De causis errorum. Pars prima Opus Edoardi Baronis Herbert de Cherbury et Castri de Kerry.

De causis errorum. Pars prima Opus Edoardi Baronis Herbert de Cherbury et Castri de Kerry.

Table of contents

Title page

Benev. Lectori.

De Causis Errorum.

Pars prima.

Conditio autem prima, (uti Libro nostro de Veritate videre licet) fuit, ut Objectum intra nostram staret Analogiam.

Conditio secunda, fuit, ut Objectum justam haberet magnitudinem.

Ad Veritatem Obj•cti Conditio tertia fuit, ut haberet aliquam differentiam signantem.

Ad Veritatem objecti percipiendam Conditio quarta fuit: ut cognatio aliqua inter objectum & facultatem intercederet.

Ad Veritatem Apparentiae Conditio prima fuit, ut debito tempore commaretur.

Ad Veritatem Apparentiae Conditio secunda fuit, ut debitum intercederet transitionis medium.

Ad Veritatem apparentiae Conditio tertia fuit, ut debita daretur distantia.

Ad Veritatem Apparentiae Conditio quarta fuit, ut commodum ordinatúmque obtineret situm.

Ad Veritatem Conceptus Conditio, prima fuit, Organi Integritas.

De Visu.

De Auditu.

De Odoratu.

De Gustu.

De Tactu.

Ad Veritatem Conceptus Conditio secunda fuit, ut Organum nullâ pravâ qualitate esset imbutum.

Ad Veritatem conceptus Conditio tertia fuit, ut facultas quae se sentire sentit haut vacillet.

Ad Veritatem Conceptus Conditio quarta fuit, ut facultas Analoga applicetur.

De Objectis sensuum externorum quae Communia vocantur.

Asperitas, Levitas, Eminentia, Profunditas.

Motus.

Numerus.

Figura.

Quantitas sive Magnitudo.

Locus.

Situs.

Distantia.

Continuitas.

Discretio.

Asperitas & Laevitas.

Eminentia & Profunditas.

De Analogia inter Facultates & objecta disquisitio, ubi Cap, l. de Veritate, tot sunt facultates quot sunt rerum differentiae, exponitur.

ERRATA.

Religio Laici.

Appendix ad Sacerdotes de Religione Laici.

Haered. ac Nepot. suis Praecepta & Consilia E. B. H. de C. & C. I. de K.

De Vita Humana Philosophica Disquisitio.

De Vita coelesti, ex iisdem principiis conjectura.

§

§

[Page]

[Page]

DE CAVSIS ERRORVM. Pars Prima.

OPVS Edoardi Baronis Herbert DE CHERBVRY ET Castri insulae de KERRY.

Rectum index sui & obliqui.

Londini, Excud. Curâ Philemonis Stephani, 1645.

Benev. Lectori.

[Page]

[Page]

QVem Libro de Veritate dudum promisi circa Errorum causas tractatum, haut diutius supprimendum duxi. Non enim decuit arduae Veritatis disquisitioni ab ipsâ etiam ineunte aetate deditum fidem fallere. Prodeat igitur in lucem Libellus exiguae quidem molis, sed qui ad detegendos, haut secus ac praecavendos errores, patefaciat viam. Turpiter quippe in ipso Veritatis limine impingitur. Obscuriora porrò quaedam loca L. de Veritate heîc illustravi, reliqua illustraturus, si consiliis hunc in finem institutis satìs uti liceat. Ne (que) obstat, quòd quae proxime tractanda veniunt ad Errorum castigationem, sint hiisce magis idonea. Suo enim ordine singula retexenda sunt. Quin & Authores celeberrimi à me postulârunt, ut hoc Opus exantlarem, eoque potius quod ubi in Gallicam Linguam ab eruditissimo viro versum fuerat, difficile in seipso argumentū, difficilius prae verborum philosophicorum inopiâ in utrâque linguâ evaserat. Ipse quidem paucis more nostro rem perstringo. Neque enim omnibus, sed ingenuis liberisque Philosophiae cultoribus Lucubrationē hanc nuncupo. Si igitur (etiam invito Genio) haeserint in Operibus nostris alicubi Phaeaces, id illis condono; ut qui facilè vel dissentientes feram. Non me latet quidem verba quaedam in diversum à vulgari sensum, in L. nostro de Veritate, distrahi. Sed quia pauca haec, tum à Definitionibus quas subjunximus intellectu facilia, haut magnam sedulo lectori molestiam creabunt. Quapropter si [Page] obsoletum Instinctus naturalis, aut Faculta tis insolens, aut Verisimilis anceps videatur vocabulum, in animo habeat Lector, doctrinā nostrā haut aliter explicari potuisse, ubi aptiora defuêre verba. Deni (que) & exempla quaedā quae Argumentū illustrarent, flagitabant passim Viri Eximii, quae etiā ubi è re fuit, heîc adduxi; ut agnoscam tamen circa explicationem Capitis L. de Ver. Quod facultas analoga applicetur, pag. 46. plurima desiderari. Sed hoc aliorum (modo juvet) sit Opus. Haut aliter quippe Capitis illius explicationem integram aggredi potui, quàm ut omnes ubique ferè orbis terrarum grassantes errores profligarem. Quod paucis tamen fieri nequiit; Vt taceam neque per valetudìnem, neque per senium ingruens, neque per saeculi iniquitatem, id praestari potuisse. Benè vale tu quidem, Lector, atque hiis quatenus per otium liceat, fruere.

De Causis Errorum.

[Page]

Pars prima.

VEritatis causa multiplex: Erroris non nisi quaedam: Ignorantiae autem nulla: Quin cum nil per se innuat Ignorantia, frustra ad comminiscendam ejus causam ingeniosus fueris. Superiora igitur explicanda; Plurima autem ad Veritatem consummatam postulari, Libro nostro de Veritate docuimus, Scilicet Veritatem rei, Veritatem apparentiae rei, Veritatem conceptus circa apparentiam illam, & Veritatem Intellectus. Veritas autem Rei ejus existentiam veram denotat, eámque a non Re, ficto, & falso, distinguit. Hoc igitur primò in q [...]aestione An Investigandum. Nisi enim revera sit, quod sese diffundere queat, neque ulla effluxerit ejus apparentia: Sequitur Veritas apparentiae in quaestione Quale & Quanto-quid praecipuè respondens, à priori prorsus disparata. Rei enim quae vera fuerit, falsa dari potest apparentia, conditiones nisi intercedant debitae: Sua nihilosecius Veritas apparentiae falsae inerit. Verè enim ita apparebit, vera tamen ex veritate rei non erit, ut falsa igitur Apparentia objectum novum constituat, quod suam utique sortiatur disquisitionem, ab Intellectu solo, citra sensuum ministerium, novissimè ventilandam; Apparentiae autem verae ea lex est, ut ubi conditiones convenerint mediae, Vera objecti species, tanquam forma rei vicaria emanet. Quaenam verò sint illae conditiones, tum Libro nostro de Veritate videre licet, tum mox, [Page] ubi, de Erroribus ex eorum defectu vel ineptâ usurpatione emergentibus, erit sermo. Sed neque hîc cunctae insumuntur conditiones ad veritatem Intellectus comparandam. Plurima enim ex parte Conceptus circa Apparentiam illam postulantur. Quapropter, circa rem quae sub conditionibus suis veram exhibet apparentiam, falsus dari potest Conceptus, nisi sensoria suo defungantur munere, Organáque interna sint probè disposita, Unde etiam fit ut sanus & integer aliter atque insanus, & sui malè compos, aliter porrò sapiens animóque attentus, ac improvidus incautúsque de rebus statuat. Quapropter quae apparentias veras aliquibus annunciant, aliis non ita, utpotè qui illas ex pravo conceptu vitient. Veritas autem Conceptus in quaestione Adquid respondet. Ita tamen ut haud ultra facultates externas & prodromas ferri relationem per se animadvertas. Ultima igitur veritatis causa, altiùs, tum ex ipso intellectu petenda est. Quum enim ea insit Intellectui vis, ut veras apparentias, à falsis, conceptus adaequatè veros demum, a mutilis depravatísque distinguere valeat, illuc tandem rei summa redit: Dum ex notitiis quibusdam communibus menti insitis ingenitísque de rerum apparentiis aequè ac de earum conformatione cum conceptu, judicat. Et num Apparentia, rei sive objecto, Conceptus, apparentiae demum responderit, omninò decernit. Fundamentum igitur Veritatis apparentiae ex re ipsà, sive objecto, fundamentum Veritatis Intellectus, tum ex apparentia, tum ex conceptu ritè conformatis desumendum est, Solus enim errata corrigere potest Intellectus; Ex quibus patet, mediâ inter Rem, & Intellectum viâ, omnem erroris dari causam, neque enim vel res falsa esse potest, ubi objecti veri conditionem induit, vel Intellectus, ubi praemissa constiterint. [Page] Latere igitur ut possit res nisi vera ejus diffundatur apparentia, Inscius demum, sive ignarus ut esse queat Intellectus (Conceptus si sit pravè dispositus supinúsve) ubi tamen verae conditiones accesserint, & vera utique exhibetur species, nunquam frustratur Intellectus. Cujus idcirco munus est, ut ad conditiones regrediens, errorem ex quacunque parte castiget, & hanc defuisse, illam fortasse redundasse animadvertat; Sed non ad incomplexas tantum, & (ut ita dicam) monogrammas veritates, ex usu est distinctio nostra, Sed ad complexas etiam cum-primis facit. Ideo ubi propositio aliqua affertur, videndum primò, An sit; & ex qua demum facultate probatio adducatur, ut rei veritas ita affirmetur; Deinde in quaestione Quale Quid, & Quanto Quid, num distincta miniméque ambigua fuerit enunciatio, ut veritas apparentiae ita constat. Postea, in quaestione Adquid, num ex terminis ritè intellectis & cōcinnè, tum in seipsis, tum in foro interiori dispositis, verus fuerit Conceptus, ut ex hjsce probè inter se conformatis, Intellectus Veritas tandem exurgat. Praemissa enim nisi sint falsa, nunquam hallucinatur Intellectus. Porrò, ubi plures inter se committuntur propositiones, neque ista tantum advertenda, sed in qua quaestione enunciationes quaeque respondeant, ex quibus demum facultatibus Probatio adducitur, putà notitia communi, sensu interno, externo, vel discursu, ut tandem in judicium deveniatur. Sed de istis obiter, donec pleniorem hujus argumenti tractationem aggrediamur. Primas simplicissimásque errorum causas, in praesens excutiemus, quorum ansa (uti diximus) inter conditiones ad conformitatem Objecti & Intellectus postulatas praebetur, adeout vel in Apparentia falsa, vel Conceptu depravato, vel hiisce saltem compositis toti errores vertantur.

[Page]

Conditio autem prima, (uti Libro nostro de Veritate videre licet) fuit, ut Objectum intra nostram staret Analogiam.

EAm vocamus Analogiam nostram, ad quam (modò Conditiones adsint) sive externus, sive internus sensus noster, aut intellectus saltem ex Discursus ministerio ferri potest. Huc igitur attinent ea omnia quae ullo tandem modo liquent. Neque igitur terrae meditullium, vel ulterior, vel media, vel ipsa citerior undequaque pars sive planetarum sive stellarum fixarum, intra Analogiam nostram satis constituuntur, Saltem dum hîc agimus. Sed neque dubitatione vacat, num quae intra istorum pomaeria existunt, nobis innotescant, Quum neque Incolas terrae (quibusdam Gnomos) in mineriis, non raro tamen conspicuos, neque aeris (quos [...] vocant) pro libitu percipiamus. Quid quod magnalia plurima non in Coelis tantum, sed in ipso communi naturae promptuario abscondi in confesso sit, Hinc igitur solennes jique crebri scatent errores, dum, quae extra Analogiam nostram, vexant ineptis suis commentationibus Philosophastri, de iis quae sunt, vel non sunt, intra istorum ambitum, plurima jactitantes, Quum tamen sobriè sapere oporteat, atque ita ut ex terminis cognitionis, rerum termini haud praefiniendi sint. Neque enim, rerum mensura, ex cognitione nostra desumitur, quum quae hîc necessaria, nobis tantum ostendat Natura, reliqua vel sibi, vel nobis, ubi istis piè usi fuerimus, servans. Nihil tamen frequentius inter Authores occurrit, quàm ut omnia adeo ex modulo ferè sensuum suorum aestiment, ut ea quae insuper infinitis rerum Spatiis extare possunt, sivè superbè sive imprudenter rejiciant; quin & ea omnia in usum suum fabricata [Page] fuisse glorientur, perindè facientes ac si pediculi humanum caput, aut pulices sinum muliebrem propter se solos condita existimarent, eáque demum ex gradibus saltibúsve suis metirentur: Sed aliter se res habet, quum nihil revera, nisi quod ad Analogiam nostram spectat, reclusum sit, sed in illa quidem deficiat nunquam Providentia divina universalis, quod maximè advertendum, ne se plus justo scire vel quidem nescire cogitet humanum genus.

Conditio secunda, fuit, ut Objectum justam haberet magnitudinem.

EAm vocamus justam magnitudinem, quae neque ob transcendentiam exuperat (putà infinitum, aeternum, & omne maximum) neque ob parvitatem latet facultates nostras externas (putà minimum quodvis) quo in genere non solùm Acari, vel animacula quaedam in scobe abdita, & a sensibus externis occulta, quae Cornelii Dribell perspicillum nuper detexit, sed & quaedam alia, quae Intellectus solus adsequitur recens [...]ri possunt. Plurima enim eorum quae intra Analogiae nostrae spatia existunt, suis recessibus tamen invisibilia & impalpabilia abdi nemo negaverit, qui quantitatum ipsarum portiunculas minimas nullo sensu deprehensibiles adverterit, putà odorum vel saporum minimas illas partes, quae nullo indicio constant: hîc igitur Intellectus scrutinium instaurat, & odorum evanescentium, saporum dilutorum fragmina minutiásque carpens, subfuisse aliquid quod sensuum suorū acrimoniam effugerit, ritè statuit. Sed neque ipsum Minimum, Intellectus per se satis aptè statuere ex partium divisione potest; licet enim Atomi & puncta mathematica inter minima recenseantur, ita tamen [Page] intelligi debent, ut signentur, naturámque objecti induant. Ut detur enim aliquid adeò exile fingi posse, quod Additionis tantum sit capax: eopse tamen suam differentiam nanciscitur, & in numerum Entium vel Suppositorum saltem ascribitur. Ita enim minimum constituere oportet, ut non-nihil utique siet. Haut aliter quippe atomos vel ipsum punctum mathematicum concedere fas est. Qui enim Quantum in Quantum vel in Infinitum secari posse contendunt, & Numerum in numerum semper dividi, eodem argumento evincent. Aequè enim medietas numeri in aeternum, ac lineae dari potest. Neque evadent, quod hanc, quantitatem continuam, illam, discretum vocent; quatenus enim in partes dividitur, non jam Quanti sed Quoti ratio initur. Quum autem Quotum omne in partes suas minimas, scilicet Unitates, redigatur, & Quantum utique ex segmentis suis in puncta Unitatibus analoga, abibit. Sapienter enim hîc termini ponuntur, ne circa finita in infinitum torqueretur humanum genus. Quippe ubi contumax fuerit, ipsas etiam unitatis medietates, uti diximus, vel in aeternum finxerit nugator. Quod tamen absurdum fuerit. At dices longitudinem sine latitudine vel profunditate in animum induci oportere, neque ex punctis per se constare lineam; perbellè; modò simul advertas à puncto incipere, & in punctum tandem desinere lineam tuam; neque enim aliquam, quae non puncto utrinque clauditur, vel imaginari potes. At tanquam termino, inquies, non tanquam puncto: Sed neque satis solida est ista responsio, si enim ex termino partem puncti innuis, haud Minimum quid ex puncto intellexeris, Qua ratione etiam fit, ut ubi ad Numeri normam saepius dissecatur, in suas minimas partes resolvatur tandem linea. Constant igitur ex punctis, at non tanquam ex partibus [Page] inquies, Verumenimverò, si nulla nova detur sectio, ex quâ non novae denuò exoriantur partes, quomodo non ex partibus, & ex punctis tandem constiterit? Quid enim in simplicissima linea, quod non ejus pars fuerit, vel reri licet: quod etiam clarius apparebit, si haut aliter produci posse lineam advertas. Finge enim lineam A. B. quae puncto B. clauditur, sequitur quòd nisi punctum B. cum principio alterius lineae enodatè committi possit, lineam A.B. produci non posse; quod nemotamen Mathematicorum negavit. Veruntamen ex punctorum coalitione succrescere propriè & per se lineam negamus, sed rectius omninò ex quantitate quadam continuâ aestimari, ita ut non Quantitati sed Quotitati ejus partes & ipsa puncta tandem competant. Ubi vero ex quaestione Quoto-Quantum dividitur linea, in suas partes abit, ex Quantitate discreta supputandas. Quomodò enim in minus, continenter, & deinde in minimum lineam secueris, quùm nihiloseciùs omne segmentum in totidem semper dividi possit partes, neque aliquid ex quantitate ablatâ, quantitati decesserit: Quapropter, etiam haut plura puncta (nedum quanta) quàm unitates statueris, ita ut plures in longiori, pauciores in breviori linea existant partes, notitiâ communi, ipsóque sensu, ubi ejus examine usus fueris, ubique adstipulante. Est enim, vel Stagyritâ fatente, mensura rerum ad captum nostrum accommodatarum Numerus, qui in unitatibus suis terminum ubique invenit vel ponit. Neque igitur Infiniti vel Aeterni rationem ex Numero colligimus. Ex medietate enim illorum ter sumptâ seipsis majora insurgerent, quod nemo tamen dixerit: Ex Numero tamen quae in rem nostram faciunt, appositè captamus. Quapropter ut aeternum omne implicet tempus, peritè quod ad Analogiam nostram facit ex Numero [Page] desumimus. Porro ut infinitum universa rerum spatia complectatur, & quidem ultra illa feratur, quae nobis reclusa, ex loco metimur, cujus rationes tandem in lineas, eásque porrò in numeros (ubi in partes secantur) reducimus. Unde etiam liquet, neque ex unitate, neque ex numero in Arithmeticis, neque ex puncto, neque ex linea in Geometricis, vel minimum dari per se, vel quidem maximum; Adeoque utriusque quantitatis terminos non rebus, sed ne (que) Intellectui nostro convenire, quum ultra modulum suum non feratur hâc in vitâ mens humana. Quae omnia hâc ex thesi luculentiora fient, dum justam magnitudinem, & omninò aliquam, inter conditiones ad objecta percipienda requisitas postulat. Errores hinc emergentes sunt, punctum Mathematicum ita exinaniri solere, ut objecti conditionem quodamodò exuat, dum & locum quo existere dicitur indivisibilem utique contendit schola. Infinitum porrò & aeternum describi, ut terminos illi quodammodò ponant Philosophastri, quùm tamen neque additionem ex facultatum calculo, vel subductionem in se recipiant, adeo ut qui Quantum in Quantum sempiternè secari posse affirmaverit, etiam hoc ipso causa exciderit. Dum enim in Infinitum transit res, transcenduntur cognitionis media, quibus hac in vita uti datur, objectíque conditio simul tollitur, neque obstat quod res aliter à quibusdam deducatur, quùm & Chimeras fingere nihil vetet.

Ad Veritatem Obj [...]cti Conditio tertia fuit, ut haberet aliquam differentiam signantem.

QUum enim rerum Chao sive Orco (ut quibusdam placet) suo delitesc [...]ntium nulla dari potest distinctio, ni signantèr ostenderentur: ideo differentias [Page] quasdam in rebus posuit Natura, sive providentia rerum universalis, unde (uti Libro de Veritate retulimus) determinetur materia rudis & indigesta, mutuáque rerum Analogia percipiatur: Ubi enim non satis distinguuntur, confusa oritur scientia: Quum autem differentiae cuivis, Individuationis aliquod principium illam utíque compingens, & in unitatem suam cogens, obtingat, hoc ipsum peculiari quodam modo signari volumus, atque ita ut facultati alicui externae vel internae nobis insitae respondeat, quae an verum an falsum, an utile vel noxium sit objectum, vel quidem medio modo se habeat, Naturâ dictante decernit; ea lege tamen, ut debitum Criterium adhibeatur, maximè in iis quae vel rarò, vel quasi invitius in conspectum prodeunt; ita enim tum hominis, tum speciei cujuscunque ad Mundum majorem Analogia constituitur.

Errores hinc maximi, imò & multa ignorantiae causa, dum differentiis communibus, sive iis quarum ratio eadem in pluribus apprehendi potest nondum tribuuntur nomina; ex quibus tamen solis, naturae arcana rimari licet. Porro ubi signantur res, vix terminos undè nobis innotescant in vocabulariis inveneris; adeo & nulli vel ambigui miniméque perspicui saltem ut plurimum sint. Quin & in medium adferuntur quaedam, quae nullo facultatum indicio constant, ita ut saepenumero inter doctiores exagitentur, quae vel imperfectè, vel non omninò liquent, ubi in debitum examen perducuntur.

[Page]

Ad Veritatem objecti percipiendam Conditio quarta fuit: ut cognatio aliqua inter objectum & facultatem intercederet.

COnditiones ad objecti Veritatem requisitas, minutim consectati sumus. Neque enim satis est ut intra Analogiae nostrae latitudinem extent objecta (quum ob transcendentiam suam istius modi plurima tum exuperent facultates nostras, (uti supra probavimus) tum ob parvitatem suam delitescant, in quibus tamen dotes dari posse plurimas, plusquam verisimile sit) nisi cognationes & habitudines quaedam intercedant. Hinc ad mellificium api suppetunt organa, homini desunt. Quapropter ultra priores illas conditiones istam quartam adjunximus, quae necessitudinem aliquam immediatam (sive externos sive internos adhibueris sensus) postulat. Ad hanc etiam classem reduci possunt insolentes quaedam tum Sympathiae tum Antipathiae, quae ex cognatione quadam particulari hunc diverso planè modo atque illum afficiunt, quod fortassè in ipsis etiam Noeticis facultatibus adnotare licet. Dum ex iis quae supinè ab aliquibus cernuntur, illi mox futura praenuntiant.

Error hinc emergens est, ut quae nobis minimè cognata, tanquam vera objecta proponantur, de quibus fusius posteà, ubi amplior hujus argumenti seges.

Hiiscè ita statutìs, superest ut primas Errorum Causas, ex non satis perceptis recognitísque objectorum Apparentiis, ernamus.

[Page]

Ad Veritatem Apparentiae Conditio prima fuit, ut debito tempore commaretur.

QUanti momenti sit conditio haec, nemo nisi adhibitâ morâ satis adverterit, quùm ex festinatione nimiâ praecipuam erroris causam provenire ausim dicere. Hinc tot incondita videre est dogmata, quibus facile illuditur saeculum, dum minori molestia obtruditur mendacium ferè quodvis, quam expenditur veritas. Quid quod ab externis ita nihil satis delibetur sensibus, ubi mora non adest debita, ut neque ipsi interni suo satis defungantur munere, ni sistantur cognatae rerum species, & in debitum revocentur examen; Ita ut vix frequentior Insaniae adinveniatur, quàm ex judicii praecipitatione, causa. Fit ita, porrò, ut fidem fuam mille modis prostituant miseri, dum sese totos, aliis credentes, proprias abnegant facultates, perindè facientes ac parasiti, qui ad alienam convolantes mensam, indiscriminatim omnia vorant, quae domi coli interea debuere, negligentes. Neque alia demum affectuum turbidorum dari potest causa, quàm quòd nullâ morâ interpositâ, hii effreni libidini, illi furori rabieíque sese totos devovent, Brevi, sive internas, sive externas animae operationes spectes, nihil morâ idoneâ commodius, adeò ut cautè, vel non omninò praebendus sit assensus, donec probè expenso maturatóque negotio, decernere fas sit; Moram autem debitam eam vocamus ex qua objectum integrum, secundum totum, partes, relationésque suas denique sistitur, ita ut ubi opus, fuerit, Methodus in Zeteticis nostris tradita, consulenda sit: Quod moneo, quum inter Authores extent plurima, quae nimis vexantur, ea nimirum quae nullo facultatum indicio constant: Adeò ut tam plus [Page] justo, quàm minus, exagitari possint res, nisi debita, ex alterutrâ parte, adhibeatur mora. Error hinc emanans est, quaedam plus justo, alia minùs justo exagitari, adeóque illic malè perdi, hic non satis impendi tempus.

Ad Veritatem Apparentiae Conditio secunda fuit, ut debitum intercederet transitionis medium.

MEdia Intellectus non multa tantùm, sed omninò diversa sunt: Multa autem esse ex eo patet, quod sensus plurimi tum externi tum interni ritè conformati, in ordine ad intellectum, & praeviae demum conditiones non paucae in ordine ad illos sensus postulentur: diversa quin-etiam esse non minùs liquet, quùm in Veritatis indagatione quae huic famulantur facultati media illam destituere possint. Neque igitur quodvis promiscue insumitur medium, sed quod facultati est Analogum, ipsorum porrò mediorum, quae ex usu sunt, non omnis temerè usurpatur gradus. Tam enim medii in seipso debiti exuperans justóque major obruere, ac deficiens frustrari eluderoque potest humanos sensus, pars. Fit ita ut ubi idem in genere ad diversa inservit medium, non nisi idonea desumenda sit ejus portio. Neque igitur idem lumen, eadem distantia, omni [...] què objecto competit, sed hoc majori, illud minori irradiatione, hoc majori illud minori intervallo indiget. Quod in ipsis specillis observare licet. Hìc igitur termini explorandi sunt, quos tamen adeò exiles alicubi comperies, ut ad Mathematicum potiùs quam Physicum (quemadmodum libro de Veritate diximus) attinuerit eorum investigatio. Ubi autem nova datur aliqua differentia, si non diversum aliquod medium intercedit, [Page] diversum saltem aliquod in medio inveniri potest, unde nova aliqua sese exerit facultas, quae an ad classem facultatum sub instinctu naturali militantium, an vero ad internos, vel externos sensus, an denique in discursum referri debeat ex methodo nostra videre est. Ubi interea nulla insignis datur differentia, neque media admodum varia aut inter se discrepantia deprehenduntur, neque facultas alia proditur, quam quae cum congenere aliqua & Symbolica facultate connecti queat. Adeo ut parum hîc non nunquàm immutetur facultas. Ita satis proceram alicubi fraxinum, à non excelsâ (ex longinquo) distingues ulmo, neque aliter prorsus, quàm ex reliquarum facultatum Criterio. Est autem elegans naturae in mediorum ordinatione methodus. Quod enim suo in genere illustrius agnoscitur medium, nobiliorem utique invehere solet sensum. Ideò lumen, (coelestis scilicet propaginis) visui inservit; Aer, vel sine lumine, auditui; Aer, sed vapori admistus, odoratui; Aqua sed terreâ, aut potius mineriali quâdam portione imbuta, gustui; Terrenum denique quiddam, sed aliis elementis delibutum, tactui, ita tamen ut reliquorum basis existimandus sit. Ideo eorum quae visuntur proxima ex tactu desumi debent judicia, summa enim heic intercedit cognatio, Quapropter errores visus ubi indebitum fuit medium, ex tactu castigantur, & qui in aqúa curvus, tactui rectus deprehenditur scipio. Ita porrò quae a tactu duplex ex transversorum digitorum contrectatione haberi possit pila, non nisi una visui constabit, ut in orbem heic redeant sensus. Distinguntur media in ea quae sunt extra nos, & in ea quae sunt partes nostri. Quae autem extra nos facilè imponere; adeoque visum maximè inter sensus falli, proximè auditum, minus adhuc quae naturae [Page] dictanti propiora Libro nostro de Veritate docuimus. Speciebus legitimis ita constitutis, atque intus susceptis, Intellectus illorum ministerio tanquam mediis utitur, undè etiam universales aliquas notiones compingit, ita ut ex universalibus istis (tanquam mediis) demonstrationes tandem affabrè concinnet, ex quibus patet, ad veras species comparandas vera media conquiri debere, ad vera universalia veras species, ad veras demonstrationes vera universalia, unde tandem Veritas suis numeris absoluta insurgit. Heic denique advertendum est, ultra media naturam non ferri, sed in iis deficere nunquàm quae in universum sunt necessaria, & ad nostram spectant conservationem; ea lege tamen, ut ubi bono aliquo potiti fuerimus, tanquam à gratia sive a providentia particulari acceptum habeamus. Errores hinc emergentes non multo negotio ex prioribus eruuntur, scilicet neque media undique ad species dignoscendas, neque species ad universalia ritè conficienda, neque universalia ad demonstrationes satis accurata ut plurimùm adhiberi, undè adeò malè coagmentata inculcantur passim dogmata.

