall pur ymegnio i waſanaethu a rhyngu bodd Duw mewn newydd-deb buchedd a gwell ufydd-dod. A fu gan hynny i deimlad a thoſtedd dy gyfeiliorni or blaen, beri i ti yn ddifrifol ddymuno, ar allu o honot ryngu bôdd Duw yn well am yr amſer i ddyfod; Gwnâ'n fawr am y cyfryw ſerchiadau yn dy enaid, canys arwydd eglur yw fod rhyw gyfnewidiad yno.

IV. Y Pedwerydd grâs angenrheidiol a ofynnir gan bob Cymmunwr cyn y rhyfygo ddyfod i ffwrdd yr Arglwydd, yw cariad. Ie cariad deublyg a ofynnir gan bob Cymmunwr, ſef, 1. Cariad i Dduw ac i Griſt. 2. A chariad iw Gymydog.

Y ddau hyn a gylymmwyd ynghŷd yn ddiwananol: etto o ran ei trîn hwynt yn fwy gwahanrhedawl, myfi a'u doſparthaf hwynt yn fy ymadrodd, ac a grybwyllaf am danynt o'r neilltu, gan ddangos i chwi,

1. Yr Angenrheidrwydd o honynt, o ran teilwng gyfrannogi o Swpper yr Arglwydd.

2. Rhai Arwyddion a nodau am y profiad o honynt.

I. Yn gyntaf, am y Cariad i Dduw, yr hwn a ofynnir o anghenrhaid gan bob Cymmunwr, o herwydd yr eglurdeb mwyaf a ddangoſwyd erioed o Gariad Duw, a oſodir yno ger ein bronnau ni. Canys Jeſu Griſt unic fab Duw, ac Iachawdwr dŷn, yw 'r eglurdeb mwyaf o Gariad Duw, ar a fu erioed, ac a ddichon fod. Ped fai Dduw yn ymroi i wneuthur byd arall, ac i gyfrannu mwy rhodd ar y bŷd hwnnw nag a gyfrannodd ef ar y byd ymma, ſef, ei unic anedig, ai anwyl fab, hŷf y gallwn ni ddywedyd, nas gallei ef. Ac ni all y creaduriaid dderbyn, na 'r Creawdwr roddi rhodd fwy, a hynny o ran godidowgrwydd y rhodd ei hun, a hefyd o ran yr eiſiau yr oeddym ni yn ſefyll o honi, a'r daioni yr ydym ni yn ei gael oddiwrthi. Am hynny, y mae Cariad Duw yn yr eglurdeb hwn o hono, wedi ei oſod allan felly, fel y mae 'n myned tu hwnt i bob ymadroddiad. Felly y carodd Duw y bŷd, fel y rhoddodd efe ei unig-anedig fab, &c. Joan. 3. 16. Mor anrbaethadwy, Mor annirnadwy, Mor anfeidrol, fal pwy bynnac a geiſio adrodd neu egluro y FELLY yma hyd yr eithaf, nis gwnaiff mo hynny ond felly, felly. Gan fod wrth hynny y fath eglurdeb o'r cyfryw gariad Duw tn ag at ddŷn, wedi ei oſod allan ar fwrdd yr Arglwydd; oni ddylai bob un ar ſy yn neſau atto, i fod yn gyfrannog o'r eglurdeb hwnnw o Gariad Duw, ddyfod â chalon wedi ei llenwi â chariad i Dduw, ac â llwyrfrŷd i ddangos allan bob ffrwythau o wir gariad i Dduw ar bob achlyſur?

Ac megis ag y mae yn rhaid i ni ddyfod â chariad i Dduw, felly hefyd â chariad i Jeſu Griſt, yr hwn a'n carodd ni felly, fel y bu ef farw o farwolaeth greulon felltigedig droſom ni. A thrwy hynny yr eglurodd ef fwy cariad i ni, nag iddo ei hun; i aelodau ei gorph Dirgel, nag i aelodau er gorph Naturiol. Canys efe a offrymmodd ei groph naturiol megis Aberth o ran prynnedigaeth ei gorph dirgel. Pa gariad mwy nâ hwn a ellir meddwl am dano? Oh pa fodd y mae 'n perthyn i ni gan hynny fyned ir ordinhâd honno â chalonnau wedi eu hennyn gan gariad ir Jeſu? Hyn am angenrheidrwydd ein cariad ni i Dduw, ac iw fab ef Jeſu Griſt.

II. O ran y Prawf o hono ef, chwi a ellwch ei adnabod wrth y nodau ar arwyddion yma.

1. Lle y mae gwir gariad o'r galon i Dduw, ac i Jeſu Griſt, y galon a fŷdd yn ymlenwi ar feddyliau am danynt. Y eyfryw un a fydd yn mynych feddwl am Dduw, ac am Jeſu Griſt, ac am eu trarhagorawl gariad hwynt a eglurwyd yngwaith mawr y Prynnedigaeth. Ar ôl i Ddafydd ddywedyd, Pſal. 119. 97. Mor gu gennif dy gyfraith di! mae ef yn ebrwydd yn chwanegu, Hi yw fy myfyrdod beunydd. Ac yn ddiau, pa beth bynnac a phwy bynnac yr ydym ni yn ei garu, ni allwn ni na feddyliom ac na fyfyriom am dano yn fynych. Yn ſiccr, y ſawl a garant Dduw, a'r Arglwydd Jeſu Griſt, mewn purdeb a gwirionedd, fe eill bod ganddynt lnaws o geog, a thrythyll, a bydol, a chybyddus feddyliau yn eu calonnau, ond nid ydynt yn cymmeryd dim gwir hyfrydwch ynddynt, maent yn hyttrach yn ofid ac yn faich iddynt; eithr y meddyliau am Dduw ac am Griſt ydynt hyfryd a chomfforddus iawn iddynt. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy gariad i Dduw ac Jeſu Griſt.

2. Lle mae cariad o'r galon i Dduw ac i Jeſu Griſt, fe fydd y cyfryw un yn mynych Son am danynt. Canys ni ddichon y tafod na lefaro am y pethau a'r perſonau hynny ar y rhai y mae y galon wedi ei goſod. Os bydd calon dŷn wedi ei goſod ar y bŷd, a'i bethau, ei dafod ef a fŷdd fynychaf yn ſiarad ac yn ymddiddan am danynt. Yn yr un ffunyd, os bydd calon dŷn wedi ei goſod ar Dduw ac Jeſu Griſt, ei dafod ef a fydd yn mynych Siarad ac ymddiddan am danynt. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy gariad i Dduw ag Jeſu Griſt. Canys yr hwn a ddywaid ei fod yn caru Duw, a'r Arglwydd Jeſu Griſt, ac etto ſydd yn meddwl am danynt, neu yn ſiarad am danynt yn anfynych, mae ef yn ddiammeu yn ei dwyllo ei hunan; canys ni all na feddyliom ac na ſoniom am y rhai yr ydym yn eu gwîr garu.

3. Lle y mae cariad o'r galon i Dduw ac i Jeſu Griſt, fe wnaiff ddŷn yn ewyllyſgar i wneuthur pob dim erddynt. Jacob a hoffodd Rahel, a pha beth ni wnaeth ef erddi? Efe a waſanaethodd ddau Brentiſſiaeth, ac nid oedd y cwbl yn ei olwg ef ond fel ychydig ddyddiau, am fod yn hoff ganddo ef hi, Gen. 29. 20. Ac am hynny lle mae pûr gariad i Dduw a Chriſt, fe gymmell y cyfryw un iw oſod ei hun allan droſtynt hwy hyd yr eithaf, i ymoſod i ymarfer ar cyfryw ddyledſwyddau, ar ſydd anhawdd a chaledion, ac yn gofyn llawer o boen a llafur. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy gariad i Dduw ac iw fab Jeſu Griſt.

4. Lle y mae cariad calon i Dduw, ac i Jeſu Griſt, fe wnaiff ddŷn yn ewyllyſgar i ddioddef pob dim erddynt. Fe ddywedir am y Seintiau gynt, o ran eu helaeth gariad ir Arglwydd Jeſu Griſt, na chyfrifaſant hwy moi golud yn rhŷ werthfawr iddynt, ond a gymmeraſant eu hyſpeilio am y pethau oedd genddynt yn llawen, Heb. 10. 34. Ni chyfrifaſant hwy chwaith moi heinioes yn rhy werthfawr, canys fe ddywedir yn eglur, Ni charaſant eu heinioes hyd angeu, Dat. 12. 11. Hynny yw, hwy a ddirmygaſant eu heinioes o'u cyffelybu i Jeſu Griſt: hwy a roeſant o'u gwirfodd, nid yn unic eu cyfoeth a'u golud yn yſpail, a'u perſonau i bob math ar wradwydd a dirmyg, ond eu cyrph hefyd i angeu poenydiol yn achos Criſt. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy gariad i Jeſu Griſt, ſef, wrth dy ewyllyſgarwch i ddioddef dros achos a gwirionedd Jeſu Griſt.

II. Cariad ith gymmydog ſydd gaingc arall o'r cariad hwnnw ar a ofynnir gan bob Cymmunwr. Ynghylch yr hwn y dangoſaf ar fyrr,

1. Yr Angenrheidrwydd o hono ym mhob Cymmunwr.

2. Y Prawf o hono.

I. Ei Hangenrheidrwydd ſy yn ymddangos, yn gymmaint ac na dderbyn yr Arglwydd ddim o'r gwaſanaeth yr wyt ti yn ei gyflawni iddo ef, onid wyt ti mewn cariad a charedigrwydd âth gymmydog, megis ag y mae 'n Achubwr yn llefaru, Mat. 5. 23, 24. Gan hynny, os dygi dy rôdd i'r allor, ac yno dyfod i'th gôf fod gan dy frawd ddim yn dy erbyn; gâd yno dy rôdd ger bron yr allor, a dôs ymmaith: yn gyntaf cymmoder di âth frawd, ac yno tyred, ac offrwm dy rôdd. Hynny yw, os bydd dim anghydfod rhyngot ti a'th gymydog, rhaid yw ceiſio heddwch a chymmod ar frŷs. Canys heb hynny ni dderbyn Duw ddim addoliad na gwaſanaeth a offrymmech di iddo. Er nad yw Criſt ymma yn crybwyll ond am un math ar addoliad, yr hwn yw offrymmu Aberth, etto tan hwn y mae ef yn cynnwys holl rannau a phob math o addoliad Duw, megis gweddio, gwrando, derbyn y Sacrament, neu 'r cyffelyb. Ac felly meddwl Criſt yw, mai pa bryd bynnac yr ymoſodech ar un rhan o addoliad a gwaſanaeth Duw, ac yno dyfod yn dy gôf fod gan dy frawd ddim yn dy erbyn, hynny yw, wneuthur o honot ti mewn ffordd yn y bŷd gam âth frawd, neu niweid iddo. Neu fel y mae ym Marc, Pen. 11. 25. O bydd gennych ddim yn erbyn neb, hynny yw, O gwnaeth neb gam a chwi, yn gyntaf, cymmoder di â'th frawd, neu maddeu dy frawd, ac yno dôs i ordinhâd Duw.

II. O ran y Prawf o wirionedd dy gariad i'th frawd, ti a elli ei adnabod wrth y nodau ymma.

1. Os maddeuaiſt di ith frawd mewn gwirionedd, ti a fyddi cyn belled oddiwrth wneuthur dim niweid iddo (er bod hynny yn dy allu) na ddymunech iddo ddim o'r niweid.

2. Os gwir faddeuaiſt di ith frawd a wnaeth ith erbyn, ti a groeſewi yn ewyllyſgar bob achlyſar o wneuthur iddo ddaioni, fel y gallo ef felly wybod a bod yn ſiccr ddarfod i ti gymmodi âg ef. Hyn y mae ein Iachawdwr yn ei ofyn gan ei holl ddiſcyblion, lle mae ef yn dywedyd, Cerwch eich gelynion, hynny yw, y rhai a wnaethant gam â chwi mewn un môdd; ac megis eglurdeb o wirionedd eich cariad, mae 'n dywedyd ymhellach, Gwnewch dda i'r ſawl a'ch caſant; gan arwyddocau, nad digon yw i chwi lefaru yn gefeillgar ac yn heddychol wrth eich gelynion, ond rhaid yw i chwi hefyd gymmeryd pob achlyſur i wneuthur iddynt y daioni a alloch, yr hyn ſydd wir frawdgarwch a chariad Criſtianogol.

Wedi llefaru fal hyn yn helaeth am y pwngc cyntaf o ymholiad, ſef, ynghylch ein rhadau; yn awr y deuwn at yr ail, ſef, ynghylch ein pechodau; yn yr hyn mi a roddaf gais ar fod yn fyrr. Fel y mae yn ddylêd ar bob Cymmunwr ei hodi ei hunan ynghylch ei radau, felly hefyd ynghylch ei bechodau, y rhai ydynt yn debyg ir diofryd-beth, am yr hwn y llefarodd Duw wrth Joſuah. (Joſ. 7. 11.) mae 'n rhaid gan hynny chwilio am danynt. Ie tebyg ydynt ir breſych gwylltion, a ddŷg angau ir crochan, 2▪ Bren. 4. 39, 40. Oni chwilir am danynt allan, a'u bwrw ymaith, hwy a dróant y bara ar gwîn Sacramentaidd yn wenŵyn yſprydol. Y neb a guddio ei bechodau ni lwydda; ond y neb a'i haddefo, ac a'i gadawo a gaiff drugaredd, Dih. 28. 13.

Am y wiber y dywedir, pan elo i ymgymmharu, ei bôd yn ymarloeſi o'i holl wenŵyn. Pa faint mwy y dylit ti, pan elych i gael cymmundeb â'r Priodfab nefol, yr Arglwydd Jeſu Griſt, daflu allan dy bechodau, y rhai ydynt wenwyn yſprydol, gwaeth nâ gwenwyn Gwiber yn y bŷd?

Yn yr ymholiad ymma megis ag y mae yn rhaid i ti chwilio am dy feddyliau, geiriau, a gweithredoedd drygionus, ac am dy bechodau o eſceuluſdra, felly hefyd am bechodau dy ddyledſwyddau ſanctaidd, ac yn fwy enwedigol y rhai a wnaethoſt er pan dderbynniaiſt di y Sacrament bendigedig ddiwaethaf; a'r rhai ſydd fwyaf yn erbyn yr addunedau a'r cyfammodau a wnaethoſt di â Duw o'r blaen, a'r rhai ſydd fwyaf yn yſpelwi dy gydwybod, 〈1 page duplicate〉 〈1 page duplicate〉 neu fwyaf yn anharddu dy broffeſs, neu y rhai yw 'r achoſion mwyaf o bylu dy yſpryd: fel wedi caffael y rhai hyn allan, y galler galaru yn fwy o'i plegid, a dymuno cael eu maddeu yn fwy difrifol.

Wrth dy holi dy hun, fe fŷdd yn gymmorth da, it ddarllen y cyfryw Draethawd ar ſy yn bennodol yn goſod allan y pechodau neilltuol yn erbyn y Gorchymmynion neilltuol. Canys pan ddangoſer i ti drwy y cyfryw Draethawd fod y cyfryw beth yn bechod yn erbyn y cyfryw Orchymmyn, dy gydwybod, wrth ddarllen am y cyfryw bechodau, a fynega i ti, bechu o honot yn hynny. Wedi holi a chwilio dy galon yn gwbl oll am dy holl bechodau adnabyddus, yna ymddaroſtwng ger bron Gorſeddfaingc y grâs, drwy wir a diffuant gydnabod o honynt a'u cyfaddef, gan dy farnu a'th gondemnio dy hun yn rhwyddaidd ger bron Duw, â chalon ddrylliog gyſtuddiedig.

Fel y cyflawner dy gyffes mewn modd dyladwy, rhaid yw bod ganddi y priodoliaethau ymma.

1. Rhaid iddi fod yn neilltuol, ac am bechodau enwedigol; fy meddwl yw, fod yn rhaid i ti yn dy gyffes ddeſcyn at dy bechodau enwedigol a neilltuol. Y dyn halogediccaf yn y bŷd a ddichon gyffeſſu yn gyffredinol, a dywedyd, yr wyfi yn cydnabod fy môd yn Bechadur. Eithr os mynni di wneuthur gwir gyffes o bechod rhaid i ti agoryd dy bechodau yn neilltuol o flaen Duw, ac o ran dy annogaeth i hynny, gwybydd, mai po mwyaf neilltuol y byddi di yn dy gyffes, mwyaf o gyſſur a gei di yn hynny.

2. Rhaid yw ith Gyffes di fôd megis yn neilltuol o ran Pechodau, felly hefyd yn gyflawn o ran eu hardrymmhadau. Fal hyn y gwnaeth Dafydd yn ei gyffes o'r Pechod hwnnw yn rhifo 'r Bobl, Pecoais yn ddirfawr, medd ef, yn yr hyn a wneuthum; ac yn awr delea, attolwng. ô Arglwydd anwiredd dy wâs; canys ynfyd iawn y gwneuthum, 2 Sam. 24. 10. Gwél pa ymadroddion o drymmhâd y mae ef yn eu pentyrru; 1. Pechais; 2. Pechais yn ddirfawr; 3. Ynfyd y gwneuthum; 4. Ynfyd iawn. Ac fal yr wyt ti yn chwennych pardwn o'th bechodau, goſod hwynt allan ir eithaf; na âd un amgylchiad o drymhâd yn ôl, drwy yr hyn yr ymddangoſont yn ffeiddiach ac yn fryntach.

3. Rhaid ith Gyffes di fôd gyd âg ymgwyno a thriſtwch caelon oddifewn, ddarfod i ti bechu yn erbyn Duw mor ddaionus, ac mor raſol. Ni waſanaetha i ti ymfodloni ar gyfaddefiad o'th Bechodau a'th Droſeddiadau ar air yn unic, heb ymdeimlo â dim mwy gofid wrth eu cyffaddef hwynt, nac yr oeddit wrth eu gwneuthur. Ond pob Pechod a gyffeſech a ddylai fôd fel Dager yn dy frathu at dy galon; or hyn lleiaf ti a ddylit ofidio na fedri di ymofidio ychwaneg am dy Bechodau; Dy galon a ddylei waedu, o herwydd na fedr dy lygaid mor wylo.

A chwedi i ti gyffeſſu dy bechodau, tywallt allan dy enaid mewn gweddi galonnog at Dduw am Bardwn a maddeuant am danynt oll. Ac yna bydd daer arno am wneuthur y Sacrament yn rymmus o ran dy gyſur, yn rymmus o ran marwhau dy drachwantau, o ran nerthu dy radau, yn enwedigol o ran cadarnhau dy ffydd mewn ſiccrwydd o bardwn a maddeuant am dy bechodau, &c.

III. Wedi dangos y dyledſwyddau Blaenorawl, yn awr y deuwn at y dyledſwyddau Cydganlynawl, hynny yw, y rhai ſydd raid iddynt gydymganlyn a'r weithred o dderbyn.

Eithr yn gyntaf mi a rag-oſodaf ychydig Hyfforddiadau ynghylch y Môdd i ti neſſau at fwrdd yr Arglwydd. 1. Wedi i ti dy baratoi dy hun fal hyn, na ddôs yn nerth dy baratóad dy hun, onid yn unic yn nerth Jeſu Griſt, gan edrych am fôd mewn cymmeriad yn unic yn a thrwy ei haeddedigaethau a'i gyfryngdod ef. Canys er darfod i ti ymbaratoi yn y modd goreu ac a ellych, etto os edrychi di yn ôl â golwg dibartiol ar dy baratoad, mor llawn o wendid, lleſgrwydd ac ammherffeithrwydd y gelli di ei weled ef? Yn gymmaint ac oni orchguddia Criſt dy berſon di a'th baratóad, âr Wiſc oi Gyfiawnder ef, a'u taenellu hwynt âi waed, ni bydd na'th berſon nâth baratóad yn gymmeradwy gydâ Duw. Bwrw gan hynny dy holl ymbaratoad wrth draed Jeſu Griſt, a dywaid, Arglwydd, nid wyfi yn dyfod yn nerth fy ymbaratoad i, ond yn unic yn dy nerth di; yn dy enw âth gyfryngdod di yn unic yr wyfi yn dyfod. i fôd yn gyfrannog oth gorph, ac o ddoniau dy angeu a'th ddioddefaint. Ac yna y gelli di fôd yn hyderus, yr edrych Duw tros dy amryw wendidau âth ammherffeithrwydd yn dy baratóad, ac ath dderbyn di âth waſanaeth yn a thrwy ei Anwyl fab Jeſu Griſt yn gymmeradwy.

