IN principio Deus Optimus Maximus A. M. Mundum, primosque generis humani parentes maturâ pubertate vigentes 1 2 Adamum & Evam fabricavit. Illi anno conditi Orbis primo Cainum, secundo Abelem, aliosque deinde liberos Gen. cap. 〈◊〉 ver. 28. complures, juxta divinam crescendi ac multiplicandi benedictionem, genuerunt. Cainum anno Sethi Nativitatem immediatè 129 229 praecedente, Abelem sratrem trucidâsse, illa Evae parientis verba innuunt; Alterum mihi semen statuit Deus, pro Abele quem Cainus Genes. c. 4. ver. 25. interfecit. Sethus▪ autē anno mundi centesimo tricesimo, ut Hebraeus Codex habet, aut ducentesimo tricesimo, ut Septuaginta interpretes 130 230 & Josephus, natus est, qui c • si fratris vicē dolenti matri suppleret. Per id temporis ampla satis hominum succreverat copia, à quibus haud immeritò sibi metuere poterat scelestus fratricida; praesertim cum & ipse Abel (quem uxorem habuisse tradidere Genes. c. 4. ver. 14. Hebraei aliique nonnulli) centesimum (aut ducentesimum) vicesimum septimum vita annum emensus haudquaquam improles obiisse videatur, (illo nimirum aevo quo jam replendus esset terrarum orbis,) cujus fortasse liberi paternam necem vindica • e anniterentur. Ille igitur justo Numinis judicio profugus, assumptis suis sibi filiis ac nepotibus, ut tum patrata tum patranda impunè ipsi cederent scelera, urbem in terrâ Naidâ (juxta Bactrianam) fundare aggreditur, quam à primogeniti sui Enochi nomine Enochiam appellavit. Iste Enoch Iradum genuit, Iradus Mahujaelem, Mahujael Mathusaelem, Mathusael Lamechum, Lamechus • x Adâ Jobalem & Jubalem, è Silla Tubalcainum & Naamam. Sethus verò qui in Abelis locum (uti dictum est) successit verus Dei Cultor & Ecclesiae Hyperaspistes Enosum procreavit, ille Cainanem, Cainan Malaleelem, Malaleel Jaredum, Jaredus Enochum, Enochus Mathusalam, Mathusalas Lamechum, Lamechus Noachum; Noachus anno vitae suae quingentesimo Japetum, annoque abhinc altero Semum, atque ultimò Chamum. Caeterorum Antediluvianorum non meminerunt sacrae literae. Jamque ob horrendam atque indies augescentem hominum nequitiam, Sacrosancto Numini visum est Cataclysmum ultorem immittere, ac universum genus humanum, Anno Mundi juxta codicem Hebraicum 1656, juxta Septuaginta interpretes 1656 2256 2256, delere, exceptis Noacho filiisque & eorundem uxoribus, qui Arcam Oraculi divini instinctu extructam ingressi, illic se continuerunt quousque resedissent aquae. Haesisse demùm hanc Arcam in montibus Caucas • is, proximè Bactrianam, & Margianam, (regionem vini feracissimam) gravissimi prodiderunt Authores, sententiamque suam rationibus minimè contemnendis statuminârunt. Constans eorum populorum est traditio Noachum suam ibi vineam consevisse; illic. Janus mons • luviusque, & Mons Nysaeus à Baccho Nysaeo vel Noacho nomen sortitus. Ingentes antiquissimorum temporum ac ferè incredibiles in iis atque vicinis regionibus conscripti exercitus, gentes illas, colonias ex Armeniâ vel Babyloniâ ductas non fuisse, satis super que evincunt. Quin & ipsae sacrae literae primos Babyloniae incolas non ex Armeniâ, ad Circium sitâ, sed ex oriente illò commigrâsse Genes. c. 11. ver. 2. testantur, dicentes, Evenit autem cùm ab oriente profecti essent, ut invenientes convallem in terrâ Schinaar, considerent illic. Quod si in montium Gordiaeorum editissimo, Baris seu Lubaris dicto, subsedisset, uti permulti somniârunt, Arca, cur non in famosissimâ illâ gentium de antiquitate concertatione cum Scythis, Phrygibus atque Aegyptiis litem etiam contestati sunt Armenii? praecipuè si, ut Josephus è Beroso & Nicolao Damasceno narrat, illiusce navigii reliquiae ipsorum aetate ibi superfuissent, unde abrasum bitumen amuleti vice gestabant incolae. Arcam certè non modo in monte omnium editissimo, ut Scriptura innuit, sed in terrâ etiam omnium editissimâ subsedisse verissima ratio suadet. Margianā vero, Bactrianam ac Scythiam Armeniâ multo elatiores, montes que Caucasios Gordiaeis multò excelsiores esse constat. Ne que enim per Ararat solos illos Armeniae montes Gordiaeos, sed perpetuam illam montium congeriem ab Armeniâ ad Indiam us que exporrectam designare velle intelligendus est Moses. Qui plura super hâc re velit, Lutherum, Becanum, Raleighum, Helenum que cosmographū consulat, praeter quos Sheringhamus Orig Gent. Angl ipsam terram Ararat non Armeniam esse sed Scythiam probare strenuè contendit.

Arcâ ita que in montibus Caucas • is quiescente, egressi Noachus & filii gentibus omnibus atque adeò nostris Albionicis originem dederunt. Ex his Japetum Europaeorum, & borealium Asiaticorum patrē existimârunt veteres tàm patres quam historici. Japeto, inquit Josephus, filii fuerunt septem. Horum sedes à Tauro & Amano montibus incipientes in Asiâ ad amnem us que Tanaim, in Europâ us que Gades pertingebant. Abydenus vetustus Scriptor (quē & Eusebius sequitur) boreales at que occidentales mundi plagas Japeto ejus que filiis tribuit à Mediâ us que ad Gades. Hieronymus in Quaestionibus seu Traditionibus Hebraicis in Genesim, Japeto filio Noae, inquit, nati sunt septem filii qui possederunt terram, in Asiâ ab Amano & Tauro Syriae Caeles & Ciliciae montibus usque ad fluvium Tanaim, in Europâ verò usque ad Gadira. Identidem Targumistae, Filii Japheth Gomer; & nomen provinciarum corum Africa, Germania, & Madai, & Macedonia, & Asia, & Thracia. Hic per Asiam non tertia orbis pars intelligitur, sed peculiaris quaedam provincia, Straboni memorata, ab eoque in Cimmeriâ prope Sindicam collocata, cujus incolae Ptolemaeo Asaei & Asiotae nuncupantur. Africam Bochartus censet esse Phrygiam, Sheringhamus Ciliciam, nos potiùs illam Africae partem, Marmaricae conterminam, ubi Battus Graecus Aristaei filius, Japeto & Javane oriundus, regnum erexit Cyrenaicum. Ad Madai quod attinet, pro Aemathiâ terram illam accipit Josephus Medus in eruditâ suâ in quintum decimi Geneseós capitis versum dissertatione, quasi 〈 in non-Latin alphabet 〉 pro 〈 in non-Latin alphabet 〉 diccretur; non ita veri simile arbitratus, solum ex Japetidis Madai inter Semidas in Mediâ substitisse; quo pacto tamen ipsemet intra angustos nimis arctosque limites inter Javanis Thiraeque posteros, septimam Japetidarum partem coercet. At Heideggerus in Sarmatiâ Madai filios Heideg. • xercit. 23. Sect. 1. de Japhet. ponit, Sarmatasque dictos sentit quasi 〈 in non-Latin alphabet 〉 reliquias Madai; nisi potiùs nomen hoc deducendum fuerit a 〈 in non-Latin alphabet 〉 quod principem denotat & 〈 in non-Latin alphabet 〉 , quasi principes Madai Reliqua autem, Germania, Thracia, & Maccdonia, notissimae sunt in Europâ Regiones. Isidorus ex antiquo Scriptore retulit, Ortas Japeta Gentes à monte Tauro versùs septrentrionem, Asiae dimidium possedisse, totamque Europam usque ad Oceanum Britannicum; Gentium denique insulas inter Japeti posteros fuisse divisas ipse testatur Moses, quod de Europae insulis, peninsulis & Chersonesis plerique omnes interpretantur Theologi. Qui verò vocem Hebraeam 〈 in non-Latin alphabet 〉 per Regiones potiùs quàm Insulas verti debere obstrepunt, faciunt perinde ac si assererent totum ferè mundum Japetidis fuisse habitatum; quippe qui rationem omninò nullam idoneam proferunt aut proferre possunt cur solae Japeti, potiùs quàm Chami, Elami, Assuris, Ludis, & Arami provinciae, gentium regiones nuncuparentur, cum Mosis tempore, Universi ex aequo populi, praeter Abramidas, eâdem Gentilismi caligine essent obvoluti.

Anno nativitatis Pelegi, qui fuit à diluvio juxta codicem Hebraicum centesimus primus, (juxta Septuaginta interpretes quingentesimus tricesimus primus) facta 101 531 est terrarum ac regionum distributio & mox emissae cum ducibus coloniae. Noachidas. omnes in Convallem Schinaaris confluxisse, sub Nimbrodae Chamidas, sub Joctane Semidas, sub Suphne quodam Japetidas, ibidemque unà immanem illam Turrim aedificare coepisse, atque inde in omnes mundi plagas dispersos fuisse somniârunt plurimi. Ecquis verò crediderit Semum atque Japetum, quorum egregiam pietatem, Noachi precibus ac benedictione cohonestatam, Moses praedicat, cunctos que eorum filios us que adeò à verâ religione tam citò descivisse, ut hominis Chamigenae suasu adducti, tam nefario sese molimini immiscerent? Ad eorum igitur sententiam accedo, qui Nimbrodi & Chamidis conatum hunc giganteum astruunt, unde ut eorum audaciam ulcisceretur, aliosque ab illiusmodi coeptis absterreret, Linguas ita confudit Deus, ut singulae familiae singulas sortirentur linguas. Cùm autem ab Oriente huc convolâsse istud Examen liqueat, habitatas etiam primò fuisse partes orientales pari èr erit consectarium. A montibus itaque Caucasiis, ubi subsedit Arca, terrisque circumjectis, petenda est omnium gentium origo; cumque tam Europaeorum quàm borealium Asiaticorum pater agnoscendus sit Japetus, quis porrò ex ejus filiis gentes Britannicas condiderit dispiciamus. Madai in Mediâ cum suis consedit, terraeque nomen suum indidit, cujus filii maximâ ex parte in Sarmatiam posteà migrârunt, ut Diodorus Siculus indicat, de Scytharum victoriis verba faciens, Diod. lib. 2. cap. 11. quos ex provinciis à se bello antiquitùs subactis colonias deduxisse multas sed duas maximas narrat, alteram ex Assyriis inter Paphlagoniam ac Pontum positam, ex Medis alteram ad Tanaim fluvium, cujus populum Sauromatas appellârunt. Et Plinius, Dein Tanaim Plin. lib. 6. cap. 7. amnem, inquit, gemino ore fluentem in colunt Sarmatae, Medorum, ut ferunt, soboles. Qui vero relictas eorum sedes occupârunt Semidae, regionis nomen haud immutârunt, sed cum residuis coalescentes, Medi & ipsi vocati sunt, unde qui CYRO, cum Persis adversus Babylonios militârunt, etiam Madai à Prophetâ nominantur. Quòd alibi quoque factitatum legimus. Eâdem quippe ratione priscae Gomari, Ascanis & Togarmae in Asià minori sedes, primorum colonorum nomina apud Prophetas retitinent; Sic qui in antiquorum Syevorum & Sasonum (Germaniam Ptolemaei tempore incolentium) Provincias in Scythiâ successere, eorum quoque nomina sibi ascivere, & usque ad ejusdem Ptolemaei tempora retinuere. MOSOCh in Cappadocia, ubi olim fuit urbs Mazaca, primò substitit; deinde in Colchidem transiit, quam ab Armeniâ dirimunt Herod. lib. 3. & 7. montes Moschici, ubi etiam Moschi populi, HERODOTO aliisque memorati; (quos Plinius Moschenos vocat;) unde ejus posteri in remo • iores Sarmatiae partes, ultra Madai filios penetrantes, regnum Moschicum sive Moschoviticum fundârunt. Tubal in Iberiam se contulit, à quo urbs Thabilaca in Albaniâ vicinâ à Ptolemaeo posita appellationem traxisse videtur. Ab hoc Iberos primò Thobelos fuisse dictos testatur Josephus, Joseph. l. 1. c. 7. quos etiam Chalybes vocatos fuisse constat. Hi posteà in Hispaniam trajecerunt, quae ab iis Iberia nominata est, ubi nobilis quoque fluvius Iberus, & Chalybes populi Justin. lib. 44. Bilbilis fluvii accolae Justino memorati.

Javan, qui & Javon & Jovan, primas posuit in Ciliciâ sedes, relictoque ibi Tharso filio, qui Tharsum civitatem condidit, usque ad Ioniam à se denominatam processit; unde annis succedentibus Graeciam ae deinde maximam Italiae partem replevere illius posteri. Hic antiquissimus est Graecorum Iaon vel Ion & Italorum Janus. Sed & Tharsi posteros, Semidis Lude ortis cedentes, ad cognatos demum accessisse non est quòd dubitemus. Elissa Javani filius in Peloponneso consedit, ubi urbs Elis ipsius nomen prae se ferre creditur; Cethim primò Cyprum insulam (ubi urbs Citium) deinde Macedoniam sibi vendicavit. Ab his duobus fratribus Graecorum insulae à Prophetis, Elissae & Cethimi insulae nuncupantur. Dodanim verò Rhodum primò insulam, deinde Epirum (ubi urbs Dodona) videtur occupâsse. Enimverò pulsi ab Achaeis Iones post bellum Trojanum ex Europâ in Asiam se postliminio receperunt (sicut Galli postea in Galatiam) quod Graecis Antiquitatis famam undi que aucupantibus, opinandi ansam prabuit, Ioniae Graeciam non Graeciae Ioniam extitisse matrem, quanquam Hecataeus Straboni citatus, prioris ex Ioniâ in Graeciam transitûs meminerit. Thyrae obtigerunt Thracia & Dacia, ubi diu ejus memoriam conservârunt; veteribus Geographis notissima, in Thraciâ flumen & oppidum maritimum Athyras dicta, itidemque in Daciâ Tyras flumen ejusdem que nominis oppidum. Inde in Pannoniam sese effudisse illius posteros credibile est. Magogus Scythas, ab ipso Magogaeos dictos, procreavit, qui è Coelisyriâ, in quâ olim Plin. lib. 〈◊〉 . cap. 23. fuisse urbem Magog Graecis Hierapolim & Bambycen dictam Plinius docet, in Scythiam profecti immer sum illum terrae tractum possederunt. Horum verò neminem Britannicaram Gentium fuisse auctorem patet. Restat igitur Gomarus, qui primò Bactrianam incoluisse videtur, (ubi Chomaram urbem & Chomarorum gentem ponit Ptolemaeus;) atque illinc in Scythiam Sacanam transiisse; ubi juxta fluvium Jaxartem Tomaros idem collocat Ptolemaeus. Hic longè laté que per Scythiam Sacanam & Scythiam intra Imaum diffusa, in varias tribus dispertita est Gomari progenies, viz. Comaros, Getas, Massaeos, Syevos, Sasones, & Asaeos sive Asiotas; Getas enim, reliquosque eodem cum Comaris parente ortos esse, vicinae tam in Asiâ quàm in Europâ sedes moresque similes, ac susceptae unà ubique expeditiones, claro satis sunt argumento. Quibus Europam versùs migrantibus successerunt Magogaei. Pervenientes in Albaniam hi Gomari posteri Graecis innotescere coeperunt, & ab iis Cimmerii pro Gomeriis vel Comeriis appellati sunt, unde Cimmerinis montibus inditum est nomen. Hinc in minorem Asiam descendentes, Qui Ascane prognati erant, Phrygiam minorem, Bithyniam & Pontum; Qui Rhiphate, Paphlagoniam, (ubi Rhiphaei & Heneti dicti sunt;) Qui Togarmâ, Phrygiam majorem & Galatiam (ubi oppidum Comara Plinii, & Comari populi Melae,) occupârunt. Supervenientibus autem M • la l. 1. Semidis Lude ortis; ad Istri fluvii ostium navigantes, in Daciam excenderunt Cimmerii, atque inde in Germaniam perrexerunt. Duravit tamen apud novos earum regionum incolas, egressorum honos ac memoria. Nam in Paphlagoniâ Henetorum sibi nomen assumpserunt advenae; & ab Ascane Heroes Phrygii dicebantur Ascanii, è quibus Aeneae filius Ascanius Virgilio, & ante eum alter ejusdem nominis, qui Trojanis Achaico bello Hom. Ill. lib. 2. laborantibus suppetias tulit, Homero celebratur; & juxta Trojam insulae Ascaniae, sinusque ac fluvius & lacus Ascanii in Bythyniâ, veteribus memorantur.

Cimmeriorum sanè aliqui ad Bosporum habitârunt, qui ab illis Cimmerii Strabo Geogr. l. 1 • . agnomen sumpsit, atque ibi à vicinis etiam Cimbri vocati sunt, & pagi illic Cimbrici meminit Strabo, ubi naves solebant solvere qui paludem Maeotim transfretabant. Pulsi verò à Scythis in Lydiam invaserunt, Phrygiamque penetrantes Cimmerim urbem extruxerunt, pristinae, uti conjicere est, patriae capti desiderio. At isti tantùm pars populi exigua, ac profugorum duntaxàt ac seditiosorum erant caterva. Maxima autem & bellicosissima Cimmeriorum multitudo, ut in Mario suo narrat Plutarchus, in ultimis ad Plut. in Mario. oceanum oris sedes habuere, regionemque incoluere, ob profundas ac densas sylvas, quae ad Hercynios usque saltus introrsùs pertinent, caliginosam, nemorosam & opacam. Coelum sortiti quà polus septentrionalis ex parallelorum inclinatione sublimis, parùm distare videtur ab imminente incolarum vertici puncto, ubi dies brevitate & prolixitate pares noctibus, in partes duas secant anni tempus; (unde fabulae occasio nata Homero de inferis scribenti;) atque inde in Italiam moverunt; qui primùm Cimmerii, tunc non absonè Cimbri dicti sunt. Haec ille, quem de Germaniâ loqui nemo non videt. Judaei illam, terram Ascanis vocant, alii que Tuiscones dictos quasi Die Ascanes volunt; & Gothicarum Gentium patrem fuisse Ascanem disertè perhibet Eusebius; & Talmudistae in Ioma, Togarmam Ascanis fratrem Germanicae gentis structorem faciunt; Targum quoque Jonathanis ad sextum capitis tricesimi octavi Ezechielis versum pro Togarmâ Garmamja habet, quod interpres latinus Germaniam reddit. Qui omnes in hoc consentiunt, Gomerum extitisse Germanorum conditorem.

Tuistonem sive Tuisconem primum Germaniae principem, aut ipsum Ascanem aut Ascane editum fuisse plerique existimant; primum que Chersonesi Cimbricae Judicem fuisse Segudum Togarmae è filio Gomero juniore nepotem, antiquitatum Cimbricarum concinnatores prodidisse, docet Suaningius in Chronologiâ Danicâ. Ne que enim est quòd à vero tantoperè abhorrere quispiam arbitretur, regnâsse in Germaniâ Gomeri nepotes vel pronepotes, si, quàm longaevi illa aetate fuerint patriarchae, animadverterint. Rhiphaei autem, qui & Heneti, Venedos, per orientales Balthici maris oras disseminatos, condiderunt. Negant certè nonnulli eosdem esse Cimbros & Cimmerios, quorum rationes cum tenuiores sint quàm quibus respondere operae pretium fuerit, quid prisci senserint authores ostendere satis Strab. lib. 7. habuero. Possidonius apud Strabonem Cimbros Graecis Cimmerios appellatos, ab iisque ad Maeotim us que lacum progressis Cimmerium bosporum quasi Cimbricum fuisse denominatum, expressè asserit. Et Diodorus Diod. lib. 〈◊〉 . cap. 11. Siculus, 〈 in non-Latin alphabet 〉 pervulgatâ horum fortitudine ac feritate, ipsos esse tradunt qui totam olim Asiam incursârunt, appellatos verò fuisse Cimmerios, paulò que immutato per temporis corruptionem nomine Cimbros nuncupatos. Et Stephanus Byzantinus in voce 〈 in non-Latin alphabet 〉 , Cimbri, inquit, quos quidam Cimmerios vocant. Sunt qui recentius esse aiunt Cimmeriorum nomen quàm ut inde quippiam de Gomericâ Plin lib. 6. cap. 6. eorum origine erui possit, idque Pliniano hoc freti testimonio, Oppida in adyto Bospori, primò Hermonassa, dein Cepi Milesiorum, Plin. lib. 6. cap. 6. mox Stratoclea & Phanagoria, & penè desertum Apaturos, ultimoque in ostio Cimmerium quod antea Cerberion vocabatur. Et Hesychium citant, in dictionem 〈 in non-Latin alphabet 〉 ; Vocant etiam & Cimmerios Cerberios, & urbem alii Cerberiam, alii Cimmeriam appellant, alii etiam Cimmi; est autem Cerberius locus triceps in Inferno: atque hinc Cerberios primò vocatos autumant. Enimverò qui Plinii, Hesychiique verba attentiùs expenderint, nihil illinc elici posse dignoscent, nisi quòd post illum Posidonio ac Plutarcho memoratum profugorum è Germaniâ Cimbrorum accessum, Cerberion oppidum Cimmerium Graecis appellari caeperit, utroque retento nomine, sicut in Constantinopoli factum novimus quae priscum quo que Byzantii nomen unà retinuit; unde à praedicto oppido Cimmerii ipsi etiam Cerberii erant agnominati. Quin & Raleighus noster errâsse hic Plinium censet, oppidumque Cerberion Ral. lib. 1. c. 8. sect. 6. non in adyto Bospori sed in Campaniâ situm esse scribit, (ubi Acheron fluvius, lacusque Acherusia & Avernus,) & ab aquis bituminosis ac insalubribus quas intromisso lacu Iucrino Augustus expurgavit denominatum quasi infernale. Cui favent Antiquiores Homeri Scholiastae, qui in illo Homeri carmine 〈 in non-Latin alphabet 〉 ; Ibi verò Cimmeriorum hominum populusque civitasque, pro 〈 in non-Latin alphabet 〉 reponunt 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Et Scholiastes in Aristophanis Ranas, 〈 in non-Latin alphabet 〉 ; Quidam, inquit, apud Homerum scribunt Cerberiorum, pro Cimmeriorum: Quo tamen in loco non de Maeotiis sed Italicis Cimmeriis loqui poetam eruditi arbitrantur.

Quòd autem Cimmeriorum nomen 〈 in non-Latin alphabet 〉 à nebulâ, & 〈 in non-Latin alphabet 〉 ab hyeme; à nebulosis scilicet gelidisque sedibus deducunt Graeculi aliquot Grammatici, adeòque Cemmerios & Chîmerios scribunt, id usitatam Graecorum sapit vanitatem populorum & locorum appellationes ex ipsorum linguâ petitas obtendentium, quasi ab iis alii omnes originem traxissent. Porrò, qui Cimbros à Cimmeriis versos esse statuunt, à Festo & Plutarcho malè intellectis decepti, à latrociniis nominatos putant. Cimbri, inquit Festus, linguâ Gallicâ latrones dicuntur, & Plutarchus 〈 in non-Latin alphabet 〉 , Plut in vitâ Marii. Germani, inquit, la • rones Cimbros nominabant. (Hinc obitèr notare haud abs re fuerit, quam Plutarchus Germanicam, hanc Festum Gallicam linguam appellare.) Atqui antiquioribus, latrones latinè & 〈 in non-Latin alphabet 〉 graecè robusti milites dicebantur, uti fusiùs docuit Sheringhamus. Festum verò ipsum & Plutarchum linguae Cimbricae minùs peritòs fefellit vocum Kimber & Kimper similitudo. Cimber enim sive Cimmerius linguâ vernaculâ Kimber & Kimmer dictus est, at Kimper (hoc est, miles) à Kemper corruptum est, quod à Kemp (latinè campo) derivatur.

E Germania Cimbri in Galliam atque inde in Britanniam misêre colonias; unde Galli crebrò apud veteres Scriptores Cimbri audiunt, & à Josepho ac Zonarâ expressè 〈 in non-Latin alphabet 〉 Gomari (à Gomaro) vocantur; & Cisalpini Galli esse videntur, qui Josepho Aschanaxi, Graecis, ut ille ait, Rhegines, à nobili forsan urbe Rhegio, nominantur; ac Britanni à seipsis Kymri appellantur; foemina Britannica Kimraes, & ipsa lingua Kimraeg; atque hinc nata sunt Cambriae & Cumbriae, Cambrorum & Cumbrorum nomina. Pro Cimbrica Britannorum origine facit Virgilius apud Quintilianum, Tullium Cimbrum, Thucydidem Britannum appellans: Itemque Quint. l. 8. c. 〈◊〉 . Tacitus. Rutilae, inquit ille, Calidonium habitantium comae, magni artus, Tacit. in vitâ Agric. Germanicam originem asseverant. Et, in universum aestimanti, Gallos vicinum solum occupàsse credibile est. Galli verò & Germani ut ostensum est Cimbrici fuerunt populi, quanquam procedente tempore solis Borealibus Cimbricae Chersònesi incolis & Britannis nostris mansit pristina Cimbrorum appellatio. Primi igitur, è Gallia Britanni cum aliis quibusdam è Germania advenisse, atque interiorem insulae partem habitâsse videntur; seque pro indigenis ac aboriginibus jactitârunt, quod & Caesari ac Diodoro Siculo persuaserunt. Alii hùc postea è Galliâ itidem, Caesar lib. 5. de bello Gall. praedae ac belli inferendi causâ trajicientes, maritima incoluerunt, qui omnes ferè iis nominibus civitatum appellabantur quibus ex civitatibus eò pervenerunt. Belgae, Atrebates, Paristi, Cenomanni, Veneti Galliae; Belgas, Atrebatios, Parisos, Cenimagnos, & Venedotos in Britanniâ propagârunt. Britanni verò Gallorum omnium primi, ut Beda scribit, de tractu Armoricano advecti Australes sibi partes Beda l. 1. c. 1. insulae vindicârunt, magnamque ejus partem incipientes ab austro possedêrunt, suumque toti & genti & insulae nomen indidêrunt. At qui restabant in Galliâ, ad Morinos transierunt, iisque permisti sunt, à quibus Gessoriacum, portus Morinorum Britannici nomen traxit. Horum Plin. lib. 4. cap. 17. Britannorum meminit Plinius, ùt & Dionysius Alexandrinus, 〈 in non-Latin alphabet 〉 , Cujus extremum quidem sub angulum incolunt, prope columnas, magnanimorum gens Iberorum, juxta longitudinem ad continentem versa, ubi septentrionalis Oceani fusus est frigidus fluxus, ubi Britanni, Albaeque gentes habitant martiorum Germanorum. Hic voces illas, [ubi Britanni] alteras illas voces, [Juxta longitudinem ad continentem versa,] respicere, monuit doctissimus Camdenus; & Eustathius in hunc locum sic scribit 〈 in non-Latin alphabet 〉 , ab his Britannis denominatae sunt Britannicae è regione insulae.

Eâdem Britannos cum antiquis Cimbris ac Gallis usos fuisse linguâ abundè probavit Camdenus. Plinius, inquit ille, ex Philemone tradit, quòd mare mortuum Plin. lib. 4. linguâ Cimbricâ reddatur Morimarusa; Atqui Mor apud Britannos, Mare, Marum, Mortuum denotat. Qui juniori Brenno in Graecia militârunt promiscuè Cimbri ac Galli appellantur, quibus hujusmodi equestris pugna in usu fuit; medium inter se dominum bini stipabant servi, qui mos pugnandi à tribus illis equis Trimarchia Pausan. l. 10. dicebatur; at Cambro-Britannis, Tri, Tres; March, Equus est. Qui plura super hâc re scire desiderat, Camdenum ipsum consulat. Similes & bello & pace utris que tam Gallis quam Britannis mores ac consuetudines à Cimbris accepti, & consimilia ferè aedificia. A Cimbris sive Cimmeriis, quorum pars erant Agathyrsi, corporum picturâ celebres; Britannos suam se depingendi consuetudinem traxisse, veri est omnino simillimum. Apud utrosque tam Gallos quàm Britannos in summo honore ac pretio erant Bardi, Eubages, & Druides; è Amm. Marcel. lib. 15. quibus Bardi fortia virorum illustrium facta, heroicis composita versibus, cum dulcibus lyrae modulis cantitârunt; Eubages verò scrutantes summa & sublimia naturae, pandere conabantur; Druides autem ingeniis celsiores, ut authoritas Pythagorae decrevit, sodalitiis adstricti consortiis, questionibus occultarum rerum altarumque erecti sunt; & despectantes humana, pronuntiârunt animas immortales. Floruisse tamen magis atque excelluisse in Britanniâ haec studia liquet; quò etiam Gallos Caesar de bello Gallico, lib. 6. Caesar dicendi causâ transfretare solitos narrat, utpote, ubi reperta primò est Druidûm disciplina.

Ditem Galli, patrem generisque authorem Caesar l. 6. de bello Gal. celebrant, quem in Galliam è Germaniâ primùm venientibus praefuisse est probabile. Huic Samothis agnomen tri buit, Gallis que ac Britannis imperâsse refert Berosus Annianus ejusque successores ordine recenset; Magum scilicèt Samothis filium, Sarronem Magi, Druidem Sarronis, Bardum Druidis, Longonem Bardi, Bardum juniorem Longonis, ejusque fratrem Lucum, Celten Bardi filium (Parthenio Nicaeo Bretanum dictum,) Galateam Celtae filiam (Parthenio Celticen dictam) Herculi Lybico nuptam, Galaten Herculis è Galateâ, filium (eidem scriptori Celten dictum) Narbonem Galatae, Lugdum Narbonis, Beligium Lugdi filium, Jasium Italum, Allobrogem Beligii agnatum, Romum Allobrogis filium, Paridem Romi, Lemanem Paridis, Olbium Lemanis, Galaten juniorem Olbii, Namnetem Galatae, Rhemum que Namnetis filium. A Samothe Samotheos nuncupatos volunt insulanos nostròs fictitii hujus Berosi sectatores & sub Luco rege subactas ab Albione & Bergione Neptuni Aegyptii filiis (Pomponio Melae memoratis) Britanniam atque Hiberniam narrant, quos in Saxeto Gallicano (vulgò Le Craux appellato) devictos regnante Celte occidit Hercules. Dirum exinde atque internecinum exortum est inter Samotheos ac Albionios bellum, tantaeque utrinque strages editae ut confulenti ejus oraculum Britoni respondens, desertam hanc vocaret insulam Diana. Hujus nimirum belli (adùsque Britonis adventum perdurantis) tempore appulsam huc fuisse sine velis ac reniis Chron. Sancti Alb. navim quinquaginta Diocletiani regis. Syriaci filias, nocturnam maritorum caedem exilio luentes, advehentem, desumptâ à Belidibus fabulâ, quidam finxere nugivenduli; quibuscum coeuntes (Samotheorum filiabus perosi) Albionii Gigantes procreârunt. Ab Albione praedicto denominata fertur insula, quanquam aliis Albion quasi Alphion videtur nuncupata, ab Albedine, cum 〈 in non-Latin alphabet 〉 Graecè, si Festo credimus, latinè Albus sit; Nam Orpheus in Argonauticis terram hanc 〈 in non-Latin alphabet 〉 , hoc est, Albam vocat. Hillus Dionysii periegesin explicans, Albionis nomen ab Allybaun efformatum censet, quo nomine tractum infulae septentrionalem appellârunt Scoti Hibernienses, quo etiam pacto ab albedine sumeret appellationem, nam Ellan Ban Scoticè Albam insulam significat, albumque ac gypseum esse terrae hujus solum notavit Fracastorius. Aliis Albionem quasi Olbionem dicere placuit a Graecâ voce 〈 in non-Latin alphabet 〉 faelicitatem denotante, propter eximiam fertilitatem. Quin etiam Olbiam in Gallia, urbem, alias que ejusdem nominis in Sarmatiâ, Europaeâ, & Asiâ minori, memorat Ptolemeus, quibus olim in locis aliquantispèr consederant Britannorum Majores, unde Olbion facilè nominari poterat. Franco (quem Franicum & Francionem aliqui vocant) Hectoris Germanorum Regis filio, quam unicam habuit filiam rex Rhemus desponsavit, qui patri socero que in regna succedens latè imperavit, & Sicambrum genuit Polyphemum, (hoc est, famosum) a Graecis agnominatum, Germanis Wolfheim Sickinger dictum. Francum hunc Hectoris filium Astyanactis fratrem facit, vocatum que antea Laodamanta scribit Amandus Zirixaeus, Tres post se filios ex uxore Galateâ reliquit Polyphemus, Celten Germanorum, Illyrium Illyriorum, Galaten, Gallorum reges. Post Galatae mortem inter duodecim Toparchas divisa est Gallia, e quibus Aqu taniam & Pictaviam cum Armoricae parte obtinuit Groffarius.