Ad Veritatem apparentiae Conditio tertia fuit, ut debita daretur distantia.

NEque enim satis est suapte natura differre res, nisi ita inter se distent, ut probè distingui queant, neque satis in universum adhiberi facultates, nisi sua unicuique tribuatur agendi efficacia. Quapropter non minus internis quàm externis commoda existimari potest distantia. Nisi enim tum objectorum, tum facultatum termini utrinque praefiniantur, fieri nequit quin sese mutuò obterant. Neque igitur aptè species constitui, [Page] vel universalia erui vel demonstrationes confici possunt, ubi non rerum solummodò sed distantiarū termini & spatia haut satis asseruntur; Quin etiā nisi intervalla operationum instinctus naturalis, à sensibus internis, externis & discursu alternatim distinguantur (quod tamen difficillimum, (nisi accuratissima observatio accedat) comperies) irritus in veritatis indagatione cedet labor. Maximè autem distant objecta, quae nihil commune aut pauca saltem communia obtinent, adeò ut non magno excogitentur negotio distantiae, ubi luculentèr tum facultatum, tum objectorum, sistuntur termini. Quemadmodum alterâ ex parte, haut pronum fuerit, cognata & quasi in se recurrentia explicare objecta; Veluti enim ex non satis discretis, confusae, ita ex nimium dissitis languidae suboriuntur rerum conformationes. Quomodò autem à reliquis distinguatur facultas, quae circa rerum distantias, Quemadmodùm etiam à notis ad ignota prosiliat, suo loco monuimus. Errores hinc praeciquè emergentes sunt, neque diversos objectorum terminos, neque diversas facultatum operationes suis insigniri spatiis, sive distantiis, sed heic plus justo compaginari, illic, hiare.

Ad Veritatem Apparentiae Conditio quarta fuit, ut commodum ordinatúmque obtineret situm.

QUanti sit momenti mora debita, medium debitum, distantia debita, ex superioribus liquet; haut indè tamen conciliatur apparentiae Veritas, nisi situs positióque adsit commoda: frustra enim media ad objectorum terminos dignoscendos & ipsa intercedentia tandem indagantur spatia, ubi haut satis concinnè struuntur partes, luxatúsque obvertitur ordo. Optimum [Page] autem eum esse situm seu positionem Libro de veritate docuimus, ubi termini objectorum diversi, diversis inter se facultatum proportionibus respondent. Quum enim non omnis omnem, sed propria propriam solummodo pertingat differentiam facultas, necessum fuit, ita disponi partes, ut quae totum integrant, sua retexerentur serie, ni mutilas obtortásque (ut ita dicam) reponere placuerit rerum notiones. Ita haut satis ex axibus rotas, vel ex rotis machinam novam conjicies, vel ex verborum Syntaxi congrua, propositiones syllogisticas, aut ex illis demum veritatem erues, ni cunctae appositè compingantur partes; Brevì, nulla sine ordine debita tradi potest methodus, sine qua tamen imperfecta omninò fuerit scientia. Quantumvis igitur ad nudas rerum species percipiendas, haut ita conferat situs, ubi objecta satis ex consuetudine innotescunt, qui tamen objectum praepostero continenter viderit situ, nae ille partium inter se conformationes haut calluerit unquam. Errores hinc praecipuè emergentes sunt non satis suo ordine addisci res, aut in memoria servari, aut à facultatibus discurrentibus expromi; ita ut ne (que) cunctae ad universalia constituenda species, aut universalia ad demonstrationes debitâ adducantur methodo: Unde tot opiniorum monstra passim videre est. Haec autem breviter de veritate rei & apparentiae subjungere placuit; Qui enim plura desiderat, Analogiam, magnitudinem, differentiam & cognationem ad veritatem rei, tum Moram, transitionis medium, distantiam & situm ad apparentiae conformationem postulata expendat in quaestionibus nostris, ita ut uniuscujusque quidditas, qualitas, quantitas, relatio, &c. ex methodo in Zeteticis nostris tradita explorata habeatur.

[Page]

Ad Veritatem Conceptus Conditio, prima fuit, Organi Integritas.

NIsi enim organa sint integra, haut ulla sincera datur rerum perceptio. Organa autem, eas partes corporis vocamus, quorum ministerio vel ope fretae, facultates sive externae, sive internae suo defunguntur munere. Haec igitur sigillatim explicanda.

De Visu.

AD visum cumprimis postulatur ut oculi & adnatae partes (quae multiformis & elegantis sunt structurae) suo affabrè compingantur loco. Hiisce autem formam rotundam obtigisse, observare licet, quò omnimodas species in se reciperent; ex partibúsque omnino dissimilibus constructos, quò diversa pro objectorum facultatúmque multiplicitate obirent munia. Inter praecipuas oculi partes, recensentur Tunicae quaedam, & humores quibus adjunguntur musculi ad motum idonei, pinguedo quaedam, glandes, membranae, palpebrae, tarci, cilia & supercilia. De numero tunicarum oculo inservientium non conventum est. Quae enim ab hisce tunicae, ab aliis membranae vocantur. Quaedam porrò ita in alias recurrunt, ut earum commissurae usúsque varii haut facilè definiantur. Quapropter hi septem tunicas, alii pauciores statuere solent: sed ut oculeis ista permittamus Anatomistis, in praesens solummodo [Page] adnotavimus, de numero humorum non disceptari; Tres enim solummodo dari in confesso est. De hiisce igitur seorsim. Post adnatam quae à pericranio ortum ducens majorem oculi partem tegit, primò ad aspectum patet tunica oculi, quae cornea vocatur, pellucida illa quidem, sed crassa ita ut reliquas membranas contineat & firmet. Hujus foramen Rhagoide sive uvea amplius, species propriè indistinctas recipiens, illas deinde per foramen uveae, ad nervum opticum transmittit: Proximus indè humor aqueus vel albugineus, omnis coloris expers subjacet, sed tenuis substantiae & quinque ferè guttulis definitus, ita ut in regione Iridis sive pupillae concludi possit. In uvea deinde tunica, quae proxima succedit, nigror (qualis nullibi in toto corpore) visitur, eo certè fine ut splendorem colligeret, & spiritus ex nimia fortasse luce perstrictos, recrearet. Heîc autem foramen pupillae cernitur, ejus clathrum, vel fenestra quaedam, quae quum dilatari, vel contrahi queat, ad intensam lucem sese coarctare, ad debilem aperire sese apta nata est. Quum enim non nisi quaedam lucis portio ad visionem postuletur, Imperium ista inter se temperandi, musculo medio qui oculo subjacet natura dicavit: Ita ut languidioris lucis multum, vehementioris parum in oculum admitteret, universúmque genus lucis constaret.

Humor crystallinus, aqueo densior proximè sequitur, quem princeps videndi organon, ideo statuunt nonnulli, quòd quum crassi & opaci reliqui sint nervi, solus crystallinus humor, diaphano nervo gaudeat ubi retina & crassa tunica ex nervo optico originem trahens in Arachneam pellucidam migrat. Alii Crystallino postposito, ipsius arachneae partibus favere videntur, utpote quae in nervo optico utrínque terminetur, luménque optimè in [Page] se recipiat. Nihil enim aequè ab lumine affici ac diaphanum ritè statuunt Philosophi. Alii autem in vitreo humore (quintuplo ferè Crystallino majori) visionis causam potissimam dari contendunt, ut qui nervo optico sit propior: ut ut sit, certissimum est, Tunicas & humores omnes, tum specierum delationi, tum spirituum commeatui inservire; ubi enim species ex tunica vel humore aliquo vitiato, aditu prohibentur, intercipitur aliquid ad visionem postulatum. Quapropter nisi cornea sive extima tunica, & deinde humor Crystallinus (qui medio oculi positus & humore aqueo & vitreo utrinque circundatus) probè sint disposita, ad modum depravati organi aboletur, vel laeditur visus. Unde etiam refractionem dari necesse esse contendunt Anatomes opticésque periti. Quum enim quae ad nervum opticum transeant, varias pro variis in aqueo, Crystallino, & vitreo humore, subeant mutationes, fit ut nisi tunicae & humores tum in seipsis, tum ad invicem debitâ proportione constituantur, haut unquam veram objecti speciem indicaverint. Ea autem est proportio, ut tunica cornea sit aere vicino crassior, aqueus humor sit cornea rarior, Crystallinus demum sit aqueo densior, vitreus crystallino dilutior, ut crebrè refractae ex commensuratione ista, species, tandem stabilirentur, nervóque optico sisterentur. Adeóque quum vitreus ultimum refractionis officium praestet, in illo radios concipi & ad nervum opticum deferri verisimile existimant Authores, qui à vitrei partibus stare videntur; Eóque magis, quod si in Arachneâ daretur, vitreus quasi frustra esset humor, aliquídque refractioni ultimae deesset Caeterùm hisce omnibus ferè omissis, Amphiblestroidi seu retiformi tunicae primas tribuunt partes Neoterici quidam: Quum enim semicirculari forma in posteriori oculi parte sit situs, [Page] adeóque vitreum humorem contineat, in illa sive tunica sive membrana visionem absolvi contendunt. Quod exemplo isto confirmare conantur, Si enim in Camera tenebricosissima, ubi neque rima hiat, foramen ex dolabra terebraveris, Crystallúmque circa medium crassius, circa ambitum tenuius, illic impegeris, & linteolam aliquam sive chartam albam ad parietem Crystallo oppositum suspenderis, simulachra hominum juxtà transeuntium in linteolo sive charta illa, sed eversa prorsus figura, ostendentur. Hic igitur pupillam foramini, Crystallinum humorem Crystallo, retiformem tunicam camerae in qua linteolum sive charta alba parieti obtenditur, appositè respondere volunt, sed irrito conatu; Neque enim aliquid parieti albo simile, in imo retiformis tunicae, cernitur, neque reflectuntur species, sed intus suscipiuntur, neque organa refractionibus crebris idonea, ut in tunicis & humoribus dantur, neque objectorum species eversa figura in oculo exhibentur. Licet enim ubi deforis admissi radii in trajectu foraminis angusti decussatim intersecentur, praeposterum partium obverti ordinem necesse sit. Haut aliquid simile tamen hîc deprehenditur, neque sufficit quod mentem humanam tanquam Apellem post tabulam ponè figuras vel simulachra ista delitescentem & desuper speculantem quo inversae rursus erigerentur ita, constaréntque figurae, comminiscantur, neque enim in effigie remotâ visuntur objecta, sed statu proprio, neque in retiformi tunica, sed eo loci ubi sunt, neque desuper tantummodo, sed undequaque objecta sua speculatur Mens humana. Quapropter etiam complura alia, quae ex monogrammis lineis conflari nequeunt, simul percipit: Tametsi enim, quae ab lumine eliciuntur primò, palantes passim evagari deinde species, exemplo [Page] super allato, satis pateat, haut tamen isto modo, unà cum situ, loco & reliquis circumstantiis vel internis relationibus nobis perferri existimaverit attentus causarum sensationis indagator. Quod igitur pro sententia illorum tuenda afferunt neo terici (exemplo suprà adducto) contra illos facit: Si enim intramittendo, ut aiunt, solummodo perciperentur objectorum species, eversae proculdubio cernerentur eorum figurae. Quapropter tum extramittendo tum intramittendo fieri visionem arbitramur, quum agant aequè ac patiantur spiritus visorii. Quod ex oculorum fascino, speculis ex menstruatarum mulierum aspectu infectis, &c. probant doctiores philosophi. Licet igitur retiformi tunicae, tum arachneae & vitreo humori suae tribuendae sint partes, ultimum videndi organum in nervis opticis, princeps sive primarium in Crystallino libenter statuerim. Si enim linea per pupillam ad principium nervi optici ducitur, in medio respectu laterum situs est Crystallinus ut imperium utrinque isto modo capesseret, haut tamen respectu totius oculi in centro positus est, sed versus anteriora ut uberior ita fieret visio. Quapropter ex una parte Sphaericus, ex altera depressus & acuminatus est, ut tam indistinctae ac distinctae visioni inserviret. Quae enim lineae ab objectis derivatae, ad nervum opticum rectà feruntur, species indicant; quae ad latera, non ita, nisi per anfractus quosdam sinuosos, tandem sed imperfectè suscipiantur. Vitrei humoris qui Crystallinum proximè sequitur usus est, non ad nutricatum tantum sed ad refractionem, utì suprà diximus. Nam si opacum aliquod co [...]pus post Crystallinum; suffectum fuisset, reflecterentur omninò species, neque ad nervum opticum pertingerent: Sed quia Crystallino [...]a [...]ior est vitreus, ideo [...]adios à densiori illo medio versus axem re [...]ringit, & minimo puncto tandem [Page] unitos nervo optico exhibet. Quemadmodum igitur non sine spirituum visoriorum ministerio, ita nec citra refractionem fit visio: Quam etiam in solo aqueo vel albugineo humore dari posse ex Iride quae nonnullis circa candelam apparet evincere conantur percelebres authores. Si enim revera heîc ulla daretur Iris, adstantibus pateret, quum tamen ii soli qui suffusionis morbo in aqueo illo humore existente tentantur se Iridem videre existimant. Ex cataracta enim vel suffusione, perverti, reflecti, vel intercipi posse objecta produnt Anatomes periti, qui etiam hoc in argumento consulendi sunt.

Postrema videndi organa sunt nervi optici, qui separati ab exortu suo & aliquatenus progressi, in unum tandem coeunt, unde iterum divaricati proferuntur, ita ut dexter in sinistrum, sinister in dextrum oculum abeat. In quibus etiam totum visus mysterium absolvitur, dum externae heîc sive coincidunt, sive a Spiritibus visoriis renunciantur species, & advocato Iudicio, recognoscuntur; cui ministerio spiritus animales per cava nervorum optico rum transeuntes natura dicavit. Quum enim perforatos ex antica parte, quae decussatim intersecantur, molles meatuíque aptos ex altera nervos opticos videre sit, huc ultrà citráque commeant animae satellites, spiritus. Quantum enim ad visionem conferant ex eo liquet, quod iis deficientibus, turbatis, vel etiam (quod mirum est) exuperantibus, erroris causa detur. Citato enim spirituum agmine, confertim ingruente, ita praecipitatur visus ut haut satis expenderit objectum. Quapropter in gyros provoluti aut vertigine correpti, objecta ipsa circumagi existimant, dum indistinctis speciebus impraegnati spiritus, sive ex motu, sive ex vaporibus in caput assurgentibus circulantur, [Page] & omnia in orbem rapi videntur. Neque aliâ porro ex causâ nervos acutiore sensu quam sint reliquae humani corporis partes praeditos esse verisimile ducimus, quàm quòd spiritus includant ac commeatum illis praestent. Atque haec breviter de oculi fabricâ dicta sunto. Plurima enim circa ejus tunicas, membranas, musculos, adnatásque partes consultò mittimus, & ad argumentum nostrum quod praecipuas hallucinationum causas indagat, devenimus.Errores circa Visum.

Quum autem objecta tam justô majora, quàm minora exhiberi queant, ubi media non adsint debita, ea primò expendemus, unde majora videri possint; ut interea speculis quibusdam concavis, specillis vulgaribus, aquae & caliginoso aeri, (unde majora seipsis videri possint) supersedeamus, ad fabricam internam accedentes, observamus; Eos quibus pupilla, quam pro partium Symmetria paulo angustior obtigit, omnia magis perspicuè nedum justô majora cernere, sive quòd radii ex oculo micantes angustiori transitu conclusi intensius lumen gignant, (lumen enim innatum in oculo, ut aerem in aure concedunt doctiores Anatomistae) sive quòd specierum radii, eâdem ex causâ magis uniti, propiora, eóque majora, ostendunt objecta, sive tandem, quod maximè verisimile, utroque modo eveniat. In ipso enim specierum insultu, tum objecta tum facultatem visivam agere ipse sensus docet. Quapropter ubi objectum aliquod per speciem suam ad oculum corrivatur, ejus locus, situs, magnitudo, &c. ex facultate aliqua analogâ extra corporis ambitum latâ dignoscitur. E contrario, quibus plus justo amplior est pupilla, aut aliquo ex accidenti praeter naturam nimis dilatatur, iis [...] morbus oritur, unde omnia minora quàm sint apparent; Ita tamen ut eorum quidā noctu acutiùs cernant, [Page] quod in ampla pupilla plures colligantur radii, quod interdiu non ita, dum diffunduntur adeò sive species objectorum, sive emissarii radii, ut aliquid objecto depereat. Quum enim per lineam rectam ferri debuissent omnes sive species sive radii, ad latera obliquatur pars aliqua, quod ex refractione indebita contingit. Nisi enim quaedam proportio, tum magnitudinis, tum denfitatis partium, tum lationis, tum reliquarum conditionum, quae refractioni inserviunt, heic detur, haut satis sincera sit visio, ut quàm ardua utrinque, neque aliter quàm ex medio desumenda sit visionis ratio, exinde constet; Quantum interea ex refractione perficiatur visio, vel inde urgeri potest, quòd quum nova ex Tubo optico accedat refractionis idonea causa, sive propiora sive majora cernantur inde objecta, sed ista clariùs oculi fabricam intuentibus liquent, quam adeo accuratè inspexit magni nominis author, ut ignem in oculo ex variis refractionibus accendi posse, haut aliter quam ex speculo visorio existimaverit. Quia tamen nullum hac ex causa occaecatum fuisse, tradunt (quod sciam) Scriptores, ideo conjecturam tanquam incertam & dubiorum plenam authori permittimus. Caecitatem enim quae ex pelvi aenea ignita, diu oculis apertis objecta, sequuta est, non tam nervo optico torrefacto, quàm oculi temperiei exquisitae corruptae, aut humoris aquei (qui insigniter tenuis) absumptioni, tribuerim. Qui enim ex spirituum exinanitione, caecitatem ortam fuisse contendunt, haut meo judicio causam explicant, quum jugiter renoventur spiritus, ubi reliquae partes suo non desunt muneri; quod etiam ex specillis vulgaribus urgeri potest. Si enim ex spirituum inopia in sensibus visus obscuritas sequeretur, parum vel nihil auxilii ex remediis externis accederet, quum tamen specilla juvare, [Page] tum ea praesertim topica, quae paulatim deterunt levigántque oculi superficiem, compertum siet. Quum enim in corneâ tunicâ, ex morbo vel senio exiccata & deinde incrassatâ, caligo oritur, hiisce opus est, ut referatur visus, uti etiam ubi albugine ita obducitur pupilla vel ejus pars aliqua, ut caecitas vel imminuta visio sequatur. Est & quaedam in adnatâ oculi membranâ excrescentia ad parvae alae, vel (ut aliquibus placet) unguis similutudinem accedens, unde visus aliquando obtenebratur. Porro si aqueus humor ex morbo, senio, aut ignis vel ignitorum aspectu nimio absumitur, corrugatio & constrictio quaedam oculi sequitur, flaccescúntque partes, unde etiam isto refractionis medio sublato, vel valdè imminuto, haut vera defertur apparentia; Dum uvea tunica, (exinde etiam) super Crystallinum concidit, reliquae sive tunicae sive humores loco cedunt, & tota inclinatur visionis officina. Sin verò ex mucosa aliqua materia, humor aqueus crassus vel impurus fit, nebula quaedam pupillae obtenditur & [...] sive suffusio aut cataracta morbus oritur, caecitatem inducens aut visum saltem depravans. Si enim aut tota pupilla vel ejus pars aliqua tegitur, non jam plura confertim (ut solent) sed singula ex foramine nimis arctato ferè seorsim percipiuntur; At si in ipso pupillae medio, aliqua hujus mucosae materiae fit congeries, quasi terebrata visuntur objecta, aut rei visibilis aliquid in medio deesse videtur. Sin verò suffusio sit inaequalis, ita ut aliqua erassior, aliqua tenuior sit pars, vel vapores (ut in phreneticis et ebriis solet) ad humorem albugineum vel aqueum perferantur, spectra et varia hujusmodi illusionum genera, aut tricae, flocci, festucae, &c. aut splendores eximii, vel tenebrae oculis obversari videntur. Quum tamen nihil eorum reliquis adstantibus [Page] cernatur; Ubi pupilla etiam non medio oculi sita, sed ad alterutrum latus vergit, vel obliquè cernuntur objecta, vel totus una cum pupilla torquendus est oculus, adeò ut non ex musculorum oculi contractione solummodo, sed ista ex causa oriri possit Strabismus. Ex Crystallino humore depravato quoque hallucinationes non leves sequuntur. Si enim debito sit crassior, [...] morbus oritur, quo morbo laborantes interdiu, (ubi multa aeris illuminatio) satis vident, crepusculo parum, nocte nihil. Ubi exiccatur porrò humor Crystallinus, morbus [...] vel [...] oritur. Quum namque ex siccitate pellucidum amittit colorem Crystallinus, in glaucum vergit, unde omnia quasi per nebulas & fumum repraesentantur. Cujus tamen non ita in proclivi remedium, quum qui ex siccitate morbi difficulter curantur. Ubi situs etiam Crystallini mutatur, depravatur visio. Si enim ad superiores vel inferiores oculi partes vergit, omnia dupla apparent. Quod an ex axe pyramidali non uno modo ad nervum opticum delato, an quod ex situ Crystallini diviso, dividantur radii visorii, an verò utraque ex causa (quod magis verisimile) hallucinatio ista accidat, inter doctiores ambigitur. Sin verò versus pupillae centrum Crystallinus vergit, quae non longè absunt, rectè, quae dissita, haut satis percipiuntur, adcò ut hoc morbo correpti lusciosi, nusciosi vel [...] dicantur. Sin ê contra, versus anteriorem pupillae partem fertur Crystallinus, quae propiora, minus rectè, quae paulo remota, satis videntur; quod tum Senibus, tum iis qui studiis incumbunt familiare admodum, quum ex capitis demissione assiduâ, Crystallinus humor unà cum vitreo sensim ad anteriora labatur, & tum praesertim, ubi aqueus humor quacunque ex causa absumitur vel loco [Page] cedit. Ex vitrei humoris depravatione quoque hallucinationes accidunt. Quum enim post Crystallinum locum habeat, eáque quantitate sit constitutus, quae ad specierum refractionem, (respectu magnitudinis et densitatis Crystallini) sit idonea, si quid heîc variatur, vel desciscit, haut satis percipiuntur objectorum species; Fit ita, ut ubi ex plaga vel concussione antevertitur Crystallino, vel situm mutat, hallucinationes sequantur. Nam quum rarior sit, natura sua, Crystallino, densior aqueo humore, nisi debita servetur proportio, aliquem errorem vel illusionem dari necesse est: Sed et totus oculus non nunquam ex Catarro vehementi, inflammatione, tumore, vel paralysi, laeditur, adeò ut hac quoque ex causa depravetur visus. Quapropter sive oculus plus justo promineat, vel recedat, vel musculi oculum moventes aliquâ ex causâ convellantur aut dissecentur, error visus sequitur. Sunt et aliae ex cerebro, vel nervis vulneratis aut distortis, hallucinationum causae, quas persequi singulatim, tum operosum, tum praeter institutum nostrum esset. Satis habemus praecipuas heîc attingi hallucinationum causas, quae ut variae, ita insolentes adeò, ut ubi acciderint, tum medicis, tum ipsis tonsoribus manifestae sint. Quapropter non morari debent lectorem aut scrupulum injicere, ne vel Scepticus aut alii fortasse, hujusmodi morbis facilè tententur, ut negari tamen non possit ingentibus et variis casibus patere oculos; Solus quippe Deus res secundùm earum essentiam propriam videt, homines saltem secundùm vicarias species, aut si ulterius aliquid detur, per imaginum istarum (veluti in speculis) Imaginem; Adeò ut tenuibus simulacris minus quiddam, non majus hac in vita cernere detur.

De primario objecto visus dubitatur. Quidam enim [Page] lucem, alii colorem statuunt: Luci faventes, illam per se, colorem non nisi ratione lucis cerni docent. Ex adversa parte stantes, lucem ipsam haut aliter quàm colore imbutam cerni contendunt; sed quia color luci ex refractione, variâ oculi positurâ, vel ipsâ distantiâ accidere potest, absque luce verò color sit inanis, ideo lux primariò, color, ratione lucis, visus objectum haberi potest. Colorum autem quidam sunt corporei & crassi, cujusmodi in Gypso albedinem, in carbone fossili nigrorem videre est: Totâ enim substantiâ inhaerent, neque abradi ullo ex ferramento aut deteri possunt. Alii non prorsus corporei, sed tanquam corporeorum exuviae, vel propagines visuntur: neque enim penitus infiguntur aut inhaerent, sed tum luminis, tum ipsius coloris ope intersunt nitentque; ita tamen ut ubi eorum effectrices amoventur causae, langueant illico & evanescant. Ultimò phanatici quidam colores (ut in Iride & prismati) oculis objiciuntur, nullam enim realem existentiam in aliquo subjecto possidentes ex opaco & lumine non nunquam reflexo, non nunquam refracto oriuntur. Quemadmodum interea ignis proprium est, heterogeneis secretis, partes homogeneas in unum cogere, ita luminis. Quapropter tum species ab invicem distinguit, tum ab objectis decisas, oculis integras denuo exhibet. Neque obstat quod alia sese unà ingerant sensilia: Tam enim à facultatibus Analogis, quae in nobis, quàm in ambiente lumine, inter se disparantur; ita tamen ut facultatibus analogis praecipuum obtingat munus, dum confusas propriis notis sive Characteribus discernunt species, & menti deinde consignant. Quapropter etiam facultates variè à coloribus afficiuntur. Licet enim versutissima res sit color, ita ut sensus eludat, nullôque satis [Page] cohibeatur termino, ex iis tamen quosdam gratos, quosdam ingratos dari compertum est. Dum enim ex albi & atri commixtione variâ producuntur, Candoris autem proprium sit ut aciem disgreget, nigroris ut hebetet & obtundat, qui inter illos medii maximè visum recreant: Ea lege tamen, ut alii magis, alii minus, in facultates suas analogas agere videantur. Ideo inter ruborem qui perstringit, & virorem qui reficit, Cyaneus, hyacinthinusque color medio sese modo habeat. Sed ista ex ipsorum sensuum examine dum aspectantur colores, petenda. Satis fuerit in praesens indicasse, ad colores diversos, diversos utique exeri sensus. In quibus omnibus idcircò, aliquid circa medii Quidditatem, Qualitatem, Quantitatem, &c. (prout in Zeteticis nostris) quod diversum fuerit, dari comperies lector, adeò ut ad tenuia & exilia ista spectra, varia sese prodat internarum sensationum supellex. Atque haec de oculo ejusque partibus, tum etiam de visu ejusque objecto primario, & erroribus praecipuis breviter more nostro dicta sunto. Quae enim de communibus ut vocantur objectis, putà magnitudine, figura, motu, numero, &c. heîc adjici possent, post externos sensus (cum bono Deo) explicabimus.