2. Wrth dy fyned, myfyria ar ddibennion a donniau yr ordinbâd barchedig honno; dyma rai o honynt.

1. Y coffadwriaeth am farwolaeth Criſt, gan ei hordeinio megis Coffaad o hynny.

2. Yſprydol ſagwraeth ein Eneidiau.

3. Cadarnhâd ein ffydd ni yn y ſiccrwydd o bardwn a maddeuant o'n pechodau.

4. Seliad y Cyfammod o Râs, ynghŷd a'i holl fendithion ir enaid credadwy.

5. Cynnyddiaeth ein hundeb a'n cymmundeb yſprydol â Chriſt, a'i holl aelodau. Difrifol fyfyrdod am y pethau hyn a gynhyrfa ynom ryw chwant yſprydol ar ôl yr ordinhâd, fal yr elom ni â dymuniadau newynog a ſychedig ar ei hôl hi.

3. Dôs mewn diſgwiliad crŷf ar dderbyn llawer oddiwrth Dduw yn a thrwy yr ordinhád honno, gan wybod yr ymhelaetha Duw ei fendithion tu ag at y rhai hynny oll, ar a ddelont â chalonnau wedi eu helaethu, ynghŷd â diſgwiliad crŷf am lawer o bethau da oddiwrtho. Lleda dy ſafn, medd yr Arglwydd, ac mi a'i llanwaf, Pſal. 81. 10. Os lledi dy ſafn mewn hiraethus ddiſgwiliad am bethau mawrion, efe a'i lleinw. Ie po ehengaf yw dy galon mewn dymuniadau a diſgwiliad, ehengaf a fŷdd calon Duw mewn helaethrwydd tu ag attat. Megis gan hynny yr addawodd Duw yn y cyfammod o râs: Fôd yn Dduw i ti, i Scrifennu ei gyfraith yn dy galon di, i faddeu dy bechodau, i daroſtwng dy lygredigaethau, a rhoddi i ti galon feddal, ie rhoddi i ti ras ymma, a gogoniant ar ol hyn, a'r cyffelyb; dôs drwy ddiſgwil y bendithion hyn ar cyffelyb rai, ac ni byddi di yn ôl ô'th obaith.

4. Neſâ at fwrdd yr Arglwydd gyd â pharchedig ofn, o ran gogoneddus fawrhydi Duw, yr hwn mewn modd enwedigol ſydd breſennol ar yr ordinhâd honno, i weled ei wahoddedigion, ac efe a ſancteiddir yn y rhai a neſſânt atto, Lev. 10. 3.

5. Neſſâ atto gyd â phôb goſtyngeiddrwydd, oblegid dy waeledd ath anheilyngdod dy hun, yr hwn nid wyt ond llwch a lludw pechadurus; ac (os oes gennit ddim goleuni grâs ynot) ni elli lai nas gwypech, fod mwy o lygredigaeth yn dy galon dy hun, nag a wyddoſt ei fôd ynghalon un arall. Ac am hynny na ddywaid, Hwn a hwn ſydd anwybodus, y llall ar llall ſydd afreolus yn ei fuchedd ai ymarweddiad, ond dywed, Arglwydd, yr wyfi yn anwybodus, yr wyfi yn anheilwng i neſſau attat yn y cyfryw ordinbâd Sanctaidd, nid wyfi deilwng i gaſclu y briwſion tan dy fwrdd di. A gwybydd, mai po anheilyngaf ydwyt ti yn dy olwg dy hun, teilyngach y cyfrif Duw dy fôd.

6. Wrth dy fôd yn myned at fwrdd yr Arglwydd, bwrw dy holl feddyliau a'th negeſeuau bydol allan oth ben, y rhai, oni wnei hynny, a ddygant ymmaith dy galon oddiwrth yr ordinhâd, ac ath rwyſtrant di yn fawr iawn ynddi. Yn Job 1. 6. y ddarllennwn, A dydd a ddaeth i feibion Duw ddyfod i ſefyll ger bron yr Arglwydd; a Satan hefyd a ddaeth yn eu plith hwynt. Yr un ffunyd, pan ddelo Plant Duw i ſefyll ger bron yr Arglwydd yn yr Ordinhâd barchedig honno, bydd Satan ſiccr o ymddangos yn eu plith hwynt, iw rhwyſtro a'u hamhwyllo ynddi (yn gymmaint ac y bo yn boſſibl) drwy fwrw yn eu pennau feddyliau gweigion ac ammherthynaſol. Ac am hynny mae 'n perthyn i ti fod yn wiliadwrus ar dy feddyliau, a chadw dy galon yn dynn wrth yr ordinhâd. Ir diben hwnnw fe fŷdd yn ddoethineb i ti yn fynych fwrw golwg ar yr elfennau oddiallan o fara a gwîn, a dal ſulw yn ddyfal ar y moddion a'r gwaith oddiallan yn yr ordinhâd, ac ar hynny myfyria ar y pethau yſprydol a arwyddoceir drwyddynt.

Wedi rhagoſod y pethau hyn, yn awr y deuwn at y dyledſwyddau ſydd iw cyflawni ar yr Ordinhâd, y rhai yw y rhai'n.

I. Pan wyt ti yn breſennol ar yr Ordinhâd, dyro allan yr holl nerth a allech wrth fod yn gyfrannog o hori, fy meddwl yw, nerth dy ſerchiadau. Canys er dy fôd yn wann iawn, er hynny os goſodi di dy nerth gwann allan, Duw a'i derbyn ef. Am hynny nac ymfodlona ar fôd yn unic yn gyfrannog o Swpper yr Arglwydd oddiallan, eithr bydd yn ofalus ar ddwyn dy galon ath ſerchiadau i fynu ir Ordinhâd, ac ar roddi allan y nerth a allech.

II. Cofia farwolaeth Criſt, yr hyn yw gorchymmyn Criſt yngoſodiad yr Ordinhâd ymma; canys medd efe, Gwnewch hyn er coffa am danaf, ſef, mewn coffâd o'm marwolaeth a'm dioddefaint chwerw, Luc. 22. 19. Canys yr Apoſtol Paul wrth egluro y coffa ymma am Griſt, ſydd yn ei gymmhwyſo at ei farwolaeth, a'i dangoſiad hi allan, 1 Cor. 11. 25, 26. Gwnewch hyn, medd ef, er coffa am danaf: canys cynnifer gwaith bynnag y bwyttaoch y bara hwn, ac yr yfoch y cwppan hwn, y dangoſwch farwolaeth yr Arglwydd oni ddelo. Ac felly yr ordeiniwyd yr Ordinhâd hon o Swpper yr Arglwydd o ran parchus goffa am yr Aberth mawr hwnnw, yr Arglwydd Jeſu Griſt, fel nad anghofid ei farwolaeth ef bŷth, ond y byddei yn waſtad yn barod yn ein coffadwriaethau. A pha ham y rhaid cofio ei farwolaeth ef fel hyn? Yn ddiammeu o herwydd mai drwyddi hi y cadarnhawyd ac y ſeliwyd y Cyfammod o râs, y pwrcaſwyd ein Prynnedigaeth ni, y gwnaethpwyd iawn tros ein pechodau, y gwnaethpwyd cymmod rhyngom ni â Duw, ac y goſodwyd ſail ein graſuſau. Ac am hynny gollwng allan dy galon ar y Bwrdd mêwn dwys fyfyrdod am amryw ddioddefiadau Criſt, yr hyn yw gorchwyl pennaf yr Ordinhâd bon. A myfyria nid yn unic am ei ddioddefiadau ef ar ei farwolaeth, onid hefyd yn holl yſtod ei fywyd, ſef o'i breſeb iw groes, o'i anedigaeth iw farwolaeth. Canys didor ddioddefaint oedd ei holl einioes ef. Myfyria gan hynny am ei enedigaeth gwael ef, a'i ffoadigaeth yn ei febyd, am yr amryw wradwyddiadau a fwriwyd arno ef o amſer i amſer; ie am ei aml erlidiadau, am eu creulon driniaeth hwynt arno ef yn amſer ei farwolaeth, pan ddaliaſant ef megis lleidr, ai rwymo, ai farnu yn euog, ai gondemnio megis Drwgweithredwr, pan gernodiaſant ef â'u dwylo, y pwyaſant ef â ffynn, y gwialennodiaſant ef â fflanghellau, gan dynnu cwyſau hirion ar ei gefn ef, y plethaſant goron o ddrain blaenllym ar ei ben, y goſodaſant groes drom ar ei gefn, yr hoeliaſant ei ddwylo a'i draed wrth y Groes honno, y rhoddaſant iddo fuſtl a finegr iw ddiodi, ac y cyſtuddiaſant ef yn ddirfawr amryw ffyrdd. Fal hyn y drylliwyd ei gorph ef âg arteithiau. Ac oblegid hyn, fe ddywedir, Eſay 53. 3. Ei fôd ef yn ŵr gofidus, a chynnefin a dolur. Yn enwedigol pan wyt ti breſennol yn y Sacrament, dyro dro gydâ Chriſt yn yr Ardd, drwy fyfyrio am ei Ing chwerwdoſt ef, lle y chwyſodd ef y defnynnau gwaed, yr hyn ni ddarllennwyd, ac ni chlybwyd erioed am neb na chynt na chwedi; ie y gwaed a chwyſodd Criſt y pryd hynny nid ydoedd waed teneu dyfrllyd, ond gwaed tolchennog, megis ac y mae St Luc yn ei adrodd, Ac efe mewn ymdrech meddwl, ei chwŷs ef oedd fel defnynnau gwaed yn deſcyn ar y ddaiar, Luc. 22. 44. Yr hwn ymadrodd olaf ſy yn dangos dreiddio o waed Criſt drwy ym'gorau ei gorph ef mewn modd mor helaethlawn, ac y defnynnodd ef ir llawr yn dra-aml; Yn gymmaint ac na welid yn unic lygaid Criſt, onid holl rannau ei gorph ef hefyd yn wylo, a hynny y dagrau o waed, fel y mae Bernard yn llefaru.

Yn y chwŷs ymma i Griſt y mae tri phêth hynodol, ar ſy yn fawr iawn yn goſod allan faint ei ymdrech ef.

1. Yn ydoedd ar noſwaith oer, o herwydd paham ar ôl hynny hwy a gynneuaſant dân ynghanol neuadd yr Archoffeiriad; Luc. 22. 55.

2. Efe a ſyrthiodd ar ei wyneb ar y llawr oer, yr hyn oedd ddigon i yrru y gwaed i fewn, Mat. 26. 39.

3. Yr ydoedd ef mewn triſtwch dirfawr, yr hyn ſydd naturiol i dynnu y gwaed oddiwrth y rhannau oddiallan tu ac at y galon, Mar. 14. 33. ac etto ar noſwaith oer, yn gorwedd ar y llawr oer, ac mewn ofn a thriſtwch dirfawr, efe a chwyſodd ddefnynnau gwaed. Pwy a ddichon ddirnad chwerwdoſt ymdrech ein Iachawdwr y prŷd hynny? A pha beth ydoedd yr hyn a'i dŷg ef ir ymdrech hwnnw? Yn ddiammeu y teimlad o'r hyn yr oedd ef iw oddef, fal yr ymddengus wrth ei Weddi ef yn ei Ymdrech, fy Nhâd, os yw boſſibl, aed y cwppan hwn heibio oddiwrthif. Weithian, os oedd y teimlad o'r hyn yr oedd ef iw oddef mor chwerw, och mor chwerw dybygwch chwi oedd ei ddioddefiadau ef ar y Groes, pan lefodd ef â llêf uchel, fy Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gadewaiſt? Mat. 27.46. Yr hyn eiriau nid ydynt yn arwyddocau, fôdy Duwdod wedi ei wahanu oddiwrth y Dyndod; ond darfod ir Tâd dynnu oddiwrtho ef bob teimlad gwybyddus o'i garedigol ffafor, ac attal galluogaeth y pelydr hwnnw a allai mewn un modd lonni ei enaid trallodus ef; yn gymmaint ac y gallaſai Griſt yn hydda gyfodi geiriau yr Iddewon caethion, a dywedyd, Gwelwch ac edrychwch a oes y fath ofid am gofid i, âr hwn y gofidiodd yr Arglwydd fi, yn nŷdd angerdd ei ddigter? Galar. 1. 12.

Galw y pethau hyn i'th gôf yn amſer gweinidogaethiad y Sacrament, nid yn unic pan wyt ti yn bwytta y Bara, ac yn yfed y Gwîn; eithr hefyd pan welych di dorri y Bara, a thywallt y Gwin, yna ti a ddylit feddwl pa fodd y torrwyd Corph Criſt ag arteithiau, ac y tywalltwyd ei Waed ef er maddeuant pechodau; a hefyd pan welych eraill yn cymmeryd y Bara, a'r Gwin, yna ti a ddylit fwydo dy feddyliau yn y myfyrdod am chwerw farwolaeth Criſt, a'i aml ddioddefiadau.

Y coffa ymma am farwolaeth Criſt yn y Sacrament, ni waſanaetha iddo fód yn noethlwm goffâd Hiſtoriawl am dano ef, gan ymfodloni âr goffâd o'r Hiſtori am farwolaeth Criſt, fel y goſodir hi allan gan yr Efangylwŷr, eithr rhaid iddo fod yn goffa gweithiawl a Phraithig, yn gweithio dy galon di i fynu,

1. At gariad diffuant i Dduw, yr hwn oi hyrad râs, a'i oludog drugaredd a anfonodd ei anwyl fab o'i fynwes ei hun ir bŷd, i gymmeryd ein Naturiaeth ni arno, ac yn honno i farw o farwolaeth chwerw felltigedig dros brynnedigaeth dŷn. Pwy a ddichon yn ddigonol ryfeddu oblegid golud Cariad Duw i ddŷn yn hynny? Pa fôdd y llofwn ni allan gŷdâ Dafydd, ac y dywedwn, Arglwydd, pa beth yw dŷn i ti iw gofio? Pſal. 8. 4. Yn enwedig i ti iw gofio yn gymmaint; ac y rhoddit fab dy gariad i ddioddef angeu melltigedig ar y Groes, i'n gwneuthur ni, y rhai oeddym blant digofaint, a chaethweiſion Satan, yn feibion i Dduw ac Etifeddion bywyd ac Iechydwriaeth dragwyddol ▪ A pha wêdd y dylai yr anfeidrol ddiamgyffred gariad Duw ymma, wreſogi ac enynnu ein hoerion a'n rhewllyd galonnau ni â gwreſog gariad iddo ef yn i ôl?

2. Y coffa am farwolaeth Criſt a ddylai weithio ein calonnau ni i fynu at gariad gwreſſog i Griſt, am ei ryfeddol gariad hwnnw, yn ei roddi ei hun droſom, ei gorph iw groeſhoelio, ei waed iw golli, a'i enaid i ddwyn y baich trwm anfeidrol o ddigofaint ei Dâd dyledus i'n Pechodau ni, yr hyn a wnaeth iddo chwyſu y defnynnau gwaed yn yr Ardd, a llefain â llef uchel ar y Groes, fy Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gadewaiſt? Oh pa fodd y dylai hyn draſerchu ein eneidiau ni gan ryfeddod, wrth yſtyried faint ydoedd ei gariad ef! ac ennyn ein calonnau â chariad iddo ef drachefn, yr hwn a wnaeth ac a oddefodd cymmaint droſom ni? Pa fôdd y dylai y myfyrdod am amryw ddioddefiadau Criſt, yn enwedig am ei Angeu a'i Ddioddefaint chwerw ef, weithio ynom ni wŷn ſancteiddlân o gariad?

3. Y coffa am farwolaeth Criſt a ddylai weithio ynom ni ofal am ryngu bôdd iddo ef ym mhob peth, ar fôd yn ewyllyſgar i wneuthur a dioddef pob dim erddo ef, yr hwn a wnaeth ac a ddioddefodd gymmaint erom ni; Yr hyn y mae Criſt yn ei fynegi i fôd yn brawf difai o'n cariad ni iddo ef, gan ddywedyd, O cherwch fi, cedwch fy 'ngorchymmynion, Joan. 14. 15. Ac er na allom ni gadw gorchymmynion Criſt yn Gwbl, etto nyni a allwn ac a ddylem mewn purdeb roddi cais ar eu cadw hwynt, heb yr hyn nid yw ein proffefs ni o gariad ond ofer a diffrwyth; mewn rhith, ac nid mewn gwirionedd.

4. Y coffa am farwolaeth Criſt a ddylai weithio ynom ni driſtwch duwiol am ein pechodau, megis y gwir achos o'i ddioddefiaddu ef. Canys y gwirionedd yw, nad Juddas yr hwn a fradychodd Griſt, na'r Scrifennyddion a'r Phariſaeaid y rhai a'i cyhuddaſant ef, na Philat a'i condemnodd ef, na'r Milwŷr a'i Croeſhoeliaſant ef, na'r Diafol yr hwn ai goſododd hwynt oll ar waith, yn gymmaint an Pechodau ni ydoedd y gwir achos o ddioddefiadau Criſt. Y Milwyr ar ai fflangellaſant ef, ac a'i Croeſhoeliaſant, nid oeddynt ond ein Dihenyddwŷr ni, i ddodi arno ef y coſpedigaethau hynny, ar a haeddodd ein Pechodau ni, ac a oſododd Cyfiawnder Duw am yr unrhyw. Ein pechodau ni a wenwynodd y ffrewyllau hynny ar a fflangellodd ei Gorph diniweid ef, y drain hynny y rhai a bigaſant ei arleiſiau ef, a'r Hoelion hynny y rhai a wanaſant ei ddwylo a'i draed ef, ac a'u gwnaethant mor chwerw iddo ef. Och na fedrem ni gan hynny edrych ar yr hwn a drywanaſom drwy ein peehodau, fel y gallem alaru fel un yn galaru am ei uniganedig, ac ymofidio megis un yn gofidio am ei gyntaf-anedig, Zach. 12. 10.

5. Y coffa am farwolaeth Criſt a ddylai weithio ynom ni farwolaeth Pechod; Nyni a ddylem gofio marwolaeth Criſt felly, fel y byddem ni marw i Bechod. Canys yr Apoſtol Paul ſydd yn annog ein marwolaeth i bechod oddiwrth farwolaeth Criſt, fel megis ac y bu Criſt farw ac y cyfodwyd eilwaith, felly y dylem ninneu farw i bechod a byw i Dduw. Rhuf. 6. 2, 4. Ir diben ymma caſáwn a ffeiddiwn y pechod megis y drwg mwyaf, gan roddi ein brŷd gyd â chymmorth grâs Duw ar ymado ac ymwrthod â phob mâth ar bechodau am yr amſer i ddyfod; canys pa ham yr ymddangoſai un pechod yn yſgafn i ni, yr hwn a bwyſodd cyn drymmed ar ein Iachawdwr, oni fwriodd ef mewn chwŷs gwaedlyd? Pa ham y byddei un pechod yn felys i ni, yr hwn a fu mor chwerw i'n Iachawdwr? Pell fyddo oddiwrthym ni, drwy adnewyddu ein pechodau, rwygo ei archollion ef o newydd, ai ailgroeſhoelio hefyd.