Rex Albae in Italiâ Ascanius Sylvium Julum genuisse fertur qui Laviniae reginae neptem duxit uxorem. Illa filium enixa, partûs cruciatibus enecta obiit. Filius (juxta Nennium) Brito nominatus est; (cujus nominis Centaurum memorat Hyginus, Nympham que Britonam, (quae Britomartis etiam & Dictynna vocabatur) alii scriptores Graeci praedicant. Ascanio mortuo frater successit Sylvius posthumus Aeneae ex Laviniâ filius, populi suffragiis matris gratiâ Sylvio Julo praelatus, cui tamen summus confertur Pontificatus, qui honos apud Albanos regio semper habitus est proximus. Ille inter venandum errantis filii sagittâ ictus occubuit, relicto etiam altero filio natu majore, Juliae stirpis auctore. Brito quindecennis ob inauspicatam patris caedem Posthumi jussu exulans, in Graeciam proficiscitur, ubi Heleni in Chaoniâ posteros multos que alios sanguine Trojano editos, a vicino rege oppressos reperit. Horum ille dux factus (adjuncto sibi Assaraco matre Trojanâ nato) regem Pandrasum duobus praeliis victum cepit, unà cum fratre Antigono ejus que amico Anacleto. Captus in has pacis consentire leges Rex cogitur, ut Britoni filiam Ignogen nuptui daret, traditâ que trecentarum viginti quatuor navium classe, rebus quaecun que opus erant cunctis affatim instructissimâ, liberam ei cum Trojanis omnibus abscedendi copiam faceret. Consultum in insulâ quâdam Dianae Oraculum, propitium reddidit responsum; pergentibus que post triumphatos piratas & vastatam Mauritaniam, obvius factus ex Antenoridarum prosapiâ Chorinaeus, sua iis agmina sociavit. Hinc Ligeris fluvii ostium subeuntes in Galliam excendêrunt, regis que nuntios venatione ipsis interdicentes, caeso a Chorinaeo Imberto abegerunt, mox que supervenientem cum exercitu Groffarium, perempto itidem à Chorinaeo Suardo duce, Trojani fortiter profligârunt. Socio devicto alii reges Gallici auxilio adsunt, editâ que atroci pugnâ, Trojanos in castra compulerunt; qui noctu ingressi, positis que in nemore propinquo insidiis, Gallos nuperâ victoriâ exultantes adorti, faedissimâ strage concîderunt. Cecidit hoc praelio cognatus Britonis Turnus, in cujus memoriam aedificata urbs Turonum fertur.

Ubi tandem continuè bellando, suorum minui, hostium contrà augeri numerum perspiceret, Britaniam, derelictâ Galliâ petere institutit Brito. Advenientem in littore Totonesio prospicientes Albionii gigantes, concurrerunt (uti narrat in suâ ad Warinum epistola Henricus Huntingdoniensis) contra ejus naves in mare, & cùm in tantam profunditatem pervenissent, quod nec in eum progredi nec facilè regredi potuissent, sagittis & balistis occisi sunt. Peragratis inde quibus que provinciis repertos gigantes in cave • nas montium fugant, inquit Galfridus Monumethensis. Galfr. lib 1. cap 9. Ea res mirifice iis Samotheorum omnium amorem conciliavit, Qui a regibus Gallicis neglectui diù habiti, animis alacribus novos exceperunt hospites, Britonem que regem consalutârunt. In illum portu Totonesio, festum Diis diem celebrantem, triginta, duce Gormagoto, Albionii irruêrunt, multos que interemerunt; sed ipsi demùm a populo circumdati ad unum omnes periere, praeter ipsum Gormagotum immensiae staturae virum; qui comprehensus & asservatus; ac coram rege posteà cum Chorinaeo colluctatus, de rupis eccelsae summitate ab eo in mare praecipitatus est. Caeteris deinde Albioniis brevi penitùs extirpatis, Brito subditos a suo nomine Britones vocari jussit, urbem que condidit quam Trojam novam appellavit, ubi cùm annos circitèr viginti quatuor regnâsset a filiis sepultus est. Chorinaeo data est Cornubia, dicta olim ab ejus nomine Corina. Post Britonis mortem divisum ita est inter ejus filios regnum ut in Cambriâ Camber regnaret, in Albaniâ Albanactus, ambo maximo natu fratri Loegriae regi Locrino subjecti. Hunc Britonem Eli, pontifici Israelitico coaetaneum fuisse volunt Britani, ejus que praeterea Heroas Mempricium consiliarium & Gerionem augurem celebrant; quos tertiâ mundi aetate huc venisse scribit Nennius. Post Locrinum regnavit uxor Guendolena Chorinaei filia, deinde Locrini & Guendolenae filius Madanus, Mempicius Madani, (Manlii fratris caede infamis,) Eboracus Mempricii, (Britannis Ebrauc, dictus,) Brutus seu potius Brito Eboraci à scuto viridi cognominatus, Lelius Bruti, Rudibratus Lelii, Bladudus Rudibratii & Lerius Bladudi. Hic cum tres filias haberet, Maglano Albaniae, Raganam Hennino Danmoniae Principibus, matrimonio junxit. Tertia nomine Cordella Aganippo regi Gallico nupsit, pulsum que a sororibus patrem in regnum restituit at que illi demùm successit; Capta a nepotibus Morgano Maglani, Cunedagio Hennini filiis, & carceri mancipata victam maerore animam efflavit. Superatum bello civili Morganum interfecit, et proinde solus regnavit, Cunedagius; quem secuti sunt Rivallo Cunedagii filius, Gorgustus Rivallonis, ejus que frater Sifillus, Jago Gorgusti filius aut nepos, Chynimarchus Sisilli, Gorbodugus Chinimarchi, Porrex frater que Ferrex Gorbodugi filii. Fratris insidias fugiens in Galliam abiit Ferrex, & cum Suardi regis auxiliis rediens fuso a Porrece exercitu occumbit. Victorem (victi longè amantior) sopitum in tentorio, Qu • nt. l. 8. c. 3. cum ancillis occupans, in frusta discidit communis mater Videnia. Post ejus mortem in quin que regna dispertita est Britannia, regnantibus, in Danmoniâ Cloteno, in Loegriâ Pyrane, in Cambriâ Rudaco, in Northumbriâ Eugenio, & in Albaniâ Staterio. Succedens patri Cloteno in regno Danmoniensi Molmutius Dunvallo regis Gorgusti trinepos, extinctis bello Pyrane, Rudaco & Staterio, accepto que in deditionem Eugenio, Britanniae monarcha evasit. Filii ejus Belinus & Brennus (victo Chenulpho Morinorum rege celebris) post diuturna odia ac dissidia, Convennae matris interventu concordes effecti, regiones plurimas ingentibus Gallorum ac Britannorum copiis stipati incursârunt. Veios confugere, stratos ad Alliam flumen Romanos coegit, ipsam que captam diripuit Romam Brennus. At praestantissimum nacti ducem Camillum, (in exilium paulò antè civium invidiâ actum) • iv. Dec. 1. lib. 5. regressi, Veiis Romani capitolium obsessum inito conflictu liberârunt, & adoctavum ab urbe lapidem hostes in viâ Gabinâ assecuti, ad internecionem us que cum ipso duce Brenno deleverunt Hic aurum Brenno a Sulpitio tribuno numeratum, receptum est, non autem totum praemissa enim pars fuerat ad Gallicas in Etruriâ colonias cum aliquot turmis, quae cognitâ sociorum clade sese Dionysio tyranno adjunxerunt; hanc etiam diu postea ex provinciâ Galliâ in Justin. lib. 20. fiscum retulit Propraetor Livius Drusus. Belinus Pannoniam subegit, relictâ que illic Sueton. in Tib. Gallorum ac Britannorúm coloniâ, Regnum suum faeliciter repetiit, moriens que filium Gorguntium habuit successorem. Post hunc regnavit filius Guitelinus, quo mortuo, Regnum administravit uxor Martia quoad Sisyillus filius adolescret. Sisyillo successit filius Chiomarus cui frater Elanius (sive Danius,) cui filius e Tangustelâ concubinâ Morindus. Ingruentem ille Morinorum regem caesis ferè omnibus ejus militibus profligavit, ipse postmodùm cum monstro marino congressus ab eodem devoratur. Quo mortuo inter quin que filios in totidem regna divisa est Britannia. Hi erant Gorbonianus, Archigallo, Elidurus, Eugenius & Peredurus. Gorbonianum excepit filius Regino; Archigallonem propter tyrannidem a suis pulsum & ab Eliduro fratre restitutum filius Morganus, at que illum frater Ennianus secutus est. Captus ab Eugenio ac Pereduro fratribus, idem Elidurus post ipsorum mortem amissum regnum recuperavit, filio que Gerontio reliquit. Eugenio Edovallus, Pereduro Runo, filii successerunt. Gerontio successit filius Cadellus post quem regnârunt, Cadelli filius Coelus, Coeli Porrex, Porrecis Cherinus, cujus filii Fulgentius Eldadus & Androgeus paternum inter se regnum partiêrunt. Circa haec tempora vixit Brennus junior qui e Pannoniâ cum ingenti exercitu in Graeciam movens immensas illic strages edidit. Hunc cum priore Brenno confundunt Joannes Priseus eques & Humfredus Luddus; ac Polydoro Virgilio gravitèr succensent, quòd inter cognomines hosce principes centenos denos intercessisse annos affirmet. Quanquam Josephus Scaliger in suis ad Eusebium Animadversionibus, e Diodoro Siculo & Dionysio Halicarnasseo inter se collatis probârit, Senones duce Brenno seniore Alpes Olympiade nònagesimâ septimâ transiisse, Romam que primo Olympiadis nonagesimae octavae anno cepisse, Pyrgione Athenis Archonte; quo etiam tempore Persis Artaxerxem Mnemona, Macedonibus Amyntam, Siculis Dionysium seniorem, imperâsse constat; Appiani quoque hâc de re fragmentum à Fulvio Ursino publiçatum citat 〈 in non-Latin alphabet 〉 ; quòd nonagesimâ septimâ Graecorum Olympiade, cum Celtarum terra ipsorum multitudinem non caperet, exurgit ampla habitantium circa Rhenum Celtarum pars ad aliam terram exquirendam; juniorem verò hunc Brennum haud ante centesimam vicesimam quartam Olympiada in Graeciam irrupisse, suâque sibi manu lethum illic Olympiade proximè sequente conscivisse, regnantibus in Epiro pyrrho, in Syriâ Antiocho Sotêre, in Aegypto Ptolomeo Philadelpho, non minùs est compertum. Undè quam immeritò hic suggillatur Polydorns facilè quispiam judicet. Successorem habuit rex Androgaeus filium Urianum, post quem hi reges memorantur, Eliud Uriani, Cledacus Eliudis, Clotenus Cledaci, Gorguntius Cloteni, Merianus Gorguntii, Bladudus Meriani, Capys Bladudi, Oenus Capyis, & Oeni filius Sisyllus; Hujus inter filios Belgoredum & Archimallum dividitur regnum. Secuti exinde sunt Archimalli Eldolus, Eldoli Redionus, Redioni Rodericus, Roderici Samilus cognomento Penissel, Samili Pyrrhus, ac Pyrrhi filius Caporius.

Atqui e recentioribus quàm plurimi universos hosce reges tanquam meras larvas atque pura puta Annii Viterbiensis & Galfridi Monumethensis sigmenta ac somnia ex ipsâ rerum naturâ explodere sategerunt. Quae nimii tamen rigoris coargui poterit censura, cum apud Caesarem Dis Pater, apud Parthanium Nicaeum Bretanus, Celtice ac Celtes (Diodoro Galates dictus,) apud Appianum Polyphemus ac Galatea, eorum que filii Celtes Galates at que Illyrius occurrant. Sed reges Annianos tueri non instituimus, nedum omnes Galfridanos; at vero ipsius Britonis longè ante Galfridum meminit Nennius, quem anno octingentesimo quinquagesimo octavo floruisse constat; duas que de ejus origine recensuit opiniones, unam vulgatam, quâ pronepos Aeneae Trojani constituitur, alteram deinde, quâ Hisicionis filius fuisse dicebatur; qui quidem Hisicio Alanii filius, qui Sethebiri, qui Ogomuni, qui Thôi, qui Boibi, qui Semeonis, qui Mairi, qui Elthachi, qui Aurthachi, qui Ethechi, qui Othi, qui Abirti, qui Rai, qui Esdrae, qui Israni, qui Barihi, qui Jonae, qui Jabathi, qui Jovani (ita Javanum Graeci scriptores appellant,) qui Japeti, qui Noachi, filius extitit. Alios quo que tres filios Hisicioni, tribuit Francum Francorum, Romanum Romanorum, Alemannum Alemannorum Epônymos. Hisicionis frater Armeno quinque habuisse filios perhibetur, Gothum Gothorum, Valagothum Valagothorum, (qui Jorandi sunt Vagothi,) Cebidum Gepidarum, Burgundum Burgundionum & Langobardum Longobardorum conditiores. Armenonis frater Negno quatuor filios genuisse fertur, Vandalum Vandolorum, Saxonem Saxonum, Bogarum Bogarorum, (qui nunc Bojoari & Bavari,) ac Turgum Turingorum principes. Britones tertiâ mundi aetate huc advenisse testatur idem scriptor, quae computatio cum Pontificis Hebraei Eli tempore ad amussim quadrat, quando Trojános primò Britanniam intrâsse retulit Monumethensis. Anglo-saxonibus veteribus non incognitum fuisse hunc Britonem sive Brutum ostendunt desumpta ex codice Saxonico M. 8o, qui extat in Collegio Trinitatis, carmina. Locum jam antè notavit Whelocus Academiae Cantabrigiensis In coment, ad Bed hist. Eccle lib. 1. nuper biblothecarius publicus. 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Quae his carminibus latinè reddidit Whelocus; Haec unica femina prima ante omnes Sevit Trojani semina belli, Hanc Britones dixere Helenam. Sed Dardanus ille Excelsus Bruti pater extitit unde Britanni Heroum. sumpsere genus; fortissimus idem, hunc orbem primus regere & dominarier ausus. Et alibi, 〈 in non-Latin alphabet 〉 .

Insula dicta fuit Brutannia nomine Bruti. Thaliessinus item Bardorum Coryphaeus, et Merlini, Britannici poetae, uti narrat Pris. hist. Britan. De fens. Joannes Prisaeus, quos ante mille plus minus annos claruisse liquet, suis carminibus Britannos Trojanorum reliquias Bruti que nepotes subinde appellant. Et deinceps, Thaliessinus quidem in odulâ quam de suis erroribus composuit sic inscriptâ, Britannicè Hannes Thaliessin, videlicet errores Thaliessini, ait se tandem divertisse ad reliquias Troiae, sub his quidem verbis, Mia deythy myma at Wedillhion Troja. Ne que dubitandum est hoc fuisse opus Thaliessini; nam praeter innumeros codices vetustissimos qui inscriptionem hujusmodi attestentur nullo reclamante, nullus est recentiorum qui phrasin illius tam antiquam carminisve majestatem hactenus assequi potuit. Et ideò summus ille vates inter Britannos censetur et nominatur. Ad hos accedit Henricus Huntingdoniensis cujus Hen. Hunt. Hist. lib. 5. verba hic apponam: Nunc a quibus & quo tempore inhabitata fuerit [Britania] dicendum est; quod in Bedâ non inventum in aliis authoribus reperi; scripserunt enim a Dardano principium emanâsse Brittonum. Dardanus autem pater fuit Troii, Troius autem pater Priami & Anchisae, Anchises pater Aeneae, Aeneas pater Ascanii, Ascanius pater Sylvii; Sylvius autem cum uxorem duxisset, & ea praegnans esset, praedixit magus quidam filium unde praegnans erat interfecturum patrem suum. Occiso igitur mago pro vaticinatione illâ, natus est filius & vocatus est Bruto. Post multum verò intervallum dum ipse luderet cum pueris, ictu sagittae occîdit patrem non industrià sed casu. Quamobrem expulsus ab Italiâ pervenit in Galliam, ibi que conditâ civitate Turonorum, quae vocatur Turonis, invasit tractum Armoricanum. De tractu autem Armoricano huc adveniens sibi partes insulae ingentis vindicavit, & ex nomine suo Brittanniam vocavit. Dicunt autem illi authores quòd quando Bruto regnabat in Brittannia, Heli sacerdos judicabat Israel, & Posthumus sive Sylvius filius Aeneae regnabat apud Latinos, cujus nepos erat Bruto. Haec Huntingdoniensis verba, non unico solùm tunc temporis, sed variis fuisse Brutonem scriptoribus memoratum probant. Idem alibi Henricus de superatis a Cenovaldo rege Britonibus agens subjicit; et facta est super progeniem Bruti plaga insanabilis in die illâ. Scripta autem fuisse haec ante editam Galfridi translationem, tam ex ipsius de summitatibus rerum tractatu, quàm ex dicta Galfridi translatione, ad calcem non malè observavit Priseus. Translationem dico, cùm historiae Britannicae neutiquam author fuerit, sed ab antiquiore quodam Britannicè conscriptam, et ex Armoricâ a Gualtero Caleno Oxoniensi archidiacono allatam in Latinum sermonem verterit Monumethensis. Sed et Prototypon Britannicum Girald. Cam 〈◊〉 . Descrip. cap. 7. legisse coaetaneus Monumethensi Giraldus Cambrensis, qui in Galsridum acriter invectus, quod suae històriae inseruisse, quae apud Cambros non posse inveniri sidentèr asserit; Wallia verò, inquit, non a Wallone duce vel Wandolenâ reginâ, sicut fabulosa Galsridi Arthuri mentitur historia, quia reverâ neutrum eorum apud Cambros invenies, sed a barbaricâ potiùs nuncupatione nomen istud inolevit. Saxones enim occupato regno Britannico, quoniam linguâ suâ extraneum quemlibet Wallum vocant; & gentes has sibi extraneas Wallenses vocant, et inde usque in hodiernum barbarâ nuncupatione, & homines Wallenses et terra Wallia vocitatur.

Hic verò cursim adnotare liceat; cùm summa olim esset Gallorum tam fama quàm potentia, quippe qui Italiam, Graeciam, Germaniam aliasque terras fortiter incursârunt, Germanos paritèr ac Gothos ab iis tanquam praestantissimis, Extraneos omnes Gallos & Wallos denominâsse, à vero non abhorrere; quo etiam pacto Christianos omnes occiduos Saraceni ac Turci Francos hodieque appellitant. At ex illis Giraldi verbis [Sicut fabulosa Galfridi Arthuri mentitur historia,] non adeò amico in Galfridum animo eum extitisse patet, ut si, quae ille de Bruto prodidit certiori veritatis historicae fundamento haud niterentur, quàm quae de indito à Wallone aut Wandolenâ, Walliae ac Wallis nomine comminiscitur (quae apud Cambros: viz. Cambricam sive Britannicam historiam inveniri negat) tam avidè ea esset amplexurus. Ipse tamen eodem illo capite honorificam Bruti mentionem facit Giraldus, quem mediantibus avo Ascanio & patre Sylvio à Trojanis descendisse, & Trojanorum reliquias in hanc insulam duxisse, terraeque ac genti nomen posuisse, disertè scribit. Ex his quae dicta sunt, satis liquebit, Brutum haud quaquam fuisse merum ingenii Galfridiani Commentum; quod & Ponticus Virunnius, Lelandus, Priseus, Luddus, Poelus, & Sheringhamus confirmant. Galfridum verò fidum historiae Britannicae interpretem non fuisse, sed plura de suo fabulosè inseruisse, verisque falsa commiscuisse, omninò fatendum est; cum Henricus Huntingdoniensis, qui praedicatam historiam in Abbatiâ Beccensi anno Millesimo centesimo nono vidit, & ex illâ suam ad Warinum (sive Guarinum) de Britonum regibus Epistolam exaravit, aliique rerum Cambricarum Scriptores, ab eo aliquoties discrepent. De hoc autem posteà fusiùs. Sed & testantem multa de Bruto Sigebertum Gemblacensem proferre poteram, qui circitèr annos centum ante Monumethensem claruit, nisi Usser primord. Brower. in no ••• ad Venant. Fortun. Anton. Rufus in Epist. Praef primae edit. Sigeberti Paris 1513: Amm. Marcel lib 15. Cimbr. Descrip cap. 3. quae ille de antiquis Britannis habet, ex ipso Galfrido à recentiore quodam fuisse interpolata, viri aliquot praeclari censuissent. Trojanos certè post captam urbem, longè latèque dispersos fuisse constat; quorum aliquos in Galliam pervenisse narrat e Timagene Ammianus Marcellinus, unde brevissimus erat in Britanniam trajectus. Bardos quoque in libris eorum antiquis & authenticis, suo tempore principum Geneologias, sed tamen Cambricè scriptas habere, easdem que memoritèr tenere à Roderico magno usque ad B. M. (id est, Belinum magnum) & inde usque ad Sylvium, Ascanium & Aeneam affirmet dictus Giraldus. Interim nonnulli a victoribus Graecis quam a victis Trojanis Britanniae etymologiam petere magis honorificum ducunt, quibus utpote artem nauticam apprimè callentibus, ab antiquissimis us que temporibus innotuisse eam contendunt. Ulyssem celeberrimum Homeri erronem, post Ulyssiponem in Hispaniâ extructam, ad ultima Galliae littora evagatum esse, ex istis Claudiani carminibus evincunt. Claud. lib. 1. in Ruf.

Inde Caledoniam adnavigâsse narrat Solinus, id que manifestum facere, aram Diod. lib. 5. cap. 8. Caesar lib. 6. de Bell Gall. Graecis litteris inscriptam Voto. Britannos in pugnâ uti curribus scribit Diodorus Siculus, veluti antiquos Graecorum heroas usos in bello Trojano ferunt. Graecis eos literis usos esse testatur Caesar et P • ytaniam, (unde nomen insulae Cambricum Prydain) a Graecâ voce 〈 in non-Latin alphabet 〉 reditus publicos denotante, propter affluentiam, dictam hanc terram vult Eliotus Quaecun que autem pro Graecis cumulantus argumenta,, ea aequè omnia pro Troja 〈…〉 faciunt, qui et ipsi Graecorum erant coloni, ex insulâ Cretâ Teucro duce in Phrygiam profecti, Graecis que usi nominibus linguâ ac moribus. Solini verò aram non ab ipso Ulysse sed in Ulyssis potius honorem positam esse judicat Camdenus. Alii porrò recentius esse Bruti nomen clâmitant quàm ut illo quo princeps hic regnâsse creditur seculo in usu esset; at verò Britonem, ab antiquioribus fuisse eum appellatum, ex Nennio constat: sed ubi Romani Rerum, uti poeta loquitur, evasissent domini, Britanni ut propinquiorem cum iis cognationem ac consanguinitatem vendicarent, vetustius Britonis in Latinius Bruti nomen commutâsse videntur.

Quòd autem Graecorum aut Romanorum nullus (inquit Sheringamus) Bruti historiam attexuit, mirandum non est; quòd omnia quae de Bruto narrantur paucis a bello Trojano interpositis annis gesta sunt, cùm rari adhuc scriptores extiterunt. Eâ quidem tempestate paucos admodum Graeci cantores habuêre, qui de Diis & Heroibus suis quaedam fabularum tegumentis involuta scripserunt, historicos nullos. Inter Romanos verò historia multò serius emersit; quum initio soli Pontifices deflorationes quasdam & selecta capita de suis rebus congesse • int de rebus exterorum parùm solliciti. Intantâ scriptorum inopiâ, iniquum est, quod nuperi de Bruti rebus gestis Graecos et Romanos testes postulent, eorum que suffragia implorent post tantos praese • tim annorum cursus ambitus que quibus Antiquorum scripta bello, incendio, temporis que injuriâ, maximâ ex parte perierunt. De ipsis certè regibus Albanis directiùs ad Romanos spectantibus, quid quaeso praeter nuda nomina literis mandatum habemus? Heroum suorum qui aut primitùs regna fundârunt, aut fundata egregiè dilatârunt, legibus ornârunt, aut collapsa redintegrârunt, memorias, cunctae ferè gentes religiosissimè coluerunt. Unde, cum Timaeus negasset Zaleucum legislatorem unquam fuisse, et ipsius cives Locrenses eum fuisse commemorarent, Cicero dicit, his ergo quàm illi Cice • o lib. 2 de leh b. magis esse credendum. Esto, quod mendis fabulis que non vacent, immò, plurimis scat • ant Britannorum de Bruto sequentibus que regibus narrationes; at non idcircò temerè projiciendi sunt et ipse et vniversi ipsius ante Caesareni successores; quin, cautè potiùs ac modestè vera falsis secer 〈…〉 end a fuerint. Profugos igitur quosdam Trojanos (Ammiano memoratos,) aliquanto post captum Ilium tempore in Galliam e Graeciâ advectus, huc trajecisse, at que inter Britannos consedisse, Britoni que istic regnanti paruisse, non video cur inficemur, etiamsi Galsridi de eo narrationem haud admiserimus. Sive autem ille Trojano, sive Britannico aut Gallico prognatus esset sanguine, Sylviine an Hisicionis filius, parùm refert; quis enim (uti ait de Ascanio Livius) rem tam veterem pro certo affirmet. Britannorum monarchiam tenuisse dicuntur ejus posteri us que ad Gorbodugi mortem, ex quo tempore in varias dispertita est insula toparchias; secundùm illud Taciti, olim regibus parebant, Tacit, in vitâ Agric. nunc per principes factionibus & studiis trahuntur. Quum enim obtinuisset tandem hic consuetudo ut defunctorum Principum dominia inter sese herciscerentur filii; hinc factum est ut distributam in tot populos gentem Britannicam Romani inveniren • , quorum e Ptolemaeo nomina provincias que hic attexere non pigebit.

Cornubiam & Devoniam habitârunt Idem lib. de Germ. Danmonii, (in quibusdam exemplaribus Damnonii, Solino Dunmonii;) in Cossinos (aut rectiùs Corinos) & Ostidamnios, (Ostaeos at que Ostiones etiam dictos,) divisi, quibus Aestios Livoniae sive Ostiones (linguâ Britannicae propiore usos ùt Tacitus scribit) satos esse, sub Belini nimirum auspiciis eò progressos, credibile est. Dorsetiam Durotriges; Somersetiam, Viltoniam, Suthantoniam & Vectam insulam Belgae. Hos potentissimo Suessionum regi Divitiaco subditos fuisse subinnuit, Caesar quem magnae partis et Belgicae et Britanniae imperium suâ etiam memoriâ obtinuisse dicit. Illum cum Divitiaco Heduo confundit Ricardus Vitus Caesar de bello Gallico lib. 2, Basingstochius, dum Caesarem de Divitiaco Suissione jam mortuo loquinon advertit; quanquam successori ejus Gal • ae se Divitiaci Hedui copiis adjutum bellum intulisse diserte doceat. Quem uti que Heduum, de profugientibus in Britanniam, Bellovacorum principibus verba facientem, repetere ipsos ac retrahere jusisset Caesar, si tantae in Britanniâ potentiae authoritatis que fuisset. Bercheriam Atrebati, Oxoniensem & Glocestrensem comitatus Dobuni (Dioni Cassio dicti Boduni) Bucchingamiensem, Bedfordiensem & Har 〈…〉 fordiensem Catyeuchlani Dioni Cattuellani. Huntingdoniensem, Cantabrigiense 〈…〉 cum insulâ Eliensi, Suffolciensem ac Norfolciensem Simeni Tacito (rectius opinor) Iceni, aliis Igeni & Tigeni appellati. Essexiensem & Middelsexiensem Trinoantes sive Trinobantes. Cantium Cantii, Surreiam & Sussexiam Regni.

Quorum sanè nomen olim latiùs patuisse, & eorum partem Cantios extitisse, Regnos que à Graecâ voce 〈 in non-Latin alphabet 〉 dictos libentèr si per Criticos liceret autumarem; attrito enim, exeso, atque absumpto vi fluctuum qui ex Galliâ in Britanniam & contra ex Britanniâ in Galliam ducebat Isthmo, inter Cantii & Picardiae oras, divulsam à continente fuisse insulam nostram credidere viri non aspernandae eruditionis. At quoniam hanc de Galliae & Britanniae contiguitate disceptationem alii uberiùs tractârunt, ad alia pergo; hoc tantùm super addito, Rhegium in Calabriâ Siculo littori oppositum pari ratione ab eodem verbo Graeco appellationem sumpsisse; ut & Vitsan oppidum quod ex adverso Picardiae littore Dubrin in Cantio respicit a voce Britannicâ, Guith, separationem vel Divisionem significante non incongruè nominatum. Northantoniam, Leicestriam, Rutlandiam, Lincolniam, Nottinghamiam & Derbiam possederunt Coritani. Varvicensem, Vigorniensem, Staffordiensem, Salopiensem & Cestrensem comitatus Cornavii. Monumethensem, Herefordiensem, Radnorensem, Brecnocensem & Glamorganensem Silyres (Tacito Silures.) Carmaridumensem, Penbrochiensem & Cardiganensem Dimetae sive Demetae. Flintensem, Denbichanum, Carnarvonensem, Merionethensem & montem Gomericum Ordovicae sive Ordovices qui & Venedoti. Lancastrensem, Eboracensem, Dunelmensem, Vestmariam & Cumbriam Brigantes. (His annumerandi sunt Parisi qui in Eboracensis parte degebant) Comitatum Northumbriensem, ac quicquid terrarum inter murum Picticum, Glottam que & Bodotriam (quae nunc Britannoduni & Edinburgi freta vocantur) interjacet Ottadini, Selgovae (Tacito Horesti) Gadeni, Navantes & Damnii incoluerunt. Qui omnes à Dione Cassio uno nomine Maeatae appellantur, Cimmeriorum utique Maeotarum proles. Reliquam insulae partem Caledonii, Cantae, Logi, Smertae, Vacomagi, Taizali, Venniconnes sive Vernicones; Epidii, Cerones, Carnonacae, Carini & Cornabyi habitârunt. Tanta autem erat Caledoniorum fama, ut sub eorum nomine populos hosce omnes Tacitus aliique Scriptores Romani complecterentur. Ubi autem tetris stragibus à Romanis debilitati, in unum cum Pictis regnum populumque septem priores gentes coaluissent; residuae quinque quibus naturâ munitior, scilicèt montana & aspera, aditu & paragratu difficilis inter dorsum Albaniae (Scotis Drum Albin) & mare Deucaledonium posita regio obtigerat, distinctam per se rempublicam constituerunt; âtque Attiscoti dicti sunt, à vocibus Britanicis, Uch • y Scot, id est, Ultravel Supra Scotos Ultonienses; (ùt Attadini vel Ottadini juxta Camdenum ab Uch Tin ultra vel supra Tinam fluvium) nisi Attacotos cum Ammiano Marcellino dicere, nomenque a Cimmeriis Attacis (quorum Plinius meminit) deducere malimus. In notitiâ Imperii, Atecotti juniores Gallicani & Atecotti Honoriani seniores inter palatina intra Galliam auxilia recensentur, & intra Italiam Atecotti Honoriani juniores. Nam Barbaros in commilitium undecunque ascivit imperator Honorius. De his loquitur in Epistolâ octogesimâ tertiâ ad Oceanum Hieronymus. Ubi enim in vetere Editione Basiliensi anni 1497, legebatur; [Scotorum & Atticorum ritu, ac de republicâ Platonis, promiscuas uxores, communes liberos habeant:] pro [Atticorum,] Usser. de prim. Brit. Eccl. quaedam exemplaria [Atticotorum] habuisse, Marianus Victorius monuit; quae omninò pro genuinâ lectione est habenda, inquit reverendissimus Usserius. Neque aliud sentiendum de consimili ejusdem Hieronymi loco, in libro adversus Jovinianum secundo. Quid loquar de caeteris nationibus; cùm ipse adolescentulus in Galliâ viderim, Scotos (ita enim habent libri editi) gentem Britannicam humanis vefci carnibus. Pro Scotis enim aliàs Attiscotos fuisse lectum, Henricus Gravius; in aliis verò M. S. S. Cattitos Cattacottos & Attigottos annotavit Camdenus: uterque verò non alios quàm Ammiani Marcellini Attacotos hic accipiendos esse conjicit. Ex hoc eodem Hieronymi adversùs Jovinianum libro, in Chrysostomi sermonem de Pentecoste complura à vetere Latino interprete infulta esse, non potest negari. Quum igitur ibi legatur; ante hoc [autem quoties] in Britanniâ humanis vescebantur carnibus; nunc jejuniis reficiunt animam suam. Ut [Attequoti] vox minùs intellecta, Correctorum temeritate in [autem quoties] etiam hic degeneraverit, Conjectura est quae probabilitatis specie non careat. In alio quoque loco ubi eosdem intelligit Hieronymus, Erasmum Azotos perperàm posuisse monuit Camdenus. Hi posteà Scotis permisti in eorum nomen evanuerunt.