De Auditu.

POst visum, sequitur Auditus maximè conditionibus intermediis, unde cum objecto suo conformetur, obnoxius. Hujus adaequatum objectum est sonus. Quod enim simul proferri solet, putà animi sensus, harmonia, altioris est rationis. Ideo quod aliquibus sonus aliis Vox vel modulatio est, ut hic auditus illic Intellectus omnisque [Page] provocetur mentis affectus. Medium soni est aer; De aqua quippe dubitari potest: Quod enim ex ranarum coaxatione evincere conantur nonnulli, Urinatores negant, dum adstantium voces ab iis qui aqua teguntur sentiri posse negant. Sed ut ista experientiae relinquamus. Partes auris (quae oculis longè simpliciores) sinuosis anfractibus conspicuae, ideo circumflectuntur, ut illic illisi, ingentes repercuterentur soni, tenues per Maeandros ambagesque illas molliter delabentes, intus susciperentur, aurisque tympanum leviùs pertingerent; disrumpi enim posse ex nimio fragore constat. Articulantur porrò magis inde voces. Quibus enim praeciduntur aures, soni tanquam fluctuantes excipiuntur. Per meatum autem auris (qui osseus, oblongus & tenui cute opertus,) obliquo tramite ad tympanum feruntur soni, adeò ut heîc quoque ex tortuoso flexu, nova daretur ingentium sonorum repercussio, vel reverberatio, tenuium acceptio & complexus. Succedit deinde tympanum, membrana dura, tenuis, eadémque siccissima. Ex sicco enim reboare sonos optimè ipsa docent musica Instrumenta. Huic deinde connectuntur ossicula tria nuda, quae nominibus stapidis, incudis & mallei vocantur: Inter quae Malleus ea ferè forma membranae jungitur, qua pediculus herbae quae umbilicus Veneris dicitur. Sunt autem uti oculi, ita aures geminae, ut sonos undequaque capesserent, qui haut geminati tamen propter conjugationem nervorum utrinque disseminatam, admittuntur. Dum enim idem praestant officium in nervis conclusi spiritus, eundem neque duplicatum renuntiant sonum. Quod enim multiformiter inter se distinguantur soni ex facultatibus diversis habent, quarum differentias tamen solennes, internus solummodo dictare potest sensus. Quemadmodum interea colores [Page] omnes ex albo & nigro, ita soni ex gravi & acuto variè commisto temperari videntur. Inde etiam Musica. Dum enim diversi querulorum, gementium, admirantium, siscitantium, dubitantium, anxiorum, sperantium, amantium, gaudentium, &c. ex ipsa rerum natura in nobis eduntur, inter gravem & acutum soni: Ita ubi sonos illos aptè inter se componit Musicus, affectus notis assueti sonis, excitantur, & concinna appositâque pro verborum significatu datur Harmonia, dum modulationi variae variè respondent affectus interni. Sicut autem oculi fenestris, ita aures portis, [...]itè assimilantur. Ex oculis enim tanquam procestriis vel podiis (omnia quae sibi cognata) latè speculatur mens humana. Ex auribus verò tanquam ex portis, advenas praesertim & peregrinos hospitio excipit: ita tamen ut nonnullos secum diversari sinat, alios post brevem moram dimittat vel ableget. Ad eas igitur, quae per auditus portam appellunt, Ianitore opus est, ne parùm reverenter sese habeant alienigenae, aut aliis fortasse aditum praecludant. Qui enim semel in contubernium admittuntur, haut facilè loco cedunt, aut alios ad conclavia & recessus jamdiu ab istis usurpatos deduci patiuntur. Veluti porrò oculi propriè naturalia, aures solummodo artificialia percipiunt: ita illi longè veritatum foecundissimi, hi verisimilium. Quia tamen in distantiam insignem haut excurrit visus, praeterita prorsus ignorans, ideo spatia ex auditu supplenda, dum ex traditionibus sive scriptis, sive non scriptis, praeterita cum praesentibus (quantum fas est) connectens, futura colligit mens nostra. Caeterùm, quia hallucinationes plurimae hac ex parte accidere solent, summâ cautelà traditionibus ubi convenit, ne nobis ipsis imponamus: De quibus, ubi de erroribus Intellectus, erit sermo.Errores circa Auditum. Hallucinationes ex organo auris vitiato sequuntur [Page] nonnullae. Ut igitur quae supra allata ex aurium praecisarum causâ accidunt mittamus; hîc solummodo adnotabimus Tympanum auris quovis modo ruptum, aut Stapidem, Incudem vel Malleum ex Catarrho vel ictu loco motum, aut nervorum conjugationes auditui inservientes extra situm naturalem latas, [...] sive gravem auditum, aut surditatem sive [...] invehere.

De Odoratu.

AD tertiam aeris regionem, & citeriores indè coelestium corporum partes, fertur Visus, ad extrema tantum spatia finitus; Quae in secunda aeris regione, impressiones, ex tonitruum fragore colligunt aures, haut ulteriùs latae; sed ad primam regionem tantummodo exporrigitur vel sagacissimus Odoratus. Ita tamen ut magis è longinquo sua percipiat objecta quàm gustus vel tactus. Quapropter quasi in medio externorum sensuum locum obtinet. Objectum ejus est odor, quorum ut varietas sit ingens, necdum tamen ad differentias insigniores excogitantur nomina. Quae enim in Scholis usurpantur vocabula, è saporibus mutuata videntur; Serò quidem ad Colorum Nomenclaturam neque adhuc satis pervenere saecula, sed in saporum differentiis investigandis tardi, in odorum quasi nulli videntur Philosophi. Quum tamen, hâc unicâ ex methodo rerum omnium odoratarum definitiones, divisiones confici possint. Quae enim eodem modo afficiunt facultates nostras, eadem erga nos esse saepe libro de Veritate adnotavimus. De organo odorationis haut satis inter nasutissimos conventum est authores; sed propiùs meâ sententiâ rem attingunt qui spiritibus per processus mamillares, sive per nervos naribus dicatos transeuntibus, munus illud [Page] deferunt; Medium non aer tantùm, sed aqua aliquibus est. Hallucinationes circa odorationem,Errores circa Odoratum. organi vitiati causa, fiunt, ubi aliquo ex accidenti constringuntur nimis vel dilatantur nares, aut excrescentia carnis qualis Polypus inibi visitur, aut palatum oris subsidit, aut ex Ozenâ vel Cancro corrosio vel ulcus sequitur.

De Gustu.

GVstus, sensus summè corporeus proximè succedit, cujus nulla extra linguam latitudo. Hujus objectum est sapor, qui plurimis tamen differentiis insignitur, quarum investigatio ad alimentorum, medicamentorum & ipsorum venenorum dignotionem cumprimis necessaria. Medium est aqua Salinalis; Organon, pellicula linguae obducta, quae spongiosa & mollis, qualis nulla in toto corpore. Hallucinationes in gustu dantur,Errores circa Gustum. ubi ex nimis exsiccatis externis partibus, sapores haut satis per linguae poros ad fibras nervósque gustui inservientes transferuntur. Hinc insipida quaedam, Causone laborantibus, tum ipsis senibus existimantur, quae aliis sapiunt. Quum enim ex corrugata lingua constringantur meatus, haerent sapores neque ad ultimum examen perducuntur.

De Tactu.

SEnsorium Tactus per totum quasi corpus diffusum reliquorum sensuum familiam ducit & continet. Quemadmodum igitur ex oculis & auribus ad animum, ex olfactu & gustu ad corpus nostrum feruntur objecta, [Page] ita ex Tactu ad quadripartitas hasce domicilii nostri portas datur aditus. Quae igitur reliquorum sensuum Criterium subire apta nata sunt, Tactum primò sollicitare videntur; dum excessus ex utraque parte ita expendit ut quantum à temperie ingenita discesserint exploratum habeatur. Hujus porro sensorii adminiculo facultates diversae, quae in nobis statum medium inter siccum & humidum, durum & molle, viscosum & aridum, grave & leve, crassum & tenue, glabrum & scabrum explorantes suas perficiunt operationes. Diversas enim huic subesse facultates, sensus qui suboriuntur diversi satis docent. Quorum quae circa medium, illud quod inter contraria positum, in quaest. Quid, quae ad extrema in quaest. Quantum & Quanto quid ex methodo nostra respondent. Tametsi enim quae contraria vocantur, ad invicem commodè aestimari soleant; quia tamen inter calidum & frigidum, siccum & humidum, durum & molle, viscosum & aridum, grave & leve, crassum & tenue, glabrum & scabrum, quidam medius intercedit status, hunc primò tanquam sibi cognatum praetentant facultates objectis hiisce Analogae; quas etiam diversas esse ideo constat, quòd diversa heîc intersunt media, ex quorum interventu, diverso modo afficiuntur facultates, dum heîc epidermis, heîc nervi, heîc musculi, heîc membranae, &c. prout opus fuerit alternatim officio suo funguntur. Quod autem inter objecta, quae sub tactu ex communi sententia cadunt, Temperies illa quae inter frigidum et calidū, primarium vindicet gradum, in causa est, tum ex communioribus causis percipi, tum affici citiùs inde sensorium, quàm ex reliquis, quae supra recensuimus, objectis. De principe tactus organo dubitatur, adeò ut seipsum haut satis asserat; sine quo nihil satis asseritur, tactus. Aliis enim caro, aliis [Page] cutis, aliis nervi, aliis spiritus sentire videntur. At carnem per se non sentire liquet, sed quia fibrarum nervosarum est particeps, neque alia porrò ex causa cutis ipsa sentit, quàm quod nervosae sint substantiae. Denique haut aliter ipsae membranae sentiunt, inter quas tamen nonnullas, quae exquisitissimo sunt praeditae sensu, dari constat. Verùm enimvero, si rem altiùs speculemur, spiritus uti reliquorum sensuum, ita tactus organa p [...]aecipua existimari possunt. Illis enim quocunque modo obstructis, interceptis, vel deficientibus tollitur (maximè in inferioribus partibus) sensus sive motus. Hallucinationes circa tactionem praecipuae,Errores circa Ta [...]tum. è stupore, paralysi, Epilepsia, Caro, & Apoplexia ortum habent; ex quibus etiam insigniter depravantur sensoria tactus. Ultimò Tactus cum Visu summam intercedere necessitudinem observamus, dum qui alterutri accidunt, castigat uterque, mutuò emendátque errores. Breviter, uti, libro De veritate diximus, Si compressa, constipata, tumida, convulsa, eversa, erosa, distorta, distenta, disrupta, contusa, scissa, puncta, vel resoluta fuerint facultatum organa, totus ad modum depravati organi vitiatur Conceptus. Quibus denique accedunt actiones (uti à Medicis vocantur) laesae. Quantumvis enim organa sint benê disposita, si tamen spiritus animales ex organi vitio haut satis influant, enervantur actiones. Spiritus enim cum calore innato conjuncti temperiem ex debita proportione perficiunt, adeò ut sive [...] sano, sive Symptoma morbi vel causae; aut Symptoma Symptomatis tandem aegroto accidat, multis modis frustrari sensationem contingat. Haec autem paulo prolixiùs quàm pro more nostro de vitiatis organis dicta sunto.

[Page]

Ad Veritatem Conceptus Conditio secunda fuit, ut Organum nullâ pravâ qualitate esset imbutum.

ORganis sensoriorum externorum, & hallucinationibus quae ex eorum luxatione, vitióque consequuntur, ita explicatis, Qualitates jam perpendendae sunt. Sub qualitatis autem nomine ea omnia complectimur, quae naturali & genuinae hominis constitutioni tanquam subjecto inhaerentiae, ita accidunt vel accidere possunt, ut sive excedant mediocritatémque illam quae ad hominis perfectionem postulatur exuperent, sive desint, aut deficiant, sive depraventur tandem, Subjecti qualitas indè denominetur. Hîc igitur naturalis hominis status in Quaest: Quid ex methodo in Zeteticis nostris traditâ, primò investigandus est, ut quid deinde accedat vel accidat exploratum habeatur. Multifariam autem peccare qualitates constat; Si enim actiones internae in homine, quocunque modo, laesae fuerint, aut adventitiae ex elementis, alimentis, &c. statum illum corporis corruperint, ipsae unà, plus minus, vitiantur qualitates. Abolentur autem in malis Exitialibus, diminuuntur, ubi debilis actio; depravantur, quotiescunque aliud, quàm par fuit, efficitur. Hiisce modis omnibus igitur frustrari, vel errare sensus contingit. Ut abolitas interea ac diminutas actiones sive qualitates, Medicis quorum interest instaurandas vel resarciendas relinquamus; De depravatis heîc heîc praecipuè sermonem instituemus. Pravas autem qualitates eas omnes vocamus, quae debitae objecti, cum facultate sua analoga conformationi impedimento esse possint; Ubi igitur ex restagnante felle, citrino colore imbuitur oculus (quemadmodum regio morbo laborantibus occidit) quae [Page] aliis alba, illis citrina vel flava conspiciuntur. Dum enim per aqueum humorem sub corneâ tunicâ contentum, species transeunt, eodem quo humor ille tingi videntur colore. Cui consimile aliquod etiam in illis qui [...] morbo laborant, observare licet: Dum enim sanguine ex oculi venis erumpente inficitur humor oculi aqueus, omnia alba rubra apparent. Quin & splenitide & hepatitide, (ubi plumbeo colore totum inficitur corpus) & Elephantiasi & hydrope & Leucophlegmati correptis (ubi pallet vel livet cutis) objecta haut ita grata laetáque, ac sanis videntur, Quum enim omnis coloris expertum humorem aqueum esse oportuit, quotiescunque sive flavo, sive rubro, sive plumbeo, sive livido, sive inter istos medio, & (ut paucis dicam) extraneo aliquo colore imbuitur, Erroris causa datur, & vitiatur conceptus. Ita porrò auribus accidit, dum ex sordibus crassis & viscidis obturantur, Calórque innatus in vapores ita resolvitur ut tinnitus varii exoriantur & eludatur auditus. Ita ubi alae hircum, vel nares, pedes, &c. tetrum odorem spirant, undique vitiatur odoratio & oblatum haut satis exhibet objectum. Ita ubi salsa, amara, acida, acerba, &c. è stomacho evomuntur, aut sudor illuc defluit, intercipitur gustus, & diversum haut satis delibat saporem. Ita denique ubi nimius calor, nimia frigiditas, humiditas vel siccitas, durities vel mollities, nervos occupant, pervertitur tactus; neque satis objectum debitum pertingit. Sed non exteriorum sensoriorum causa solummodo, sed ex interiorum quorundam organorum qualitatibus depravatis (rarò enim luxari contingit) hallucinationum causae dantur; Ita dum ex immodico Spirituum animalium ad sensoria vel cerebrum confluxu, vel vaporibus attenuatis, aut siccâ & calidâ eorum int [...]mperie, [Page] pervigilium oritur, ineptitudo quaedam ad munia debita obeunda sequitur, & ipsum nonnunquam dilirium. E contrà, Ubi ex frigidâ & humida cerebri intemperie, vel narcoticorum usu, nimis condensantur spiritus, vel vapores caput tentant, hebetudo quaedam vel immodicus somnus, & ipsum tandem [...] sequitur. Ita ubi aliqui sensus interni otiantur & cessant, alii incitantur & fervent, [...] morbus sequitur, & mira dantur deliria; ut aliter tamen eveniat, ubi citra morbum, facultates aliquae noeticae recluduntur. Sive enim coelitùs edocta sit, sive ad proprias conciatur notiones Mens humana, exoriuntur facultates quaedam, unde etiam vaticinari, nonnunquam futuráque praenuntiare licet. Dum enim speculationibus assuetis postpositis, propriam è coelo originem suspicit anima, ita aeternorum fit compos ut latè prospiciens lustret omnia. Sed quia altioris sunt rationis facultates istae, ad praesens redeuntes argumentum, ex Medicorum schola observamus, inter illos quibus aliqui exciuntur sensus, alii sopiuntur, somniambulos numerari. Dum enim imaginatio & vis motrix expergiscuntur, aliae non item facultates, imperfectas & mancas videre est actiones, unde etiam absque sensuum externorum satellitio, ad dissitos feruntur locos; Aut si lecto continentur, sese jactant, vel vociferantur, rident, plorant, &c. prout ex varia specierum in somniis insultu, irritati fuerint. Sed & ipsius rationationis organa laedi multis modis posse ex qualitatibus depravatis liquet. Tametsi enim vis ejus primaria ab animâ dimanet & proficiscatur, adeóque à corpore, toto disparetur genere; quatenus tamen instrumentis corporeis & ipsis tandem speciebus in memoriâ asservatis utitur, licet haut proximè et per se, per accidens tamen [Page] falli contingit. Quamvis enim ubi species debito retexuntur ordine, organáque interna constant, mens nostra de praemissis semper citra errorem judicat: Quia tamen hac ex parte defectus, ex illa redundantiae accidere possunt, nonnunquam rudes & imperfectae, nonnunquam fallaces & depravatae dantur ratiocinationes. Fit indè ut multa ignorantiae, non nisi aliqua erroris in Intellectu subsit causa; Haut ulla interea sine morbo dementia. Ubi igi [...]ur cerebrum, ex naturali constitutione, sive alio quovis modo refrigeratur nimis, stoliditas & [...] sequitur. Dum enim animales Spiritus ex cerebri torpore, vel constipatione, transitu intercluduntur, vel non omnino vel haut sa [...]is deferuntur verae objectorum species, memoriaeque consignātur. Hîc etiam alias aliis ad sapientiam magis idoneas capitis figuras observare licet: Caput enim nimis parvum, depressum, vel cacuminatum, stoliditatis signum est. Dum enim haut justam cerebri molem, aut saltem extra situm debitum constitutam continent hujusmodi capita, aliquid vel Spirituum animalium transmissioni solitae deest, vel iniquè saltem disponitur ad eorum commercium ordo; An vero ex natura capita dentur aliquando nimis magna, (neque enim de [...] loquimur) modò non inconcinna fuerit figura, dubitari potest, quia ingens ita spirituum officina instruitur: sed quum in capite ratiocinationis organa praecipua (ipso sensu interno docente) deprehenduntur, ea jam seorsim expendenda sunt. In anticâ autem capitis parte Imaginatio, in posticâ memoria viget: Iudicium enim altioris quum sit rationis, ad ipsam mentem notitiis suis communibus instructam attinet. Multis autem modis laeditur imaginatio; Ut taceam enim quae ab apparentiis falsis, conceptu falso & aliis externis causis eveniunt, [Page] si intemperies in ipso organo existit, si vapores nimii, ut in ebrietate, & aliis morbis, illuc feruntur, si narcotica aliqua propinantur, si tumultuantur quavis ex causa spiritus, aut ut in Causone inflammantur, si tandem nimius dolor, nimia ira, concupiscentia, metus, exultatio, reliquíque brutales affectus illius sedem occupant, vitiatur imaginatio; Memoria tamen haut ita obnoxia est, licet enim aboleri ex morbo cereb [...]um laedente vel imminui possit, fidè tamen depositas ut plurimùm refert species; ex imaginatione autem insigniter depravatâ delirium sequitur, Cujus generis etiam plurima; Quod ex vaporibus inflammatis oritur phrenitis vocatur, quae sine tumore calido, vel [...] in cerebro aut ejus membranis, vix unquam invenitur; ex igneorum spirituum insultu, aut cerebro inflammato, mania oritur, & gravia produntur Sympomata, quae saepe in Sphacelum desinunt. Sin vero ex fuliginosis vaporibus è splene orientibus obscurantur vel offuscantur spiritus unà cum corde, ipsum obsidetur cerebrum, & actiones in utroque laesae deprehenduntur, ut cor tamen cumprimis muniendum sit ubi morbi istins curatio instituitur. Quum autem in hisce omnibus, primas teneant partes vitales spiritus, utpotè quae animae sint ministri, (neque enim affines dixerim) oportet ut lucidi, subtiles, puri, mobiles & temperati sint, quò jussa capessant & exequantur. Quando enim è naturali statu excedunt, & vel ita praefervidi igneíque evadunt, ut citati undique feruntur, vel opaci, crassi, impuri, seg [...]es, torpidíque fiunt, tota intervertitur actionum vitalium Syndrome. Contenebrantur autem sive inquinantur, sive tabescunt, multis modis spiritus, sive enim furvis faedísque miscentur vaporibus, aut ex immunda turpíque materia creantur, aut prae caloris [Page] naturalis inopia subsidunt squalléntque, debitam operam praestare nequeunt. Ubi verò altera ex parte (ut in Maniacis) ignei aestuantêsque, torrefactíque exeruntur spiritus, tota crepat humana fabrica, & mirae produntur insaniae, adeò ut adustis per totum venosum genus diffusis indéque efferatis spiritibus augeantur aliquando maniacorum vires, ipsáque intendatur imaginatio; unde etiam nudos ambulantes, nullúmque medio hyeme persentientes frigus videre est. Ex quibus patet non nisi ex defaecatissimo temperatissimóque sanguine idoneos generari spiritus, qui mille modis indè depurati ab anima collustran [...]ur: Quô tamen diu statu monere nequeunt, nisi sanum undique sit corpus. Ubi enim ex obstructionibus aut alio morboso apparatu, Cor, hepar, lien reliquáque deinde (putà cerebrum) plus justo frigent membra, aequalem illam temperiem exuunt, qua praeditos esse oportuit. Ex arterioso autem sanguine optimos, limpidissimósque creari spiritus docent medici, ut qui procul à cordis officina procusos, minus elaboratos sincerósque existiment. De nitrosis, sulphureis aliisque mineralibus spiritibus, quae nobis (ex Chymicorum schola) inesse dicuntur, vix est quod certi a [...]iquid loquar; Dum enim asperae eorum qualitates, in herbas & animalia, quae nos alunt, transplantantur, leviorem jam induentes naturam, mitescunt & in nutricatum abeunt. Tametsi igitur mineralibus spiritibus consimilia quaedam in humano corpore dari possint, post tot tamen praeparationes, maturationes, coctiones, digestiones, &c. ita domari subigíque tandem, ut in temperiem veniunt, rationi consentaneum ducimus; In hujusmodi igitur sive minerales, sive vegetales, sive animales spiritus imperium exercent homines. Quod tamen iis qui a lupis canibúsque [Page] rabidis, sive mordentur, sive lambuntur, non accidit. Dum enim in Salivariâ eorum spumâ delitescens venenum, naturales hominis transversas agit facultates, in toto corpore & ipsa phantasia jam stabulantes atroces ferarum istarum spiritus, diram luem invehunt, quae vix ullo satis profligatur remedio; Cujus Symptomata, praeter omninum aliorum morem saeva horrendáque captum humanum superant; Ex quibus etiam ita insigniter depravatur phantasia, ut dum jam non humani sed bruti rabidíque illic diversantur spiritus, Anima propriis destituta ministris, vel feriatur, vel in iis quae destinaverat actionibus, ex servorum suorū sive pervicacia, sive ineptitudine frustratur vel eluditur; Quod neque absonum videri debet, quia famulitio proprio uti, non alienum omne in jus suum pertrahere valet anima humana, praesertim ubi naturalium spirituum pomoeria egressi, nullis coerceri possint ferocientes finibus, spiritus. Quum enim sub humano arbitrio redigi nequeant, suo fato utuntur, ni fortior ex divina providentia, quae calamitosum avertat statum, accedat causa: Haec autem paulô fusiùs (uti libro de Veritate promisimus) de organis corruptis qualitatibúsque vitiatis dicta sunto.

Ad Veritatem conceptus Conditio tertia fuit, ut facultas quae se sentire sentit haut vacillet.

ALiud est sentire, aliud persentire: Ita ea saepe (quae etiam linguâ vernaculâ proferuntur) audimus, quae ubi avocatur animus, non satis intelligimus, Ita ea confuso modo videmus, quae non satis articulatè percipiuntur; & quod magis mirum, ea odoramur, gustamus, tangimus, quorum vero sensu haut satis imbuimur. Quum enim è [Page] munere suo quacunque ex causa desciscit mens, ultra sensuum externorum vestibula haut feruntur objecta. Quemadmodum igitur quae obversantur objecta, nugantes maléque feriati haut unquam calluerint sensus: Ita ubi munere suo funguntur, nisi animus unà advertatur, tanquam rejectae, loco cedunt rerum species, nulláque sequitur indè conformitas. Auxilio heîc igitur mutuo opus fuerit; sed tum praesertim ubi attentiùs agendum est. Dum enim vel absistit animus, aut aliorum objectorum contemplationi totus vacat, vel sensum externum, non ita pridem excubitoris stationariíque militis vices praebentem, in castris continet, vel ad tempus saltem exauctorat, Hallucinationis causa datur; Quin & frustra esse solent tum conditiones ex quibus species indicantur, tum ipsum ad conceptum organa, ubi consilium, objectorúmque recognitio non adhibetur. Quapropter tum animo adesse oportet, aciémque ejus intendere, tum aliena prohibere, ubi vera objecti notitia praeponitur. Quum enim (uti saepè diximus) omnis veritas sit conformitas, totus in objectum suum converti debet intellectus, ubi illud explorare, dotésque ejus lustrare operaepretium fuerit: Methodus demum in Zeteticis nostris tradita percurrenda est, ut objecta, tum in seipsis, tum in relationibus suis, causa, fine, &c. constent. Licet enim plura simul distinguere valeat mens humana, suo tamen singula retexens ordine, universalem indè naturam compingit. Hallucinationes ex propositione ista non satis expensa sequuntur ingentes; Dum enim mancae imperfectaeque plurimae dantur sensationes externae, dum etiam illae ab animo aliud agente haut satis advertuntur, mutilae vel adulteratae sese ingerunt species. Unde notiones etiam depravatae oriuntur. Adeò ut unum idémque objectum, aliud [Page] in sensu, aliud in conceptu, aliud in ore vel sermone haberi novum non sit, distrahíque undequaque facultates, quorum remedia idcirco ex superioribus petenda.

Ad Veritatem Conceptus Conditio quarta fuit, ut facultas Analoga applicetur.

