Almanac am y flwŷddŷn o oedran [brace] y bŷd 5637. Crist 1688. (Yr hon fŷ flwŷddŷn naid,) yn cynnwŷs amrŷw o bethau newŷddion na bŷant argraphedig yn gymraeg erioed or blaen. / O wneuthuriad Thomas Jones. ; Y nawfed argraphiad.

Almanac am y flwŷddŷn o oedran [brace] y bŷd 5637. Crist 1688. (Yr hon fŷ flwŷddŷn naid,) yn cynnwŷs amrŷw o bethau newŷddion na bŷant argraphedig yn gymraeg erioed or blaen. / O wneuthuriad Thomas Jones. ; Y nawfed argraphiad.

Table of contents

Title page

§

§

§

Y RHAG-YMADRODD.

§

§

Yr Wyddor Gymraeg.

§

Geiriau o un Sylaft.

Geiriau o ddwŷ Sylaft.

Geiriau o dair Sylaft.

Geiriau o bedair Sylaft.

Geiriau o bum Sylaft.

Englynnion ar ddyſgu darllen Cymraeg.

§

§

Dechreu a diwedd y Tympau Cyfraith, yn y gorllewinawl fynachlŷs yn y flwŷddŷn, 1688.

§

Am y Diffygiadau a ddigwyddant ar yr haul, a'r lleuad yn y flwŷddŷn, 1688.

Egluriad dalennau'r miſoedd yn yr Almanac hwn.

§

January

JONAWR. 1688.

February

CHWEFROR. 1688.

March

MAWRTH. 1688.

April

EBRILL. 1688.

May

MAI. 1688.

June

MEHEFIN. 1688.

July

GORFENNAF. 1688.

August

AWST. 1688.

September

MEDI. 1688.

October

HYDREF. 1688.

November

TACHWEDD. 1688.

December

RHAGFYR. 1688.

§

Gofynniad Cynghor ynghylch medd-dod.

Atteb i'r ymofynniad ynghylch medd-dod.

Englynion ar yſtyriaeth am dragwyddoldeb.

Llyfrau Cymraeg (heblaw'r Almanacc hwn) Ar werth gan Thomas Jones, yn ei Dŷ ef wrth ben yr Hwylfa hîr, ym maes y fywnog yng Haerludd, 1688. Welch Books (beſides this Almanack) Sold by Thomas Jones, at his Houſe by the End of Long Alley in Moorfields, London, 1688.

§

§

§

§

§

§

§

§

Yr Amriw Lyfrau a henwaed ymma, a'r Blychau Ennaint, a fyddant ar werth fel y Canlŷn.

The ſeveral Books and Boxes of Oyntments aforementioned, will be Sold as followeth.

§

§

[Page]

[Page]

ALMANAC Am y flwŷddŷn o oedran y Bŷd 5637. Crîſt 1688.

(Yr hon ſŷ flwŷddŷn naid,)

Yn Cynnwŷs Amrŷw o bethau newŷddion na bŷant Argraphedig yn gymraeg erioed or blaen.

O wneuthuriad THOMAS JONES.

Y nawfed ARGRAPHIAD.

§

Licenſed

Octob. 11. 1687.

Robert Midgley.

§

Argraphwŷd 1687. Ac ar werth (dros yr Awdr) yng Haerludd.

Gan Mr. Lawrence Baſkervile, tan Lun y Llew Côch yn yr Henadur Rewl.

Gan Mr. John Marſh, tan Lun y Llew Côch yn Rhewl Câth-fwŷtâad.

A Chan Mr. Charles Beard, tan Lun y trî Adar duon a'r fôr-forwŷn yn Rhewl Watling.

§

Printed 1687. And are to be ſold (for the Author) in London.

By Mr. John Marſh at the Red Lion in Cateaton-ſtreet.

By Mr. Lawrence Baskervile at the Red Lion in Aldermanbury.

And by Mr. Charles Beard in Watling-ſtreet.

Y RHAG-YMADRODD.

[Page]

[Page]

Yr anwŷl Gymrŷ,

YR annheilynga o'ch gwaſanaethwŷr a ryfygodd yrru attoch unwaith mwŷ, i ddwŷn a'r ddeall i chwi mae bŷw etto iw 'r hwn a laddwŷd yn eich mŷſg fîl o weithiau er Calanmai diweddaf, am i'r haul dywynnu arnoch trwŷ 'r dŷdd hwnnw.

Os yſgrifennais attoch y byddeu diffyg ar yr haul, ar ddŷdd Calanmai, nid fi fyhun yn unig a yſgrifennodd hynnŷ: os edrychwch yn yr holl Almanaccau Saeſnaeg a yſgrifennwŷd am yr un flwŷddŷn, ni chewch weled un o honŷnt (ar a fyddeu arfer a 'ſgrifennu am ddeffygiadau) na bô yn darogan diffŷg ar yr haul yr un diwrnod, a'r un amſer o'r diwrnod ag i'r yſgrifennais inneu.

Hôll hên Awdwŷr ſywedyddiaeth (y rhain a ddyſgaſant y gelfyddŷd drwŷ fŷw chwech, ſaith, neu wŷth gant o flynyddoedd,) a gyttunnaſant a byddeu diffŷg ar yr haul pan ddigwŷddeu newid y lleuad o fewn ſaith neu lai o Raddau i'r deheuig, neu'r gogleddig nodau, y rhain a elwir, Pen y ddraig, a chynffon y ddraig: Ac wrth y Rheol honno dylaſeu fôd diffŷg mawr ar yr haul ddŷdd Calanmai 1687. oblegŷd digwŷddodd newidiad y lleuad y dŷdd hwnnw o fewn llai nag un grâdd i ben y ddraig os gellir Coelio 'r Ephemerides a wnaed am y blynyddoedd hŷn.

Pa le (wrth hyn) y mae'r bai a wnaeth y fâth gamgymmeriad a rhag-ddamwain diffŷg y prŷd na welwŷd dim oddiwrtho?

A ydiw'r bai ar yr hên Awdwŷr gŷnt, am iddynt gamſeilio 'r gelfyddŷd yn y dechreu? fe alleu na'd ydiw.

A ydiw'r bai ar y diweddarach Awdwŷr a gyfanſoddaſant yr Ephemerides am y blynyddoedd hyn? fe alleu na'd ydiw.

Onid ydiw'r bai ar yr un o'rhain, Rhaid iddo fôd ar yſgrifennyddion [Page] yr Almannaccau? fe alleu nad iw'r bai ar yſgrifennyddion yr Almannaccau chwaith!

Pa le ynteu y mae'r bai? ai ar ſiomigarwch Celfyddŷd ſywedyddiaeth? os nid iw'r gelfyddŷd honno ond Twŷll ac ofer hudoliaeth na heuddeu mo'i 'ſtyried, na'i chadw mewn Coſſadwriaeth: Nid iw ſywedyddiaeth yn ofer chwaith, nag etto yn gwbl dwŷllodrus, oblegŷd amriw bethau a ddigwŷddaſant fel ag i'r rhag ddaroganwŷd hwŷnt drwy ſywedyddiaeth, megis y mae yn hyſpŷa iawn hynnŷ i drigolion y deŷrnas hon ſy 'n fŷw 'r dŷdd heddiw.

Mae 'r yſgrythŷr Lân hefŷd yn Tyſtiolaethu fôd y ſêr iw ſtyried mewn ffordd ſywedyddol, ac onid ê paham y mae Debora a Barac yn dywedŷd fôd y ſêr yn eu graddau yn ymladd yn erbŷn Siſera; Barn-wŷr 5. 20.

Pa lê wrth hŷn y geill y bai fôd? rhaid iddo fôd yn rhŷwfan, agonid ê buaſſeu'r diffyg fel ag i'r yſgrifenwŷd y byddeu ef.

Er bôd deffygiadau yn dyfod drwŷ Annian Achlyſurau neu wrth gwrs naturiaeth y planedau etto pan ddigwŷddont i maent yn rhag-ddangos rhŷw dramgwŷdd neu gyfnewidiad i rŷw fan a'i gilŷdd o'r Bŷd, naill ai yn y gwledŷdd lle bônt weledig, ai 'r gwledŷdd a fo dan Lyfodraethiad yr Arwŷddion lle a digwŷddont ynddŷnt.

Gwelwch fôd Crîſt yn dywedŷd y byddeu Arwŷddion mawrion o'r nefoedd (ymhylith amriw ryfeddodau eraill) o flaen diniſtr y Deml a dinas Jeruſalem, Luc. 21. 11.

Drachefen o flaen y dŷdd diweddaf bŷdd arwŷddion yn yr haul, a'r lleuad, a'r ſêr, &c. Luc. 21. 25.

Ac os i ragrybŷddio'r bobl o farnedigaethau Duw y mae'r ſâth arwŷddion, neu'r deffygiadau yn dyfod, Duw weithieu (er gogoniant iddo ei hun) a oeda 'r fâth bethau, fel ag i mae ef yn dywedŷd, Eſay 48. 9. er mwŷn fy enw' [...] oedaf fy llîd, ac er fy mawl yr ymmattaliaf oddiwrthit, rhag dy ddifetha.

A phan wellâtho pobl eu buchodd, yr Arglwŷdd a drŷ yn ôl y goſbedigaeth a amcanaſeu ef arnynt, fel ag i mae eſ yn dywedŷd, Jeremi 18. 8, os y genedl honno y dywedais yn [Page]ei herbŷn, a drŷ oddiwrth ei drygioni, myſi a edifarhâf am y drŵg a amcendis ei wneuthur iddi.

Pwŷ a eill ddywedŷd nad ydiw 'r hôll alluog dduw y prŷd ymma yn oedi Coſpi rhŷw Deyrnas am eu beiau, ac na alwodd ef yn ôl arwyddion ei ddigofaint.

Trwŷ etriau Moſes gwnaeth yr Arglwŷdd gynt i ryfeddodau beidio, Eccleſiaſticus 45. 3.

Pan welodd Duw yn ddâ eſtŷn enioes Hezeciah bymtheg o flynnyddoedd, efe a drôdd yr haul ddêg o raddau yn ei ôl, i arwŷddo i Hezeciah fôd yr Arglwŷdd yn chwanegu at ei ddŷddiau ef bymtheng mhylynedd, 2 Brenhinoedd 20. Eſay 38. 8.

Onid oedd Cynhawſed i Dduw droi heibio ddiffŷg yr haul, a throi'r haul yn ei ôl?

Yr Hôll-alluog Dduw a wnaeth yr haul ar lleuad a'r planedau, ac a roes eu Cwrs, a'u naturiaeth iddynt, efe a eill pan fynno newid eu Cwrs, ac attal eu gyrfa wrth ei Ewŷllŷs a'i feddwl ei hun.

Nid eill ſywedŷdd drwŷ reol ei gelfyddŷd ond datcan tueddiad y planedau wrth eu Cwrs a'u naturiaeth; ac nid ydŷnt yn Cymmerŷd arnŷnt mo ragddangos ewŷllŷs Duw fel ag i mae rhai (drwŷ gam gymerŷd) yn tybied eu bôd.

Ped faſeu'r planedau y llynedd yn Cael eu Cyffredinol gwrs, baſeu diffŷg ar yr haul fel ag i'r yſgrifennwŷd y byddeu, ond gan weled o Dduw yn ddâ ei droi heibio (drwŷ newidio Cwrs y planedau) gobeithio y Cyfeddwch fod ſywedyddion yn Eſguſodus.

Os edrychwch etto dros yr ymadrodd a yrais attoch y llynedd ynghŷlch y diffŷg a ddiſgwiliwŷd ar ddŷdd Calanmai, Cewch weled fy môd yn dywedŷd yno, onid oeddwn yn Camgymmerŷd y byddeu diffŷg dros yr haul, ac a byddeu dywŷllwch o'i herwŷdd êf.

Os Camgymerais unwaith, a ydiw hynnŷ yn ddi faddeuol; nid iw'r ſaethŷdd goreu mo'r gyfarwŷdd a tharo'r nôd ar bôb ergŷd.

Rwi 'n tybbied nad ellwch wadu na yſgrifennais Cŷn neſed i'r gwîr ag odid o rai eraill er pan ddechreuais, yn enwedig [Page] os yſtyriwch yr hŷn a yſgrifennais yn fy Almanace am y flwŷddŷn 1685, yn yr hon a digwŷddodd Cythryfwl yn Scotland a gorllewin Lloegr.

I roedd 24. o ddalennau yn fy Almanacc am y llynedd, ac nid oedd ond un ddalen o honnŷnt yn ſôn am y Deffygiadau os Cafodd y darllennydd y 23. dalennau eraill yn gywir (am ei dair Ceiniog) ni Chogied arno ef mor llawer.

Ped faſeu'r diffŷg yn digwŷdd fel a diſgwiliwyd, ni baſeu raid ir bobl rwŷſtro mo'u ffeiriau na'u marchnadoedd, na hel mo'u henifeiliaid i dai fel ag i mae 'r gair ddarfod iddŷnt mewn rhai mannau ynghymru: ni chynghores i monŷnt i wneuthur y fàth betheu.

Mae 'r Arlgwŷdd yn dywedŷd wrthŷm, nag oſnwch arwŷddion y nefoedd, Canŷs y Cenhedloedd a'u hofnant hwŷ Jeremi 10. 2.

Er annedwŷdded wŷf o fethu vch bodloni, etto ni fedrai orflywŷs ond ymboeni i'ch gwaſanaethu ymhellach: Ac nid wi'n ammeu (pan foch gydnabyddus am gwaith) na Chyfeddwch ei fôd yn amg [...]i gwaſanaeth nag a wneuthum erddoch erioed o'r blaen: Yn y llythŷr at y darllennŷdd yn fy Almanacc am 1682. ſôniais am y gwaith hwnnw yn y geiriau hŷn, Dechreuais er ys blynyddoedd wneuthŷr llyfr Cymraeg i ddwŷn ar deall yn Eglur i bôb Cymro yr hŷn oll a ddarllenno yn ei Iaith ei hun, ag os rhŷdd Duw amſer, a Che [...]ad i mi iw orffen, Cewch ffordd hwyŷlus ddiſiomgar i ddiall yn hylaw bôb gair ar ſŷdd ddieithrol i chwi yn y gymraeg. Ac yr awron (i dduw 'bo'r diolch) galla ddywedŷd gael amſer a Chennad gan yr Arglwŷdd iw orphen; Cewch helaethach hanes o hono yn niwedd yr Almanacc, hwn, ac o'r llyfrau eraill a Argraphwŷd dros

O'm Tŷ yn agos i Lun y Carwfîl ym maes iſa'r fywnog, Caerludd medi 21. 1687.

eich Gwaſanaethwr THOMAS JONES.

§

§

Yr Wyddor Gymraeg.

[Page]

A B C CH D DD E F FF G H I L LL M N NG O P PH R S T TH U W Y a b c ch d dd e f ff g h i l ll m n ng o p ph r ſ t th u w y.

DI a weli fôd ſaith ar hugain o lythyrenau yn y Gymraeg: a ſaith o honynt a elwir, Bogeiliaid, y rhain ydynt; a e i o u w y.

A'r ugain eraill a elwir Cydſeiniaid, y rhain ydynt; b c ch d dd f ff g h l ll m n ng p ph r ſ t th.

Un o'r Bogeiliaid, ag un o'r Cydſeiniaid hyn a wna ſylaft fer; megis Ab eb ib ob ub wb yb. ac ec ic oc uc wc yc. ach ech ich och uch wch ych. ad ed id od ud wd yd. add edd idd odd udd wdd ydd. af ef if of uf wf yf. aff eff iff off uff wff yff. ag eg ig og ug wg yg. al el il ol ul wl yl. all ell ill oll ull wll yll. am em im om um wm ym. an en in on un wn yn. [Page] ang eng ing ong ung wng yng. ap ep ip op up wp yp. aph eph iph oph uph wph yph. ar er ir or ur wr yr. as es is os us ws ys. ath eth ith oth uth wth yth. aw ew iw ow uw yw. Ba be bi bo bu bw by. Ca ce ci co cu cw cy. cha che chi cho chu chw chy. Da de di do du dw dy. dda dde ddi ddo ddw ddy. Fa fe fi fo fu fw fy. ffa ffe ffi ffo ffu ffw ffy. Ga ge gi go gw gy. Ia ie io iw. La le li lo lu lw ly. lla lle lli llo llu llw lly. Ma me mi mo mu mw my. Na ne ni no nu nw ny. nga nge ngi ngo ngu ngw ngy. Pa pe pi po pu pw py. pha phe phi pho phu phw phy. Ra re ri ro ru rw ry. Sa ſe ſi ſo ſu ſw ſy. Ta te ti to tu tw ty. tha the thi tho thu thw thy. Wa we wi wo wu wy.

[Page] Bydd hyddyſc ar yr hyn a eiſt droſdo, cyn y meiddiech ym mhellach; ac yno dŷſc gyſſylltu 'r llythyrennau yn ſylaftau hwŷ, a geiriau cyflawn, fel y canlyn.

§

Geiriau o un Sylaft.

Am, bâs, bâr, cam, cap, car, câr, câs, câth, cî, cô, cû, dâ, dû, dûr, dwl, dŵr, dŷn, llâdd, llen, llô, llu, llw, llŷm, mam, mêr, môr, mûr, mŵg, myn, nâdd, nê, nôs, nudd, pam, pêth, pûr, pwn.