Hos aluit populos insularum praestantissima Britanniâ, à Britannis Gallicis aut à Britone rege juxta antiquiores, vel a Brith, quasi Brith Inis, Colorata insula juxta recentiores appellata, cujus circuitus octies decies centenis trigintâ sex millibus passuum constare perhibetur.

Caporio regi (de quo antèa) filius successisse proditur Gilquellus quem Minocanum Nennius vocat, cujus filius Belinus (Heli Gâlsrido perperàm pro Beli dictus,) a rerum gestarum magnitudine agnomen Magni adeptus, diù regnavit. Tres ille filios genuit, quibus etiamnùm vivens, ubi se consenescere videret, regna concessit; Trinobantum Imanuentio, qui Iuddi, hoc est Ravi, agnomen habuit, (saepe enim a coloribus agnomina sumere Britannis tam priscis quam recentioribus moris fuit) Catyeuchlanorum Cassuellano, quem Suellan appellat Dion Cassius; et Cantiorum Nennio, cujus filii fuisse videntur Cyngetorix, Carvilius, Taximagulus et Segonax. Belinum & Luddum ante Caesaris adventum obiisse sibi persuasit Galsridus Monumethensis, ut integram gesti adversus Caesarem belli laudem Cassuellano deferret, eumque qui illo Galfr. lib. 〈◊〉 cap. 23. tempore claruit Belinum, non regem aut patrem Cassuellani fuisse agnoscit, sed principem duntaxàt militiae ejus, cujus consilio totum regnum tractabatur. Et Luddi eum filium ac Cassuellani fratrem tam in primo historiarum libro, quàm in epistolâ ad Guarinum facit Henricus Huntingdoniensis; quâ etiam in epistolâ, postquàm tres Luddo superfuisse filios retulisset Cassibellanum, Belinum & Androgeum; mox sui oblitus, alium Androgei fratrem profert Theomantium. Enimverò belli Caesariani tempore et vixisse et regnâsse Belinum expressè asseverat Nennius, et Imanuentii tanquam recèns interfecti Caesar in secundâ suâ expeditione meminit. Belinum quo que et regem praeclarum et Luddi ac Cassuellani patrem, at que Androgeum ac (Theomantium aut rectiùs) Tenevantium Cassuellani non fratres sed ex Luddo fratre nepotes, extitisse. Cambrici omnes consentiunt Genealogi. Qui e Britannis sub imperio regis Divitiaci suisse men orantur, Suessionum per haec tempora jugum excusserant, jam que adeundâ insulâ cunctis praeter mercatores Extraneis interdictum est publicitus; Gallisque vicem rependens omnes Tyrrheni maris insulas occupavit rex Belinus ut Nennius scribit; per mare Tyrrhenum forteàn mare Turonum intelligens, qui Turones maritimae Armoricorum erae partem aliquam in ditione sua a iquando habuisse videantur. Sin minùs, quid sibi per hoc Tyrrhenum mare velint Britannici scriptores, qui Brutum ex herculeo freto ad mare Tyrrhenum pervenisse scribunt, nullâ planè conjecturâ assequi possum. Venetis tamen adversùs Romanos exorati a mercatoribus Seld. mare Claus. lib 2. cap 2. Britanni suppetias tulerunt, quo in bello magnum eos armatarum navium fecisse dispendium Seldenus non malè conjicit, ita ut idoneae in sui defensionem instruendae posteà classi prorsùs impares essent. Ne que enim patriae aditu extraneos prohibuisse; ne que quòd non militaris in mari classis parata esset fortitèr pro patriâ dimicare, culpari omninò à Gildâ potuerant; si praeter coriaceas illas, salignas, vimineasque quibus uti demùm solis, passi sunt Romani victores, nullae iis aliae unquam suppetîssent naves. Iam verò ad Romanorum ingressum perventum est; adeòque quae sequuntur ex luculentis probatissimisque authoribus hauriemus.

Anno Urbis Conditae sexcentesimo nonagesimò Anno aure. Christum natum 5 • . octavo qui fuit Olympiadis Centesimae octogesimae primae secundus, & ante Christum natum quinquagesimus quintus, Pompeio & Crasso secundò Coss: Caius Julius Caesar e Galliâ in Britanniam proficisci contendit, exiguâ jam parte, ùt ipse scribit, aestatis reliquâ, quòd subministrata inde hostibus auxilia intelligebat; & si tempus anni ad bellum Caesar de bell. Gall. lib. 4. gerendum deficeret, tamen magno sibi usui fore arbitratur, si modo insulam adiisset, & genus hominum perspexisset; loca, portus, aditus cognovisset, quae omnia ferè Gallis erant incognita.

Neque enim temerè praeter mercatores adiit ad illos quisquam; neque iis ipsis quicquam, praeter oram maritimam, atque eas regiones, quae sunt contra Galliam, notum fuit. Ita que convocatis ad se undi que mercatoribus, neque quanta esset insulae magnitudo, neque quae aut quantae nationes incolerent, neque quem usum belli haberent, aut quibus institutis uterentur, ne que qui essent ad majorum navium multitudinem idonei portus reperite poterat. Ad haec cognoscenda, priùs quàm periculum faceret, idoneum esse arbitratus, C. Volusenum cum navi longâ praemitit. Huic mandat, ut exploratis omnibus rebus, ad se quâm primùm revertatur. Ipse, cum omnibus copiis in Morinos proficiscitur, quòd inde erat brevissimus in Britanniam trajectus. Huc naves undique ex finitimis regionibus, &, quam superiore aestate ad Veneticum bellum fecerat classem, jubet convenire. Interim, cognito ejus consilio, & per mercatores perlato ad Britannos, a compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur obsides dare, atque imperio populi Romani obtemperare. Quibus auditis, liberalitèr pollicitus, hortatus que , ut in eâ sententiâ permanerent, eos domum remisit; &, cum his unâ Comium, quem ipse Atrebatibus superatis, regem ibi constituerat, cujus & virtutem et consilium probat, & quem sibi fidelem esse arbitrabatur, cujus que auctoritas in his regionibus magna habebatur, mittit. Huic imperat; quas possit adeat civitates: horteturque ut populi Romani fidem sequantur, se que celeritèr eò venturum nuntiet. Volusenus, perspectis regionibus, quantum ei facultatis dari potuit, qui navi egredi, ac se Britannis committere non auderet, quinto die ad Caesarem revertitur, quaeque ibi perspexisset, renuntiat.

Dum in his locis Caesar navium parandarum causâ moratur, magnâ ex parte Morinorum legati ad eum venerunt, qui se de superioris temporis consilio excusarent, quòd homines barbari, & Romanae consuetudinis imperiti, bellum populo Romano fecissent, se que ea, quae imperâsset, facturos pollicerentur. Haec sibi satis opportunè accidisse arbi tratus; quod neque post tergum hostem relinquere volebat; neque belli gerendi, propter anni tempus, facultatem habebat: neque has tantularum rerum occupationes sibi Britanniae anteponendas judicabat; magnum his numerum obsidum imperat. Quibus adductis, eos in fidem recepit, navibus circitèr octoginta onerariis coactis, contractis que quot satis esse ad duas legiones transportandas existimabat. Quicquid praetereà navium longarum habebat, quaestori, legatis praefecttisque distribuit. Huc accedebant octodecim onerariae naves, quae ex eo loco millibus passuum octo vento tenebantur quo minus in eundem portum pervenisse possent. Has equitibus distribuit; reliquum exercitum Q. Titurio Sabino, & L. Aurunculeio Cottae, legatis in Menapios, atque in eos pagos Morinorum, ab quibus ad eum legati non venerant, deducendum dedit. P. Sulpicium Rufum legatum, cum eo praesidio, quod satis esse arbitrabatur, portum tenere jussit. His constitutis rebus, nactus idonèam ad navigandum tempestatem, tertiâ ferè vigiliâ solvit, equitesque in ulteriorem portum progredi, & naves conscendere, ac se sequi, jussit; ab quibus cum paulo tardius esset administratu m, ipse horâ circitèr diei quartâ cum primis navibus Britanniam attigit; at que ibi in omnibus collibus expositas hostium copias armatus conspexit. Cujus loci haec erat natura, atque ita montibus angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in littus telum adigi posset. Hunc ad egrediendum nequaquam idoneum arbitratus locum, dum reliquae naves eò convenirent, ad horam nonam in anchoris expectavit. Interim legatis, tribunis que militum convocatis, & quae ex Volu seno cognovisset, &, quae fieri vellet, ostendit; monuit que ut rei militaris ratio, maximè que ut res maritimae postularent, ut que celerem at que instabilem motum haberent, ad nutum et ad tempus omnes res ab iis administrarentur. His dimissis, & ventum, & aestum uno tempore nactus secundum, dato signo, & sublatis anchoris, circitèr millia passuum octo ab eo loco progressus, aperto ac plano littore naves constituit. At Britanni, consilio Romanorum cognito, praemisso equitatu, & essedariis, quo plerun que genere in praeliis uti consueverunt, reliquis copiis subsecuti, Caesarianos navibus egredi prohibebant. Erat ob has causas summa d • fficultas, quòd naves propter magnitudinem, nisi in alto, constitui non poterant. Militibus autem, ignotis locis, impeditis manibus, magno, & gravi onere armorum pressis, simul & de navibus desiliendum, & in fluctibus consistendum & cum hostibus erat pugnandum; cum illi aut ex arido, aut paululùm in aquam progressi, omnibus membris expediti, notissimis locis audacter tela conjicerent, & equos assuefactos incitarent. Quibus rebus Romani perterriti, atque hujus omnino generis pugnae imperiti, non omnes eâdem alacritate, ac studio quo in pedestribus uti praeliis consueverant, utebantur. Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, quarum et species erat Britannis inusitatior, & modus ad usum expeditior, paululum removeri ab onerariis navibus; & remis incitari & ad latus apertum hostium constitui, atque inde fundis, tormentis, sagittis, hostes propelli ac submoveri jussit; quae res magno usui suis fuit.

Nam et navium figurâ, & remorum motu et inusitato genere tormentorum permoti Britanni constiterunt; ac paulum pedem retulerunt. At Caesaris militibus cunctantibus maximè propter altitudinem maris; qui decimae legionis aquilam ferebat, contestatus Deos, ut ea res legioni felicitèr eveniret; Desilite inquit, milites nisi vultis aquilam hostibus prodere. Ego certè meum Reipublicae at que Imperatori officium praestitero. Hoc cùm magnâ voce dixisset, se ex navi projecit, at que in hostes aquilam ferre caepit. Tum Romani cohortati inter se, ne tantum dedecus admitteretur, vniversi ex navi desilierunt. Hos item alii ex primis, proximi navibus, cùm conspexissent, subsecuti, hostibus appropinquârunt. Pugnatum est ab utris que acriter: Romani tamen, quòd ne que ordines servare, neque firmitèr insistere, ne que signa subsequi, poterant, at que alius aliâ ex navi quibuscun que signis occurrerat, se aggregabat; magnopere perturbabantur. Hostes verò, notis omnibus vadis, ubi ex littore aliquos sigulares ex navi egredientes conspexerant. incitatis equis, impeditos adoriebantur plures paucos circumsistebant, alii ab latere aperto in universos tela conjiciebant. Quod cùm animadvertisset Caesar, scaphas longa▪ rum navium, item speculatoria navigia militibus compleri jussit; &, quos laborantes conspexerat, iis subsidia summittebat. Romani, simulat que in arido consisterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum fecerunt, atque eos in fugam dederunt; neque longius persequi potuerunt, quòd equites cursum tenere atque insulam capere non potuerant, hoc unum ad pristinam fortunam Caesari defuit. Hostes praelio superati, simulat que se ex fugâ receperunt, statim ad Caesarem legatos de pace miserunt; obsides daturos, quaeque imperasset, sese facturos polliciti sunt. Unà cum his legatis Comius Atrebas venit, quem suprà demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. Hunc illi e navi egressum, cùm ad eos Imperatoris mandata perferret, comprehenderant, atque in vincula conjecerant.

Tunc, facto praelio remisserunt; & in petendâ pace, ejus rei culpam in multitudinem contulerunt; & propter imprudentiam, ut ignosceretur petiverunt. Caesar, questus, quod, cùm ultro, in continentem legatis missis, pacem a se petissent, bellum sine causâ intulissent, ignoscere imprudentiae, dixit: obsidesque imperavit, quorum illi partem statim dederunt partem, ex longinquioribus locis accersitam, paucis pòst diebus sese daturos dixerunt. Interea suos in agros remigrare jusserunt; principesque undique convenere: & se, civitatesque suas Caesari commendârunt. His rebus pace firmatâ, post dieam quartum quàm est in Britanniam ventum, naves octodecim de quibus supra demonstratum est, quae equites sustulerant, ex superiori portu leni vento solverunt. Quae cum appropinquarent Britanniae, & ex castris viderentur, tanta tempestas subitò coorta est, ut nulla earum cursum tenere posset, Sed aliae eòdem, unde erant profectae, referrentur, aliae ad inferiorem partem insulae, quae est propius solis occasum, magno sui cum periculo dejicerentur. Quae tamen, anchoris jactis, cum fluctibus complerentur, necessariò, adversâ nocte in altum provectae, Continentem petiverunt. Eâdem nocte accidit, ut esset Luna plena: quae maritimos in Oceano efficere consuevit: Romanisque id erat incognitum. Ita uno tempore & longas naves, quibus Caesar exerc 〈…〉 m transportandum curaverat, quasque in • ridum subduxerat, aestus complebat: & 〈◊〉 , quae ad anchoras era 〈…〉 , 〈◊〉 , tempestas 〈◊〉 : ne que • lla 〈◊〉 facultas aut administrandi, aut auxiliandi d • batur. 〈◊〉 vibus fractis, reliquae c • m eff 〈…〉 〈◊〉 anchoris, reliquisque armament • s 〈◊〉 ad navigandum inutiles, magna, 〈◊〉 necesse erat accidere, totius exerc 〈…〉 turbatio facta est. Neque enim naves 〈◊〉 rant aliae, quibus reportari possent: & omnia deerant, quae ad reficiendas eas usui sunt: &, quod omnibus constabat, hyemare in Galliâ oportere, frumentum his in locis in hyemem provisum non erat: quibus rebus cognitis, principes Britanniae, qui post praelium ad ea, quae jusserat Caesar, facienda convenerant, inter se collocuti; cùm equites, & naves, & frumentum Romanis deesse inteligerent: & paucitatem militum ex castrorum exiguitate cognoscerent; quae hoc erant etiam angustiora, quod sine impedimentis Caesar legiones transportaverat, optimum facta esse duxerunt, rebellione factâ, frumento, commeatuque Romanos prohibere, & rem in hyemem producere: quòd his superatis, aut reditu interclusis, neminem postea belli inferendi causâ in Britanniam trans • iturum confidebant. Ita que rursus conjuratione factâ, paulatim ex castris discedere, ac suos clàm ex agris deducere caepperunt. At Caesar etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen & ex eventu navium suarum, & ex eo, quòd obsides dare intermiserant, fore id, quod accidit, suspicabatur. Ita que ad omnes casus subsidia comparabat. Nam et frumentum ex agris in castra quotidie conferebat: & quae gravissimè afflictae erant naves, earum materiâ, at que aere ad reliquas reficiendas • tebatur, &, quae ad eas res erant usui ex continenti comportari jubebat. Ita que cum id summo studio a militibus administraretur, duodecim navibus amissis, reliquis ut navigari commodè posset, effecit. Dum ea geruntur, legione, ex consuetudine, unâ frumentatum missâ, quae appellabatur Septima, ne que ullà ad id tempus belli suspicione interpositâ, cùm pars hominum in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, ii, qui pro portis castrorum in statione erant, Caesari renuntiarunt, pulverem majorem, quàm consuetudo ferret, in eâ parte videri, quam in partem quà legio iter fecisset. Caesar, id, quod erat, suspicatus, aliquid novi a Britannis initum consilii, cohortes, quae in stationibus erant, secum in eam partem Proficisci, duas ex reliquis in stationem succedere, reliquas armari, & confestim se subsequi jussit. Cùm paulo longius a castris processisset, suos ab hostibus premi, at que aegrè sustinere & confertâ legione ex omnibus partibus tela conjici animadvertit. Nam quòd omni ex reliquis partibus demesso frumento, una pars erat reliqua; suspicati Britanni Romanos eò esse venturos, noctu in sylvis delituerant. Tum dispersos depositis armis in metendo occupatos subitò adorti, paucis interfectis, reliquos incertis ordinibus perturbaverant; simul equitatu, at que essedis circundederant. Genus hoc est ex essedis pugnae: Primò, per omnes partes perequitant, & tela conjiciunt, at que ipso terrore equorum, & strepitu rotarum, ordines plerun que perturbant; & cum se inter equitum turmas insinuavere, & ex essedis desiliunt, et pedites praeliantur. Aurigae interim paulùm e praelio excedunt, ita se collocant, ut, si illi a multitudine hostium premantur, expeditum ad suos receptum habeant. Ita mobilitatem equitum, stabilitatem peditum in praeliis praestant: ac tantum usu quotidiano, & exercitatione efficiunt, ut in declivi, ac praecipiti loco incitatos equos sustinere, & brevi moderari, ac flectere & per temonem percurrere, & in jugo insistere, et inde se in currus citissimè recipere consueverint. Quibus rebus, perturbatis Romanis novitate pugnae, tempore opportunissimo Caesar auxilium tulit. Nam que ejus adventu hostes constiterunt, Romani ex timore se receperunt. Quo facto, ad lacessendum hostem et committendum praelium, alienum esse tempus arbitratus, suo se loco continuit; & brevi tempore intermisso, in castra legiones reduxit. Dum haec geruntur, nostris omnibus occupatis qui erant in agris reliqui discesserunt. Secutoe sunt continuos dies complures tempestates: quae et Romanos in castris continerent, & Britannos a pugnâ prohiberent. Interim Britanni nuntios in omnes partes dimiserunt: paucitatem que Romanorum suis praedicarunt, & quanta praedae faciendae, at que in perpetuum sui liberandi facultas daretur, si Romanos castris expulissent, demonstraverunt. His diebus celeritèr magnâ multitudine peditatûs equitatûsque coactâ, ad castra venerunt. Caesar esti idem, quod superioribus diebus acciderat, fore videbat, ut si essent hostes pulsi, celeritate periculum effugerent; tamen, nactus equites circiter triginta quos Comius Atrebas, de quo antè dictum est, secum transportaverat, legione in acie pro castris constituit. Commisso praelio diutiûs Romanorum impetum Britanni ferre non potuerunt, ac terga verterunt: quos tanto spatio secuti, quantum cursu, & viribus efficere potuerunt, complures ex iis occiderunt: deinde omnibus longè, late que edificiis incensis, se in castra receperunt. Eodem die legati ab hostibus missi, ad Caesarem de pace venerunt. His Caesar numerum obsidum, quem antea imperaverat, duplicavit: eosque in Continentem adduci jussit: quòd propinquâ die Aequinoctii, infirmis navibus hyemis navigationem subeundam non existimabat. Ipse idoneam tempestatem nactus, paulo post mediam noctem naves solvit; quae omnes incolumes ad Continentem pervenerunt. Ex his onerariae undecim eosdem portus, quos reliquae, capere non potuerunt, sed paulo infrà delatae sunt. Quibus ex navibus cum essent expositi milites circitèr trecenti, atque in castra contenderent, Morini quos Caesar, in Britanniam proficiscens, pacatos reliquerat, spe praedae adducti, primo non ita magno suorum numero circumsteterunt: ac si sese interfici nollent, arma ponere jusserunt. Cùm illi, orbe facto, sese defenderent, celeriter ad clamorem, hominum circitèr millia sex convenerunt: quâ re nuntiatâ, Caesar omnem ex castris equitatum suis auxilio misit. Interim Romani milites impetum hostium sustinuerunt: at que ampliùs horis quatuor fortssimè pugnaverunt & paucis vulneribus acceptis, complures ex iis occîderunt. Postea verò quàm Caesaris equitatus in conspectum venit, hostes, abjectis armis, terga verterunt, magnus que eorum numerus est occisus. Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex Britanniâ reduxerat, in Morinos qui rebellionem fecerant, misit. Qui cùm propter siccitates paludum, quo se reciperent, non haberent, quo perfugio superiore anno fuerant usi; omnes fere in potestatem Labieni venerunt. At Q. Titurius & L. Cotta, legati, qui in Menapiorum fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, frumentis succisis, aedificiis que incensis, quòd Menapii omnes se in densissimas sylvas abdiderant, ad Caesarem se receperunt. Caesar in Belgis omnium legionum hyberna constituit. Eo duae omnino civitates ex Britanniâ obsides miserunt; reliquae neglexerunt. His rebus gestis, ex literis Caesaris dierum viginti Supplicatio a Senatu decreta est. Hactenus Caesar de priore suâ in insulam expeditione.

Britannis in hoc bello ducem fuisse Dolobellum tradit Nennius, quem regis Belini Proconsulem & ipse & Henricus Huntingdoniensis appellant. Hunc in Dorobellum oppidum mirâ quâdam metamorphôsi convertit Galfridus, qui etiam praeter Galfr. lib. 1. cap. 23. Cassuellanum & Belinum, tres reges subditos Crederum (Scotis Ederum dictum) Albaniae, Guitellum Venedotiae, Britaelem Demetiae, unà cum Nennio, Androgeo & Tenevantio huic bello interfuisse fabulatur. Hinc aliqui Dorobellum oppidum pro Dolâ vel Delâ in Cantio accipientes, Caesarem ibi appulsum esse opinati sunt, quanquam in ostium Tamisis venisse expresse testatur Nennius. Subitaneam Caesaris, haud expectatis obsidibus, discessionem Pompeiani tanquàm sugam ci exprobrârunt, unde illud Lucani Territa quaesitis ostendit terga Britannis. Idem sanè Britannos sensisse etiam inde liquet, quòd duas solas civitates misisse obsides, reliqas neglexisse ipse fateatur. Hinc festa cos triumphalia ludos que in Trinobantum urbe militares celebrasse narrat historia Britannica. Nisi potiùs Belino Regi circa hoc temporis (ut videtur) defuncto ita parentâsse filios crediderimus, ducta A Trojanis consuetudine, quos Hectori & Anchisae mortuis eodem modo justa persolvisse docet Virgilius. Utùt se Virgil. Aenid. lib. 5. res habuit, Hireldam Cassuellani, Evelinum Androgei, juxta Monumethensem, nepotes, juxta Huntingdoniensem filios, contend • re in palaestrâ contigit, ortisque inter luctandum jurgiis, Hireldam Evelinus obtruncavit. Quem ubi ad dandas occiso paenas, dedi sibi postularet Cassuellanus, tueretur autem Androgeus, securi nimiùm de Caesare principes ad arma devenêre. Cassuellani partibus accessisse videtur Nennius, Luddo Androgei patri jam anteà infensus Galfrid. lib. 〈◊〉 . cap. 10. quòd Trinobantum urbem, quam Troinovantum, quasi, Trojam novam, vocatam mavult historia Britannica, cúm nobilissimis eam muris cinxisset, nec non et turribus mi • â arte fabricatis, de nomine quo que suo Caerlud, id est, civitatem Luddi, dicit jussit, unde postea inter hosce fratres contentio orta; gravitèr ferente Nennio, illum nomen Troiae in patriâ suâ velle delere. Attamen de noblissimis Britannicarum illo tempore urbium muris, ac turribus mirâ arte fabricatis, altissimum apud Romanos Scriptores est silentium; a quibus longè diversa, aut etiam planè contraria inveniuntur prodita. Luddum & Androgeum (sive Androgorium utè Suetonio Eutropius & eum secutus Beda nuncupant, aliae quaedam civitates adjuvabant,) Cassuellani ambitionem veriti; qui prospero tamen belli successu usus fratrem interfecit, ac nepotem in Galliam ad Caesarem, Commendatâ Senioribus Civitate, profugere coegit. Hunc, Mandubratium, patruum que Cassivellaunum appellat Caesar, Britanni Caswalhan. Luddus annis undecim regnâ •• e dicitur. Digladiantes inter se Britannos, iterùm Romani, Domitio Claudio que Consulibus, adoriuntur. Hujus quo que secundae expeditionis historiam sic ipse Caesar pertexuit.

Lalieno in Continente cum tribus legionibus, Caes • r de b • ll Gall. lib. 5. & equitum millibus duobus relicto, ut portus tueretur, & rei frumentariae provideret, quae que in Galliâ gererentur cognosceret, & consilium pro tempore, & pro re caperet; ipse cum legionibus quinque, & pari numero equitum, quem in Continente reliquerat, ad Solis occasum ex Iccio portu naves solvit Caesar, &, leni Africo provectus, media circitèr nocte, vento intermisso, cursum non tenuit, & longiùs delatus aestu, ortâ luce, sub sinistrâ Britanniam relictam conspexit. Tum rursus, aestûs commutationem secutus, remis contendit, ut eam partem insulae caperet, quà optimum esse egressum superiore aestate cognoverat. Quâ in re admodum fuit militum virtus laudanda, qui vectoriis, gravibus que navigiis, non intermisso remigandi labore, longarum navium cursum adaequaverunt. Accessum est ad Britanniam omnibus navibus meridiano ferè tempore; ne que in eo loco hostis est visus. Sed ut postea Caesar ex captivis comperit, cúm magnae manus eò convenissent, multitudine navium perterritae, quae cum annotinis, privatis que quas sui quis que commodi causâ fecerat, ampliùs octingentis, uno erant visae tempore, a littore discesserant, ac se in superiora loca abdiderant. Caesar exposito exercitu, ac loco castris idoneo capto, ubi ex captivis cognovit, quo in loco hostium copiae consedissent, cohortibus decem ad mare relictis & equitibus trecentis qui praesidio navibus essent, de tertiâ vigiliâ ad hostes contendit, eo minus veritus navibus, quòd in littore molli, atque aperto, deligatas ad anchoras relinquebat, & praesidio navibus Q. Atrium praefecit. Ipse noctu progressus millia passuum circitèr duodecim, hostium copias conspicatus est. Illi equitatu, atque essedis ad flumen progressi ex loco superiore Caesarianos prohibere, & praelium committere caeperunt; repulsi ab equitatu, se in Sylvas abdiderunt, locum nacti egregiè & naturâ, & opere munitum; quem, domestici belli ut videbatur, causâ, jam antè praeparaverant. Nam crebris arboribus succisis, omnes introitus erant praeclusi. Ipsi ex sylvis raris propugnabant, Romanosque intra munitiones ingredi prohibebant. At milites legionis septimae, testudine factâ, & aggere ad munitiones adjecto, locum ceperunt, eosque ex sylvis expulerunt, paucis vulneribus acceptis. Sed eos fugientes longiùs Caesar persequi vetuit, & quod loci naturam ignorabat, & quòd magnâ parte diei consumptâ, munitioni castrorum tempus relinqui volebat. Postridie ejus diei, manè, tripartitò milites equitesque in expeditionem misit, ut eos, qui fugerant, persequerentur. Iis aliquantum itineris progressis, cùm jam extremi essent in conspectu, equites à Q. Atrio ad Caesarem venerunt, qui nuntiarent, superiori nocte maximâ coortâ tempestate, prope omnes naves afflictas, atque in littus ejectas esse; quòd neque anchorae, funesque subsisterent, neque nautae, gubernatoresque vim tempestatis pati possent; itaque ex eo concursu navium magnum esse incommodum acceptum. His rebus cognitis, Caesar legiones, equitatumque revocari, atque itinere desistere jubet; ipse ad naves revertitur; eadem ferè, quae ex nuntiis li • erisque cognoverat, coràm perspicit, sic, ut amissis circitèr quadraginta navibus, reliquae tamen refici posse magno negotio viderentur.