NOn omne sensorium speciei cujusvis susceptioni idoneum est, sed proprium propriae; frustra enim patulas aures, aut exporrectam manum ad colores, aut exertam linguam, vel oculi aciem, ad sonos distinguendos adhibueris. Ita neque ex odore vel gustu simpliciter durum vel molle, aut ex tactu aromaticum, vel faetidum percipitur. Porrò ubi ad forum interius ventum fuerit, haut unquam ex simplici colore virtutes mineralium, herbarum, &c. diversásque earum dotes conjicies, aut ex simplici sono, hominum sensa, ver [...]orúmque significationes varias, vel modulationem harmonicam concentúmque musicum intellexeris. Hîc igitur Analogae quaedam subsunt facultates, quarum ex conformitate debitâ, notitiae multiplices oriuntur. Quum autem facultates omnes sint tribules, adeóque in aliquam classem vel tribum distribui possint, operaepretium visum est, eas hîc describere; Primae classis sunt eae, quae ab objectis suis excitae ad notiones communes, in ipsâ animâ provocant, quarum quaedam Deo, quaedam mundo insigniter respondent. Secundae sunt facultates quaedam internae quae notionibus istis necessitudine quadam singulari junguntur, unde etiam res bonae vel malae sentiuntur. Tertiae sunt facultates externae, quae circa colorem, sonum, odorem, gustum & tactum, communiáque (uti vocantur) [Page] objecta versantur. Quartae sunt quae circa ista discurrentes, novissimam rerum latitudinem investigant. Ultra hasce demum facultates, quasdam in homine statuunt ritae authores, quae gratiae sive providentiae rerū particulari respondent, quae ut citra Numen in corde operans recondantur & sileant, ab illo tamen excitatae reliquas expergefacere solent facultates, sed quia earum conformitates inter sensus internos aptè reponi possint, haut opus est ut quintam heîc excogitemus classem. Hae igitur sunt classes in quas tributim & centuriatim singulae referri possint facultates. Quod enim de revelato & extatico pervulgari solet sensu, nisi indubiam fidem ab ipso Revelante Supernaturali accipiat, eliminandum censeo, quum innumerae aliter consequi possint hallucinationes & imposturae. Ut sensum istum, in praesens, igitur missum faciamus, de iis solummodo agemus, quae in omni homine sano & integro [...] deprehendi possunt. Primum autem locum facultatibus quae ad notiones communes provocant ideo tribuimus, quod ab instinctu naturali ortum ducant; Quum enim in homine & in universo primarium locum vendicet instinctus ille, qui circa propriam conservationem versatur; ideo ejus leges non in compositis mistisque corporibus solummodo, sed in ipsis elementis videre est, dum quadam vi internâ instigante unumquódque sese pro facultatibus incitis tueri nititur; Cujus rationem igitur notionibus quibusdam à providentia universali inditis acceptum referimus; Nihil enim prorsus invenitur quod non eous (que) sapere videatur. Mira autem est facultatum harum tribulium, ubi debito ordine retexuntur, efficacia: Neque enim promiscuè usurpari posse statim docebimus; Quod sine notionibus communibus interea nihil magni perfici queat, vel ex eo urgeri potest, quod haut satis absque earum [Page] subsidio reliquae juvent facultates, neque ultra brutorum solertiam ferri possint; Quid quod inter varias quae in nobis extant facultates, aliter quàm ex notionum communium subfidio, à qua incipiendum sit facultate, dignosci nequeat? hisce igitur docentibus, p [...]imò an res sit, deinde quid sit, qualis, quanta, ad quid, &c. investigari solet, de quibus plura suo loco. Sensus deinde quidam interni succedunt, qui à primae objecti cujusvis apparentiae insultu, il [...]ud vel tanquam gratum amplecti, vel tanquam ingratum & malum, (vel ominosum saltem) aversari solent, nisi ubi medio quaedam sese habeant modo. Antequam enim suo ordine explorentur partes (quod munus sensibus externis praecipuè obtingit) sensiculus saltem aliquis internus excitatur, de-procûl, quùm nos afficere nedum ferire soleant nonnullae, quae tamen haut satis percipiuntur; unde etiam praesensiones quasdam mirandas in aliquibus observare licet. Tertium locum sensibus externis tribuimus, quod non nisi [...]ntra propinquam quandam distantiam suo prorsus defungantur munere, tum quod externas tantum lustrent rerum apparentias, vel species, ne (que) ulterius per se ferantur. Postremae accedunt discurrentes facultates, quae ubi debito displicantur ordine (prout in Zeteticis nostris videre est) tum res in ultimam suam latitudinem deducere, tum dubia quae circa ista (medio notitiarum communium) vel enodare & solvere posse, vel eliminare saltem queant; hinc etiam certitudo, quae unicuique facultati obtingit, colligi potest. Quae enim à notitiis communibus pendet, indubia est, tanquam à sapientiâ universali elicita & constans; quae ab internis facultatibus, (modò non obstruantur, aut alibi intendantur) proximum vendicat locum, uti quae notitiis communibus proximè haereant. Adeò [Page] ut minoris sint notae sensus externi, utpote qui conditionibus sint admodum obnoxii, & circa sinitimas tantum rerum partes versentur. Ultimô ut subsequantur loco facultates discurrentes, tum quod ex fallacibus speciebus non rarò desumant argumenta, tum quod nullibi fere consistant, nisi ex praecedenti aliqua facultate stabiliantur; Sine earum subsidio tamen, quum angusta fuerit scientia, plurimum illis (ubi probè conformantur) tribuendum est. Ex quibus videre est tum quid singulae praestent facultates, tum quatenus fides illis adhibenda sit. Quemadmodum interea ex istis probè conformatis & in seriem debitam dispositis & alternatim demum (ubi opus fuerit) complicatis, cunctae rerum scientiae hauriuntur; Ita quando distorquentur aut praepostero obvertuntur ordine, aut ineptè usurpantur, aut non satis tandem reconcinnantur, vel nihil satis appositè percipitur, vel errores hallucinationésque saltem restibili quadam foecunditate oriuntur. Quandocunque interea interpolis ille negotiosúsque discursus dubitationes eas affert, ut veritates necessarias non rarò dispungat, notitiásque communes indè convellat & exagitet, Sacro sanctis vim facit principiis: neque enim ullum in examen revocari potest dubium, quod non aliqua asserat, vel exterminet saltem communis notitia, nisi ubi tanquam verisimile vel possibile tantum, (iis decernentibus) statuitur. Ex adverso, ubi, quae ad objectum simplex excitatur, notitia communis, in proxima eáque maximè Analoga haeserit propositione, ita ut quasi missum fecerit discursum, sêque ipsam intra suos totam continuerit limites, haut in novissimam suam latitudinem proferuntur objecta, mutuaeque rerum inter se relationes non satis pertinguntur.

Ita, ubi discursus sensuum internorum aggreditur, impetitque [Page] jus, & voluptatem, dolorem, libertatem, &c. ex quaestionibus suis, potius, quàm interno sensu reputat, Veritatem intervertit, noxâmque infert eo graviorem, quod certior pollentiórque in objecto suo sit sensus internus, quam in suo discursus. Ex adverso, ubi sensus internus vice discursus adhibetur, ineptit, & stat pro ratione voluntas. Ita ubi discursus externos sensus probè conformatos adoritur, vix habet unde seipsum asserat, licet ubi inter conditiones quas suprà recensuimus, aliqua defecerit, discurrere & omissam reparare per-opus sit. Ex adverso ubi externi sensus vice discursus applicati fuerint, singularia tantummodo percipiuntur, nullâque datur adeò apta rerum inter se connexio ut aliae quàm protritae ignobilésque veritates prostent. Ita ubi, (mirum dictu) seipsum excruciat & angit discursus, concutitur cerebrum, & deliria sequuntur, unde se nihil scire, neque hoc ipsum jactanter praedicat Scepticus. Porrò ubi sensus externi vice Notitiarum Communium vel sine earum adminiculo adhibentur, spectra vel imagines rerum ab oculis, sonorúmque differentiae ab auribus, odores, sapores & tactilia demum, à reliquis externis facultatibus, tum ipsa deindè communia objecta percipi possunt, sed non nisi obscuro quodam, vel singulari modo, neque aliter quàm ut nihil insuper deprehendi queat. Ex adverso, ubi notitiae communes sine sensuum externorum ministerio applicantur, Causae quidem, Media & Fines rerum in promptu esse possunt; sed omnino externa latebit forma, &c. quae suprà retulimus; Unde Chimaerae etiam fingi plurimae, ubi ineptus quidam discursus simul adhibetur. Ita ubi sensus externi vice sensuum internorum agunt, veri & falsi ratio in procinctu esse potest, non utique boni & mali. Ex adverso ubi sensus interni [Page] absque externis applicantur, voluptatis quidam vel doloris sensus in proclivi esse solet, sed reliqua fere delitescunt. Porrò ubi sensus interni absque notitiarum communium subsidio & fulcimine applicantur, quod bonum & gratum quidem, vel malum & ingratum aliquatenus percipi potest; an verum tamen vel apparens tantùm sit bonum & gratum, vel malum & ingratum illud, non facilè neque sine ope notitiarum communium dijudicari potest. Ex quibus igitur posthabitis vel inconsultis errores non leves sequuntur, dum improvidè & praecipitanter objectis suis haerere solent sensus interni. Ex adverso ubi notitiae communes vice sensuum internorum adhibentur, causae quidem, media & fines rerum expediri possunt, sed internus rerum obstruetur sensus, ipsáque Stoicorum [...] sequetur. Porrò (quod saepius accidit) ubi perperam complicantur facultates, quas sub titulis notitiarum communium, sensuum internorum, sensuum externorum, & discursus digessimus, & interni sensus cum discursu, loco notitiarum communium, aut externi sensus, vel vice versa adhibentur, vel quovis alio modo ab objectis suis, diversâ, ab eâ quae à nobis proposita fuit, methodo, distrahuntur, nova eáque magis distorta difformísque inde nascetur, errorum propago; Quorum descriptionem tamen ideo omisimus, quod ex prioribus facilè erui possit; adeò ut sive duae sive plures ex his facultatibus quas in classes (uti suprà videre est) retulimus, praepostero ordine usurpantur; eadem tamen errores detegendi ratio militaverit.

Haut explicatu interea facile est quanti errores ex hisce non satis animadversis oriantur. Quum enim antehac nemo, quod sciam, facultates humanas in classes proprias distribuerit, aut earum in objecta potestatem [Page] virésque explicaverit, aut justum ad earum conformationem, ordinem methodúmque tradiderit, haut aliter fieri potuit, quàm ut tumultuariâ operâ doctrinas suas posteris consignaverint minoris notae Authores plurimi; perinde se habentes ac Emperici imperiti, qui ubi in horto publico, quô omnigenae surgunt herbae, quae ad manum [...]unt collegerint, illas indiscriminatim inde aegrotis exhibent priusquam vel utiles & salutiferas â venenatis sive ab ipsis surdis ignobilibúsque herbis secreverint, in classes proprias, vel juxta cognatas aut dispares earum dotes reposuerint, vel secundū leges artis deindè probè paraverint. Ordinē enim & Methodū prius advertere oportuit, quàm ut ad condendas vel affirmandas disciplinas idoneos & habiles semetipsos existimaverint, scriptores; adeò ut in aliā causam haut cōmodè rejici possint frequentes authorum (qui summoperè Classici habentur) [...], dum omnibus aliis ferè, nedu sibi ipsis crebrò contradicunt. Quod nunquam evenisset, si methodum Veritatis ex proba facultatum conformatione satis intellexissent. Verum enim ubique vero congruit, falso nec verum simpliciter nec falsum. At non solummodo ex facultatibus istis tribulibus sive non satis probè cum objectis suis conformatis, sive perperam inter se complicatis, hallucinationes oriuntur, sed ex illis praesertim quae in classes istas vel tribus convocari nequeunt; Circa quas attamen fidem nostram obsecrant Authores, cujusmodi sunt facultates quaedam quae circa verisimilia & possibilia propriè versantur. Quum enim ea tantummodo in universum vera habentur, quorum causae communes, necessariae, aeternaeque sint, vel quae nobis ipsis ex facultate aliquâ attestante singulari quodam modo constiterint, sequetur ut ea omnia quibus istae haut satis competunt conditiones, inter verisimilia, vel possibilia, [Page] (modò non sint omnino falsa) connumerentur: Cujus generis quidem plurima tum inter Scriptores celeberrimos jactantur, tum ex aliorum authoritate accipi solent, adeò ut ea omnia quae ob defectum alicujus conditionis postulatae ad veram objectorum conformationem, mutilas imperfectásque exhibent species, tum ea insuper quae haut aliter quàm ex aliorum traditione sive Scriptâ, sive non Scriptâ creduntur, hac in classe reponantur. Quoniam autem ab eo Verisimilis genere, quod ex aliorum authoritate circa praeterita, vel Possibilis quod circa futura (& ad prophetiam, praedictionésque pertinet) incipiendum propriè sit, haut opus est ut alia verisimilium (in praesens) genera tractemus. Ut satis igitur fuerit hîc indicâsse, quod ubi facultates nostrae quae circa vera, communia, necessaria, aeternáque versantur, vice illarū quae circa verisimilia vel possibilia, usurpantur, vel vice versa, maximae inde sequantur hallucinationes: Quod neque absonum videri debet illis qui attentiùs argumenta nostra speculantur. Quum enim ex vulgari sententia, propositio quaevis aut vera aut falsa hucusque habita fuerit, Nos errore isto profligato, Lib. de Veritate docuimus propositiones quasdam esse tantummodo verisimiles, alias porrò possibiles, in aeternum, respectu nostri, ita man [...]uras, quum neque prostiterint nobis olim, neque in a [...]iquibus prostare possint unquam conditiones, unde vel asseri, satis, vel repudiari queant. Quantumvis igitur istorum varii dentur gradus, adeò ut hoc magis ad verisimile, illud ad absurdum accedere videatur, quia tamen intra facultatum nostrarum tribulium ambitum propriè non cadunt verisimilia vel possibilia ista, hau [...] aliam propriè sortientur denominationem, quum neque inter vera, neque falsa (nisi ubi contradictio aliqua datur) aptè collocari valeant. Ut [Page] concedamus interea quod nobis verisimile tantum, Verum aliqua regione, vel saeculis illis fuisse, qui facultates ad veritatum conformationem requisitas debitè adhibuerint. Ubi tamen conditionum intermediarum veritas, & certitudo, vel quidem falsitas vel defectus, haut ullo satis affirmari potest argumento, Nos nihil heîc ultra facultates quasdam ad fidem & assensum, vel dubitationem, aut dissensum pronas porrigere possumus. Quum autem (uti suprà diximus) ex transpositione facultatum iniquâ, foedissimi errores gignantur, nos eorum qui magis noxii existimari possunt adumbrationem hîc quamdam dabimus, pleniorem hujus argumenti tractationem suo loco servantes. Nihil quovis saeculo Antistitibus sive sacris, sive prophanis prius fuit, quàm ut circa praeterita mirandas quasdam populo ostentarent historias, quibus etiam prophetias circa futura non rarò adnectere solebant; Unde plurima in fidei, nonnulla etiam in rationis exercitationem proponebantur. Hîc igitur ubi ratio pro fide sive sensu interno, vel fides pro ratione illa, (quae ex notitiis communibus & discursu praecipuè oritur) usurpata fuit, gravissimi exitialésque nonnunquam sequebantur errores. Quae ut clariùs intelligantur, sciat lector fidei acceptionem vulgarem penes illos duplicem esse & fuisse, adeò ut nonnunquam praeteritis, nonnunquam etiam futuris ex illorum sententiâ responderit. Quae porrò circa praeterita fides dupliciter accipiebatur; Primò vel tanquam assensus, qui effectibus à causis suis necessario dependentibus praebetur, quo pacto à rectâ ratione non abludit. Quorum enim causae sunt aeternae, aeterna est Scientia. Secundò vel tanquam assensus historiis & narrationibus quibusdam adhibitus, quae citra Scriptorum authoritatem, qui nobis ista demandarunt, non [Page] sciri neque credi possent; Adeò ut omnis in illos reciderit Nota, sive verum sive falsum dixerint.

Fidei porrò acceptio vulgaris, circa futura dupliciter intelligi solent. Primò vel (uti suprà diximus) assensus ille internus, qui ex causarū effectuúm (que) nexibus mutuis & consequentus in sublunari hoc, et intercidente mundo oriri posse et debere praeviderit sagax naturae Indagator. Unde etiam fides, vel assensus circa aeternum animae statum futurámque Vitam, juxta summi Numinis providentiam notionúmque communium Sapientiam, ita aptè suadetur, ut hujusmodi plurima rationi rectae optimè cohaereant et quadrent.

Secundò vel tanquam assensus sive fides quaedam prophetiis, sive praedictionibus nonnullis adhibita; quarum authoritas tamen haut aliunde quàm à traditione aliqua sive scriptâ, sive non scriptâ manavit. Quae enim tanquam ex revelatione divinâ derivata ostenduntur, nisi divinam utique et indubiā fidem secum invehant, exagitari posse non semel monuimus. Quum autem vel naturalis rerum à Deo Ordo, vel ipsa potestas, providentiáque divina quae supra communem rerum Ordinem constituta, vel hominum authoritas cumprimis suspiciantur, delectu Iudicióque uti opus est. Licet enim circa ea, quae necessariò ex causis suis sequuntur, haut unquam vacillaverit mens humana, circa ea tamen quae conditionibus plurimis obnoxia sunt, dubitare licet, et modò in hanc, modò in illam propendere partem, prout magis vel minus verisimile vel possibile objectum, de quo agitur, in s [...]ipso fuerit.

Quapropter ubi res, vel facultates aliquo modo tandem intervertuntur, et vel hoc objectum pro illo, vel rationales facultates, pro iis quae fidem assensúmque facilè praebent aut vice versa usurpantur, multis modis rescinditur [Page] veritas. Quum enim scire sit per causas scire, temeraria fuerit illa ratio, quae de objectis sibi ipsi haut satis exploratis, nullóque indicio proprio cognitis, aliquid certi decreverit; tum sublesta ancepsque fuerit illa fides, quae tota ab humanâ authoritate ducitur, adeò ut quae sive praeteritis sive futuris eventibus tribuitur eo nomine fides, haut ita firma suerit ut aliquid indubii indè statui possit. Conditiones enim quum nobis defuerint unde aliorum assereretur veritas, haerere necessum est; Quod ne mirum videatur, intrepidè dicimus, tantum abesse ut humana authoritas quidquam contra rationem rectam valeat, ut ipsa etiam authoritatis authoritas ex ratione petenda sit: Quin citra ejus subsidium neque aliquid certi satis circa revelata statui potest. Communes igitur hinc adhiberi debent notitiae quae ex usu sunt, ubi de revelatis ipsis agitur. Tametsi enim Deū qui hanc dedit vitam, cum meliorem, tum pejorem dare posse [...] ex revelatione tradatur, veritas tamen hujas propositionis à notitia communi utique stabilitur, veram enim esse ipsa Conscientia dictat; suas igitur ut heîc quo (que) teneat partes recta ratio; Quàm fucata interea dolosáque sit humana authoritas vix dici potest: ut enim fallere non voluisse detur, quis falli non potuisse asseverabit? praesertim cum hii qui sartam tectamque indè tuentur dignitatem, imponant aliis facilè, quod in barbaris imperiis vel religionibus passim videre est, dum subditi illi, quorum interfuit ea omnia exequi, quae docentur vel jubentur, neque mussitare, nedum aliorum placita in examen revocare audebant; Sed animum despondentes, sive piam, sive impiam, iis quae publico promulgarentur edicto adhibere solebant fidem. Atque utinam hisce satis terminaretur finibus misera hominum sors, neque ipsa Mania Rabiesque accederet, sed (quod [Page] dolendum) adeò malè cum humano genere agitur, ut ob fides, vel commenta sua, quae alterutrinque deriserit sapiens, adeò saeviant mutuò digladientúrque mortales, ut regiones integras devastare, hominésque superiorum suorum dictis audientes, caeteráque bonos, neci dare satius ducant, quàm ut non credant, quae neque ipsi sanè credere possunt. Quarum calamitatum per totum ferè orbem grassantium, haut ullus sperari potest exitus, donec Verum à verisimili, à possibili vel à falso in religione quavis distinguatur: ubi haec enim ex communi ratione (particularis enim ad haeresim ducit) & consensu publico disparantur, tum verum illud necessarium & aeternum in quo solo elucet providentia divina universalis, constabit, tum reliqua faciliùs vel adjungi vel ferri vel dispungi possunt. Quod in remedium igitur errorum ex praeposterâ rationis & fidei usurpatione pro ponimus. Jam autem patet quod utcunque verae in seipsis (etiam nobis invitis) sint aeternae communés (que) rerū causae, & in causis suis effectus, sive Deum immortalem ejúsque providentiam universalem, sive statas rerum vices spectes, quae tamen citra conditiones intermedias ad Veritatum conformationem postulatas exhiberi solent, vel quae ab sola authoritate humana pendent, meritò ambigi posse; praesertim cum ardua quovis saeculo fuerit veritatis investigatio, tum in errorem proclivis via, eóque magis, quod an probè sciverint, an vero ab aliis serie bene longâ acceperint Authores, quae posteritati consignaverant, in incerto sit. Multum enim hîc interest, fides enim ut apud omnes sit, penes illos solos stabit Veritas qui res uti gestae fuerunt ex aliqua facultate probè conformatâ noverint, adeò ut penes illos, sive veritas, sive falsitas steterit, penes te solummodo Fides; Amanuensium porro fides per tot saecula haut suspicione vacat [Page] sive aliqua ex causa falsi, sive falsarii fuerint; Ut foecunda hîc dubitationum seges, unde haut facile sese extricaverit attentus rerum speculator, Ea enim fidei, perpetua, per plurimas sive manus, sive ora traduci potest fides, ut dum hîc nonnihil, ille aliquid amplius, (pro variis hominum sensis sive affectibus) immutat, illud ut referatur tandem specimen, quod haut suum unquam agnoverit author. Quia tamen inter ista, alia aliis sint magis verisimilia, vel possibilia, quinam delectus hoc in scrutinio habendus, suo loco, (cum bono Deo) docebimus. Satis fuerit in praesens indicâsse rationem ubique praeponi debere, sed tum maximè, ubi de verisimili vel possibili est quaestio. Quando enim facultates nostrae tribules, explicari affatim pro earum latitudine nequeunt, ex vago quodam discursu notitiis communibus inniso, conjectanda est veritas, rationísque pomoeria quatenus licet proferenda sunt, adeò ut sive de praeteritis quae serae posteritati ab Authoritate humana consignata fuerint, sive de futuris▪ quae ex Haruspiciis aut vatis alicujus praedictione evenire possent, sermo fit, rationem ubique praemittendam esse congruum existimari possit; Qui enim rationem fidei cujuscunque reddere nequeunt, haut satis mea sententia sapere videntur. Neque obstat, quod angusta admodum isto pacto sit fides; Haut unquam enim in documentum cedere potest, quod extra rationis confinia & jus ponitur. Supra rationem igitur ut quaedam tanquam probabilia, neque aliter credi possint; Nihil praeter rationem, aut saltem citra illam, sanè credi potest, Quum quod praeter rationem, Verum ut reipsa esse possit, (quod tamen dictu difficile) verum tamen respectu nostri haut unquam fuerit, utpote quod nullo facultatum indicio constet. Paulò aliter, circa futurum statum se res habet, [Page] licet enim, uti in praeteritis contingentibus, haut alia justa fidei sit causa, quàm quae à rectâ ratione deducitur, quia tamen in sempiternis, fides ratione pollentior est, familiam ducit, adeò ut ratio fidei inde famulari & subservire cogatur, utpote quae plurium sit compos quae nulla ratio pertingit; Futuram enim animae faelicitatem anticipat prensátque quodammodo recta firmáque in Deo fides, praeteritum animae statum, ut nulla ratio fidésve assequatur.

Attamen, non solummodo cum ratione illâ rectâ, quae ex notitiis communibus & discursu praecipuè oritur, fides sive circa praeterita sive circa futura sese connectit & complicat; sed etiam (notitiis communibus & discursu fere posthabitis) cum facultatibus sive sensibus internis. Quum enim collegae quodammodo congenerésque sint, fides & sensus interni, facilè sociali junguntur foedere, eóque magis quod in eundem scopum ut plurimùm colliment; unde tamen turpissimi errores scaturiunt, ita ut ex semi, vel sesquifalsae religionis cultu glorientur superstitiosi & gratiā in corde operantem, solaménque internum (etiam abnuente numine) semet ipsos sentire passim praedicent; Cujus remediū ex notitiis communibus & discursu ritè adhibitis petendum est.

Porrò ubi fides cum discursu solo complicatur, ratiocinationes ineptae sequuntur & controversiae mirae excitantur, quas nulla satis diremerit aetas; adeò ut nisi notitiae communes in subsidium advocentur, de interna pace desperandum sit, quum nullo alio Criterio idoneo eximantur, quae circa fidem istam oriuntur, dubia. Hae autem sunt praecipuè errorum circa fidem causae, neque enim cum sensibus externis commune aliquod obtinet fides, nisi ubi praestigiae oculis vel auribus obversantur, quibus medicina igitur ex reliquis facultatibus rite [Page] conformatis facienda est, si tamen fidem quamcunque, reliquis facultatibus omissis, cum fide, uti umbram cum umbra committi & complicari posse contenderit quispiam, nae illic tanta caligo inducetur, ut vix ulla satis discuti possit rationis luce. Ultimò sequi debuit facultatum nostrarum tribulium cum falso (sub verisimilis vel possibilis specie forsan adumbrato) complicatio & nexus. Cujus etiā Symptomata eo graviora magisque horrenda existimari possunt, quòd à veritate longiùs distet falsum quàm verisimile vel possibile quodvis; quia tamen ex prioribus ista investigari possint, haut opus est ut plura subjungamus. Haec autem de facultatum Analogarum applicatione debitâ (utpote quae ad veritatem adipiscendam errorésque devitandos maximi sit momenti) dicta sunto.

Superest ut exemplum subjiciamus, unde conditionum nostrarum intermediarum usus & certitudo addiscatur & constet. Detur Polyedron Adamanta prope compitum inopinanter à viatore disjectum fuisse, Veritas rei hic sit. 1. Quod intra nostram steterit Analogiam; (neque enim inter ea quae supra vel infra facultatum nostrarum potestatem, recenseri potest Adamas.) 2. Quod Justam demum habuerit magnitudinem, vix enim adamantis scobem aut minimas partes ab aliis quibusdam distinxeris. 3. Quod differentiam habuerit signatam, ita enim à Topasio, Crystallo aliísque pellucidis lapillis disparatur. 4. Quod alicui facultati fuerit cognatum, ita enim visui & tactui, prae reliquis sensibus exponitur.

Veritas Apparentiae, sit species illa quae, 1. Ex debitâ distantiâ emanat; neque enim intervallum justo majus e [...]se opo [...]tet, vel quidem minus, (quum quod nim [...]s admovetur obstruat visum.) 2. Ex medio debito (neque [Page] enim noctu, caligine aut ipso crepusculo satis visitur Adamas.) 3. Ex mora debita (haut enim ex fundâ jactū satis videris.) 4. Ex Situ commodo (ne (que) enim ex quavis positione, Adamanta à reliquis Diaphanis lapillis dignoveris.