Geiriau o ddwŷ Sylaft.

Ac-cen accen, ach os achos, ad-re adre, add-ŷſc addŷſc, af-al afal, af-on afon, ang-or angor, an-os anos, aſ-en aſen, ba-bi babi, ba-chog bachog, calon calon, ce-fen cefen, co-ffor coffor, cu-ro curo, cw-pan, cwpan, cy-bydd cybydd, da-ngos dangos, e-win ewin, do-len dolen, dûr-io dûrio, dw-yn dwyn.

Geiriau o dair Sylaft.

Af-on-ŷdd afonŷdd, an-rhy-dedd anrhydedd, aſ en-au aſenau, at-eb-odd atebodd, ba-ſce-ded baſceded, be-rw-i berwi, ca-lon-au calonau, ce-rw-ŷn cerwŷn, co-rw-en corwen, da-io-ni daioni.

[Page]

Geiriau o bedair Sylaft.

Add-ol-i-aeth addoliaeth, add-e-wid-ion addewidion, co-lle-di-on colledion, gor-chym-myn-ion gorchymmynion, go-gon-edd-us gogoneddus, meddy gin-iaeth meddyginiaeth, me-ddi-an-ol meddianol, per-chen-no-gi perchennogi:

Geiriau o bum Sylaft.

Go-di-ne-brw-ŷdd godinebrwŷdd, ym-gy-foetho-gi ymgyfoethogi, ym-ry-ſo-nol-deb ymryſonoldeb, ym-ry-fu-ſe-ddu ymryfuſeddu, eth-ol-edig-ion etholedigion, go-ddi-we-ddi-ad goddiweddiad.

Gwŷbŷdd mai ſylaft iw cymmaint o lythrennau ag a wnelo un ſŵn mewn gair, ſef, heb newid dy lais, megis, fel y gweli fôd yn y gair go-di-ne brw ŷdd pump o ſylaftau, ac yn y gaîr ym-gy-foetho-gi y gweli fòd pum ſylaft.

Etto ith gyfarwŷddo; i ddarllen yn hytrach, pan gyfarfyddech a nodau uwch ben y bogeiliaid, megis â ê î ô û ŵ ŷ, gwybydd mae rhaid iti yſtŷn y bogail yn hirllacs, megis hyn o eſamplau, yr aelwyd ſydd Tan y Tân. mewn man y gwelais adar mân. rhoſtio ber ar y bêr. mae yn fy mer aſgwrn mêr. rhowch halen ir Cîg îr. gwneud gwelu ir Cor yn y Côr. Twr neu Swp, Tŵr neu Gaſtell. dal yn dyn yn erbyn dŷn.

Englynnion ar ddyſgu darllen Cymraeg.

[Page]

BOgeiliaid a gaid i'r gwŷdd, a'u gorchwŷl

Wna gyrchu gair Celfŷdd,

Cydſain gywrain yn Geurŷdd,

Llythrennau elfennau fŷdd.

Os ti a flini heb flŷs i'r weithred,

Yr Athro a ddengŷs,

Dŷſg rwŷdd brif dâſg a rôdd brŷs,

Iw dealliad Ewyllŷs.

Cymmer waith fwŷniaith i fyned ymlaen,

Moliannus ŷw 'r weithred,

Rhag Cwŷmpo rhaid Croppio Crêd,

Cwŷn Cywirddoeth Cyn Cerdded.

Athrylith fendith yn fwŷnder Enaid,

I ynnill uchelder

Trwſiodd ymmadrodd a'i meder,

I'r Iaith bŷth Athrawiaeth bêr.

§

[Page]

Dau fâth o ffigurau rhifyddiaeth, a henw pôb rhîf ar ei gyfer yn gyflawn air

I |  | — | 1 | Uu.
II |  | — | 2 | dau.
III |  | — | 3 | trî.
IV |  | — | 4 | pedwar.
V |  | — | 5 | pump.
VI |  | — | 6 | chwech.
VII |  | — | 7 | ſaith.
VIII |  | — | 8 | wŷth.
IX |  | — | 9 | naw.
X |  | — | 10 | dêg.
XI |  | — | 11 | un ar ddeg.
XII |  | — | 12 | deu-ddeg.
XIII |  | — | 13 | tri ar ddeg.
XIV |  | — | 14 | pedwar ar ddeg.
XV |  | — | 15 | pymtheg.
XVI |  | — | 16 | un ar bymtheg.
XVII |  | — | 17 | dau ar bymtheg.
XVIII |  | — | 18 | trî ar bymtheg.
XIX |  | — | 19 | pedwar ar bymtheg.
XX |  | — | 20 | ugain.
XXI |  | — | 21 | un ar ugain.
XXII |  | — | 22 | dau ar ugain.
XXIII |  | — | 23 | tri ar ugain.
XXIV |  | — | 24 | pedwar ar ugain.
XXV |  | — | 25 | pump ar ugain.
XXVI |  | — | 26 | chwech ar ugain.
XXVII |  | — | 27 | ſaith ar ugain.
XXVIII |  | — | 28 | wŷth ar ugain.
XXIX |  | — | 29 | naw ar ugain.
XXX |  | — | 30 | deg ar ugain.
XXXI |  | — | 31 | un ar ddeg ar ugain.
XXXII |  | — | 32 | deu-ddeg ar ugain.
XXXIII |  | — | 33 | tri ar ddeg ar ugain
XXXIV |  | — | 34 | pedwar ar ddeg ar ugain.
XXXV |  | — | 35 | pymtheg ar ugain.
XL |  | — | 40 | deugain.
XLI |  | — | 41 | un a deugain.
L |  | — | 50 | deg a deugain.
LII |  | — | 52 | deuddeg a deugain.
LX |  | — | 60 | tri-ugain.
LXIII |  | — | 63 | tri a thriugain.
LXX |  | — | 70 | deg a thrigain.
LXXIV |  | — | 74 | pedwar ar ddeg a thriugain
LXXX |  | — | 80 | pedwar ugain.
LXXXV |  | — | 85 | pump a phedwar ugain.
XC |  | — | 90 | deg a phedwar ugain.
XCVI |  | — | 96 | un ar bymtheg a phedwar ugain.
C |  | — | 100 | cant.
CVII |  | — | 107 | ſaith a chant.
CX |  | — | 110 | deg a chant.
CXVIII |  | — | 118 | tri ar bymtheg a chant.
CXX |  | — | 120 | ugain a chant.
CXXIX |  | — | 129 | naw ar hugain a chant.
CXXX |  | — | 130 | cant a deg ar hugain.
CXL |  | — | 140 | cant a deugain.
CL |  | — | 150 | cant a dêg a deugain.
CLX |  | — | 160 | cant a thri ugain.
CLXX |  | — | 170 | cant a deg a thri ugain.
CLXXX |  | — | 180 | cant a phedwar ugain.
CXC |  | — | 190 | cant a deg a phedwar ugain.
CC |  | — | 200 | dau-cant.
CCL |  | — | 250 | dau-cant a deg a deugain.
CCC |  | — | 300 | tri chant.
CD |  | — | 400 | pedwar cant.
D |  | — | 500 | pum cant.
DC |  | — | 600 | chwe chant.
DCC |  | — | 700 | ſaith gant.
DCCC |  | — | 800 | wŷth cant.
CM. | CM. | — | 900 | naw cant.
IM. | M. | — | 1000 | mîl.
IMC. | MC. | — | 1100 | mîl a chant.
IMD. | MD. | — | 1500 | mîl a phum cant.
IIM. | MM | — | 2000 | dwŷ fil.
VM |  | — | 5000 | pum mîl.
XM |  | — | 10000 | deng-mîl.
XXM |  | — | 20000 | ugain mîl.
LM |  | — | 50000 | dêg a deugain mîl.
LLM |  | — | 100000 | can mîl.
DM |  | — | 500000 | pum can mîl.
MM |  | — | 1000000 | buna, neu fil o filoedd.

Di a weli nad oes yn y Golofn gyntaf ond wŷth o Ffigurau, y rhain ydynt, I. V. X. L. C. D. M. M.

Ag yn y Golofn ddiweddaf onid naw o Ffigurau, y rhain ydynt, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.

[Page] Y rhain wrth eu cyſyltu mewn trefn arferol ymhlith y nodau hyn 000. a arwyddant bôb rhifedi: y neſaf at dy law ddehau ſy'n ſefyll am unau, a'r neſaf at honno am ddegau, a'r drydŷdd am gantoedd, a'r bedwaredd am filoedd, a'r bumed am ddegau o filoedd, a'r chweched am gantau o filoedd, a'r ſaithfed am filoedd o filoedd, &c.

§

Dechreu a diwedd y Tympau Cyfraith, yn y gorllewinawl fynachlŷs yn y flwŷddŷn, 1688.

Tymp Elian ſŷ'n

Dechreu, Jonawr y 23 dŷdd.

Diweddu, Chwefror y 12 dŷdd,

Tymp y Paſg ſŷ'n

Dechreu, Mai yr ail dŷdd.

Diweddu, Mai yr 28 dŷdd.

Tympy Drindod ſŷ'n

Dechreu, Mehefin y 15 dŷdd.

Diweddu, Gorphennaf y 4 dŷdd.

Tymp Mihangel ſŷ'n

Dechreu, Hydref y 23 dŷdd.

Diweddu, Tachwedd yr 28 dŷdd.

§

Y nodau Cyffrednawl, a'r ſymmudawl ymprydian yn y flwŷddŷn, 1688.
Y Prîf, neu'r Euraid rifedi ŷw | 17
Y ſerrit, neu'r Epact ŷw | 7
Llythyrennau'r ſûl ŷw | A. G.
O ſuliau gwedi 'r yſtwŷll i mae | 5
Sûl ſeptuageſima, chwefror y | 12
Y dŷdd Cyntaf o'r Grawŷs, mîs mawrth y | 1
Sûl y Paſg, Ebrill y | 15
Sûl y gweddiau, neu'r Erfŷniad, Mai yr | 20
Derchafiad Crîſt i'r nêf, neu dŷdd-Iou derchafael, Mai y | 24
Y Sul-gwŷn, mehefin y | 3
Sûl y Drindod, mehefin y | 10
O ſuliau gwedi 'r drindod i mae | 24
Sûl yr Adfent, neu ddyfodiad Crîſt, Rhagfŷr yr | 2

Am y Diffygiadau a ddigwyddant ar yr haul, a'r lleuad yn y flwŷddŷn, 1688.

PEdwar diffŷg a fŷdd yn y flwŷddŷn hon, (os dilŷn y ſêr gwrs eu naturiaeth,) dau ar yr haul, a dau ar y lleuad.

Y Cyntaf o honŷnt a fŷdd ar y Lleuad, ar y pummed dŷdd o Ebrill ynghŷlch chwêch o'r prŷdnawn, ac ni welir mono gyda ni o herwŷdd ei fôd cŷn Codi 'r lleuad.

Yr ail diffŷg a fŷdd ar yr haul, ar yr ugeinfed dŷdd o Ebrill ynghŷlch un ar y glôch y boreu, ac am hynnŷ ni welir mono gyda ni.

Y trydŷdd a fŷdd ar y lleuad, ar y nawfed dŷdd ar hugain o fîs medi, ynghŷlch dêg ar y glôch y boreu ac ni welir mono gyda ni.

Y pedwaredd diffyg a fŷdd ar yr haul, y pedwaredd dŷdd ar ddêg o hydref, ynghŷlch ſaith y boreu, ac ni bŷdd ond bychan, ac ni welir mono gyda ni o herwŷdd ei fôd ar godiad yr haul.

Heblaw'r diffygiadau hŷn, bŷdd diffygiadau eraill y leni mewn llawer o wledŷdd, ac ond odid mewn rhai mannau ynghymru: Lle y bo merched yn ddeg ar hugain oed Cŷn eu priodi, diammeu y bŷdd arnŷnt ddiffyg naill a'i Cynhyſgaeth a'i glendid.

Egluriad dalennau'r miſoedd yn yr Almanac hwn.

Y Flwŷddŷn a ranwŷd yn ddeuddeg o fiſoedd, ac i bôb mîs o honŷn i mae dau du dalen yn perthŷn, a'r tu dalen Cyntaf or ddau a ranwŷd yn wŷth o golofnau.

1. Y golofn gyntaf o honŷnt, neu'r neſa at y llaw aſw ſŷn dangos dyddiau 'r mîs, lle y gwelwch. 1, 2, 3, 4, 5, &c.

2. Yr ail golofn ſŷ'n dangos dyddieu'r wŷthnos, lle y gwelwch A. b. c. d. e. f. g. gwŷbyddwch mae 'r llythyrennau [Page] mawrion yn y golofn ymma ſŷ'n ſefŷll am y ſuliau, ſef A. G. am y leni, A am y ſuliau yn Jonawr, a'r trî ſuliau Cynta yn chwefror, ac G am yr hôll ſuliau eraill yn y flwŷddŷn,

3. Y drydŷdd golofn ſŷ'n dangos y dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod, a gwŷlmabſanctaû Cymru, a'r dyddiau a rhoddwŷd llawer o griſtionogion i farwolaeth am eu Crefŷdd, ond gwŷbyddwch fôd yr hôll ddyddiau ſŷdd orchymmŷnedig iw Cadw yn ŵŷlion gwedi eu hargraphu a llythyrennau duach a mwŷ na'r lleill.

4. Y bedwaredd golofn ſŷ'n dangos pa lê y bŷdd yr arwŷddion ynghorph dŷn ac enifail ar bôb dŷdd, fel y gwelwch yn y golofn hono gyferbŷn a'r dŷdd Cynta a'r ail o Jonawr, gwddw, yn dangos i chwi fôd yr arwŷdd y dyddiau hynny yn y gwddw.

5. Y bummed golofn a ddengus godiad y lleuad o'i llawnlloned iw newidiad; a'i machludiad o'i newidiad iw llawn lloned, yr awr tan A, ar mynudŷn tan m, wrth ac ar ôl n ſŷ'n arwŷddo nos neu cyn hanner nos, wrth ac arôl b ſŷ'n arwŷddo boreu neu rhwng hanner nôs a hanner dŷdd.

6. Y chweched golofn ſŷ'n dangos pen llanw 'r môr bôb dŷdd a nôs yn y flwŷddŷn 1688. o ddeutu Cymru, gyferbŷn ar dŷdd a fynnoch Cewch yr awr tan A, a'r mŷnud tan m, a hynnŷ a waſanaetha ddŷdd a nôs, neu foreu a hwŷr, heb fawr fai.

7. Y ſeithfed golofn ſŷ'n dangos Codiad yr haul bôb dŷdd drwŷr flwŷddŷn, yr awr tan A, a'r mŷnud tan m.

8. Yr wythfed golofn, neu'r golofn neſa at y llaw ddeheu ſŷ'n dangos machludiad yr haul beunŷdd, Cewch yr awr tan A, ar mŷnud tan m.

Yr ail tu dalen am bôb mîs ſŷ mor eglur na bô raid ymma mo' u hegluro.

Yr ymmadrodd ynghŷlch yſmonnaeth ſŷdd wrth yſmonnaeth y Saeſon, lle y bo tîr Cymru yn oerach na thîr Lloegr rhaid iw heu ŷd a phethau eraill yn ddiweddarach na'r amſeroedd a hennwŷd ymma.