Itaque ex legionibus fabros deligit, & ex continente alios accersiri jubet; Labieno scribit, ut, quàm plurimas posset, iis legionibus, quae sunt apud eum, naves instituat; ipse, etsi res erat multae operae, ac laboris, tamen commodissimum esse statuit, omnes naves subduci, & cum castris unâ munitione conjungi. In his rebus circitèr dies decem consumit, ne nocturnis quidem temporibus ad laborem militum intermissis. Subductis navibus, castrisque egregiè munitis, easdem copias quae anteà praesidio navibus fuerant, relinquit. Ipse eòdem, undè redierat, proficiscitur. Eò cùm venisset majores jam undique in eum locum copiae Britannorum convenerant. Summa imperii, belli que administrandi, communi consilio permissa est Cassivellauno, cujus fines à Maritimis civitatibus flumen dividit, quod appellatur Thamesis, a mari circiter millia passuum octoginta. Huic superiori tempore cum reliquis civitatibus continentia bella intercesserant, sed Caesaris adventu permoti Britanni, hunc toti bello, imperioque praefecerant. Equites hostium, essedariique acriter praelio cum equitatu Caesaris in itinere conflixerunt; ita tamen, ut Romani omnibus partibus superiores fuerint, atque eos in Sylvas, collesque compulerint, sed compluribus interfectis, cupidiùs insecuti, nonnullos ex suis amiserunt. At illi, intermisso spatio, imprudentibus Caesarianis, atque occupatis in munitione castrorum, subitò se ex sylvis ejecerunt; impetuque in eos facto, qui erant in statione pro castris collocati, acriter pugnaverunt; duabusque missis subsidio cohortibus à Caesare, atque his primis legionum duarum, cùm hae intermisso perexiguo loci spatio, inter se constitissent, novo genere pugnae perterritis Romanis, per medios audacissimè perruperunt, seque inde incolumes receperunt. Eo die Q. Laberius Durus Tribunus militum interficitur; illi, pluribus submissis cohortibus repelluntur. Toto hoc in genere pugnae cùm sub oculis omnium, ac pro castris dimicaretur, intellectum est, Romanos, propter gravitatem armorum, quòd neque insequi cedentes possent, neque ab signis discedere auderent, minùs aptos esse ad hujus generis hostem; equites autem magno cum periculo dimicare, protereà quòd illi etiam consultò plerumque cederent; &, cum paululum ab legionibus eos removissent, ex essedis desilirent, & pedibus dispari praelio contenderent. Equestris autem praelii ratio & cedentibus, & insequentibus par atque idem periculum inferebat. Accedebat huc, ut, nunquam conferti, sed rari, magnisque intervallis, praeliarentur, stationesque dispositas haberent, atque alios alii deinceps exceperunt, integrique, & recentes defatigatis succederent. Postero die, procul à castris hostes in collibus constiterunt, rarique se ostendere, & lentiùs, quàm pridiè, Caesarianos equites praelio lacessere caeperunt. Sed meridie, cùm Caesar pabulandi causâ tres legiones atque omnem equitatum cum C. Trebonio legato misisset, repentè ex omnibus partibus ad pabulatores advolaverunt, sic, uti ab signis, legionibusque non absisterent. Romani, acriter in eos impetu facto, repulerunt, neque finem insequendi fecerunt, quoad subsidio confisi equites, cum post se legiones viderent, praecipites hostes egerunt; magnoque eorum numero interfecto, neque sui colligendi, neque consistendi, aut ex essedis desiliendi facultatem dederunt. Ex hâc fugâ protinus, quae undique convenerant, auxilia discesserunt, neque post id tempus unquam summis cum Caesare copiis hostes contenderunt. Caesar, cognito consilio eorum, ad flumen Thamesim, in fines Cassivellauni, exercitum duxit; quod flumen uno omnino loco pedibus, atque hoc aegrè, transiri potest, eò cùm venisset, animadvertit, ad alteram fluminis ripam magnas esse copias hostium instructas. Ripa autem erat acutis sudibus praesixis munita; ejusdemque generis sub aquâ defixae sudes flumine tegebantur. Iis rebus cognitis à captivis, perfugisque, Caesar, praemisso equitatu, confestim legiones subsequi jussit. Sed eâ celeritate, atque impetu milites ierunt, cùm capite solo ex aquâ extarent, ut hostes impetum legionum, atque equitum sustinere non possent, ripasque dimitterent ac se fugae mandarent. Cassivellaunus, ut suprà demonstravimus, omni spe depositâ contentionis, dimissis amplioribus copiis, millibus circitèr quatuor essedariorum retentis, itinera Romanorum servabat, paululumque ex viâ excedebat, locisque impeditis, atque sylvestribus sese occultabat; atque iis regionibus, quibus Romanos iter facturos cognoverat, pecora, atque homines ex agris in sylvas compellebat; & cùm equitatus Caesaris liberiùs vastandi, praedandique causâ, se in agros effunderet, omnibus viis notis, semitisque, essedarios ex sylvis emittebat; &, magno cum periculo Caesarianorum equitum, cum iis confligebat, atque hoc metu latiùs vagari prohibebat, relinquebatur, ut neque longiùs ab agmine legionum discedi Caesar pateretur, & tantùm in agris vastandis, incendiisque faciendis hostibus noceretur, quantùm labore, atque itinere legionarii milites efficere poterant. Interim Trinobantes (propè firmissima earum regionum civitas, ex quâ Mandubratius adolescens, Caesaris fidem secutus, ad eum in Continentem Galliam venerat, cujus pater Imanuentius in eâ civitate regnum obtinuerat, interfectusque erat à Cassivellauno, ipse fugâ mortem vitaverat) legatos ad Caesarem mittunt; pollicenturque sese ei dedituros, & imperata facturos; petunt, ut Mandubratium ab injuriâ Cassivellauni defendat; atque in civitatem mittat, qui praesit, imperiumque obtineat. His Caesar imperat obsides quadraginta, frumentumque exercitui; Mandubratium que ad eos mittit. Illi imperata celeriter fecerunt; obsides ad numerum, frumentumque miserunt. Trinobantibus defensis, atque ab omni militum injuriâ prohibitis, Cenimagni, Segontiaci, Ancalites, Bibroci, Cassi, legationibus missis sese Caesari dediderunt. Ab his cognoscit, non longè ex eo loco oppidum Cassivellauni abesse, sylvis, paludibusque munitum, quo satis magnus hominum, pecorisque numerus convenerit. Oppidum autem Britanni vocant, cùm sylvas impeditas vallo, atque fossâ munierunt, quò incursionis hostium vitandae causâ convenire consueverunt.

Eò proficiscitur cum legionibus; locum repetit egregiè naturâ, atque opere munitum; tamen hunc duabus ex partibus oppugnare contendit. Hostes, paulisper morati, militum Romanorum impetum non tulerunt; seseque ex aliâ parte oppidi ejecerunt. Magnus ibi numerus pecorum repertus; multique in fugâ sunt comprehensi atque interfecti. Dum haec in his locis geruntur, Cassivellaunus ad Cantium, quod esse ad mare, suprà demonstravimus, quibus regionibus quatuor reges praeerant, Cingetorix, Carvilius, Taximagulus, Segonax, nuntios mittit; atque his imperat, ut, coactis omnibus copiis castra navalia de improviso adoriantur, atque oppugnent. Hi cùm ad castra venissent, Romani eruptione factâ, multis eorum interfectis, capto etiam nobili duce Cingetorige, suos incolumes reduxerunt. Cassivellaunus, hoc praelio nuntiato, tot detrimentis acceptis, vastatis finibus, maximè etiam permotus defectione civitatum, legatos per Atrebatem Comium, de deditione, ad Caesarem mittit. Caesar cum statuisset hyemare in continente, propter repentinos Galliae motus, neque multum aestatis superesset, atque id facilè extrahi posse intelligeret, obsides imperat; &, quid in annos singulos vectigalis populo Romano Britannia penderet, constituit. Interdicit, aque imperat Cassivellauno, nè Mandubratio, neu Trinobantibus noceat. Obsidibus acceptis, exercitum reducit ad mare, naves invenit refectas. His deductis, quòd & captivorum magnum numerum habebat, & nonnulla tempestate deperiet aut naves, duobus commeatibus exercitum reportare constituit. Ac sic accidit, ut tanto navium numero, tot navigationibus, neque hoc, neque superiore anno ulla omnino navis, quae milites pertaret, desideraretur. At ex iis, quae inanes ex Continente ad eum remitterentur, & prioris commeatûs expositis militibus, & quas postea Labienus faciendas curaverat, numero sexaginta, perpaucae locum caperent, reliquae ferè omnes rejicerentur. Quas cùm aliquandiu Caesar frustra expectâsset, ne anni tempore navigatione excluderetur, quòd aequinoctium suberat, necessariò angustiùs milites collocavit; ac summam tranquillitatem consecutus secundâ initâ cùm solvisset vigiliâ, primâ luce terram attigit, omnesque incolumes naves perduxit.

Laberium praedictum, (Eutropium ac Bedam secutus,) Labienum vocat Galfridus, & à Nennio interemptum tradit, illo ipso nimirum gladio quem Caesari in praelio eripuerat, lethali priùs accepto vulnere, quo, decimo quinto pòst die extinctus est. Rerum certè hoc in bello gestarum ordinem ille foedè interturbat, dum utriusque expeditionis acta confundit miserè atque intermiscet, & tribuni illius mortem in priorem conjicit, quam Caesar & Eutropius in posteriore accidisse confirmant; expeditionum porrò numerum adjectâ tertiâ adauget, obsidum verò Trinobantum subtractis decem minuit; militem quoque Caesaris Cassium Scaevam, Britannum, Androgei filium, (unâ cum obsidibus ad Caesarem missum) constituit, quem tamen ante imperatos obsides sub Caesare meruisse constat. De illo haec Eutropius, secundum Caesaris appulsum explicans, Eutrop l 6. interea, inquit, Scaeva miles Caesaris cum quatuor commilitonibus naviculâ antè transvectus est ad scopulum insulae propinquum, atque intereà recessu oceani destitutus est. Complures Britanni in paucos Romanos impetum faciunt; caeteri tamen qui perrari comites ipsius fuerant, navigio redeunt. Scaeva imperterritus manet undique telis obrutus; ac primò pilo restitit, postremò gladio rem gerit solus in plures; Cùmque fessus vulneratusque esset, & galeam ac scutum ictibus perdidisset, cum duabus loricis natavit ad castra Caesaris & poposcit ab Imperatore veniam pro temeritate; quem Caesar centurionâtus honore subvexit. Idem Scaeva in praelio Dyrrhachiensi, cùm milites Pompeii eum ut se traderet hortarentur, respondisse fertur, se esse fessum. Accurrit unus, velut accepturus arma; percutitur; plures simul sternuntur. Ipse autem vulnera accepit capite, humero, femore, oculumque amisit. Scutum ejus satis constitit, centum viginti ictibus petitum fuisse.

Haec de eo Eutropius, caesum quoque Caesar de bello civili lib. 3. ibi fuisse affirmans. Caesar, autem, scuto ad eum relato Scaevae Centurionis, inventa esse in eo, ait, foramina ducenta triginta, quem ut erat de se meritus, & de republicâ, donavit millibus ducentis aeris; atque ab octavis ordinibus ad primipilum se transducere, pronuntiavit. Unde, non illic caesus sed fortè lethaliter vulneratus fuisse videatur, nihil enim ampliùs de eo posteà usquam memoratur. Quòd autem Androgeum (sive Mandubratium) de relictâ Britanniâ Romam cum Caesare abiisse prodat Historia Britannica, id haud ita vero consentaneum esse, hinc est colligere; quòd nisi in Civitate suâ permansisset, frustra Cassvellano Caesar interdixisset atque imperâsset, ne Mandubratio noceret. Segontiaci illi dedititii, Belgarum pars fuisse & circa Silcestriam (olim Segontium) in comitatu Suthantoniensi habitâsse, ab Antiquariis censentur. Bibroci pars Atrebatiorum circa Braiam in Bercheriensi; Ancalites & Cassi Catyeuchlanorum, hi circa Caisoam in Hertfordiensi, illi circa Henleiam in Bucchinghamiensi; a Cassis, Suellanum Dionis, Cassuellanum fuisse appellatum verisimile est, (sicut Cattimarus, Teutobochus, Decebalus, priores nominum partes à Cattis Teutonibus ac Dacis suis traxiffe judicantur,) quod nomen in hujus Bellatoris fortissimi honorem magno exinde erat in pretio apud succedentes Britannorum principes. Cenimagnorum sedes, nisi circa Dunstabulum in Hertfordiensi fuerint (quod antiquitùs Magintum, Magioninium, ac Magiovinium dictum est,) adinvenire perquàm est difficile. Quod enim Camdenus in Icenis scribit, pro voce, Cenimagni, in aliquibus exemplaribus reperiri, Ceni Agni, atque inde conjicit, per Cenimagnos intelligi, Icenos, Regnos,; haud ita probabile videtur; cum tanta inter Icenos ac Regnos intercedat loci distantia; sique duos hosce praeterea populos in fidem accepisset Caesar, non ipfe livor tantillum ejus in hâc insulâ gestis tribuisse poterat, ut Britannos ferè intactos Romanis solummodò ostendisse ab Horatio, Propertio, Seneca, ac Tacito diceretur. Taciti. Annal, lib. 12. Nec illud Taciti de Icenis, quòd ad Societatem Romanam volentes accesserant, de eorum cum Caesare, sed cum A. Plautio transactione intelligendum est. Quin ipse Camdenus de primis Britanniae incolis loquens, Cenimagnos, (unum scilicet populum, non duos,) à Cenomannis Gallicis originem paritèr ac nomen sumpsisse pro concesso habet. Comium denique Atrebatem indultae Cassuellano pacis authorem extitisse Caesar scribit; non Androgeum ùt Galfridus vult, quem confecto, etiam bello a Cassuellano sibi metuisse evincit illa Caesaris interdictio. Ejus verò meriti fiduciâ fretus, istùc posteà, Romanorum odia declinans prosugit idem ille Comus. Sed nec ità prosperè omnia Romanis hic successisse ostendunt alii Scriptores; è quibus Eutropius Caesarem, in Eutrop. l. 6. priore expeditione, acerbâ pugnâ primùm fatigatum, deinde adversâ tempestate correptum, plurimam classis partem, & non parvum numerum militum, equitatum verò penè omnem disperdidisse; in posteriore, equitatum primo congressu à Britannis victum, eorumque crebris è Sylvis eruptionibus Romanos graviter ac saepe laceratos esse refert; in quâ etiam expeditione fusum fuisse universum Caesaris peditatum prodit Dion Cassius. Nec leve quidem in tranando fluvio Tamisi periculum evitârunt ac perfugarum indicio Romani milites, cùm sudes illic sub aquâ ferratas ut scribit Nennius defixisset proconsul Dolobellus, qui locus inde nostratibus, Coway Stakes, hodieque vocatur, juxta quem sitae sunt aedes Regiae in Surreiâ Otlandiae nuncupatae. Septimo post Caesaris discessum anno obiit rex Cassuellanus, cùm annos novendecim, (videlicèt undecim cum patre ac fratribus, insuperque solus octo) regnâsset, &, si Britannicae historiae credendum, Eboraci sepultus est. Oppidum ejus praedictum videtur fuisse Verolamium. Caesar Romam reversus thoracem è Margaritis Britannicis factum Veneri Genitrici in ejus Templo dedicavit; quarum Margaritarum spe petîsse Britanniam, earumque amplitudinem conferentem, interdum suâ ipsum manu exigisse pondus, narrat Suetonius Tranquillus. Mortuis Cassuellano & Androgeo successit Tenevantius Luddi silius, quem fratres praeter Androgeum habuisse Aflechum & Casnarum Cambrici ferunt Genealogi. Ille laborantibus bello civili Romanis tributum pendere noluit, quapropter, Dion. lib. 49 anno post Caesaris discessum vicesimo, ante Christum natum tricesimo quarto, ad quod usque tempus autonomiâ Britanni fruebantur, expeditionem in hanc insulam parat Octavianus Augustus; jamque 34. in Galliam pervenerat, cûm, allato, de Pannoniorum rebellione, nuntio, caeptis supersedere necessum habuit. Post septem annos idem institutum repetenti, missi de pace, ad Ariminum legati Dion. lib. 53 occurrunt, seseque fidem ejus secuturos esse dicunt, quorum operâ, rebus 27. quoque Galliae ad motus turbasque spectantibus, effectum est, ut iter inceptum aliquantisper differret. Anno demùm insequente, arma tertiò illaturum venientes Romam Oratores Britanni placant in Capitolio munera offerunt, D 〈…〉 26. Romanis sacra faciunt, Senatui populoque Romano fidem in Templo Martis unà cum jurisjurandi religione profitentur, vectigal & portorium solvunt. His acquiescens Augustus, nuntiatis jam Cantabronum & Allobrogum tumultibus, nihil dehinc negotii Britannis facessit.

Tenevantio, ubi viginti tres annos 24. regnâsset defuncto, successit filius Cynobelinus, cujus tempore, pacato terrarum orbe, natus est ille pacis Princeps Anni post Christum natum. Jesus Christus Dominus noster. Tiberius probato Augusti consilio, cingendo potius atque intra terminos coercendo 16. quàm prolatando imperio studuit, ita ut longa esset quasi oblivio Tacit Ann. lib. 2. Britanniae in pace. Tanta erat per haec tempora Regulorum Britannicorum erga Romanos observantia, ut tempestatis vi raptos in Britanniam quosdam Germanici Caesaris milites comitèr & acciperent & remitterent. Agitavit Caius Tacit. in vitâ • gric. Caligula de intrandâ Britanniâ, ni velox ingenium, nobilis poenitentia, & ingentes adversùs Germaniam conatus frustra fuissent. Eum certè Baiarum medium intervallum Puteolanas ad moles trium millium & sexcentorum ferè Sueton. in Calig. passuum ponte conjunxisse quidam ex 〈…〉 timârunt, ut Germaniam & Britanniam, quibus imminebat, alicujus immensi operis famâ territaret. Magno Orosius l 7. deinde incredibilique apparatu profectus quaerere hostem, & viribus otiosis Germaniam Galliamque percurrens in orâ oceani circa prospectum Britanniae Sueton in Calig. restitit. Nihil autem amplius quàm Adminio Cynobelini Britannorum regis filio, qui pulsus à patre, cum exiguâ manu transfugerat, in deditionem recepto; quasi vniversâ traditâ insulâ, magnificas Romam literas misit; monitis speculatoribus, ut vehiculo ad Forum usque & Curiam pretenderent, nec nisi in Aede Martis, ac frequente Senatu, consulibus traderent. Postremò quasi perpetraturus bellum, directâ acie in littore Oceani, ac balistis machinisque dispositis, nemine gnaro ac opinante quidnam Caepturus esset, repentè ut conchas legerent, galeasque & sinus replerent, imperavit; spolia Oceani, vocans, capitolio palatioque debita. Et in indicium victoriae altissimam Turrim excitavit; ex quâ ùt ex Pharo, noctibus ad regendos navium cursus, ignes emicarent; pronuntiatoque militi donativo, centenis viritim denariis, quasi omne exemplum liberalitatis supergressus; abite, inquit, laeti, abite locupletes. Hanc Turrim posteà Arcem Britannicam & Brittenburgum dici, (cujus adhuc aliquando recedente Oceano ruinae non procul ab Hollandiae littore cernuntur) Ortelius, & Camdenus existimant, & quatuor hasce literas C. C. P. F. inscriptas sic interpretantur, Caius Caligula Pharum Fecit, Caligulam à suis interfectum excipit Claudius patruus, à quo Britanni transfugas suos, inter quos praecipui erant Adminius praedictus & quidam Bericus, repetunt nec impetrant. Cynobelinus post regnum per sexaginta sex annos aut circitèr felicissimè administratum, paulo ante Auli Plautii adventum fatis, uti Dion Cassius narrat, concessit. Filios habuit complures, viz. Adminium, Togodumnum, Caractacum, Arviragum, aliosque, quos, in senium vergens Belini proavi exemplo ductus, variis cum dignitate regiâ provinciis videtur praefecisse. Haud aliter enim Togodumnus (quem Britanni Guiderium sive Guinderium vocant) annos viginti duos ùt Matthaeus Florilegus, aut viginti octo ùt David Poelus habet, regnâsse poterat & Adiminium sive Etiminium Camaloduni aliquantisper ante transfugium regiam habuisse probat antiqua cujusdam nummi inscriptio urbis nomen cum hoc titulo referens 〈 in non-Latin alphabet 〉 , Metropolis Etiminii regis.

Togodumno ac fratribus aliisque Britanniae principibus ob non redditos transfugas tumultuantibus, censumque distinentibus, Romani, anno Christi, Dion. Cassius. juxta Dionysium, quadragesimo tertio, Claudio tertiò & L. Vitellio secundo consulibus, Berici suasu, bellum intulerunt. Plautio in Galliâ exercitum regenti imperat Caesar in Britanniam copias transmittere; cùm verò milites sibi extra orbem ut rebantur esse bellandum aegerrimè ferrent, resque ad seditionem spectare videretur, Narcissum libertum Claudius, eximiâ apud ipsum authoritate ac gratiâ pollentem, misit, ut eorum abitum acceleraret. Quem ubi illi conspexerunt, hominem ut qui quondam servus fuerat aspernati, I • Saturnalia, exclamarunt, arreptisque signis ad littus fremebundi contenderunt. Distributis igitur in tres partes copiis, ne uno loco appellentes terrâ prohiberi possent, insulam petiit Plautius. Primò ventis adversis conflictati, mox sumptâ, ex vibrati ab ortu versùs insulâm igniti meteori omine, fiduciâ, Romani in Britanniam, nemine qui arceret occurrente, incolumes & inopinati pervenerunt, abditosque in sylvas hostes sedulò explorârunt. Togodumno fratri adest auxilio Caractacus Demetiae ac Silùriae Princeps, Plautio▪ que congressus superatur, nec laetiore belli successu usus est ipse Togodumnus. Fugientibus, illis partem Bodunorum qui Cattuellanis parebant, victor in fidem accepit, relictoque ibi praesidio, ad fluvium quendam perrexit, cujus ulteriori ripae securi insederunt Britanni, Romanos ponte destitutos ad ipsos accedere hon posse opinati. Germanos, quibus rapidissima quaeque etiam armatis facilè tranare flumina solenne erat, Plautius praemittit, jussos, praecipuè equos sauciare, quo esseda, quibus in regendis potissimum enituit militaris Britannorum solertia, prorsùs in utilia reddebantur.

Post hos Vespasianus & Sabinus fratres, ex improviso supervenientes ingentem stragem ediderunt, noctis autem beneficio data est Britannis vires animosque recolligendi facultas, qui die insequenti Romanos acri pugnâ exceperunt, ancepsque diu haesit victoria, donec C. Sidio Getâ propè jam ab hostibus circumfusis comprenso, summâ cum virtute sese expediente fortissimeque vindicante, ad Romanos inclinavit. Victi ad Thamesim fluvium se Britanni receperunt, ac nota sibi haud procul ab aestuario vad • trajicientes, Romanos temerè transmeantes variis incommodis affecerunt; Germanis verò rursùs tranantibus, aliisque pontem paulò superiús positum pertranseuntibus, iteratò in fugam conjiciuntur. Romani tamen dum fugientes per stagna, lacus, saltusque Britannos avidiùs insectantur, plurimos è suis locorum iniquitate, hostiumque crebrò atque inopinatò repugnantium armis absumptos desiderârunt. Ipse demum Togodumnus cum Vespasiano congressus occiditur. Portcestriae Regis caede aliisque cladibus minimè perculsi sed accensi; bellum Caractaco, ut videtur Duci acriùs instaurant Britanni. Quocirca Plautius, uti jussus fuerat, nuntios ad Claudium mittit; qui cum immenso procinctu, plurimisque armatis elephantis ad Galliam properat. Quò cum ab Ostiâ navigaret, vehementi Circio bis paenè demersus est prope Liguriam, juxtaque Stoechadas Insulas. Quare à Massyliâ Gessoriacum usque pedestri itinere confecto, inde transmisit, junctisque, cum Legato adventum ejus in Thamesis ripâ praestolante, viribus, fluvioque trajecto, Britannos justo praelio confligere ausos profligavit. Camalodunum deinde, Cynobelini quondam regiam cepit; aliique dehinc multi se dedidere, quibus arma adempta sunt. Propter haec saepius salutatus est Imperator contra Romanorum institutum, quibus ampliùs quàm semel non licebat illud nomen ex uno bello adsumere. Quae tamen ejus gesta tantilli aestimat Suetonius Tranquillus, ut, sine ullo praelio aut sanguine partem insulae in deditionem esse receptam, tradat. Transactis in Britanniâ sedecim diebus, remissâ Britannis bonorum confiscatione, Romam sexto quàm inde profectus erat mense rediit, triumphavitque maximo apparatu. Ad cujus spectaculum commeare in urbem non solùm praesidibus provinciarum permisit, verùm etiam exulibus quibusdam; atque inter hostilia spolia, navalem coronam fastigio Palatinae domus juxta civicam fixit, trajecti & quasi domiti Oceani insigne. Currum ejus Messalina uxor Carpeuto secuta est. Secuti & triumphalia ornamenta eodem bello adepti, inter quos erant Junius Silanus, Valerius Asiaticus, & Sidius Geta, sed caeteri pedibus & in praetextâ▪ Licinius Crassus Frugi equo phalerato & veste palmatâ usus est; Posidio spadoni hasta pura data est; C. Gavio torques, armillae, phalerae, aureaque corona, ut in antiquo marmore Taurini adhuc inscriptum videtur. Annuos quoque Claudio Ludos, arcusque triumphales, & Britannici ipsi filioque agnomen decrevit Senatus. Tantum erat 44 vel tantulam Britanniae partem subjugâsse. Recedente imperatore, Plautius Legatus Vir Consularis Primus Romanorum Provinciam in Britanniâ pro Praetore rexit, qui, belli reliquias felicitèr prosecutus, ut Oratio sibi decerneretur promeruit; ingressoque urbem obviàm progressus Caesar, Ovantem sequi, & in Capitolium eunti, & inde rursus revertenti laevum latus tegere dignatus est. Triginta cum Britannis praelia conseruit Vespasianus, in quorum uno circundatum ab hostibus, jamjamque succumbentem, advolans Titus filius piè ac strenuè periculo exemit; Duas Validissimas Suet. in Vespas. 47. gentes, superque viginti oppida, & insulam Vectim Britanniae proximam in deditionem redegit, partim A. Plautii Consularis Legati, partim Claudii ipsius ductu. Quare triumphalia ornamenta, & in spatio brevi duplex sacerdotium accepit; praeterea consulatum, quem gessit per duos novissimos anni menses. Cn: quoque Sentium illustrem ac nobilem virum, preclaram Caesari in hoc bello operam navâsse scribit Eutropius. Hujus etiam belli tempore Romano imperio subditas fuisse partes insulae maximè occiduas, viz. Comitatus Somersetensem, Devoniensem, ac Cornubiensem existimat scriptor quidam nuperus; quia nullo alio Romanorum bello deditae memorantur; pari itidem ratione, si conjecturae detur venia, Sillinas insulas tunc temporis subactas fuisse crederem; praesertim cùm Eutropius aliique insignes authores, insulas quasdam ultra Britannias in oceano positas tunc temporis imperio Romano additas esse affirment, quas tamen, circa nomina hallucinantes, appellant Orcadas. Poteratque fieri, ut Sillinae Cornubiae objacentes, pro Orcadibus Cornabiae oppositis, per errorem sumerentur: At P. Ostorium Scapulam Plautii successorem turbidae in Britaniâ, inquit Tacitus, res excepere, effusis in eorum qui cum Romanis societatem inierant, Tacit. lib. 12 Ann. agrum hostibus, eo violentiùs, quòd novum ducem exercitu ignoto, & coeptâ hyeme, iturum obviàm non rebantur. Ille, gnarus primis eventibus metum aut fiduciam gigni, citas cohortes rapit; & caesis qui restiterunt, disjectos consectatus, nè rursus conglobarentur, infensaque & infida pax non duci, non militi requiem permitteret; detrahere arma suspectis, cinctosque castris Antonam & Sabrinam fluvios cohibere parat. Quod primi Iceni abnuere, valida gens nec praeliis contusi quia societatem Romanam volentes accesserant. Hisque auctoribus circumjectae nationes locum pugnae delegere, septum agresti aggere & aditu angusto, nè pervius equiti foret. Ea munimenta dux Romanus, quanquam sine robore legionum sociales copias ducebat, perrumpere aggreditur & distributis cohortibus, turmas quoque peditum ad munia accingit. Tunc dato signo perfringunt aggerem, suisque claustris impeditos turbant. Atque illi conscientiâ rebellionis & obseptis effugiis, multa & clara facinora fecero. Quâ Pugnâ filius Legati M. Ostorius servati civis decus meruit. Caeterum clade Icenorum compositi, qui bellum inter & pacem dubitabant; & ductus in Cangos exercitus. Vastati agri, praedae passim àctae; non a • sis aciem hostibus, vel si occultò carpere agmen tentarent, punito dolo. Iamque ventum haud procul mari, quod Hiberniam insulam aspectat, cùm ortae apud Brigantes discordiae retraxêre ducem, destinationis certum, nè nova moliretur, nisi prioribus firmatis. Et Brigantes quidem, paucis qui arma captabant interfectis; in reliquos datâ veniâ resedere. Silurum gens, non atrocitate, non elementiâ mutabatur, quam bellum exerceret, eastrisque legionum premenda foret. Id quò promptius veniret, colonia Camalodunum validâ veteranorum manu deducitur in agros captivos, subsidium adversus rebelles, & imbuendis sociis Britannis ad officia legum Romanarum. Quaedam etiam civitates Cogiduno regi donatae, qui ad Taciti usque Tac. in vit Agsic. Tdem Ann. Lib. 12. memoriam fidissimus mansit, vetere ac jam pridem receptâ populi Romani consuetudine, ut haberet instrumenta servitutis & reges. Itum inde in Siluras, super propriam ferociam Caractaci viribus confisos; quem multa ambigua, multa prospera extulerant, ut caeteros Britannorum Imperatores praemineret. Sed tum astu, locorum fraude prior, vi militum inferior, transfert bellum in Ordovicas, additisque qui pacem Romanam metuebant, novissimum casum experitur; sumpto ad praelium loco, ut aditus, abscessus, cuncta Romanis importuna, & suis in melius essent. Tunc montibus arduis, & si qua elementer accedi poterant, in modum valli saxa praestruit; & praefluebat amnis vado incerto, catervaque majorum pro munimentis constiterant. Adhoc gentium ductores circumire, hortari, firmare animos, minuendo metu, accendendâ spe, aliisque belli incitamentis. Enimverò Caractacus huc illuc volitans, illum diem, illam aciem testabatur, aut recuperandae libertatis, aut servitutis aeternae initium fore. Vocabatque nomina majorum, qui Dictatorem Caesarem pepulissent; quorum virtute vacui à securibus & tributis intemerata coniugum & liberorum corpora retinerent. Haec atque talia dicenti, adstrepere vulgus; gentili quisque religione obstringi, non telis, non vulneribus cessuros. Obstupefecit ea alacritas Ducem Romanum; simul objectus amnis, additum vallum, imminentia juga, nihil nisi atrox & propugnatoribus frequens, terrebat. Sed miles praelium poscere, cuncta virtute expugnabilia clamitare, Praefectique ac Tribuni pa • ia disserentes ardor • m exercitûs incendebant. Tum Ostorius, circumspectis quae impenetrabilia, quaeque pervia, ducit infensos, amnemque haud difficulter evadit. Ubi ventum ad aggerem, dum missilibus certabatur, plus vulnerum in Romanos, & pleraeque caedes oriebantur. Posteaquam factâ testudine, rudes & informes saxorum compages distractae, parque cominus acies, decedere Britanni in juga montium. Sed eò quoque irrupere ferentarius gravisque miles. Illi telis assultantes hi conserto gradu, turbatis contra Britannorum ordinibus, apud quos nulla loricarum galearumve tegmina; & si auxiliaribus resisterent, gladiis ac pilis legionariorum; si huc verterent, spathis & hastis auxiliarium sternebantur. Clara ea victoria fuit, captâque uxore & filiâ Caractaci, fratres, quoque in deditionem accepti. Ipse, (ùt fermè intuta sunt adversa) cum fidem Cartismanduae Reginae Brigantum petivisset, vinctus ac victoribus traditus est, nono postanno quàm bellum in Britanniâ caeptum. Unde fama ejus evecta insulas, & proximas provincias pervagata, per Italiam quoque celebrabatur; avebantque visere, quis ille, qui tot per annos, opes Romanas sprevisset. Ne Romae quidem ignobile Caractaci nomen erat. Et Caesar dum suum decus extollit, addidit gloriam victo. Vocatus quippe ùt ad insigne spectaculum populus. Stetere in armis Praetoriae cohortes, campo qui castra praejacet. Tunc incedentibus regiis clientelis, phalerae torquesque, quaeque externis bellis quaesierat, traducta, mox fratres & conjunx & filia; postremò ipse ostentatus. Caeterorum preces degeneres fuere ex metu. At non Caractacus aut vultu demisso, aut verbis misericordiam requirens, ubi tribunali astitit, in hunc modum locutus est. Si quanta & fortuna mihi fuit, tanta rerum prosperarum moderatio fuisset; amicus potiùs in hanc urbem, quàm captus venissem; neque dedignatus esses claris majoribus ortum, pluribus gentibus imperitantem, faedere pacis accipere. Praesens sors mea ùt mihi informis, sic tibi magnifica est. Habui equos, viros, arma, opes, quid mirum si haec invitus amisi? Nam si vos omnibus imperitare vultis, sequitur ut omnes servitutem accipiant. Si stàtim deditus traderer; neque mea fortuna, neque tua gloria inclaruisset; supplicium mei oblivio sequeretur. At si incolumem servaveris, aeternum exemplar clementiae ero. Ad ea Caesar, veniam ipsique, & conjugi, & fratribus, tribuit. Atque illi vinclis exoluti, Agrippinam quoque haud procul alio suggestu conspicuam, iisdem quibus principem laudibus gratibusque venerati sunt. Novum sanè & moribus veterum insolitum, faeminam fignis Romanis praesidere. Ipsa semet parti a majoribus suis imperii sociam ferebat. Vocati posthac Patres, multa & magnifica super captivitate Caractaci disseruere. Neque minùs id clarum, quàm cùm Siphacem P. Scipio, Persem L. Paulus, & si qui alii vinctos reges populo Romano ostendêre. Censentur Ostorio triumphi insignia, prosperis ad id rebus ejus, mox ambiguis; sive quòd amoto Caractaco, quasi debellatum foret, minùs intenta apud Romanos militia fuit; sive Britanni, miseratione tanti regis, acriùs ad ultionem exarsêre. Praefectum castrorum, & legionarias cohortes extruendis apud Siluras praesidiis relictas circumfundunt. Ac ni citò vicis & castellis proximis subventum foret, copiae tum occidione occubuissent. Praefectus tamen & octo centuriones, ac promptissimus quisque manipulus cecidêre. Nec multò pòst pabulantes Romanos, ipsasque missas ad subsidium turmas profligant. Tum Ostorius cohortes expeditas exposuit; nec ideò fugam sistebant, ni legiones praelium excepissent. Earum robore aequata pugna, dein Romanis pro meliore fuit. Effugêre Britanni tenui damno, quia inclinabat dies. Crebra hinc praelia & saepiùs in modum latrocinii; per saltus, per paludes, ùt cuique sors aut virtus; temerè, provisò, ob iram, ob praedam; jussu, & aliquando ignaris ducibus. Ac praecipua Silurum pervicacia, quos accendebat vulgata imperatoris Romani vox; ut quondam Sicambri excisi, & in Gallias trajecti forent, ita Silurum nomen penitùs extinguendum. Igitur duas auxiliares cohortes, avaritiâ praefectorum incautiûs populantes, intercepere. Spoliaque & captivos largiendo, caeteras quoque nationes ad defectionem trahebant, cùm taedio curarum fessus Ostorius, concessit vitâ; laetis Britannis, tanquam ducem haud spernendum, etsi non praelium, at certè bellum, absumpsisset. At Caesar cognitâ morte legati, ne provincia sine rectore foret Avitum Didium suffecit. Is properè vectus, non tamen integras res invenit, adversa interim legionis pugna, cui Manlius Valens praeerat. Auctaque & apud Britannos ejus rei fama, quo venientem ducem exterrerent; atque illo augente audita, ut major laus compositis, vel si duravissent, venia justior tribueretur. Silures id quoque damnum intulerant, latèque persultabant, donec accursu Didii pellerentur. Sed post captum Caractacum, praecipuus scientiâ rei militaris •• nu • ius e fugantum (aut fortè potius Brigantum) civitate, fidusque diu, & Romanis armis defensus, cùm Cartismanduam reginam matrimonio teneret, mox orto dissidio, & statim bello, etiam adversùs Romanos hostilia induerat. Sed primò tantùm inter ipsos certabatur, callidisque Cartismandua artibus fratrem ac propinquos Venusii intercepit. Inde accensi hostes, stimulante ignominiâ, ne faeminae imperio subderentur, valida & lecta armis juventus regnum ejus invadunt. Quod Romanis previsum, & missae auxilio cohortes acre praelium fecere, cujus initio ambiguo, finis laetior fuit. Neque dispari eventu pugnatum a legione cui Caesius Nasica praeerat. Nam Didius senectute gravis & multâ copiâ honorum, per ministros agere & arcere hostem satis habebat. Cangos sive (ut in antiquâ inscriptione nominantur) Ceangos quorum in hâc narratione meminit Tacitus. Cornaviorum partem fuisse & circa Cestriam Camden. in Corn. degisse non male conjicit Camdenus. Fluvium verò Antonam qui nunc dierum Nenus dicitur, & Northantoniam alluit, pro Aufonâ vel Avonâ perperàm scriptum, Idem in Corit. quasi verius illius oppidi nomen esset Northanontonia non ita recte statuere videtur, cùm nulla reddi possit ratio cur Northantonia ab Antonâ aequè ac Suthantonia ab ejusdem nominis fluvio (quod ipse tamen agnoscit,) nuncupationem Idem in Belg. non sortiretur. Britannicas autem de Laelio Hamone homine Utopico, & Genissâ, imaginariâ Claudii filiâ fabulas, tanquam futiles ineptias praetereo. Caractacum Britanni, Caradocum Frichfras, sive Caradocum cum valido brachio, appellant; qui captivitati, veniaeque tributae, haud diu superfuisse videtur, cum nunquam reversus legitur. Interim Britannis, cum post captum Caractacum adeo Ostorium fatigarent, & Manlii Valentis legionem superarent, ducem fuisse Arviragum credibile est; Si non etiam idem illa fuerit cum Venusio; qui fidus diu & Romanis armis defensus fuisse memoratur; eorum forsan ope & favore, Cartismanduae reginae connubio potitus; ita ut illa, fit Galfridi Genissa adoptatitia fortè Claudii filia, atque ille interceptus Venusii frater, sit ipse Caractacus, quem dolo captum fuisse alibi testatur idem Tacitus; post quam Caractaci Tacit. Hist. lib. 3. captivitatem protinùs Venusium hostilia induisse narrat, ùt antè dictum; Marius quoque Arviragi filius Brigantibus, patri utique succedens, praefuisse videtur, quorum scilicet in ditione, Rodericum Pictum stravit. Nec obstat nominum varietas, cùm Imanuentium Mandubratium & Togodumnum aliis quoque nominibus appellatos esse constat. Toto autem caelo errant, qui cum Prasutago Icenorum rege Arviragum confundunt; cùm ille, ùt in sequentibus dicetur, imperante Nerone obierit, hic ad Domitiani usque tempora perduraverit. Sed, ita pergit Tacitus.