Veritas Conceptus sit, 1. speciei illius susceptio in Organū integrum (neque enim disrupto & distorto constabit) Veritas.) 2. Quod nulla pravâ qualitate fuerit imbutum (neque enim ubi impuri sunt aqueus Crystallinus & vitreus humor, munus suum obeunt visorii spiritus, aut sine temperie debita juvat Tactus, quum ex frigore obtorpeat, nimio calore resolvatur.) 3. Quod facultas quae se sentire sentit applicetur, neque enim ista si vacillaverit, aut alibi intenta fuerit, proficient facu [...] tates reliquae. 4. Quod facultas Analoga tandem adhibita fuerit, neque enim sufficit, quod attentus sit animus, nisi debitae facultates applicentur, quas hic sub visu & tactu reducimus. Haut enim Olfactus, gustus, vel auditus, qualitates adamantis deprehendere queunt. Ex his igitur Canones tum incomplexarum veritatum confici possunt, tum methodus ad simplices errores, vel defectus, investigandos; verus quippe Adamas fuerit, etiam nobis insciis & invitis, ut inde igitur veritas rei stabiliri possit; sed in iis quae ad specici emanationem postulantur, sive defectus sive hallucinationis causae dari possunt. Quapropter ex nimis magna distantia haut percipietur omnino obj [...]ctum, ex eâ quae justo paulò major fuerit, percipietur quidem, sed indistinctè, adeò ut illic ignorantiae, hic hallucinationis ansa subsit. 2. Ex Medio indebito (putà saxo vel cespite) obstructa erit species, ex Medio impuro aut opaco (putà caligine aut diaphano colorato interposito) falsa erit & refracta; Adeò ut illic ignorantiae, hic hallucinationis ansa subsit. 3. Ex niora indebita, putà transcursu velocissimo, [Page] haut satis afficietur Sensorium, adeò ut hic ignoranti [...]e ansa subsit, non ita Erroris. Ex situ indebito haut influxerint radii illi qui Adamantis à Topasio aut Crystallo differentiam consignaverint, adeò ut hic hallucinationis praesertim ansa subsit. Ubi demum ad conceptum ventum fuerit. 1. Si Organum non sit integrum, haerebit aut intercipietur species, adeò ut ignorantiae hic ansa detur. 2. Si prava qualitate, (ut ex fellis restagnatione in Icteritio morbo) imbutum fuerit organum, flavus & tanquam Hyacinthi Ideam referens videbitur Adamas; sin suffusione tinctum (ut in [...] morbo) tanquam rubinus coloratum erit, adeò ut hîc hallucinationis praesertim ansa subsit. 3. Si facultas quae se sentire sentit feriatur, aut alibi agit, frustra admotum erit sensorium, aut ipsae ex usu erunt facultates, adeò ut hîc ignorantiae potissimum ansa subsit. 4. Si facultas Analoga minimè adhibita fuerit, incassum animo praesens fueris, reliquaeque accesserint conditiones, quum nulla extra pomoeria sua efficax aut utilis sit facultas; adeò ut ignorantiae hîc potissimum ansa subsit. Hisce modis omnibus igitur, frustari aut eludi sensum contingit, nisi intellectus communibus suis notitiis instructus, eas suppetias tulerit, ut veritate rei apparentiae & conceptus inter se conciliatâ, totum cum partibus unà constet. Quo pacto interea ex defectibus ignorantiam, ex hallucinationibus errores sequi necessum sit, non obscurè ex doctrina nostra liquet; Quod tamen alia lege haut ita explicatu facile; Hiisce praecipuè circa sensuum externorum conformationem cum objecto simplici explanatis, superest ut ea exponamus quae ex notitiis communibus cum sensibus externis, & discursu complicatis adjici valeant; Ast notitia communis cum discursu solo, lapidem esse Adamanta illum docebit, quia eodem modo ac lapis [Page] afficit facultates nostras; cum sensu interno connexa, ceu gemmā vel lapidē pretiosū judicabit, tum quod aspectui gratissimos radios vibret sensus (que) internos afficiat, tū quod omnia alia Diaphana corpora ferè sint tenuia, aut ea saltem quae ex malleo facilè comminuantur; Adamas autem ex differentiis suis essentialibus quidditativis ex quibus pellucidus unà, tum summè durus, & haut vulgaris notae prorsus lapis est, tanquam gemma eo nomine magni aestimatur, eóque magis quod universus ferè orbis in eam opinionē concedere videatur. Certissima ista adamantis praedicata, ubi stabiliuntur ad Zetetica nostra deveniendum est, & ultra supradicta, quae in Quaest. An & quid statuuntur, ea quae quaestionibus, Quale, Quantum, ad quid, quomodo, &c. ex facultatibus Analogis expendenda sunt, (prout amplius illic videre est) & genini [...]e qualitas, quantitas, relationes, modus, causa, finis, locus & tempus indaganda sunt. Quia tamen pauca ista ratione addiscere solus possit viator, ex Authorum celeberrimorum scriptis, Adamantis natura, quatenus licet, eruenda est; Ex quibus tamen, ne tibi fucus fiat, summâ cautelâ utendum est: Huic enim propositioni quae vera fuerit, adjectivum, (uti vocant) adjungi potest, quod dubiam, aliud porro, quod omninò falsam reddiderit sententiam. Quapropter singulatim disparanda sunt verba, atque ita, ut praedicatum quodvis (mediante verbo est) seorsim constet; Ut primò igitur ex methodo nostra q [...]aeras, An veritas simplicis cujusvis propositionis, rectè statuatur (quo in scrutinio egregiè opitulatur distinctio nostra, in veritatem rei, apparentiae, conceptus, & intellectus dispartita) adeóque an quod praedicatur intra nostram situm sit analogiam, an ob magnitudinem nostrum exuperet captum, vel ob parvitatem delitescat, an differentiam habeat aliquam signantem, an alicui demum [Page] facultati sit cognatum, primò disquirendum est. Deinde in Veritatis Apparentiae explicatione, an medio debito usus suerit author, eámque deinde verborum Syntaxim adhibuerit, ut nihil aequivocum obtruderetur. 2. An mora debita usus fuerit, ita ut haut nimis festinaverit, aut scitu necessaria ad probationem omiserit.

3. An distantiam debitam servaverit, ita ut termini rerum sive verborum distinguantur aptè; An situ debito verba sua ita composuerit, & coagmentaverit, ut ordo in partibus facile deprehendi possit, excutiendum est. Caete [...]ùm, in veritate conceptus, an Organa Authoris fuerint integra, an ulla pravâ qualitate imbuta, an animus vacillaverit, an facultas Analoga tandē applicata suerit, adeò in incerto est, ut anceps hîc omnino sit judiciū. Quap [...]opter etiam ex rebus ipsis quatenus licet potissima aucupanda est fides, eâ lege tamē, ut ubi alii percelebres in eandē sententiā convenerint Authores, id quod statuitur magis verisimile; ubi ab eâ discesserint, id minus probabile habendum sit. Multa igitur celeberrimis condonanda sunt authoribus, praesertim ubi eodem tenore simplicem aliquam adstruunt propositionem, ut haut nescius tamen sis, veritatem conceptus ita in lubrico esse, ut ex supposito falso, in multiplicem errorem proclivis sit via. Ultimò advertendum est, an ex propria, an ex aliorum Authoritate suam stabiliverit propositionem quispiam. Plurimum enim interest inter ea quae scire vel quae credere saltem potuit Author. Quae ut clariora in allato supra exemplo fiant, propositio haec sumatur, Adamas Indicus est optimus, quae proculdubio vera est, Nullus enim qui in Europa, Asia, vel Africa invenitur, durior, nitidior aut qui gratiores vibret radios ostendi potest, adeò ut differentias gemmam consignantes, Indicus eminentissimo gradu ostendat Adamas, veritem [Page] hujus si demum petieris respondendum est, ex notitia communi; Ea omnia nempe suo in genere perfectiora haberi debent quae ex differentiis suis essentialibus constitutivis ita signantur, ut prae reliquis magis luculenter & eximiè existant & constent. Circa locum proximum quo invenitur, inter authores disceptatur, alii quippe in metallorum fodinis, alii sub terra quadam nigricante, ita tamen ut supernas infernati praestare credatur, reperiri contendunt. Hîc igitur in quaest. Vbi versari Authores cogita. Quapropter etiam in memoriam revocandae sunt facultates in quaestione ista respondentes juxta methodum in Zeteticis nostris traditam. Quum autem externus sensus hîc comprimis ex usu sit, disquirendum est, quatenus licet, an Author ipse Adamantes ex utrovis loco eruerit, an ita erutos fuisse ab aliis solummodo acceperit; hoc quippe interest, ut quae ab aliorum Authoritate pendent respectu nostri, non nisi verisimilia, uti altera ex parte, quae ex facultate aliqua tum Authori tum nobis ipsis attestante constiterint, Vera omnino fuerint. Dicunt porro Neoterici Adamanta nucis avellanae magnitudinem non exuperare, quum tamen securim inde factam fuisse affirmet Poëta vetus. Hîc igitur in Quaest. Quantum versari Authores cogita, quo in argumento idcirco Zetetica nostra uti supra consulenda, eáque porro quae nuper adduximus advertenda sunt, ut quid verum, quid verisimile, isto modo statuatur. Sed non minus circa dotes Adamantis disceptatur. Veteres enim Authores infragilem esse contendunt, sed Neoterici experientia edocti, etiam pistillo ferreo atteri posse asseverant. Hîc igitur ut methodum nostram in animo infigas, Authorem in quaest. Quid ad Quid, quae relationes objecti exquirit, versari cogita. Quum autem durities inter differentias essentiales [Page] quidditativas Adamantis recenseatur, videndum, an in relatione ad malleum (in quaest. ad quid) ita resistat Adamas, ut frangi nequeat, hic igitur facultates hiis in quaestionibus respondentes, primò consulendae sunt, ut experientia tandem adhibeatur, ubi veritas digna exploratu videbitur. Veteres porrò magnetis vim attractricem ab Adamante adimi scribunt, sed neotericorum experientia hisce posterioribus saeculis reclamat; Quum enim ex notitiarum communium doctrina, Causa id omne sit, quo posito, ponitur effectus, & sublato tollitur, haut illis compertum est, posito Adamante, vim magneticam lapidis illius mirandi tolli, aut eo ablato recipi: Quin etiam docent Neoterici, vim quandam Adamanti calefacto inesse ad paleas attrahendas, ut fateantur tamen ex igne vehementiori diutulè objecto, splendorem ejus amitti, quod antiquorum sententiis ita adversatur, ut Adamanta nulla arte incalescere posse scripserint, quum revera tamen ignibus cedat & in calcem tandem redigi poffit. Veteres insuper scribunt Adamantis scobem potu propinatam interficere, quod falsum tamen esse Neotericus magni nominis Author testatur, Innoxiè enim à quodam sumptum fuisse asseverat. Cujus Veritas igitur ab experientia (ubi citra periculum fieri licuerit) desumenda est, Alia tandem circa Adamanta utrinque jactantur, quibus immorari haut necesse est, quum haut ita Adamantis historiam contexere, ac methodum nostram libro de veritate traditam, illustrare propositum sit. Quod etiam haut magni negotii esse videbitur, ubi authorum sententiae ad simplicissimas propositiones (mediante verbo est) reducuntur, & unaquaeque seorsim ex facultate sua, aut facultatibus suis Analogis, asseritur. Neque te turbet, quod negativae quaedam propositiones in authoribus reperiantur, ad affirmativas [Page] enim (mediante verbo est) uti suprà reduci possunt, idem enim sonat, Adamas non est vilis pretii lapis, & Adamas est gemma vel lapis pretiosus. Ex quibus liquet propositiones istas, Adamas est lapis, & lapis ille praesertim Indicus (Genera Adamantis enim sex noscuntur) est pretiosus, extra omnis dubii aleam positas esse, reliquas fere controverti, neque aliter satis idoneè, quàm ex experientia sensuum externorum & notitiarum communium ope suffulta, asseri posse, ut haec igitur tanquam prima veritatum rudimenta habenda sint. Siquid interea circa Adamantis Historiam heîc desit, id omne ea methodo in Zeteticis nostris traditâ supplendum est.

De Objectis sensuum externorum quae Communia vocantur.

COnditionibus jam explicatis, quae ad veritatum incomplexarum conformationem postulantur, Erroribúsque detectis quae ex earum defectu aut depravatione oriuntur, superest, ut ea quae à Scholis communia objecta vocantur, expendamus.

Quem in censum, quidam, Motum, quietem, numerum, figuram, & Magnitudinem referunt; Alii supradictis, Distantiam, Locum, Situm, Continuitatem, discretionem, asperitatem, laevitatem, eminentiam, & profunditatem, aequalitatem & inaequalitatem addunt. Quibus etiam Diaphanti [...]tem & Opacitatem annectit magni nominis author: Non nemo etiam similitudinem & dissimilitudinem adjeci [...], quod tamen ab egregio authore reprobatum, qui novam omnino afferens sententiam, similitudinem & dissimi [...]udinem quamcunque, mediâ quidam viâ, inter communia & propria objecta collocat.

[Page]Caeterùm, nos aliam prorsus methodum instituentes, ea omnia communia objecta vocamus, quorum species ex differentia aliqua quidditativa emanantes, perplura uno sensoria transeunt, vel transire possunt; veluti propria, quae per unum solum; Neque igitur Diaphanitas vel opacitas vel (si nobiscum sentis) medium illud quod diaphanitas vel opacitas utrinque tanquam ejus gradus obsident) Commune objectum vocari potest, quia visus sensorium solummodo permeat; Neque similitudo vel dissimilitudo illa quae inter concordem statum objecti, de quo quaestio, versatur, (eóque nomine ab eôdem & contrario distinguitur) Commune objectum rectè statuitur. Licet enim ejus ratio ex speciebus (omne sensorium afficientibus) exagitari possit; Quia tamen quod simile vel dissimile haut ita in quaest. Quìd, ac ad Quid respondet (uti quod semper respectu alterius dicatur) haut hac in classe rectè reponitur. Quum ea tantummodo, (uti nuper diximus) objecta communia appellari possint, quae in quaest. Quid respondentia, & plura uno sensoria permeantia, propriam speciem inurunt. Quapropter etiam aequalitas & inaequalitas, (utpotè quae respectu alterius semper dicantur) hanc in classem haut ita idoncè referri possunt.

ATtamen Motus in quaest.Motus. Quid ex differentia sua essentiali signatus, & plura uno sensoria pervadens, Commune objectum rectè dicitur. Licet enim ex visu solo, uti in phaenomenis quibusdam, ex tactu solo, uti in pulsibus quibusdam, ex auditu solo, ut in rotarum noctu vertentium stridore, Motus percipiatur: Quia tamen isto modo, tum plura successivè sensoria afficiuntur, tum quia ex visu, & tactu & ipso auditu alternatim complicatis, quaedam Motus genera [Page] ex iisdem sensoriis simul ferè deprehendi queant; Idcirco, & quia propriam speciem invehit Motus, à colore, sono, gustu, odoratu, & tactu planè diversam, Commune objectum habendum est. Cujus postrema tamen ratio non sine ope discursus ex quaestione Vbi, quando & quantum propriè desumitur. Neque enim aliter motum solis, vel etiam umbrae ejus aestimare licet, Ut quies igitur ex motus cessatione omnimodâ, post interjectum aliquod tempus, tandem percipiatur. Plurima enim tacitè moveri, quorum gradus tum juxta quantitatem, tum qualitatem nos latent, experientia docet. Quum enim tempus sit mensura motus, tot instantia ex molis hujus rotatae vertigine citatissimâ, in quâvis actione praetereunt, ut eorum calculus subduci nequeat.

ITa Numerus differentia sua quidditativa gaudens & discursui in quaest.Numerus. Quoto Quantum respondens aliquando per solam visus portam, (ut in astrorum supputatione) aliquando per portas visus & tactus, (ut in calculis) aliquando per auditus portam (ut in harmonicis sonis) praecipuè transiens deprehenditur, reliquis frustra tentatis introitibus.

ITa Figura Characterismo sive differentiâ sua cusa,Figura. & discursui in quaest. Quomodo Quantum respondens, aliquando per portam visus solius veluti in remotioribus) aliquando per portas visus & tactus (uti in propinquioribus) unà percipitur.

ITa Magnitudo differentia sua quidditativa insignita,Magnitudo. & discursui in quaest. Quantum respondens, nonnunquam per portam visus infertur, aliquando per portam tactus; Quin & per ipsius auditus portam in quibusdam [Page] sonis quodammodo exploratur.

ITa Distantia ex differentia sua quidditativa eminens,Distantia. & discursui in quaest. Quantum Vbi respondens, nonnunquam per solam portam visus, nonnunquam successivae praetentationis ministerio, per portam tactus colligitur, ut nonnihil etiam ex auditu conjiciatur.

ITa Locus differentia sua quidditativa conspicuus,Locus. & discursui in quaest. Vbi respondens, nonnunquam per visus portam è longinquo, nonnunquam per tactus portam proximè deprehenditur.

ITa Situs ex differentia sua quidditativa à loco distincta,Situs. & discursui in quaest. Quomodo Vbi respondens, nonnunquam (uti locus) per solam visus portam, aliquando etiam per tactum dignoscitur; Quatenus Ordo etiam verborum & sonorum harmonicorum advertitur, Situs per portam auditus intrat.

ITa Continuitas magnitudini affinis sed differentia sua quidditativa,Continuitas. (quatenus Discretioni non parvitati opponitur) gaudens, & discursui in quaest. Quanto quantum respondens, aliquando per solam visus portam, sed magis appositè per tactus portam & nonnunquam etiam per portam auditus deprehenditur.

ITa Discretio numero affinis sed differentia sua quidditativa (quatenus continuitati non magnitudini opponitur) gaudens,Discretio. & in quaest. Quoto Quantum & Vbi respondens, nonnunquam per solam visus portam aliquando per portam tactus & ipsius auditus, nec minus idoneè deprehenditur.

[Page]

Asperitas, Levitas, Eminentia, Profunditas.

ITa Asperitas & Laevitas, Eminentia & Profunditas, differentiis suis quidditativis gaudentes, figurae tamen cognatae & seorsim sensui subjectae, haut, ex aliis portis, quam quae figurae patent, Sibi aditum comparant. Communium autem objectorum ea conditio est, ut alia aliis citiùs vel tardiùs conformentur.

Ita Magnitudo ante figuram, Locus ante situm, &c. Ubique deprehenditur. Quum enim id quod Commune in universum est, tum secundùm formam, tum secundùm genus, Proprio sit prius, id cumprimis commune fuerit, quod tum deprocul maximè tum per diversa sensoria sese ingerit, tum quod ex quaestionibus plurimis (prout in Zeteticis nostris videre est) exagitatum, magis suo genere constat; Quod igitur in objecti cujusvis insultu primo percipitur, Commune quiddam existimandum est, quum quod proprium (non nisi morâ adhibita) sensibus reliquis, sed praecipuè externis, innotescat; qui ab internis tamen saepenumero praecipiuntur, dum boni vel mali Ominis indicia quaedam recondita, ante objecti appulsum in quibusdam praesentiuntur.

Hiisce autem ex aditibus, omnino ea quae Communia objecta à Scholis vocantur, in animae domicilium immigrant; Quorum unumquodque etiam à facultàte sua. Analogâ percipitur, quum & diversum sensum inducat, & diversum aliquid circa media ad ejus conformationem postulet. Licet enim eorum ratio suprema, ex supradictis quaestionibus optimè petatur, haut ullum datur tamen objectum Commune quod non seorsim in seipso constet. Quapropter Motus vel Quies, ubi Numerus, [Page]figura, Magnitudo, &c. non satis advertitur, & Numerus (Arithmeticus praesertim) sine Motu, figura, Magnitudine, &c. modo quodam abstracto deprehendi solet.

Ita Figura sine Motu, Numero & exacta terminorum magnitudinis disquisitione, & magnitudo etiam sine figura, deprehendi solet.

Ita Distantia, sine motu, numero, figura, magnitudine, &c. Et motus, numerus, figura, magnitudo, &c. vicissim sine Distantia colligi solent.

Ita Locus sine reliquis; haec etiam sine loco considerari solent. Situs etiam pari modo sese prorsus habet, ut pluribus non sit opus. Continuitas sine reliquis, & ipsa etiam Magnitudine (quatenus enim continuum non magnum considerari potest objectum) Illa etiam sine continuitate deprehendi possunt. Pari lege, Discretio sine reliquis & ipso etiam Numero (quatenus enim discretum non tanquam Numeri Pars considerari potest objectum) Illa etiam sine discretione deprehendi possunt. Asperitas porrò sine reliquis, & ipsa etiam figura (quatenus asperum enim, non quatenus figuratum sentiri potest objectum) Illa etiam sine Asperitate deprehendi possunt; quod utique de Laevitate statuendum est. Quod ad similitudiné vel dissimilitudiné spectat, quia ex aliis & aliis elicitur, ejus ratio haut per se obtinet, adeóque nulli facultati peculiari propriè & per se competit. Neque enim circa similitudines vel dissimilitudines, sed communes vel particulares rerum existentias, juxta diversam qua erga nos constituuntur habitudinem, facultates nostrae versantur; Ut similitudinis igitur & dissimilitudinis ratio, mediante vi quadam animae particulari intus describatur, quae tamen haut aliter quam sub genere Verisimilium aptè reponitur. Eadem enim esse (& non [Page] similia tantum) quae eodem planè modo afficiunt facultates nostras, non semel monuimus. Quantumvis igitur sine reliquis; similitudinis vel dissimilitudinis ratio quodammodo investigari possit, haut tamen Commune objectum ritè statuitur. De aequalitate & inaequalitate secus sentiendum est. Quantumvis enim ad aliud ita dicantur ut inter Relationes reales in quaest. Ad Quid numerari possint, eáque ex causa haut extra facultatum Veritati inservientium pomoeria existant, quia tamen in quaest. Quid haut propriè & per se respondent, eapropter inter objecta communia ex definitione nostra supra allatâ, haut apte collocantur. Quatenus vi tamen animae particulari gaudent, quae tanquam Analoga statui queat, longe superiorem illâ quae circa similitudinem & dissimilitudinem versatur, conditionem sortitur, ex illa enim non nisi Verisimilia, ex hâc etiam vera elici possunt; quorum rationes postremae ex quaest. Quantum ad Quid, desumi possunt. Licet igitur Aequalitas vel Inaequalitas sine reliquis quodammodo sed satis improprie aestimari possit, haut tamen Commune objectum fuerit. De Diaphanitate & Opacitate, quum suprà nostram sententiam attulerimus, non est opus ut plura heîc inseramus. Ex quibus liquet, quod quum supradicta Communia objecta in quaest. Quid proprie & per se respondeant, & diversa porro media sive leges conformationum postulent, (quas ex experientia tamen, quam prolixo verborum apparatu, citiùs addisceret quispiam) facultatibus utique diversis analoga esse censendum est. Si enim ab unicâ aliqua facultate perciperentur, haut diversum sensum inducerent, aut diversum aliquid circa Gradum conditionum, aut modum, ad eorum conformationem adhibendarum, postularent. Haec igitur manifesta sunt.

[Page]Ne tamen contrariis supra enumeratis, isto modo contrarias facultates tribui putaverit quispiam, sciat lector, non Motui & Quieti diversas respondere facultates, sed unam aliquam intercedere quae statui intermedio est Analoga; Gradus enim quosdam motus (nisi post bene longum tempus) fere imperceptibiles dari posse in iis qui quiescere videntur, supra monuimus. In motu enim citato dari non dubitaverit ullus. Ita haut diversae facultates Continuitati & discretioni, sed aliqua una statui Intermedio respondent. Continua enim plurima videri possunt, quae tamen quum Contigua solummodo fuerint, revera hiant; ut in occultis parietum rimis, arenae & calcis commissuris & plurimis aliis, quae derepente ex situ decidunt, vel desiliunt, observare licet. Ex sensu enim externo, nedum ipso Cornelii Dribbel perspicillo hujusmodi plurima haut satis percipiuntur.

Ita inter Asperitatem & Laevitatem stat [...]s quidam medius interponitur, unde eorum gradus aestimantur; Laevia enim & Plana, sensui externo videri possunt, quae tamen ex Norma adhibita, haut ita revera fuerint. Inter aequalia tamen & inaequalia, vel similia & dissimilia, utpote quae in quaest. Ad Quid respondent, haut aliqu [...]d medium rite statui potest, quum respectu ad aliud quiddam habito, semper dicantur. Sed quia ad plurima alia in vocabulariis tradita protenditur regula haec, nos Veritatis hujus Canonem paucis dabimus. Quaecunque mediâ quâdam viâ, inter duo contraria, sita, in quest. Quid (ex methodo in Zeteticis exhibita) praedicantur, et inde porrò in quaestione, Quale, Quantum, Ad quid, Quomodo, &c. respondent, ea omnia alicui novae facultati sunt Analoga, quod & ipse sensus diversi [...]as docet. Aliter enim atque aliter seipsum affici, ex unaquaque differentia quiddit [...]iv [...] solenni (ut ita dicam) [Page] nemo non sentire potest; Quae omnia clariùs liquebunt, ubi ad internos sensùs ventum fuerit; Neque enim eodem modo afficiuntur facultates internae ex Motu naturali & Congruo, ac Incongruo & turbido. (Et ne à vulgari loquendi modo deflectam) Ex quiete naturali, ac illa quae praeter naturam, vel ex Numero proportionato aut harmonico, ac ex proportione carente, et incondito, vel ex Magnitudine justâ, ac enormi, vel ex figura concinna, & pulchra, ac indecora; vel ex distantia objecto propria, ac impropria, vel ex loco commodo, ac inopportuno, vel ex situ ordinato, ac praepostero, vel ex Continuitate seu discretione apta, ac inepta, vel ex Asperitate seu Laevitate debitâ, ac indebita; Ubi observare licet, tum plures ex facultatibus internis quam externis elici sensus, tum luculentius conformari. Quae enim vix ulla satis differentia, externis consignantur sensibus, sensus internos diverso afficiunt modo, & heîc plus minus Pulchra, Grata, Bona, &c. illic Turpia, ingrata, vel Mala judicantur. Quarum ad explicationem tametsi idonea prorsus desint Vocabula, satis tamen fuerit, si ad examen sensuum externorum perducta, quae heîc attulimus, methodum nostram astruant; Neque enim hîc ad Authorum, sed facultatum ipsarum ritè conformatarum testimonium provocamus. Denique advertendum est, circa ea quae sunt Naturae non Artis propriè versari doctrinā nostrā. Licet enim Circulus, Trapeziū, Rhombus, &c. diverso modo afficiunt tum externas, tum internas facultates; Adeó (que) tum ipsa formâ externâ, tum interna relatione, diverso sese habeant modo, unde etiam haec elegantior, illa invenustior existimari possit: Quia tamen quod Externum est sub figura in quaest. Quomodo Quantum reduci potest. Sed quod internum haut ita explicatu facile, juxta facultatum differentias, [Page] haut opus est ut nova heîc confingantur vocabula. Ultimo adnotare placuit, circa haec omnia notitias quasdam communes in foro interno describi: Adeò ut non solum circa differentias nostras quidditativas solennes, facultates externae & internae, sed ipsae etiam notitiae communes versentur. Neque enim aliâ lege controversiae quae ex istorum discussione oriuntur, dirimi possunt. Quae tamen sint illae communes notitiae, haut ita in expedito sunt, ut eas facilè enumeraverit quispiam; Tum ob id praesertim, quod verba inter Philosophos vulgata restitùere, & in novum sensum pertrahere sine multiplici admodum definitione & distinctione sit impossibile. Satis igitur fuerit tum in unoquoque homine extare, tum in nobis coli posse notitias illas, ubi eadem sub iisdem conditionibus obversantur objecta. Quicquid enim neque ad externos neque ad internos sensus apte revocari potest, vel quaesitum aliquid est ex discursu in Zeteticis nostris, vel ex notitia aliqua communi affirmatum est & statutum, Nisi ubi aliquid vel tanquam Verisimile aut possibile tantum dimittitur, aut tanquam falsum rejicitur & exploditur, de quibus plura (Deo juvante) ubi de notitiis Communibus erit sermo. Superest, ut fallacias quasdam iis quae Communia objecta vocantur obtingentes explicemus. Licet enim earum Elenchus ex superioribus peti possit, quia tamen haut ita vulgaris notae sunt fallaciae istae, ut heîc detegerentur, operaepretium duximus.