§

January

[Page]

JONAWR. 1688.
dyddieu 'r mîs | dyddieu'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r ddydiau hynod. | Yr arwŷddion ynghorph dŷn ac Enifail. | Codiad, a machludiad y Lleuad. | Pen llanw|'r môr. | Haul yn Codi | Haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | lleuad yn mach |  |  |  |  |  |
1 | A | Enwaediad Criſt. | Gwddw. | 2 |  | 34 | 6 | 50 | 8 | 9 | 3 | 51
2 | b | Bodfan, ac Abel. | Gwddw. | 3 |  | 27 | 7 | 43 | 8 | 8 | 3 | 52
3 | c | Seth, Enoch. | yſgwŷddau. | 4 |  | 14 | 8 | 36 | 8 | 7 | 3 | 53
4 | d | Methuſalem. | breichiau. | 5 |  | 7 | 9 | 29 | 8 | 6 | 3 | 54
5 | e | Seimon. | bronnau, | 6 |  | 0 | 10 | 18 | 8 | 4 | 3 | 56
6 | f | Dydd yſtwyll. | ſefnig, | 6 |  | 55 | 11 | 9 | 8 | 3 | 3 | 57
7 | g | Cêd Eſgob. | Cylla. | — | 12 | 0 | 8 | 1 | 3 | 59
|  |  |  | lleuad yn Codi |  |  |  |  |  |
8 | A | 1 Sul gwedi'r yſtw. | Cefen. | 4 | N | 10 | 12 | 45 | 8 | 0 | 4 | 0
9 | b | Mercel. | Calon. | 5 |  | 38 | 1 | 30 | 7 | 58 | 4 | 2
10 | c | Paul Erem. | y bol a'rperfedd, | 7 |  | 16 | 2 | 15 | 7 | 56 | 4 | 4
11 | d | Hygin. | 8 |  | 44 | 3 | 0 | 7 | 55 | 4 | 5
12 | e | Llwchaern. | Ceudod. | 9 |  | 33 | 3 | 45 | 7 | 54 | 4 | 6
13 | f | Elian Eſgob. | Clunniau, | 10 |  | 22 | 4 | 30 | 7 | 52 | 4 | 8
14 | g | Ffelics. | pedrain. | 11 |  | 11 | 5 | 15 | 7 | 51 | 4 | 9
15 | A | 2 Sul gwedi'r yſtw. | yr Arffed a'r dirgelwch. | 12 |  | 0 | 6 | 0 | 7 | 50 | 4 | 10
16 | b | Marchell. | 12 | B | 50 | 6 | 45 | 7 | 48 | 4 | 12
17 | c | Anthony. | 1 |  | 45 | 7 | 30 | 7 | 46 | 4 | 14
18 | d | Priſca. | morddwŷdŷdd. | 2 |  | 40 | 8 | 15 | 7 | 44 | 4 | 16
19 | e | Waſtan. | 3 |  | 36 | 9 | 0 | 7 | 43 | 4 | 17
20 | f | Ffabian. | gliniau a garrau. | 4 |  | 30 | 9 | 45 | 7 | 41 | 4 | 19
21 | g | Annes, neu Agnes. | 5 |  | 26 | 10 | 30 | 7 | 39 | 4 | 21
22 | A | 3 Sul gwedi'r yſtw. | Goeſau neu Eſgeiriau. | 7 |  | 20 | 11 | 15 | 7 | 37 | 4 | 23
23 | b | Tymp yn dechreu. | — | 12 | 0 | 7 | 35 | 4 | 25
|  |  |  | lleuad yn machl |  |  |  |  |  |
24 | c | Câttwg. | Traed, | 4 |  | 30 | 12 | 46 | 7 | 34 | 4 | 26
25 | d | Troead St. Paul. | Traed. | 5 |  | 50 | 1 | 33 | 7 | 32 | 4 | 28
26 | e | Polycarpus. | Pen ac wŷneb. | 7 |  | 10 | 2 | 21 | 7 | 30 | 4 | 30
27 | f | Joan, Aeron. | 8 |  | 30 | 3 | 10 | 7 | 28 | 4 | 32
28 | g | Oenig. | gwddw. | 10 |  | 00 | 4 | 00 | 7 | 26 | 4 | 34
29 | A | 4 Sul gwedi'r yſtw. | gwddw. | 11 |  | 20 | 4 | 51 | 7 | 24 | 4 | 36
33 | b | merthyr. B. Charl. I | yſgwŷddau, | 12 | B | 40 | 5 | 43 | 7 | 22 | 4 | 38
31 | c | Mihangel. | breichiau. | 1 |  | 50 | 6 | 36 | 7 | 20 | 4 | 40

[Page]

JONAWR. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

llawnlloned y 7 dŷdd, 12 mŷnud gwedi un o'r prŷdn

3 charter oed y 15 dŷdd, 10 mŷnud Cyn 5 o'r prŷdn

newidio y 22 dŷdd, 12 mŷnud gwedi 10 o'r nos.

un chwarter oed y 29 dŷdd, gwedi haner dŷdd.

Pôb Hwnſman dâ a ddyleu yn y mîs hwn yſgythru pôb Canghennau gormodedd oddiar ei brennau toreth, a datguddio eu gwraidd hwŷnt, A phlannu pôb mâth a'r ſiettus a Choed toreth ar y Chwarter Cyntaf o'r Lleuad, a phan fyddo 'r Tywŷdd yn dymherus ac yn glaear a'r gwŷnt yn y deheu neu 'r gorllewin, plennwch ffâ a ffŷs gerddi a llyſiau gwŷddelig pan fo'r Tywŷdd yn glaear, a'r lleuad yn lleihau; Pelwch eich gerddi y mîs hwn.

Na ollynged nêb waed yn y mîs hwn, ac na Chymmered byſygwriaeth o ddigerth bôd yn Angenrheidiol iddo: Gochelwch gael Anwŷd yn y mîs hwn, oblegŷd i mae yn magu pôb mâth ar Lyſnafedd a Glofoerion, ſef Riwms a fflêms. Drŵg i chwi ymprydio neu gadw eich Cythlwn yn hîr y boreu. Y fed gwîn gwŷn ar gythlwn ſŷ ddâ. Bydded eich bwŷd mewn gweddeidd-dra o frydaniaeth, o herwŷdd goreu pyſygwriaeth yn y mîs hwn ŷw bwŷd a dillad Cynnes, a Thân dâ, a Chywelu nwŷfus. Nid ŷw 'r ſêr yn bygwth y bŷdd rhaid bôd ar nêb eiſien 'r pathau hynnŷ os bŷdd ganthynt ddigon o Arian, ond y nêb a fô diariannog a geiff wŷbod bêth ŷw eiſieu pôb un o honŷnt. Y bôbl ddâ o herwŷdd y 'ch bôd chwi yn brin gwnewch yn fawr o honoch eich hunnain.

Os bŷdd pêth Rhew ar ddechreu 'r mîs, ni pheru ond ychydig amſer; Amla tywŷdd a ddiſgwilir yr hanner Cynta or mîs hwn, ŷw ymbell gafod o ôd neu wlaw oer, ac awŷr gymmylog a gwŷnt llŷm: Ond yr hanner diwedda o'r mîs a fŷdd tebŷg i fôd yn rhewlŷd, ac ondodid bŷdd pêth eira Cŷn diwedd y mîs.

February

[Page]

CHWEFROR. 1688.
dyddiau'r mîs. | dyddiau'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion yng horph dŷn ac Enifail. | Codiad, a machludiad y Lleuad. | Pen llanw'r môr | Haul yn Codi | Haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | Machlud |  |  |  |  |  |
1 | d | Bridget. | dwŷlo. | 2 | B | 0 | 8 | 29 | 7 | 10 | 4 | 48
2 | e | Gwyl fair y Canh | bronnau, | 3 |  | 0 | 9 | 17 | 7 | 17 | 4 | 43
3 | f | Llywelyn. | brwŷden. | 4 |  | 0 | 10 | 5 | 7 | 15 | 4 | 45
4 | g | Gilbart. | Cefen, | 5 |  | 0 | 10 | 53 | 7 | 13 | 4 | 47
5 | a | 5 Sul gwedir yſtw▪ | Calon. | 6 |  | 0 | 11 | 40 | 7 | 11 | 4 | 49
6 | b | Cyhoeddwyd y Bre. | y bol a'r perfedd. | 7 |  | 0 | 12 | 30 | 7 | 9 | 4 | 51
7 | c | Romwald. | — | 1 | 20 | 7 | 7 | 4 | 53
|  |  | Lleuad yn Codi |  |  |  |  |  |
8 | d | Solome. | 5 | N | 0 | 2 | 10 | 7 | 5 | 4 | 55
9 | e | Apollon. | pedrain neu Cluniau. | 6 |  | 8 | 3 | 0 | 7 | 3 | 4 | 57
10 | f | Alexander. | 7 |  | 16 | 3 | 50 | 7 | 1 | 4 | 59
11 | g | Euphrod. | 8 |  | 24 | 4 | 40 | 6 | 59 | 5 | 1
12 | A | Sul ſeptuageſima. | Arphed, | 9 |  | 32 | 5 | 30 | 6 | 57 | 5 | 3
13 | b | nôs tynnŷ falandein. | dirgelwch. | 10 |  | 40 | 6 | 20 | 6 | 54 | 5 | 6
14 | c | dŷdd g. falandein. | morddwŷd. | 11 |  | 48 | 7 | 10 | 6 | 52 | 5 | 8
15 | d | Fauſtin. | morddwŷd. | 12 | B | 56 | 8 | 0 | 6 | 50 | 5 | 10
16 | e | Polychran. | glinniau, a garrau, | 1 |  | 40 | 8 | 50 | 6 | 48 | 5 | 12
17 | f | Diaſcordia. | 2 |  | 40 | 9 | 40 | 6 | 46 | 5 | 14
18 | g | Undebyſt. | Coeſau, | 3 |  | 40 | 10 | 30 | 6 | 44 | 5 | 16
19 | A | Sul ſexageſima. | Coeſau. | 4 |  | 40 | 11 | 20 | 6 | 42 | 5 | 18
20 | b | Eucharyſt. | Traed, | 5 |  | 40 | 12 | 10 | 6 | 40 | 5 | 20
21 | c | y 69 merthyron. | Traed. | — | 1 | 50 | 6 | 38 | 5 | 22
|  |  |  | Lleuad yn mach. |  |  |  |  |  |
22 | d | Cadair Peter. | pen ac wŷneb. | 5 | N | 40 | 2 | 37 | 6 | 36 | 5 | 24
23 | e | Egbert Frenin. | 6 |  | 40 | 3 | 28 | 6 | 34 | 5 | 26
24 | f | Intercal. | gwddw, | 7 |  | 46 | 4 | 0 | 6 | 32 | 5 | 28
25 | f | Gwyl S. Matthias | gwddw, | 8 |  | 52 | 4 | 40 | 6 | 30 | 5 | 30
26 | G | Sul ynŷd. | gwddw. | 9 |  | 58 | 5 | 20 | 6 | 29 | 5 | 31
27 | a | Dŷdd llun ynŷd. | yſgwyddau, | 11 |  | 6 | 6 | 16 | 6 | 27 | 5 | 33
28 | b | Dŷdd mawrth ynŷd. | breichiau. | 12 |  | 10 | 7 | 0 | 6 | 24 | 5 | 36
29 | c | mercher y lluwd. | bronnau. | 1 |  | 17 | 7 | 32 | 6 | 22 | 5 | 38

[Page]

CHWEFROR. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

llawn lleuad y 6 dŷdd. 4 mŷnud gwedi 7 y boreu.

3 chwarter oed y 14 dŷdd. gwedi 10 y boreu.

newidio yr 21 dŷdd. 24 mŷnud gwedi 8 y boreu.

un chwarter ocd yr 28 dŷdd han. awr Cyn un y boreu.

Y mîs hwn hefŷd ſŷdd amſer dâ i ddadwreiddio, ac i blannu ſietus îrion, a rhôſwŷdd, a gwinwŷdd, a hops, a phôb mâth ar dympathau ar a ddygo ffrwŷth, ac i hau pŷs, a ffâ, a winwŷns, a phôb mâth ar Salet a llyſiau Crochon erbŷn yr hâ. Tocciwch bôb blegurŷn gormodedd ar eich prennau toreth, a diſwſoglwch a glânhewch hwŷnt oddiwrth bôb llygredigaeth, ſymmŷdwch eich plannhigion, a 'ch Coed Ieuaingc ar y chwarter diweddaf o'r Lleuad, a phan fo'r Arwŷdd yn y pen, y Cluniau, neu 'r Arffed.

Gellir gollwng gwaed os bŷdd angenrhaid yn y mîs hwn, na chymmerwch byſygwriaeth yn y mis ymma o ddigerth bôd yn angenrhaid i chwi. Gochelwch gael yr anwŷd pan ddigwŷddo diwrnod Claear drwŷ eſgeuluſtra, o blegŷd nid parrhaus ŷw'r Awel glaear yn y mîs hwn. Pôb mâth ar fwŷd llymrig megis pyſgod, a llaeth, ſy'n Caethiwo'r gwŷthennau, a'r Aſu neu'r yſgyfent, ac yn Tewychŷ'r gwaed, ac am hynnŷ nid ydŷnt amgen na gelynnion i'r Iechŷd yn y mîs hwn.

Tua diwedd y mîs hwn, byddwch tebŷgi glywed pêth newŷdd ynghylch dyrnu ieir, a gwneuthur Crempogau: ond os digwŷdd i nêb dori eu boliau wrth fwŷta Crempogau, bŷdd hynnŷ newŷdd drŵgiawn.

Os bŷdd Rhew ar ddechreu'r mîs hwn, ni pheru ond ychydig amſer, mae'r planedau yn addo oerni a gwŷnt Cyffroes ar y dechreu. Ynghŷlch yr wŷthfed neu'r nawfed dŷdd bŷdd tebŷg i dori yn deg ag yn glaear. Tua chanol y mîs ond odid bŷdd oerach drachefen, a rhai Cafodŷdd o wlaw neu ôdwlaw. A thua'r diwedd pôb mâth ardywŷdd anwadal, a phêth rhew.

March

[Page]

MAWRTH. 1688.
dyddiau'r mîs. | dyddiau'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r Dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion ynghorph dŷn ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | pen llanw|'r môr | Haul yn Codi | Haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M
|  |  |  | machludo |  |  |  |  |  |
1 | d | Gwyl Ddewi. | Brwŷden. | 4 | B | 12 | 8 | 20 | 6 | 20 | 5 | 40
2 | e | Siad, mawthwl. | Y Cefen a'r galon. | 4 |  | 48 | 9 | 9 | 6 | 18 | 5 | 42
3 | f | Noe fam ddewi. | 5 |  | 24 | 9 | 52 | 6 | 16 | 5 | 44
4 | G | 1 Sul o'r grawŷs. | Y bol ar perfedd. | 5 |  | 56 | 10 | 35 | 6 | 14 | 5 | 46
5 | a | Theophilus. | 6 |  | 12 | 11 | 15 | 6 | 11 | 5 | 49
6 | b | Pryden. | Cluniau, | — | 12 | 0 | 6 | 8 | 5 | 52
|  |  |  | lleuad yn Codi. |  |  |  |  |  |
7 | c | Thomas, a ſannan. | Cluniau. | 6 | N | 20 | 12 | 59 | 6 | 6 | 5 | 54
8 | d | Philomen. | Arphed a dirgelwch, | 7 |  | 40 | 1 | 48 | 6 | 4 | 5 | 56
9 | e | Pryden. | 9 |  | 0 | 2 | 37 | 6 | 2 | 5 | 58
10 | f | dŷdd a nôs un hŷd. | dirgelwch. | 10 |  | 20 | 3 | 26 | 6 | 0 | 6 | 0
11 | G | 2 Sul o'r grawŷs. | morddwŷd, | 11 |  | 40 | 4 | 15 | 5 | 51 | 6 | 2
12 | a | Gregory. | norddwŷd, | 1 | B | 0 | 5 | 4 | 5 | 56 | 6 | 4
13 | b | Tudur, Edward. | mordd▪ŷd. | 2 |  | 21 | 5 | 53 | 5 | 54 | 6 | 6
14 | c | Candŷn myrthyri. | glinniau a garrau. | 2 |  | 40 | 6 | 42 | 5 | 52 | 6 | 8
15 | d | Wŷnebog. | 3 |  | 0 | 7 | 31 | 5 | 50 | 6 | 10
16 | e | Cyfodiad Lazerus. | 3 |  | 20 | 8 | 20 | 5 | 48 | 6 | 12
17 | f | Padrig wŷddel. | Coeſau. | 3 |  | 40 | 9 | 9 | 5 | 46 | 6 | 14
18 | G | 3 Sul o'r grawŷs. | Coeſau. | 4 |  | 0 | 9 | 52 | 5 | 44 | 6 | 16
19 | a | Cymbrŷd. | Traed. | 4 |  | 40 | 10 | 35 | 5 | 42 | 6 | 18
20 | b | Twthert. | Traed. | 5 |  | 20 | 11 | 15 | 5 | 40 | 6 | 20
21 | c | Bened. | Pen ac wŷneb. | — | 12 | 0 | 5 | 38 | 6 | 22
|  |  | lleuad yn machl. |  |  |  |  |  |
22 | d | Benediged. | 6 | N | 40 | 12 | 48 | 5 | 36 | 6 | 24
23 | e | Godfridus. | gwddw. | 7 |  | 42 | 1 | 36 | 5 | 34 | 6 | 26
24 | f | Rwirinus. | gwddw. | 8 |  | 44 | 2 | 14 | 5 | 32 | 6 | 28
25 | G | Beichiogiad mair | yſgwŷddau. | 9 |  | 46 | 3 | 2 | 5 | 30 | 6 | 30
26 | a | Caſtulus. | breichiau. | 10 |  | 48 | 3 | 50 | 5 | 28 | 6 | 32
27 | b | Jo. Erem. | bronnau, | 11 |  | 50 | 4 | 38 | 5 | 26 | 6 | 34
28 | c | Gideon. | bronnau, | 12 | B | 50 | 5 | 26 | 5 | 24 | 6 | 36
29 | d | Euſtachius. | brwŷden. | 1 |  | 54 | 6 | 14 | 5 | 22 | 6 | 38
30 | e | Guido. | Cefen, | 2 |  | 26 | 7 | 2 | 5 | 20 | 6 | 40
31 | f | Balbina. | Calon. | 3 |  | 8 | 7 | 50 | 5 | 18 | 6 | 42

[Page]

MAWRTH. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

llawnlloned y 7 dŷdd, ynghŷlch 2 y boreu.

3 chwarter oed y 15 dŷdd, gwedi un y boreu.

newidio yr 21 dŷdd, arôl 5 o'r prŷdnawn.

un chwarter oed yr 28 dŷdd, rhwng 2 a 3 or prŷdnawn.