Avito Didio Gallo in Britanniâ Legato, (qui tantùm parta a prioribus retinuit, paucis admodum castellis in ulteriora promotis, per quae fama aucti officii quaereretur,) successit Veranius; isque modicis excursibus Siluras populatus, Tacit. Ann. lib. 14. & in vitâ Agric. quin ultrà bellum pro ferret, morte intra annum prohibitus est; magna dum vixit severitatis fama, supremis testamenti verbis ambitionis manifestus; quippe multâ in Neronem adulatione addidit, subjecturum ei provinciam fuisse, si biennio proximo vixisset. Sed tum Paulinus Suetonius obtinebat Britannos, scientiâ militiae, & rumore populi, qui neminem sine aemulo sinit, Corbulonis concertator receptaeque Armeniae decus, aequare domitis perduellibus cupiens. Biennio ille prosperas res habuit, subactis nationibus firmatisque praesidiis. Igitur Monam insulam (nunc Angleseiam dictam) incolis validam, & receptaculum perfugarum aggredi parat, navisque fabricatur plano alveo, adversûs breve littus & incertum. Sic pedites; equites vado secuti, aut altiores inter undas, adnantes equis transmisere. Stabat pro littore diversa acies, densa armis virisque, interoursantibus faeminis; in modum furiarum, veste ferali, crinibus dejectis, facés praeferebant. Druidaeque circùm, preces diras sublatis ad caelum manibus fundentes, novitate aspectûs perculere milites, ut quasi haerentibus membris immobile corpus vulneribus praeberent. Dein, cohortationibus ducis, & se ipsi stimulantes ne muliebre & fanaticum agmen pavescerent, inferunt signa, sternuntque obvios, & igni suo involvunt. Praesidium posthàc impositum victis, excisique luci saevis superstitionibus sacri. Nam cruore captivo adolere aras & hominum fibris consulere fas habebant. Haec agenti Suetonio repentina defectio provinciae nuntiatur. Rex Icenorum Prasutagus, longâ opulentiâ clarus, Caesarem haeredem duasque filias scripserat, tali obsequio ratus regnum & domum suam procul injuriâ fore. Quod contra vertit. Adeò ut regnum per centuriones, domus per servos, velut capta vastarentur. Iam primùm uxor ejus Boadica verberibus affecta, & filiae stupro violatae sunt. Praecipui quique Icenorum, quasi cunctàm regionem muneri accepissent, avitis bonis exuuntur; & propinqui regis inter mancipia habebantur. Quâ contumeliâ & metu graviorum (quandò in formam provinciae cesserant) rapiunt arma • , commotis ad rebellationem Trinobantibus; & qui alii nondum servitio facti, refumere libertatem occultis conjurationibns pepigerant, acerrimo in veteranos odio. Quippe in coloniam Camalodunum recèns deducti, pellebant domibus, exturbabant agris, captivos, servos appellando; foventibus impotentiam veteranorum militibus, similitudine vitae, & spe ejusdam licentiae. Adhaec, templum Divo Claudio constitutum, quasi ara aeternae dominationis aspiciebatur; delectique sacerdotes, specie religionis, omnes fortunas effundebant. Remoto igitur absentiâ legati in Monâ insula metu, Tac. in vitâ Agric. Britanni agitare inter se mala servitutis, conferre injurias & interpretando accendere. Nihil profici patientiâ, nisi ut graviora tanquam ex facili tolerantibus imperentur. Singulos sibi olim reges fuisse, nunc binos imponi; e quibus legatus in sanguinem, procurator in bona saeviret. Aequè discordiam praepositorum, aequè concordiam subjectis exitiosam; alterius, manus, centuriones; alterius vim & contumelias miscere; nihil jam cupiditati nihil libidini exceptum. In praelio fortiorem esse qui spoliet; nunc ab ignavis plerumque & imbellibus eripi domos, abstrahi liberos, injungi delectus tanquam mori tantùm pro patriâ nescientibus. Quantum enim transisse militum; si sese Britanni numerent? sic Germanias excússisse jugum, & flumine non Oceano defendi; sibi patriam, conjuges, paren tes; illis avaritiam & luxuriam causas belli esse. Recessuros ut Divus Iulius recessisset modò virtutes Majorum suorum aemularentur; neve praelii unius aut alterius eventu pavescerent. Plus impetûs, majorem constantiam penes miseros esse; jam Britannorum etiam deos misereri, qui Romanum ducem absentem, qui relegatum in aliâ insulâ exercitum detinerent; jam ipsos, quod difficillimum fuerit, deliberare. Porro in ejusmodi consiliis periculosius esse deprehendi quàm audere. Catus certè Decianus Dion Procurator, Claudii remissionem cassare ac irritam facere, bonaque eorum omnia novae confiscationi subiicere molitus; & Seneca, philosophus sanè eximius sed faenerator iniquus, compilationibus iras accenderunt. His atque talibus invicem instincti, duce Boadicâ Prasutagi viduâ quae & ipsa generis regii erat, (neque enim sexum in imperiis discernebant,) Icenis & Trinobantibus sese adiungentes, sumpsere universi bellum; ac sparsos per castella milites consectantur, expugnantque praesidia; nec ullum in commotis saevitiae genus omisit ira & victoria. Haud Tacit. Ann lib. 14 arduum videbatur, excindere Coloniam nullis munimentis septam quod ducibus Romanis parùm provisum erat, dum ama nitati potiùs quàm usui consulitur. Inter quae nullâ palàm causâ delapsum Camaloduni simulacrum Victoriae, ac retrò conversum, quasi cederet venientibus. Et faeminae in furore turbatae, adesse exitium canebant. Externosque fremitus in curiâ eorum auditos, consonuisse ululatibus theatrum, visamque speciem in aestuario Tamesae subversae coloniae. Iam Oceanum cruento aspectu; dilabente aestu, humanorum corporum effigies relictas, ùt Britanni ad spem, ita veterani ad metum trahebant. Sed quia procul Suetonius aberat petivere a Cato Deciano procuratore auxilium. Ille haud ampliùs quàm ducentos sine justis armis misit, & inerat modica militum manus tutelâ templi freti. Et impedientibus qui occulti rebellionis conscii consilia turbabant, neque fossam aut vallum praeduxerunt, neque motis senibus & faeminis, juventus sola restitit; quasi mediâ pace incauti, multitudine Britannorum circumveniuntur. Et caetera quidem impetu direpta, aut incensa sunt. Templum in quo se miles conglobaverat, biduo obsessum, expugnatumque. Et victor Britannus Petilio Cereali legato legionis nonae in subsidium adventanti obvius fudit legionem & quod peditum interfecit. Cerealis cum equitibus evasit in castra, & munimentis defensus est. Quâ clade & odiis provinciae, quam avaritiâ in bellum egerat, trepidus procurator Catus in Galliam transiit. At Suctonius mirâ constantiâ medios inter hostes Londinum perrexit, cognomento quidem coloniae non insigne, sed copiâ negotiatorum & commeatuum maximè celebre. Ibi ambiguus an illam sedem bello deligeret, circumspectâ infrequentiâ militis, satisque magnis documentis temeritatem Petilii coercitam, unius oppidi damno servare universa statuit. Neque fletu & lacrymis auxilium ejus orantium flexùs est, quin daret profectionis signum & comitantes in partem agminis acciperet. Si quos imbellis sexus, aut fessa aetas, vel loci dulcedo attinuerat, a Britannis oppressi sunt; Eadem clades Verulamio fuit, quia Britanni omissis castellis praesidiisque militarium, quod uberrimum spoliant, & defendentibus intutum, Iaeti praedâ, & aliorum insignes petebant. Ad septuaginta millia civium Romanorum & sociorum (octoginta millia habet Dion Cassius) iis quae memoravi locis cecidisse constitit. Neque enim capere aut venundare, aliudve quod belli commercium, sed caedes, patibula, ignes, cruces, tanquam reddituri supplicium, ac praereptâ interim ultione, festinabant. • am Suetonio quarta decima legio cum vexillariis vicesimariis & e proximis auxiliares, decem fermè millia armatorum erant; cùm omittere cunctationem, & congredi acie parat. Deligitque locum arctis faucibus, & a tergo sylvâ clausum, satis cognito, nihil hostium nisi in fronte, & apertam planitiem esse sine metu insidiarum. Igitur legionarius frequens ordinibus, levi circùm armaturâ conglobatus, pro cornibus eques astitit. At Britannorum copiae passim per catervas & turmas exultabant, quanta non aliàs multitudo & animo adeò fero, ut conjuges quoque testes victoriae secum traherent, plaustrisque imponerent, quae super extremum ambitum campi posuerant. Boadica curru filias prae se vehens, ùt quamque nationem accesserat; Solitum quidem Britannis faeminarum ductu bellare testabatur; sed tunc non ùt tantis maioribus ortam regnum & opes, verùm ùt unam e vulgo, libertatem amissam, confectum verberibus corpus, contrectatam filiarum pudicitiam ulcisci. Eò provectas Romanorum cupidines, ut non corpora nec senectam quidem, aut virginitatem impollutam relinquant. Adesse tamen deos justae vindictae. Cecidisse legionem quae prelium ausa sit; caeteros castris occultari, aut fugam circumspicere. Ne strepitum quidem & clamorem tot millium nedum impetus & manus perlaturos. Si copias armatorum, si causas belli secum expenderent; vincendum illâ acie, vel cadendum esse. Id mulieri destinatum; viverent viri, & servirent. Talia ubi perorâsset, stans in excelsâ cespitum congerie, laxam induta stolam, & hastam manu Dion. gestans, derepentè leporem quem in sinu occuluerat missum facit, quem fausta ominatum alacres Britanni judicarunt. Inde Andate, quam ceu Victoriae Numen coluerunt Insulani, preces fundens, aliaque quaedam ad fortitudinem adhortamenta subjiciens, certamini se suosque accinxit. Sed nec Suetonius quidem in tanto discrimine silebat, qui quanquam confideret virtuti, Tacit. ann. lib. 14: tamen exhortationes & preces miscebat; ut spernerent sonores Britannorum, & inanes minas. Plus illic faeminarum quàm juventutis aspici. Imbelles, inermes, cessuros statim, ubi ferrum virtutemque vincentium, totièns fusi agnovissent. Etiam in multis legionibus, paucos esse qui praelia profligarent. Gloriae eorum accessurum, quòd modicâ manu, universi exercitûs famam adipiscerentur. Conferti tantùm, & pilis emissis, post umbonibus & gladiis stragem caedemque continuarent, praedae immemores. Partâ victoriâ, cuncta ipsis cessura. Is ardor verba ducis sequebatur, ita se ad intorquenda pila expediêrat vetus miles & multa praeliorum experientia, ut certus eventûs Suetonius, daret pugnae signum. Ac primùm legio gradu immota, & angustias loci pro munimento retinens, postquàm propiùs suggressus hostis certo jactu tela exhauserat, velut cuneo erupit. Idem auxiliarium impetus; & eques protentis hastis, perfringit quod obvium & validum erat. Caeteri terga praebuere, difficili effugio, quia circumjecta vehicula sepserant abitus. Et miles ne mulierum quidem neci temperabat. Confixaque telis etiam jumenta, corporum cumulum auxerant. Clara & antiquis Romanorum victoriis par eâ die laus parta. Quippe sunt qui paulo minus quàm octoginta millia Britannorum cecidisse tradant, militum quadringentis fermè interfectis, nec multo ampliùs vulneratis. Boadica vitam veneno finivit. Et Paenius Posthumus praefectus castrorum secundae legionis, cognitis quartadecimanorum vicesimanorumque prosperis rebus, quia pari gloriâ legionem suam fraudaverat, abnueratque contra ritum militiae jussa ducis, seipsum gladio transegit. Contractus deinde omnis exercitus, sub pellibus habitus est, ad reliqua belli perpetranda. Auxitque copias Caesar, missis è Germaniâ duorum legionariorum millibus, octo auxiliariorum cohortibus, ac mille equitibus; quorum adventu, nonani legionario milite suppleti sunt. Cohortes alaeque novis. Hybernaculis locatae, quodque nationum ambiguum aut adversum fuerat, igni atque ferro vastatur. Sed nihil aequè quàm fames affligebat serendis frugibus incuriosos, & omni aetate ad bellum versâ, dum Romanorum commeatus sibi destinant, gentesque praeferoces tardiùs ad pacem inclinant; quia Julius Classicianus successor Cato missus, Suetonio discors, bonum Romanorum publicum privatis simultatibus impediebat. Disperseratque, novum legatum opperiendum, sine hostili irâ, & superbiâ victoris clementer deditis consulturum.

Simul in urbem mandabat, nullum praelio finem expectarent, nisi succederetur Suetonio. Cujus adversa, pravitati ipsius, prospera ad fortunam reipublicae referebat. Igitur ad spectandum Britanniae statum missus est ex libertis Polycletus, magnâ Neronis spe, posse auctoritate ejus, non modò inter legatum procuratoremque concordiam gigni, sed & rebelles Britannorum animos pace componi. Nec defuit Polycletus, quo minùs ingenti agmine Italiae Galliaeque gravis, postquàm Oceanum transmiserat, militibus quoque Romanis terribilis incederet. Sed Britannis irrisui fuit, apud quos flagrante etiam tum libertate, nondum cognita libertorum potentia erat. Mirabanturque, quòd dux, & exercitus (tanti belli confector) servitiis obedirent. Cuncta tamen ad imperatorem in mollius relata. Detentusque rebus gerundis Suetonius, vir caetera egregius, sed arrogantèr in deditos, & ùt suae quòque injuriae ultor, duriùs consulens, quod post paucas naves in littore, remigiumque in iis amiserat, tanquam durante bello tradere exercitum Petronio Turpiliano, qui jam consulatu abierat, utpote exorabiliori, & delictis Britannorum novo, eòque paenitentibus mitiori, jubetur. Ille, compositis prioribus, nihil ultrà ausus, non invitato hoste, neque lacessitus honestum pacis nomen segni otio imposuit.

Caeterum in memorato praelio describendo abit aliquatenùs a Tacito Dion Cassius, partam que multo difficilius, Britannis haud ita instrenùe dimicantibus victoriam, eosque alterius praelii fortunam tentaturos narrat, ni mors Boadicae praepropera interpediisset. Et tenuisse quidem post infelicem pugnam arma plerosque ipse fatetur Tacitus, quos conscientia defectionis & proprius ex legato timor agitabat. Fuit Boadica Idem in vita Agric. juxta Dionem, staturâ grandi, aspectu torvo & austero, voce asperâ, comâ •• avâ ad coxendices demissâ; veste usa sinuatâ discolore cum magnâ torqui aureâ, cui superducta erat confibulata undique crassior palla Hanc Gildas leaenam dolosam nuncupat. Romae Nero hostis a Senatu judicatus suâ manu oppetiit, qui út Suetonius scribit, nullâ augendi propagandive imperii, neque voluntate neque spe motus unquam, ex Britanniâ exercitum deducere cogitavit; nec nisi verecundiâ, ne parentis gloriae obtrectare videretur, destitit. Ejus successor Galba a militibus occiditur. Immania deinde per imperium Romanum exarserunt bella inter •• honem & Vitellium, interque Vitellium & Vespasianum. Quibus Tacit. Hist. lib. 3. discordiis freti animos Britanni iterùm sustulere, auctore Venusio, qui super insitam ferociam, & Romani nominis odium, propriis in Cartismanduam reginam stimulis accendebatur. Cartismandua, ùt dictum est, Brigantibus imperitabat, pollens nobilitate; & auxerat potentiam, postquam capto per dolum rege Caractaco, instruxisse triumphum Claudii Caesaris videbatur. Inde opes & rerum secundarum luxus, mariti contemptio, dissidia domestica ac demum diuturna bella civilia. Illa maleficiis prioribus nondum satiata, spreto Venusio, armigerum ejus Velocatum in matrimonium regnum que accepit. Concussa statim flagitio domus. Pro marito, studia civitatis; pro adultero, libido reginae, & saevitia. Igitur Venusius, accitis auxiliis, simul ipsorum Brigantum defectione, in extremum discrimen Cartismanduam adduxit. Tum petita a Romanis praesidia. Et cohortes alaeque eorum, variis praeliis; exemere tamen periculo reginam. Regnum Venusio, Romanis bellum relictum. Interim Petronio Turpiliano in Britanniâ successerat Idem in vitâ Agric. Trebellius Maximus, qui segnior & nullis castrorum experimentis, comitate quâdum curandi provinciam tenuit. Didicere jam Britanni quoque ignoscere vitiis blandientibus. Et interventus civilium armorum praebuit justam segnitiae excusationem. Sed discordiâ laboratum, cum assuetus expeditionibus miles otio lasciviret. Trebellius fugâ ac latebris vitatâ exercitûs irâ, indecorus atque humilis, precario mox praefuit; velut pacti, milites licentiam, dux salutem. Haec seditio sine sanguine Idem Hist. lib. 1. stetit. Nihilominùs per avaritiam ac sordes contemptus exercitui invisusque extitit legatus. Accendebat odium ejus Roscius Caelius legatus vicesimae legionis olim discors, sed occasione civilium armorum atrocius proruperant. Trebellius seditionem & confusum ordinem disciplinae Caelio; spoliatas & inopes legiones Caelius Trebellio objectabat. Cùm interim faedis legatorum certaminibus, modestia exercitûs corrupta, eò discordiae ventum, ut auxiliarium quoque militum convitiis proturbatus, & aggregantibus se Caelio cohortibus alisque desertus Trebellius ad Titellium perfugerit. Quies provinciae, quanquam remoto consulari, mansit. Rexêre legati legionum pares jure, Caelius audendo Idem Hist. lib. 2. potentior. Vitellius e Britannico delectu octo millia sibi adjungit, neque tamen Trebellio provinciam reddit, sed in ejus locum Vectium Bolanum sufficit, qui quidem in bello inter Vitellium & Vespasianum, nunquam satis quietâ insulâ, Idem in vi • â Agric. ambiguus cunctabatur, neque interea Britanniam disciplinâ agitavit; mira itaque militum inertia erga hostes, similis petulantia castrorum; nisi quòd innocens Bolanus, & nullis delictis invisus charitatem paraverat loco auctoritatis. Sed ubi cum caetero orbe Vespasianus & Britanniam recuperavit, magni duces, egregii exercitus, minuta Britannorum spes; & terrorem statim intulit Petilius Cerealis, Brigantum civitatem, quae numerosissima provinciae totius perhibebatur, aggressus. Multa praelia, & aliquando non incruenta; magnamque Brigantum partem aut victoriâ amplexus, aut bello. Et cum Cerealis quidem alterius successoris curam famamque obruisset, sustinuit quoque molem Iulius Frontinus vir magnus quantum licebat, validamque & pugnacem Silurum gentem armis subegit; super virtutem hostium, locorum quoque difficultates eluctatus. Hunc Britanniae statum, has bellorum vices mediâ aestate transgressus Cnaeus Iulius Agricola invenit, cùm & milites velùt omisiâ expeditione ad securitatem & Insulani ad occasionem verterentur. Hic ille iampridem sub Suetonio Bolano ac Cereali, magnâ virtùtis ac modestiae famâ meruerat. Gesta illius in Britannis peculiari quem de ejus vitâ accurâtissime composuit libro, sic enarrat ipsius gener Cornelius Tacitus.

Ordovicum civitas haud multo ante adventum ejus, alam in finibus suis agentem, propè universam obtriverat; eoque initio erecta provincia, ùt quibus bellum volentibus erat, probare exemplum aut recentis legati animum opperiri. Tum Agricola quanquam transacta aestas, sparsi per provinciam numeri, praesumpta apud militem illius anni quies, tarda & contraria bellum inchoaturo, & plerisque custodiri suspecta potiùs videbatur, ire obviam discrimini statuit; contractisque legionum vexillis, & modicâ auxiliorum manu, quia in aequum degredi Ordovices non audebant, ipse ante agmen, qùo caeteris par animus simili periculo esset, erexit aciem, caesâque prope universâ gente, non ignarus instandum famae, ac prout prima cessissent fore universa; Monam insulam cujus possessione revocatum Paulinum rebellione totius Britanniae supra memoravi, redigere in potestatem animo intendit. Sed ùt in dubiis consiliis naves deerant, ratio & constantia ducis transvexit; depositis omnibus sarcinis, lectissimos auxiliarium, quibus nota vada, & patrius nandi usus, quo simul seque & arma & equos regunt, i • a repentè immisit, ut obstupefacti hostes, qui classem, qui naves, qui mare expectabant, nihil arduum aut invictum crediderint sic ad bellum venientibus. Ita petitâ pace, ac deditâ insula, clarus ac magnus haberi Agricola; quippe cui ingredienti provinciam, quod tempus alii per ostentationem aut officiorum ambitum transigunt, labor & periculum placuisset. Nec Agricola prosperitate rerum in vanitatem usus, expeditionem aut victoriam vocabat, victos continuisse, ne laureatis quidem gesta prosecutus est. Sed ipsâ dissimulatione famae famam auxit, aestimantibus quantâ futuri spe tam magna tacuisset.

Caeterùm animorum Provinciae prudens, simulque doctus per aliena experimenta, parùm prosici armis si injuriae sequerentur; causas bellorum statuit excindere. A se suisque orsus, primam domum suam coercuit; quod plerisque haud minus arduum est, quàm provinciam regere; nihil per libertos servosque publicae rei; non studiis privatis, nec ex commendatione aut precibus centurionum milites ascire, sed optimum quemque fidelissimum putare; omnia scire, non omnia exequi; parvis peccatis veniam, magnis severitatem commodare; nec poenâ semper, sed saepiùs poenitentiâ contentus esse; officiis & administrationibus potiùs non peccaturos, quàm damnare cùm peccâssent. Frumenti & tributorum auctionem aequalitate munerum mollire, circumcisis quae in quaestum reperta, ipso tributo graviùs tolerabantur. Namque per ludibrium assidere clausis horreis, & emere ultrò frumenta, ac vendere pretio cogebantur. Divortia itinerum & longinquitas regionum indicebatur, ut civitates à proximis Hybernis in remota & avia deferrent, donec, quod omnibus in promptu erat, paucis lucrosum fieret. Haec primo statim anno comprimendo, egregiam famam paci circumdedit; quae vel incuriâ vel tolerantiâ priorum, haud minùs quàm bellum timebatur. Sed ubi aestus advenit contracto exercitu, militum in agmine laudare modestiam, disjectos coercere; loca castris ipse capere, aestuaria ac sylvas ipse praetentare; & interim apud hostes quietum pati, quò minus subitis excursibus popularetur. Atque ubi satis terruerat, parcendo rursus irritamenta pacis ostentare. Quibus rebus multae civitates quae in illum diem ex aequo egerant, datis obsidibus iram posuere, & praesidiis castellisque circumdatae, tantâ ratione curâque, ut nulla antè Britanniae nova pars illacessita transierit. Sequens hyems saluberrimis consiliis absumpta. Namque ut homines dispersi ac rudes, eòque bello faciles, quieti & otio per voluptates assuescerent; hortari privatim, adjuvare publicè, ut templa, fora, domus extruerent, laudando promptos, & castigando segnes. Ita honoris aemulatio, pro necessitate erat. Jam verò principum filios liberalibus artibus erudire, & ingenia Britannorum studiis Gallorum anteferre, ut qui modò linguam Romanam abnuebant, eloquentiam concupiscerent. Inde etiam habitus Romanorum honor, & frequens toga. Paulatimque discessum ad delinimenta vitiorum, porticus, & balnea, & conviviorum elegantiam. Idque apud imperitos humanitas vocabatur, cum pars servitctis esset. Tertius expeditionum annus novas gentes aperuit, vastatis us que ad Taum aestuario nomen est) nationibus. Quâ formidine territi hostes, quanquam conflictatum saevis tempestatibus exercitum, lacessere non ausi. Ponendisque insuper castellis spatium fuit. Adnotabant periti, non alium ducem opportunitates locorum sapientiùs legisse, nullum ab Agricolâ positum castellum aut vi hostium expugnatum, aut pactione ac fugâ desertum. Crebrae eruptiones. Nam adversus moras obsidionis, annuis copiis firmabantur. Ita intrepida ibi hyems, & sibi quisque praesidio, irritis hostibus, eòque desperantibus, quia soliti plerumque damna aestatis hybernis eventibus pensare, tum aestate atque hyeme juxta pellebantur. Nec Agricola unquam per alios gesta avidus intercepit, seu centurio, seu praefectus, incorruptum facti testem habebat. Apud quosdam acerbior in conviciis narrabatur, ùt bonis comis, ita adversùs malos injucundus. Caeterùm ex iracundiâ nihil supererat. Secretum & silentium ejus non timeres. Honestius putabat offendere, quàm odisse. Propter haec, ùt Dion scribit, Titus Vespasianus, sub cujus auspiciis & imperio gesta sunt, decimumquintùm Imperator acclamatus est a quo Agricola triumphales honores accepit. Quarta aestas, imperante Domitiano, obtinendis quae percurrerat insumpta. Ac si virtûs exercituum & Romani nominis gloria pateretur, inventus in ipsâ Britanniâ terminus. Nam Glotta & Bodotria diversi maris aestu per immensum revecti, angusto terrarum spatio dirimuntur. Quod tum praesidiis firmabatur; atque omnis propior sinus tenebatur, summotis velùt in aliam insulam hostibus. Quinto expeditionum anno nave primâ transgressus, ignotas ad id tempus gentes crebris simul ac prosperis praeliis domuit; eamque partem Britanniae quae Hiberniam aspicit, copiis instruxit, in spem magis quàm ob formidinem. Siquidem Hibernia medio inter Britanniam atque Hispaniam sita, & Gallico quoque mari opportuna, valentissimam imperii partem magnis invicem usibus miscuerit. Spatium ejus si Britanniae comparetur angustius, Mediterranei maris insulas superat. Solum caelumque & ingenia cultusque hominum haud multum a Britanniâ differunt. Meliùs aditùs portusque per commercia & negotiatores cogniti. Agricola expulsum seditione domesticâ unum ex regulis gentis exceperat. Saepe ex eo audivit Tacitus legione unâ & modicis auxiliis debellari obtinerique, Hiberniam posse. Idque etiam adversus Britanniam profuturum, si Romana ubique arma, & velut e conspectu libertas tolleretur. Caeterùm aestate quâ sextum officii annum inchoabat, amplas civitates trans Bodotriam sitas, quia motus universarum ultrà gentium, & infesta hostili exercitu itinera timebantur, prius classe exploravit; quae ab Agricolâ primùm assumpta in partem virium, sequebatur egregiâ specie, cùm simul terrâ simul mari bellum impelleretur; ac saepe iisdem castris pedes equesque & nauticus miles mixti copiis & laetitiâ, sua quisque facta, suos casus attollerent; ac modo sylvarum & montium profunda, modò tempestatum ac fluctuum adversa, hinc terra & hostis, hinc victus Oceanus militari jactantiâ compararentur. Britannos quoque, ùt ex captivis audiebatur, visa classis obstupefaciebat, tanquam aperto maris sui secreto ultimum victis perfugium clauderetur. Ad manus & arma conversi Caledoniam incolentes populi, paratu magno, majore famâ, uti mos est de ignotis, oppugnâsse ultrò, castella adorti, metum ùt provocantes addiderant; regrediendumque citra Bodotriam; & excedendum potiùs, quàm pellerentur, specie prudentium ignavi admonebant. Cum interim cognoscit, hostes pluribus agminibus irrupturos. Ac ne superante numero, & peritiâ locorum circumiretur, diviso & ipse in tres partes exercitu incessit. Quod ubi cognitum hosti, mutato repentè consilio, universi nonam legionem ùt maximè invalidam, nocte aggressi inter somnum ac trepidationem caesis vigilibus irrupere. Iamque in ipsis castris pugnabant, cùm Agricola iter hostium ab exploratoribus edoctus, & vestigiis insecutus, velocissimos equitum peditumque assultare tergis pugnantium jubet, mox ab universis adjici clamorem. Et propinquâ luce fulsere signa. Ita ancipiti malo territi Britanni; & Romanis redit animus, ac securi pro salute, de gloriâ certabant. Ultrò quinetiam irrupere. Et fuit atrox in ipsis portarum angustiis praelium, donec pulsi hostes, utroque exercitu certante, his ut tulisse opem, illis ne eguisse auxilio viderentur. Quod nisi paludes & sylvae fugientes texissent, debellatum illâ victoriâ foret. Cujus constantia ac fama ferox exercitus, nihil virtuti suae invium; penetrandam Celedoniam, inveniendumque Britanniae terminum continuo praeliorum cursu fremebant. Atque illi modò cauti ac sapientes, prompti post eventum ac magniloqui erant. Iniquissima haec bellorum conditio est, prospera omnes sibi vindicant, adversa uni imputantur. At Britanni non virtute sed occasione & arte ducis rati, nihil ex arrogantiâ remittere, quo minus juventutem armarent, conjuges ac liberos in loca tuta transferrent, caetibus ac sacrificiis conspirationem civitatum sancirent.