6. Y coffa am farwolaeth Criſt a ddylai weithio ein calonnau ni i fynu at ryw ddyledus ddiolchgarwch i Dduw, a'i fâb ef Jeſu Griſt, am eu hanrhaethawl gariad ai trugaredd tu ag attom ni yn byn. Diolchgarwch ſydd râs iw harfer nid yn unic ar ôl derbyn y Sacrament, ond hefyd tra 'r ydym ni yn breſennol yn yr Ordinhâd. Pan yw ein calonnau ni wedi ymſerchu â'r teimlad o anfeidrol gariad Duw'r Tâd, yn rhoddi ei anwyl fab allan oi fynwes i farw droſom; ac o anrhaethawl gariad Criſt yn offrymmu ei Gorph ei hun yn Aberth ar y Groes dros ein Pechodau ni, yna y dylent dorri allan mewn moliant a diolchgarwch i Dduw 'r Tâd, a'i fab ef Jeſu Griſt.

III Dyledſwydd arall iw chyflawni ar yr Ordinhâd, yw goſod dy radau ar waith, yn fwy enwedigol dy ffydd a'th edifeirwch. Nid digon i ti ddwyn ffydd, edifeirwch, a rhadau eraill ir Sacrament, eithr rhaid yw i ti hefyd yno gynnhyrfu dy radau ai harfer hwynt, onid ê ni byddi di ond derbyniwr anheilwng. Canys fe all nid yn unic y dŷn annuwiol yr hwn ſydd heb râs, ond hefyd plentyn Duw yr hwn ſydd â gwîr râs ganddo, dderbyn y Sacrament yn anheilwng, a myned ymmaith heb ddim cyſſur neu leſáad yn y bŷd; hynny yw, oddieithr iddo ef yno gynnhyrfu ei radau a'u goſod hwynt ar waith. Canys y Sacramentau nid ydynt yn gweithio megis Phyſygwriaeth, drwy rinwedd ynglŷn ynddynt hwy, eithr yn ôl tymer y ſawl ſy yn gyfrannog o honynt. Ac am hynny, fel y mynnit ti fod yn un o'r gwahoddedigion teilwng, a bod yn gyfrannog o gyſſur yr Ordinhâd, cynnhyrfa dy radau a goſod hwy ar waith. Megis,

I. Dy ffŷdd, Dymma 'r grâs pennaf iw arfer yn y Sacrament; Canys ffydd yw llygad yr enaid, drwy yr hwn y mae'n canfod ac yn iawn farnu corph a gwaed Criſt tan yr elfennau o fara a gwin: Llaw yr Enaid yw hi hefyd, drwy yr hon y mae 'n derbyn Jeſu Griſt: a genau yr Enaid, drwy yr hwn y mae 'n ymborthi ar Jeſu Griſt. Ac am hynny heb oſod dy ffŷdd ar waith ar y Sacrament, ni elli dderbyn dim lleſáad.

Y mae gweithred driphlyg i ffydd iw goſod ar waith yn Swpper yr Arglwydd.

1. Edrych am Jeſu Griſt. 2. Derbyn Criſt. 3. Ei gymmhwyſo a'i biodoli ef attat dy hun.

1. Gweithred gyntaf ffydd yw Edrych am Griſt; ac am hynny, pan wyt ti yn breſennol ar Swpper yr Arglwydd, na orphywys yn yr elfennau oddiallan, yn edrych arnynt hwy, ac yn eu cymmeryd; eithr â llygad ffydd iawn farna gorph a gwaed Criſt tan yr elfennau o fara a gwîn, y rhai yn ddiau ydynt yn yſprydol a Sacramentaidd yn goſod allan gorph a gwaed Criſt, fel y mae yn eglur wrth ymadrodd Criſt ei hun, canys ac efe yn dal y bara yn ei law, ef a ddywedodd; Matth. 26. 26. Hwn yw fy Nghorph, hynny yw, yn Ddirgelaidd a Sacramentaidd, mewn ffordd o arwyddocâad; fel pe dywedaſai, Mae 'r barahwn yn arwyddocau fy 'nghorph i. A chan ddal y cwppan oedd ar gwîn ynddi, a llefaru am y gwîn oedd o'i mewn, y mae'n dywedyd, Hwn yw ſy ngwaed, hynny yw, yn Ddirgelaidd a Sacramentaidd, mewn ffordd o arwyddocáad, fel pe dywedaſai, Mae'r gwîn hwn yn arwyddocau fy Ngwaed i.

Ac megis nad wyt ti i orphywys yn yr elfennau oddiallan, na chwaith yn y defodau ar gweithredoedd oddiallan; eithr wrth edrych arnynt hwy yr wyt ti â llygad ffŷdd i weled ac i ddeall y pethau yſprydol a arwyddoceir drwyddynt: Pan ganffyddech di gan hynny y Gwenidog yn torri'r bara, yna myfyria ar amryw ddioddefiadau Criſt, ac â llygad ffŷdd, edrych ar Jeſu Griſt yn crogi ar y Groes, yno yn ymdrech â digofaint ei Dâd, ac yn griddfanu tan bwys a baich ein pechodau ni; Cenfydd ei gorph bendigedig wedi ei dorri ai ddryllio â ffonnodiau ag archollion, â fflangellau a hoelion.

Drachefn, pan welech di y Gweinidog yn tywallt y gwîn, yna arfer a goſod dy ffydd ar waith yngwaed Jeſu Griſt, a'i dywalltiad ef, yr hyn mewn gwirionedd ſydd yn dangos cyrhaeddiad dioddefiadau Criſt, ſef hyd at gymmeryd ymmaith ei einioes ef, yr hyn yw cyrrhaeddiad eithaf dioddefaint dŷn yn y byd ymma. Y ddau hyn gan hynny, Torri corph Criſt, a thywallt ei waed ef, a gymmwys gydgyſſylltir; y cyntaf i ddangos dygnedd dioddefiadau Criſt, yr ail, eu cyrrhaeddiad hwynt, ſef cyn belled ac yr oedd yn boſſibl iddynt fôd, hyd at dywalltiad ei waed ef.

Drachefn, pan welych di y Gweinidog yn rhoddi y bara ar gwîn ir Cymmunwyr, yna cenfydd trwy lygad ffŷdd gariad Duw yn rhoddi ei fab i bob Cymmunwr credadwy. Canys cyn wiried a bôd y Gweinidog yn rhoddi y bara ar gwin, cyn wiried a hynny y mae Duw mewn gwirionedd yn rhoddi Criſt, ynghŷd a hôll ddonniau a lleſáad ei farwolaeth ai ddioddefaint, megis Cymmod, Prynnedigaeth, Maddeuant pechodau, &c. Canys nid oes yno Gyffelybiaeth yn unic, ond gwir ac uniawn oſod Criſt allan, megis wedi ei dorri dros ein pechodau ni.

II. Gweithred arall i ffydd iw harfer yn Swpper yr Arglwydd, yw derbyn Jeſu Griſt. Canys y Credadyn wedi iddo ganfod Criſt â llygad ffydd tan yr elfennau oddiallan, a'r defodau rhagddywededig, yna y mae yn ei dderbyn ef iw galon mewn llawenydd a gorfoledd lawer. Megis gan hynny ac yr wyt ti yn eſtyn allan law dy gorph i dderbyn y bara ar gwîn, eſtyn allan law dy ffydd i gymmeryd gafael ar Jeſu Griſt ac iw dderbyn, ac i orphywys arno ef megis am faddeuant pechodau ymma, felly hefyd am fywyd tragwyddol ac iechydwriaeth ar ôl hyn. Oblegit ffydd yw 'r offeryn hwnnw drwy yr hwn yr ydym ni yn derbyn Criſt a'i holl ddoniau, fel y cynnygir hwy i ni yn yr Efengyl, ac y ſelir hwy i ni yn y Sacrament. Mae ffŷdd ir enaid, megis ac y mae y llaw ir corph, yr hyn a gynnygier i ddŷn o ran ei ddaioni, y llaw ſydd barod iw dderbyn, a'r hyn a dderbynio y llaw yn y modd hwnnw, ſydd yn eiddo dŷn ei hun. Fal hyn y mae Duw yn cynnyg ei fab i ni, ffydd ſy yn perſwadio 'r galon o ewyllys da Duw i ddŷn, ac o'i wir fwriad ef ar wneuthur dŷn yn gyfrannog o'i fab, ac ar hynny y mae 'n cymmeryd gafael arno, ac yn ei dderbyn ef yn eiddo ei hun, a Chriſt ſydd eiddo ef mewn gwirionedd.

III. Gweithred arall i ffydd iw harfer yn Swpper yr Arglwydd, yw cymmhwyſo a phriodoli Criſt i ti dy hun, yr hyn a arwyddoceir tan y Defodau o fwytta y bara, ac yfed y gwîn, drwy yr hyn y deallir, ymborthi ar Griſt drwy ffydd, yr hyn yw ei gymmhwyſo ef. Pan wyt ti gan hynny yn bwytta 'r bara, ac yn yfed y gwîn, ymbortha ar Griſt drwy ei gymmhwyſo ef yn neilltuol attat dy hun, ynghŷd a'i holl ddoniau, o ran diddanwch ith enaid dy hun. Ymſiccrhâ dy hun drwy ffydd ddarfod geni Criſt i ti, fel y gallai ef fod yn Iachawdwr i ti, i'th waredu di oddiwrth dy bechodau; Ddarfod iddo ef gyflawni perffaith ufydddod ir Gyfraith, fel y gellid cyfrif ei Gyfiawnder ef i ti; ddarfod iddo fe farw o farwolaeth chwerw felltigedig i'th ryddhau di oddiwrth farwolaeth a damnedigaeth dragwyddol yr hyn a haeddaſai dy bechodau di. Fel hyn y dylit ti gymmhwyſo Criſt ynghŷd â'i holl ddonniau o ran cyſſur ith enaid dy hun▪ A gweithredu ffydd fal hyn, yw bwytta ac yfed mewn gwirionedd. Y gwîr yw, fod 〈1 page missing〉 Gyfammod o Râs a wnaethpwyd i chwi ynddo ef, am roddi y Sacramentau yn angwaneg megis Selau ir Cyfammod o Râs, am gadarnhau eich ffŷdd chwi, ac am eich gwneuthur chwi y dŷdd hwnnw yn gyfrannogion oi Sacrament bendigedig, ac am y cyſſur a'r llonnychdod hwnnw a gowſoch chwi ynddo. Gobeithio nad ydych chwi yn gyfryw anifeiliaid ac yr anghofioch roddi diolch i Dduw am yr ymborth âr hwn y llonnychodd ef eich cyrph chwi. A fendithiwch chwi Dduw am eich ymborth corphorol; ac oni wnewch hynny am eich ymborth yſprydol, â'r hwn y maethir eich eneidiau i fywyd tragwyddol? A fendithiwch chwi Dduw am friwſionyn, aconi fendithiwch chwi ef am Griſt? yn yr hwn y mae pob peth yn gynnwyſedig mewn môdd tra-rhagorol.

2. A glywfoch chwi eich calonnau wedi eu llonni au cynnheſu yn Swpper yr Arglwydd? gwiliwch ddiffodd y gwres yſprydol hwnnw a enynnwyd yno ynoch, drwy gwympo yn ddiſymmwth at ymddiddanion bydol, a chwedleuon dilês; Ond gwnewch eich goreu ar gadw yn oleu y tân cyſſegrlân hwnnw a gowſoch chwi y pryd hynny wedi ei ennyn yn eich calonnau, drwy weddi, myfyrdod, ac ymddiddanion ſanctaidd; canys gwybyddwch, y bydd i ddiſymmwth ddiffoddiad yr yſpryd, dueddu yn fawr iawn at galedu eich calonnau.

3. Cynnheliwch wiliadwriaeth gaethach arnoch eich hunain am yr amſer i ddyfod. A olchwyd eich eneidiau chwi yn y Sacrament â gwaed Criſt oddiwrth fudron frychau ac amliw pechod, ac a fydd i chwi yn ebrwydd gwedi, Ymdrobaeddu eilwaith gydar Hwch ym mudreddi y pechod, ac yn nhom brynti pechaduru • ? A ddarfu i chwi wrth neſau at yr Ordinhâd honno; fwrw i fynu eich pechodau trwy gyffeſs? Ac a ddychwelwch chwi yn awr gydâr ci at eich chwydion eich hunain? A ydych chwi yno drwy lygad ffydd wedi canfod Criſt wedi ei groeſhoelio dros eich pechodau chwi, tan y moddion o dorri 'r bara, a thywallt y gwîn • ac a fydd i chwi ei ailgroeſhoelio ef yn awr, drwy wneuthur y pechod o newydd? Ymrowch yn hyttrach yn egniol, ac ymdrechwch o hyn állan ar groeſhoelio eich pechodau, am y rhai y croeſhoeliwyd Criſt, ar i chwi gaſáu, ffieiddio a bwrw ymaith bob pechod yn gymmaint ac y bo ynoch.

4. Gwnewch eich goreu ar fyw yn ſobrach, gyfiawnach, a Duwiolach yn y byd preſennol hwn, Tit. 2. 12. Yn Sobrach tu ac attoch eich hunain, yn gyfiawnach tu ac at eich Cymmydogion, ac yn Dduwiolach tu ac at Dduw. Megis ag y gwnaethpwyd chwi yn gyfrannogion o Ordinhâd nid yw gyffredinol i bawb, ond neilltuol ir Saint, felly y dylai eich bucheddau chwithau fôd â rhyw beth neilltuol ynddynt, ar nad yw gyffredinol i ddynion annuwiol. Chwi a ddylech fucheddu bucheddau y fo abl i argyoeddu eraill, drwy ragori ar eraill mewn ſancteiddrwydd, ac mewn cyfiawnder. Rhaid i chwi fod yn fynychach ac yn wreſſoccach mewn Dyled-ſwyddau-teuluaidd, yn fwy gofalus yn ſancteiddio Dydd yr Arglwydd, yn fwy cyfiawn ac oneſt yn eich ymdriniaeth â dynion, gan fyw felly fel yr harddoch eich Proffeſs, ac yr addurnoch Efengyl Jeſu Griſt. A phan demptier chwi i un pechod, ymreſymmwch â chwi eich hunain fal hyn. Oni bum i yn ddiweddar ar fwrdd yr Arglwydd? ac oni ddarfu i mi yno addunedu ac addaw bod yn fwy gwiliadwrus yn erbyn pechod, ac yn fwy gofalus i rodio yn ffyrdd duwioldeb? ac a giliafi yn awr allan o ffordd duwioldeb i ffordd y pechod? Goſodwch eich profedigaeth i bechod fal hyn wrth faenprawf eich adduned, a phrofwch onid yw ef yn ei herbyn hi: Yr hyn trwy fendith Dduw a ddichon ragflaenu llawer Pechod.

PEN. XXI. Am Baratoad erbyn Marwolaeth ac am Farw yn dda.

OS dealli di fôd dy Glefyd i farwolaeth, ai fod yn debyg o fod yn Glefyd olaf i ti, yna dy ddoethineb fydd dy baratoi dy hun i farwolaeth yn oreu ar y medrych.

O ran dy gynnorthwyo yn hyn yn well, cymmer yr Hyfforddiadau ymma.

I Gofod dy Dŷ mewn trefn; fy meddwl yw, ſefydlu o honot dy yſtât oddiallan, drwy wneuthur dy Lythyr cymmun neu'th ewyllys; yr hyn ni phryſura ddim ar dy farwolaeth di mewn modd yn y bŷd (fel y mae llawer yn eu ffoledd yn tybied) ond yn hytrach a'th ddyru di mewn cymmhwyſder gwell, i oſod dy enaid mewn trefn o ran ymadawiad bendigedig. Ac megīs ac y bendithiodd Duw di â golud, felly na phalla o roddi rhyw gyfran weddol o hono tu ac at ddiwallu aelodau tlodion Jeſu Criſt. Er bod yr eluſeni a wneler yn amſer bywyd dŷn yn oreu yn ddiammeu, ac yn fwyaf cymmeradwy gan Dduw, pan wnelom ni ein Dwylo ein hunain yn Ecſecutorion, a'n Llygaid ein hunain yn Olygwyr i ni; etto nid wyfi yn beio ar yr Eluſeni a ddangoſer ar y diwedd, canys gwell yw'n ddiweddar nâ'i eſceuluſo tros byth.

II. Anfon am ryw Weinidog duwiol, neu Griſtion profedig, ith gyfarwyddo di i oſod dy Enaid mewn trefn, o ran dy fawr gyfnewidiad. Y cyngor hwn y mae 'r Apoſtol Jaco yn ei roddi, canys medd ef, Jac. 5. 14. A oes neb yn eich plith yn glâf? galwed atto Henuriaid yr Eglwys, a gweddiant hwy troſto. A hyn a gynghorwn i ti ei wneuthur yn y man cyntaf, heb ei oedi dan yr olâf, pan ddechreuo dy ddeall a'th goffadwriaeth di ballu, megis ac y mae arfer y rhan fwyaf, y rhai pan ddarfyddo ir Phyſygwr â hwynt, ai fod mewn rhan wedi eu rhoddi hwynt heibio, yna yr anfonant am Weinidog i ddechreu gŷd â hwynt, megis ped fai Weddi ferr, neu ychydig eiriau o gyngor Yſprydol, yn ddigon iw hebrwng ir Nefoedd.

III. Gwnâ dy oreu ar wneuthur, neu yn hytrach ar adnewyddu dy heddwch gyd â Duw; canys er na ddylit oedi gwneuthur dy heddwch gydâ Duw tan (neu hyd) dy Wely-marwolaeth, etto rhaid i ti y pryd hynny ei adnewyddu ef mewn modd enwedigol, megis yr amſer olaf ar ſydd i ti iw wneuthur ef. Ir diben hwnnw,

1. Edrych yn ôl i yſtod dy fuchedd gynt, ac atgofia ei amryw gyfeiliornadau ef; megis gwagedd dy feddyliau, mor ofer a gweigion, mor gnawdol a halogedig a fuont; a hefyd ddiflaſrwydd dy eiriau a'th ymadroddion, mor ddi-Dduw ac mor ddi Criſt, ie mor anfuddiol a fuont gan y mwyaf: a hefyd anwiredd dy weithredoedd. Ac wrth dy holi dy hun ynghylch dy weithredoedd, adgofia, pa ddyledſwyddau a eſceuluſaiſt, a pha Bechodau a wnaethoſt; ac hefyd ym mha fodd pechadurus y cyflawnaiſt ſanctaidd Ddyledſwyddau, y modd y bu dy Waſanaeth mwyaf crefyddol â chymmyſc o Bechod ynddo. Cais redeg hefyd tros yr amryw Oedrannau oth einioes, ac yſtyria pa Bechodau a bechaiſt yn dy Febyd, pa rai yn dy Ieuengctid, a pha rai yn dy gyflawn oedran.

Ac ynghŷd â nifer dy Bechodau, yſtria eu gorthrwm amgylchiadau hwynt; megis pa fodd y pechaiſt yn erbyn Duw grafol, Tâd caredigol, ac Arglwydd a Meiſtr haelionus; pa fodd y pechaiſt yn erbyn rhybuddion Gweinidogion Duw, cynnhyrfiadau ei Yſpryd ef, a cheryddon dy Gydwybod dy hun; yn erbyn dioddefgarwch a hirymaros Duw, yr hyn a ddylaſei dy arwain di i edifeirwch; yn erbyn yr amryw addunedau ar addewidion a wnaethoſt i Dduw o newydd-deb buchedd, a gwell ufydddod. Dos ym mlaen yn trymhau dy bechodau, nes i ti gael dy galon mewn rhyw feſur wedi gweithio arni i ofidio a thriſtau am danynt; ac yna,

2. Cyffeſa dy bechodau wrth Dduw mewn Gweddi; lleda hwynt ger ei fron ef mewn gwir a diffuant gydnabyddiad ac addefiad o honynt, gan dy farnu ath godemnio dy hun ger bron Duw yn hyrwydd am danynt.