Yn y mîs hwn (gan ddewis y tywŷdd) plennwch a thacluſwch ſiettus Ieuaingc, a gorchguddiwch wraidd eich Coed ffrwŷthlawn y rhain a ddatguddiaſoch yn Rhagfŷr a Ionawr, Heuwch Gŷrch, a Haidd, a moron Gwnnion a Chochion, winwŷns, Melonau, Cucummers, a phôb mâth ar Lyſiau Crochon. Plennwch Hartichôcs a Saeds, A heuwch bôb mâth ar hâd gerddi.

Yngynghorwch yn y mîs hwn (os bŷdd achos) a Rhŷw glyfyddgar byſygwr. Dymma'r amſer goreu yn y flwŷddŷn i illwng gwaed, ac i gymmerŷd Pyſygwriaeth os bŷdd achos. Na fwŷtaed nêb ond gweddiedd-dra yn y mîs hwn, a hynnŷ o'r bwŷd a ddygymmyddo oreu a'r Corph, ac a fyddo ffrwŷthlawn a mwŷthus-fwŷd. Gochelwch bôb pêth hallt, Purweh eich gwaed drwŷ gymmerŷd pyſygwriaethawl ddiod, a gollwng gwaed. Bwŷd a diod meluſion ſŷdd oreu yn y mîs hwn. Na eſgeuluſed nêb fwŷtta ar foreu Cynyfed.

Iachach iw ymlenwi ar gawl neu bottes pŷs nag ar lîd a Chynfigen yn y mîs hwn. Os gwnewch gawl neu bottes nawrhŷw ar y dŷdd Cyntaf o'r mîs, er dim ar a fo rhowch gennin peder ynddo, gwell ŷw gadel yr hôll lyſiau eraill allan o hono na'r un llyſieuŷn hwnnw.

Têg a ſŷch ac eglur ar ddechreu'r mîs, A rhew ar foreuau. Anwadal o'r nawfed dŷdd hŷd ddiwedd y mîs, weithiau glaw, weithiau odwlaw, weithiau Cenllŷſg, weithi au gwŷntiog, weithiau ebrwŷdd gafodŷdd.

April

[Page]

EBRILL. 1688.
dyddiau'r mîs. | dyddiau'r wŷthnos. | Y dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion yng horph dŷn, ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | Pen llanw|'r môr. | Haul yn Codi. | Haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | mach |  |  |  |  |  |
1 | G | 5 Sul or grawŷs. | Y bol a'r perfedd. | 2 | B | 20 | 8 | 38 | 5 | 16 | 6 | 44
2 | a | mynediad Mair i'r Aipht. | 3 |  | 40 | 9 | 26 | 5 | 14 | 6 | 46
3 | b | Richard. | 4 |  | 56 | 10 | 14 | 5 | 12 | 6 | 48
4 | c | Tyrnog, Ambros. | Clunniau, | 5 |  | 20 | 11 | 2 | 5 | 10 | 6 | 50
5 | d | Derfel gadarn. | Clunniau. | — | 11 | 50 | 5 | 8 | 6 | 52
|  |  |  | lleaud yn Codi. |  |  |  |  |  |
6 | e | Llywelŷn. | yr Arphed a'r dirgelwch. | 7 | N | 0 | 12 | 38 | 5 | 6 | 6 | 54
7 | f | Ethelwal Frenin. | 8 |  | 7 | 1 | 26 | 5 | 5 | 6 | 56
8 | G | Sul y Blodau. | 9 |  | 14 | 2 | 14 | 5 | 3 | 6 | 58
9 | a | Albinus. | morddwŷd. | 10 |  | 21 | 3 | 2 | 5 | 2 | 6 | 59
10 | b | y ſaith gwŷryfon. | morddwŷd. | 11 | B. | 28 | 3 | 50 | 5 | 0 | 7 | 00
11 | c | Liberws. | glinniau a garrau. | 12 |  | 35 | 4 | 8 | 4 | 58 | 7 | 2
12 | d | Hugh Eſgob. | 1 |  | 40 | 4 | 56 | 4 | 56 | 7 | 4
13 | e | gwener y Croglith. | Coeſau, | 2 |  | 11 | 5 | 40 | 4 | 54 | 7 | 6
14 | f | Tiburtius. | Coeſau. | 2 |  | 42 | 6 | 40 | 4 | 52 | 7 | 8
15 | G | Sul y Paſc. | Traed, | 3 |  | 13 | 7 | 42 | 4 | 50 | 7 | 10
16 | a | Padarn. | Traed. | 3 |  | 44 | 8 | 44 | 4 | 48 | 7 | 12
17 | b | Anticetus. | pen ac wŷneb. | 4 |  | 10 | 9 | 45 | 4 | 46 | 7 | 14
18 | c | Oſwŷn. | 4 |  | 30 | 10 | 56 | 4 | 44 | 7 | 16
19 | d | Timothy. | gwddw, | 4 |  | 50 | 12 | 0 | 4 | 42 | 7 | 18
20 | e | Cadwalad Frenin. | gwddw. | — | 12 | 55 | 4 | 40 | 7 | 20
|  |  |  | lleuad yn mach |  |  |  |  |  |
21 | f | Seimon. | yſgwyddau, | 7 | N | 40 | 1 | 50 | 4 | 38 | 7 | 22
22 | G | Dul y Paſc. bychan | breichian, | 8 |  | 54 | 2 | 45 | 4 | 36 | 7 | 24
23 | a | Siorſŷn ſais. Coroni. | dwŷlo. | 9 |  | 48 | 3 | 40 | 4 | 34 | 7 | 26
24 | b | Albertus. (y Brenin. | bronnau, | 10 |  | 40 | 4 | 35 | 4 | 32 | 7 | 28
25 | c | Gwyl St. Matt. | brwŷden. | 11 |  | 30 | 5 | 30 | 4 | 30 | 7 | 30
26 | d | Clari, Cletus. | Cefen, | 12 |  | 0 | 6 | 25 | 4 | 28 | 7 | 32
27 | e | Walburg Frenin. | Calon. | 12 | B | 40 | 7 | 20 | 4 | 26 | 7 | 34
28 | f | Fitalus Ferthŷr. | y bol a'r perfedd. | 1 |  | 18 | 8 | 15 | 4 | 24 | 7 | 36
29 | G | 2 Sul gwedi'r paſc. | 1 |  | 50 | 9 | 10 | 4 | 22 | 7 | 38
30 | a | Joſua. | 2 |  | 25 | 10 | 5 | 4 | 20 | 7 | 40

[Page]

EBRILL. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

llawnlloned y 5 dŷdd, 4 mŷnud gwedi 6 o'r prydnawn.

3 chwarter oed y 13 dŷdd, 4 mŷnud arôl hanner dŷdd.

newidio yr 20 dydd, hanner awr gwedi 3 y boreu:

un Chwarter oed y 27 dŷdd, rhwng 6 a 7 y boreu.

Yn y mîs hwn heuwch gywarch a llîn. A goſodwch bolion i'ch Hops, heuwch bôb mâth ar hâd gerddi, helaethwch gyfyngder y Gwenŷn drwŷ egorŷd drws eu Cychau, a'u gillwng i gaſglu eu Cyfreidiau erbŷn gauaf arall: Diriſclwch rîſcl i'r Barcwŷr yn y mîs hwn. Edryched pôb hwſwi ddâ at eu gerddi, a meddylied mewn amſer am Lyfodraeth eu buches. Pôb trînŷdd gerddi a ddylent hau ar ſychder, a phlannu ar lybaniaeth.

Pyſygwriaeth yn y mîs hwn ſŷ brydlawn iawn, ac ymddiſbaddu neu yrloeſi'r Corph, a gollwng gwaed: A garo ei Jechŷd ymgadwed heb yfed gwîn yn y mîs hwn, oblegŷd i fôd yn gwreiddio amriw o ddoluriau ynghorph y ſawl a'i hyfo yn Ebrill, ac yn diniſtrio enioes llawer glanddŷn oddiar wŷneb y ddaiar. Yn y mîs hwn bŷdd pôrs y Corph yn egored, ac yn gymwŷs i dderbŷn pyſygwriaeth; ac am hynnŷ dymma 'r amſer Cyfleuſaf a hawſaf i ymwared oddiwrth bôb afiechŷd, ac i Jachau y nêb a fo yn gofidio dan gaethiwed eu doluriau.

Os digwŷdd y mîs hwn yn dêg bŷdd yr adar pluog yn llawer dedwyddach na'r merched boneddigion, oblegŷd pan godo'r Adar y boreu byddant drwſiadus yn ddi drafferth, a bŷdd rhaid i'r merched boneddigion gael dwŷ awr neu dair i wiſgo amdanŷnt: ac heblaw hynnŷ mae'r adar yn daclus iawn heb gôſt, y prŷd y bo gwchder, y gwragedd yn magu Conſymſiwn ym mhoccedau eu gwŷr.

Mae'r plannedau yn addo tywŷdd Cymhedrol i'r tymmor yr hanner Cyntaf or mis hwn, hynnŷ ydiw, Claear a thymherus, ag ymbell gafod o wlaw; A Thua 'chanol y mîs bŷdd tebŷg i oeri, ac i biccio ymbell gafod ddicllon o wlaw neu ôdwlaw, a pheth rhew ar forenau yn diflannu blodeuau'r Coedŷdd. Pôth Teccach tua'r diwedd.

May

[Page]

MAI. 1688.
dyddiau'r mîs. | dyddiau'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion ynghorph dŷn, ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | pen llanw|'r môr. | haul yn Codi | haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | mach. |  |  |  |  |  |
1 | b | St. Philip, a St. Iago. | Cluniau, | 3 | B | 10 | 10 | 05 | 4 | 19 | 7 | 41
2 | c | Anthonaſius. | Cluniau. | 3 |  | 50 | 11 | 00 | 4 | 17 | 7 | 43
3 | d | Dyfais y groes. | Arphed a dirgelwch, | 4 |  | 10 | 11 | 30 | 4 | 15 | 7 | 45
4 | e | Melangell. | 4 |  | 20 | 12 | 00 | 4 | 13 | 7 | 47
5 | f | Gothard. | Arphed, | — | 12 | 49 | 4 | 12 | 7 | 48
|  |  |  | lleuad yn Codi |  |  |  |  |  |
6 | G | 3 Sul gwedi'r paſc. | morddwŷd, | 8 | N | 36 | 1 | 41 | 4 | 11 | 7 | 49
7 | a | Staniſlos. | morddwŷd | 9 |  | 0 | 2 | 33 | 4 | 10 | 7 | 50
8 | b | Infental. | glinniau, | 9 |  | 36 | 3 | 25 | 4 | 8 | 7 | 52
9 | c | Nicholas. | garrau. | 10 |  | 20 | 4 | 17 | 4 | 7 | 7 | 53
10 | d | Pencrat. | Coeſau, | 11 |  | 0 | 5 | 9 | 4 | 6 | 7 | 54
11 | e | Criſtian. | Coeſau, | 12 | B | 27 | 6 | 1 | 4 | 4 | 7 | 56
12 | f | Penuſus. | Coeſau. | 12 |  | 54 | 6 | 53 | 4 | 3 | 7 | 57
13 | G | 4 Sul gwedi'r paſc. | Traed, | 1 |  | 20 | 7 | 45 | 4 | 2 | 7 | 58
14 | a | Boniffas. | Traed. | 1 |  | 43 | 8 | 37 | 4 | 0 | 8 | 0
15 | b | Sophia. | pen ac wŷneb. | 2 |  | 10 | 9 | 29 | 3 | 59 | 8 | 1
16 | c | Granog. | 2 |  | 36 | 10 | 21 | 3 | 57 | 8 | 3
17 | d | Dynſtan. | gwddwf, | 3 |  | 0 | 11 | 13 | 3 | 56 | 8 | 4
18 | e | Sewel Eſgob. | gwddwf. | — | 12 | 00 | 3 | 54 | 8 | 6
|  |  |  | lleuad yn machlŷd. |  |  |  |  |  |
19 | f | Sarah. | yſgwŷddau, | 8 | N | 30 | 12 | 45 | 3 | 52 | 8 | 8
20 | G | 5 Sul gwedi'r paſc. | breichiau. | 9 |  | 00 | 1 | 30 | 3 | 51 | 8 | 9
21 | a | Collen. | bronnau, | 9 |  | 30 | 2 |  | 3 | 50 | 8 | 10
22 | b | Helen Frenhines. | brwŷden. | 10 |  | 00 | 3 | 00 | 3 | 49 | 8 | 11
23 | c | Wiliam. | y Cefen a'r galon. | 10 |  | 30 | 3 | 45 | 3 | 48 | 8 | 12
24 | d | Dydd Jou derchaf. | 11 |  | 00 | 4 | 20 | 3 | 47 | 8 | 13
25 | e | Urbanws. | 11 |  | 30 | 4 | 15 | 3 | 46 | 8 | 14
26 | f | Edward. | y bol a'r perfedd. | 12 | B | 02 | 5 | 00 | 3 | 45 | 8 | 15
27 | G | 6 Dul gwedi'r paſc. | 12 |  | 33 | 5 | 45 | 3 | 45 | 8 | 15
28 | a | Jonas. | Cluniau, | 1 |  | 00 | 6 | 36 | 3 | 44 | 8 | 16
29 | b | Gwyl y Brenin. | Cluniau, | 1 |  | 30 | 7 | 13 | 3 | 43 | 8 | 17
30 | c | Wigand. | Cluniau. | 2 |  | 00 | 8 | 20 | 3 | 42 | 8 | 18
31 | d | Petronel. | Arphed. | 2 |  | 30 | 9 | 00 | 3 | 42 | 8 | 18

[Page]

MAI. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

llawnlloned y 5 dŷdd, Rhwng. 9 a 10 y boreu.

3 chwarter oed y 12 dŷdd, ynghŷlch 7 o'r prŷdnawn.

newidio y 19 dŷdd, ar ôl 4 y boreu.

un chwarter oed y 26 dŷdd, Cŷn 11 o'r nôs.

Y mîs hwn ſŷ'n gwahadd yr hwſwi Lwŷddiannus, a'r gwŷr penigamp, (ſef y pyſygwŷr a'r pothecaris) i oſod eu ſtiliau ar waith. Yn nechreu y mîs hwn heuwch a phlennwch bôb llyſiau hâf tyner, y rhain na ddygymmyddant ag oerdra'r hîn yn gŷnt o'r flwŷddŷn. Chwynnwch Erddi eich Hops, a thorwch bôb ofer ganghennau. Difwſoglwch eich Coed, a'ch gerddi: A chwŷnnwch eich ydau.

Codwch yn foreu, a rhodiwch y meuſŷdd a'r gerddi, a hynnŷ ar lan afon os Cewch y fâth gyfleuŷſtra, pôb gardd a gwrŷch yn y mîs hwn a waſanaetha am byſygwriaeth. Ymmenŷn mai, a ſage neu ſâeds ſŷdd enllŷn iachus ar foreu, A Glouw faidd ſummel ſŷdd well na gwîn; Cwrw yſgyrfi, A Bîr wermod ſŷ ddiod iachus. Bwŷtta ac yfed yn foreu ſŷ ddâ er mwŷn iechŷd. Ond pôb bwŷdŷdd a fônt wreſog eu naturiaeth, A phôb hâllt fwŷd ſŷdd afiachus yn y mîs hwn.

Y mîs hwn ſŷ fîs Carwriaeth, ac am hynnŷ Cynghorwn y gwŷr ifaingc i edrŷch attŷnt eu hŷnain, o blegŷd ſôd y merched yn debŷg i ffidil a fae a phedwar o linynnau neu dannau iddi, yr rhain ydŷnt, gweddeidd-dra, Cywirdeb, hyſwiaeth, a morwŷndod; pan fô ar ffidil eiſiau un o'i phedwar tant ni thiwnnia hi yn hyfrŷd; Ac fellu am y merched, os bŷdd arnŷnt eiſeu un o'r pedwar priodolderau a henwŷd uchod, ni wnant fwŷ hyſrŷdwch i ŵr nag a wnae ffidil ddi dannau.

Diſgwilir tegwch ar ddechreu'r mîs hwn, ac ymbell gafod o wlaw tua'r Cauol, a thêg drachefen tua'r diwedd ac anwadal.