At que it irritatis utrin que animis discessum. Eâdem aestate cohors Usipiorum per Germanias conscripta, in Britanniam transmissa, magnum ac memorabile facinus ausa est. Occiso centurione ac militibus, qui ad tradendam disciplinam immixti manipulis exemplum & rectores habebantur, tres liburnicas adactis per vim gubernatoribus ascendere & uno remigante, suspectis duobus eòque interfectis, nondum vulgato rumote ùt miraculum provehebantur. Mox hàc at que illa rapti, & cum pleris que Britannorum sua defensantium praelio congressi, ac saepe victores, aliquando pulsi, eò ad extremum inopiae venere, ut infirmissimos suorum, mox sorte ductos vescerentur. At que ita circumvecti Britanniam, amissis per inscitiam regendi navibus, pro praedonibus habiti primùm à Suevis, mox à Frisiis intercepti sunt. Ac fuere quos per commercia venumdatos, & in Romanam usque ripam mutatione ementium adductos, indicium tanti casûs illustravit. Initio aestatis Agricola domestico vulnere ictus, anno antè natum filium amisit. Quem casum neque ut pleri que fortium virorum ambitiosè, neque per lamenta rursus ac moerorem muliebriter tulit. Et in luctu, bellum inter remedia erat. Igitur praemissâ classe quae pluribus locis praedata, magnum & incertum terrorem faceret, expedito exercitu, cui ex Britannis fortissimos & longâ pace exploratos addiderat, ad Montem Grampium pervenit, quem jam hostes insederant. Nam Britanni nihil fracti pugnae prioris eventu, & ultionem aut servitium expectantes, tandem que docti commune periculum concordiâ propulsandum, legationibus & foederibus omnium civitatum vires exciverant. Jamque super triginta millia armatorum aspiciebantur, & adhuc afflueb at omnis juventus, & quibus cruda ac viridis senectus, clari bello, ac sua quis que decora gestantes; cum inter plures duces virtute & genere praestans, nomine Galgacus, apud contractam multitudinem praelium poscentem, in hunc modum locutus fertur.

Quotièns causas belli & necessitatem nostram intueor, magnus mihi animus est, hodiernum diem consensumque vestrum, initium libertatis totius Britanniae fore. Nam & universi servitutis expertes, & nullae ultra terrae, ac ne mare quidem securum imminente nobis classe Romanâ. Ita praelium atque arma, quae fortibus honesta, eadem etiam ignavis tutissima sunt. Priores pugnae, quibus adversùs Romanos variâ fortunâ certatum est, spem ac subsidium in nostris manibus habebabant; quia nobilissimi totius Britanniae eòque in ipsis penetralibus siti, nec servientium littora aspicientes, oculos quoque à contactu dominationis inviolatos habebamus. Nos terrarum ac libertatis extremos, recessus ipse ac sinus famae in hunc diem defendit. Nunc terminus Britanniae patet. Atque omne ignotum, pro magnifico est. Sed nulla jam ultrà gens, nihil nisi fluctus & saxa; & interiores Romani. Quorum superbiam frustra per obsequium & modestiam effugeris. Raptores orbis, postquam cuncta vastantibus defuerunt terrae, & mare scrutantur; si Iocuples hostis est, avari; si pauper, ambitiosi. Quos non Oriens, non Occidens satiaverit. Soli omnium, opes atque inopiam pari affectu concupiscunt. Auferre, trucidare, rapere falsis nominibus imperium; atque ubi solitudinem faciunt, pacem appellant. Liberos cuique ac propinquos suos natura charissimos esse voluit; hi per delectus alibi servituti auferuntur. Conjuges sororesque etsi hostilem libidinem effugiant, nomine amicorum atque hospitum polluuntur. Bona fortunasque in tributum egerunt; in annonam, frumentum. Corpora ipsa ac manus, sylvis ac paludibus emuniendis, verbera inter ac contumelias conterunt. Nata servituti mancipia semel veneunt, atque ultrò à dominis aluntur; Britannia servitutem suam quotidiè emit, quotidiè pascit. Ac sicut in familiâ recentissimus quisque servorum & conservis ludibrio est; sic in hoc orbis terrarum vetere famulatu, novi nos & viles in excidium petimur. Neque enim arva nobis, aut metalla, aut portus sunt, quibus exercendis reservemur. Virtus porro ac ferocia subditorum, ingrata imperantibus. Et longinquitas ac secretum ipsum, quo tutius, eo suspectius, ita sublatâ spe veniae, tandem sumite animum tam quibus salus, quàm quibus gloria charissima est. Brigantes (rectiùs Trinobantes) faeminâ duce, exurere coloniam, expugnare castra; ac nisi felicitas in socordiam verterat, exuere jugum potuere; nos integri & indomiti, & libertatem non in praesentia laturi, primo statim congressu non ostendemus quos sibi viros Caledonia seposuerit? An eandem Romanis in bello virtutem, • quam in pace lasciviam adessè creditis? Nostris illi dissensionibus ac discordiis clari, vitia hostium in gloriam exercitûs sui vertunt; quem contractum ex diversissimis gentibus, ùt secundae res tenent, ita adversae dissolvent. Nisi si Gallos, & Germanos; & (pudet dictu) Britannorum, plerosque dominationi alienae sanguinem commodantes, diutius tamen hostes quàm servos, fide & affectu teneri putatis; metus & terror est, infirma vincula charitatis, quae ubi removeris, qui timere desierint, odisse incipient. Omnia victoriae incitamenta pro nobis sunt; nullae Romanos conjuges accendunt; nulli parentes fugam exprobraturi sunt; aut nulla plerisque patria, aut alia est; paucos numeros circum trepidos ignorantia, caelum ipsum ac mare & sylvas, ignota omnia circumspectantes, clausos quodammodo ac vinctos dii nobis tradiderunt. Ne terreat vanus aspectus, & auri fulgor atque argenti, quod neque tegit neque vulnerat. In ipsâ hostium acie inveniemus nostras manus. Agnoscent Britanni suam causam, recordabuntur Galli priorem libertatem. Deserent illos caeteri Germani, tanquam nuper Usipii reliquerunt. Nec quidquam ultrà formidinis, vacua castella, senum coloniae, inter malè parentes & injustè imperantes, aegra municipia & discordantia. Hic dux, hic exercitus. Ibi tributa & metalla, & caeterae servientium paenae; quas in aeternum proferre, aut statim ulcisci, in hoc campo est. Proinde ituri in aciem & majores vestros & posteros cogitate. Excepere orationem alacres & barbari moris cantu & fremitu clamoribusque dissonis. Jamque agmina, & armorum fulgores, audentissimi cujusque procursu; simul instruebantur acies. Cùm Agricola quanquam laetum & vix monitis coercitum militem adhuc ratus, ita disseruit. Octavus annus est, Commilitones, ex quo virtute & auspiciis imperii Romani, fide atque operâ vestrâ Brittanniam vicistis. Tot expeditionibus, tot praeliis, seu fortitudine adversus hostes, seu patientiâ ac labore paene adversus ipsam rerum naturam opus fuit; neque me militum, neque vos ducis paenituit. Ergo egressi, ego veterum legatorum, vos priorum exercituum terminos, finem Britanniae non famâ nec rumore, sed castris & armis tenemus. Inventa Britannia, & subacta. Equidem in agmine, cùm vos paludes montesve & flumina fatigarent, fortissimi cujusque vocem audiebam. Quando dabitur hostis, quando acies; Veniunt a latebris suis extrusi. Et vota virtusque in aperto, omniaque prona victoribus, eademque victis adversa. Nam ùt superâsse tantum itineris, sylvas evasisse, transisse aestuaria, pulchrum ac decorum in frontem; ita fugientibus periculosissima, quae hodiè prosperrima sunt. Neque enim nobis aut locorum eadem notitia, aut commeatuum eadem abundantia; sed manus & arma, & in his omnia. Quod ad me attinet, jampridem mihi decretum est, neque exercitûs neque ducis terga tuta esse. Proinde & honesta mors turpi vitâ potior, & incolumitas ac decus eodem loco sita sunt. Nec inglorium fuerit, in ipso terrarum ac naturae fine cecidisse. Si novae gentes atque ignota acies constitisset; aliorum exercituum exemplis vos hortarer. Nunc vestra decora recensete, vestros oculos interrogate.

Ii sunt quos proximo anno, unam legionem furto noctis aggressos clamore debellâstis; ii caeterorum Britannorum fugacissimi, ideo que tam diu superstites. Quomodo sylvas saltus que penetrantibus, fortissimum quodque animal robore, pavida & inertia ipso agminis sono pelluntur, sic acerrimi Britannorum jampridem ceciderunt; reliquus est numerus ignavorum, & metuentium. Quos quòd tandem invenistis, non restiterunt, sed deprehensi sunt novissimi, ideò extremo metu corpora defixere in his vestigiis, in quibus pulchram & spectabilem victoriam ederetis. Transigite cum expeditionibus, imponite quinquaginta annis magnum diem, approbate reipublicae, nunquam exercitui imputari potuisse, aut moras belli, aut causas rebellandi. Et alloquente adhuc Agricolâ militum ardor eminebat, & finem orationis ingens alacritas consecuta est, statimque ad arma discursum. Instinctos ruentesque ita disposuit, ut peditum auxilia quae octo millia erant, mediam aciem firmarent; equitum tria millia, cornibus affunderentur. Legiones pro vallo stetere, ingens victoriae decus citra Romanum sanguinem bellanti, & auxilium si pellerentur. Britannorum acies in speciem simul ac terrorem editioribus locis constiterant; ita ut primum agmen aequo, caeteri per acclive jugum connexi velùt insurgerent; media campi covinarius & eques strepitu ac discursu complebat. Tum Agricola superante hostium multitudine, veritus, ne simul in frontem, simul & latera suorum pugnaretur, diductis ordinibus, quanquam porrectior acies futura erat, & arcessendas plerique legiones admonebant, promptior in spem, & firmus adversis, dimisso equo, pedes ante vexilla constitit. Ac primo congressu eminus certabatur, Simul constantiâ, arte Britanni, ingentibus gladiis & brevibus cet ris, missilia Romanorum vitare, vel excutere, atque ipsi magnam vim telorum superfundere; donec Agricola tres Batavorum cohortes ac Tungrorum duas cohortatus est, ut rem ad mucrones ac manus adducerent. Quod & ipsis vetustate militiae exercitatum, & hostibus inhabile parva scu • a & enormes gladios gerentibus. Nam Britannorum gladii sine mucrone complexum armorum, & in aperto pugnam non tolerabant. Igitur ùt Batavi miscere ictus, ferire umbonibus, ora fa dare, & tractis qui in aequo obstiterant, erigere in colles aciem caepere; caeterae cohortes aemulatione & impetu commistae proximos quosque caedere. Ac plerique semineces aut integri festinatione victoriae relinquebantur. Interim eqitum turmae fugêre, covinarii peditum se praelio miscuere; & quanquam recentem terrorem intulerant, densis tamen hostium agminibus & inaequalibus locis haerebant; minimèque equestris ea pugnae facies erat, cùm in gradu stantes simul equorum corporibus impellerentur. Ac saepe vagi currus. Exterriti sine rectoribus equi, ùt quemque formido tulerat, transversos, aut obvios incursabant Et Britanni qui adhuc pugnae expertes summa collium insederant, & paucitatem Romanorum vacui spernebant, degredi paulatim & circumire terga vincentium caeperant; ni idipsum veritus Agricola, quatuor equitum alas ad subita belli recentas, venlentibus opposuisset, quantoque ferociùs accurrerant tanto acriùs pulsos in fugam disiecisset. Ita consilium Britannorum in ipsos versum. Transvectaeque praecepto ducis à fronte pugnantium alae, aversam hostium aciem invasere. Tum vero patentibus locis grande & atrox spectaculum, sequi, vulnerare, capere, atque eosdem oblatis aliis trucidare. Jam hostium, prout cuique ingenium erat, catervae armatorum paucioribus terga praestare, quidam inermes ultro ruere, ac se morti offerre. Passim arma & corpora, & laceri artus, & cruenta humus; & aliquando victis •• a virtusque.

Postquam sylvis appropinquârunt, colle 〈…〉 mos sequentium in cautos & locorum ignaros circumveniebant. Quòd ni frequens ubique Agricola, validas & expeditas cohortes indaginis modo, & sicuti arctiora erant, partem equitum dimissis equis, simul rariores sylvas equitem persultare jussisset, acceptum aliquod vulnus per nimiam fiduciam foret. Caeterùm ubi compositos firmis ordinibus sequi rursus videre, in fugam versi, non agminibus ùt priùs, nec aliùs alium respectantes, rari, & vitabundi invicem, longinqua atque avia petiere. Finis sequendi nox & satietas fuit. Caesa Britannorum ad decem millia; Romanorum trecenti quadraginta cecidere, in quîs Aulus Atticus praefectus cohortis, juvenili ardore & ferociâ equi hostibus illatus. Et nox quidem gaudio praed âque laeta victoribus; Britanni palantes mixtoque virorum mulierumque ploratu, trahere vulneratos, vocare integros, deserere domos, ac per iram ultro incendere; eligere latebras, & statim relinquere, miscere invicem consilia aliqua, dein sperare; aliquando frangi aspectu pignorum suorum, saepius concitari. Satisque constabat, saevisse quosdam in conjuges ac liberos, tanquam misererentur. Proximus dies faciem victoriae latiùs aperuit. Vastum ubique silentium, secreti colles, fumantia procul tecta, nemo exploratoribus obvius. Quibus in omnem partem dimissis, ubi incerta fugae vestigia, neque usquam conglobari hostes compertum, & exactâ jam aestate spargi bellum nequibat; in sines Horestorum exercitum deducit. Ibi acceptis obsidibus, praefecto classis circumvehi Briianniam praecepit. Datae ad id vires, & praecesserat terror. Ipse peditem atque equites lento itinere, quò novarum gentium animi ipsâ transitûs morâ terrerentur, in hybernis locavit. Et simul classis secundâ tempestate ac famâ T • utulensem (rectiùs Rhutupensem) portum tenuit, unde proximo latere Britanniae lecto omni redierat. Hunc rerum cursum quanquam nullâ verborum jactantiâ, epistolis Agricolae auctum, ùt Domitiano moris erat, fronte laetus, pectore anxius excepit. Inerat conscientia, derisui fuisse nuper falsum è Germania triumphum, emptis per commercia, quorum habitus & crines in captivorum speciem formarentur; at nunc veram magnamque victoriam, tot millibus hostium caesis, ingenti famâ celebrari. Id sibi maximè formidolosum, privati hominis nomen supra Principis attolli; frustra studia fori, & civilium artium decus in silentium acta, si militarem gloriam altiùs occuparet; & caetera utcunque facilius dissimulari, ducis boni imperatoriam virturem esse. Talibus curis exercitus, quodque saevae cogitationis indicium erat, secreto suo satiatus, optimum in praesentia statuit reponere odium, donec impetus famae & favor exercitûs languesceret. Nam etiam tum Agricola Britanniâm obtinebat. Igitur triumphalia ornamenta & illustris statuae honorem, & quiquid pro triumpho datur, multo verborum honore cumulata, decerni in Senatu jubet; addique insuper opinionem, Syriam provinciam Agricolae destinari, vacuam tum morte Atilii Rusi consularis, & majoribus reservatam. Credidere plerique libertum ex secretioribus ministeriis missum ad Agricolam, codicillos quibus ei Syria dabatur tulisse, cum praecepto, ut si in Britanniâ foret, traderentur; eum que libertum in ipso freto Oceani obvium Agricolae, ne appellato quidem eo, ad Domitianum remeâsse, Sive verum istud, sive ex 86 ingenio Principis fictum ac compositum est. Tradiderat interim Agricola successori suo provinciam quietam tutamque. Ac ne notabilis celebritate & frequentiâ occurrentium introitus esset, vitato amicorum officio, noctu in urbem, noctu in Palatium, ita ùt praeceptum erat, venit, exceptusque brevi osculo & nullo sermone, turbae servientium immixtus est. Posteaque, ùt constans erat rumor, ab invido ac maligno imperatore, veneno interceptusperiit. Idem quoque Domitianus Salustium Lucullum Britanniae, Sal • in Doit post Agricolam, legatum interemit, quod lanceas novae formae appellari Luculleas passus esset. Sed nec silentio praetereundum est, quòd sub Agricolâ oram Britannici maris tunc primum Romana Tacit. in vit • Agric. classis circumvecta, insulam esse Britanniam affirmavit, ac simul incognitas ad id tempus insulas, quas Orcadas vocant, invenit, domuitque. Dispecta est & Thule, quam eatenus nix, & hyems abdebat. Quod & Juvenalis poeta Tacito Juven. sat. 2. coaetaneus his versibus confirmat.

Post Agricolae discessum Caledonii vires animosque recollegerunt; regemque Arviragum in Romanos rursùs insurrexisse, ex illis Fabricii Veientonis Domitiano Idem. Sat. 4. adulanti verbis nonnulli colligunt;

de ipso autem Domitiano, —Quem calvum dixit sua Roma Neronem ita in eâdem satyrâ antea cecinerat poeta; Cum jam semianimem laceraret Flavius orbem, Ultimus, & calvo serviret Roma Neroni. Unde ad illiusce imperatoris usque tempora superstitem fuisse atque etiam claruisse heroem hunc Britannicum constat. Turbatas quoque graviter circa haec tempora fuisse res in Britanniâ, Tacitus in primi historiarum libri praefatione, his verbis innuit, [Perdomita Britannia, & statim amissa.] Circa ultima Domitiani tempora decessisse videtur rex Arviragus, cui filius successit Marius, Britannis Meurig dictus. Sub Trajano, rebellantes Britanni, iterum subacti sunt; quo tempore Rodericus Galfr. lib. 1. Cap. 26. Pictorum rex, qui Vespasiano imperante appulerat, Caledoniis suppetias tulit, quem à Mario rege victum & occisum fuisse Britannica prodit historia. Quanquam verò, inquit reverendissimus Usserius, Usser. de Brit. Eccl. prim. Cap. 15. in multis, Britannicae historiae fidem vacillare haud nesciam; non omnino tamen videtur contemnendum quod de titulo, Marianae victoriae indice, testimonium adjungitur. Nam & ante historiam illam à Galfrido è Britannico sermone versam, auctor longè gravior, Guilielmus Malmesburiensis (in prologo libri tertii de gestis Pontificum) illius hunc in modum meminit. Est in Luguballiâ civitate (Carleolo vulgo dictâ) triclinium lapideum fornicibus concameratum, quod nullâ unquam tempestatum contumeliâ, quinetiam nec appositis ex industriâ lignis & succensis, valuit labefactari. Cumberland vocatur regio, & Cumbri vocantur homines, scripturaque legitur in fronte triclinii; Camd. in Brit. Marii Victoriae. Licèt, Marti Victori, in nonnullis exemplaribus concipi, accepisse se notet Camdenus; sed planè contra Malmesburiensis mentem; qui statim subjicit. Quod quid sit haesito; nisi fortè pars Cimbrorum olim his locis insederit, cùm fuissent à Mario Italia pulsi. De quo Ranulphus in Polychronico. Polychron. lib. 4. Cap 9. Hic fuit Willelmus Malmesburiensis deceptus, putans hunc lapidis titulum ad Marium Consulem Romanum pertinere; nec mirum; cùm ipse Britannicum librum non legisset, ubi de Mario rege continetur. In Vestmariae (sive Vestmorlandiae) saxeto, quod Stanmoria, hoc est, ericetum lapidosum dicitur, commissum fuisse hoc praelium Eulogii Author scripsit; qui Marium Westmarium; & Rodericum Rothingerum appellat. Post Salustium Lucullum Dion Cnaeus Trebellius Britanniam rexit; & post illum, Julius Severus sub Adriano; quo ad comprimendos rebellium Judaeorum motus revocato, cùm Britanni teneri sub Romanâ ditione non poterant, Adrianus ipse Britanniam petiit Aelius Spart. in vitâ Adriani. in quâ multa correxit, murumque per octoginta millia passuum, (inter Tinae & Escae fluminum ostia) primus duxit, qui populos aquilonares Romanosque, divideret, stipitibus magnis in modum 122 muralis sepis funditùs iactis atque connexis; compositisque in insulâ rebus Romam reversus, numismata cum hâc inscriptione signavit, [Restitutor Britanniae.] Inde sub eodem imperatore, ùt ex aliâ antiquâ inscriptione liquet, Britanniae legatus fuit Priscus Licinus qui etiam adversùs Judaeos militavit. Anno centesimo vicesimo quinto defunctus est Marius rex Britannicus, cui successit filius Coelus. Sub Antonino Pio a quo toti Romano 125 Pausan. in Arcad. in Jul. Capitol. in vitâ Anton. Pii. orbi data civitas, Brigantes inito cum gentibus Borealibus faedere, Genuniam grassando incursârunt; (quam rectiùs Genuthiam scribi debere, eandemque esse provinciam, quae Cambrobritannis Guinethia, Anglis Vallia Septentrionalis dicitur, Camdenus censet.) Sed imperator eos per Lollium Urbicum legatum vicit, & Brigantes amplâ territorii parte multavit, aliumque murum (scilicèt alium ab 144 eo quem Adrianus prius duxerat,) cespititium, submotis Caledoniis inter Glottae Digest. l. 39. & Bodotriae a stuaria posuit, quod angustum terrarum spatium anteà praesidiis firmârat Agricola. Hoc quoque tempore, Seius Saturninus classis Britannicae fuit archigubernus. Commoventes se iterùm Britannos, missus ab Antonino 162 Philosopho Calpurnius Agricola legatus pari felicitate compescuit. Anno centesimo sexagesimo quinto Coelus ubi annos quadraginta regnâsset moritus, relicto filio Lucio, qui Lhes Britannis suis appellatur. 165 cognomine Lever Maur, hoc est, Splendor magnus, quòd regum primus fidem Christianam amplexus est, quae tamen in isthâc insulâ iam pridem a permultis suscepta fuerat.

Inter summum Tiberii imperatoris tempus, & Romanorum cladem a Suetonio Paulino vindicatam, Britanniae, Deo Optimo Maximo clementèr indulgente, Religio Christiana invecta est; Ut Gildas scriptor probatissimus, illud temporis intervallum • ild. in Epist. percurrens, his verbis testatur. Interea glaciali frigore rigenti insulae, & velut longiore terrarum secessu soli visibili non proximae, verus ille non de firmamento solùm temporali, sed de summâ etiam caelorum arce tempora cuncta excedente, universo orbi praefulgidum sui coruscum ostendens, tempore (ùt scimus) summo Tiberii Caesaris, quo absque ullo impedimento ejus propagabatur religio, comminatâ senatu nolente a Principe morte delatoribus militum ejusdem) radios suos primùm indulget (id est) sua praecepta Christus. Quae licet ab incolis tepidè suscepta sunt, apud quosdam tamen integrè, & alios minùs, usque ad Persecutionem Diocletiani tyrani novennem; in quâ subversae per totum mundum sunt ecclesiae, & cunctae Sacrae Scripturae, quae inveniri potuerunt in plateis exustae, & electi sacerdotes gregis domini cum innocentibus ovibus trucidati; ita ut ne vestigium, (si fieri potuisset in nonnullis provinciae locis Chistianae religionis appareret, permansere. Quod isthic de Caesare mortem accusatoribus Christianorum comminante Tertull. apol. Cap. 5. & Euseb. in Chron. narratur, Tertullianus etiam & Eusebius ante Gildam prodidere, illud insuper adjicientes, detulisse cum ad Senatum cum praerogativâ suffragii sui, de Christi cultu inter caetera sacra recipiendo, sed id, patribus abnuentibus, frustra fuisse. Idem Eusebius libro tertio Evangelicae Demonstrationis disertè affirmat, Ipsorum Apostolorum aliquos 〈 in non-Latin alphabet 〉 trans oceanum accessisse ad insulas quae Britannicae vocantur. Et Tertull. lib. adv. Jud. cap. 7. Theodor. 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Hugo in epist. ad, Maur archiep. Bracar. Dempst. hist. eccl. Scot. lib 2. num. 159. Tertullianus, Britannorum inaccessa Romanis loca Christo subdita, memorat. Interque conversas ab Apostolis ipsis nationes, expressè Britannos recitat Theodoretus. Sanctum Jacobum majorem Flavius Dexter, & Hugo episcopus quidam Portugallensis ex Caledonio sive Caldonio Bracarensi; ejus parentes Zebedaeum & Salomen Helecas Caesaraugustanus; Simonem Zeloten (qui a Canâ Galilaeae Cananita dictus est) Dorotheus Tyrius, Nicephorus Callistus & Gre • orum Menologia; Barnabam Thomas Dempsterus, Simonem Petrum Symeon Metaphrastes citato etiam in testem Eusebio; Paulum gentium doctorem Venantius Fortunatus in libro tertio de vitâ Martini, & Sophronius patriarcha Hierosolymitanus (in sermone de natali apostolorum) si Magdeburgensibus Cent. Magd. Centur. 1. lib. 2. Chap 2. Centuriatoribus credimus; & Aristobulum Barnabae fratrem, cujus in epistolâ ad Romanos meminit divus Paulus, (quem cum Zebedaeo larvati illi Compares Dexter & Helecas temere confundunt,) Dorotheus & Graecorum Menologia; Rom. 16. 10. in Britanniâ fuisse & praedicâsse affirmant. Philippum Apostolum Gallis praedicâsse Christum, barbarasque gentes, vicinasque tenebris, & tumenti Oceano conjunctas, ad scientiae lucem, fideique portum deduxisse Isidorus, Freculphus, aliique docent. Ab eo duodecim discipuli quorum praecipuus suit nobilis ille decurio Josephus Arimathaeensis anno sexagesimo tertio in Britanniam missi dicuntur; quem Josephum (unà cum Lazaro, Mariâ Magdalenâ, Martha, Marcella, Maximino (sive Maximo) Chelidonio plurimisque aliis,) a Judaeis Hierosolymitanis in exilium pulsum, Massyliam applicuisse, seque Philippo adjunxisse ferunt. Venientes igitur isthùc praedicti discipuli ad disseminandum Vitae Verbum se protinus accinxerunt. Rex autem Guil. Malm. in Antiq. Glaston. barbarus, inquit Malmesburiensis, cum suâ gente, tam nova audiens & inconsueta, omnino praedicationi eorum consentire renuebat, nec paternas traditiones commutare volebat; quia tamen iter longius susceperant, vitaeque eorum exigebat modestia, quandam insulam sylvis, rubis atque paludibus circundatam, ab incolis Yniswitrin nuncupatam, in lateribus suae regionis ad habitandum concessit. Postea etiam alii duo reges Pagani successivè compertâ vitae eorum sanctimoniâ, unicuique eorum unam portionem terrae concesserunt. Tres hi pagani reges non alii quam Arviragus, Marius & Coelus fuisse communiter censentur; qui Romanorum permissu aliquid in his etiam partibus juris habuisse poterant, quanquam in Brigantibus sita videantur potissima illorum dominia. In hâc terrâ Yniswitrin (quae etiam Avalonia & Glastonia dicta est) Josephus & socii ecclesiolam anno proximo extruxerunt, inferiùs per circuitum virgis torquatis muros perficientes, quam Beatae Mariae Virgini nuncupârunt, ibidemque Deo devota exhibentes obsequia, vigiliis, jejuniis & orationibus vacare assueverunt. Illic igitur degentes, effluentibus multis annorum curriculis carnis ergastulo sunt educti; idemque locus coepit esse ferarum latibulum, qui priùs fuerat habitatio sanctorum. In eâdem capellâ sepultos eos esse tradit magna Glastonienstum tabula, his verbis: Ibi requiescunt duodecim discipuli, quorum primas & custos fuit Joseph ab Arimathaeâ, qui Dominum sepelivit. Multi ex paganis per eos ad fidem Christi conversi ac baptizati ibidemrequiescunt, quorum propter eorum multitudinem, non est numerus. Isthaec igitur ecclesia Britannicarum omnium prima & antiquissima semper habita, ac proinde Mater Sanctorum nominata est. Aulus Pudens ejusque uxor Claudia Rufina faemina Britannica, Martiali poetae celebrati, illi ipsi esse existimantur, 〈◊〉 Tim. 4. 21. quorum divus Paulus in fine posterioris ad Timotheum epistolae meminit; Linumque eodem loco memoratum, primum ecclesiae Romanae episcopum, eorum extitisse filium innuit Clemens libro septimo Constitutionem Apostolicarum, capite quadragesimo septimo. In Hartmanni Schedelii Chronico inter eos qui sub Trajano floruerunt recensentur Taurinus episcopus Eboracensis, & Eutropius episcopus Cantu, quos ideo Britanniae primates fuisse quidam autumârunt. Verùm Taurinum non Eboracensium in Britanniâ sed Ebroicensium in Galliâ episcopum fuisse, tabulae Ebroicenses, Martyrologium Romanum, plurimique Greg. Tur. de gloriâ martyr. lib. 1. Cap. 56. authores docent. Cantu autem pro Santu perperàm exarari, Eutrophiumque illum Santunicae sive Santonicae in Galliâ urbis episcopum esse, cujus (praeter alios) Gregorius Turonensis meminit pro comperto est. Pudenti praedictò, filios, sanctos Timotheum & Novatum; atque ex aliâ uxore Sabinellâ filias sanctas Potentianam (sive Pudentianam) & Praxedem, tribuunt Petrus Equilinus & martyrologium Romanum. Timotheus sub Antonino Pio, Martyrio coronatus dicitur. Hic Lucium regio Britannorum sanguine prognatum doctrinâ Christianâ imbuit; qui circiter annum centesimum octavum, praesidente Ecclesiae Romanae Evaristo, ut ex Nennio colligitur, baptizatus, tam principatu quàm omni mundi cultu relicto, Gallias praedicandae veritatis causâ primùm petiit; inde transmisso Rheno in superiorem Germaniam concessit ut Christum Germanis concionaretur; Conversisque ad Fidem Bavarorum ac Rhaetorum compluribus, episcopus urbis & ecclesiae Curiensis effectus, tandem è speluncâ quâ se occuluerat ad Martis castrum sive arcem Martiolam perductus, circa annum centesimum sexagesimum quintum, Antonino Philosopho imperante trucidatus est. Ejus quoque soror Emerita Trimontii prope Curiam Munst. Cosmogr. lib. 3. Pag. 603. caesa est. Hunc Lucium tametsi nonnulli eundem cum Lucio rege Coeli filio extitisse somniarent; Achilles Gassarus in Augustanae urbis descriptione, diversum fuisse rectè pronuntiavit. A Britanniae illo rege, qui circiter annum Domini centesimum nonagesimum floruit & patriâ nequaquam exiens piè apud suos obdormivit.