3. Erfyn neu ddeiſyf yn daer am bardwn ganddo, a maddeuant am danynt, yn a thrwy haeddedigaethau Jeſu Griſt. Canys ni elli di edrych am gael hynny, ond drwy Hyrâd-Râs a Thrugaredd Duw yn Jeſu Griſt, 1 Joan. 1. 9. Eph. 1. 7.

Tanella dy enaid a gwaed Jeſu Griſt. Criſt yw ein tangneddyf ni, megis ac y geilw yr Apoſtol ef, Eph. 2. 14. ni elli di chwaith (drwy gwbl ar a allech di ei wneuthur) mor ymheddychu â Duw, eithr yn unic drwy ffydd yn ei waed ef. Pan ganfu yr Angel oedd yn diniſtrio, waed yr Oen wedi ei daenellu ar Bŷſt un drws, efe a dramwyodd heibio ir Tŷ hwnnw, a'r rhai oedd ynddo oeddynt ddiogel, Exod. 12. 23. felly yr Enaid yr hwn ſydd wedi ei danellu â gwaed Jeſu Griſt, ſydd mor ddiogel rhag Angel Duw yn diniſtrio, na wnelo ef mor niwed iddo; canys elw yw marwolaeth ir Enaid ſydd wedi ei daenellu â Gwaed Criſt, ag ynteu yn ddrws y bywyd, a phorth ir Nefoedd, fel y mae Cyprian yn ei alw. Er mai gwaed Criſt yw'r achos o'n heddwch a'n cymmod gydâ Duw, etto oddieithr bôd y gwaed hwnnw wedi ei danellu ar dy Enaid, ni elli di gael fawr heddwch yno. Ac am hynny y mae 'r Apoſtol Petr yn adrodd nid yn unic am waed Criſt, ond am daenelliad gwaed Criſt, 1 Pet. 1. 2. Nid digon yw bôd Criſt wedi tywallt ei waed, ond rhaid heb law ei dywalldiad ef, fôd ei daenelliad ef hefyd. Gwaed Criſt a dywalltwyd ar y Groes, etto nid yw pob dŷn drwy hynny wedi eu cymmodi â Duw. A pha beth yw 'r achos? Yn ddiammau o herwydd nad yw y gwaed hwnnw wedi ei daenellu ar eu heueidiau hwynt; canys tangneddyf a chymmod gydâ Duw ſydd raid ei gael, nid yn unig oddiwrth waed Criſt a dywalltwyd allan, ond oddiwrth ei waed ef wedi ei daenellu.

Cweſt. Pa fodd y taenellir gwaed Criſt ar ein eneidiau ni?

Atteb. Trwy ffydd, yn cymmhwyſo gwaed Criſt at ein eneidiau er cyſſur iddynt. Ffydd yw llaw yr Enaid, a'r enaid trwy ffydd ſy yn eſtyn ei llaw i Archollion Criſt, yn cymmeryd o'i waed ef, ac yn ei thaenellu ei hunan ag ef, gan gymmhwyſo ei haeddedigaethau ai rinwedd ef atti ei hun, ac oddiyno y dilyn heddwch a chymmod gydâ Duw.

Gwrthddwediad. Myfi a gymmhwyſwn Haeddedigaethau Marwolaeth a Dioddefaint Criſt attaſ fy hun yn ewyllyſgar, eithr yſywaeth, yr wyfi yn gwybod oddiwrth gymmaint o anbeilyngdod yr wyfi yn euog o hono, wrth fod heb weled dim achos ynof fy hunan pa ham y perthynai haeddedigaethau Marwolaeth Criſt i mi, fel na fedraf, ie na feiddiaf moi cymmhwyſo hwynt attaf fy hunan.

Atteb. Mae 'n dda i ti fod euogrwydd oth anheilyngdod dy hun yn gydnabyddus i ti dy hunan, ond nid felly fel y cadwer di drwy hynny rhag cymmhwyſo Criſt attat, a haeddedigaethau ei farwolaeth a'i ddioddefaint o ran cyſſur ith enaid. Ar gwirionedd yw, pettit ti ond yſtyried, fod Duw yn edrych ar ei ddaioni ei hun, ac nid ar yr eiddom ni pan y mae ef yn cyanig ei fâb i ni, a bod ei râs ef bob ffordd o'r fâth rattaf, ni allei dy dŷb ymma oth anheilyngdod dy hun fod yn ddadl gyfiawn yn y bŷd yn erbyn cymmhwyſo Criſt, ynghŷd â lleſhâd ei farwolaeth ai Ddioddefaint er cyſſur ith enaid; fe ddylei yn hytrach fod yn annogaeth i ti; o herwydd po anheilyngaf ydwyt ti yn dy olwg a'th deimlad dy hun, mwyaf teilwng y mae Criſt yn dy gyfrif di. Y teilyngdod mwyaf y dichon un Criſtion ei gyrraedd ymma, yw bod yn deimladwy oi anheilyngdod ei hunan.

Gwrthdd. 2. Mae fy Mhechodau mor aml o ran rhifedi, ac mor ddrygfawr o ran eu mâth, na fedrafi feddwl fod Criſt yn perthyn i mi, ac am hynny ni feiddiaf moi gymmhwyſo ef, na lleſhâd ei farwolaeth ai ddioddefaint attaf fy hun.

Atteb. Po mwyaf pechadurus wyt ti yn dy ddeall a'th deimlad dy hun, cymmhwyſach wyt ti i ymwaſgu ag Jeſu Griſt, ac i gymmhwyſo Haeddedigaethau ei farwolaeth ef attad dy hwn; canys yngraſol wahoddiad Criſt, nid ydym ni yn cael un gynneddfen arall wedi ei rhoddi i fewn, ond teimlad o bechod, Deuwch attafi bawb ac y ſydd yn flinderog, ac yn llwythog. ac mi a eſmwythaf arnoch, Mat. 11. 28. Lle mae y rhai a wahoddir at Griſt, yn gyfryw rai ac ſy yn deimladwy o'u pechodau, ac am hynny ydynt yn griddfan tan eu baich a'u pwys hwynt, megis ac y mae 'r gair yn y Groec yn briodol yn arwyddocau. Ac yn Luc. 5. 32. Criſt ſy yn addef, Na ddaeth ef i alw rhai cyfiawn ond pechaduriaid i edifeirwch; nid y rhai oedd gyfiawn yn eu tŷb eu hunain, ond y rhai oeddynt yn Bechaduriaid, yn eu deall a'u meddwl eu hunain yn wir deimladwy o'u pechodau; yn gymmaint ac mai teimlad o bechod yw'r unig gynneddfen angenrheidiol o ran cymmhwyſo attom Jeſu Griſt.

Gwrthdd. 3. Myfi a bechais yn fynych yn erbyn gwybodaeth a chydwybod, ac am hynny yr wyfi yn ofni bechu o honof y Pechod amhardynawl hwnnw, y Pechod yn erhyn yr Tſpryd Glân, ac felly ni feiddiafi gymhwyſo gwaed Criſt i mi fy hun.

Atteb. Er bod y Pechod yn erbyn yr Yſpryd Glân yn Bechod yn erbyn gwybodaeth a chydwybod, etto pob Pechod (ie pob Pechod gorthrwm) yn erbyn gwybodaeth a chydwybod, nid yw y Pechod yn erbyn yr Yſpryd Glân; canys hwy a allant fôd hebddo; ac am hynny er darfod i ti bechu yn fynych yn erbyn gwybodaeth a chydwybod, er hynny oni pechaiſt di â chalon faleuſus, hynny yw, oni phechaiſt yn unic o herwydd y mynnit ddigio Duw, a thriſtau ei Yſpryd ef, ni ddarfu i ti bechu y Pechod yn erbyn yr Yſpryd Glân.

IV, Gwedi i ti ymheddychu â Duw, yna ymheddychae â dynion, drwy faddeu or galon i bawb a wnaethant â thi gam. Dyledfwydd yw hon i ti iw chyflawni yn holi yſtod dy einioes, fel y rhodder i ti ddim achlyſur i hynny, heb yr hyn ni dderbyn yr Arglwydd ûn gwaſanaeth Criſtianogol, nac un aberth a offrymmech di iddo; ac am hynny medd ein Achubwr, Mar. 11. 25. Pan ſafech i weddio, os oes gennit ddim yn erbyn neb, maddeu iddo; canys mewn gwirionedd, pa fodd y gelli di ofyn i Dduw faddeuant am dy bechodau, pan na faddeui di i ddŷn ei gamweddau yn dy erbyn di? Pa fodd y gelli di erfyn am heddwch a chymmod gyd âth Dâd nefol, pan na fynni di gymmodi âth frawd ar y ddaiar? Megis gan hynny ac y mae y Ddyledſwydd hon i ti iw chyflawni yn holl yſtod dy einioes, felly yn enwedigol ar dy Glefyd olaf, canys trwy hynny y gelli ynnill peth ſiccrwydd yn dy Enaid o faddeuant am dy bechodau a wnaethoſt di yn erbyn Duw; yr hyn a ddengys ein Iachawdwr yn ei ymadrodd hwnnw, Os maddeuwch i ddynion eu camweddau, eich Tad nefol a faddeu i chwitheu, Mat. 6. 14. A fynnit ti gan hynny fôd yn ſiccr o drugaredd Dduw tu ac attat mewn maddeuant oth Bechodau a wnaethoſt iw erbyn ef? chwilia yn fanwl dy enaid dy hun, ac os medri gael dy fod ti or galon yn maddeu i'th frawd mor ddifrifol, ac yr wyt ti yn chwennych cael maddeuant gan Dduw (a chydâ hynny wyt yn credu ac yn edifarhau,) yna y gelli dy ſiccrhau dy hun o drugaredd Dduw i ti mewn maddeuant oth bechodau a wnaethoſt iw erbyn: cymmaint a hynny a ddangoſir i ni yn y pummed Erfynniad o Weddi yr Arglwydd, Maddeu i ni ein dyledion, fel y maddeuwn ninnaie i'n dyledwŷr; yr hwn ymadrodd olaf a chwanegir, mewn rhan i'n cynhyrfu ni, i fod yn barod i faddeu ir rhai a wnaethant â ni gam; ac mewn rhan i gadarnhau ein ffŷdd yn y ſiccrwydd o faddeuant o'n pechodan â bechaſom yn erbyn Duw, oddiwrth ein parodrwydd ni i faddeu ir rhai a wnaethant â ni gam; yn gymmaint a bod ein gwaith ni yn maddeu i'n Brawd, yn ffrwyth yn deilliaw oddiwrth waith Duw yn maddeu i ni.

V. Gwnâ dy oreu ar wneuthur yn eglur dy Siccrwydd am y Nef, fel y gallech di ar ſail dda ddywedyd gyd â'r Apoſtol Paul, Mi a wn, os ein daiarol dŷ o'r babell hon a ddattodir, fod i mi adeilad gan Dduw, ſef tŷ nid o waith llaw, tragwyddol yn y nefoedd, 2 Cor. 5. 1. Yr Scrythur ſy yn goſod ar lawr amryw fâth ar Siccrwydd eglur o wir hawl a thitl ir nefoedd, megis, Ffydd yn-Ghriſt Jeſu, canys medd ein Achubwr, Joan. 3. 16. Felly y carodd Duw y byd, fel y rhoddodd ef ei unig-anedic fâb, fel na choller pwy bynnag a gredo ynddo ef, onid caffael o honaw fywyd tragywyddol. Ac medd Ioan Fedyddiwr, Ioan 3. 36. Tr hwn ſydd yn credu yn y mâb, y mae ganddo fywyd tragwyddol; hynny yw, mae ef cyn ſiccred o hono, a phed fai ef mewn meddiant parod o hono, Peth arall ac ſy 'n egluro hawl dyn ir nefoedd a oſodir ar lawr, 1 Ioa. 3. 14. Nyni a wyddom ddarfod ein ſymmud ni o farwolaeth i fywyd, oblegid ein bod yn caru y brodyr.

Oblegid bod bagad o wir Griſtianogion, ſef, rhai ac ſydd yn gwir gredu, mewn llawer o flinder ar eu gwely-angeu o herwydd eu bod heb ſiccrwydd ou hawl yn Ghriſt, ac o fywyd gwynfydedig ar ôl y bywyd hwn, myfi a oſodaf ar lawr dri o yſtyriaethau iw cyſſuro au cynnal hwynt.

1. Fe ddichon bod gan ddŷn ffŷdd o ymlyniad ac o oglud, er na bo ganddo ffydd o eglurdeb a ſiccrwydd. O ran deall yr hyn yn well rhaid i chwi wybod, fod dwy fath ar ffydd, fel y mae Difinwŷr yn doſparthu, ſef, Y ffydd o ymlyniad, drwy yr hon yr ydym ni yn ymdreiglo ar Griſt, ac yn gorphywys arno ef, ai Haeddedigaethau yn unic, am fywyd ac am iechydwriaeth: a'r ffydd o eglurdeb a ſiccrwydd, drwy yr hon y gwyddom ac yr ydym ſiccr o'n hawl yn-Ghriſt, ac yn ddilynawl o'n hawl a'n titl ir Nefoedd. Weithian, fe ddichon bod gan ddŷn ffydd o ymlynniad, yr hon ſydd wir ffydd yn cyfiawnhau, ar ſy 'yn rhoddi i ni hawl yn Ghriſt, a thitl ir Nefoedd, ac etto fe ddichon fod heb ffydd o eglurder a ſiccrwydd, fel nad edwyn ef moi happuſrwydd. Megis ac y dichon y plentyn mewn gwirionedd fod ynglŷn wrth wddf ei fam, neu ei fwrw ei hun yn ei breichiau hi, ac etto bôd heb dderbyn na chuſan nae gwên oddiwrthi hi: felly y dichon enaid truan ei threiglo ei hun ar Griſt, ai bwrw ei hun yn ei-freichiau ef, a gorphwys yn ei fynwes ef (yr hyn ſydd wîr ffydd) ac er hynny bod heb na chuſan na gwên oddiwrtho ef; am hynny bydded yn bell oddiwrthit ti gweſtiwnu gwirionedd dy ffydd yn unig o ddiffyg bod Criſt yn gwenu arnat, neu gweſtiwnu dy ffydd o ymlynniad, oblegid nad oes gennit y ffydd o eglurdeb a ſiccrwydd.

2. Siccrwydd o'n hawl yn-Ghriſt, ac o'n happuſrwydd i ddyfod; er ei fod yn rheidiol o ran cyſſur Criſtion, etto nid yw o ran ei iechydwriaeth ef; er ei fôd o ran ei ddiddanwch, etto nid yw o ran ei ddiogelwch; ei gyflwr a eill fôd yn ddiogel, er na bo yn gyſſurus iawn am yr amſer preſennol; canys diogelwch Criſtion nid yw yn ſefyll dim ar ei ſiccrwydd ef, eithr ar ei ffŷdd. Y Criſtion yr hwn drwy ffŷdd a fedro ei dreiglo ei hun ar Griſt, ai fwrw ei hun iw freichiau ef, gan orphywys ar ei haeddedigaethau ef yn unic am fywyd, ac am iechydwriaeth, mae ei yſtâd a'i gyflwr ef yn ddiogel, er nad oes ganddo mor ſiccrwydd hwnnw y mae yn ei ddymuno: Canys yr addewid o fywyd ac iechydwriaeth a wnaethpwyd i ffydd, ac nid i ſiccrwydd; Trefn yr Efengyl yw, Crêd a thi a fyddi gadwedig, megis Joan 3. 16. Felly y carodd Duw y bŷd, fel y rhoddodd ef ei uniganedig fab, fel na choller pwy bynnag a gredo ynddo ef, onid caffael o honaw fywyd tragywyddol. Ni ddywedir pwy bynnag ſydd gantho ſiccrwydd o'i hawl yn Ghriſt, ac o fywyd ac iechydwriaeth, eithr pwy bynnag ſy yn credu yn Ghriſt a gaiff fôd yn gadwedig. Yr yſtyriaeth ymma a ddichon adfywio llawer o eneidiau trwmbluog, y rhai er eu bôd yn ymwrthod â phôb hyder ynddynt eu hunain, ac mewn dim cyfiawnder or eiddynt ei hunain, ac yn cyfleu eu holl hyder ar gyfiawnder Jeſu Griſt, a haeddedigaethau eu farwolaeth a'i ddioddefaint ef, etto heb ganddynt ddim ſiccrwydd cyſſurus yn eu heneidiau eu hunain o'u hawl yn-Ghriſt, ac o'u bywyd a'u hiechydwriaeth dragwyddol; gwybydded y cyfryw rai y dichon eu cyflwr fod yn dda ac yn ddiogel er hynny ei gŷd.

3. Nid yw ſiccrwypd am Iechydwriaeth mor gyffredinol ac y mae bagad o Griſtianogion yn tybied, canys yn ddiau nid yw y Criſtianogion hynny a gyrhaeddant ymma i eglurdeb goleu a llawn ſiccrwydd o'u hiechydwriaeth ond ychydig; y cyfryw rai ag y mae 'r Arglwydd ymma yn eu galw allan i waſanaeth caled, neu ddioddefiadau mawrion, iddynt hwy y rhynga bodd iddo ef lawer pryd roddi peth eglurdeb goleu a ſiccrwydd ou bywyd a'u hiechydwriaeth dragywyddol, o ran eu cyſſuro a'u cynnal yn well. Fal hyn y darfu i lawer o Ferthyron adrodd eu llawn ſiccrwydd o fywyd gwell ar ôl hwn; ond ni chaniatéir yn arferol mor cyfryw feſur i Griſtianogion cyffredinol, y rhai nid yw eu profiadau hwynt ond brathiadau-chwain o'u cyffelybu i ddioddefiadau eraill.

VI. Yna yn enwedigol goſod ar waith radau Yſpryd Duw ynot; megis,

1. Dy ffydd, yr hon ſydd râs o ddefnydd mawr i ti cyhyd ac y byddych fyw yn y bŷd ymma, eithr yn fwyaf o gwbl ar dy glefyd olaf, ac yn amſer Marwolaeth; yna gan hynny bydd yn enwedigol yn arfer dy ffydd, ac yn ei goſod ar waith yn Jeſu Griſt; edrych â Llygad ffydd ar Griſt yn crogi ar y Groes, yna yn offrwm ei fywyd i fynu megis Aberth-holl-ddigonol, a chyflawn iawn i Gyfiawnder Duw tros dy Bechodau di, a bwrw dy hun i freichiau Jeſu Griſt, gan orphywys ar ei Haeddedigaethau ef yn unic am fywyd ac iechydwriaeth: gŷd ac ymwrthod â phob hyder ynot dy hunan, neu ddim cyfiawnder o'r eiddot dy hun, cyflena dy holl hyder ar gyfiawnder Jeſu Griſt, acar haeddedigaethau ei farwolaeth ai ddioddefaint ef.