June

[Page]

MEHEFIN. 1688.
dyddiau'r mîs. | dyddiau'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion ynghorph dŷn, ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | pen llanw|'r môr | haul yn Codi | haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | m. |  |  |  |  |  |
1 | e | Tegla. | Arphed | 3 | B | 00 | 10 | 0 | 3 | 42 | 8 | 18
2 | f | Gwŷfen. | morddwŷd, | 3 |  | 30 | 11 | 0 | 3 | 42 | 8 | 18
3 | G | y Sul Gwyn. | morddwŷd. | — | 12 | 0 | 3 | 42 | 8 | 18
|  |  |  | lleuad yn Codi. |  |  |  |  |  |
4 | a | Hedrog. | gliniau, a garrau. | 8 | N | 30 | 12 | 55 | 3 | 41 | 8 | 19
5 | b | Nichodemus, | 9 |  | 0 | 1 | 50 | 3 | 41 | 8 | 19
6 | c | Narbert. | 9 |  | 30 | 2 | 45 | 3 | 41 | 8 | 19
7 | d | Paul. | Coeſau, | 10 |  | 0 | 3 | 40 | 3 | 41 | 8 | 19
8 | e | Wiliam Eſgob. | Coeſau, | 10 |  | 30 | 4 | 35 | 3 | 41 | 8 | 19
9 | f | Barnim. | Traed, | 11 |  | 16 | 5 | 30 | 3 | 41 | 8 | 19
10 | G | Sul y Orindod. | Traed. | 11 |  | 50 | 6 | 25 | 3 | 41 | 8 | 19
11 | a | St. Barnab. y dŷdd hwŷaf. | pen ac wŷneb. | 12 | B | 20 | 7 | 20 | 3 | 41 | 8 | 19
12 | b | Blandin. | 12 |  | 40 | 8 | 15 | 3 | 41 | 8 | 19
13 | c | Sannan. | gwddwf, | 1 |  | 10 | 9 | 10 | 3 | 41 | 8 | 19
14 | d | Valerius. | gwddwf. | 1 |  | 40 | 10 | 05 | 3 | 41 | 8 | 19
15 | e | Trillo | yſgwŷdd. | 2 |  | 10 | 11 | 3 | 3 | 41 | 8 | 19
16 | f | Elidan, Curig. | breichiau. | 3 |  | 0 | 12 | 0 | 3 | 41 | 8 | 19
17 | G | 1 Sul gwedi'r drin. | bronnau, | — | 12 | 48 | 3 | 41 | 8 | 19
|  |  |  | lleuad yn machlud. |  |  |  |  |  |
18 | a | Homer. | bronnau, | 8 | N | 30 | 1 | 36 | 3 | 41 | 8 | 19
19 | b | Lenard. | bronnau. | 9 |  | 0 | 2 | 24 | 3 | 42 | 8 | 18
20 | c | Regina. | Cefen, | 9 |  | 30 | 3 | 12 | 3 | 42 | 8 | 18
21 | d | Alban. | Calon. | 10 |  | 0 | 4 | 0 | 3 | 42 | 8 | 18
22 | e | Gwen frewi. | y bol a'r perfedd. | 10 |  | 30 | 4 | 48 | 3 | 43 | 8 | 17
23 | f | Baſilius. | 10 |  | 56 | 5 | 36 | 3 | 43 | 8 | 17
24 | G | Gwyl St. Ioan fed. | Cluniau, | 11 |  | 10 | 6 | 24 | 3 | 44 | 8 | 16
25 | a | Elogius. | Clunniau, | 11 |  | 36 | 7 | 12 | 3 | 45 | 8 | 15
26 | b | Tyrnog, Twrog. | Clunniau. | 12 | B | 6 | 8 | 0 | 3 | 46 | 8 | 14
27 | c | y 7 Cyſcaduriaid. | Arphed | 12 |  | 50 | 8 | 48 | 3 | 47 | 8 | 13
28 | d | Leo. | dirgelwch. | 1 |  | 20 | 9 | 36 | 3 | 48 | 8 | 12
29 | e | Gwyl S. Pet. a Paul | morddwŷd, | 1 |  | 50 | 10 | 24 | 3 | 49 | 8 | 11
30 | f | Ymchwel Paul. | morddwŷd. | 2 |  | 45 | 11 | 12 | 3 | 50 | 8 | 10

[Page]

MEHEFIN. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

llawnlloned y 3 dŷdd, Cŷn 10 o'r nôs.

3 chwarter oed y 10 dŷdd. Cyn 6 o'r prŷdnawn.

newidio y 17 dŷdd, arôl 8 o'r prŷdnawn.

un chwarter oed y 25 dŷdd, rhwng 3 a 4 o'r prŷdnawn.

Ar y llawn lloned yn y mîs hwn a'r neſaf, Ceſclwch y llyſiau a gadwoch yn ſŷch drwŷ'r flwŷddŷn, Goſodwch eich Rhôſmari, a'ch Gilifflowers, Heuwch eich Lettus, a'ch Redis 3 neu 4 diwrhod o flaen y llawnlloned, ac yna nî hâdant yn wŷllt: Cneifiwch eich delaid Cŷn y llawnlloned. Gwiliwch dori llyfiau, neu bwŷsîau a Chyllell neu arf, ond a'ch byſedd.

Nid niwed iw chwŷs a ddêl drwŷ weithio mewn gweddeidddrao boen. Arferwch yſgafnder neu weddeidd-dra o fwŷd yn y mîs hwn, ac na ddioddefwch i'ch meddyliau redeg ar anlladrwŷdd. Peryglus iw Cyſgu neu orwedd yn hîr ar y ddaiar. Yſed diod oer pan fo'r Corph yn wreſog, ſŷdd lawer afiachach na nofio dros afon ar Rew ac Eira. Yr amſer hwn ſŷ brydlawn i hel Rhoſau, a phôb mâth ar lyſiau, ac iw diſtilio hwŷnt. Bydded eich lluniaeth yn fychan ei ſylwedd, o herwŷdd ni ddygymmŷdd a'r Corph mo'r llawndra o fwŷd fel yn miſoedd oerach. Maidd glâs lle' berwer ynddo lyſiau oer o naturriaeth ſŷdd iachus.

Cariad a phottes pŷs ſŷdd bethau peryglus i ymhel a hwŷnt yn y mîs ymma, rhag oſn i'r naill dorri'r galon, ac i'r llall dorri'r bol, ni pheru pottes pŷs trwŷ'r flwŷddŷn; ond Carriad, megis Cwrrw a thybacco ſŷdd bôb amſer mewn ffaſiwn.

Tywŷdd tymherŷs, a pheth gwlaw ar y dechreu; a gwrês mawr a ddiſgwilir Cŷn yr ail ſûl o'r mîs. A thua diwedd y mîs bŷdd bêth oerach, ac ymbell gafod ar rŷw ddyddiau.

July

[Page]

GORFENNAF. 1688.
dyddiau'r mîs. | dyddiau'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r lyddiau hynod. | Yr Arwŷddion yng horph dŷn, ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | pen llanw|'r môr | haul yn Codi | haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
1 | G | 3 Sul gwedi'r drin | morddwŷd, | 3 | B | 40 | 11 | 12 | 3 | 51 | 8 | 9
2 | a | gwŷl fair. | glinniau, | — | 12 | 0 | 3 | 52 | 8 | 8
|  |  |  | lleuad yn Codi. |  |  |  |  |  |
3 | b | Marthin, Pebling. | garrau. | 8 | N | 45 | 12 | 48 | 3 | 53 | 8 | 7
4 | c | Ulricus. | Coeſau, | 9 |  | 10 | 1 | 36 | 3 | 53 | 8 | 7
5 | d | Auſelm. | Coeſau. | 9 |  | 35 | 2 | 24 | 3 | 54 | 8 | 6
6 | e | Erſull, Eſaias broph. | Traed, | 10 |  | 0 | 3 | 12 | 3 | 55 | 8 | 5
7 | f | Thomas, Child. | Traed. | 10 |  | 25 | 4 | 0 | 3 | 56 | 8 | 4
8 | G | 4 Sul gwedi'r drin. | pen ac wŷneb. | 10 |  | 40 | 4 | 48 | 3 | 56 | 8 | 4
9 | a | ganedigaith mair fag. | 11 |  | 10 | 5 | 36 | 3 | 57 | 8 | 3
10 | b | gwŷl gywer. | gwddwf, | 11 |  | 40 | 6 | 24 | 3 | 58 | 8 | 2
11 | c | y ſaith frodur. | gwddwf. | 12 | B | 20 | 7 | 12 | 3 | 59 | 8 | 1
12 | d | Harri. | yſgwyddau. | 1 |  | 0 | 8 | 0 | 3 | 59 | 8 | 1
13 | e | Doewan. | breichiau. | 1 |  | 40 | 8 | 48 | 4 | 0 | 8 | 0
14 | f | Garmon, banaf. | dwŷlo. | 2 |  | 20 | 9 | 36 | 4 | 2 | 7 | 58
15 | G | 5 Sul gwedi'r drin. | dwŷfron, | 3 |  | 10 | 10 | 24 | 4 | 3 | 7 | 57
16 | a | Cynllo. | dwŷfron. | 4 |  | 0 | 11 | 12 | 4 | 4 | 7 | 56
17 | b | Alexius. | Cefen, | — | 12 | 0 | 4 | 6 | 7 | 54
|  |  |  | lleuad yn machl. |  |  |  |  |  |
18 | c | Edwart. | Calon. | 8 | N | 0 | 12 | 48 | 4 | 7 | 7 | 53
19 | d | dyddiau'r Cŵnyn dechreu. | bol, | 8 |  | 20 | 1 | 36 | 4 | 8 | 7 | 52
20 | e | Joſeph. | perfedd. | 8 |  | 40 | 2 | 24 | 4 | 10 | 7 | 50
21 | f | Daniel. | Cylla. | 9 |  | 0 | 3 | 12 | 4 | 11 | 7 | 49
22 | G | 6 Sul gwedi'r drin. | Cluniau, | 9 |  | 20 | 4 | 0 | 4 | 12 | 7 | 48
23 | a | Apolinarus. | Clunniau. | 9 |  | 50 | 4 | 48 | 4 | 14 | 7 | 46
24 | b | Chriſtina. | Arphed, | 10 |  | 6 | 5 | 36 | 4 | 15 | 7 | 45
25 | c | Gwyl St. Iago. | Arphed | 10 |  | 55 | 6 | 24 | 4 | 17 | 7 | 43
26 | d | Ann mam mair. | dirgelwch. | 11 |  | 24 | 7 | 12 | 4 | 18 | 7 | 42
27 | e | Martha. | morddwŷd, | 12 | B | 23 | 8 | 0 | 4 | 20 | 7 | 40
28 | f | Samſon. | morddwŷd. | 1 |  | 20 | 8 | 48 | 4 | 22 | 7 | 38
29 | G | 7 Sul gwedi'r drin. | glinniau, | 2 |  | 21 | 9 | 36 | 4 | 23 | 7 | 37
30 | a | Abdon. | garrau. | 3 |  | 20 | 10 | 24 | 4 | 25 | 7 | 35
31 | b | Germon. | Coeſau. | 4 |  | 20 | 11 | 12 | 4 | 27 | 7 | 33

[Page]

GORFENNAF. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

llawnlloned y 3 dŷdd, rhwng 8 a 9 y boreu.

3 chwarter oed y 10 dŷdd, ar 3 y boreu.

newidio y 17 dŷdd, Cŷn 8 y boreu.

un chwarter oed y 25 dŷdd, rhwng 8 a 9 boreu.

Os mynnech gael eich tai yn ddi chwain, tenwch lyfiau Rue, a wermod, a bumluſt rhŷd eich lloriau, ag yno ni ddawnſia 'r chwain pa Cênt fiwſicc. Ar y llawn lloned heliwch eich llyſiau, a'ch hadau: gwŷfwch eich llyſiau mewn Cyſgod ac nid yn yr haul, o blegŷd fôd naturiaeth yr haul i lwŷr ſugno pôb lleithdra, etto iw Cadw rhag llygru gadewch i'r haul dywŷnnu ychydig arnŷnt ymbell waith.

Gochelwch frydaniaeth mawr ac oeri yn fŷan ar ôl brydaniaeth, o blegŷd drwŷ'r achos hwnnnw bŷdd amriw ddoluriau y mîs hwn. Gwiliwch yfed gormod, bwŷttewch yn-ddiymmeiriach, a bwŷd oer ſŷdd oreu, ymgedwch fwŷa galloch oddiwrth byſygwriaeth yn y mîs hwn. Iachach iw dŵr yr Afonŷdd na dŵr y ffynhonnau y mîs hwn. Yn amſer Clefydon Cedwch eich ffyneſtri yn gaead nes llewyrchu o'r haul. Mŵgderthwch eich yſtafellau a phûg ar dân glô bôb boreu drwŷ 'r mîs hwn yn amſer Clefydon. Cymmerwch gardum benedictum, berrwch hwynt, ac yfwch o'r berwad bôb boreu ar eich Cythlwng.

O'r hôll fiſoedd yn y flwŷddŷn, y mis gwreſog hwn ſŷdd oreu i briodi ynddo i dreio Carriad gwraig, oblegid os gorwedd hi yn glos wrth ei gŵr y mîs ymma, nag amheued êf na wnelo hi hynnŷ ar hîn oer.

Os gelli 'r Coel ar y plannedau bŷdd gwreſog iawn ar ddechreu'r mis hwn. Tua'r pummed dŷdd bŷdd beth oerach. A thua chanol y mîs bŷdd Tymmherus a llariaidd. A rhai Cafodŷdd Tua'r diwedd.

August

[Page]

AWST. 1688.
dydiau 'r ms. | dyddiau 'r wythnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion ynghorph dŷn, ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | pen llannw'r môr. | haul yn Codi. | haul yn machlu.
|  |  |  | A. |  | M | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | lleuad yn Codi. |  |  |  |  |  |
1 | c | Dŷdd Awſt. | Coeſau. | 7 | N | 40 | 12 | 0 | 4 | 35 | 7 | 25
2 | d | Moſes. | Traed, | 8 |  | 10 | 12 | 48 | 4 | 36 | 7 | 24
3 | e | Pendefig. | Traed. | 8 |  | 40 | 1 | 36 | 4 | 38 | 7 | 22
4 | f | Ariſtarcus. | y pen a'r wyneb. | 9 |  | 10 | 2 | 24 | 4 | 40 | 7 | 20
5 | G | 8 Sul gwedi'r drin. | 9 |  | 40 | 3 | 12 | 4 | 41 | 7 | 19
6 | a | gwêdd newid Jeſu. | 10 |  | 10 | 4 | 0 | 4 | 43 | 7 | 17
7 | b | Afra. | gwddwf, | 10 |  | 40 | 4 | 48 | 4 | 45 | 7 | 15
8 | c | illog o hîrnant. | gwddwf. | 11 |  | 10 | 5 | 36 | 4 | 47 | 7 | 13
9 | d | Julian. | yſgwyddau. | 11 |  | 40 | 6 | 24 | 4 | 48 | 7 | 12
10 | e | Lawrence. | breichiau. | 12 | B | 10 | 7 | 12 | 4 | 50 | 7 | 10
11 | f | Gilbart. | bronnau, | 1 |  | 0 | 8 | 0 | 4 | 52 | 7 | 8
12 | G | 9 Sul gwedi'r drin. | bronnau. | 1 |  | 50 | 8 | 48 | 4 | 54 | 7 | 6
13 | a | Hippolitus. | y Cefen a'r galon. | 2 |  | 40 | 9 | 36 | 4 | 56 | 7 | 4
14 | b | Betram. | 3 |  | 30 | 10 | 24 | 4 | 58 | 7 | 2
15 | c | gwŷl fair. | — | 11 | 12 | 5 | 0 | 7 | 0
|  |  |  | lleuad yn machlud. |  |  |  |  |  |
16 | d | Rochws. | y bôl a'r perfedd. | 7 | N | 0 | 12 | 0 | 5 | 2 | 6 | 58
17 | e | Hart fford. | 7 |  | 30 | 12 | 48 | 5 | 4 | 6 | 56
18 | f | Helen. | Clunniau, | 8 |  | 0 | 1 | 36 | 5 | 6 | 6 | 54
19 | G | 10 Sul gwedi'r dri. | Clunniau, | 8 |  | 26 | 2 | 24 | 5 | 8 | 6 | 52
20 | a | Barnard. | Clunniau. | 8 |  | 50 | 3 | 12 | 5 | 10 | 6 | 50
21 | b | Anthanaſius. | Arphed, | 9 |  | 8 | 4 | 0 | 5 | 12 | 6 | 48
22 | c | Gwŷddelan. | dirgelwch. | 9 |  | 35 | 4 | 48 | 5 | 14 | 6 | 46
23 | d | Zachews. | morddwŷd, | 10 |  | 40 | 5 | 36 | 5 | 16 | 6 | 44
24 | e | Sr. Bartholomews. | morddwŷd, | 11 |  | 50 | 6 | 24 | 5 | 18 | 6 | 42
25 | f | Lewis frenin. | morddwŷd. | 1 | B | 0 | 7 | 12 | 5 | 20 | 6 | 40
26 | G | 11 Sul gwedi'r dri. | glinniau, | 2 |  | 5 | 8 | 0 | 5 | 22 | 6 | 38
27 | a | dyddiau'r Cŵn yn diwedd | garrau. | 3 |  | 10 | 8 | 48 | 5 | 24 | 6 | 36
28 | b | Auguſtin. | Coeſau, | 4 |  | 15 | 9 | 36 | 5 | 26 | 6 | 34
29 | c | Jefan y Coed. | Coeſau. | 5 |  | 2 | 10 | 24 | 5 | 28 | 6 | 32
30 | d | gwŷl deilo. | Traed, | — | 11 | 12 | 5 | 30 | 6 | 30
31 | e | Adrian Eſgob. | Traed. | 6 | N | 04 | 12 | 0 | 5 | 32 | 6 | 28

[Page]

AWST. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

Llawnlloned y dŷdd cyntaf, Cŷn 6 o'r prŷdnawn.

3 chwarter oed yr 8 dŷdd, Cyn 9 y boreu.

newidio y 15 dŷdd, arol 9 or nôs.

un chwarter oed y 24 dŷdd, Cŷn un y boreu.

llawnlloned yr 31 dŷdd, rhwng 2 a 3 y boreu.