Rex ille gloriosus Lucius Coeli filius Britannorum rex, auditis Christi & Apostolorum miraculis, visisque fortasse literis Marci Aurelii Antonini gravissimi imperatoris, quibus exercitûs sui in bello Germanico sitim, Christianorum Tertull, Apol. advers. Gent. Euseb, Oros. militum precationibus impetrato imbri, discussam contestatur; turbatis insuper nimbo, grandine, fulmine hostibus; unde legio illa fulminatrix dicta est; (quocirca imperator sicut palam a Christianis paenam dimovit, ita alio modo palam dispersit, adjectâ etiam accusatoribus damnatione, & quidem tetriore;) motus; ad Eleutherium (sive Beda Hist. Lib. 1, cap. 4, & in 〈◊〉 pitome. Eleutherum) qui pontificatui Romanae Ecclesiae tunc temporis praefuit, epistolam misit, obsecrans. ut per ejus mandatum Christianus efficeretur. Et mox effectum piae postulationis consecutus est, susceptamque fidem Britanni usque ad tempora Diocletiani Principis inviolatam integramque, ùt ante dictum est, quietâ pace servabant. De tempore conversionis hujus Lucii mira est inter scriptores discordia, ita ut discrepantes hâc de re viginti tres eorum sententias exhibeat Reverendissimus Usserius, sed Marianus S • otus (& ejus Usser. in primord. cap. 3. sectator Florent us Vigorniensis) ùt ùt in applicatione annorum Domini ad annos Imperatorum ab Eusebio, Bedâ & aliis omnibus discedat; initium tamen Eleutheri cum Eusebio in Chronico, ad decimum sextum Marci, (decimum quintum habent vulgati codices, contra fidem M. S. S. Mariani exemplarium,) legationem Lucii, cum Bedâ, ad initium Eleutheri; & horum utrumque non malè retulit ad consulatum Pollionis & Apri, qui in annum centesimum 176 septuagesimum sextum, quo Commodus a patre factus est imperii consors, incidit. Receptis Lucii literis, Papam gratias agentem, prae gaudio cecinisse canticum angelicum, Gloria in Excelsis Deo, scribunt Radulphus de Baldoc Londinensis episcopus, & Gisburnensis Chronici author. Legati regis Elvanus & Meduinus, ùt libellus antiquus Liber Landav. Joan. Tinm. & Capgr. in vitâ Dubr. de primo statu Landavensis ecclesiae, & in vitâ Dubricii Joannes Tinmuthensis & Capgrauius, narrant, Romae baptizantur; ordinatique Elvanus in Episcopum, Meduinus in Doctorem, propter eloquentiam & scientiam, quam in Sacris habebant Scripturis, praedicatores ad Lucium in Britanniam reversi sunt.

Cum illis unà mittuntur duo viri sanctissimi Fuganus & Duvianus Cambrobritannis Dwywan dictus, quorum nomina apud scriptores miserè torquentur ac variantur. Prior enim, Fugatius, Fagatius, Fagaunus, Foganus, Fuganus, Euganus, Figinus, & Phaganus vocatur; alter verò, Damianus, Dumianus, Dumanus, Dunanus, Dunianus, Dimianus, Dimanus, Dinnamus, Diwanus, Divianus, Divinianus, Derwianus, & Donatianus. Igitur in Britanniâ plurimi ab his ad amplexandam fidem cum ipso rege perducti sunt. Ecclesiam Sancti Petri in colle frumentario, (vulgò Cornhill) Londini fundâsse perhibetur Lucius, adjuvantibus Theono primo ejusdem urbis episcopo, & Cirano archipincernâ regio. Primus Eboraci episcopus constituitur Faganus. Episcopatus quoque Legionensis, Vintoniensis, Landavensis, Congarsburiensis, Glocestrensis aliique fundati circa hoc temporis feruntur.

Hactenus, qui sub Lucii regimine degebant priscis suis legibus usi sunt Britanni, quas ubi minûs rex probaret, ab Eleuthero, per Faganum ac Duvianum, anno ut videtur centesimo septuagesimo nono Romam proficiscentes, petiit, ut Leges Romanas & Caesaris, integras atque illibatas ipsi transmitteret; qui cum Pontificem de iis quae acta fuerant certiorem fecissent, cum compluribus aliis comitibus inde denuò reversi, missas ab eo ad Lucium has secum literas retulerunt.

Petistis a nobis leges Romanas & Caesaris 179 vobis transmitti, quibus in regno Britanniae uti voluistis. Leges Romanas & Caesaris semper reprobare possumus, legem Dei nequaquam. Suscepistis enim nuper miseratione divinâ in regno Britanniae legem & fidem Christi. Habetis penès vos in regno utramque paginam; ex illis Dei gratiâ per consilium regni vestri sume legem, & per illam Dei patientiâ vestrum rege Britanniae, regnum. Vicarius verò Dei estis in regno. Juxta prophetam regem; Domini est terra & plenitudo ejus, Psalm. 24. 1. orbis terrarum & universi qui habitant in eo. Et rursùm juxta prophetam regem; Dilexisti justitiam & Psalm. 45. 7 odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis. Et rursum juxta prophetam regem; Deus judicium tuum &c. Non enim dixit, judicium neque justitiam Caesaris. Filii enim regis gentes Christianae & populi regni sunt, qui sub vestrâ protectione & pace in regno degunt & consistunt juxta Evangelium, Quemadmodum gallina Mat. 23 37. congregat pullos sub alis. Gentes verò regni Britanniae & populi vestri sunt; quos divisos debetis in unum ad concordiam & pacem & ad fidem & ad legem Christi & ad sanctam Ecclesiam congregare, revocare, fovere, manu tenere, protegere, regere, & ab injuriosis & malitiosis & ab inimicis semper defendere. Vae regno cujus rex puer est, & cujus principes manè comedunt. Eccles. 10. 16. Non voco regem [ 〈◊〉 puerum] propter parvam & minimam a tatem; sed propter stultitiam & iniquitatem & insanitatem. Juxta prophetam regem, Psal. 55. 23. Viri sanguinum & dolosi non dimidiabunt dies suos, &c. Per comestionem intelligimus gulam, per gulam luxuriam, per luxuriam omnia turpia & perversa & mala. Iuxta Solomonem, regem, In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Rex dicitur a regendo, non a regno. Rex eris dum bene regis; quod nisi feceris, nomen regis non in te constabit, & nomen regis perdes. Quod absit. Det vobis omnipotens Deus regnum Britanniae sic regere, ut possitis cum eo regnare in aeternum, cujus Vicarius estis in regno praedicto.

Hoc scilicet anno, Commodo nimirùm Harris. descrip. 〈◊〉 it and lib 1. chap. 9. & Vespronio consulibus, datas fuisse has literas scribit Guilielmus Harrisonus, & eum secutus Guilielmus Camdenus. Licèt Fagani ac Duviani profectionem ad annum centesimum octogesimum quartum Rogerius Wendoverius; ad annum ab illo alterum uterque Matthaeus Parisiensis utique & Vestmonasteriensis, historiaeque Roffensis collector referant. Interim non est dissimulandum, hanc epistolam nonnullis haud aspernandae eruditionis ac famae viris, minimè seculum Eleutherianum sapere videri. Anno conversionis suae quinto juxta majus Thomae Rudburni Chronicon, 180 qui fuit annus Domini centesimus octogesimus, Vintoniensis Ecclesiae structura a Lucio perfecta fuisse dicitur, Fagano & Duviano eandem dedicantibus, & Monachis in eâ secundum Sancti Marci sive Aegyptiorum regulam vitam asceticam professis Abbatem quendam nomine Devotum praeficientibus.

Circa haec etiam tempora, Bangoriae in agro Flintensi, celebre illud monasterium; & Vestmonasterii (destructo Apollinis templo) Sancti Petri; Doveriae, Beatae Mariae; & in urbe Cantuaricensi, Christi Salvatoris, atque illa altera, quae postea sancti Martini dicta est, ecclesiae fundatae sunt. Faganus & Duvianus antedicti praedicando ac baptizando Guil. Malm. in Glast. antiq. Britanniae partes peragrantes, in insulam Avaloniae (sive Glastoniae) sunt ingressi, annosque ibi novem commorati vetustam sanctae Mariae ecclesiam restaurârunt; indeque discedentes, duodecim è sociis suis in memoriam duodecim Sancti Philippi discipulorum ibi reliquerunt, qui in diversis praefatae insulae locis sicùt anachoretae ibidem manserunt, in eisdem videlicet locis, quibus primi duodecim primitùs habitaverant. His igitur atque ipsorum successoribus terras a tribus regibus paganis antea donatus, a Lucio confirmandas iidem Faganus & Duvianus curârunt. Mortuo Theono Londinensi episcopo suffectus est Elvanus praedictus, qui bibliothecam juxta ecclesiam sancti Petri cathedralem condidisse, multosque Druidas Chri • o lucrifecisse fertur. Theodosium quendam a Harr. descrip. Britan. lib 1. Cap. 7. Lucio constitutum Eboraci episcopum scribit Guilielmus Harrisonus, qui mortuo inter haec Fagano successisse videatur. Ipse Lucius, cùm, ùt Matthaeus Parisiensis, ac Vestmonasteriensis & Historiae Roffensis concinnator tradunt, possessiones & territoria ecclesiis & viris ecclesiasticis abundanter contulisset; chartisque omnia communîsset; Ecclesias verò cum suis caemeteriis ita liberas esse constituisset, ut quicunque malefactor ad illa confugeret illa sus ab omnibus remaneret; atque a Fagano & Demochar. de missâ. tom. 2. cap. 37. cratep. in Trev. archiep. Catalog. Duviano, (quibus Marcellum sive Marcellinum Trevirorum & Tungrorum episcopum adjiciunt Antonius Monchiacenus Demochares & Petrus Cratepolius,) baptizatus fuisset; tandem ubi quadraginta tres annos, juxta Genealogicon de gestis Anglorum, regnâstet; anno ducentesimo octavo, ùt ex anti • quioribus scriptoribus refert Hollinshedus; placidè defunctus est. Nam ùt cum aliis duodecim tantùm annos ejus administrationi tribuamu, rerum sub eo gestarum copia non patitur, nedum annos cum aliis septuaginta septem assignare possumus, nisi patris, avi, proavique regimina decurtare nimiùm velimus. Neque est quod miremur, illis temporibus in Romanâ provinciâ regi Britannico locum esse potuisse, quod ab aliquibus tamen, totam hujusce regis historiam convellere molientibus, factum videmus. Nam (praeterquam quòd imperante Marco arma in Romanos sumpserint Britanni, contra quos missus est Calpurnius Agricola,) imperatores provincialibus compluribus reges suos concedare solebant. Hinc est quòd sub Romanis in Palaestinâ Agrippam, in Ciliciâ Tarcondemum, in Cappadociâ Archelaum, Julius capit. in Vero in Ponto Polemoren, in Mauritaniâ Jubam, aliosque alibi regnantes legi ••• . Cùm & hoc ipso tempore Lucium Verum imperatorem in Oriente confecto bello Parthico, regna regibus, provincias vero comitibus suis regendas dedisse docet Capitolinus: Romanis instrumenta servitutis habere reges etiamnum gestientibus; Bal. Cont. 1. Script. Britan. cap. 29. unde Lucium Pium, Coeli filium unicum Romanorum fautorem, Caesaris Marci Antonini Veri, tum benevolentiâ tum authoritate, Britannis, (scilicet alicui Britannorum parti,) post patrem imperâsse non malè scripserit Baleus.

Nec hoc praetereundum est, inquit Usser. in primord. cap. 3. Usserius, repertos esse in Angliâ duos antiquissimos nummos, (argenteum unum quem habuit M. Josephus Hollandus, aureum alterum quem inter Domini Roberti Cottoni cimelia vidimus,) Christiani regis, ut, ex signo crucis apposito colligitur, imagine & literis obscurioribus quae LUC denotare videbantur, insignitos. Sepultus est Lucius Glocestriae, in quâ diem supremum obiit, in ecclesiâ primae sedis, hoc est cathedrali, ùt in Galfrido & magnâ Vintoniensis ecclesiae Sabel. Enneal 7. lib 5. Polyd. Angl histor. lib 2. Lilii Chron. Polus in orat. ad Phil. & Mar. anno 1555. tabulâ videre est; cujus eximiae pietati jure acceptum refert Britannia, quòd provinciarum prima, uti notant Sabellicus, Polydorus Virgilius, Georgius Lilius & Reginaldus Polus cardinalis, publicitus Christi nomen receperit.

Imperante Commodo, exortum est in Britanniâ bellum omnium longè maximùm; quamobrem cùm Britanni essent eum murum transgressi, qui inter ipsos & Romanorum castra intercedit, vastâssentque multa duce Romano, & militibus quos secum habebat caesis, Commodus timore perterritus, contra eos Ulpium Marcellum misit. Is erat homo modestus & frugi; nam quod ad cibum caeteraque pertinet, vivebat more caeterorum militum, eratque fortis ac magnanimus, quoties bella gereret: Pecuniâ certè non corrumpebatur, minime tamen lenis aut facilis erat: Dux fuit omnium vigilantissimus; Dion lib. 72. cumque vellet caeteros qui cum ipso erant vigilantes esse, duodecim tabulas, quales ex tiliâ fieri solent, quotidie perscribebat vesperi, mandabatque uni ex suis, ut alias aliis, atque aliis horis perferret ad diversos milites, quo imperatorem suum vigilare femper rati, ipsi minùs dormirent. Et quanquam somno alioqui resisteret natura, tamen quò magis id facere posset, inedia perfecerat. Nam ut ne pane repleretur, eum Româ ad fe jubebat exportari, ne paulo plus, quàm esset necesse, posset propter vetustatem comedere. Igitur. Marcellus tali ingenio 183 praeditus, maximis atque gravissimis damnis Britannos affecit. Quo facto quanquam parum absuit, quin virtutis ipsius ergo Commodus eum necaret, tamen ipsum dimisit. Post Marcelli discessum, petulantia Aelius. Lampr. iniCom. statim in castra irrupit, laxataque est exercitûs Britannici disciplina militaris, Commodique imperium recusare ausi sunt milites atque imperatorem contra eum deligere voluerunt. Perennis quoque qui Romae omnia apud Principem poterat, militibus bello Britannico equestris loci viros praefecit, amotis senatoribus; proditâ 186 verò re per legatos exercitûs, hostis appellatus, lacerandusque militibus est deductus.

Occiso Perenni Commodus Helvium Julius Capitol. in Pert. Pertinacem, (qui bello Parthico industriâ suâ promeritus, in Britanniam antea tanslatus fuerat ac aliquandiu retentus) per literas petiit, ut ad insulam proficisceretur. Qui eò profectus milites ab omni seditione deterruit, quum illi quemcunque imperatorem potius quàm Commodum vellent habere, & ipsum specialiter Pertinacem. Tunc ille malevolentiae notam subiit; quòd dictus est insimulâsse apud Commodum affectati imperii Antistium Burrhum, & Arrium Antoninum. Et seditiones quidem contrâ ipse compescuit in Britanniâ; verùm ingens periculum adiit seditione legionis penè occisus, certè inter occisos relictus. Quam quidem rem idem Pertinax acerrimè vindicavit. Denique, postea veniam legationis petiit, dicens sibi ob defensam disciplinam infestas esse legiones. Accepto successore, alimentorum ei cura mandatur, deinde Proconsul Africae factus est.

Post Pertinacem Clodius Albinus Julius Capitol. in Clo • . Albin. Britanniam rexit. Egerat ille Tribunus equites Dalmatas; egerat & legionem quartanorum & primanorum. Bithynicos exercitus eo tempore quo Avidius Cassius rebellabat, fideliter tenuerat. Deinde per Commodum ad Galliam translatus; in quâ fusis Frisiis transrhenanis, celebre nomen suum & apud Romanos & apud barbaros fecerat. Quibus rebùs accensus Commodus, Caesarianum ei nomen obtulit & dandi stipendii facultatem, & pallii coccinei utendi. Literae Commodi ita se habent.

Imperator Commodus Clodio Albino. Aliàs ad te publicè de successore atque honore tuo misi sed hanc familiarem & domesticam, omnem ùt vides manu meâ scriptam epistolam dirigo; quâ tibi do facultatem ut, si necessitas fuerit, ad milites prodeas, & tibi Caesareum nomen assumas. Audio enim & Septimium Severum & Nonium Murcum male de me apud milites loqui; ut sibi parent stationis Augustae procurationem. Habebis praeterea, quum id feceris, dandi stipendii usque ad tres aureos liberam potestatem. Quin & super hoc ad procuratores meos literas misi quas ipse signatas excipies signo Amazoniae, & quum opus fuerit, rationalibus dabis, ne te non audiant quum de aerario volueris imperare. Sanè ut tibi insigne aliquod imperialis Majestatis accedat, habebis utendi coccinei pallii facultatem me praesente, & ad me, & quum mecum fueris; habiturus & purpuram sed sine auro; quia ita & proavus meus Verus; qui puer vitâ functus est, ab Adriano, qui eum adoptavit, accepit.

His literis acceptis a Nonio quodam, facere id quod jubebat, noluit Albinus, timens, odiosum Commodum propter mores suos, quibus rempublicam perdiderat & se dedecoraverat, quandocunque feriendum; ne ipse pariter occideretur. Igitur rebus his omnibus ille prudente • abstinuit, dicens, Commodum quaerere, qui aut cum eo perirent, aut quos cum causâ ipse posset occidere. Quaesturae gratia illi facta est; quâ concessâ. Aedilis non amplius quàm decem diebus fuit, quòd ad exercitum festinanter mitteretur. Deinde praeturam egit sub Commodo famosissimam. Nam ejusdem ludis Commodus & in foro & in theatro pugnas exhibuisse perhibetur. Quum jam Britannicos exercitus regerit jussu Commodi, atque illum interemptum adhuc falsò comperisset, quum sibi ab ipso uti dictum est, Commodo Caesarianum nomen esset delatum, processit ad milites & hâc concione usus est.

Si senatus P. R. Suum: illud vetu haberet imperium, nec in unius potestate res tanta consisteret, non ad Vitellios, neque ad Nerones, neque ad Domitianos publica fata venissent. In imperio consulari nostrae illae gentes Ceroniorum, Albinorum & Posthumianorum mansissent; de quibus patres vestri, qui & ipsi ab avis suis audierant, multa didicerunt. Et certè Africam Romano imperio senatus adjunxit; Galliam Senatus subegit, & Hispanias; orientalibus populis Senatus dedit leges. Parthos tentavit Senatus; & subegisset, nisi tam avarum Principem Romano exercitui fortuna reipublicae tunc dedisset. Britannias Caesar subegit, certè senator nondum tamen dictator. Hic ipse Commodus quanto melior fuisset si timuisset Senatum? Et usque ad Neronem quidem Senatûs auctoritas valuit; qui sordidum & impurum principem damnare non timuit, quum sententiae in eum dictae sunt qui vitae necisque potestatem atqùe imperium tunc tenebat. Quare, commilitones, ego Cesareum nomen, quod mihi Commodus detulit nolo; dii faxint ut ne alii quidem velint. Senatus imperet, provincias dividat; Senatus nos consules faciat; & quid dico, enatus; vos ipsi, & patres vestri: eritis enim ipsi senatores. Haec concio, vivo adhuc Commodo Romam delata est; quae illum in Albinum exasperavit; statimque successorem misit Junium Severum unum ex contubernalibus suis. At imperatore mox a suis occiso, provinciam exercitumque retinuit Albinus. Senatuique tantum placuit, ut miris acclamationibus absentem eum ornaret, & vivo Commodo & deinceps interempto; ita ut nonnulli etiam Pertinaci qui successerat auctores fuerint ut eum sibi socium adscisceret. Apud Julianum de occidendo Pertinace ipsius auctoritas plurimum valuit. Ut autem hoc verum intelligatur, epistolam Commodi ad praefectos praetores suos datam inserui; quâ de occidendo Albino significavit suam mentem.

Aurelius Commodus Severus praefectis salutem. Audîsse vos credo primùm fictum esse quòd ego meorum consilio interfectus essem; deinde concionem Clodii Albini apud milites meos habitam, qui se multum senatui commendat, idque quantum videmus non frustra. Nam qui Principem unum in republicà negat esse debere, quique asserit a senatu oportere totam rempublicam regi, is per senatum sibi petit imperium. Cavete igitur diligentissimè; jam enim hominem scitis, vobis militibus, populoque vitandum. Has literas quum Pertinax invenisset, in Albini odium publicavit. Quare Albinus occidendi Pertinacis Juliano auctor fuit. Deinde uno eodemque tempore Julianus a senatu Romae, Septimius everus ab exercitu in Illyrico, Pescennius Niger in oriente, Clodius Albinus in Galliâ, imperatores appellati sunt. Ex his, Severus, cùm 193 Spart. in vitâ Nigri Julianum peremisset, adversùs Nigrum expeditionem parat quanquam, ùt ipse in vitâ suâ prodidisse dicitur, priusquam filii sui id aetatis haberent ut imperare possent; aegrotans, id in animo habuit, ut, siquid fortè sibi accidisset, Niger Pescennius eidem & Idem in. vitâ Severi Clodius Albinus succederent; nihilominus eos ipsos pertimescens de quibus rectè judicabat, Fulvium Plautianum ad occupandos Nigri liberos misit, & Heraclitum ad obtinendam Britanniam ùt in vitâ Severi scribit Spartianus, aut Bithyniam, ùt idem in vità Nigri scribit quod verius videtur; Neque enim probabile erat Albinum qui Junio Severo non cesserat, Heraclito cessurum fore. Caeterùm Herod. lib. 2. Severus, (ut Herodianus scriptor Graecus ab Angelo Politiano latinè redditus narrat,) providus homo ac sobrius; nonnullâ suspicione tenebatur de Britannicis exercitibus, maximis videlicet, pugnacissimisque quibus praeerat universis praedictus Albinus senatorii patriciique generis vir, summis opibus ac deliciis innutritus. Hunc sibi igitur astu ratus ajungendum, ne scilicet divitiis, genere, exercitibus, famâque nominis, magnis ad concupiscendum imperium facibus instinctus summam sibi rerum posceret, Romamque haud procul a Britanniâ distàntem, se bellis orientalibus implicito occuparet; statuit eum specie quâdam honoris in • scare, levem alioqui & simplicem, tunc verò etiam juranti per literas credentem. Quare eum Caesarem appellans spem cupiditatemque hominis anticipat, potestate participandâ. Mittit item plenas humanitatis literas, obsecrans ut ipse potissimùm curam suscipiat imperii. Opus esse viro aliquo nobili & oetatis integrae, qualis ille foret. Se jam senem morboque articulari affectum, natos adhuc infantes. Quibus creditis Albinus honorem libenter suscepit, laetus, citra pugnam aut discrimen ullum, compotem se voti factum. Et Severus quo omnia credibiliora forent, iisdem illis ad Senatum relatis, nummisque imagine ejus percuti jussis, statuisque erectis, simul aliis collatis honoribus, fidem gratiae suae fecit. Itaque Albinus Caesaris dignitate contentus, delatâ ab exercitu Gallicano Imperatoris appellatione abstinuit, atque hanc ad milites habuit concionem.

Invitum me, commilitones, ductum ad imperium etiam illud probat, quòd Commodum donantem me Caesariano Julius Capitol. in Clod. Alb. nomine contempsi, sed & vestrae voluntati & Severi Augusti parendum est; quia credo sub homine optimo & viro forti posse bene rempublicam regi; nec negari potest. Atqui Severus, victo & extincto Nigro, filiis jam majusculis studens iisque imperium servare cupiens, cogitare caepit quo pacto id potissimùm efficere posset. Reliquus adhuc erat Albinus quem sibi parùm ex sententiâ parumque Herod. lib. 3. usui fore arbitrabatur. Vulgato rumore jam nimis illum impotenter nimisque molestè nomen Caesaris usurpare, praetereà multos esse e primoribus Senatûs qui ad eum clam darent literas hortantes ad reditum absente adhuc occupatoque Severo. Quippe nobilitas omnis Albinum malebat Imperatorem, ortum illustri genere, & bonis moribus praeditum.

Quibus rebus cognitis, Severus, minimè utique apertis inimicitiis ac manifesto bello agendum putans, nullâ existente causâ quae saltem specie honesta videri posset, decrevit eum dolo insidiisque tentare. Quare tabellarios aliquot ex iis qui literas imperatorias perferunt, fidissimos sibi homines, cum literis mandatisque ad eum mittit, praemonitos uti redditis publicè epistolis quaedam habere se dicerent, quae apud illum remotis arbitris loquerentur. Quare ùt primùm seorsum a custodibus nacti eum forent, facto impetu obtruncarent. Quin venena quoque dedit quibus eum, si possent, per aliquem ab epulis, aut a cyatho aggrederentur. Erat autem illius amicis suspecta Severi fides. Itaque cavendum identidem admonebant hominem perfidiosum, plenum fraudis & insidiarum. Nam vulgo etiam parum constanti fide habebatur, impulsis Nigri ducibus, per ipsorum filios (quos Romam primitùs ingressus, a Commodo ibi pro more suo retentos, invenerat comprehenderatque,) ad res illius prodendas, dein postquam eorum operâ abusus est, suaque omnia ex sententia composuerat, ipsis liberisque enecatis. Igitur insidum subdolumque ingenium res ipsae declarabant, obque id majore se custodiâ Albinus circummunierat. Neque enim temerè quisquam a Severo missus ad illum introducebatur, nisi priùs deposito militari gladio, sinuque excusso. Postquam igitur a Severo tabellarii ad eum pervenerant redditisque publicè literis habere se dixerunt quaedam secretiùs renuntianda; indulgens suspicionibus Albinus, comprehendi illico jubet. De in exploratâ re, insidiisque ordine intellectis, ubi noxios supplicio affecit, jam ipse se, ùt adversus manifestissimum hostem comparabat. Etiam nomen Augusti ac Imperatoris sumpsit, & in Britanniis imperare caepit.

Quibus cognitis Severus homo iracundo ingenio, non jam celandas sibi inimicitias putavit, habitâque acri in Albinum ad milites concione, effecit, ut confestim exercitus universus eum declàraret hostem; exceptoque faustis acclamationibus ipso, nihil non alacritatis & studii clamoribus ostenderent. Ille igitur, magis spe additâ succensus, amplissimo donativo milites prosecutus, statim universos contra Albinum educit; Ipse iter faciebat sine intermissione, neque festos dies neque labores ullos magnopere curans, algoris atque aestûs juxtà patiens, saepe etiam per altissimos montes hyeme saevâ, nivibus caelo ingruentibus, ibat aperto capite, ut milites ad alacritatem, patientiamque laborum re ipsâ cohortaretur. Quocirca non metu quodam ac lege, sed aemulatione magis atque exemplo Principis ad perferenda omnia incitabantur. Misit etiam qui angustias occuparent Alpium, atque aditus Italiae obsiderent. Enimverò postquam nuntiatum Albino est, nihil cunctari Severum, sed adesse jam; supinus hactenus ac delicias agitans magno tum metu perculsus, statim è Britanniâ transmittens, in adverso Galliae littore castra collocavit; literisque ad vicinarum gentium praesides missis, pecunias commeatumque exercitibus juvandis conrogabat. Qui igitur dicto audientes fuerunt, pessimè illud in se consuluerunt, nullo non supplicio dein post bellum affecti. Qui verò imperium detrectaverunt, cùm quidem feliciùs quam prudentiùs id egissent, evasere incolumes eventu ac fortunâ rerum utraque consilia discernentibus.

Sed ubi jam in Galliam Severi copiae pervenerunt, leves quaedam primò pugnae, quasique velîtares fuerunt; pulsique Severi duces juxta Capitolinum donec postremò apud Lugdunum, magnam urbem atque opulentam, praelium in manibus fuit. Nam cùm se maenibus tenuisset Albinus, exercitus emisit in pugnam. Ut verò ad manus ventum, diu quidem utrinque decertatum est aequis viribus sic ut ambigua victoriae fortuna penderet. Neque enim Britanni vel animi magnitudine, vel aviditate coedis, Illyricis concesserint. Ita conflictu primo valentissimorum exercituum neutram in partem acies inclinabat. Atque ùt nonnulli prodiderunt ejus aetatis authores, qui non ad gratiam sed ad fidem loquebantur, longè potion fuit Albini acies, quâ in parte Severus curabat, sic ut fugerit quoque & ab equo deciderit, abjectoque palu damento delituerit. Quo quidem equi casu ingens periculum adiit, ùt in ejus vitâ refert Spartianus, ita ut mortuus ictu plumbeae crederetur; ita ut alius jam paene Imperator ab exer •• u • deligeretur.

Sed, insequentibus jam vitulantibusque Britannis ceu plane victoribus apparuit extemplò Laetus Severi dux cum recenti adhuc exercitu. Quippe male audiit quasi eventum pugnae expectaverit, cunctatus de industriâ retento milite, ut sibimet imperium vindicaret; siquidem non prius in pugnam protulit pedem, quàm ubi Severus cecidisse nuntiatus est. Quam suspicionem deinde eventus approbavit. Quippe rebus omnibus ex sententiâ mox compositis, atque in maximâ securitate agitans Severus, cùm quidem caeteros belli duces magnis affecisset praemiis, Laetum ipsum tamen (ùt par fuit) memor proditionis morte mulctavit. Sed ista quidem pòst fuere. Tunc autem conspecto (ùt diximus) Laeto, spes addita Severianis est; ac sublatus in equum Severus, & paludamento circundatus; felicissimè, ut narrat Spartianus, pugnavit apud Tinurtium, non procul a Lugduno. At Albiniani jam se victores rati, confusis ordinibus, incitante se in eos de improviso validâ recentique hostium manu, cùm paulum primo restitissent, terga demùm verterunt. Fusos igitur fugatosque eos persecuti Severiani, magnâ edita strage, ad urbem ipsam pervenerunt. Occisorum utrinque aut captivorum numerus, variè prout visum ejus aetatis scriptoribus proditur. Diripitur mox incenditurque Lugdunum, fugiensque inde Albinus, Julius Capitol. in Albino. (in aedem quandam ad Rhoanum, ubi eam sensit undique septam esse Severi custodiâ,) ùt multi dicunt, se ipse percussit; ùt alii, a servo suo percussus, semivivus ad Severum deductus est. Unde confirmatum est augurium quod fuerat antè praedictum Severo, venturum quidem in potestatem ejus Albinum sed nec vivum nec mortuum. Multi praeterea dicunt a militibus percussum, cujus nece a Severo gratiam requirebant. Jacuisse ante praetorium Severi, Albini corpus per dies plurimos dicitur usque ad faetorem, laniatumque a canibus in profluentem abjectum esse. Caput verò abscissum Romam praemisit Victor patibuloque jussit publicè praefigi. Hunc finem Herod. lib. 3. vitae habuit Clodius albinus, brevi Herod. lib. 3. sane laetatus funesto honore. Terram deinde (quam unus hactenus rexerat legatus) in duas praefecturas dispertiit Severus; alterâ in Superiore sive meridionali, alterâ in Inferiore sive septentrionali Britanniâ collocatâ. Rebusque tam Gallicis quàm Britannicis ex sententiâ ordinatis ad Urbem properavit.