Motus.

A Motu incipiemus, qui ita accipi solet ut nonnunquam tanquam loci, nonnunquam tanquam qualitatis mutatio intelligatur. Quapropter hujus ratio [Page] ex quaest. Vbi & Quando, Illius ex quaestione Quale & Quantum praesertim desumitur; Fit ita, ut Motus ad Locum ex visu & tactu praecipuè (parum enim sine discursu alicubi juvat auditus): Motus in qualitate, (ubi extra nos) ex signis quibusdam diagnosticis, vel observatione accuratâ, intra nos, tum ex eadem methodo, tum ex sensu interno aestimatur. Motus autem ad Locum genera varia enumerantur. Aliud enim est Latio sive recta sive obliqua, sive sursum, sive deorsum tendens; Aliud Circinatio, quà res circa centrum suum moventur; Aliud Gyratio, quâ res eodem consistens loco, circa polos vel cardines suos vertitur; Aliud Volutatio quae ex Gyratione & latione simul conficitur, uti in globo vel saxo rotundo per declive ruente, videre est. Aliud ex Gyratione & Circinatione simul oriens, ut in planetis quibusdam. Aliud ex Agitatione ut in conchyliis & Limacibus, quae ex repetitis quibusdam motibus, sese quaquaversus intra testas suas cient. Aliud ex trepidatione dum in se recurrunt spiritus. Aliud ex Exultatione, dum extra statum proprium prosiliunt. Aliud ex quodam spirituum Motu vicissim eunte & redeunte, ut in Dubitatione. Aliud tandem ex horum pluribus compositum, cujusmodi quidam Incessus, Digressus, Cursus, Saltatio, Casus, Natatio, Reptatio, Volatus somniantium, delirorum, amentium impulsus haberi possunt. Dupliciter autem Motus ad Locum considerari solet, scilicet ex oculi vel objecti mutatione, Quod ex objecti motu desumitur judicium, certius est: Partes enim successivae Motus ex principio aliquo fixo, satis faeliciter aestimantur, quod ex oculi Motu haut evenit. Licet enim ad objecti motum moveantur oculi, vel ipsi jugati oculorum axes, ut in praeterlabente amne, vel nube circumlatà; Termini motus tamen isto pacto haut [Page] aliter quàm ex proportione illa, quae inter oculi Motum, amnisque vel nubis lationem intercedit, conjici possunt, quod uti difficillimum, ita multam fallaciae causam praebet, cum Motus gradus non nisi ex comparatione vicini corporis quiescentis satis percipiantur. Neque porro ex Situs objecti mutatione perpetua, satis colliguntur gradus, ex quidus Motus fit; Alius enim & alius saepe obvertitur situs. Et tametsi idem conspiceretur semper latus, nihil certi statui posset, Quum è longinquo prespectus, vel, fugiat visum situs, vel, obscuretur; Manente tamen, ex loco mutato, Indicatione; Distantia tamen ad motum dijudicandum confert, uti ipsa figura; quo propiora enim objecta mota, eo majora, quo remotiora eo minora visuntur; Unde etiam Velocitas aut Tarditas Motus conjici solet. Quaedam tandem post interjectum aliquod tempus, mota esse deprehendimus, quorum motus nos latet, quum momenta motus eo in recessu sint posita, ut nullo facultatum Criterio colligi possint; Quapropter Quietis in arduo positam esse rationem, supra monuimus: Quod etiam exemplo mihi ipsi comperto illustrare placuit. Quum enim in Belgio olim ex adversis Castris, globus ferreus è majori tormento displosus, in terram cadens, & motu desultorio inde saepius provectus, tandem quiescenti similis prope pedes jacuisset, ea tamen globi interna fuit concussio, ut, ubi illam leviter tantum contrectaveram, tum Chirotheca quâ manus tecta fuit, tum ipsa fere cutis ab [...]aderetur. Ex vehementi quippe pulveris pyrii impulsu, in contrarias partes minutissimae quaevis globi portiunculae prosilientes, reciprocabantur, externóque motu cessante, interno trepidationis rapidè circumvolutae, admotam exterebant Chirochocae pellem.

[Page]Errores circa motum accidunt plurimi;Circa Motum Errores. Ubi enim conditionum nostrarum aliqua deest, & vel Distantia datur nimia, vel Situs praeposterus, vel medium indebitum, aut mora non satis idonea, aut Organa pravè affecta, vel vacillantia sunt, aut facultates quae minimè Analogae, applicantur, falli contingit. Ex Distantia in proclivi est error, ubi duo objecta, quum unum propinquius, aliud remotius pari velocitate in parallelis lineis moventur, Quod remotius enim ob distantiam majorem tardius incitari videbitur, quum segnius isto modo sive spiritus visorii sive vicariae species suo munere defungantur; quam etiam ob causam fit; ut quod ocyus reipsa movetur, oculo tardius promoveri existimetur; quod saepènumero in hominibus vel equis qui stadium aliquod percurrunt observare licet, ut nonnihil (ne fallax sit judicium) distantiae concedere oporteat. Quae adeo dissita tandem esse potest, ut quiescere videantur quae revera tamen moventur. Ita Sol, astra & ipsae tandem naves in alto de procul visae quasi loco stare videntur, quia partes gradúsque motus, ex nimia distantia, haut satis percipiantur; Sed et quiescere, nedum retrogrado motu moveri existimantur aliquando, quae tamen revera promoventur. Ita ex duabus ejusdem dimē sionis navibus, et eadem velocitate (uti quibus paria fuerint vela) motis, si in posteriori, nova panduntur Vela, prior posteriori navi accedere videbitur; Motus prioris enim, (quâ speculatorem vehi supponimus) haut sa [...]is percipi potest in seipso, dum posterioris motus interim multiplici ratione colligitur: uti supra monuimus. Ex quibus etiam liquet non minus circa quietem quam circa Motum erroris causam dari. Situs inordinatus qu [...]que erro [...]is causam plurimam praebet: Ita qui pisces quosdam natantes in alto à posticâ tantum parte viderit, haut [Page] illos ab invicem satis distinxerit; Plurimi enim pisces haut aliter ferè quam ex capite dignoscuntur. Ita ex limbo rotae celerrimè vertentis, reciprocum quendam motum obversari oculo contingit, unde ire & redire perpetuò videtur, qui ex absidis parte spectatus non evenit. Ita humi reptans è longinquo spectatus, haut statim à B [...]uto discernitur; Ex Medio quoque indebito falli accidit, vel enim non percipietur satis mobile, vel latebunt saltem momenta, unde ejus incitatio vel impulsus aestimari queat. Maximè tamen ex mora non satis idonea hallucinationes sequuntur. Ita navigantibus littus moveri, navis stare videtur. Dum enim non satis figitur obtutus, errat. Ita ex interpositarum in infima aeris regione nubium motu, Luna nonnunquam ad earum motum moveri videtur, cujus erroris tamen causa, cum superiori coincidit: ita ubi, biremem scapham ex adverso venientem praeterierit alia, quae pari celeritate concitatur, duplo ferè ocyus quam revera impelli videbitur. Dum enim occurrentis Scaphae motus prorsus advertitur, propriae motus tum ex animo alibi intento, tum ob morae satis idoneae defectum haut satis percipitur, & accedere in motum alienum, videtur propriae scaphae motus, adeò ut illius justo velocior, hujus tardior censeatur. Ita ocyssimè circumactae torres, totum per quod feruntur spatium occupare videntur, adeò ut in ignitum circulum abire videantur.

Ita in missilibus quibusdam ex pulvere pyrio confectis & in altum (ubi accenduntur) projectis, lineas quasdam igneas videre est, quae tamen haut aliter cohaerent, quam quod spatium, per quod feruntur complere videantur. Quod etiam in vestigiis ignium de suprema aetheris regione delabentium, observare licet. Neque [Page] enim ejus sunt figurae vel molis, ut in bene longam lineam produci queant. Ita repetita crebrius rotae orbita, è sublimi perpendiculariter spectata, rectam lineam aemulari videtur, quod tum ex situ indebito, uti supra monuimus, tum ex morà non satis idoneâ, accidit. Ita tandem quod magè mirum, trochi celerrimè ex verbere agitati, quiescere videntur: Dum enim voluminum periodi sensum fugiunt, in proprium redire videntur orbem, adeò ut non minus circa quietem quam motum heîc quoque erroris causa detur.

Auditus etiam circa motum decipitur; Ita an accedant, an recedant, an deflectantur equi, ex auribus solis haut satis conjicies: sed & ipse tactus aliquando imponit, Ne (que) enim horologii Indicis motus ex digito superposito capitur. Ex gustu nihil per se, ex odorotu parum admodum circa motum indagaverit nasutulus.

De Errorum Motus in quaest. Quale causis, quaedam supra monuimus, quarum fusiorem explicationem (modò Deus vitam suppeditet) suo loco dabimus: Satis fuerit in rem praesentem, indicasse ex qualitate spirituum mutata & extra propriam temperiem latâ, non erroris tantum, sed ipsius dementiae causam praeberi. Ita Ebrii & vertigine correpti, ea quae quiescunt moveri existimant, quemodmodū olim in oenopolio temulentis accidisse narratur, qui se navigio vehi, & ex procellâ vel turbine in alto jactari credentes, Scamna, Crateres vasáque vinaria è fenestris projiciebant, ut navigium quo se vehi existimabant, servarent. Ex organo vitiato, aliae porrò circa motum hallucinationes oriuntur, quorum maximè insignes supra (ubi de erroribus Visus sermo fuit) adnotavimus.

[Page]

Numerus.

NVmerus proximè sequitur, inter multitudinem & Paucitatem, medio quodam modo constitutus: Cujus extrema igitur in Maximum & minimum desinunt. Ita tamen ut neutrum sensibus pateat. Quum nihil enim adeò parvum vel magnum cerni possit, cui non aliquid saltem adimi vel adjici queat, sapienter, hîc terminos statuit humanum genus, dum pro Minimo Vnitatem, pro Maximo Infinitum sive id ultra quod supputari non datur, supponit. Quorum proprium igitur est, ut neque ad Qualitatis modum, majus vel minus suscipiat, adeóque intendi, aut remitti nequeat. Vel ad Quantitatis continuae modum sit divisibile. Si enim medietas unitatis dari posset, haut jam Minimum quiddam esset, veluti altera ex parte si medietas Infinitatis dari posset, haut jam Maximum foret. Nam ex medietate Infiniti ter sumptâ Infinitum majus seipso insurgeret, quod ad impossibilitatem & absurdum ducit. Ubi igitur de Infinito est sermo, haut aliter accipi debet quàm ut Infinitum id sit, ultra quod facultates sub conditionibus agentes ferri non possint; Adeò ut non realiter, sed pro termino comprehensionis nostrae intelligi debeat Infinitum; Heîc tamen facultatis numerantis angustiam supplent notitiae communes, dum plurima superesse docent, quae captum humanum excedunt. Numerus igitur in quaest. Quoto Quantum facultatis numerantis objectum est. Cui differentiae etiam suae tum in Arithmeticis, tum in Harmonicis obtingunt; cum enim ex partibus dissimilibus, putà pari, aut impari, sesquialtera, sesquitertia, &c. tum ad Visum & tactum, tum ad ipsum audi [...]um constet, fieri nequit quin pluribus disparetur mod [...]s Numerus.

[Page]In Numero autem omni, tum Identitas tum Discretio aliqua considerari solet, Identitas Numeri continenter statuitur, ubi hic Numerus, facultates nostras eodem prorsus modo, ac ille olim afficit. Discretio verò ex eo provenit, quod ab invicem distinguatur, & quasi intervallo distet Identitas ista, ita ut in numerato inde esse possit.

Fallaciae circa Numerum non uno tantum modo eveniunt;Circa Numerum Errores. ita objectum unumquodque toties numerari solet, quot locis cernitur distinctis, cujus exemplum egregium in columnarum situ quodam dedit, Medicorum princeps quod igitur consulendum. Ita in praefactis speculis, & vitris aliquibus, quae multìs planis lateribus caelantur: unum ut multa videmus; quas praestigias ex Situ & Medio indebito provenientes, Tactus, nedum ipsa attentior visio corrigit. Ita in Transitu velocissimo, Mora debita desideratur, dum enim non satis distinguuntur, haut rectè satis numerantur objecta. Ita ex distantia nimia quae contigua solummodo, dum continua videntur, falli circa Numerum contingit. Ita ex medio indebito, putà nimio humorum oculi madore, & ipsis lachrymis, quod unum tantummodo, geminatum apparere solet. Ita ubi ex spasmo vel paralysi distrahuntur oculi, Strabismus quidam in aliquibus sequitur, unde cuncta geminata videntur: Neque enim strabonibus cunctis, errorem istum evenire, vel ex eorum confessione colligere licet. Q [...]um nihil enim nisi in ipso nervorum opticorum congressu, veram suam apparentiam exhibeat, ita oculos suos torquent, (ut plurimum) Strabones, ut tandem recta feratur species, & unum quiddam solummodo indicet, quod convulsis & resolutis organis non accidit. Ita ex oculis prava qualitate imbutis, [Page] accidere possunt facultati numeranti Errorum causae, uti suo loco innuimus; quemadmodum etiam ex animo vacillante, vel alibi intento, quod in iis, qui aeris numerationem oscitanter aggrediuntur, satis exploratum esse quotidiana experientia docet. Quae, ultimo, ex facultate Analoga non adhibita dari potest erroris causa, adeò est insolens, ut nemo quidem occlusis oculis, & auribus, vel semoto tactu, calculum subducere se posse existimet, nisi ubi ex memoriâ rerum desumitur ratio.

Circa Numerum etiam per Auditus portam Hallucinationis causa datur; unus, idêmque quippe sonus ex uniformi quadam percussione iteratus saepè redditur, adeò ut septies ingeminari novum non sit, prout in heptaphono porticu olim liquebat; quod ex apposita in eum finem partium structurâ, evenisse aequum est credere, quum rationem unde conficiatur Echo, praeclare doceant Neoterici; Error iste ex Situ ad multiplicem sonorum reciprocationem disposito proveniens, mutata statione tandem deprehenditur; uti enim non nisi ex quodam Situ, ita neque aliter quam ex quadam distantia, fit Echo.

Circa Numerum etiam Tactus fallitur, ubi enim (uti suo loco docuimus) implicatis vel perplexis digitis contrectatur pila, vel globulus, &c. quod unum est, binum putatur. Quem errorem ex Situ digitorum praepostero castigat visus, dum reipsa non duo esse, sed unum quiddam, quod bis sentitur, cernit. In mutuum enim subsidium à natura progigni Tactum & Visum non semel monuimus. Per meatus Olfactus & Gustus nihil propriè circa Numerum statuitur. Sensus tamen internos quosdam, qui per meatum Auditus sollicitantur, circa Numeros harmonicos falli contingit; Quorum Errorum [Page] causae ex arte Musica petendae, suoque loco explicandae sunt.

Figura.

CIrca figurae cognitionē mirê torquentur Scriptores; Neque enim ex intuitu solo, facilè capi posse contendunt, nisi minutissimarum ejus partium detur, tum investigatio accuratissima, tum ad invicem collatio. Ideo rectum & planum (quae ejus affectiones, uti vocantur) ex uniformiter difformi partium à visu distantia dignosci asseverat Magni Nominis Author, sed inscitè. Cui enim non ipsa figura citius constat, quam ejus uniformiter vel difformiter difformis partium à visu distantia explorari valeat? Nonne enim figuratum aliquid in genere prius cernis quam Rectitudo & Planities, vel Irregularitas, vel Curvitas ejus, vel Convexitas, quae praeceps (ex ejusdem authoris sententia) partium extremarum recessus est, vel Concavitas, quae (illi) ex minore partium extremarum elongatione, (quam in rectis accidat lineis) deprehendi possit. Idem demum de Eminentiis & profunditatibus, Asperitate vel Laevitate figurae, vel acuta, obtusa, circulari, rectilinea, polygona & solida ejus forma existimandum est. Haerebit quippe nimis, qui divisibiles in tot divisibilia partes ex sola imaginatione secernere, & inter se conferre, vel commensurare, prius aggressus fuerit, quam ipsam figuram agnoverit. Suae igitur facultati analogae in nobis figura respondet, quae an recta sit, vel plana, vel irregularis, & curva, vel convexa vel concava, &c. supra allata in quaest. Quomodo Quantum subinde expendit: Quam etiam sensus internus stipat, dum hanc plus minúsve [Page] gratam vel ingratam, &c. esse perhibet.

Figura, autem, per contraria secundum Esse & non esse ex primariae Scholae sententiâ, dividitur, utpote quae medio quodam modo inter utrumque se habeat; Fit ita, ut corporeum omne alicujus figurae sit particeps, quod adeò late verum, ut Odores, sapores & ipsos sonos sub figuris aliquibus nobis deferri sit verisimile. Si enim terminis quibusdam clauduntur, quidni figurae (invisibiles licet) etiam illis competant?

Figuris autem proprium esse eadem Schola docet, ut generentur simul & alterentur; Neque enim tanquam qualitates adinvicem misceri constat. Quapropter etiam figura non dividitur in figuras sibi similes, sed in alias & alias. Quae autem inter omnes perfectissima, ex cōmuni sententia, existimatur, est Circulus. Quatenus enim haut excurrit, sed in seipso cogitur, tum compactior, tum concinnior reliquis est figura: Quatenus etiam intra sinus suos, quasvis alias figuras continere apte potest, prae caeteris laxior capaciórque est, ideo Coelis eorúmque motui cumprimis idoneus censetur. Si enim angularis quovis modo esset Coeli figura, heîc plus, illic minus justo occuparet spatium, tum haut ita in seipsum recurreret, sed heîc citatior, illic tardior volveretur.

Ad perfectionem Circuli autem maxime facit, quod nec Additionem nec diminutionem suscipiat, nec contrarium proprie habeat. Quod interea praeclarus de Opticis scriptor asseverat, figuram Circularem ea nota dignosci semper, quod ejus peripheria, à centro versus, paribus undique distet radiis, verum quidem est, ubi desuper ex distantia debita spectatur, quia tamen obliquè plerumque cernitur, in Ellipticam formam paulatim transit circulus, & tandem contrahi videtur. [Page] Figurae autem sive Planae sive solidae, vel in rectam & curvam, uti supra, vel in convexam & concavam, eminentem & profundam, asperam & laevem, acutam & obtusam, variatur, quae omnes ex Tactu & Visu sese mutuò auxiliantibus, vel corrigentibus, deprehendi solent, neque enim ex alterutro sensu satis feliciter ubique aestimantur; Ubi observandum est, circa figuras, Circa Figuram Errores. quae soli Visui objiciuntur plurimas hallucinationum dari causas, nisi situs commodus, distantiáque debita adsunt, Adeò ut conditionibus hiisce deficientibus mille modis illudi contingat. Quum autem inter planas figuras, Circulus, Quadratum, Trigonum; inter solidas Sphaera, Cylindrus, Conus, sint cumprimis spectabiles, fallacias quae circa illustriora illa Schemata obveniunt, detegere operaepretium visum est, praesertim, quum ex istis, reliquarum causae & modi non magno negotio investigari possint. Quum enim figurarum planarum omnium (praeter circulum) principia notissima sint anguli, utpote quae ex lineis variis in angulos desinentibus constent, qui, circa lineas & angulos, fallacias, & errores communiores adverterit, reliquis facilè medebitur; quos egregios tamen esse vel ex eo liquet, quod ex aliquo situ & distantia, Quadratum in Rhombum, ex alio in Rhomboide [...] transeat, è converso Rhomboides in Rhombum ex oculi situ & distantia mutata restituitur, & utraque figura in primum exactè quadrum redire videtur. Ita unum idémque Triangulum, nunc Orthogonium, nunc Oxigonium, nunc Ambligonium apparere, iisdem ex causis, (variatis scilicet figurarum angulis) tum demonstrant Optices periti, tum communis experientia (ubi observatio accesserit accurata) docet; Quarum fallaciarum causae insignes ubique ferè advertendae sunt, quod Parallelae vel quovis modo inter se distantes lineae, è [Page] longinquo visae paulatim coire videantur. Secundò, quod acuti anguli semper ex accessu minuantur, ex recessu augeantur, obtusis è contra ex accessu auctis, ex recessu minutis; Ubi enim nimia interponitur distantia, perit Anguli plaga, uti olim eleganter dictum. Quapropter turres angulares è longinquo visae in rotundam formam cedere videntur, unde Architecti, columnas ex diametro suo crassiores quinquagesima parte faciendas docent, quod ab aere circumcidantur & graciliores esse videantur aspicientibus: Aut quod magis verisimile, ex crassitie aeris deprocul visi, angulorum acumen compleatur.

Circa formam Circularem quoque falli contingit, quando ex rectâ lineâ ad ejus Centrū ductâ, peripheria è longinquo spectatur: Qu [...]e enim cernitur pars, in rectālineam utrin (que) accedere videtur, tum ea praesertim portio quae visui propior, tum quod minus curvetur, tum quod ex aeris crassitie eo loci praesertim, paulò obtenebretur. Adeò ut utri (que) eadem communis sit causa. Quemadmodum enim Acutum in rotundam Formam, ita rotundum in rectam lineam transire videtur. Aliter tamen evenit, ubi obliquè spectatur deprocul Circulus, ut Ellipsis enim apparet, quod in curruum rotis observare licet, quae quanto longius dimoventur, eo magis in Ellipticam formam vergunt. Cujus centri tamen inveniendi modum docent Optices periti, uti è contra quemdam oculi situm dari demonstrant ex quo Ellipsis ut circulus apparet. Circa Quadratum praesertim falli contingit; ubi è longinquo Anguli ejus remotiores spectantur, tum quod obtusiores quam revera sunt videntur, tum quod latera ejus magis congredi existimantur. Parallelas enim lineas paulatim coire, angulósque quam revera sint obtusiores apparere, ex distantia immoderata, supra docuimus. [Page] Error quoque pro Situs ratione accidere potest, & magis in dextram, sinistrámve partem protendi potest Quadrati Angulus, quam ut vera ejus norma constet. Sin vero ex perpendiculari linea, spectatur Quadratum, extima ejus linea solummodo apparebit, sed dissitae magis oblitescent partes. At si erecto paullum oculo diametrus ejus verus ex eadem distantia spectatur, magis remota ejus pars, minor justo videbitur, Quadratum tandem obliquè ex aliquo Situ & Distantia spectatum, nec aequilaterum nec parallellogrammum nec ejus oppositos angulos aequales videri, docent multiformi Schemate optices periti. Quarum omnium fallaciarum causae, uti etiam plurimae aliae, quae circa diversa figurarum genera obveniunt, ex iis quae circa lineas & angulos supra docuimus, petendae sunt. Si enim ex lineis & angulis conficiuntur, eadem ubique deceptiones investigandi & castigandi erit ratio, ut ea quae de triangulari forma, &c. adjici possunt, ex superioribus petenda sint. Sed circa solidarum figurarum apparentiam non minus falli contingit, Ideo ubi variae pro Distantiae varietate cernuntur sphaerae, (sed semper hemisphaerio minores) portiones, non uno tantum modo illuditur oculus. Quo propius enim semper accesserit quispiam, eò portio Sphaerae quae spectatur, minor est, quia ulteriores magis oblitescunt partes, sed major apparet, quia ex accessu propiores illae augeri videntur partes, unde totum facilius aestimatur. Circa cavas tamen Sphaeras, dissimiles observantur fallaciae: Quum enim non quaedam tantum ut in convexis, sed omnes in sphaera cavâ partes sunt aspectabiles, in medio cavae positus oculus, hemisphaerium justum sed in citima parte majorem justo portionem, in ulteriori minorem cernet. Adeò ut nisi cavae centrum adinveniatur, (quod tamen [Page] difficile est) proclivis in Errorem erit lapsus. Circa sphaericas autem superficies (sive cavae, sive convexae sint) maximè falli contingit, ubi è longinquo spectantur; utraque enim ferè ceu plana apparet; Adeò ut, Coeli, Solis & reliquarum planetarum, sive convexae sive concavae fuerint superficies, non absimilis earum (ex intervallo isto ingenti) daretur forma, quum quovis modo idem ferè obversaretur schema: Quod etiam in Sphaeris majoribus fictilibus, ejusdem magnitudinis observare licet. Sive enim concavae sive convexae fuerint, ex immoderatâ quadam distantià tanquam paullo protuberantes, ex majori adhuc tanquam planae apparebunt, ubi tamen coruscans affulget lumen, non ita difficile circa utramque erit judicium. In concavâ enim recepto lumine, ad eandem ferè projicitur partem umbra, unde lumen manavit, adeò ut intra parietes ejus concludi possit, sed in convexà ad adversam recedit partem umbra. Quae omnia clariùs, experientiâ docente, liquebunt, ut anceps ita non videatur doctrina, quae concavâ, ut convexâ, è longinquo apparere perhibet: Rotundas enim quasdam in montibus excavatas Specus eminus prospiciens, illas, ceu extantes vel elatos cernet, adeò ut multae hujusmodi praestigiae, sive concava sive convexa è longinquo spectantibus eveniant. Circa Cylindrum fallaciae, cum iis quae circa sphaeram ita coincidunt ut ad earum detectionem pluribus non sit opus. Circa Conum, tum ea quae de Circulo diximus, tum quaedam de Angulis (ubi ad Coni sectiones devenitur) praeclare adverti possunt; Miras enim praestigias hinc oriri, norunt Catoptricorum periti, quae suo loco explicandae sunt. Nihil enim istis subtilius vel excogitari potest; adeò ut non ad visum solummodo sed etiam Auditum pertingat Conicarum sectionum efficacia & Virtus; Ex sectionibus [Page] enim Conicis quibusdam, ad parietum latera aptè dispositis intendi sonos, clarioresque evadere docet recens Author: Conum autem quinque modis dissecari posse docuit Vetus Schola: 1. Plano per verticem, unde semper producuntur triangula. 2. Sectione basi parallelà, quae semper gignit figuram basi similem. 3. Sectione Parabolica, (uti vocatur) quae â basi non ad verticem, sed a [...] per axem Coni ad latera protenditur, axem habens suum; Coni lateri Parallelam. 4. Sectione Hyperbolica, quae cum priori fere coincidens, eo tamen differt, quod neutri laterum trianguli, sit per se parallela, sed producta cum altero illorum, aliquo supra Coni verticem puncto conveniat. 5. Sectione Elliptica, quae inter Parabolicam, & circularem, media est. Haec autem à basi non aequidistat, neque subcontrariè ponitur, sed utrumque latus trianguli (ubi ex Sectione prima dissecatur) infra verticem Coni secat; sed de hiis suo loco. Denique advertendum est circa figuram non sollicitari aures, utpote quae non omnino circa figuras ex seipsis decernant, quod etiam de Olfactu & Gustu statuendum est, quum nulla prorsus figurarum vestigia per earum portas deprehendi queant.