2. Yna yn enwedigol dangos dy zêl dros ogoniant Duw, drwy roddi cyngor da ir rhai ſydd o'th amgylch, neu yn dyfod i'th edrych; yr amſer olaf yw y gellych di wneutnur dim dros Dduw yn y byd hwn, yna gan hynny dangos dy gariad iddo ef a'th Zêl dros ei ogoniant, drwy alw ar eraill iw ofni ef, ai waſaneuthu, drwy gydwybodus gyflawni dyledſwyddau eu lleoedd, galwedigaethau, a'u perthynaſau; perſwadia hwynt i ſynnied pethau 'r byd ymma yn llai, a phethau 'r Nefoedd yn fwy; i briſio iechyd, a gwneuthur defnydd o hono er llês iw heneidiau; i roddi yſtôr o radau a chyſurau ynghadw erbyn y dydd drwg, ac i geiſio eglurdeb am eu ſiccrwydd o'r Nefoedd, cyn eu bwrw ar eu gwelau-marwolaeth. Geiriau dynion wrth farw ydynt o fwyaf grym ac awdurdod, ac am hynny gwnâ ddefnydd oth ymadroddion wrth fyned i farw o ran gogoniant i Dduw a daioni ith gymmydog. Fal hyn y darfu i'n bendigedig Achubwr, pan ydoedd ef i ymado ar bŷd, ddangos ei Zêl tros ogoniant Duw, a chariad iw ddiſcyblion, yn gado gydâ hwynt lawer o werthfawr gynghorion, cyſſurau ac annogaethau; ar Apoſtol Paul ac ynteu yn oedranus ac yn gwybod fôd amſer ei ymadawiad ef yn gyfagos, a alwodd am Henuriaid yr Eglwys o Epheſus, ac a adawodd gyd â hwynt lawer o gynghorion rhagorol a phwysfawr. Joan 13. 14, 15, 16, 17. pennodau. Act. 20. 18, 19, &c.

3. Goſod dy ufydd-dod ar waith, drwy dy roddi dy hun i fynu i Ewyllys Duw, i fôd wrth ei drefniad ef, pa un bynnac ai i fywyd ai i farwolaeth; fel na ddylit ti fôd yn anfodlon i farw pan alwo Duw di, felly ni ddylit ti chwaith fod yn rhŷ awyddus i farw cyn iddo dy alw; nid rhŷdd i ti chwennych Marwolaeth o ran anfodlonrwydd meddwl, oblegid rhyw drueni neu gyſtuddiau ſydd arnat ti yn breſennol; nagê, ni elli di ddymuno marw yn bendant o ran chwant i gael ymwared oddiwrth dy bechodau, a bôd gyd â Chriſt, eithr rhaid i hynny fod gyd ag ymddaroſtyngiad i Ewyllys Duw, os gwêl ef hynny yn addas ac yn gymmwys i ti; er i Paul wybod mai llawer gwell oedd iddo ef farw na byw, etto nid oedd ef yn chwennych marw yn hollawl, ond trwy ymoſtwng i Ewyllys Duw.

VII. Bydd yn fynych yn darllen yr Scrythyrau Sanctaidd, neu par eu darllen kwynt i ti yn fynych, canys yno y cei di,

1. Ecſamplau o drugaredd Dduw a ddangoſwyd ir cyſtuddiol.

2. Athrawiaethau ith ddyſcu pa fodd i ddwyn dy Ymweliad preſennol, a gwneuthur defnydd o hono.

3. Addewidion cyſſurus o gynhaliaeth tan y profiadau blinaf. A gwybydd yn ſiccr, y bŷdd ûn addewid yn llyfr Duw yn fwy grymmus i roddi i ti gyſſur ar dy welymarwolaeth, nâ holl gyngor dy gyfeillion a fyddo yn dy gylch di y prŷd hynny.

VIII. Bydd yn mynych dderchafu dy galon i fynu at Dduw mewn Gweddi. A phan nas gallech di drwy wendid dy gorph, a methiantrwydd yſpryd mor tywallt allan dy enaid mewn Gweddi oſodedic a chynnefinol, anfon ryw Weddi ferr a ſaethech ar gip meddwl i fynu at Dduw, megis honno or eiddo 'r Publican truan, O Dduw bydd drugarog wrthif bechadur, Luc. 18. 13. A honno hefyd or eiddo r Gŵr truan, Yr wyfi yn creduo Arglwydd; cymmorth fy anghrediniaeth i, Mar. 9. 24. A honno or eiddo Stephan, Arglwydd Jeſu derbyn fy yſpryd, Act. 7. 59. Y Saethiadau hyn a ddelont or galon ydynt gymmeradwy gan Dduw, ac yn rhyngu bôdd iddo; gwnawn ein goreu gan hynny, fel y mae Awſtin yn ein cynghori, ar farw yn gweddio, drwy fynych anadlu allan y Gweddiau Saethydd-frŷd ymma, neu 'r cyffelyb.

IX. Bydd yn mynych gyflwyno dy enaid i fynu i ddwylaw Duw, gan ddywedyd gŷd â'n bendigedig Achubwr, O Dâd, i'th ddwylo di y gorchymynnaf fy yſpryd, Luc. 23. 46. Plant bychain gan y mwyaf a chwennych farw ym mynwes eu Tadau, neu ar arffed eu mammau; felly y dyleit titheu yn awr angeu, fwrw dy enaid ym mreichiau dy Dâd nefol, a gorphywys ym mynwes Jeſu Griſt.

PEN. XXII. Am Ddyledſwyddau Gwyr a Gwragedd yn gyffredinol y naill ir llall.

WEdi dangos yr Hyfforddiadau cyffredinol a berthynant i Griſtianogion megis Criſtianogion.

Yn awr y deuaf at Ddyledſwyddau nailltuol a berthynant i ti yn dy amryw a'th wahanrhedawl berthynaſau. Canys nid yw ddigon i ti wneuthur o honot gydwybod o Ddyledſwyddau Chriſtianogaeth yn gyffredinol, ond rhaid i ti hefyd fod yn gydwybodus yn cyflawni Dyledſwyddau neilltuol dy amryw berthynaſau, drwy yr hyn y cyfrennir rhyngthynt lawer o ddaioni y naill ir llall, ac y derbynnir hefyd y naill gan y llall; yn gymmaint a bod yr Apoſtol Paul wrth oſod ar lawr amryw Ddyledſwyddau perthynaſau, yn waſtadol yn eu dwyn hwynt tan dri o Bennau, ſef, Gwŷr a Gwragedd, Rhieni â Phlant, Meiſtriaid a Gweiſion; Mi a ganlynaf y Rheol hon, gan ddangos i ti ddyledſwyddau pob un or rhai'n.

Am Ddyledſwyddau Gwŷr a Gwragedd, fe ellir eu tynnu ir ddau Ben hyn. 1. Ir cyfryw rai ar ſydd gyffredinol ir ddau. 2. Ir cyfryw rai ar ſydd briodol a neilltuol i bob un ar ei ben.

Y Dyledſwyddau cyffredinol ac ar y naill ir llall yw y rhai hyn.

I. Caredigol ſerch y naill ir llall, Epheſ. 5. 25, 28, 33. Tit. 2. 4. Hyn yr wyfi yn ei alw yn Ddyledſwydd ar y naill ir llall, oblegid megis ac y mae 'r Gŵr i garu ei Wraig▪ felly y mae 'r Wraig i garu ei Gŵr. Cariad ſydd ddyledſwydd y mae pob Criſtion yn ei dylu iw gilydd, Câr dy Gymydog fel ti dy hun, medd ein Jachawdwr, Mat. 22. 39. Lle wrth Gymydog yr arwyddoceir pob gwr, a phob gwraig, yn gymmaint a'n bod ni yn rhwym i garu pawb, hyd yn oed ein gelynion, er mwyn Criſt. Eithr po agoſaf y mae rhai wedi eu cylymmu ynghŷd, mwyaf rhwymedig ydynt i gyflawni y Ddyledſwydd hon o gariad, ac i ymhelaethu yn hynny. Yn awr, pwy a gŷdgylymwyd ynghŷd mor gyfagos â Gŵr a Gwraig? ac am hynny fe ddylai fod rhyngthynt hwy garedigawl ſerch y naill ir llall, a'r cariad yr hwn a ddengys y naill ir llall a gynnhyrfa 'r llall i dalu 'r cariad hwnnw yn ôl drachefn, fal nad oes dim yn colli drwy gariad.

II. Cydfod a chyttundeb oddiallan. Hyn a ddylai fôd, cyn belled ac y mae 'n boſſibl, rhyngom â phâwb, Heb. 12. 14. Eithr yn enwedigol rhwng Gŵr a Gwraig, y rhai a gydgyſſylltwyd mor gyfagos. Canys heb fod cydfod a chyttundeb rhwng Gwr a Gwraig, pa gyſſur a ddichon na'r naill na'r llall ei gael yn ei hannedd? Y gwirionedd yw, fôd pob un yn byw yn fwy neu yn llai comfforddus yn ei dŷ, wrth fel y mae 'r cydfod ar cyttundeb yno.

O ran cynnal cyttundeb yn well rhwng Gŵr a Gwraig, cymmerwch yr ychydig Hyfforddiadau ymma.

1. Rhoddwch gais ar ddaroſtwng a churo i lawr bôb gwynniau o gynddaredd, y rhai ſy yn arferol o fod yn achlyſur o anghydfod ac ymryſon; yn enwedigol pan fyddo ûn mewn gwŷn, fe fydd yn ddoethineb ir llall arfer ymynedd, a dangos yſpryd addfwynaidd; canys pan yw'r ddau yn boethion ac yn ddiglon ar unwaith, yno y mae'r tân o gynnen yn debyg i gynnhyrchu ir cyfryw fflam ar na ddiffoddo yn ddiſwtta. Ac am hynny myfi a orchymynaf y rheol hon i bobl briodol, I ochelyd bod ill dau yn ddig a'r unwaith, eithr yn hytrach bydded ir naill fôd ir llall megis Telyn Dafydd, i lonyddu cynddaredd Saul.

2. Er bod tân o gynnen wedi ennyn gartref, etto na âd iddo dorri allan i dŷ dy gymydog; eithr bydd ſiccr o'i gadw o fewn dy barwydydd dy hun. Canys cael yr ydys drwy brawf yn rhy fynych, fod amrafaelion rhwng Gŵr a Gwraig unwaith wedi eu cyhoeddi ar lêd, yn anhaws eu gwneuthur i fynu.

3. Pan gotto dim amrafael▪ ymegnied pob un pwy un gyntaf a ddêl i geiſio heddwch a chymmod, canys hwy piau 'r glôd a ddechreuont yn gyntaf. Myfi a ddarllennais fôd ar ryw amſer amrafael rhwng dau o Philoſophyddion enwog▪ Ariſtippus ac Aeſchines▪ Ariſtippus ar y diwedd a ddaeth at Aeſchines▪ ac a geiſiodd heddwch a chymmod, a chŷd â hynny efe a ddywedodd, Cafia, er fy môd i yn hynaf, a'r hwn a gafodd y cam, etto myfi a geiſiais yr beddwch. Gwir yw, eb Aeſchines, ac am hynny mi a gydnabyddaf bŷth dy fôd ti yn ŵr mwy teilwng, canys myfi a ddechreuais y gynnen; a thitheu yr heddwch. Eithr pa nifer o honom ni ſy yn dyfod yn fyr o Ariſtippus (er nad oedd ond Philoſophydd o'r Cenhedloedd) yn hyn o ran, gan dybied mai gwradwydd yw dŷfod yn gyntaf i geiſio heddwch a chymmod?

III. Dyledſwydd arall y mae Gwt a Gwraig yn ei dylu y naill ir llall ydyw Gweddi. Hwy a ddylent weddio dros en gilydd, Drwy gydwybodus gyflawni yr hyn, y geill Gŵr a Gwraig fod yn gynnorthwyawl y naill ir llall ym mhob peth angenrheidiol i bob un o honynt, oblegid fod gweddi yn fôdd a ſancteiddiodd yr Arglwydd o ran caffael pob peth da yn gyſtal i ni ein hunain ac i eraill. Mae Coffadwriaeth am Iſaac, Weddio o hono ef ar yr Arglwydd dros ei wraig am ei bod hi yn amhlantadwy, a gwrando o'r Arglwydd arno ef; hynny yw, Yr Arglwydd a wrandawodd ei Weddi ef, ac a ganiattaodd ei erfynniad. Gen. 25. 21.

IV. Dyledſwydd arall arnynt iw gilydd yw, Rhagddarbodus of ofal am eneidiau eu gilydd.

1. Os bydd Gŵr neu Wraig credadwy wedi priodi un digrêd, hwy a ddylent arfer pob moddion a fedront i ynnill y llall, 1 Pet. 3. 1. 1 Cor. 7. 16. Ac os bydd un o honoch yn fôdd o droedigaeth y llall, mor gyfan-bûr y cyſſyllta hyn eich ſerchiadau y naill ir llall?

2. Os y Gŵr a'r Wraig hefyd a fyddant mewn Stât o Râs, hwy a ddylent fod yn wiliadwrus y naill dros y llall, megis i ragflaenu pechod yn eu gilydd, felly iw ddiwygio y ffordd oreu y medrant pan gwympo un o honynt hwy iddo, drwy rybudd prydlawn, ie a cherydd hefyd, oni waſanaetha rhybudd: Yn hyn y dylai Wr a Gwraig yn fwy ofalu am ddaioni eu gilydd y naill ir llall, nag ofni rhag rhoddi achos i ddigio.

Ac y mae 'n ddyledſwydd berthynaſol ar ſy yn ſefyll ar Wr a Gwraig, fod yn helpu ymlaen gynnydd grâs yn eu gilydd, megis drwy gydymddiddan yn fynych am bethau da; yn enwedigol am yr hyn a glywont drwy gyhoeddus Weinidogaeth y Gair; felly hefyd drwy ddyfal gyflawni dyledſwyddau-teuluaidd, yn enwedigol Gweddi. Er bôd y ddyledſwydd hon yn perthyn yn bennaf i'r Gŵr, etto fe ddylai 'r Wraig ddwyn hynny âr gôf iw Gŵr, os efe a'i hanghofia, a'i gynnhyrfu ef, os bydd ef yn ddiweddar.

V. Dyledſwydd arall ar y naill ir llall yw, Celu a chuddio gwendid eu gilydd. Nid oes na Gŵr na Gwraig heb eu gwendid; am hynny eich doethineb fŷdd celu hwunw, cyn belled ac y galloch gŷd â chydwybod dda. Ac mewn gwirionedd, ûn weithred a gorchwyl o gariad yw hon, ceifio cuddio a chelu gwendid y ſawl a garant. Mor feius gan hynny ydynt hwy y ſawl a gymmerant bob achlyſur i danu ar lêd wendid eu gilydd, ac yn fynych o weithiau a ddywedant gelwydd ar eu gilydd? Y bai hwn ſydd fwy o lawer o ran dau beth.

1. Am fod Gwr a Gwraig yn gwybod mwy oddiwrth wendid eu gilydd, ac o herwydd hynny os byddant hwy a'u meddwl cynddrwg, hwy a allant beri mwy o ogan ac anglod y naill ir llall, nac a ddichon neb arall.

2. O herwydd, o bob pleidiau eraill, hwynt hwy ydynt fwyaf rhwymedig i gelu gwendid eu gilydd, oblegid eu hundeb cyfagos.

PEN. XXIII. Am Ddyledſwyddau Gwyr iw Gwragedd.

WEdi dangos dyledſwyddau cyffredinol y naill ir llall yn perthyn yn gyſtal ir Gwr ac ir Wraig, yn awr y deuaf at ddyledſwyddau enwedigol a neilltuol yn perthyn i bob un o honynt ar ei ben.

Ac yn Gyntaf am ddyledſwyddau y Gŵr, y rhai a ellir eu cynnwys oll tan yr un gair ymma Cariad; canys hwnnw a gawn ni yn fynych wedi ei oſod ar lawr a chrybwyll am dano yn eglur megis dyledſwydd bennaf y Gŵr. Eph. 5. 25, 33. Col. 3. 19.

Y pethau neilltuol yn y rhai y dylei Wr ddangos ei gariad iw Wraig; yw y rhai hyn, ar cyffelyb.

1. Drwy roddi parch iddi megis ei gyfeilles a'i gŷdgymar; Y lle o'r hwn y cymmerwyd y wraig, ſef, ei yſtlys ef, lle y mae ei galon ef yn ſefyll, ſy yn arwyddocau cymmaint â hynny; canys y hi ſydd megis y Galon yn y corph, llawer mwy rhagorol nag un aelod arall tan y pen, a chan y mwyaf yn ogufuwch âr pen. Mae yn hynodol, pan wnaethpwyd y wraig, ni chymmerwyd mo honi allan o ben y gwr, am nad oedd hi i reoli arno ef; nac allan o'i droed ef, am nad oedd hi i fod yn ddaroſtyngedig iddo megis caethferch neu forwyn; ond allan o'i yſtlys, fel y gallei ef ei chymmeryd hi megis ei gyd gymmar a'i gyfeilles, yr hyn a ddylei efe ei wneuthur, gan yſtyried eu bod hwy yn gŷdgyfrannogion o lawer o ragorfreintiau enwedigol ar ſy yn gyffredinol ir ddau, gan eu bod yn Gyd-rieni ir unrhyw blant; Cyd-lywiawdwŷr yr un teulu, Cyd-gyfrannogion or unrhyw dda (o ran yr arfer o honynt) A Chydetifeddion grâs y bywyd, (os ydynt dduwiol) megis ac y mae Petr yr Apoſtol yn llefaru, 1 Pet. 3. 7.

2. Drwy ymhyfrydu ynddi. Hyn y mae 'r Gŵr doeth yn ei orchymmyn, yn Dih. 5. 19. Bydded fel ewig gariadus, ac fel iwrch hawddgar; gâd iw bronnau hi dy lenwi bob amſer, ac ymfodlona yn ei chariad hi yn oeſtadol, hynny yw, dyro dy ſerch arni, gan ei hoffi hi. Ac yn ddiammau, trwy nad elo gŵr tu hwnt i derfynau gweddeidd-dra a ſobrwydd, ni ddichon bôd ei ſerch ef tu ag at ei Wraig yn rhŷ ormod. Nid yw dy Wraig di yſgatfydd mor lândeg, nac mor dirion ynddi ei hun, ac yw rhai gwragedd eraill. Er hynny megis ac y mae Rhieni yn caru ac yn hoffi eu plant eu hunain, nid cymmaint oblegid eu bôd hwy yn dêg yr olwg, yn ſynhwyrol, neu 'r cyffelyb, eithr or herwydd mai eu plant hwy ydynt; felly y dylit titheu hoffi dy Wraig, nid cymmaint oblegit ei bôd hi yn lân o brŷd, yn ddoeth, neu 'r cyffelyb: eithr o herwydd mai dy Wraig yw hi, ſef y Wraig a appwyntiodd yr Arglwydd i ti, gan goelio mai hi yw 'r Wraig gymmhwyſaf i ti â'r yr hon y dylit ymfodloni.

3. Drwy ei thrin hi yn addfwyn. Rhaid yw ir Gŵr ymddwyn yn addfwyn ac yn dirion ym mhob peth tu ac at ei Wraig. Yr addfwynder ymma a annogir gan yr Apoſtol dan y Bai gwrthwyneb iddo, ſef, Chwerwedd; canys medd efe, Y Gwŷr, cerwch eich Gwragedd, ac na fyddwch chwerwon wrthynt, Col. 3. 19. Lle y goſodir Chwerwedd yn wrthwyneb i addfwynder, tirionder, cyfeillgarwch, a'r cyffelyb. Y mae 'n rhaid gan hynny i ymadrodd ac ymddygiad y Gŵr tu ag at ei Wraig fôd mewn mawr laryeidd-dra ac addfwynder; os addyſga efe hi, rhaid i hynny fôd gyd â phôb addfwynder a llaryeidd-dra; os gorchymyn ef ddim iw wneuthur, hynny a ddylei fôd drwy fath ar ddymuno; ni ddylei efe mor bôd yn rhŷ bryſur yn gorchymmyn; os argyoedda efe hi, rhaid bôd hynny gŷd â chymmaint oll o addfwynder â llaryeidddra ac a ddichon fod.

Cweſt. A ydyw 'n gyfreithlon i Wr daro, neu guro 'r Wraig?

Atteb. Er bod ir Gŵr beth Awdurdod ar ei Wraig▪ etto nid oes dim yn dangos fod ganddo ef allu neu rydddid ar hynny iw churo hi.