At aquilonares Britanni quietis impatientes, iterùm Romanos, Fulgentio duce ausi sunt lacessere. Erat ille, Boet. lib. 5. juxta Hectorem Boetium vir nobilis, veteri Britiannorum regum prognatus sanguine, juxta Fordonum in Scotichronico consul sive dux Britonum Galfr. lib 2. cap. 2. Albanensium, juxta Galfridum prioris Severi uxoris (scilicet Marciae) frater; & Maeatarum sanè princeps fuisse videtur. Hic in Scythiam Germanicam sive Seandiam transfretans, ingentes ibi Pictorum auxiliarium copias conduxisse fertur, quorum ope, adiuvantibus praeterea contra pacta conventa Caledoniis eò virium Lupum Romanum Dion & Eclogae Theodos. praesidem redigit, ut magnâ pecuniâ pacem redimere necessum haberet, paucis quibusdam captivis receptis. Quam cùm haud integrâ fide Britanni observarent ad Imperatorem post prosperè confecta in Oriente bella jam reversum literas misit Lupus, quibus eum fecit certiorem ho •• es agitare seditiones, regionemque omnem incursionibus ac depopulationibus vastare; quare majore manu ad resistendum, vel etiam Principis ipsius praesentiâ opus esse. Laetus ea Severus accepit. Quippe homo suâpte naturâ gloriae appetentior, post victorias ad Orientem Septentrionemque, Herod. lib. 3. & cognomina utrinque parta, etiam trophaea contra Britannos excitare aliqua cupiebat. Adhaec, filios quoque abducere ex urbe, ut procul a deliciis urbanis, in castris militari vitae, ac sobriae juvenes insuescerent.

Ita expeditionem in Britanniam edicit senex jam, & morbo articulari laborans; tantâ autem animi virtute, quantâ nemo unquam vel juvenum. 208. Igitur anno ducentesimo octavo (quo Lucium regem obiisse memoravimus) iter ingressus, lecticâ plurimum vehebatur nulloque cessabat loco. Quare confecto itinere, speque omni ac sermone celerius enavigato Oceano, Britanniam ingressus est; collectisque militibus, ac maximis conflatis viribus, bellum comparabat. Caeterùm Britanni repentino Principis adventu perculsi, auditoque tantas contra se parari copias, legatos ad eum de pace ac s • ipsos expurgatum miserunt. At Severus moras de industriâ nectens, ne vacuo sibi Romam adeundum foret, cupidus victoriae cognominisque Britannici, legatos quidem re infectâ domum dimittit; ipse quae bello usui forent, magnâ solertiâ comparabat.

Sed impri •• is tamen curae habuit pontibus occupare paludes, ut stare in tuto milites possent, atque in solido praeliari. Siquidem Britanniae pleraque loca eo tempore frequentius Oceani adluvionibus paludescebant. Per eas igitur paludes Britanni ipsi natabant, excursabantque ad ilia usque demersi, ac pleraque corporis nudi coenum contemnebant. Igitur Severus nihil non comparabat, quod usui Romano militi, quod detrimento Britannis impedimentoque foret. Ubi verò satis ex sententiâ prompta sibi esse ac parata omnia intellexit, juniiorem silium Getam nomine in parte insulae Romanis subjectâ reliquit, ut juridicundo rebusque civilibus administrandis praeesset, eique consiliarios ex amicis natu grandibus adhibuit; quos inter Aemylius Papinianus juris ac legum verè oraculum clarissimè praeminuit, Eboracique praetorium ac tribunal exercuit. Ea quippe urbis tunc temporis omnium Britannicarum primaria extitit, imperatorio utique Palatio decorata, ex quâ Severus & Bassianus consulti de jure, Caeciliae rescripserunt De rei Vindicatione, & a Spartiano per eminentiam appellatur Civitas. Illic etiam Legio sexta stativa habuit. Filium Majorem Bassianum adversus Britannos secum eduxit pater. Transgresso igitur Romano exercitu omnes, aggeresque eos qui objecti Britannis Romanorum fines disterminarunt, pugnae quaedam tumultuariae fiebant, & excursiones, victore ubique Romano. Caeterum facilis erat ex fuga receptus Bitannis; inter sylvas ac paludes, & loca ipsis notissima delitescentibus. Quae omnia Romanis adversa moram bello addebant. Nec tamen ille destitit, quousque ad extremam insulae partem penetrasset, atque hostes ad faedus ea conditione saciendum coegisset, ut non exigua regionis parte cederent. Quanquam in illa expeditione quinquaginta militum suorum millia repentinis Britannorum assultibus insidiisque ac morbis absumpta amisisset. Durante hoc faedere, accidit, ut Julia Augusta (licet & ipsa adulteriis famosa,) Argetocoxi principis Caledonii uxorem perstringeret, quod impudentem cum maribus versaretur; cui illa, nos Britannae, inquit, multo melius explemus ea, quae necessitas naturae postulat, quam vos Romanae; nam aperte cum optimis viris consuetudinem habemus, vos autem pessimi Homines occulte constuprant. At Imperator quo tutiorem redderet Provinciam Romanam, Spart. in Sev. eam (quod maximum ejus Imperii decus esse censet Spartianus) muro per transversam insulam ducto, utrinque 210 ad finem Oceani munivit; (unde etiam Britannici nomen accepit;) Hunc crebris quoque turribus ornatum & fossa vallatum alii scribunt. Eodem loco, quo prior ille Adriani, positus videtur hic Severi murus inter Tinae & Escae ostia, quippe quem lingua sua, Guall Sever & Mur Sever, hoc est Severi Vallum sive Murum, semper vocare soliti sunt Britanni. Murum istum aut vallum (nam idem denotant duae illae voces) triginta duorum milliarium spatio definit Aurelius Victor; ad centum triginta duo mill • aria extendunt alii. At primo tum Victorem tum alios, Lxxxii. millia passuum scripsisse conjicit Usserius Armachanus; ac deinde librariorum vitio, numeri quinquagenarii illam notam in quibusdam codicibus penitus omissam, Usser. in add. & emend. ad primord. in aliis cum nota centenar 〈…〉 (quod facile fieri potuit) fuisse commutatam; qui milliarium octoginta duo • um numerus cum loci situ apprime quadrat. Jamque Maeatis ac Caledoni • s violata pace desiciontibus, Severus, quem long • o • senio confectum invaserat morbus, Bassianum mittit in bellum, ad obeunda imperatoris munia, rebelles populos absque ullo sexus discrimine funditus delere jussum. In hoc bello Fulgentius lethali accepto Galfr. lib. 2. cap. 2. vulnere paulo post tempore occubuit, reliqui post ingentem suorum stragem in extremum insulae angulum compulsi; Dion. Spart. in sev. nec solum impraesentiarum subactae quodammodo gentes fuerant quae Britanniae videbantur infestae, sed in perpetuam servitutem redigi posse aut etiam (uti jusserat Herod. lib. 3. Severus) extirpa • i, videbantur, nisi Bassianus haud magnopere de hostibus sollicitus, exercitum sibi adjungere, & confirmare universos sategisset, uti se unum intuetentur; soli sibi imperium vindicans ac fratri identidem obtrectans. Quin longior quoque Patris valetudo, ac mortis 211 mora diuturnior anxium videlicet juvenem habebat. Sic ut medicis, ministrisque Spart. in Sev. subinde conaretur persuadere, ut senem 〈◊〉 medio quam primum quoquo modo tollerent. Donec tandem Severus M • ror • magis quam morbo consumptus, vitaque defunctus est Eb • raci. Ultima ejus verba dicuntur haec fuisse. Turbatam rempublicam ubique accepi; pacatam etiam Britannis relinquo; senex & pedibus aeger firmum imperium Antoninis meis relinquens, si boni erunt; imbecillum, si mali. Nam filios jampridem Antoninos appellari jusserat. Signa mortis ejus haec recenset Spartianus. Post murum, apud vallum, (ut vulgo legitur • , vel, [vallum] ut illam uoculam emendat Salmasius,) missum in Britannia, quum ad proximam mansionem rediret, non solum victor, sed etiam in aeternum pace (uti putabatur) fundata, volvens animo quid ominis sibi occurreret, Aethiops quidam e numero militari, clarae inter scurras famae, & celebratorum semper jocorum, cum corona e cupressu facta eidem occurrit. Quem quum ille iratus removeri ab oculis praecepisset, & coloris ejus tactus omine & coronae dixisse ille dicitur joci causa, totum fuisti, totum vicisti, jam Deus esto victor. Et, in civitatem (scilicet Eboracum veniens), quum rem divinam vellet facere, primum ad Bellonae Templum ductus est errore aruspicis rustici; deinde hostiae furvae sunt applicitae. Quod quum esset aspernatus, atque in palatium se recepisset, negligentia ministrorum nigrae hostiae usque ad limen Domus Palatinae Imperatorem secutae sunt. Praeclarum hoc magnanimitatis ejus specimen idem scriptor recitat. Quum pedibus aeger bellum moraretur, idque milites anxie ferrent, ejusque filium Bassianum qui una erat, Augustum fecissent, tolli se atque in Tribunal ferri jussit; adesse deinde omnes Tribunos, centuriones, duces & cohortes, quibus auctoribus id acciderat; sisti deinde filium qui Augusti nomen acceperat. Quumque animadverti in omnes auctores facti, praeter filium juberet, rogareturque veniam ab omnibus, ante Tribunal prostratis, caput manu contingens ait, Tandem sentitis caput imperare, non pedes. Cumque praefecti ejus, viri graves voluissent, ut & hunc Bassianum occideret, qui patri quondam inter agmina militum pugnanti, insidiose manu propria mortem intentare non esset reveritus; id fieri noluit imperator patriis indulgens affectibus. Hujus dictum est quum eum ex humili per literarum & militiae officia ad imperium plurimis gradibus fortuna duxisset, omnia, inquit, fui & nihil expedit. Reliquit duos filios Bassianum quem ex priore conjuge Marcia suscepera • , & Getam quem de Julia genuerat. Igitur Bassianus mortuo Severo, summam potestatem nactus, statim duces exercitus magnis muneribus ac promissis adhortabatur, persuaderent militibus, uti se unum Imperatorem declararent, nullasque non machinas adversus fratrem intendebat. Neque id tamen persuadere militibus potuit. Quippe memores, utrumque a Severo jam inde a pueritia pari honore cultuque educatum; etiam ipsi parem utrinque Herod. lib. 3. obedientiam, benevolentiamque exhibebant. Itaque Bassianus cognito parum sibi rem apud exercitum procedere, icto cum Britannis • oedere, dataque pace, & obsidibus acceptis, decedensque illinc ad Juliam novercam ac G •• am fratrem festinat. Congressos reducere in gratiam conata est Julia, adnitentibus honestissimis quibusque Severi amicis & consiliariis. Igitur ille cum nemo scilicet non ejus libidini refrageretur, vi potius quam voluntate, ad concordiae, amorisque simulationem adducitur. Ita ambo pari honore imperium gerentes, solverunt ex Britannia (relicto illic viro Lupo) Romamque cum patris reliquiis contendebant. Nam corpore ignibus tradito, (in loco qui ad hunc usque diem Severi collis, Anglice Severs hill dicitur, prope Eboracum) cinerem ipsum cum odoribus in vasculum alabastri conjectum Romam referebant, ut videlicet in sacris principum monimentis componeretur. Ipsi exercitum deportantes, victores Britannorum, in adversam Galliam emenso Oceano pervenerunt, atque inde Urbem repetierunt. Sed erum Idem. lib. 4. pentibus gliscentibusque rursum odiis, Bassiaanus irrupto Getae cubiculo, ipsum nihil tale expectantem supra Juliae matris pectus multo undantem sanguine saevus obtruncavit, conciliatoque largitionis & stipendii enormitate militum favore, vulgata caede solus salutatur Imperator, Geta hoste appellato. Parricidio deinde incestum adjicit ducta in uxorem noverca, quam & ipsam paulo antea, quia caes • filio illacrimasset, occidere in animo habuit. Tandem post varia atque immania flagitia, inter Carras & Edessam, in Mesopotamia iter faciens, insidiis a Macrin • positis, qui post eum invasit imperium, anno ducentesimo decimo septimo interemptus 217 est. Quae de Carausio Bassianum istum vincente ac interficiente Galfridus Galfr. lib. 〈◊〉 . cap. 2. fabulatur, haud digna sunt quae refellantur, cum necdum genitus esset Carausius, cujus ne quidem nomen ante Diocletiani imperium, omnino apud ullos probatae fidei scriptores occurrit. Interea milites in Britannia stativa sibi extruxerunt & advecto omnis generis commeatu probe communierunt in illa insulae parte extra murum quam pulsis gentibus borealibus obtinuerat Severus, quae brevi postea iis in haereditatem cesserunt. Nam cum Alexander Aelius La • pr. in Alep. Severo. Severus Imperio potiretur, sola quae de hostibus capta erant, limitaneis ducibus & militibus (tam in hac insula quam alibi) donavit, ita, ut eorum ita essent, si haeredes illorum militarent, nec unquam ad privatos pertinerent, dicens, attentius eos militaturos si etiam sua rura defenderent. Princeps iste optimus Germanis bellum inferens in Gallia juxta Rhenum in suburbiali Mogontiaci viculo cui Sicila nomen est, militum suorum conjuratione in papylione oppressus periit. Imperante Gordiano Propraetor in Britannia fuit Nonius Philippus, ut ex antiqua arae ejusdem Imperatoris honori olim in Brigantibus, positae inscriptione liquet; quo etiam tempore positus videtur in eadem regione arcus sic inscriptus, Jo. M. ob honorem uxoris Gordiani. Ea erat Furia Sabina Tranquilla, ejusque nomen eidem arcui inscriptum reperiebatur. Constituta etiam fuit ibidem pyramis octogona cum hac inscriptione, ob honorem Philippi Imperatoris nobilissimi semper Augusti, & Philippi Caesaris Nobilissimi, Julius Philippus Arabs hic fuit, qui proxime post Gordianum imperavit. Ex illo tyrannorum, imperante Galieno, emergentium examine, Galliam Britanniamque occuparunt successive, Posthumus, Lollianus, Victorinus, Marius & Tetricus; quo tempore floruit Sanctus Mello Britannus, Vincent. Spect. Hist. lib. 11. cap. 74. (Mallonus, Melanius & Meloninus aliis nuncupatus,) qui Valeriani Imperatoris tempore Romam veniens ut Patriae suae tributum solveret, atque Caesari serviret, a Stephano primo Pontifice ad fidem Christianam conversus, baptizatus, ac clericus & gradatim sacerdos ordinatus & Rothomagensis Episcopus Anno Ducentesimo, 256 Quinquagesimo sexto consecratus, Ecclesiam illam diutissime administravit, & Dioclesiani persecutioni superstes, Orderic. Vital. hist. lib. 5. pag. 557. 558. Melchiadis Romani Pontificis tempore feliciter obdormivit.

Anno Ducentesimo Sexagesimo secundo Coelus (Britannice Godeboc agnominatus) Teguani filius Aflecho Regis Tenerantii fratre oriundus, Posthumi permissu in Trinobantibus regnare coepit, & potiorem Ordoviciae partem Straduennae conjugis Cadovano natae jure obtinuit. Posthumus antedictus quum videret multis se Galieni viribus peti, atque auxilium non Trebel. Pollio in trig. tyran. solum militum, verum etiam alterius principis necessarium, Victorinum, Victorinae sive Victoriae (quae Mater Castrorum appellata est, & Augustae nomine affecta,) filium, militaris industriae virum in participatum vocavit Imperii. Nihilominus ipse, cum ejusdem nominis filio, quem primo Caesarem ac deinceps Augustum nuncuparat, Lolliano agente, in Gallia interemptus est. Idem Lollianus quod in labore nimius esset a militibus suis agente Victorino occisus est. Qui & ipse quod matrimoniis militum corrumpendis operam daret, a quodam Actuario cujus uxorem stupraverat, composita factione, Agrippinae trucidatur; filiusque ejus Victorinus junior, (sub eadem hora, a Patre & avia Caesar dictus, statim) ab ejusdem factionis militibus ibidem perimitur. Sedata tamen ista seditione, Victorina Imperium, quum ipsa per se fugeret tanti ponderis molem in Marium opificem quondam ferrarium transtulit. De quo quid amplius requiratur ignoro, nisi quod eum insigniorem brevissimum fecit Imperium. Nam una die factus est Imperator, alia visus est imperare, tertia interfectus est a quodam milite; qui quum ejus quondam operarius in fabrili officina fuisset, contemptus est ab eodem, vel quum duxisset, vel quum Imperium cepisset. Addidisse haec verba dicitur interemptor, Hic est gladius quem ipse fecisti. Deinde Tetricum Senatorem & consularem jure praesidali Gallias regentem eadem Victorina Imperatorem creavit, filiumque ejus Tetricum juniorem appellavit Caesarem. Hi ubi multa feliciter egissent, diuque imperassent, quum militum suorum impudentiam & procacitatem ferre non possent, volentes victi, Aureliano sese dediderunt, atque exinde in summa dignitate consenuerunt. Receptis itaque Gallia ac Britannia, Constantius Chlorus, Crispi fratris Claudii Imperatoris Camdenus & Baronius. ex filia nepos, Aureliano in hac insula militans, Helenam Coeli Regis Britannici filiam duxit ex qua Constantinum 273 Magnum Anno Ducentesimo septuagesimo tertio suscepit. Imperante Probo, duo Vopiscus in Probo, Proculo & B • noso. illa ebrietatis ac libidinis portenta, Bacchi Venerisque mancipia, Bonosus & Proculus apud Agrippinam Imperium arripuerunt, omnefque sibi Britannias, Hispanias, & braccatae Galliae Provincias vindicarunt. Quorum Bonosus, Homo Hispaniensis fuit, origine Britannus; Proculus, Gallus Albingaunus; hic, hortantibus Lugdunensibus, qui & ab Aureliano graviter contusi videbantur, & Probum vehementissime pertimescebant; ille, timore ne paenas daret, quod in Rheno, quo tempore ipse erat dux limitis Rhaetici, Romanas luxurias Germani incendissent, purpuram sumpsit. Bonosus longo gravique certamine a Probo superatus, laqueo vitam finivit. Proculum fugatum usque ad ultimas 281 terras, & cupientem in Francorum auxilium venire, (a quibus originem se trahere ipse dicebat,) ipsis prodentibus Francis, vicit Probus & interemit. Britannis una cum Gallis & Hispanis permisit hic Imperator ut vites haberent, uinumque conficerent; & Victorini Mauri familiaris Zosim. sui commendatione adductus, ad magistratum in Britannia quendam evexit, qui protinus defectionem meditatus est; ideoque Probus cum Victorino rem expostulavit. Qui impetrata ad illum abeundi potestate, simulans se fugere Imperatorem, amanter a tyranno susceptus, noctu illum occidit. Atque ita ad Probum rediit, simulque provincia sic ex hac turba emersit. Tyrannum hunc, Claudium 282 Cornelium Laelianum fuisse, cujus monetae solummodo in hac insula reperiuntur, Camdenus existimat. Victis atroci praelio Vandalis & Burgundionibus, quam plurimos ex iis, in Britanniam transmisit Probus qui insulanos quandocunque tumultuantes compescerent. Castra illi non procul a Cantabrigia videntur habuisse in amaenissimis montanis de Balshamia, ut ea loca Henricus Huntingdoniensis a finitimo illius nominis viculo appellat quae Cantabrigiensibus montes dicuntur Gogmagogi quo nomine Gormagotum gigantem intelligunt a Chorinaeo, si Britannicae Historiae credimus olim extinctum. De his Vandalis, G • rv. Tilb. Britannos, praesertim Christianos, inclementius tractantibus, ita loquitur G • rvasius Tilburiensis; sub Cantabrigia locus erat, Vandelbiria dictus; eo quod illic Vandali Britanniae partes saeva Christianorum peremptione vastantes, castrametati sunt. Ubi ad monticuli apicem fixere tentoria, planities in rotundum vallata circumcluditur, unico ad instar portae aditu patens ad ingressum. Post haec Carus Manlius ad Imperium evectus, & ad bellum Persicum proficiscens, assumpto secum minore filio Numeriano, majori, scilicet Carino, Gallias atque Italiam, Vopis • . in Carinc. Illyricum, Hispanias ac Britannias & Asricam decrevit, reliquitque ipsum ut Caesarianum teneret Imperium, sed ea lege 283 ut omnia faceret quae Augusti faciunt. Qua ille potestate adeo abusus est, enormibus se vitiis & ingenti faeditate Maculans, ut Constantium Chlorum qui tunc praesidatum Dalmatiae administrabat, in locum ejus subrogare, illum autem Caesarco abrogato Imperio occidere in animo haberet pater. Fuit tamen in armis strenuus, aliquasque ex aquilone victorias reportasse creditur, ex illis Olympii Nemesiani versibus nec taceam quae nuper bella sub arcto, Felici Carine manu confeceris ipso paene prior genitore Deo. Quumque patrem fulmine absumptum, fratrem ab ipsius socero interemptum comperisset, haud ei defuit ad vindicandum sibimet Imperium vigor mentis. Nam Sabinum Julianum Imperium invadentem in campis Veronensibus occidit; & contra Diocletianum multis praeliis conflixit. Sed apud Aurel. Victor. & Eutrop. Murtium sive Murgum in Maesia, Diocletiano congres • us, ingenti praelio victus est, proditus ab exercitu suo quem fortiorem habebat, certe desertus inter Viminatium atque Auream montem, a militibus; qui ei infestiores, quod libidine impatiens ipsorum nuptas affectabat, iram tamen doloremque in eventum belli distulerant. Quo prosperius cedente, metu ne hujusmodi magis magisque victoria insolesceret, ita sese ulti sunt. Ipse dum hostes avide premeret, suorum ictu interiit, praecipue cujusdam tribuni dextra cujus dicebatur conjugem polluisse. Adeoque 284 victoria pariter atque adverso exercitu potitus est Diocletianus.

Ille ubi comperit, Carini discessu, Aelianum Amandumque per Galliam excita manu agrestium ac latronum quos Bagaudas incolae vocabant, populatis late agris plerasque urbium tentare; Maximianum veterem militiae socium, Caesaris dignitate ornatum ad eos subigendos misit. Qui eo profectus fusis hostibus aut acceptis, quieta omnia brevi patravit. Quo bello Carausius Menapia civis factis promptioribus enituit; cumque in serenae militiae ordine famam egregiam consecutus fuerat, quia gubernandi, (quo officio adolescentiam, utpote vilissime natus, Mercede exercuerat,) parandae classi praeficiebatur. Igitur cum apud Bononiam per tractum Belgicae & Armoricae pacandum mare accepisset, quod Franci & Saxones infestabant, multis barbaris saepe captis, nec praeda integra aut provincialibus reddita, aut Imperatoribus missa, cum suspicio esse caepisset, consulto ab eo admitti barbaros, ut transeuntes cum praeda exciperet, atque hac se occasione ditaret, a Maximiano jussus occidi, purpuram sumpsit Anno 285 Ducentesimo Octogesimo Quinto & Britannias occupavit. Ita cum per omnem orbem terrarum res turbatae essent, & Carausius in Britanniis rebellaret, Achilles in Aegypto, Africam Quinquegentiani infestarent, Orienti Narses Persarum Rex bellum inferret; Diocletianus Maximianum ex Caesare fecit Augustum, Constantium & Galerium, Caesares; atque ut eos affinitate conjungeret, Constantius privignam Maximiani Theodoram accepit, ex qua postea sex liberos Constantini fratres habuit; Galerius siliam Diocletiani Valeriam; ambo uxores quas habuerant repudiare compulsi. Interea Carausius in Britannia Eumen. in Paneg. & Sigon. de Occid. Imp. lib. 1. naves Romanum in modum construxit, legionem Romanam, quae ibi in praesidio erat, abduxit, aliquot militum peregrinorum cohortes interclusit, mercatores Gallicanos ad delectum contraxit, Barbarorum, & maxime Francorum innumerabiles copias spoliis Provinciarum divisis illexit, atque inde praedonum more omnia Galliae, Hispania, Italiaeque littora latrociniis infesta habere instituit, unde illud piratici belli nomen invenit. Superatis primo ac deinde in foedus & societatem Galfr. lib. 2. Cap. 2. acceptis Pictis dedit locum mansionis in Albania, ubi cum Britannis (scilicet Caledoniis) mixti per subsequens tempus permanserunt. Murum quoque Lollii, (non, ut Nennius sensit, Severi) inter Nennius. Cludae & Forthae ostia reaedificavit & septem castellis munivit, domumque rotundam politis lapidibus super ripam fluminis Caronis quod a suo nomine nomen accepit, fornicem triumphalem in Victoriae memoriam erigens construxit. Batavia per Francos aliquot reges occupata ad eum defecit; & Maximianus, quanquam omnes belli curas apparatusque ad ipsum opprimendum convertisset, accedente tamen ad Britannici maris inclementiam summa quoque rei nauticae imperitia, Germanorum etiam motibus distentus, bellum illud in praesens intermittere, ac vindictam in aliud tempus reiicere coactus est. Cumque adeo, frustra tentata essent Evtrop. bella contra virum rei militaris peritissimum, ad postremum (simulata) pax Aur. vict. convenit; remisso soli Carausio insulae imperio postquam jussis ac munimento incolarum contra gentes bellicosissimas opportunior habitus fuisset. Dum haec geruntur, Rex Coelus Ducentesimo Octogesimo 289 nono, cum annos viginti septem regnasset, moritur, cui successit frater Trahernus. Sed Imperatorum animos urebat una illa tanti Imperii contumelia, quod, aliis hostibus prospere contusis, insula ista adhuc in potestate Carausii esset. Destinata est igitur Constantio Caesari Britanniae Bataviaeque vindicta, qui Anno Ducentesimo 292 Nonagesimo secundo in Galliam, opinione omnium citius perv • niens Gessoriacum (quod nunc Bononia dicitur) censibusque & muris pertinax obsedit atque illis fretis portus ademit. Omnem etenim sinum portus, defixis in aditu trabibus ingestisque saxis, invium navibus reddidit, adeo ut nec obsessi in B • itanniam effugere, nec iis ex Britannia ministrari subsidia possent. Captum igitur est oppidum, deditusque qui illic inerat Tyranni exercitus, qui non modo clementer conservatus, sed et in C • saris militiam ascriptus est. Solutaque ita obsidione, primus aestus praedicta claustra rupit, totaque illa quoad usus fuit invict • fluctibus acies arborum veluti signo dato peractaque statione dilapsa est, Constantioque portus qui hostibus occlusus fuerat ad victoriam Britannicam sponte patuisse visus est. Circa Aurel. Victor. idem fere tempus Carausium dolo circumve • it & occidit Allectus, qui cum ejus permissu summae rei praeesset, flagitiorum, & ob ea mortis, formidine per scelus Imperium extorsit. Atqui Constantius navibus Eumer. in Paneg. quamplurimis ad trajiciendum aedisicari jussis, Batavos, dum illae comparantur, sibi adoriendos suscipit, qui, Britannico tumultu, sollicitantibus Francis defecerant Cliviamque oppidum Romanorum arctissime obsederant ac ferme exciderant; cum superata locorum stagnantium difficultate, sylvarumque barbaros occultantium densitate, superveniens Caesar obsidione ipsos depulit, ac longissime constantissimeque insectatus, ad deditionem cum conjugibus & liberis adegit. Inde captivos, 294 quorum magna erat multitudo, in Ambianorum Tricassinorum & Lingonum deserta ab iis solitudine vindicanda traduxit. Instructis tandem diversis classibus, ubi diutius idoneum navigandi tempus frustra expectasset, etiam adverso reflante vento, littore Gessoriacensi soluit. Quod ubi milites sensere, qui a fluctu in Sequanam amnem repulsi fuerant, cunctantibus adhuc ducibus, caeloque ac mari turbidis, ultro signum navigationis poposcerunt, contemptisque minacibus signis, die pluvio vela fecerunt, & ventum, quia directus non erat, obliquum captarunt. Porro tantae subito se dorso maris opportune miscuerunt nebulae, ut inimicam Allecti classem apud Vectam insulam in speculis & insidiis collocatam imprudentibus hostibus praetervectus insulae littus nemine prohibente obtineret Constantius. Cui excendenti oppressi nimium Britanni quasi cum triumpho effusi gaudioque exultantes sese cum conjugibus ac liberis obtulerunt, ipsum ut coelo delapsum intuentes, & vela navis qua advectus est atque remigia venerantes. Mox universis ille navibus ne quod praesidium fugae reservaretur ignes injecit; Quo cognito Allectus ab eo quod tenebat littore abscessit, Romanosque quorum vela imminentia prospexerat statim affuturos ratus temere praeliari instituit. Sed neque acie explicata neque omnibus quas trahebat copiis instructis, veteres conjurationis auctores & barbaros mercede conductos reliqui apparatus oblitus praeceps rapit, atque in M. Aurelium Asclepiodotum Praefectum Praetorio, cum valida Romani exercitus parte praemissum, incidens, cum ingenti suorum strage victus occubuit, ultro deposito ne dignosceretur cultu Imperiali, & vix unius velaminis indicio repertus. Alii quoque Constantii milites qui per errorem nebulosi maris a caeteris avulsi fuerant ad oppidum Londiniense per Tamesin pervenientes, quicquid barbarorum praelio superfuit, quum direpta urbe fugam capessere cogitarent passim tota urbe cum Livio Gallo Duce confecerunt. Ita Britannia Decimo Anno recepta, 295 quum per septennium in ea Carausius & per triennium Allectus imperassent. Tot Tyrannorum huc usque variis vicibus a Galieni tempore Britanniam occupantium respectu, Fertilem Tyrannorum Provinciam, appellavit eam qui tum vixit Porphyrius, qui etiam e veteribus primus Scotorum circa haec tempora meminit; ut & Pictorum, coaetaneus eidem Porphyrio Eumenius. Discedente ad bellum Alamannicum Constantio, Britanniam rexit Asclepiodotus (Afranii Annibaliani dudum Collega in consulatu;) quem in Aureliani vita memorat Vopiscus, & in Probi vita Vop. in Aurel & in Probo. inter insignes belli duces illiusce Imperatoris Disciplina institutos, una cum Caro Diocletiano, Maximiano, Constantio Galfr. lib. 〈◊〉 . cap. 2. aliisque magni nominis viris recenset. Galfridus tamen, a Britannica quam interpretandam susceperat Historia discedens, Britannum atque Cornubiae Ducem fuisse, & Allectum a senatu istuc cum tribus legionibus missum, ex suo sabulatur; quanquam Henricus Huntingdoniensis in sua Henr. Hunt. in Epist. ad Guarin. ejusdem Historiae Britannicae Epitome, Allectum Carausii socium, Asclepiodotum vero Praefectum, (Romanis scriptoribus congruenter,) extitisse refert. Euseb. Chron. & Hist. Eccl. lib. 8. cap. 3.