Quantitas sive Magnitudo.

QVantitas omnis ab facultate sua Analoga percipitur; alium quippe sensum quam color, & reliqua objecta oculum afficientia, invehit. Sub aliis demum conditionibus conformatur; Deinde non per Visus portam solummodo intrat, sed ex tactu etiam colligitur, ut non nihil etiam circa magnitudinem objectorum suorum, per reliqua sensoria subinferatur. Quomodo in oculum transeat, montis Magnitudo inter Authores celeberrimos [Page] disceptatur; at si tota in toto, & tota in qualibet parte est objecti cujusvis species, haut magno negotio solvetur dubium. Certe haut alia lege sonos ad innumeras ferê aures simul ferri facile dixerit quisquiam, sed ex quantitate anguli Verticalis, pyramidis opticae Magnitudinem percipi contendit illustris Author. At non satis perite, mea sententia. Cui enim intra pupillam ita cernitur Magnitudo, ut ab angulo verticali prius incipiendum sit, quam tota ejus area constiterit; haud quidem verisimile est, Magnitudinem objecti quae nullo nisi proprio loco cernitur, in oculi centro comparere, & lineis penê innumeris opticis inde commensurari priusquam ulla agnosci possit quantitas. Quid quod Mathematicos immo & Dialecticos à natura esse supponendum sit: Nisi enim quantitatem angulorum & rationem, antequam ipsam quantitatem adverterit, isto modo supputare [...] possit, haut ulla dabitur magnitudinis notitia. Ecquis demum speciem rigidi saxi deprocul visi festinantem ad oculos magis cogitaverit, quam spiritus ignei sive animalis facultatis motum sive actionem, tardiúsque hanc quam illam appellere? praesertim, cum eò tandem deveniendum sit, ut à frigidae speciei insultu, per pyramidem suam opticam tanquam Haustrum quoddam invecto, tot Geometricas & Logicas conclusiones etiam in instanti perfici necesse habeat istius opinionis author. Quamvis igitur Quantitatem Magnitudinis cujusvis, ex dimensionibus istis colligere tandem valeat Mathematicarum artium magister, ipsam tamen (etiam in instanti) vel sciolo constare, loco proprio, Magnitudinem communis experientia docet. Quae neque Stagyritam olim latebant, dum per alium à visu sensum comprehendi Magnitudinem fatetur. Inter Maximum autem (cujus terminum saltem ex nostra sententia infinitum [Page] esse supra statuimus) & Minimum sive punctum sita est omnis Magnitudo, sive Quantitas continua. Quotitatem sive quantitatem discretam isto modo aemulans, quam inter Multum & Paucum constitui suo loco adnotavimus. Adeò ut huic Par & Impar, illi Aequale & Inaequale propriè competant, utrisque demum in hoc convenientibus, ut neque intensionem vel remissionem suscipiant, vel contrarium per se habeant. Sunt autem Magnitudines aliae verae, aliae tantum Apparentes. Magnitudines verae ex debita distantia, situ, medio, reliquis (que) conditionibus, ex methodo nostra allatis percipiuntur Apparentes ex earum, aut alicujus saltem conditionis defectu, suo modo ostenduntur, Unde etiā fit, ut inaequales non raro tanquā aequales visantur, & è converso. Circa quantitatem demū habitudines quaedam deprehenduntur, ita haec major, illa minor, haec crassior, illa tenuior, haec longior, illa latior spectatur, quas tanquam quantitatis sive Magnitudinis gradus, sive affectiones in Zeteticis nostris ideo, tum advertere tum investigare licet. Neque igitur sensu aliquo interno (quemadmodum aliquibus videtur) opus est ut ita percipiantur, satis enim fuerit ut Magnitudo ipsa sive Quantitas ex facultate externa aliquâ illi Analoga juxta Macrocosmi & Microcosmi Analogiam percipiatur, quum frustra aliam causam comminiscatur vel subtilissimus opticus.

Errores circa magnitudinem eveniunt,Circa Magnitudinem Errores. 1. Ex Mora indebita, neque enim satis exploratur Magnitudo, ubi tempus deficit.

2. Ex medio indebito, ex caligine quippe vel nebuloso aere, majores quam revera sunt, apparent.

3. Ex Situ non satis idoneo. Ita (quod semper in animo habere oportet) objectum quodvis obliquè spectatum, minus quam ubi directè cernitur, Visui apparet, [Page] quum ita quaedam oblitescere possint partes.

4. Ex distantia immoderata, Ita enim minores quàm revera sunt apparent Magnitudines, résque minimae tandem visui pereunt. Ita Sol qui nobis vix pedalis videtur, ejus est magnitudinis, ut Mathematici doceant, terram è Sole spectatam, vix puncti rationem obtinere. E contra auctae magnitudines, oculo appropinquare videntur. Sed propioribus ex causis quoque fallitur visus: Ita ubi organum non est integrum, hallucinationes sequuntur, praesertim ubi albugo medio pupillae oculi obducitur. Ita enim quasi perforata apparere objecta supra docuimus. 2. Ubi prava qualitate imbuitur oculus, aliquando minora justo, aliquando majora, idque ut plurimum, visuntur. Tandem ubi animus non applicatur, nullum circa Magnitudinem objecti ferri potest judicium. Circa Magnitudinem, reliquos praeter tactum sensus falli novum non est, quum non nisi impropriè de illâ judicent. Ultimò advertendum manet, Errorem quemvis circa magnitudinem (ubi visui offertur) non magno negotio corrigi. Ex mora enim debita, medio debito, & reliquis conditionibus quas supra attulimus castigantur errores, sed praecipue ex Tactu & Visu alternatim adhibitis.

Locus.

LOci alia acceptio est, alia spatii; Locus enim respectu locati proprie dicitur, spatium respectu universi. Quapropter ubi de loco quaestio est, Termini ambientes explorantur, ubi de spatio, aliquid amplius idque magis vagum innuitur; Inter spatii Infinitum & puncti Terminum, autem, medio quodam modo constituitur [Page] Locus; Cui sua igitur facultas Analoga respondet, Novum quippe sensum invehit, sub aliis demum conditionibus quam objecta reliqua, conformatur: Quod & fassus est olim Stag yrita, dum locum per se notum esse asseverat. Locus autem ex Tactu & Visu commodè percipitur, Parum enim juvant reliqui sensus: At non nisi ex ambobus oculis simul in objectum libratis, locum satis percipi contendit magni nominis Author, sed quàm ritè viderint alii: Licet enim quod obliquè spectatur, oculo, plus minus, depereat, uti supra adnotavimus, ubi tamen lineâ rectâ obversatur objectum, neque Coclitem latere potest; quod & experientia docet. Locus autem secundùm Supernum, Infernum, Dextrum, Sinistrum, Anterius vel posterius considerari solet; quas loci positiones ex sensus cujusdam interni auxilio deprehendi contendit idem Author, reliquos Communium objectorum perceptionis modos, supine praetervectus. Caeterùm nos, qui sensus internos circa Bonum, Malum, Gratum, & Ingratum proprie versari docuimus, prius allata omnia, facultatibus quae circa externa versantur, tribuimus, uti suo loco videre est. Locus autem alius est Verus, alius apparens: Ad verum locum designandum oportet,Circa Locum Errores. ut conditiones intersint quas principio libri attulimus; ubi enim haut satis idonea datur mora, neque objectum, neque ejus Locus percipi possunt, ita nisi debitum adsit medium circa locum & ipsum locatū simul falli contingit; Pisces enim in Aquâ natantes, propius quam revera sunt, apparent, Sol etiam in nube aliquando ante verum ortus Tempus apparet; ita nisi situs detur cōmodus, ambientis loci terminos haut facile conjicies. Et ut paucis dicam, nisi organum sit integrū, nullâ pra [...]â qualitate imbutum, & animus tandem applicetur, frustra in loco investigando sudaveris. Unde [Page] etiam evenit, ut multi pro vero loco apparentes loci substituantur, ut in parallaxi & luminibus, quae vitris, pluribus planis caelatis, objiciuntur, &c. videre est. Adeò ut Errores inde non leves proveniant, qui omnes tamen ex Tactu ubi adhiberi potest, & methodo nostra corriguntur. Circa locum etiam per portam auditus falli contingit, Ita submissâ quadam & languidâ voce prope aures susurrans, tanquam deprocul loquens nonnunquam existimatur. Circa locum postremò fallitur Tactus, ubi oculi non simul adhibentur, reliqua enim Criteria frustra adhibentur, sed nec aliae facultates vulgo usurpantur, ut error non tam illis ac ignorantia competat, sed circa locum errores, plurimi cum iis quae circa Situm coincidentes proxime investigandi sunt.

Situs.

SItus omnis respectu partium est, ubi igitur non sunt partes, neque situs erit; A positione autem secundum aliquos differt, quod positio respectu loci, situs respectu locati proprie dicatur. Totidem modis autem differre secundum Situs possunt objecta, quot transponi eorum partes diversae possunt, quum ex variâ porro partium transpositione, varius etiam detur ordo, sequetur, quod absque aliquo ordine, nullus vel confingi possit Situs, adeò ut praedicetur de habente partes, secundum ordinem partium, quo nomine facultate suà proprià gaudet. Situs, demum, vel secundum ordinem partium in loco, vel secundum ordinem partium inter se, considerari solet, quo pacto inter Locum & ordinem illum partium medio quodam modo se habet, utriusque particeps Situs; Situs autem habitudines sive affectiones [Page] variae deprehenduntur: Alius enim est rectus, alius obliquus, aversus, inversus, pronus, supinus, obversus, congruus, incongruus, &c. quorum gradus diversos in Statione, Sessione, Incessu, Natatione, Saltatione & partium dispositione varià videre est. Adeò ut non solummodo corporis naturalis, sed sermonis, Scripturae, & ipsius universi considerari soleat situs, dum totum complectitur rerum ordinem, de quo plura Cap. de situ supra videre est, tum plura etiam passim deinceps sedulus inveniet Lector.

Circa Situm autem,Circa Situm Errores. hallucinationes variae dantur: Ita sine mora debita transponi contingit, aut non satis disparari objectorum partes, sine medio debito obscurantur vel intervertuntur; sine situ debito neque ipse situs ordo percipitur, quum uti alius alio ad objecta internoscenda magis idoneus, ita alius prorsus ineptus est corporis humani Situs. Ob distantiam etiam immoderatam plurimis modis decipitur visus, sed tum praesertim ubi ex obliquo spectatur situs; In plures enim mendaces transeunt formas, objecti partes, quum quae spectantur ex directo, veram apparentiam prodant, uti supra monuimus; Ita ex immoderata distantia, quae parallelis sita sunt lineis, paullatim congredi videntur, adeò ut dextrae partes in sinistram, & sinistrae in dextram accedant. Ita remotiora objecta quaedam assurgere oculo videntur, quod in exporrectis vallibus, quae montibus utrinque sepiuntur, observare licet, dum ab editiore loco spectata, angustiora juxta extremarum partium strigas, tum altiora quam revera sint apparent; quod in Horizonte, Marísque (etiam in Malacia summa) tumore videre est, altius enim quam revera sunt efferri videntur: E contrario, Planorum quae supra visum incumbunt, remotiores partes delabi & inclinare videntur: [Page] Cujus rationem eleganter servavit olim Phidias de Alcamene victoriam reportans, dum excelsioris loci quo Minervae statua erigenda fuit, conditionem animadvertens, partes remotiores nonnihil justo grandiores fecit, quod aliquid oculo è longinquo deperire nosset; Statua interea Alcamenis (qui ad Symmetriae normam cuncta exegit) ludibrio habita, quod contractius constrictiúsque quam ut Deae conveniret, ab humili loco spectantibus appareret opificium. Circa situm proximè versatur Tactus, nonnihil etiam per Auditus portam conjicitur, sed Gustus & Tactus planè hebescunt, nisi quatenus à Tactu adjuvantur. De organi integritate, nulla prava qualitate imbuta, animîque applicatione non est quod plura subjungam, quum inter conditiones ad veritatem requisitas, apud omnes in confesso sint; haut tamen heîc subticendum est quanti sit momenti ut facultas Analoga applicetur, quum enim situs debitus sit principium ordinis, ordóque alius sit naturae, alius dignitatis, alius proximitatis, alius relationis, &c. nisi apta serie Analogae adhibeantur facultates, cuncta loco turbabuntur, totáque intervertetur veritas, de quo argumento plura igitur (Cap. ut facultas Analoga applicetur) consulere licet.

Distantia.

DIstantia sequitur, quam magnitudinis speciem quandam praeferre contendit percelebris Author; sed aliud est Magnum, aliud Dissitum: insuper distantia secundum lineam rectam solummodo, magnitudo secundum omnes lineas, distantia demum respectu Loci, magnitudo respectu quanti propriè dicitur. Est igitur per se [Page] nota, diversúmque sensum sub conditionibus proprii inducit, et proinde facultati suae Analogae respondet. Neque igitur opus est argumentatione vel Syllogismo, uti quibusdam placet, quò Distantia constet, per seipsam enim manifesta est. Attamen ubi ad quantitatem distantiae ventum est, per interjecta corpora, spatia inter objectum & oculum colligere licet, quae per rectam lineam semper determinantur; neque enim aliter maximum vel minimum in distantia quavis aestimare licet. Distantia autem non uno tantum modo considerari solet; Quaedam enim ex loco distant maxime, ut animalia ejusdem speciei in quavis mundi plaga; quaedam ex propria natura, putà cardiaca quaedam & venena quaedam; utroque modo, putà Elementa ignis & aqu [...]e; quaedam neutro, quae tamen origine diversa sunt, putà mistum omne in temperiem justam veniens, & quaedam alia. Distantia autem omnis comparatione objecti dicitur, Quae enim respectu majoris objecti distantia erit justa, minoris non erit; adeò ut distantiâ diversâ, pro objecti diversitate etiam cognatissimae rerum species opus habeant, ut facultatibus nostris debitè consignentur; quum aliquid saltem intersit, ex quo partes objectum constituentes secundum proportionem ad totum, ritè internoscantur.

Errores qui ex distantia indebita oriuntur,Circa Distantiam Errores. non pauci sunt. Quemadmodum enim oculo superpositum objectum obstruit visum: Ita nimis ab oculo abductum, secundum aliquem saltem gradum perceptionis, oblitescit. Quum autem ex interjectis corporibus (uti supra diximus) distantias admetiri optimè possumus, ubi ad idonea spatia, ista desunt corpora, difficile erit circa distantias judicium. Porro accidit, ut distantiae minores quam revera sint, conspiciantur, maximè verò, circa [Page] remotiores ejus partes, uti quae longius absint. Fit ita, ut arborum quae ordine perpetuo exponuntur, intercapedines remotiores, justo minores appareant, adeò ut tandem coalitae videantur. Ita aedificiorum altè surgentium, superiores ordines resupinari videntur, quum enim ob aeris crebritatem oculi acies hebescit, falsa renuntiari solet modulorum quantitas. Quapropter etiam Epistylia, Zophoros, Coronas, Tympana, Fastigia & Acroteria inclinanda esse in frontis suae (cujusvis altitudinis) parte duodecima, docent Architecti, ut in aspectu ad perpendiculum & normam videantur. Quod etiam in p [...]cturis editiore loco positis, observare licet, quo propensiores ita aspectantibus fiant, oculique aequalius afficiantur: Quum porrò in objecto quovis figurae cumprimis suspiciantur, illae autem ex lineis angulisque praecipue constent, multo magis circa angulos quam circa lineas falli contingit, quum ex distantia subducantur anguli, & obtusiores tandem longe quam revera sint, sese aspectui prodant; maximè verò ubi ex obliquo obtutus fit, haut tamen inde arborum sive columnarum ordine longo dispositarum interstitia semper minora reddi cum Optico celeberrimo existimaverim, sed ob distantiam immoderatam; vix enim in rotundis ulla ex obliquitate, angulos invenerit, vel finxerit quispi [...]m; S [...]d tum maximè circa distantias errare contingit, ubi nulla omnino intercedunt corpora, ex quibus ad invicem commensurare spatia queamus, Fit ita, ut è longinquo quae ad ulteriorem partem amnis crescant salices, ab iis quae in citimo rivo, haut satis distinguantur: Quum enim intercurrens alveo suo sese condit amnis, tanquam non spectatus pro nihilo habetur. Heîc tamen Erroris remedium oculi acie pollentibus praestat; quae enim ad viride magis accedunt salices, propiores [Page] existimari possunt, quae ad caeruleum remotiores, quem colorem vel ipse aether ex distantià aemulatur. Quantum porro ob interjectorum corporum defectum errare isto modo accidat, ex stellarum inter se distantiâ observare licet. Quamvis enim immensis spatiis distent, (prout Astronomis peritis constet) quae plus minúsve tamen, visus non assequitur. Ita etiam Navigantibus Sol ex ipso Mari oriens videtur. Sunt & alii circa objectorum apparentias Errores, qui tamen an ex distantia nimia simpliciter, an verò ex medio indebito proveniant, ambigi potest. Clarè liquet, Coelum propè horizontem, mage dissitum videri, quam juxta verticem: Cujus tametsi causa detur ex intercedente terrae latitudine, adeò insensilis tamen, coeli comparatione, est illa terrae portio, ut pro nihilo fere haberi possit, ut idcirco in defectum interjectorum corporum, illa coelórum propinquitas apparens, rejici non incommode possit, quod etiam percelebris Opticus fatetur, dum internum sensum (qui nobis facultas circa distantiam) omni externo praesidio destitutum non posse de proposita rei distantia per se judicare censet. Huic alia accedit causa quod quae sub tenebras vel circa crepusculum videntur objecta, uti etiam quae per nebulam spectantur, putà turres montésque, longius quam sereno coelo abesse credantur, quod in medii ineptitudinem rejicimus, quum ea quae per tenebras vel caliginem spectantur, obscurè appareant, adeóque eo modo facultatem afficiant, quô illa quae longius absunt. Neque enim ex infractione accidit, uti quae objecta adaugeat, neque ob interpositorum corporum defectum, quum viciniora isto modo appareant objecta (uti supra demonstratum est.) Aliter tamen fit, ubi ignes noctu conspiciuntur, viciniores enim quàm revera sunt existimantur, [Page] tum quod nullum interjicitur corpus, unde distantiam admetiri licuerit, tum quia radiorum infractio per aeris crebritatem obveniens, majorem justo ignem ostendit. Quam etiam dari nemo negaverit, qui noctu lucentes è longinquo spectaverit faces, in orbicularem formam projectas, neque enim aliter quam ex infractione, ista ita accidere posse, satis liquet. Neque tandem alia ex causa Sol major sub occasum per medios vapores apparet, vel Luna cum Sole occumbente exoriens. Hiisce circa distantiam erroribus detectis, superest ut alias caussas exponamus; cujusmodi Mora indebita haberi potest quum ita nulla colligi possit unquam distantiae ratio, sicut etiam ubi situs non datur idoneus. Alia enim distantiae objecti in aperto & plano, est ratio, quam in acclivi, & declivi vel profundo. Ex organo non integro vel pravâ qualitate imbuto etiam falli circa distantiam contingit, praesertim ubi spiritus visorii deficiunt, ob eorum enim hebetudinem, remotiora quam revera sunt apparent objecta. Tandem nisi animus applicetur, sacultásque Analoga adhibeatur, frustra erunt reliqua.

Auditū circa distantiā aliquid colligere notū est, adeò ut quae clarè audiu [...]tur, viciniora esse nemo non conjectare soleat; tametsi isto modo fallaciae saepenumero dari ansam observare liceat; Dum heîc surdi, magis, illic magis acuti, ex accidente aliquo, sentiuntur soni. Circa distantiam ex Olfactu aliquid etiam statuitur, sed nihil ferè ex Gustu. Attamen propriè loquendo neque Auditus vel Olfactus aliquid certi circa distantiam, explorare possunt, vel quidem omne aliud objectum commune, sed quatenus cum tactu conjunguntur, ex quô distantiae gradus, segniter tandem, praetentare licet. Qui plura denique de distantia desiderat, L. de Veritate, [Page] C. de distantià consulere potest.

Continuitas.

COntinuitatem Magnitudinis speciem quandam esse contendunt quidam; Sed non levia in contrariam partem occurrunt argumenta, neque enim parvitati sed discretioni opponitur Continuitas. Magnitudo porro respectu materiae & molis praecipuè dicitur, Continuitas respectu formae; A forma enim unitatem sequi, & ab illa deinde Continuitatem, rationi consentaneum est; Si enim à materiâ penderet, eáque deinde ex Atomis fieret, haut videat quispiam, quommodo ex illis quo cunque modo hamatis vel uncatis Continuum in rebus dari possit. In formâ externâ igitur praecipuè spectabilem esse objectorum continuitatem facilè dixerim; Materiae enim partes, ubi ad examen ultimum perductae fuerint, ex poris sive rimulis quibusdam ita desterminari, ut non penitus coalescant, Experientia docet; quum haut aliter dividi possint. Quis enim Atomum per medietatem dissectum finxerit? Ubi igitur in homine solvitur Continuum, non tam ex materia quam naturali vitalique forma corrupta laesio fit; ut doleant igitur in humano corpore solummodo affines plasticíque spiritus, solito commercio interclusi; Unde etiam satis liquet, non tam continuas quàm contiguas esse Materiae partes, quum loco cedant & in alias & alias subinde transeant formas, sed quia ista non sine ope notitiarū communiū & discursus satis disquiri possunt, nos eas quae circa externas facultates in praesens advertentes, dicimus Continuitatem (juxta vulgarem sensum acceptam) per se notam esse, diversúmque sensum ex differentia [Page] sua quidditativa inducere, suaeque Analogae facultati in nobis respondere, quae nullatenus interrupta vel intercisa objecta, continua judicat. Quantumvis igitur strictiore sensu ab aliquibus accipiatur, ita ut quaerant, an verè Continuum sit divisibile, quum ex Stagyritae sententia, Continuum propriè id sit quorum est unum, adeóque ad unitatis instar haut in ullas secari possit partes; Nos tamen qui sub Continui Vocabulo ea omnia complectimur quae in conspectum vel tactum sub idem tempus producta eodem modo (ubi debitae conditiones adsunt) facultates nostras afficiunt, haut ita in illorum sententiam descendere possumus, quin ut continuitatem haut aliter quàm ex descriptione nostra satis intelligi posse contendamus: Tametsi enim vera sint plerumque quae supra adduximus, minus tamen patent quam ut cuivis facilè constare possint, antequam alia quaedam addiscantur. Plura igitur suo loco (cum bono Deo) afferemus. Haut praetereundum tamen heîc est, arduam pulchramque esse Continui investigationem, quum inter materiam & formam ita intercedat, ut in objecto quovis utriusque sit quodammodo particeps; dum ultimum corporum sensibilium, primam formae externae notam subit, quod neque veterem Scholam latuit, quae Continui additionem ex forma, divisionem ex materia proprie esse docuit; Modis autem multis Continuum dicitur in quibus omnibus ea est dispositio, ut inter duo extrema, aliquo genere illorum existat. Sive igitur de Continuo in motu, tempore, magnitudine, &c. quaestio sit, commune illud vinculum inquiri debet, ea lege (si veteri scholae fides adhibenda est) ut à magnitudine continuum, à continuo motum, & à motu tempus ubique deduci cogitet. Sed ut ista scholis discutienda relinquamus, tribus praecipuè modis consideratur continuum, [Page] scilicet, Natura, Arte, vel imaginatione; ut ea interea quae sunt Naturae in praesens mittamus uti quae alibi tractanda sunt, ex veteri Schola observamus, Continua in Artificialibus, ea dici, quorum ultima sunt unum ex arte; in Mathematicis verò quorum ultima sunt unum ex imaginatione, adeò ut haut ullam realem existentiam in Natura possideant Mathematicorum lineae, sed in phantasia sola, quae Chimaeras quasvis ex aequo confingere valet: Verùm enimvero, multa inde hallucinationis caussa; dum comminiscuntur illi Lineam sine latitudine vel profunditate, Circa Continuum Errores. quae divisibiles semper in divisibilia partes habet. Esto; interillos, sed illos solos, sententia obtineat, ea lege tamen ut nihil inde in materialibus lineis evincere conentur. Quid enim cum vero necessario omnium sensibus obvio fictum & phantasticum, commune obtinet? sed neque effugient; Utcunque enim nugentur imaginosi isti, haut aliter divisibiles erunt in infinitum eorum lineae, quam sub ratione partium inaequalium; (aequalia enim infinita esse nequeunt) vel ipso Stagyrita suffragante) Quum autem partes omnes sive aequales sive inaequales sub ratione numeri cadant, ut qui illarum sit mensura, jam aliud supponunt: Quantitate enim exutâ, partes lineae Mathematicae, non tanquam quantae sed quotae dirimuntur, ita tamen ut in imparem tandem numerum resolvi eorum lineam necesse sit; sed à praeceptore discedunt, ista docentes; Si enim in Impar solum, Infinitum prodit, vel producitur, lineae medium, sine mediae unitatis sectione dari nequit; quod absurdum est: Atque ita haut divisibilis in unum hoc divisibile, nedum in semper divisibilia fuerit eorum linea. At dividatur tandem quovis modo linea, non tam lineae tamen, ac divisionis partes ab illis supputari satis liquet; dum in infinitum abire [Page] sectiones suas contendunt, adeóque non ita de quantitate, quam nullam agnoscunt, ac de numero quaestio sit. Ex quibus liquet, non ultra unitates simplices vel aggregatas proferri posse lineae partes, adeóque haut in infinitum dividi posse, nisi infinitas quoque numero partes actu supponas, quod à nemine hactenus quod sciam traditum. Restat, ut sola potentia lineam suam divisibilem in semper divisibila fateantur. At quaenam illa potentia, quae nunquam in actum reduci potest, aut cui bono tandem fingitur? Adde, quod non neminem supponere oporteat, qui in aeternum & infinitum secet istam lineam, cujus partes infinitae, sola imaginatione divisibiles, in quavis lineae parte aequè ac in tota linea concedi postulant. Sed quorsum ista quae ad impossibile & absurdum ducunt? Quomodo denique divisibilia ex indivisibilibus punctis constiterint? [...]atis igitur fuerit, ut ex lineis istis demonstrationes suas conficiant Mathematici, modo ad ea quae realiter in rerum natura existunt, vel existere possunt, haut traducantur; Qua ratione etiam minimum supponere queunt, sed quod nonnihil utique sit, cujus etiam plures in longiori, pauciores in brevi linea existant partes, solâ Arithmeticà, non vaga imaginatione mensurandae. Sed de hiis circa principium libri, Cap. quod objectum justam habeat magnitudinem) quaedam alia videre licet; satis fuerit continui naturam paucis heîc explicasse, ita ut dum integrum existit in quaest. Quid & quantum te versari cogites, dum dividatur in quaest. Quotum. Errores porrò alii ex indebita Mora, Medio, Distantia, reliquisque conditionibus quas supra jam saepius attulimus, eveniunt. In errores circa Continuum, aliquando etiam tactus labitur, dum laevigantur admodum, commissa aptè inter se fabrorum opera; De continuo nihil propriè decernit [Page] Gustus vel Odoratus, aliquid tamen circa continuum percipitur ex Auditu, qui in discretis solers admodum videtur.