1. Canys yn gyntaf, nid ydym ni yn cael mo hynny nac yn orchymynnedig nac yn ganmoledig i ni yn yr Scrythyrau.

2. Pa ffrwyth a ellir ei ddiſgwyl oddiwrth fôd Gŵr yn curo ei Wraig? ond talu yn ôl ddyrnodiau a chrippiadau, hyd eithaf ei nerth hi. Canys hyn ſydd ddigon ſiccr, os gŵr nid oes ganddo ddim awdurdod ar un arall, a deru un, hwnnw a drû yn ei erbyn ef, ac a wnaiffiddo bob drwg ar a allo. Weithian gan hynny gan nad oes un rheſwm i beri i Wragedd goelio, fôd gan eu Gwŷr mor fâth awdurdod arnynt hwy, ac iw curo am eu beiau; pa obaith ſydd y cyd-ddygant, hwy a hynny yn oddefgar, ac y gwelleir hwynt drwyddo? neu yn hyttrach▪ onid ydyw yn fwy tybygol y bŷdd iddynt hwy nid yn unic godi yn eu herbyn hwynt, eithr os gallant, hwy a feiſtrolant ar eu Gwŷr, a bŷth o hynny allan hwy a daflant ymmaith bob ymoſtyngiad iddynt?

〈1 page duplicate〉 〈1 page duplicate〉

PEN. XXIV. Am Ddyledſwyddan Gwragedd.

WEdi dangos Dyledſwyddau Gwŷr tu ag at eu Gwragedd, yn awr y deuaf i ddangos Dyledſwyddau Gwragedd tu ag at eu Gwyr.

Megis ac mai 'r pen dyledſwydd o ran y Gwr ydoedd Cariad, felly y ddyledſwydd bennaf o ran y Wraig yw ymoſtyngiad; tan yr hyn y mae bagad o bethau neilltuol yn gynnwyſedig, Eph. 5. 22.

Ymoſtyngiad Gwraig ir Gwr ſy yn arwyddocau dau beth.

1. Ar iddi gydnabod â Goruchafiaeth yn ei Gŵr.

2. Ar iddi arfer y cyfryw ddyledſwyddau ar ſydd yn tarddu oddiwrth y cydnabod â'r goruchafiaeth hwnnw.

1. Y cyntaf nid yw yn unic yn ddyledſwydd, ond yn ſail yr holl ddyledſwyddau eraill pa rai bynnac; canys nes cael or Wraig gyflawn fodlondeb ynghylch goruchafiaeth ei Gŵr priod, ni chyflawna hi un ddyledſwydd megis ac y dylei. Am hynny y dylei Wragedd ddyſcu y pwngc ymma yn y man cyntaf, ſef, fod eu Gwŷr yn oruchaf arnynt; yr hyn ſy yn eglur yn ymddangos,

1. Wrth drefn y Greadigaeth. Y gŵr a greuwyd yn gyntaf, ac ar hynny a gafodd yr Anedigaeth-fraint.

2. Wrth Ordinhâd Duw, yr hwn a ddywedodd wrth y Wraig, dy ddymuniad fydd at dy ŵr, ac efe a lywodraetha arnat ti, Gen. 3. 16.

3. Wrth yr enwau a'r titlau a roddir ir gŵr yn yr Scrythur, y rhai ſy yn arwyddocau goruchafiaeth ynddo ef, megis Arglwydd, 1 Pet. 3. 6. Lbywodraethŵr, Dih. 2. 17. Pen, 1 Cor. 11. 3. ar cyffelyb. Caniattau yr ydwyf yn wîr nad oes ond ychydig iawn o anghydweddwch, ac anghyffelybrwydd bychan rhwng Gŵr a Gwraig, a nhwythau ill dau yn llywodraethwŷr yr unrhyw Deulu, yn Rhieni ir un Plant, a chydetifeddion grâs y bywyd, etto gan ddarfod i Dduw ordeinio ymddaroſtyngiad o dû'r Wraig mor eglur, fe ddylid ei gydnabod.

II. Megis ac y dylei'r Wraig gydnabod â goruchafiaeth yn ei Gŵr a'i roddi iddo, felly y dylei hi arfer y cyfryw ddyledſwyddau ar ſy yn tarddu ac yn goferu oddiwrth y cydnabod âg ef, y rhai a ellir eu dwyn ir tair hyn o geingciau neilltuol.

1. Anrhydedd. Hyn y mae yr Arglwydd yn ei ofyn gan bob rhai iſelrâdd tu ag at y rhai Uchelrâdd, yn y pummed Gorchymmyn, ac am hynny dyledſwydd yw hi yn perthyn i bob rhyw Wragedd o ran eu Gwŷr priod, y rhai ydynt oruchaf arnynt, megis eu Harglwyddi, eu Llywodraethwŷr, a'u Pennau. Yr Anrhydedd hwn a ddylei Wragedd ei ddangos,

1. Drwy eu gwaith yn gwneuther cyfrif oddifewn o'u Gwŷr priod, gan eu barnu yn deilwng o anrhydedd er mwyn eu lle, am eu bod yn VVŷr iddynt, pa un bynnac fyddont ai cyfoethoccach a'i tlottach: ai hynach ai ievangach nâ hwy eu hunain.

2. Drwy eu parch iddynt oddiallan, yr hwn a ddylent eu eglurhau drwy eu parchedig ymddygiad, a'u hymadrodd, gan roddi iddynt y cyfryw enwau ar ſy yn arwyddocau goruchafiaeth, ac arnynt flâs o barchedigaeth.

2. Caingc arall o ymddaroſtyngiad y Wraig, yw Addfwynder, yr hyn a ddylei hi ei ddangos. Megis drwy gymmeryd ei hargyoeddi gan ei Gwr yn llonyddaidd, Felly hefyd drwy fod yn ewyllyſgar i gymmeryd ei chynghori gan ei Gŵr, gan fod yn barod i ddilyn ei gyngor da ef: etto os oes gan y Wraig olwg craffach, a'i bod yn canfod yn well nâ'i Gŵr yr hyn a orchymmynnodd Duw, er nas gall hi mor Ymawdurdodi ar ei Gŵr, 1 Tim. 2. 12. etto hi a all, a rhaid yw iddi mewn pob goſtyngeiddrwydd ei berſwadio a'i gynghori ef ir hyn ſydd dda. A dedwydd yw 'r Gŵr hwnnw (os medr ef ganfod ei ddedwyddwch ei hun) ym mynwes yr hwn y rhoddes yr Arglwydd gynghorwraig mor ddaionus.

3. Caingc arall o ymddaroſtyngiad y Wraig, yw Ʋ fudd dod; ac mewn gwirionedd dymma y rhan bennaf o'r ymoſtyngiad hwnnw, y mae yr Apoſtol yn ei ofyn gan Wragedd iŵ Gwŷr, Y gwragedd ymoſtyngwch i'ch Gwŷr priod, Epheſ. 5. 22. A'r Apoſtol Petr ſy yn gorchymmyn y ddyledſwydd hon i Wragedd, drwy ſiampl Sara, yr hon a ufuddhaodd i Abraham, 1 Pet. 3. 6.

Fe ddylei Wragedd eglurhau eu hufudd-dod iw Gwŷr priod.

1. Drwy fôd yn barod ac yn ewyllyſgar i wneuthur yr hyn a ofynno eu Gwŷr ganddynt, ac a fo cyfreithlon a rheſymol.

2. Drwy ymattal rhag gwneuthur dim ar ſy yn perthyn i awdurdod eu Gwŷr, heb gael eu cennad hwy yn neillduol, neu or lleiaf yn gyffredinol.

Am fâth yr ufydd-dod ſydd ir Wraig iw roddi ir Gŵr, mae'r Apoſtol yn ei oſod ef ar lawr mewn dau o ymadroddion, Megis i'r Arglwydd, ac yn yr Arglwydd, Epheſ. 5. 22. Col. 3. 18.

Mae'r cyntaf yn dwyn ar ddeall i ni, mai rhaid yw i ufudd-dod Gwragedd fod yn ufudd-dod cydwybodus, hynny yw, mewn ufudd-dod i Dduw, iw Ordinhâd ai Orchymmyn ef, yr hwn ſydd yn ei gofyn hi ganddynt; ac fel hyn y bydd eu hufudd-dod hwynt iw Gwŷr yn waſanaeth cymmeradwy gan Dduw.

Yr ymadrodd olaf, yn yr Arglwydd, ſy yn dwyn ar ddeall i ni, mai rhaid yw i ufudd-dod y Gwragedd fod ym mhôb gorchymynnion cyfreithlon, ſef, y rhai nî bônt yn cyrrhaeddyd at ddim yn erbyn Ewyllys Duw; yn gymmaint ac os gorehymmyn Gwŷr ddim yn erbyn datcuddiedig Ewyllys Duw, nid yw eu Gwragedd hwynt rwym i ufuddhau iddynt: Am fôd awdurdod eu Gwŷr yn ddaroſtyngedig i awdurdod Duw, ac y mae yn rhaid ir awdurdod ddaroſtyngedig bob amſer roddi lle ir awdurdod goruchaf. Ac am hynny os o ran parch iw Gwŷr, neu rhag eu hofn hwynt yr ufyddhâ'r Gwragedd i un gorchymmyn anghyfreithlon, gan wneuthur▪ yr hyn ſydd ddrwg, ni bydd gorchymmyn eu Gwŷr yn ddadl dda yn y bŷd, llai o lawer yn eſcus digonol iw roddi troſtynt.

PEN. XXV. Am Ddyledſwyddau Rhieni.

WEdi dangos Dyledſwyddau Gwŷr a Gwragedd yn awr y deuaf i ddangos Dyledſwyddau Rhieni a Phlant.

Dyledſwyddau a berthynant i Rieni o ran eu Plant, yw y rhai hyn.

I. Edrych am gael o honynt eu derbyn i mewn ir Eglwys drwy Fedydd mewn amſer cyfaddas, ſef, ar ben ychydig ddyddiau ar ôl eu geni. Gorchymynnwyd ir Iddewon enwaedu eu plant ar yr wythfed dydd, Gen. 17. 12. Eithr er dyfod o'r Bedydd yn lle yr Enwaediad, fel y mae'r Apoſtol yn arwyddocau, Col. 2. 11, 12. etto nid ydym ni yn awr dan yr Efengyl yn rhwym gyfyng-gaeth ir dydd hwnnw; ac er hynny oddiwrth y gorchymmyn hwnnw a roes Duw ir Iddewon, ni a allwn gaſglu yn ddiammeu, y gellir ac y dylid bedyddio Plant Criſtianogion ar ben ychydig ddyddiau ar ôl eu geni.

II. Eu dwyn hwynt i fynu yn ofn ac addyſc yr Arglwydd; y ddyledſwydd hon yn enwedigol y mae 'r Apoſtol Paul yn ei hyrddu ar dadau a Mammau, A chwithau dadau, medd efe, maethwch eich plant yn addyſc ac athrawiaeth yr Arglwydd, Epheſ. 6. 4. Gedwch i'ch gofal pennaf fôd, nid pa fôdd iw gwneuthur hwynt yn gyfoethogion, ond yn grefyddol, pa fôdd i weithio pur ofn Duw yn eu heneidiau hwynt. fal megis ac y darfu i Dduw o'i anfeidrol ddaioni eu gwneuthur hwy yn blant i chwi drwy Genhedliad naturiol, felly y dylech chwithau ymegnio a gwneuthur eich goreu ar eu gwneuthur hwynt yn Blant iddo ef, trwy dduwiol a chrefyddol ddygiad i fynu. Awſtin yn ei bummed Llyfr o Gyffeſſion, wrth lefaru am ei fam Monica, ſy yn dywedyd, Ddarfod iddi eſcor o ran ei anedigaeth yfprydol ef mewn mwy gofid a gofal, nag o ran ei anedigaeth naturiol. Ac mewn gwirionedd y cyffelyb ofal a gofid a ddylei fôd ym mhob Rhieni tu ag at eu Plant. Heb dybied mai digon iddynt eu dwyn hwynt i fynu i ryw Gelfyddyd dda, drwy yr hyn y gallont fyw ddŷdd a ddaw: Eithr rhaid yw iddynt hefyd eu dwyn hwynt i fynu yn ofn Duw, gan ddyſcu iddynt ei waſanaethu ef ymma felly, fel y gallont fyw gydag ef yn y Nefoedd yn dragwyddol.

O ran eich cymmorth yn hyn yn well cymmerwch yr ychydig Hyfforddiadau ymma.

1. Addyſcwch hwynt ym Mhrifbyngciau Crefydd, drwy ddyſcu iddynt ryw Gatechiſm da, yr hyn a ddylid ei gyflawni yn fynych oni wneir beunydd, pe rhôn na wnelir ond ychydig ar unwaith, i ragflaenu blinder yn eich plant.

Cweſt. Pa cyn gynted y dylem ni ddechreu dyſcu ein plant?

Atteb. Pan allont ac y medront ddyſcu dim ar ſydd ddrwg, mae hi yn llawn amſer i ddyſcu iddynt ryw beth ar ſydd dda. Solomon a ddywaid, Pan oedd ef yn ievangc ac yn dyner, ei dad ai dyſcei. Dih. 4. 3, 4. A gwneuthur o'i fam ef felly hefyd, chwi a ellwch ddarllen yn y bennod olaf o lyfr y Diharebion.

2, Dyſcwch hwynt mewn prŷd yn y rhan weithredawl o Griſtianogaeth, drwy alw arnynt yn fynych i ddarllen yr Scrythyrau; beunydd i offrwn i fynu Aberth boreuol a phrydnawnol o weddi a moliant i Dduw; yn waſtadol i roddi diolch o flaen prydau bwyd, ac ar eu hôl, yn ofalus i ochelyd pob pechodau adnabyddus, ac yn ddiwyd i gyflawni pob dyledſwydd wybyddus, a hynny o ran cydwybod. Hyn a ganmolodd yr Arglwydd yn Abraham, Mi a'i hadwaen ef, medd Duw, y gorchymmyn efe iw Blant, ac iw dylwyth âr ei ôl, gadw o honynt ffordd yr Arglwydd gan wneuthur cyfiawnder a barn, Gen. 18. 19.

3, Dygwch hwynt gydâ chwi ir Ordinhadau cyhoeddus, cyn gynted ac y medront gofio dim ar a glywant. Pan ddarllennodd Joſuah eiriau'r Gyfraith ger bron Cynnulleidfa Iſrael, fe ddywedir yn eglur, fod y gwragedd a'r plant ym mhlith y gwŷr, Joſ. 8. 35.

4. Holwch eich plant gartref ynghylch yr hyn a glywſant hwy yn y Cynnulleidfa gyffredin, a rhowch gais ar ci wneuthur ef yn amlyccach ac yn eglurach iw deallwriaeth hwynt.

5. Byddwch yn fynych yn llefaru ger eu bronnau hwynt am y pethau mowrion a wnaeth yr Arglwydd er mwyn ei Eglwys ai bobl, gynt ac yn eich dyddiau chwithau. Hyn a orchymynnodd yr Arglwydd i Rieni yr Iſraeliaid ei wneuthur iw plant, a'r hyn y cawn ni eu bôd hwy felly yn arfer o'i wneuthur, Joſ. 4. 6. Pſal. 78. 4, 5, 6. Megis ac y mae coffadwriaethau da gan blant yn gyffredinol, felly y maent hwy yn rhagorol i gofio hiſtoriau.

6. Byddwch ſiamplau o radlonrwydd a duwioldeb i'ch plant. Canys y gwirionedd yw, y mae grym mawr mewn Ecſamplau i dynnu eraill naill a'i at dda ai at ddrwg. Ac yn arferol, naturiaeth Plant yw dilyn eu Rhieni; Ac am hynny pa fodd y mae 'n perthyn i Rieni edrych ar eu ffŷrdd a'u helyntiau, yn enwedigol pa fodd yr ymddygont ger bron eu Plant y rhai ydynt dueddol iawn i ddilyn eu ſiamplau hwy? Oh na feddyliai Rieni yn ddifrifol am hyn, fel y gallei yr yſtyriaeth o hyn eu galw hwy yn ôl oddiwrth bob helyntiau gorwag ac annuwiol▪ rhag iddynt drwy eu drwg eu drwg ſiampl wneuthur eu plant yn blant uffern y dau cymmaint mwy, nac a oeddynt wrth naturiaeth.

7. Byddwch ſiccr nad anghofioch weddio ar Dduw beunydd droſtynt hwy, yn enwedigol ar iddo ef eu cynnyſcaeddu hwynt ag iachuſawl a ſancteiddrym radau, fal megis ac y cynnyddant mewn oedran, y gallont hwy felly gynnyddu mewn grâs, ac yngwybodaeth ein Harglwydd a'n iachawdwr Jeſu Griſt. Ac o ran eich annogaeth gwybyddwch, Mai anfynych y mae Plant o lawer o weddiau yn pallu, neu yn prifio yn ddrwg. Mae rhieni yn ofalus yn gyffredinol am dryſori cyfoeth a golud iw plant, oh na byddent hwy mor ofalus a thryſori tryſor o weddiau droftynt yn y Nefoedd, yr hyn yn ddiammeu a ddigwydd i fôd yn gynnyſcaeth oreu i'w plant hwy.

Oh na byddei i bob Rhieni fel hyn wneuthur eu goreu ar ddwyn eu plant i fynu yn ofn ac addyſc yr Arglwydd, fel megis ac yr oeddynt hwy yn offerau iw cenhedlu hwynt yn y cnawd, y gallant hwy felly fôd yn offerau iw cenhedlu hwynt yn y ffŷdd! Yr hon yw 'r ddyledſwydd bennaf ar ſy yn ſefyll ar Rieni tuagat eu plant.

III. Dyledſwydd arall yw, Darparu dros gyrph eu plant, yn gyſtal a thros eu heneidiau. Hyn y mae 'r Apoſtol yn ei arwyddocau, 1 Tim. 5. 8. lle y mae ef yn dywedyd, Od oes neb heb ddarbod dros yr eiddo, ac yn enwedig ei deulu, efe a wadodd y ffydd, a gwaeth yw nâ'r di-ffŷdd, ſef, yn hyn o ran, o herwydd ei fôd ef wrth oleuni nattur yn gwybod fod hon yn ddyledſwydd. Ond etto cymmer ofal rhag attal dy law oddiwrth weithredoedd o gariad, o herwydd bod llawer o blant, nagê yn hytrach po mwyaf fo gennit o blant, haelach y dylit ti fôd, fel y gallo yr Arglwydd felly ddyblu ei fendithion arnat ti a'r eiddot; Hâd y trugarog, medd y Pſalmydd, a fendithir; Ac medd yr Apoſtol, yr hwn ſydd yn hau yn helaeth, a fêd yn helaeth, Pſal. 37. 26. 2 Cor. 9. 6.

IV. Dyledſwydd Rhieni yw, Argyoeddi eu plant pan unelont ar fai, drwy yr hyn y gellwch chwi eich gwaredu eich hunain oddiwrth euogrwydd pechod eich plant, a rhagflaenu llawer o ddrwg yn eich plant. Canys yn ddiddadl y ddifyg o hyn ſydd un achos enwedigol o gymmaint annuwioldeb a halogrwydd mewn bagad o blant.