Yn y mîs hwn (os rhŷdd eich Cynhauaf gennad i chwi) heuwch eich llyſiau gauaf ar y chwarter Cyntaf o'r lleuad, heliwch eich hâd gerddi ychydig Cyn y llawnlloned.

Gweddeidd-dra neu yſgafnder o fwŷd ſŷdd oreu yn y mîs hwn, drŵg iw Cyſgu yn fŷan ar ôl bwŷb, Gochelwch oeri yn fŷan ar ôl Twmniad. Gochelwch gymmerŷd pyſygwriaeth na gollwng gwaed pan fyddo'r hîn yn wreſog yn nyddiau'r Cwn, ond os bŷdd yr hîn yn oer gellwch feiddio pyſygwriaeth a gollwng gwaed (os bŷdd achos yn peri) fel amſer arall. Gwiliwch bôb ymloddeth neu Syrffet drwŷ dwŷmno ac oeri, o blegŷd i maent yn magu amriw ddoluriau. Nag arferwch gyſgu llawer, yn enwedig ar brŷdnawn, o blegŷd i mau yn magu Caethiwed i'r Afu neu'r Iau, doluriau pen, y Crŷd poeth, ac amriw ddoluriau eraill o'r fath hynnŷ. Gwîn Côch, a chlaret ſŷdd odidawg i blant rhag y llynger.

Os digwŷdd i neb ei làdd ei hun wrth weithio yn y mîs hwn, ni cheif glywed neb yn Cwŷno iddo yn y mîs neſaf. Os dygîr Ceffŷl oddiarnoch yn y mîs hwn, dymmunwch i'r lleidr gael [...] tennŷn gydo'r Ceffŷl, oblegŷ arferol yn y wlàd iw i'r Cefful gyfarfod a rheffŷn.

Yr ydis yn ofni mwŷ o wlaw yn y mîs hwn dag a ryngo fôdd i rai, yn enwedig tua channol y mis; Ac o'r 20 dŷdd hŷd ddiwedd y mîs bŷdd Tebŷg i fôd yn dêg, ac yn ſŷch.

September

[Page]

MEDI. 1688.
dyddiau'r mîs. | dyddiau 'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion ynghorph dŷn, ac Enifail. | Codiad a machludiad y lleuad. | pen llanw'r môr. | haul yn Codi | haul yn machludo.
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | lleuad yn Codi. |  |  |  |  |  |
1 | f | Silin. | Pen. | 7 | N | 00 | 12 | 48 | 5 | 35 | 5 | 25
2 | G | 12 Sul gwedi'r drin. | wŷneb. | 7 |  | 30 | 1 | 38 | 5 | 37 | 6 | 23
3 | a | Gregory. | gwddw. | 8 |  | 00 | 2 | 28 | 5 | 39 | 6 | 21
4 | b | Erddul. | gwddw. | 8 |  | 30 | 3 | 18 | 5 | 41 | 6 | 19
5 | c | Marchell. | yſgwŷddau. | 9 |  | 00 | 4 | 08 | 5 | 43 | 6 | 17
6 | d | Idlos. | breichiau. | 9 |  | 30 | 5 | 58 | 5 | 45 | 6 | 15
7 | e | Dynſtan. | bronnau. | 10 |  | 40 | 6 | 48 | 6 | 47 | 6 | 13
8 | f | Ganedigaeth mair. | browŷden. | 11 |  | 56 | 7 | 38 | 5 | 49 | 6 | 11
9 | G | 13 Sul gwedi'r drin. | y Cefen a'r galon. | 1 | B | 09 | 8 | 28 | 5 | 51 | 6 | 9
10 | a | Nicholas. | 2 |  | 50 | 9 | 18 | 5 | 53 | 6 | 7
11 | b | Daniel. | 4 |  | 19 | 10 | 08 | 5 | 56 | 6 | 4
12 | c | Dŷdd a nôs o'r un hŷd. | y bol a'r perfedd. | 5 |  | 05 | 10 | 58 | 5 | 58 | 6 | 2
13 | d | Telemog. | 6 |  | 00 | 11 | 26 | 6 | 0 | 6 | 0
14 | e | Gwŷl y grôg. | Cluniau. | — | 12 | 00 | 6 | 2 | 5 | 58
|  |  |  | lleuad yn machlud. |  |  |  |  |  |
15 | f | Nicodemus. | Cluniau. | 6 | N | 00 | 12 | 45 | 6 | 4 | 5 | 56
16 | G | 14 Sul gwedi'r drin. | Cluniau. | 6 |  | 30 | 1 | 30 | 5 | 6 | 5 | 54
17 | a | Lambert. | Arphed. | 7 |  | 00 | 2 | 15 | 6 | 8 | 5 | 52
18 | b | Fferiolus. | Arphed. | 7 |  | 30 | 3 | 00 | 6 | 10 | 5 | 50
19 | c | Theodor. | morddwŷdŷdd. | 8 |  | 06 | 4 | 45 | 6 | 12 | 5 | 48
20 | d | Euſtachus. | 8 |  | 40 | 5 | 30 | 6 | 14 | 5 | 46
21 | e | Gwyl St. Matth. | morddwŷd. | 9 |  | 18 | 6 | 15 | 5 | 16 | 5 | 44
22 | f | Maurus. | glinniau. | 10 |  | 04 | 7 | 00 | 6 | 18 | 5 | 42
23 | G | 15 Sul gwedi'r drin. | garau. | 11 |  | 30 | 7 | 45 | 6 | 20 | 5 | 40
24 | a | Tecla forwŷn. | Coeſau. | 1 | B | 00 | 8 | 30 | 6 | 22 | 5 | 38
25 | b | Samuel ganed y frenhines. | Coeſau. | 2 |  | 30 | 9 | 15 | 6 | 24 | 5 | 36
26 | c | Cyprian. | Traed. | 4 |  | 00 | 10 | 00 | 6 | 26 | 5 | 34
27 | d | Judeth. | Traed. | 5 |  | 15 | 10 | 45 | 6 | 28 | 5 | 32
28 | e | Lioba. | y pen, a'r wŷneb. | 6 |  | 30 | 11 | 23 | 6 | 30 | 5 | 30
29 | f | Gwyl St. Mihan. | — | 12 | 00 | 6 | 32 | 5 | 28
30 | G | 16 Sul gwedi'r drin. | gwddwf. | 5 | N | 30 | 12 | 50 | 6 | 34 | 5 | 26

[Page]

MEDI. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

3 chwarter oed 6 dŷdd. rhwng 4 a 5 o'r prŷdnawn

newidio 14 dŷdd cŷN 1 o'r prŷdNawn.

1 chwarter oed 22 dŷdd, cŷn 4 o'r prŷdnawn.

llawnlloned 29 dŷdd, 11 y boreu.

Yn nechreuad y mîs hwn heliwch eich Hops, os bŷdd, eu lliw wedi rhŷdd-felynu, a hynnŷ pan fo'r hîn yn dêg, ac heb ddim Gwlîth ar y ddaear. Lleddwch eich Gwenŷn. gwnewch ferdus yn y mis hwn. Symudwch a goſodwch bôb math ar Rofwŷdd, a llŷſiau gerddi eraill rhwng y ddwŷ wŷl fair. Symydwch Goed yr amſer a fynoch o hŷn hŷd Chwefror, ond bydded yn fuan ar ôl newid y Lleuad, a phan fo'r hin yn glaear, ar gwynt o'r Gorllewin neu'r Deheu. torwch Siettŷs. Diſgynwch a heliwch ffrwŷthau addfed eich Perllanoedd. Heuwch Rûg a Gwenith a Moron Gauaf. Plennwch Goed Rhôs-cochion, a Gwnion, a Choed Eirin Mair, a Gwŷdd Barberies.

Yrowan gan fôd y flwŷddŷn yn oeri, parodhewch i chwi ddillad Gauaf, a Gwiſgwch hwŷ am danoch yn rhyddion i'ch amddiffŷn rhag y pêth a alleu ar ôl hŷn eich gwneuthur yn edifarŷs. Amſer Dâ i gymerŷd Pyſygwriaeth, ac i ollwng gwaed.

Pwŷ bynnag ſŷ 'n amcanu bŷw dros y gauaf, gofaled oreu 'gallo ar gynhauafu ei ŷd mewn dâ drefn: Ac nag ymyfyried ar oferedd na gwagedd pan ddyleu ef roddi ei holl-frŷd ar achŷb yr hŷn a 'i Cadwo yn fŷw ar drymder gauaf.

Os gellir hyderu ar dueddiad y planedau Ceir hîn neu dywŷdd têg y rhan fwŷaf o'r mîs hwn, yn enwedig ar ddechreu'r mîs; Rhai dyddiau Cymmylog ac ymbell gafod o wlaw tua chonol y mis; Tèg a Thymherŷs drachefen. Ac ar ddiwedd y mîs anwadal a rhai Cafodŷdd.

October

[Page]

HYDREF. 1688.
dyddiau 'r mîs. | dyddiau 'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion ynghorph dŷn, ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | pen llanw'r môr. | haul yn Codi | haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | lleuad yn Codi. |  |  |  |  |  |
1 | a | Germon. | Gwddwf. | 6 | N. | 00 | 1 | 30 | 6 | 38 | 5 | 22
2 | b | Henffordd. | yſgwydd. | 6 |  | 30 | 2 | 20 | 6 | 40 | 5 | 20
3 | c | Gerdard. | breichiau. | 7 |  | 00 | 3 | 10 | 6 | 42 | 5 | 1 [...]
4 | d | Ffrancis. | bronnau, | 7 |  | 30 | 4 | 00 | 6 | 44 | 5 | 16
5 | e | Cynhafal. | bronnau, | 8 |  | 00 | 4 | 50 | 6 | 46 | 5 | 14
6 | f | Fflÿdd. | bronnau. | 8 |  | 30 | 5 | 40 | 6 | 48 | 5 | 12
7 | G | 17 Sul gwedi'r drin. | y Cefen ar galon. | 9 |  | 06 | 6 | 30 | 6 | 50 | 5 | 10
8 | a | Cynon, Cammar. | 9 |  | 43 | 7 | 20 | 6 | 52 | 5 | 8
9 | b | Denus. | y bôl a'r perfedd. | 11 |  | 00 | 8 | 10 | 6 | 54 | 5 | 6
10 | c | Triffon. | 12 | B | 20 | 9 | 00 | 6 | 56 | 5 | 4
11 | d | Pritſiard. | 1 |  | 40 | 9 | 50 | 6 | 58 | 5 | 2
12 | e | Edward. | Cluniau. | 3 |  | 00 | 10 | 40 | 7 | 0 | 5 | 0
13 | f | Telemach. | Cluniau. | 4 |  | 20 | 11 | 20 | 7 | 2 | 4 | 58
14 | G | Ganed. ein Brenin. | Arffed neu'r dirgelwch. | 6 |  | 00 | 12 | 00 | 7 | 4 | 4 | 56
|  |  | lleuad yn machludo. |  |  |  |  |  |
15 | a | Mihangel fechan. | 5 | N. | 00 | 12 | 50 | 7 | 6 | 4 | 54
16 | b | Gallus. | 5 |  | 50 | 1 | 40 | 7 | 8 | 4 | 52
17 | c | Etheldred. | morddwŷddŷdd. | 6 |  | 44 | 2 | 30 | 7 | 10 | 4 | 50
18 | d | Gw. St. Luc Efeng. | 7 |  | 30 | 3 | 20 | 7 | 12 | 4 | 48
19 | e | Ptolomy. | glinniau. | 8 |  | 28 | 4 | 10 | 7 | 14 | 4 | 46
20 | f | Gwendolina. | Garrau. | 9 |  | 20 | 5 | 00 | 7 | 16 | 4 | 44
21 | G | 19 Sul gwedi'r drin. | Coeſau, | 10 |  | 13 | 5 | 50 | 7 | 18 | 4 | 42
22 | a | Mari Sala. | Coeſau, | 11 |  | 00 | 6 | 40 | 7 | 20 | 4 | 40
23 | b | Gwŷnog, maethan. | Coeſau. | 12 | B | 50 | 7 | 30 | 7 | 22 | 4 | 38
24 | c | Cadfarch. | Traed. | 2 |  | 00 | 8 | 20 | 7 | 24 | 4 | 36
25 | d | Criſpin. | Traed. | 3 |  | 30 | 9 | 10 | 7 | 26 | 4 | 34
26 | e | Amandus. | y Pen a'r wŷneb. | 5 |  | 00 | 11 | 00 | 7 | 28 | 4 | 3 [...]
27 | f | Ymprŷd. | 6 |  | 10 | 11 | 30 | 7 | 30 | 4 | 30
28 | G | St. Sim. a St. Jud. | gwddwf | 7 |  | 20 | 12 | 00 | 7 | 32 | 4 | 28
|  |  |  | Cod. |  |  |  |  |  |
29 | a | Narcuſtus. | gwddwf. | 4 | N. | 40 | 12 | 50 | 7 | 34 | 4 | 26
30 | b | Barnard Eſgob. | yſgwyddau | 5 |  | 27 | 1 | 40 | 7 | 36 | 4 | 24
31 | c | Dogfael. | breichiau. | 6 |  | 14 | 2 | 30 | 7 | 38 | 4 | 22

[Page]

HYDREF. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

3 chwarter oed y 6 dŷdd, ar 5 y boreu.

newidio y 14 dŷdd, ynghŷlch 7 y boreu.

1 chwarter oedd 22 dŷdd, ar 5 ar y glôch y boreu.

llawnlloned yr 28 dŷdd ar ol 8 o'r nôs.

Heuwch wenith a Rhûg, Symŷdwch blanhigion a choed ieuaingc ynghŷlch newidiad y Lleuad, Ond nodwch hŷn o ddirgelwch dewiſol, yr hŷn iw, pan blannoch Blanhigion, byddwch ofalus i oſod yr un yſtlŷs tuagat y Deheu ac oedd cŷn ei ddadwreiddio, ac oni wnewch hynnŷ ni thyfant bŷth cyſtal. Yrwan llwŷr heliwch ffrwŷth eich Perllanoedd, plenwch bôb mâth ar Gnau a Mês. Os ewŷllyſiwch gael llawer o Rôſau na thorwch mo'u gwŷdd hwŷ ond ûn waith bôb Dwŷ flynedd.

Y Dillad a wiſgaſoch yn eſgeulus, ac yn rhyddion y Mîs Diweddaf, Byttymwch hwŷ y Mîs hwn o ddifrif; ym wiſgwch y prŷd hwn glytta ag alloch i'ch ymddiffyn rhag yr oerfel ſŷ'n dyfod yn ddirgel. Niwliau yn y Mîs hwn ſŷdd chwanog i fagu yr Anwŷd, Peſychu, a chaethiwed; am hynnŷ ymgynghrwch a'ch Taeliwr fel a'ch Pyſygwr.

Er maint a chwiliais o'r ſêr, ac a fyfyriais yn ſywedyddiaeth, ni fedrais etto wŷbod paham y maer merched boneddigion yn gwiſgo ſiobŷn o Rŷbanau yn eu talcennau. Pan oedd gwŷr boneddigion yn gwiſgo Rŷban ar un yſgwŷdd heb ddim ary llall, galleu hynnŷ fôd er mwŷn dynabod yr yſgwŷdd ddeheu oddiwrth yr aſwf.

Am ddim ag i rwŷf fi yn ei ddeall, ni bŷdd dim rhew tra 'pyrhatho'r mîs hwn. Onid wŷfi'n Cam gymmerŷd bŷdd amlder o wŷnt mawr iawn, a mynŷch gafodŷdd o wlaw, yn enwedig ar ddechreu'r mîs. Pêth tegrach tua'r Canol, oer ac anwadal tua'r diwedd.