V. Prŷd na thyccio argyoeddiad, chwi a ddylech eu ceryddu a'u coſpi hwynt am eu beiau. Y ddyledſwydd ymma y mae 'r Scrythur yn fynych yn ei dirio ar Rieni; Cerydda dy fab tra fyddo gobaith; ac nac arbeded dy enaid ef iw ddifetha; neu fal y darllen rhai y Gair, er iddo weiddi, Dih. 19. 8. Gan arwyddocau, y dichon gwaith y Tâd yn arbed ei blentyn, dueddu at ei ddiniſtr ef, neu fel yr arferwn o ddywedyd, ei ddwyn ef ir Crôcbren, yn gymmaint ac y dichon gormod o dynerwch fod yn greulonder o'r mwyaf yn y diwedd. Hên Dâd yn yr Eglwys ſydd yn adrodd hiſtori arw am ŵr ieuangc, arfer gynnefinol yr hwn pan ddigwyddei i ddim ei groeſi ef, ydoedd regu a chablu, ac heb gael cerydd dyledus am hynny, efe a barhaodd yn yr yſtod ddrygionus honno hyd ddydd ei farwolaeth; ac fel y mae 'r hiſtori yn dangos, y cythrael a welwyd yn myned ag ef ymmaith. Eithr yn hyn y mae dau fai rhŷ anafus iw gochelyd yn ofalus, ſeſ, Tynerwch, a Thoſtrwydd. Megis na ddylei Rieni fôd yn rhŷ-eſmwyth tu ag at eu plant, yr hyn oedd fai Eli, am yr hyn y digwyddodd barnedigaethau toſt iddo ef a'i blant, 1 Sam. 2. 31, 32. Felly hefyd ni ddylent hwy mor bôd yn rhŷ-dôſt yn ceryddu eu plant, fel y mae rhai, heb yſtyried na 'r bai, nac oedran, neu naturiaeth eu plant. Am hynny yr Apoſtol ſydd yn rhoddi y cyngor ymma i Rieni, Na yrrwch eich plant i ddigio, ac na chyffrowch hwynt, Eph. 6. 4. Col. 3. 21.

VI. Dyledſwydd arall yw, Dwyn eu plant i fynu mewn thyw alwedigaeth oneſt, gan fod hynny yn fôdd cyffredinol, megis i ragflaenu ſeguryd, yr hwn yw gwenwyn ieueagctid, felly hefyd i wneuthur iddynt allu byw yn y bŷd, a bod yn waſaneuthgar ir deyrnas y bônt byw ynddi. Yn dewis galwedigaeth, rhaid fyddei yſtyried, megis gallu a chymmhwyſder y plant, felly hefyd naturiaeth a thueddfryd plant, gan ddalſulw yn ofalus at ba Alwedigaethau y mae eu tuedd hwynt yn fwyaf.

VII. Darparu Dyweddion a Phriodaſau cymmwys iw plant, yr hyn yw 'r môdd a ſancteiddiodd yr Arglwydd o ran cadw eu cyrph hwynt yn ddiwair ac yn ddihalog. Hyn a roddes yr Arglwydd yn Orchymmyn iw bobl gynt, drwy ei Brophwyd Jeremi, Pen. 29. 6. gan ddywedyd, Cymmerwch wragedd i'ch meibion, a rhoddwch eich merched i wŷr. Yn dewis Gŵr neu Wraig, fe ddylei Rieni wneuthur mwy cyfrif o dduwioldeb a doethineb, nac o olud a chyfoeth, canys drwy hynny y parant hwy ddedwyddwch mawr iw plant yn eu priodaſau.

PEN. XXVI. Am Ddyledſwyddau Plant.

WEdi dangos Dyledſwyddau Rhieni tu ag at eu Plant, yn awr y deuaf i ddangos Dyledſwyddau Plant tu • g at eu Rhieni, yr hyn a ellir ei ddwyn i dri o bennau, ef, 1, Ʋfudd-dod. 2. Anrhydedd. 3. Diolchgarwch.

I. Ʋfudd-dod, hyn a ddwys annogir yn fynych yn yr Scrythur megis y ddyledſwydd bennaf a berthyn i Blant tu ag at eu Rhieni. Eu Hufudd-dod hwy a ddylid ei ddangos allan,

1. Drwy ymroddi yn llawen iw Heirchion a'u Gorchymmynnion hwy, gan fôd yn barod i wneuthur yr hyn a ofynnont ganddynt, a hynny er mwyn cydwybod, ie i orchymmyn Duw, yr hwn ſydd yn gofyn y ddyledſwydd hon oddiar eu dwylo hwynt; canys medd yr Apoſtol, Col. 3. 20. Y Plant, ufyddhewch i'ch rhieni ym mhôb peth; canys hyn ſydd yn rhyngu bôdd ir Arglwydd yn dda. A thrachefn, Epheſ. 6. 1. Y Plant ufyddhewch i'ch rhieni yn yr Arglwydd, canys hyn ſydd gyfiawn. Yn y man cyntaf, y mae ym mhôb peth. Yn yr olaf, y mae yn yr Arglwydd; wrth yr hyn yr arwyddoceir, mai rhaid iw i Ufydd-dod Plant fôd ym mhôb peth oneſt a chyfreithlon, a fo 'n cyttuno â Gair Duw; yn gymmaint a phe gorchymmynnei eu Rhieni iddynt wneuthur dim yngwrthwyneb i Air Duw; yn hynny y mae 'n rhaid iddynt ufuddhau i Dduw, ac nid iw Rhieni. Canys nid yw Plant rwym i ufyddhau iw Rhieni daiarol ddim pellach, nag y gallo gŷdſefyll gŷd ag ufydd-dod i Dduw eu Tâd nefol.

2. Plant a ddylent eglurhau eu Hufydd-dod iw Rhieni, drwy wrando ar eu haddyſc dda hwynt. A hitheu yn ddyledſwydd Rhieni fôd yn dyſcu eu plant, mae yn rhaid bôd yn ddyledſwydd plant fod yn gwrando arnynt, ac ufyddhau iw hathrawiaethau da hwynt, yr hyn y mae Solomon yn ei ddirio ar blant, Dih. 1. 8. Fy mab, medd ef, gwrando addyſc dy Dâd, ac nac ymado â chyfraith dy fam. Megis ac y dylei blant wrando ar addyſc dda eu Rhieni ym mhôb peth, felly yn fwy enwedigol mewn dau beth,

1. Yn dewis eu Galwedigaethau.

2. Yn dewis eu Dyweddio • .

1. Y cyntaf ſydd ganmoledig yn yr Scrythur drwy arfer profedic plant duwiol, megis Jacob, Samuel, Dafydd, ac eraill. Gen. 28. 2. 1 Sam. 1. 28. 1 Sam. 17. 15. Ac yn ddiammeu, gan fôd Rhieni yn foddion o ddwyn eu plant i fynu yn y bŷd, nes eu bôd yn gymmwys i Alwedigaethau, a hynny nid heb ofal a thraul mawr, onid yw o'r fath gymmhwyſaf a chyfiawnaf iw gair a'u cyngor hwy gael eu cymmeryd, yn dewis eu Galwedigaeth a'u helynt o fywyd?

2. Ac megis yn eu Galwedigaethau, felly hefyd yn eu Priodaſau, ac nid i briodi heb eu cydſynniad hwy, yr hyn y mae hyd yn oed goleuni nattur yn ei ddyſcu, a Duw ei hun yn ei orchymmyn, pan yw ef yn rhoddi ſiars ar Rieni, I roddi eu merched i wŷr, ac i gymmeryd gwragedd iw meibion, Deut. 7. 3. Yr hyn ſydd o anghenrhaid yn arwyddocau, na ddylei blant gymmeryd Gwragedd neu Wŷr iddynt eu hunain heb, (yn enwedic yngwrthwyneb i) gydſynnied eu Rhieni. Ac am hynny y cyfryw blant ar a anturiant ymgyſſylltu mewn Priodas heb gydſynniad eu Rhieni, pa fôdd y gallant hwy ddiſgwyl ddim bendith oddiwrth Dduw? ie mae iddynt achos yn hytrach i ofni melltith Dduw arnynt hwy a'u hiliogaeth. Pa fôdd y ſyrthiodd melltith Dduw ar Eſau, a'i hiliogaeth, oblegit • ddo briodi yn erbyn cydſynniad ei Rieni, gan gymmeryd • ddo ei hun Wragedd, y rhai oeddynt chwerwder yſpryd i Iſaac • c i Rebecca? Gen. 26. 34, 35.

II. Dyledſwydd arall ar y mae plant yn ei dylu iw • hieni, yw Anrhydedd a Pharch. Hyn y mae 'r Arglwydd • n ei ofyn mewn ymadroddion eglur gan bob plant yn y • ummed Gorchymmyn, Anrhydedda dy Dâd ath fam. Yr • nrhydedd a'r Parch ymma ſydd raid i Blant ei egluro,

1. Drwy ddiſtawrwydd gwyledd ger bron eu Rhieni, heb • od yn bryſur i lefaru yn ei gŵydd hwynt nes cael cen •• d genthynt.

2. Drwy eu hymadroddion goſtyngedig, gan lefaru wrthynt • ewn goſtyngeiddrwydd a pharch, gan roddi iddynt en • au cymmwys, megis Tâd, Syr, a'r cyffelyb.

3. Drwy ymddygiad parchedig, yr hwn a ddylent hwy ei dangos drwy ymbennoethi, ymgrymmu eu corph, ſefyll • r eu bronnau, a'r cyffelyb. Joſeph, er ei fod wedi ei • derchafu yn uchel, etto pan ymddangoſodd ger bron ei Dâd, a'i ddau fâb gŷd ag ef, yr Scrythur a ddywaid, efe • ymgrymmodd i lawr ar ei wyneb, Gen. 48. 12. Ie er bôd ei Dâd yn ddall drwy henaint, ac am hynny ni allai ganfod • barch a ddangoſodd ei fab iddo ef, etto er hyn oll efe a ymgrymmodd i lawr. A phan glybu Solomon am ddyfodiad ei fam, yr Scrythur ſy yn dywedyd, Efe a gododd oddiar yr Orſeddfaingc iw chyfarfod hi, ac a oſtyngodd iddi, a hi a eiſteddodd ar ei ddeheulaw ef, a hyn oll yn arwydd o'i barch ef iddi, ac i roddi ſiampl dda i eraill. 1 Bren. 2. 19.

III. Dyledſwydd arall y mae Plant yn ei dylu iw Rhieni, yw Diolchgarwch, ſef, diolchgar dalu eu cariad a'u gofal hwynt yn ôl, yr hyn y mae yr Apoſtol yn ei ofyn gan bob plant mewn ymadroddion eglur, ſef, Talu'r pwyth iw rhieni; canys hynny, medd efe, ſydd dda a chymmeradwy ger bron Duw, 1 Tim. 5. 4. Y talu 'r pwyth ymma a ellir ac a ddylid ei eglurhau amryw ffyrdd. Megis,

1. Drwy eu porthi hwynt yn ôl eu heiſiau, os Duw a ddyru'r Gallu. Ymarfer Joſeph yn hyn a oſodir ger ein bronnau megis Portreiad, yr hwn ac yntef mewn hawddfŷd, a'i Dâd mewn diffyg, yn gyntaf a anfonodd ŷd iddo yn rhâd allan o'r Aipht, ac ar ôl hynny a ddanfonodd amdano ef ir Aipht, ac yno y cyfrannodd efe iddo ŷd yn helaethlawn a phôb peth angenrheidiol arall; canys y mae'r text yn dywedyd, Joſeph hefyd â gynhaliodd ei dâd a'i frodyr, a holl dylwyth ei dâd â bara, yn ôl eu teuluoedd, Gen. 47. 12. Ac fe gofir am Ruth, na ddarfu iddi hi yn unic loffa i Naomi ei Chwegr, eithr â chenthi fwyd a roddeſid iddi gan weiſion Boaz o ran ei llonnychu, hi a roddodd iw mam yr hyn a weddillaſei hi, wedi cael digon, Ruth. 2. 18. Mi a ddarllennais am ferch, yr hon yr oedd ei Thâd wedi ei farnu iw newynu i farwolaeth, ac a • hynny ni oddefid i nêb ddwyn bwyd iddo, hi a roddes ei bronnau ei hun iddo ef iw ſugno. Mor feius gan hynny, ie mor annatturiol ydyw'r cyfryw Blant, y rhai y mae eu Rhieni yn Dlodion, a nhwythau yn gallu eu porth • hwynt, er hynny a oddefant iddynt fôd mewn eiſiau o bethau angenrheidiol? Sanct Joan a ddywaid, Nâd oe • mo gariad Duw yn aros ynddo ef, yr hwn ſydd yn cae ei doſtur • oddiwrth ei frawd, 1 Joan 3. 17. Pa fodd gan hynny y gall ef aros yn y Plentyn hwnnw, yr hwn a gaeo ei doſtur • yn erbyn ei Dâd neu ei fam ei hun? Yr hwn a chanddo nid yn unic ddigonolrwydd, ond hefyd helaethrwydd o bethau 'r bŷd, ſy yn goddef iw Rieni fôd mewn diffyg o bethau angenrheidiol?

2. Drwy garu eu Rhieni; Ac mewn gwirionedd y cariad yr hwn ſydd gan Rieni iw Plant, ac a eglurhaſant yn eu dwyn hwy i fynu yn y bŷd, a ddylei drwy gyfraith o uniondeb gynnhyrfu mewn Plant gariad iw Rhieni; Am fod cariad yn haeddu cariad.

3. Drwy guddio a chelu eu gwendidau hwynt, yr hyn a eglurhâ wirionedd eu cariad hwy iw Rhieni, ac a bair fendith Dduw arnynt. Darllen yr ydym ni fendithio Sem a Japheth am hyn, o herwydd na fynnent hwy weled noethni eu Tâd, pan ydoedd ef yn feddw yn gorwedd wedi ymnoethi ynghanol ei Babell. A Cham, am ddatcuddio a mynegi noethni ei Dâd, a felltithiwyd gan Dduw. Megis gan hynny ac y mynnei Blant ochelyd melltith Cham, bydded iddynt yn ofalus ymochelyd rhag pechod Cham, gan ymattal rhag tanu âr lêd wendid eu Tâd, Gen, 9. 22, 23, 24, &c.

PEN. XXVII. Am Ddyledſwyddáu Meiſtriaid.

Y Pen olaf o berthynaſau Teulu yw Meiſtr a Gweiſion. Dyledſwyddau a berthynant i feiſtreid tu agat eu Gweiſion a ellir eu dwyn dan ddau o Bennau.

1. Y cyfryw ar a berthynant i Gyrph eu Gweiſion.

2. Y cyfryw ar a berthynant i Eneidiau eu Gweiſion.

Dyledſwyddau Meiſtreid tu ag at Gyrph eu Gweiſion, ydynt

1. Darparu dillad cymmwys iddynt, y cyfryw ac a'u clydháo bwynt yn erbyn toſtrwydd yr hîn. Fy meddwl yw, od oes arnynt rwym i geiſio dillad iddynt, fel y mae cyflwr bagad o Brentiſiaid.

2. Rhoddi iddynt ymborth iachus a digonol. Megis ac y mae yn rhaid iw hymborth hwy fôd yn iachus o ran cynnal eu hiechyd, felly yn ddigonol o ran chwanegu eu cryfder, fel y gallont hwy fôd yn gyfnerthach i wneuthur gwafanaeth eu Meiſtreid mewn llawenydd.

3. Rhoddi Phyſygwriaeth iddynt pan ydynt gleifion. Canys gorchymmynnir i feiſtreid wneuthur iw gweiſion yr hyn ſydd gyfiawn ac uniawn, Col. 4. 1. Ac onid yw gyfiawn ac uniawn ir gweiſion hynny ar ſy yn llafurio dros eu Meiſtred yn amſer eu hiechyd, gael gan eu Meiſtreid ofalu droſtynt yn amſer eu clefyd? Gofal y Canwriad dros ei wâs oedd glâf a adawyd mewn coffadwriaeth er mwyn i ni wneuthur ar ei ôl, yr hwn a arferodd y moddion goreu a wyddei i gael o'i wâs ef ei iechyd; yr hyn oedd dyfod at Griſt. Mat. 8. 6. Cyweithaſrwydd y Canwriad ymma ac yntef yn un o'r Cenhedloedd, a eill fôd yn dyſtiolaeth yn erbyn Anghyweithaſrwydd bagad o Griſtianogion y rhai ni ofalant ond ychydig am eu gweiſion a'u morwynion cleifion.

4. Bod heb eu gorthrymmu hwynt â gwaith, drwy eu gorchfygu â gormod o orchwyl, gan ofyn ganddynt fwy nag y allant yn dda ddyfod o ben a'i wneuthur. Hyn a fyddei yn greulonder mewn dŷn tu agat ei Anifail, mwy o lawer mewn meiſtr tu ag at ei Wâs. Yn ſiccr yr Aiphtiaid a driniaſant yr Iſraeliaid mor greulon, a griddfannu o honynt tan eu beichiau, y rhai yr eſcynnodd eu griddfannau i gluſtiau Duw, yr hwn ar hynny a ddeſcynnodd iw gwaredu hwynt allan o'u caethiwed, Exod. 3. 7, 8. A bydded i waith Duw yn gwrando ar waedd y gweiſion gorthrymmedig hynny, ac yn eu dial hwynt ar eu Gorthrymmwŷr, beri i bob Meiſtred ochelyd rhag goſod beichiau trymmion ar eu gweiſion, gan ofyn ychwaneg ganddynt nag a allont hwy yn dda ei▪ gyflowni, rhag iw griddfannau eſcyn i fynu at Dduw.

5. Talu iddynt eu cyflogau pan yw yn ddyledus, heb ei hoedi, neu eu twyllo hwynt am un rhan o honynt▪ Fe a'i cyfrifir yn yr Scrythur, megis Pechod ſy yn llefain, bôd yn attal ac yn dal yn ôl gyflogau Llafurwŷr neu Weiſion; pechod ar ſy yn llefain ar Dduw am ddial, yr hwn yw Dialwr y Tlawd; ac megis ac y mae ef yn dalſulw ar eu Cammau a'u Gorthrymderau hwynt mewn modd enwedigol, felly y cymmer ef ofal am eu dialu hwynt Deut. 24. 14. Lev. 19. 13. Jac. 5. 4.

II. Dyledſwyddau Meiſtred tu ag at Eneidiau eu Gwaſanaeth ddynion ydynt,

1. Dyſcu a Chatechiſio eu Gweiſion a'u morwynion ym Mhrif-byngciau crefydd. Canys os yw yn ddyledſwydd ar bob Penteulu i ddarparu ymborth i gyrph eu Gweiſion, pa faint mwy y dylent hwy ofalu am borthiant eu heneidiau hwynt? ie gwybydded pob Meiſtreid▪ Teuluoedd, y gorchymynnir iddynt yn eglur ddyſcu a Chatechiſio eu Gweiſion, fel y mae'r Gweinidog i ddyſcu ei Braidd; fal y tyſtia gorchymmyn Duw ir Iſraeliaid, Deut. 6, 7. Crybwyll am fy Nghyfreithiau pan eiſteddych yn dy dŷ, a phan gerddych ar y ffordd, a phan orweddych i lawr, a phan gyfodych i fynu. A Duw a eglurháodd mor gymmeradwy yw hynny ganddo ef, wrth ganmol Abrabam am ei arfer yn hynny, Gen. 18. 19.

2. Peri darllen yr Scrythyrau yn fynych yn y Teulu. Yr ydym ni yn darllen ddarfod gorchymmyn i bobl Iſrael dan y Gyfraith ſcrifennu geiriau yr Arglwydd âr bŷſt eu Tai, fel y gellid eu darllen hwy yn fynych gan bawb o fewn y Tŷ. Deut. 6. 6, 9. Ar Apoſtol Paul a ddywaid, Preſwylied Gair Criſt ynoch. Col. 3. 16. Wrth Air Criſt y mae'r Apoſtol yn meddwl Athrawiaeth yr Efengyl, yr hon a gyhoeddwyd gan Griſt, ac ſy yn gynnwyſedig yn y Teſtament Hên a'r Newydd. Preſwylied yr gair hwn, medd yr Apoſtol, ynoch, hynny yw, bod yn ymarfer llawer yn darllen y gair, megis yn eich Stefyll, felly yn eich Teuluoedd; neu megis ac y mae Calvin▪ yn ei ddeongli, Gwnewch y Gair yn gydnabyddus â chwi, drwy roddi a gwneuthur iddo groeſo yn eich teulu. Ond yſywaeth! pa ddieithrad yw'r Gair ir rhan fwyaf o Deuluoedd? pa mor anfynych y darllennir ef yn ei plith hwynt? Os uffern a fydd y tŷ lle ni ddarllenner yr Scrythyrau, Megis ac y dywaid Luther, Och pa nifer o deiau ſydd megis cynnifer o uffernau, o ddiffyg darllen yr Scrythyrau?

3. Gweddio beunydd yn â chydâ'u Teulu. Offrymmu Aberth foreuol a phrydnawnol o weddi a moliant i Dduw yn eu Teulu. O ran eich cynnhyrfu chwi yn well ir ddyledſwydd hon o Weddi deuluaidd, yr hon a eſceulufir yn dramawr, myfi a orchymynnaf i chwi ychydig Reſymmau,

1. Y cyntaf a gymmerir oddiwrth arfer y ffyddloniaid ym mhôb oes. Yr ydym ni yn darllen mai arfer Abraham 1 ba le bynnag y deuai, ydoedd adeiladu allor i Dduw, lle y galwei efe gyd â'i deulu ar Dduw. Gen. 12. 8. a'r 13. 4. a'r 21. 33. Darllen hefyd yr ydym mai arfer Job ydoedd, fel y gellwch ei gael, Job 1. 5. Ac arfer Joſua, fel yr ymddengus yn ei dyſtiolaethiad ef, Ond myf • , mi a'm tylwyth a waſanaethwn yr Arglwydd. Joſ. 24. 15. Yn y Teſtament Newydd mae coffadwriaeth am Cornelius, Ei fod ef yn ŵr defoſionol, ac yn ofni Duw, ynghŷd â'i holl dŷ, ac yn gweddio Duw yn waſtadol. Act. 10 2. Yr hyn ſydd yn arwyddocau ei fod ef yn cynnal trefn waſtadol mewn gweddi Yn awr y mae tyſtiolaeth o'r pethau hyn er addyfc i ni, fel y gallem ni felly ſcrifennu ar ol eu Copi hwy, drwy ddilyn eu ſiampl hwy mewn dyledſwydd mor rhagorol.

2. Pob Meiſtr yn ei Deulu ſydd Frenin, Prophwyd, ac Offeiriad. Mae ef yn Frenin i lywodraethu ei Deulu, yn Brophwyd i ddyſcu ac athrawiaethu ei Deulu, ac yn Offeiriad i offrwm Aberth o Weddi a diolch, nid yn unic droſto ei hun, ond hefyd dros bawb ar a orchymynnwyd iw lywodraeth ef▪ Gan hynny gwybydded pob Meiſtred Teuluoedd, mai eu dyledſwydd hwy, yr hon a ofyn Duw ganddynt, yw nid yn unic gweddio ar eu pennau eu hunain (ac etto mi a fynnwn pe gwnai bawb hynny) eithr hefyd galw ynghŷd eu holl deulu, a bôd yn enau iddynt at Dduw mewn gweddi, ir hyn y gellir eu hannog drwy raſol addewid Duw, Mai lle mae dau neu dri wedi ymgynnull yn enw Criſt, yno y bydd efe yn eu canol hwynt, Mat. 18. 20.

3. Meiſtr Teulu, drwy ei offrymmiad beunyddiol o foreuol a phrydnawnol Aberth o weddi a moliant, a wnaiff ei dŷ yn dŷ gweddi, neu yn Deml fechan, yr hon a leinw Duw â'i breſennoldeb. Ie Tŷ y Criſtion a wneir drwy hyn yn Eglwys Dduw, wrth waſtadol gyflawni dyledſwyddau ſanctaidd, yr hyn ſydd yn anrhydedd mawr i deulu.

4. Gweddiau Teulu ydynt foddion enwedigol i ddwyn bendith Dduw ar yr holl deulu, ac ar eu holl orchwylion cyfreithlon a gymmeront mewn llaw. Megis ac y bendithiodd Duw dŷ Obed-Edom er mwyn yr Arch: felly y bendithia Duw y teuluoedd hynny yn yr rhai y gelwir ar enw Duw, 2 Sam. 6. 11. Canys Duwioldeb ſydd yn fuddiol i bôb dim, yn gyſtal mewn teuluoedd, ac mewn un gymdeithas arall.

5. Rheſwm arall a ellir ei gymmeryd oddiwrth y perigl ſydd o eſceulufo y ddyledſwydd hon o Weddi mewn Teulu, am fod y cyfryw rai yn ſyrthio mewn perygl o lid a digofaint Duw, Tywallt dy lîd âr y Cenhedloedd y rhai ni'th adnabuant, ac ar y teuluoedd ni alwaſant ar dy enw, medd y Prophwyd Ieremi. Pen. 10. 25. Y rhai 'n eiriau ydynt yn cynnwys rhegfen ofnadwy yn erbyn pob teuluoedd-diweddi. Ac y mae iw nodi, fôd y cyfryw rai ar ſy yn eſceuluſo y ddyledſwydd hon o weddi yn eu teulu, wedi eu cyſſylltu â'r Cenhedloedd; a diammeu mai cymmwys iawn, canys ym mhâ beth y maent hwy yn rhagori ar y Cenhedloedd, y rhai nid oes ganddynt gymmaint a ffurf Duwioldeb yn eu teuluoedd, ar y ſawl y tywallta Duw ei lîd? Oh meddyliwch am hyn chwychwi bawb ar ſydd heb wneuthur dim cydwybod o weddio beunydd gyd âch teuluoedd, yſtyriwch hyn yn dda, a goſodwch y peth at eich calonnau. Onid ydych chwi tan y felltith Brophwydol honno, ac yn hyrwym o gael tywallt llîd a digofaint Duw, arnoch eich hunain, ac ar bawb ar ſydd yn perthyn i chwi? ſef eich Gwragedd, eich Plant, eich Gweiſion, ie eich marſiandiaeth oll a'ch golud hefyd? Da y gellir ſcrifennu ar ddryſau 'r cyfryw dai, fal y dywaid ûn, Arglwydd trugarhâ wrthym; am fod yn ſiccr nad yw plâ Duw chwaith neppell oddiwrthynt, ond yn agos attynt.

Gwrthddwediad. Yn fy nhybygoliaeth mi a glywaf ryw rai yn dywedyd, eu bod hwy yn cwbl goelio fod y ddyledſwydd yn angenrheidiol, ac a fynnent eu bod yn ei gwneuthur hi, eithr och! ni fedrant, ac nis gwyddant pa fodd i weddio.

Atteb. Myfi a gynghorwn y cyfryw rai i ddarllen rhyw weddi dda, yn hytrach nac eſceuluſo y ddyledſwydd yn hollawl; canys llawer o Feiſtred Teuluoedd, y ſawl ni fedrant ddychymmygu gweddi o honynt eu hunain, etto os cyfarſyddant â ffûrf o weddi cyfattebol iw hachoſi on, a fedrant weddio yn galonnog ac yn ddifrifol. Er hynny ni fynnwn i iddynt hwy mor ymfodloni yn waſtad ar ddarllen ffurf gweddi, ond rhoddi cais ar weddio o honynt eu hunain heb lyfr. Ac o ran eich cymmorth yn hyn, cymmerwch y ddwy Hyfforddiad ymma,

1. Deliwch ſulw yn ofalus ar weddiau rhai eraill, eu trefn, a'u ffordd.

2. Deliwch ſulw ar eich pechodau eich hunain yn neilltuol, ac ar eich diffygion neilltuol, pa radau ſydd arnoch eu heiſiau, ac yr ydych iw chwennych. A hefyd deliwch ſulw ar fendithion neilltuol Duw a gyfrannwyd i chwi, a thrwy hynny y deuwch i allu gweddio eich hunain mewn rhyw feſur, drwy gyfaddef eich pechodau wrth Dduw, ac erfyn, megis am gael pardwn o honynt yn a thrwy haeddedigaethau Jeſu Griſt, felly am y cyfryw radau y byddo arnoch eu heiſiau. A phan fedroch chwi unwaith mewn dim meſur gweddol weddio droſoch eich hunain, yna o feſur ychydig ac ychydig chwi â ellwch ddyfod i weddio gŷd âch Teulu.

PEN XXVIII. Am Ddyledſwyddau Gweiſion iw Meiſtreid.

WEdi dangos Dyledſwyddau Meiſtreid tu ag at eu Gweiſion, yn awr y deuwn at Ddyledſwyddau Gweiſion tu ag at eu Meiſtreid; y rhai a ellir eu dwyn i dri o bennau, hynny yw▪ 1. Ʋfydd-dod. 2. Diwydrwydd. 3. Ffyddlond▪ b.

I. Ʋfydd-dod yw yr hyn y mae 'r Apoſtol St Paul yn ei fynych ddirio ar Weiſion, megis Pen a phrif ddyledſwydd. Epheſ. 6. 5. 6. Cal. 3. 22. Ac mewn gwirionedd nid oes neb or rhai Iſelrâdd yn fwy rhwym i ufudd-dod nâ Gweiſion. Eich ufudd-dod chwi (Weiſion) ſydd raid ei egluro mewn dau beth.

1. Drwy ufyddhau yn bryſur i orchymmyn eich Meiſtred, Canys mewn gwirionedd priodol waith gwâs ydyw gwrando ar eirchion ei feiſtr, ac ufyddhau yn bryſur iddynt.

2. Drwy ddiodilef argyoeddion a cheryddon yn oddefgar, ie er gwneuthur y cerydd ar gam, heh achos gyfiawn, yr hyn y mae 'r Apoſtol Petr yn ei ofyn yn eglur gan Weiſion, canys medd efe, 1 Pet. 2. 18, 19, 20. Y gweiſion byddwch ddaroſtyngedig gyd â phôb ofn, i'ch Meiſtred, nid yn unic ir rhai da a chyweithas, eithr i'r rhai anghyweithas befyd; canys hyn ſydd raſol os yw nêb o herwydd cydwybod i Dduw yn dwyn triſtwch, gan ddioddef ar gam. Oblegid pa glôd yw, os pan bechoch a chael eich cernodio, y byddwch dda eich amynedd? eithr os a chwi yn gwncuthur yn dda, ac yn dioddef, y byddwch dda eich amynedd, hyn ſydd raſol ger bron Duw. Ac os dylid dwyn yn oddefgar geryddon neu goſpedigaethau anghyfion, yna yn fwy o lawer argyoeddion anghyfion. Eithr os bydd yr argyoeddiad neu 'r cerydd yn gyfion, yna y dylech chwi yn bryſur wellhau a diwygio y pethau am y rhai ich argyoedder neu ich cerydder chwi yn gyfiawn. O ran y Môdd y mae i Ʋfudd-dod Gweiſion fôd, yr Apoſtol a'i geſyd ar lawr mewn amryw ymadroddion: Megis,

1. Rhaid yw iddo fôd yn Ʋfydd-dod pûr. Hyn y mae yr Apoſtol yn ei oſod ar lawr mewn dau o ymadroddion yn yr ûn wers, Col. 3. 22.

1. Drwy ymwâd, Nid â llygad-waſanaeth.

2. Drwy Haeriad, Mewn ſymlrwydd calon.

Nid â llygad-waſanaeth, yr hyn ſydd yn arwyddocau gwaſanaeth noeth oddiallan yn unic, i ryngu bodd i lygad dŷn, Eithr mewn ſymlrwydd calon, megis pe dywedafei, Na fydded eich Ufydd-dod yn rhagrithiol, yn unic er mwyn cael ei weled gan eich Meiſtred, eithr bydded mewn gwirionedd ac uniondeb calon, gan wneuthur gwaſanaeth i'ch Meiſtreid ym mhurdeb eich calonnau, heb na ffûg na rhagrith, gan lafurio a gweithio yn abſennoldeb eich Meiſtr yn gyſtal ac yn ei breſennoldeb ef, gan gofio fod llygad Duw arnoch chwi yn waſtadol.

2. Rhaid ich ufydd-dod chwi fôd yn gydwybodus, er mwyn cydwybod, am fod yr Arglwydd yn ei ofyn oddiar eich dwylo chwi; cymmaint a hynny y mae yr Apoſtol yn ei adrodd, Col. 3. 23. canys wrth lefaru wrth Weiſion, y mae ef yn dywedyd, Pa beth bynnag a wneloch, gwnewch o'r galon, megis i'r Arglwydd, fel pe dywedaſei, Pa waſanaeth bynnag a wneloch i'ch Meiſtred, gwnewch▪ ef er mwyn yr Arglwydd, oblegit darfod iddo ef ei orchymmyn, ac am hynny gwnewch ef o ran cydwybod i Air a gorchymyn Duw, yr hwn ſy yn gofyn gennych wneuthur gwaſanaeth ac ufydd-dod pûr i'ch Meiſtred, canys hyn a'ch cynnhyrfa iw wneuthur ef yn y modd gorau y medroch, fel y byddo ef felly yn gymmeradwy gan Dduw, ac y gobrwyo ef chwithau am dano.

3. Rhaid ich ufydd-dod fôd yn hollawl i bôb peth ar a ofynnant gennych; a hynny y mae 'r Apoſtol yn ei adrodd, Col. 3. 22. Y Gweiſion, medd ef, ufyddhewch ym mhob peth i'ch Meiſtreid, hynny yw, nid yn unic yn y cyfryw bethau ar ſy yn ymddangos yn hawdd▪ ac yn rhyngu bódd i'ch meddwl chwi yn fwyaf, ond pa beth bynnag a orchymmynant i chwi, a hynny heb fôd yngwrthwyneb i Air Duw, ond ſy ynddo ei hun yn oneſt ac yn gyfreithlon; canys os gorchymynnant i chwi ddywedyd celwydd, tyngu, neu arfer pwyſau a meſurau anghywir, y rhai ydynt bethau y mae Duw yn ei gwarafun, ni ddylech chwi yn hynny mor ufyddhau iw gorchymynion hwynt, ond dywedyd wrthynt, fal y dywedodd Ioſeph wrth ei Feiſtres; Pa fodd y gallaf wneuthur y mawrddrwg hwn, a phechu yn erbyn Duw? Er bôd Ioſeph yn wâs iw Feiſtr, er hynny ni fyddei ef yn wâs i drachwantau ei Feiſtres.

II. Dyledſwydd arall ſy yn perthyn i Weiſion yw, Diwydrwydd yn dwyn gwaith a gorchwyl eu Meiſtreid i ben, heb ddim godechial, neu feddwl am eu heſmwythdra a'u pleſer eu hunain; eithr megis ac y mae eu cryfder hwy a'u hamſer yn eiddo eu Meiſtreid, felly y dylent hwy oſod allan eu cryfder a gwneuthur defnydd o'u holl amſer yn-gwaſanaeth eu Meiſtred; eu holl amſer, meddaf, oddieithr rhyw gyfran o hono o ran eu dirgel ddefoſionau, yn enwedigol eu Boreuol a'u Prydnawnol Weddiau at Dduw; canys rhaid yw i Weiſion edrych am waith eu Meiſtr nefol, yn gyſtal ac am waith eu Meiſtr daiarol, a gwneuthur cymmaint cydwybod o gyflawni eu dyledſwydd iddo ef, ac iw Meiſtr yn ôl y cnawd; canys mewn gwirionedd, yr Arglwydd yw 'r Meiſtr goreu, yr hwn ſydd yn rhoddi y cyflogau goreu, ar gwobrwyon helaethaf.

III. Dyledſwydd arall yw Ffyddlondeb. Mae yn rhaid i Weiſion ddangos pob ffyddlondeb iw Meiſtred, fel y mae'r Apoſtol yn adrodd▪ Tit. 2. 10. Yr ymddiried hwnnw a roddir mewn Gweifion, ar cyfrif a ofynnir ganddynt ſydd yn gofyn ffyddlondeb. Onid côf gennych beth a ddywedodd yr Arglwydd wrth ei Oruchwiliwr, Dyro gyfrif o'th oruchwiliaeth? Luc. 16. 2. Ac oni alwyd y gweiſion y rhoddwyd y talentau iddynt i gyfrif am danynt? Mat▪ 25. 19. Pa fodd gan hynny y mae yn perthyn i bob Gweiſion fod yn ffyddlon iw Meiſtred, yr hyn a ddylent hwy ei ddangos yn eu geiriau a'u gweithredoedd.

1. Mewn geiriau, heb lefaſu eſcuſodi un weithred anarddelus drwy ddywedyd celwydd, yr hyn yw chwanegu pechod at bechod; yſtyried pob Gweiſion celwyddog y farnedigaeth ofnadwy a wnaethpwyd ar Gehezi, yr hwn pan ofynnodd ei feiſtr iddo pa le y buaſei, yn ebrwydd efe a'i hattebodd ef â chelwydd, gan ddywedyd, Nid aeth dy wâs nac ymma na thraw; ar yr hyn yr aeth ef allan o'i ŵydd ef, yn wahanglwyfus cyn wynned ar eira, 2 Bren. 5. 25, 27.

2. Mewn gweithredoedd, a hynny amryw ffyrdd,

1. Heb fod yn cyfrannu da eu Meiſtred yn ôl eu hewyllys eu hunain, naill ai iddynt eu hunain, drwy gymmeryd mwy nag a ganiadheir iddynt, neu i eraill, drwy roddi ymmaith un rhan o honynt. Mae bagad o Weiſion yn tybied y gallant hwy yn gyfreithlon roddi bwydydd, neu ryw bethau eraill o'r eiddo eu Meiſtreid i'r tlodion; eithr er gallu o honynt ddwyn ar ddeallt iw Meiſtred neu eu Meiſtreſau fôd y cyfryw bethau yn y tŷ ar ſydd yn gymmwys iw rhoddi, a hefyd Pwy yw y ſawl ſydd gymmwys i dderbyn y cyfryw eluſenau; er hynny nid oes ganddynt ddim awdurdod o honynt eu hunain i roddi dim o eiddo eu Meiſtred; ac nid yw lliw o Gariad eſcus da yn y byd tros Ladrad.

2. Heb fôd yn dirgel yſgyflio neu chwiwo a darnguddio dim o dda eu Meiſtred iw rhaid neilltuol eu hunain, yr hyn y mae 'r Apoſtol yn eglur yn ei gondemnio mewn gweiſion, Tit. 2. 10. Gwybydded pob gweiſion yſpeilgar, fod llyfr yn llawn Melltithion a Phláau yn erbyn pob un a ledratto, neu a dyngo, yr hwn ſydd Lyfr ehelaeth, a'i hŷd yn ugain cufydd, a'i lêd yn ddeg cufydd, ac er hynny yn llawn Melltithion y rhai a ddeuant yn bryſur arnynt hwy, megis ac y llefara'r Prophwyd Zachariah, Pen. 5. 2, 3, 4.

3. Eithr yn hytrach rhoddi cais a'r gadw, a chynnyddu golud eu Meiſtred drwy bob moddion da a chyfreithlon. Fal hyn y mae 'r Apoſtol Paul yn adrodd dyledſw ddau Gweiſion, Tit. 2. 10. Nid yn darnguddio, ond yn dangos pob ffyddlondeb da; ſef, iw Meiſtred, yn chwanegu eu golud hwynt, yr hyn a ganmolir yn fawr yn y Gwas hwnnw yn y Ddammeg, am yr hyn y derbyniodd ef gan ei Arglwydd a'i feiſtr, nid yn unig glôd raſuſol, yn y geiriau hyn, Da, wâs da a ffyddlon, buoſt ffyddlon ar ychydig, eithr hefyd wobrwyad helaethlawn, yn y geiriau neſſaf, Mi a'th oſodaf a'r lawer; dôs i mewn i lawenydd dy Arglwydd. Mat. 25. 21. Yr hwn gan hynny ſydd ffyddlon ar ychydig, ſy yn cymmeryd y ffordd oreu mewn llaw i ddyfod i gael ei oſod ar lawer, os gwel yr Arglwydd hynny yn dda iddo ef.