November

[Page]

TACHWEDD. 1688.
dyddiau 'r mîs. | dyddiau 'r wŷthnos. | Y Dyddiau gwŷlion, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion ynghorph dŷn, ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | pen llannw'r môr. | haul yn Codi | haul yn machludo.
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | lleuad yn Codi. |  |  |  |  |  |
1 | d | Gwŷl yr holl Saintc. | bronnau. | 7 | N. | 0 | 3 | 20 | 7 | 39 | 4 | 21
2 | e | Gwŷl y meirw. | bronnau. | 7 |  | 47 | 4 | 10 | 7 | 40 | 4 | 20
3 | f | Chriſtiolus. Clŷdog. | Cefen. | 8 |  | 34 | 5 | 00 | 7 | 41 | 4 | 19
4 | G | 21 Sul gwedi'r drin. | Calon. | 9 |  | 21 | 5 | 50 | 7 | 42 | 4 | 18
5 | a | Brad y pow. gw. | y bol a'r perfedd. | 10 |  | 10 | 6 | 40 | 7 | 44 | 4 | 16
6 | b | Lenard. | 11 |  | 00 | 7 | 30 | 7 | 46 | 4 | 14
7 | c | Cyngor Cynſar. | 12 |  | 30 | 8 | 20 | 7 | 47 | 4 | 13
8 | d | Tyſilio. | Cluniau | 2 |  | 00 | 9 | 10 | 7 | 49 | 4 | 11
9 | e | Poſt Brydain. | Cluniau. | 3 |  | 30 | 10 | 00 | 7 | 51 | 4 | 9
10 | f | Agoleth. | Arffed neu'r dirgelwch. | 5 |  | 00 | 10 | 50 | 7 | 52 | 4 | 8
11 | G | 22 Sul gwedi'r drin. | 6 |  | 30 | 11 | 10 | 7 | 54 | 4 | 6
12 | a | Cadwalad, Padarn. | 8 |  | 04 | 11 | 40 | 7 | 56 | 4 | 4
13 | b | Briſius. | morddwŷdŷdd, | — | 12 | 00 | 7 | 58 | 4 | 2
|  |  | lleuad yn machlud. |  |  |  |  |  |
14 | c | Cadfrael. | 4 | N. | 00 | 12 | 50 | 8 | 0 | 4 | 0
15 | d | Neileg. | gliniau a garrau, | 5 |  | 08 | 1 | 40 | 8 | 1 | 3 | 59
16 | e | Edmund Eſgob. | 6 |  | 15 | 2 | 30 | 8 | 2 | 3 | 58
17 | f | Hugh Eſgob. | garrau. | 7 |  | 23 | 3 | 20 | 8 | 3 | 3 | 57
18 | G | 23 Sul gwedi'r drin. | Coeſau, | 8 |  | 31 | 4 | 10 | 8 | 4 | 3 | 56
19 | a | Elizabeth. | Coeſau. | 9 |  | 38 | 5 | 00 | 8 | 5 | 3 | 55
20 | b | Amos. | Traed, | 10 |  | 46 | 5 | 50 | 8 | 6 | 3 | 54
21 | c | Digain. | Traed. | 12 |  | 00 | 6 | 40 | 8 | 8 | 3 | 52
22 | d | Dyniolen. | y pen ar wŷneb. | 1 | B | 15 | 7 | 30 | 8 | 9 | 3 | 51
23 | e | Clement. | 2 |  | 36 | 8 | 20 | 8 | 10 | 3 | 50
24 | f | Cryſogon. | gwddwf, | 3 |  | 50 | 9 | 10 | 8 | 11 | 3 | 49
25 | G | 24 Sul gwedi'r drin. | gwddwf. | 5 |  | 10 | 10 | 00 | 8 | 12 | 3 | 48
26 | a | Lins ferth ŷr. | yſgwŷddau | 6 |  | 30 | 11 | 00 | 8 | 12 | 3 | 48
27 | b | Allgof. | yſgwyddau | 7 |  | 40 | 12 | 00 | 8 | 13 | 3 | 47
|  |  |  | Cod. |  |  |  |  |  |
28 | c | Oda, Ruffus. | bronnau | 4 | N. | 00 | 12 | 50 | 8 | 14 | 3 | 46
29 | d | Saturnun. | bronnau. | 5 |  | 03 | 1 | 40 | 8 | 14 | 3 | 46
30 | e | Gwyl St. Andrew. | Cefen. | 6 |  | 06 | 2 | 30 | 8 | 15 | 3 | 45

[Page]

TACHWEDD. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

3 chwarter oed y 4 dŷdd, Cŷn 3 o'r prŷdnawn.

newidio y 13 dŷdd, ynghŷlch 1 y boreu.

1 chwarter oed yr 20 dŷdd, arol 4 o'r prŷdnawn.

llawnlloned y 27 dŷdd, ar ol 7 y boreu.

Goſodwch fonion Afall i blannŷ ynddŷnt ar y chwarter diweddaf o'r Lleuad: Plennwch ffa, a phŷs. heuwch foron gwnion a chochion, Teilwch, a branerwch, eich Gerddi. Dinoethwch wraidd eich Coed Afalau, a gadewch hwŷ fellŷ tan fis Mawrth. Lleddwch eich Môch o flaen ac yn agos ir llawnlloned, ac yna bŷdd ei cîg yn well iw ferwi.

Goreu Pyſygwriaeth yn y Mîs hwn iw gweithio yn ddiſregedd, a chynheſrwŷdd, a digonedd o fwŷd a diod iachus: ond os bŷdd amgen nag iechŷd yn cyſtŷddio 'r corph, gorphenwch eich Pyſygwriaeth yn y Mîs hwn, ac yna ymgedwch oddiwrtho tan Fawrth o ddigerth bod angenrhaid yn ei ofŷn, bw ŷtewch fwŷdŷdd dâ, ac yfwch ddiod iachus i borthi ac i chwanegu'r gwaed yn y Mîs hwn. byddwch ofalus na wlychoch mo'ch traed, y ſawl a wlycho ei Draed y Mîs hwn o ddigerth ei fod yn gynefin iddo, diammeu y bŷdd edifar iddo drwŷ ddioddeu amriw ddoluriau, megis Llyſnafedd, Glofoerion, ſef Riwms, fflêms, Peſychu a'r Anwŷd.

Mae'r planedau yn dangos y bŷdd y nôs▪ y mis ymma Cud ag y byddeu arfer o fôd ar gyfen i'r mîs hwn, Ac y bŷdd rhai yn Codi Cŷn dŷdd i dori gwŷthi gwaed y lleill, llawr o fòch a gŷll eu bywŷd, wrth hynnŷ. Y Cyfreithwŷr ymhôb gwlad ſŷn myfyrio ar ddarparu bol deilad erbŷn y gwilieu, Arian y bobl gwmbrŷs ſŷ'n braſhau Ceginau'r Cyfreithwŷr: pan elo pawb yn gywir' ac yn eirwir, gwae'r Cyfrithwŷr, o herwŷdd amdwŷa hynnŷ hwŷnt.

Rwiſi'n ofni hîn glettach y mîs hwn nag a fŷ er y Rhew mawr, ac yr ymddengus hynnŷ ar ddechreu'r mîs; ondodid rhew ac eira, ac oerfel mawr iawn, heb fawr obaith Tywŷdd tegcach tra 'pyrhatho'r mîs hwn.

December

[Page]

RHAGFYR. 1688.
[...]yddiau 'r mîs. | [...]yddiau 'r wŷthnos. | Y dyddiau gwŷlon, a'r dyddiau hynod. | Yr Arwŷddion ynghorph dŷn, ac Enifail. | Codiad, a machludiad y lleuad. | pen llanw|'r môr. | haul yn Codi | haul yn machlud
|  |  |  | A. |  | M. | A. | M. | A. | M. | A. | M.
|  |  |  | lleuad yn Codi. |  |  |  |  |  |
1 | f | Grŵſt. | Cefen. | 7 | N. | 9 | 03 | 20 | 8 | 16 | 3 | 44
2 | G | Sul Adfent. | Calon. | 8 |  | 12 | 04 | 10 | 8 | 16 | 3 | 44
3 | a | Caſtianus. | y bol ar perfedd. | 9 |  | 15 | 05 | 00 | 8 | 17 | 3 | 43
4 | b | Barbara. | 10 |  | 19 | 05 | 50 | 8 | 17 | 3 | 43
5 | c | Cowrda. | Cluniau | 11 |  | 22 | 06 | 40 | 8 | 18 | 3 | 42
6 | d | Nicholas Eſgob. | Cluniau | 12 | B. | 40 | 07 | 30 | 8 | 18 | 3 | 42
7 | e | Ambros. | Cluniau. | 2 |  | 00 | 08 | 20 | 8 | 18 | 3 | 42
8 | f | Ymddwŷn mair. | Arffed, | 3 |  | 20 | 09 | 10 | 8 | 19 | 3 | 41
9 | G | 2 Sul o'r Adfent. | Arffed. | 4 |  | 40 | 10 | 00 | 8 | 19 | 3 | 41
10 | a | Miltiades. | marddwŷdŷdd. | 6 |  | 00 | 10 | 50 | 8 | 19 | 3 | 41
11 | b | Troead y rhôd. | 7 |  | 05 | 11 | 40 | 8 | 19 | 3 | 41
12 | c | Llywelŷn. | morddwŷ. | 8 |  | 10 | 12 | 30 | 8 | 19 | 3 | 41
|  |  |  | lleuad yn machludo. |  |  |  |  |  |
13 | d | Lucia. | Gliniau. | 3 | N. | 50 | 01 | 20 | 8 | 19 | 3 | 41
14 | e | Nicaſius. | garrau. | 5 |  | 10 | 02 | 10 | 8 | 19 | 3 | 41
15 | f | Annan. Aſar. | Coeſau | 6 |  | 30 | 03 | 00 | 8 | 19 | 3 | 41
16 | G | 3 Sul o'r Adfent. | Coeſau. | 8 |  | 00 | 03 | 45 | 8 | 18 | 3 | 42
17 | a | Tydecho. | Traed, | 9 |  | 30 | 04 | 30 | 8 | 18 | 3 | 42
18 | b | Chriſtopher. | Traed. | 11 |  | 00 | 05 | 15 | 8 | 18 | 3 | 42
19 | c | Nemel. | y pen ar wŷneb. | 12 | B | 16 | 06 | 00 | 8 | 17 | 3 | 43
20 | d | Amon. | 1 |  | 14 | 06 | 45 | 8 | 17 | 3 | 43
21 | e | Dŷdd gw. St. Tho. | gwddwf, | 2 |  | 12 | 07 | 30 | 8 | 16 | 3 | 44
22 | f | y 30 merthyron. | gwddwf, | 3 |  | 10 | 08 | 15 | 8 | 16 | 3 | 44
23 | G | 4 Sul o'r Adfent. | gwddwf. | 4 |  | 8 | 09 | 00 | 8 | 15 | 3 | 45
24 | a | Adda ac Efa. | yſgwŷdd. | 5 |  | 6 | 09 | 45 | 8 | 14 | 3 | 46
25 | b | Natalic Criſt. | breichian. | 6 |  | 4 | 10 | 30 | 8 | 14 | 3 | 46
26 | c | Dŷddgw. St. Step. | bronnau, | 7 |  | 2 | 11 | 15 | 8 | 13 | 3 | 47
27 | d | Dŷddgw. St. Joan. | bronnau. | 8 |  | 0 | 12 | 00 | 8 | 12 | 3 | 48
|  |  |  | Codi. |  |  |  |  |  |
28 | e | Dŷddy fil teibion. | Cefen. | 4 | N. | 0 [...] | 12 | 45 | 8 | 12 | 3 | 48
29 | f | Jonathan. | Calon. | 4 |  | 30 | 01 | 30 | 8 | 11 | 3 | 49
30 | G | Dafŷdd frenin. | y bol ar perfedd. | 5 |  | 00 | 02 | 15 | 8 | 10 | 3 | 50
31 | a | Silfeſter. | 6 |  | 30 | 03 | 00 | 8 | 09 | 3 | 51

[Page]

RHAGFYR. 1688.

Y Lleuad ſŷdd yn

3 chwarter oed y 4 dŷdd, ar ol 6 o'r prŷdnawn.

newidio y 12 dŷdd, ynghŷlch 7 o'r nôs.

1 chwarter oed yr 20 dŷdd, ar ôl 1 y boreu.

llawnlloned y 26 dŷdd, Cŷn 8 o'r nôs.

Ar y chwartea diweddaf o'r Lleuad y Mîs hwn a'r neſaf, ſŷdd amſer dà i dorri pôb mâth ar Goed Teiladaeth. Cylhyned yr adar-wŷr ar eu difyrwch. Gorchguddiwch bôb llyfiau blodeuog, a phôb gwŷrdd lyſiau daionŷs (oddiwrth oerfel a Themheſtl) a Thail braenllŷd Cyffylau. Edrychwch yn fanwl at eich Enifeiliaid, a gwaedwch eich Cyffylau. Helaethdra o ddiod Grêf wrth Dân dâ sŷdd fwŷ dewiſol nag ymdrochi y Mîs hwn; yn lle Tryſordŷ y Pothecari, dewiſwch y Gegin, ac yn lle Pyſygwriaeth dewiſwch Gîga Chawl ſef Pottes brâs, bydded llawnder eich Bryddau yn Dyſtiolaeth o'ch ſyberwŷd wrth eich Cymydogion tylodion.

Y ſawl a fo'n dylawd heb allu rhoi ſyberwŷd,

Dymŷned galon lân i bawb fŷ'n berchen Golud.

A Ddymŷ no gadw ei Gorph o'i Enaid yn ddi friw, dilyned y Cyngor a roddais iddo uchod, ſef, ymborthi yn ddi ymeiriach ac yn ddiolchgar, Gan roddi luſeni lle byddo ei eiſiau, a'r nêb a wnelo fellŷ y flwŷ ddyn yma, a ganmolaf y flwyddyn neſaf.

Bŷdd mwŷ o waith i gygod ac i gerddorion, nag i fedelwŷr a chweirwŷr gwair yn y mîs ymma. Ac yn ei arferol amſer ymddengus y Campŷdd gwilieu'r Natalic, gwedi ei Arfogi a bêrau a gobedau, a bwŷdŷdd dâf a diod grêf, yn herrio'r boliau gweigion, a'r Cybyddion i godi yn ei Erbŷn ef os llefaſant.

Gobeithio pêth tegcach Tywŷdd y mîs hwn nar mîs diweddaf, ond nid ar y dechreu; Cyn hanner y mîs diſgwilir y lliniara'r tywŷdd bêth, ac os oedd rhew o'r blaen, y bŷdd peth meiriol ynghŷlch Canol y mîs; ac ondodid rhew drachefen ar ddiwedd y flwdŷddŷn.

§

Gofynniad Cynghor ynghylch medd-dod.

[Page]

GWeld y rwif o rodio 'r bŷd,

er rhoi fy mrŷd ar ſobri,

Na 'dallai lai bŷd gwaeth bŷd gwell,

Na mynd i ymbell gwmnhi.

Hawdd iw denu nattur flôl,

A'i dynnŷ arôl y dynnion

Drŵg eu buchedd, dreigiau'r bŷd,

Sŷ 'gŷd ar frŷd afradlon.

Dymma Gyſtwm rhŷ drwm rhŵth,

Pôb gwlâd fforſŵth a'i ffanſi,

Rhaid gwario am gwrrw, a bôd yn hael,

Os mŷn dŷn gael ei gyfri.

Ac os meddwi a wneiff dŷn,

Mae hynnŷ yn wrthŷn hefŷd,

Pawb a weliff arno fai,

Ni cheif gan rai mo'i gymrŷd.

A chaſa gair drwŷ ffair yn ffel,

Gan bôb Cydafel difoes,

Iw enw Cerlŷn gyndŷn gott,

Nad yfo bott er ei Enioes.

Ac os gochelŷd meddwi a wna,

Mis gwn pwŷ gynta o gantoedd,

A 'm geilw yn gybŷdd ſiwrl di râdd,

A llawer a'm llâdd mewn lluoedd.

Dymma 'r arfer ſŷ 'n ein mŷfg,

Chwenychwn ddŷſg yn wiſgi:

Rhag ymrôi fellŷ 'n ddŷn rhŷ fair,

Wrth galŷn angall gwmnhi.

Atteb i'r ymofynniad ynghylch medd-dod.

GWn fôd rhŷw demptaſiwn tôſt,

(A arlwŷ gôſt ar lawer)

Yn y Cwrrw och o'i drîn,

A gwaeth iw'r gwîn o'r hanner.

[Page]

Er dim ni ddylid mynd mewn Côſt,

I wrando ar fôſt ynfydion:

Gogan, Cwilŷdd, Clwŷf, a gwall

A geir drwŷ fall gyfeillion.

Er bôd ymbell feddwŷn hên,

Yn dal ei ben i fynu,

Llawer mwŷ yn llwŷr eu môdd,

Wrth hŷn a fethodd fythu.

Ni chieff gŵr dâ o werthu ei dîr,

A'i wario yn glîr am gwrrw,

Dori ei ſyched gwedi'r daith,

Na chlôd y chwaith wrth farw.

Gwna yn llawen ŵr Ieuangc yn dy Ieuangctid, a llawenyched dy [...]lon yn nyddiau dy Ieuengctid, a rhodia yn ffyrdd dy galon, ac [...]golwg dy Lygaid; ond gwybydd y geilw Duw di i'r farn am hyn [...]l. pregeth-wr. 11. 9.

Englynion ar yſtyriaeth am dragwyddoldeb.

Y Cymro, gwrando gywreindeb waſtad,

Yſtŷr tragwŷddoldeb,

Yſtŷr feithrin ddoethineb,

Yſtŷr ni wna rwŷſtŷr i nêb.

Gwîr 'ſtyriaeth ffraeth, o'r ffrwŷthaw, gair Duw

Goreu dim ei wrandaw;

Yſtyriaeth i dŷſt wiriaw,

Oedd ddâ i ddŷn ddŷdd a ddaw.

Ffordd hyfrŷd, a rhŷd angenrheidiol, i fŷw

I fywŷd Tragwŷddol:

Ffordd i Lu'r Jeſu raſol,

Hon a'i nêf awn yn ôl.

Ffordd ddà yn gyfa, ffordd i gŷd Jachus

I ochel ffŷrdd enbŷd;

Fford heb gêl ddâ i ddychwelŷd

Ffŷrdd Ceimion beilchion y bŷd.

[Page]

Cerdd hon yn gyfion, bŷdd gall, Gwêl y fan,

Gwilie fôd yn angall;

Na châr un groes-ffordd arall

A ledio i fynd i wlâd y fall.

Dedwŷdd a orfŷdd ei yrfa, ollawl

Allan o'r bŷd ymma:

A chael nêf i gartrefa,

Wŷneb tragwŷddoldeb ddâ.

Yn fŷw pa gyfrŷw gyfran a drwſiech,

Gwna droſot dy hunnan;

O'r ſut ſŷ'ngharchar Sattan,

A'r nofio i wlâd y nêf Lân.

Dedwŷddol foddol a fŷ, a'i gyffes,

A gaffo feddiannu,

Tragwŷddoldeb Cudeb Cu,

Oes oeſoedd yn llŷs Ieſu.

Yſtŷr gadarn farn a fŷdd, er penŷd

A'r poenau tragywŷdd,

Flined pôb aflawenŷdd:

Dan yr haul gwna d'enaid yn rhŷdd.

Edrŷch yn fynŷch fannau, Cywirdeb

Cordiad yſgrythyrau;

A ffŷdd Grîſt, rhâd dâ i gryffau,

Lle bo'r nôd, llwŷbr eneidiau.

Yſtyriaeth ddâ Cŷn ei fêdd, I ddŷn

I'w ddwŷn i'r drugaredd,

Yn ddrŷch i'r union fuchedd,

A gwîr farn y gŵr a fêdd.

Ofna, na phecha yn ffôl, ſŷ ar fai,

Cofia'r farn dragwŷddol,

Hŷd dy fêdd bŷdd fucheddol,

A llâth aur i eraill i'th ôl.

Llwŷbrau o'r goreu a gerwch, ŷw 'rhain

Rhinwedd edifeirwch,

Adolwg arnŷn deliwch,

I'w rhodio Cŷn llithro yn llŵch.

[Page]

Dôd weithiau oriau euraid, A chalon,

A chwilia vn ddibaid,

A thŷn yr hŷn a fo rhaid,

O ddoethineb ddâ i'th enaid.

Calŷn ŷ llinnin, ddarllennŷdd mwŷn,

O mynni iawn grefŷdd;

Ac fel gwlîth, y fendith fŷdd,

I ti fŷth ettof ſedŷdd.

Gwŷn ei fŷd rŷw brŷd gar bron y gwîr Dduw,

A gerddo ffordd union,

A gochel fel ffel a'i ffon,

Y Camwedd, a'r llwŷbrau Ceimion.

Dyddiau, a noſau anweſol, pechais

Ym mhôb buchedd farwol,

Dôd im râs, rhygas ŷw 'rheol,

Duw i farw'n Edifeiriol.

Llyfrau Cymraeg (heblaw'r Almanacc hwn) Ar werth gan Thomas Jones, yn ei Dŷ ef wrth ben yr Hwylfa hîr, ym maes y fywnog yng Haerludd, 1688.
Welch Books (beſides this Almanack) Sold by Thomas Jones, at his Houſe by the End of Long Alley in Moorfields, London, 1688.

§

§

Y Gymraeg yn ei Diſgleirdeb, neu helaeth Eirlyfr Cymraeg a Saeſnaeg, yn Cynwŷs llawer mwŷ o eiriau Cymraeg, nag ſŷdd yngeirlyfr y Dyſgawdr Siôn Dafŷdd o Gymraeg a Lading.

Yn gyntaf, yn hyfbyſu meddwl y gymraeg ddieithr, drwŷ gymraeg mwŷ Cynnefinol: yr hŷn ſŷ gyfleus, a deunyddiol iawn i bawb a ewŷllyſiont ddeall a ddarllonnont yn gymraeg.

[Page] Yn ail, yn dangos y gwîr ſaeſnaeg i bôb gair Cymraeg; ac yn ddylynol, y môdd i gyſylltu, ſef i (yſbelio) pôb gair yn gywir yn y Gymraeg a'r ſaeſnaeg.

Ac a helaethwŷd ag Argraphyddol henwau Gwledŷdd, Goſgorddau, Dinaſoedd, Trefŷdd, a mannau (ym Myrydain fawr, a rhai dros y môr) yn yr hên Gymraeg, a'r breſenol ſaeſnaeg.

At yr hyn a chwanegwŷd, Eglur a hylaw athrawiaeth (i'r Cymrŷ) am gywir Adroddiad y Saeſnaeg, drwŷ fŷr hyfforddiad yn yr Iaith gymraeg.

Gyda phrîodor ddeunŷdd neu Arwŷddoccad yr hôll orddiganau, a'r Attalion ſŷ'r Awron yn Arferedig yn y gymraeg a'r ſaeſnaeg; Ac yn angenheidiol eu deall gan bôb darllennŷdd.

Er bôd y geirlyfr yn fychan, na thybiwch i fôd yn Ddrŷd, o herwŷdd mawr iawn a fŷ'r boen a'r gôſt o'i wneuthŷr ef.

§

[Page] THe Britiſh Langnage in its Luſtre, or a Cipious Dictionary of Welch and Engliſh, Containing many more Britiſh Words than are in Doctar Davies's Antiquæ Linguæ Britanicæ.

Firſt, Explaining the hard Britiſh Words, by other more familiar words in the ſame Tongue; very uſeful to all ſuch as deſire to underſtand what they read in that Language.

[Page] Secondly, Shewing the proper Engliſh to every Britiſh word: And conſequently, the true way of Spelling all words in both Languages.

Amplified with the Geographical Names of Countries, Counties, Cities, Towns, and Places (in Great Britain, and ſome beyond Sea) in the Antient Britiſh and preſent Engliſh.

Whereunto are added plain and eaſie Directions (to Welch People) for the true pronouncing of the Engliſh Tongue, by a ſhort Introduction in the Britiſh Language.

With the proper Uſe or Signification of all Accents, Points, or Stops, as now uſed in the Britiſh and Engliſh Tongues: Being neceſſary to be underſtood by every Reader.

Although the Dictionary be but little, think it not Dear, for the Labour of making it hath been very great, and the Charges eonſiderable.

§

LLyfr gweddi gyffredin, gwedi ei gyflawni a'r gweddiau newŷddion iw harfer ar y 30. o Ionawr, y 6. o chwefror, a'r 29. o fai drwŷ orchymmŷn y Brenin. At yr hwn a chwanegwŷd y Pſalmau darllen, a'r Pſalmau Canu, i gîd yn llythrennau Têg, etto o ſylwedd bychan a phrîs Iſel, A chwedi eu Cyryddu o lawer o feiau a ddiengaſeu yn y rhai a Argrapheſid o'r blaen.

§

[Page] Y Llŷfr gweddi gyffredin, yn fawr ei ſylwedd, ac yn llythrennau mawr iawn, yn gymwŷs iw ddarllon mewn Eglwŷſŷdd, ac mewn Teuluoedd lle bo'r darllennŷdd yn [...]edrannus, neu yn dywŷll ei olwg.

§

Y Llyfr plygain, yn Cynwŷs boreuol, a phrŷdnawnol weddiau, a Chatechiſm yr Eglwŷs, a diolchgarwch o [...]en ac ar ôl bwŷd. At yr hwn a chwanegwŷd Athrawiaeth ddyſgu darllain. a Chywir hanes ffeiriau Cymru.

Gochelwch gael eich twŷllo pan eloch i brynnu plygain [...]ymraeg, oblegid fôd amrŷw o fàn Lyfrau eraill ar lêd rhŷd Cymru tan henw plygeiniau, neu prif lyfrau. Os mynnech [...]ael y gwîr gyfreithlawn blygain, A gwîr Gatechiſm yr Eglwŷs, mynnwch weled yn ei ddechreu henw Thomas Jones, [...]c yno ni thwŷllir monoch.

§

YR Ennaint gwerth fawr (a Soniais am dano yn fy llyfrau flynyddoedd eraill) ſŷdd etto iw gael ar werth.

Er gwneuthŷr yn ddiyſtŷr o hono llê na wnaed erioed ddeunŷdd o hono. Llê a gwnaed deunŷdd o hono llawer ſŷdd yn ei ganmol, drwŷ wŷbod yn hysbŷs ei fôd (yn ddi [...]iomgar) yn Iachau pôb tardd ac ymgoſi (ar bobl a phlant o bôb oedran) a ddelo drwŷ wrês y gwaed, neu trwŷ gam ymborth.

Yr Enaint hwn a fŷdd ar werth y leni (mewn blychau bychain) gyda'r amriw lyfrau a henwaid euſus, ac yn rhatach nag eriod or blaen, ac a geidw yn berffeithiol heb lygru dim o flwŷddŷn bwŷgilŷdd.

Un o'r blychau hynnŷ a waſanaetha I Iachau un dŷn, o ddigerth fôd y tardd yn iwŷn dros ei gorph ef; ac os bŷdd fellu Cymmered a gwnaed ddeunŷdd o Ddau neu drî fel y gwelo'r achos yn gofŷn.

Pwŷbynnag a brynno o'r blychau Enaint, Ceiff gyda hwŷnt bapurau preintiedig, i ddangos iddo yn gymraeg a ſaeſuaeg pa fôdd a gwneiff ddeudŷdd o honŷnt.

§

Yr Amriw Lyfrau a henwaed ymma, a'r Blychau Ennaint, a fyddant ar werth fel y Canlŷn.

[Page]

ER dywedŷd o honof euſus fy môd i yn gwerthu'r lly frau a'r enaint, I rwŷf yn yspyſu i farchnadwŷr y wlâd adel o honofi heibio ddelio i'r wlâd fy hun, Ac rwif yn eu Cynghori hwŷnt nad yſgrifennant atta if am ddim o honŷnt, pwŷbŷnag o farchnadwŷr y wlâd a ewŷllyſio gael o'm llyfrau, neu'r Ennaint, os gwelant yn ddâ yſgrifennû am danŷnt at eu. Cydnabyddiaeth ynghaerludd ſŷn gwerthu iddŷnt bethu eraill, a rhoddi iddŷnt Athrawiaeth yn ſaeſnaeg i yrru am danŷnt i'm Tŷ i▪ yr hwn ſydd wrth ben yr hwŷlfa hîr yn maes y ſywnog, o fewn llai na chwarter milltîr i ganol y ddinas; mi a'u gwertha Cyn rhatted i wŷr llundain, fel y gallo'r wlad eu Cael Bôb amſer am brîs gweddaidd Iawn. Os tybiff gwŷr Llundain yn fawr yrru Cymhelled a'm Tŷ, gallant eu Cael yn y ddinas, tan Lun y 3 adar duon a'r fôrforwŷn yn Rhewl watling, neu gan Mr. Marſh tan lun y llew Côch yn Rhewl Câth-fwŷtâad. Ac yn ffeirau Caerlleon, a chaerodar, byddant ar worth gan rai o ſiopwŷr Llundain, yn enwedig gan Mr. John Marſh.

The ſeveral Books and Boxes of Oyntments aforementioned, will be Sold as followeth.

ALthoug I have already mentioned that the Books and Boxes would be Sold by me, I do acquaint the Country Chapmen, that I have left off dealing into the Countrey, & do adviſe them not to write to me for any to their own diſappointment. Thoſe Country Chapmen that deſire to have of my Books or Oyntments, if they pleaſe to write to their Correſpondents in London, that furniſh them with other Goods, & give them directions (in Engliſh) to ſend to my Houſe (for the Books, &c.) which is by the End of Long-Alley in Moor-Fields, not a quarter of a Mile from the middle of the City; I ſhall uſe the Londoners ſo well, that the Countrey may have then always at very reaſonable Rates. If the Londoners think much of ſending ſo far as my Houſe, they may have them in the City, at the three Black Birds and Mearmaid in Watling-Street: Or of Mr. Marſh at the Red-Lyon in Cateaten-Street. And at Cheſter and Briſtol Faire They will be Sold by ſome of the London. Shopkeepers, eſpecially of Mr. John Marſh.

§

Rhai o'r amriw Lyfrau▪ ar blychau Ennaine, a ſyddant ar werth ynghaerfyrddin gan Mr. Goff. Ganddo ef hefŷd i mae amriw o lyfrau Cymraeg eraill ar werth, a Rhai o'r biblau Cymraeg yn gyflawn 'am 10s. y Bibl.

Information about this book

Title statement

Almanac am y flwŷddŷn o oedran [brace] y bŷd 5637. Crist 1688. (Yr hon fŷ flwŷddŷn naid,) yn cynnwŷs amrŷw o bethau newŷddion na bŷant argraphedig yn gymraeg erioed or blaen. / O wneuthuriad Thomas Jones. ; Y nawfed argraphiad.

Jones, Thomas, 1648-1713.

Edition statement

1687

Publication

Publisher

Text Creation Partnership,

Place of publication

Ann Arbor, MI ; Oxford (UK) :

Date

2008-09 (EEBO-TCP Phase 1).

ID [DLPS]

A75115

ID [STC]

Wing A1852E

ID [STC]

ESTC R172448

ID [EEBO-CITATION]

43665009

ID [OCLC]

ocm 43665009

ID [VID]

171878

Availability

This keyboarded and encoded edition of the work described above is co-owned by the institutions providing financial support to the Early English Books Online Text Creation Partnership. This Phase I text is available for reuse, according to the terms of Creative Commons 0 1.0 Universal. The text can be copied, modified, distributed and performed, even for commercial purposes, all without asking permission.

Series

Early English books online.

Notes

(EEBO-TCP ; phase 1, no. A75115)

Transcribed from: (Early English Books Online ; image set 171878)

Images scanned from microfilm: (Early English books, 1641-1700 ; 2595:11)

Source

— Almanac am y flwŷddŷn o oedran [brace] y bŷd 5637. Crist 1688. (Yr hon fŷ flwŷddŷn naid,) yn cynnwŷs amrŷw o bethau newŷddion na bŷant argraphedig yn gymraeg erioed or blaen. / O wneuthuriad Thomas Jones. ; Y nawfed argraphiad., Jones, Thomas, 1648-1713..

Extent

[48] p.

Argraphwŷd 1687. Ac ar werth (dros yr Awdr) yng Haerludd. Gan Mr. Lawrence Baskervile, tan Lun y Llew Côch ny yr Henadur Rewl. Gan Mr. John Marsh, tan Lun y Llew Côch yn Rhewl Câth-Fwŷtâad. A Chan Mr. Charles Beard, tan Lun y trî Adar duon a'r fôr-forwŷn yn Rhewl Watling. Printed 1687. And are to be sold (for the Author) in London. By Mr. John Marsh at the Red Lion in Cateaton-street. By Mr. Lawrence Baskervile at the Red Lion in Aldermanbury. And by Mr. Charles Beard in Watling-street.. [London] :: [1687]. (Advertisement: p. [48].) (Imperfect: stained, with broken type, and print show-through.) (Reproduction of original in: Llyfrgell Genedlaethol Cymru/National Library of Wales, Aberystwyth, Wales.)

Creation

Created by converting TCP files to TEI P5 using tcp2tei.xsl, TEI @ Oxford.

Editorial practices

EEBO-TCP is a partnership between the Universities of Michigan and Oxford and the publisher ProQuest to create accurately transcribed and encoded texts based on the image sets published by ProQuest via their Early English Books Online (EEBO) database (http://eebo.chadwyck.com). The general aim of EEBO-TCP is to encode one copy (usually the first edition) of every monographic English-language title published between 1473 and 1700 available in EEBO.

EEBO-TCP aimed to produce large quantities of textual data within the usual project restraints of time and funding, and therefore chose to create diplomatic transcriptions (as opposed to critical editions) with light-touch, mainly structural encoding based on the Text Encoding Initiative (http://www.tei-c.org).

The EEBO-TCP project was divided into two phases. The 25,363 texts created during Phase 1 of the project have been released into the public domain as of 1 January 2015. Anyone can now take and use these texts for their own purposes, but we respectfully request that due credit and attribution is given to their original source.

Users should be aware of the process of creating the TCP texts, and therefore of any assumptions that can be made about the data.

Text selection was based on the New Cambridge Bibliography of English Literature (NCBEL). If an author (or for an anonymous work, the title) appears in NCBEL, then their works are eligible for inclusion. Selection was intended to range over a wide variety of subject areas, to reflect the true nature of the print record of the period. In general, first editions of a works in English were prioritized, although there are a number of works in other languages, notably Latin and Welsh, included and sometimes a second or later edition of a work was chosen if there was a compelling reason to do so.

Image sets were sent to external keying companies for transcription and basic encoding. Quality assurance was then carried out by editorial teams in Oxford and Michigan. 5% (or 5 pages, whichever is the greater) of each text was proofread for accuracy and those which did not meet QA standards were returned to the keyers to be redone. After proofreading, the encoding was enhanced and/or corrected and characters marked as illegible were corrected where possible up to a limit of 100 instances per text. Any remaining illegibles were encoded as <gap>s. Understanding these processes should make clear that, while the overall quality of TCP data is very good, some errors will remain and some readable characters will be marked as illegible. Users should bear in mind that in all likelihood such instances will never have been looked at by a TCP editor.

The texts were encoded and linked to page images in accordance with level 4 of the TEI in Libraries guidelines.

Copies of the texts have been issued variously as SGML (TCP schema; ASCII text with mnemonic sdata character entities); displayable XML (TCP schema; characters represented either as UTF-8 Unicode or text strings within braces); or lossless XML (TEI P5, characters represented either as UTF-8 Unicode or TEI g elements).

Keying and markup guidelines are available at the Text Creation Partnership web site.