Discretio.

VTi Continuum in quaest. Quid & Quātum facultati suae analogae proximè respondet, ita Discretio in quaest. Quid et Quoto-quantum. Eadem tamen ferè circa utrumque praedicandi ratio subest. Quod enim non continuum suo genere discretum est, & vice versa; qua propter etiam diversum sensum inducit, suaeque analogae facultati in nobis respondet, ubi conditiones debitae adsunt. Consideratur autem vel secundum partes simplices, vel aliquo modo commissas vel compaginatas; de quibus quum capite superiori ea mentio sit ut quae de discretione aliàs opportuna essent, ex illis satis intelligi possunt, non opus est ut hoc in argumento prolixi simus eóque magis quod ex Quaest. de numero quaedam alia peti valeant, quae discretas partes numeris quibusdam ligari posse docent, unde proportiones variae insurgunt; sed quia neque illic pro rei dignitate satis ampla instruitur tractatio, ex aliis multis sub discretione merentibus, (quae passim videre est ut quae divisiones omnes complectatur) ejus naturam indagare licet; Vagum enim quiddā est discretio, terminòsque rerum varios, ubi satis profertur, indicat: Quatenus tamen objectum commune est, in id solummodo restringitur, quod non satis continuum est; ut enim divisibile vel discretum sit aliquid, prius continuum esse oportet, nisi numerum excipias, quem improprie dividi, proprie distingui dicimus Juxta aliquos discretio secundum quantitatem etiam datur, quod ex modo intellectionis supponi [Page] potest; appositè tamen loquendo haut divisibiles erunt qualitates, nisi sub ratione quantitatis in quaest. Quoto-quale. Errores circa discretionem, Circa discretionem errores. ex iis quae circa numerum diximus supra peti possunt. Hoc solummodo animadverto quod dividi vel dissecari possint plurima, quorum ut exequamur numerum, haut necesse est, non vice versa.

Asperitas & Laevitas.

DE asperitate et Laevitate non opus est ut multa subjungamus, quum plurima communia cum figura obtineant, de qua supra; quum tamen circa asperum & laeve, diversus sensus inducitur sub intercedentibus conditionibus etiam diversis insurgens, facultatem aliquam propriam quae respondeat dari necesse est, quae inter sua opposita, medio quodam modo se habens, diversos eorum gradus expendit, & hoc magis ad asperum, illud ad laeve accedere judicat. Dubitari tamen heîc potest, num asperum & laeve inter communia objecta ritè statui possit. Nisi enim per duo ad minus sensoria eorum species transeant, extra communium objectorum classem ponendae sunt; adeóque quum solus tactus propriè de illis secundum aliquorum sententiam decernit, haut opus est ut status ille qui inter asperum & laeve intercedit facultate sua propria gaudeat. Quapropter etiam haut hunc in censum recipi posse contendunt. Verùm enimvero etiam per portan Visus (notitia communi adstipulante) asperi & laevis ratio deprehenditur. Quis enim infelicius hocsaeculo, quàm Neronis olim, ex solo intuitu, non asperum nummum (ex pustulis scilicet) judicaverit? Quis non demum inter exasciatum & expolitum, [Page] scabrum & glabrum ex obtutu solo decreverit?

Porro Asperum multis modis dicitur, est enim asper quidam sonus, porro ex semicirculis suis aspera Arteria vocatur, sed quia istius modi quaedam figuratè dicta sunt minus ad rem faciunt, satis fuerint indicasse Asperum & Laeve pluribus uno sensibus patere, praesertim ubi de objecti materia constat.Circa Asperitatem & levitatem errores. Hallucinationes ex conditionum nostrarum intermediarum defectu obvenientes ita in proclivi sunt, ut facilè cuivis methodum nostram inspicienti constent.

Eminentia & Profunditas.

DE Eminentia & Profunditate proximè dicturis nihil fere occurrit, quod non ita explicatum fuerit in Cap. praecedenti, & de figura ut norma enarrandorum non multo negotio ex illis peti possit; hoc solummodo interest, quod vix aliquid asperum esse possit, quod non utique sit eminens, sed non vice versa; sed laeve dari posse quod non sit profundum, & vice versa, in confesso est. Ex quibus etiam liquet Eminens & profundum per se nota esse, diversumque sensum inducere, & facultati suae analogae in nobis deinde respondere, quae diversos eorum gradus tum ex Tactu tum ex Visu aestimat. Non uno autem modo circa Eminens & Profundum hallucinationes accidunt, sed tum praecipuè ubi distantia nimia interponitur uti supra C. de distantia monuimus,Circa eminens & profundum errores. tum etiam propriè ubi ex coloribus lineisque fucus ita fit, ut non nunquam heîc assurgere, illic deprimi eximiè picturae partes videantur, quas ex visu deceptiones dum tactus explorat, corrigit, aequalisque inde digito subjecta renuntiatur planities. Ex reliquarum conditionum ad objectorum [Page] conformationem pertinentium defectu, alias etiam circa eminentiam & profunditatem Errorum caussas dari, adeò notum est, ut pluribus non sit opus. Haec autem de objectis communibus sensuum externorum dicta sunto.

De objectis communibus sensuum internorum, cujusmodi sunt Bonitas, Pulchritudo, harmonia, &c. sive de objectis communibus notitiarum communium. Quaedam namque pluribus artibus liberalibus competunt (tam enim in Mathematicis, ac Moralibus locum habet notitia communis, Quae conveniunt alicui tertio conveniunt inter se) uti etiam de objectis communibus discursus; quaedam enim facultatibus nostris in duabus vel tribus quaestionibus (prout in Zeteticis videre est) respondentia, in reliquis quaestionibus silent, non est ut heîc aliquid amplius afferamus, quum opportuniùs alibi tractari possint, ad superiorum igitur explicationem deveniendum est ut totum cum partibus simul constet.

De Analogia inter Facultates & objecta disquisitio, ubi Cap, l. de Veritate, tot sunt facultates quot sunt rerum differentiae, exponitur.

NOvum quibusdam videri potest, diversas facultates, objectis communibus supra allatis ex methodo nostra respondentes tribui. Haut aliquid enim, nisi ex quinque eorum sensibus aestimari volunt, parum advertentes interea, ex istis propriè, nihil nisi sonum, sed incertum, & sine mente, &c. Colorem, sed sine figura vel proportione partium, &c. odorem, saporem, & Tactile denique, sed sine eorum caussis, mediis, finibus, &c. quae in Zeteticis nostris videre est, percipi posse. Neque evadent, quod externos istos sensus demum complicari posse [Page] contendant, quò universalis inde oriatur scientia; si enim quinque tantum dentur sensus, quorum unusquisque nisi quatuor modis complicari potest, sequetur ut haut ultra viginti propositiones eásque jejunas satis proferri valeat scientia humana, cunctaeque ita exulent Artes Liberales. Sed ut medicinam istis faciant, alia ex sensu quodam communi deprehendi asseverant, qui circa varietatem objectorum versatur. At quinam est ille sensus (communissimus licet) qui omnia complectitur, praesertim quum unius rei non sit nisi unus sensus, vel ipsa Schola suffragante? Anne tot diversa objecta quae per quinque sensoria tanquam totidem portas in Amphitheatrum aliquod transeunt, uno sentiendi modo quovis percipere valet sensus aliquis communis, eáque sub propria uniuscujusque specie Intellectui vel memoriae consignare? Anne objecta non solummodo ex ipsâ rerum naturâ discrepantia, sed & contraria, & quae demum diversas conformationum leges postulant, comprehensione unâ quâvis capere potest? Hoc enim nisi detur frustra erit communis sensus. Hocnè in promptuario seu nido condi oportet, donec singulae excludantur incubante Intellectu, vel illo decernente; suo ordine displicentur species; Mihi quidem impossibile videtur, ut ex uno aliquo communi sensu, tot diversa objecta percipiantur, praesertim ubi adeo diversae conformationum leges unicuique differentiae competant, atque haec instinctui naturali, illa sensibus internis, vel externis, aut discursui respondeant. V [...] longe aequius igitur fuerit, iis omnibus, quae differentià aliquâ signantur, suam utique facultatem Analogam tribuere? Cur enim aliquas differentias, easque minoris notae, putà colorem, sonum, suis facultatibus donarent, alias non item Philosophi? Equidem, si eorum Antesignanum rite intelligo, huc respicit dum [Page] ait, [...], quia tamen leges diversas cōformationum nesciebant aut non satis advertebant scioli, circa numerum & ordinem facultatum haesitabant plurimum, ad sensum communem de quo supra sese recipientes; veruntamen, haut minus, praeclari Authotes sensum illum communem exploserunt. Quorsum enim externi sinsus, inquiunt, circa colorem, sonū, si omnia ex communi quodam sensu percipi valent? Vel quorsum tandem ipsa phantasia ubi isto modo praevertitur; ut supervacaneus igitur ex eorum sententia fuerit sensus ille communis, & merum figmentum uti à celeberrimo Medico vocatur. Quae mihi placet omninò sententia, cum communissimus ut sit sensus, separatim tamen advertit objecta sua, dum unamquamque differentiam singulari quadam percipit vi: Quod à nostra de facultatibus doctrinâ non multum abludit, quum quas Nos animae separatim & distinctè, sub quibusdam conditionibus, illi sensui communi tribuere promiscuè videntur potentias. Reliquum est ut explicemus modum ex quo diversa objecta suis cusa differentiis, ab intellectu percipiantur, & aliquid tandem ultra colorem, sonum, odorem, saporem & Tactile percipi valeat, neque tot in vocabulariis frustra sint nomina.

Quo in argumento praemittendum est, ex communi sententia inter Mundum & Hominem intercedere Analogiam quandam, quam utique doctissimis commentariis illustrarunt nonnulli, adeo ut hunc majorem, illum minorem mundum appellent. Quâ ex necessitudine etiam fit ut sese mutuò internoscant animalia quae in hoc mundi Theatro visuntur, quum inter totum & partes summa sit cognatio, quae ubi ex conditionibus quibusdam intercedentibus demum in actum producitur, sensationem efficit; hiisce enim sublatis aut immutatis, frustra erunt sensitoria; [Page] Quae verò sint illae conditiones, jam saepius docuimus. Quum autem unius rei non sit nisi unus sensus, observatu dignum est, quo simplicius suo genere fuerit objectum, eo praeclariorem dari objecti sensationem; Ita meracum magis quam dilutum, aut quovis modo mistum, sapit palato vinum; quod exemplis etiam omnigenis fulciri potest, adeo ut differentias omnes eo luculentius percipi, quo sinceriores fuerint, manifestum sit; Eorum enim quae ad minimas partes miscentur, insignis nulla datur sensatio: Differentiis ita statutis & non solummodo ad numerum verborum in vocabulariis traditorum auctis, sed ad multa alia traductis (sensibilia quippe plurima carere nominibus, fatebatur vetus schola) explicandum venit quo modo tandem innotescant. Quod ex facultatum aliquarum respondentium ministerio fieri contendimus. Ut facultas igitur sit vis quaedam animae interna (neque enim aliuid quippiam ex verbo Facultas innuo) diversum sensum ad objectum diversum explicans, uti L. de veritate retulimus, quod ut alia mittam argumenta, ipse sensus docet. Nisi enim novus ad differentiam aliquam excitetur sensus, neque novam aliquam facultatem dari volumus. Cujus operationem igitur in foro interno expendere oportet; sed aegrè ferent nonnulli fortasse facultates ad numerum differentiarum multiplicari: Sed vel eo progrediendum est, vel in simplici colore, sono, odorabili, gustabili & tactili insistendum; nullus enim inter hosce sensus, ultimosque scientiarum terminos interjacet medium aut decumanus limes, unde facultatum numerus commodè aestimari queat. Quum porro angustos nimis, supradictos quinque sensus ad scientias omnes stabiliendas in confesso ubique sit, ad differentiarum numerum proferendi sunt sensuum & facultatum deinde termini. Ex objecto enim & facultate [Page] mutuò agente oriri sensum, & alterutro sublato, tolli docet experientia. Nè tamen in immensum ita crescere facultates, & quasi luxuriari videantur, sciat lector in 4. classes distribui facultates omnes, uti amplius L. de Veritate videre est. Scilicet, 1. in instinctus naturales quos dictamina naturae vel notiones communes vocamus: 2. in facultates circa sensus internos: 3. facultates circa sensus externos: 4. & facultates circa discursum, quorum usus & ordo Lectori explicandus manet; Ubi igitur ad sensoriorum portam aliquam sese sistit, conditionibus debitis interveniemtibus, objectum, putà homo vel equus à longinquo veniens, dico primo sese explicare notionem aliquam communem quae ens signatum (neque enim color jam cernitur) comparere docet; deinde etiam magnitudo, motus, figura, &c. quae inter objecta communia recensuimus in genere constant. Porro ad sensus internos tanquam gratum vel ingratum quodammodo è longinquo proludit objectum. Tertio color, saltem verus, sed non nisi post ista (uti diximus) videtur; ad verum enim colorem percipiendum conditionum nostrarum Symmetria justa postulatur. Quarto denique circa ista per quaestiones nostras, discurrere licet. Quaecunque igitur circa sensum communem, phantasiam, aestimativam, cogitativam, &c. comminiscuntur scholae, hoc ex modo neque aliter perfici certum est, ita tamen ut ubi maturior fuerit scientia, post ens signatum primò occurrat Genus & inde species hominis vel equi, postea differentia aliqua vel aliquae particulares, Communia enim sensibilia particularibus notiora esse docet vel ipsa vetus schola. Quum autem praeter ista principium aliquod individuationis in unoquoque objecto naturali dari necesse sit, huic etiam in nobis suam facultatem Analogam, sive vim internam objecta respondentem statuimus. Omne novum enim, Individuationis[Page]Principium novum inducere sensum, ipse passim sensus (ut saepius diximus) docet, quod ex formis internis sese mutuò internoscentibus, sive communicantibus provenire aequum est credere; Utut sit, Individua tanquam Individua sentiri & intelligi manifestum est. Licet igitur quatenus entia signata, quae Magnitudine aliqua & figura sint praedita conveniant in Eodem plurima, quiddam tamen novum etiam occultè gliscere quod afficiat facultatem aliquam in nobis internam, unde Individuationis ratio constet, abunde liquet; quod ex Analogia inter hominem & mundum, neque aliunde nasci stratuimus; haut aliam enim rationem vel modum, unde singulare percipiatur excogitaverit quispiam, praesertim in naturalibus, ut non ineptè tamen in artificialibus usurpari possit thesis ista; Quod novum enim in artificialibus est, novum inducere sensum ex nova aliqua facultate conformante quid vetat? praesertim quum ex mente Authoris exculpatur illud quod afficit, in qua novam dari posse ideam vel exemplar externae vel internae alicui facultati respondens, nihil prohibet.

Heîc tamen animadvertendum est, ubi locus, vel tempus, vel habitus, vel accidens quiddam externum solam differentiae vel innovationis notam praestat, haut novam idcirco facultatem excitari, sed eandem planè quam olim expertus es, quod ex memoria (uti quae sit verus suo genere sensus communis, & ut paucis dicam, promus condusque rerum) ope Zeteticorum nostrorum explorandum est. Facessant igitur vulgari [...] ill [...] scholarum Sensus Communis, Phantasia, Aestimativa, Cogitativa, Putitativa, Putamina; Ut quae nullibi existant, neque aliter locum habeaut quàm quod modi quidam Intellectus operantis dici possint, quod etiam ex organo corrupto vel [Page] morbis cerebrum tentantibus, probari potest; neque enim solus Sensus communis, aut sola Phantasia, aut sola Aestimativa aut sola Cogitativa (Intellectu salvo) laeditur, sed quasi ejusdē fati participes vel cōsortes junctim afficiuntur, dum plus minus loco proprio stant omnes simul vel cedunt. Cedunt autem ex organo laeso vel spiritibus turbatis, utpote qui sint animae satellites, uti suo loco probavimus, (quo pacto etiam ratiocinatio laeditur & depravatur) vel ex temperie cerebri laesa (unde inprimis memoriā laedi constat) ex quâ etiam solâ eversâ, neque phantasmata, neque aestimationes, ne (que) cogitationes sincerae dari possunt; et quod magis est, discursus. E memoriae enim penu promitur, quod ex discursu exagitari solet. Dum igitur species è memoria desumptas, speculatur Intellectus, phantasiae illorum vicem supplet, dum de illis etiam judicat, aestimativus eorum vel cogitativus evadit; Licet igitur (uti dictum est supra) ex spiritibus deficientibus, ut in Lethargicis, vel exuperantibus, ut in ebriis, aut ex Causone accen sis laedatur ratiocinatio, ubi tamen ad debitam symmetriam reducuntur spiritus, restituuntur ratiocinationis organa & ipsa simul ratiocinatio. Quod etiam circa memoriam laesam aliqua ex parte, observare licet: temperie enim ejus restituta memorativa facultas restituitur, tametsi fateri necessum sit antiquas non raro aboleri, deperdi, vel evanescere rerū species, sed de hiis supra Cap. quod organa sint integra, & Cap. quod nulla prava qualitate sint imbuta, plurima alia videre est, quae consulat lector.

Ex facultatibus nostris tribulibus supra enumeratis, igitur, primò ingens colligitur rerum supellex, quae deinde in memoriae promptuario reconduntur, ubi etiam circa illas, non solummodo opiniones, sententiae, conclusiones; sed ipsae etiam dubitationes quae non nunquam [Page] irrepunt, extare solent. Ut frustrà igitur alias in cerebro cellulas quaeras, quàm illas, quibus intellectus (dum operationes suas exequitur) vel memorativa facultas utitur. Postquam igitur suo munere functae sunt facultates circa externa versantes, ad intellectionem devenitur, cujus praecipuam sedem in Syncipite, uti memoriae in occipite, Ratiocinationis demum mediâ quadam via libenter statuerim; ubi enim eliciuntur species, de illis cognoscit intellectus, illas conservat memoria, unde etiam in judicium, medio Notionum communium & facultatum discurrentium, advocari solent, & tum communis tum particularis rerum natura indagatur. Heîc igitur tum Aestimativa tum Cogitativa scholārū locum habet, & tanquam intellectus operātis facultates haberi debent. Quae interea aliis phantasia, nobis est facultas, quae circa verisimilia & possibilia cumprimis exercetur; Quemadmodum enim noetica sive intelligens Animae facultas, circa vera; ita imaginatio sive phantasia, circa verisimilia & possibilia versatur. Post igitur compositionem sive divisionem, unde etiam abstracto quodam modo de rebus judicat, intellectus, phantastica illa vis, locum habet, adeo ut veluti intellectus res ita esse, eodem prorsus modo, phantasia, res olim fuisse, vel esse in praesens, aut deinceps esse posse, suo modo conjicit vel statuit, etiam ubi ratio non intervenit, quae intensior porrò non nunquam facta, & cum cupiditate ingenti juncta, votorum compos fit, adeo ut quasi fascini vicem praebeat, vires quippe imaginationis plurima supra captum humanum praestitisse, plane liquet, dum in fidem & proinde in divinum quid transiit imaginatio. Sed aliis argumentis probari potest plures sensus quam decantatos illos quinque extare, sensibilia quippe priora esse quam sensus, docet schola, & experientia ipsa; Manserunt etenim ab omni aevo, & in sempiternum sua natura manebunt [Page] sensibilia, sed pereunt sensus qui ab illis moventur & instigantur, unde etiam liquet, ad numerum sensibilium aestimari debere sensus, quae quum varia & diversa admodum sint, varios & diversos inferunt sensus à suis facultatibus conformatos. Equidem sensibilia communia aliis quam vulgatis sensibus (qui colore, sono, odore, sapore, tactu terminantur) discerni docent Philosophi, quos internos etiam vocant, sed quia circa externa solummodo versantur, haut opus est ut internis ista affigantur sensibus, quum interni solummodo propriè ad bonum & malum, utile et inutile, gratum et ingratum excitentur; Ultra quinque igitur isto modo producuntur sensus, dum unà cum illis communium objectorum sensus (uti supra adnotavimus) annumerantur. Quibus tandem percelebris ille Author (cujus in Opticis mentionem saepe fecimus) annectit alios qui inter propria et communia objecta, medium locum habent, quorum munus facit ut de transparentia et opacitate, umbra et tenebris, similitudine et dissimilitudine, pulchritudine et deformitate statuant, adeo ut ex plurimorum Authorum doctrina sensuum tantummodo quinque evertatur numerus & ordo. Verùm enimvero quum nimis angusta isto etiam modo, sit externorum scientia, vel ad differentiarum numerum protendi debent sensus, vel haut alicubi insistendum est, quum media nulla ratio intercedit unde supputari possint, quod etiam ut manifestum fiat, haut alia quàm ab ipso sensu desumenda est probatio, ad omnem differentiam novam enim, uti saepius diximus, novus excitatur sensus; ne tamen in immensum isto pacto excresceret facultatum numerus, in memoriam passim revocet lector tribules esse, & in 4. tribus seu classes describi, quemadmodum etiam, L. de V. docuimus. Plurimae igitur ut sint, haut in infinitum excurrunt, ut interea me [Page] maximè in admirationem trahat id solum, quod nulla in sensibilium perceptione, oriatur confusio, ubi attentius sedatoque animo spectantur. Quis enim nescit ex diversis & contrariis compingi, quae cernimus vel audimus, nulloque proprio ordine per se exhiberi? Quapropter nisi hoc munus intellectui obtigisset, ut sensibilia componeret, & in seriem digereret, nullus non injiceretur animo tumultus. Quae etiam exemplo aliquo illu strabimus. Detur insula paullò Amnicâ major, ad quam per quinque praecipue portus habeatur aditus, in quam etiam omnigenae importentur merces, confluátque ingens advenarum numerus, & ex portubus istis, duo praecipuè prope Emporium insulae jaceant, unde etiam facilis ad principem (qui arce vel turri altâ agens, ea tanquam speculâ utitur) ducat via. In hos demum ii appellant quibus negotium cum principe est, reliqui tres prorsùs subditis suis pateant portus, in quos etiam annona, aliáque quae emolumento illis esse possint, in vehantur. Quemadmodum igitur eâdem nave vecti, diversi negotiationibus, institutisque suis, veluti diversis navibus vecti, ubi in Emporio convenerint, affines mutuáque necessitudine juncti, vel iisdem saltem negotiis impliciti esse possint, quemadmodum etiam diversis hospitiis (prout unusquisque dignior vel utilior existimetur) excipi à Magistratu queant, quemadmodum denique hii cum principe aut consiliariis ejus vel aulicis, & iis qui à delitiis sunt, alii cum iis qui in foró stant, aut suburbiis vel agro aut praediis negotia, officiaque obire possunt, ita plane circa sensibilia accidit; adeo ut de hiis sed circa verum & bonum praecipuè, anima nostra tanquam princeps ille in Arce degens ejusque consiliarii (notitiae scilicet communes) cognoscant: De aliis, sed circa gratum aut molestum praecipuè, ut sensus interni tanquam aulici statuant, [Page] de aliis sed circa eorum colorem, sonum, odorem, saporem & temperiem solummodo, ut solertes sagacitatem suam prodant externi sensus, quos ex similitudine ista in populi censum lubenter ascripserim: De aliis, sed tanquam suspectis & dubiis, ut facultates discurrentes tanquam exploratores decernant: De aliis denique, sed circa annonam & cupedias ut rei familiaris administri tractant. Quo pacto etiam accidit, ut hii tanquam alieni, et fortasse hostes, dimitti vel fugari, illi prolixè haberi, & ipsa urbe donari possunt. Sed quia intellectus et appetitus non solummodo ab alienis excitatur, sed et emissarios suos habeat Anima, quos extra urbem vagari, et remotas invisere regiones permittit, hii quoque ex portubus istis in Altum solventes, plurima quae sese minime sensibus externis objiciunt, renuntiare solent; Sed opus est ut vela jam contraham, ne in immensum circa ista excurrat oratio; satis fuerit modum heîc ostendi, unde per quinque sensoria, tanquam totidem portus, rerum omnium quae in hoc Theatro extant, commoda dari possit perceptio. Omnis igitur differentia nova, novum objectum constituit, novis utique dotibus ornatum, et novum quippiam circa conditionum aliquam aut ejus gradum saltem unde conformatur vendicans ut integrè ita percipiatur. Circa medium igitur, aut distantiam, aut tempus vel moram ex qua dignosci potest, aut ipsum situm et ordinem partium aliquid diversum postulatur, quo consignetur nobis differentia quaevis; aut si parum omninò ab aliis discrepat postquam omnium sensuum Criterium subiit, tanquam cognatum alicui alii objecto censendum est, uti facultates enim tribules, ita objecta affinia esse constat. Sed non ad externos solummodo sed ad internos sensus etiam proludit differentia quaevis, ideoque magis vel minus grata vel ingrata est; circa [Page] illam tandem notitiae communes & discursus diversum quid statuunt, ut ita omnem notam subeat differentia, ubi omnes rite adhibentur facultates; attamen, non haec solummodo in animum inducenda sunt, quò omnis tum differentiarum tum facultatum respondentium doctrina constet, sed & sensus illi qui tametsi ab objectis haut excitati fuerint, sponte propriâ moventur, viresque suas in nobis exercent, advertendi sunt. Hujusmodi autem in corporea mole deprehenduntur fames, sitis, libido, &c. tametsi enim non adsint, quae prolectent sensus istos, motu tamen proprio cientur, dum exinaniuntur nimis spiritus, vel turgent humores, quibus igitur sua objecta propria in sublunari hoc mundo, suaeque conformationum leges respondent. Hujusmodi porrò inter facultates noeticas sunt spes, fides, amor, gaudium. Ex communi enim, vel particulari D.O.M. providentia (ubi etiam nulla intercedit ex externis objectis causa) ad aeterna feruntur & futurum quendam statum, eumque beatiorem praecipiunt; neque enim escâ voluptatum vulgari, aut illecebris carnis ita capiuntur, quin ut sublimiora spirent; sed de hiis suo loco fusiùs: Reliquum est quò argumento praesenti finis imponatur, ut quaedam circa differentiarum investigationem moneamus. Differentiae aliae communes sunt generi, aliae speciei, alia tandem individuo tantummodo convenit, quae ejus etiam Individuationis principium haberi potest. Hae omnes autem in quaest. Quid praedicantur, ut hoc tamen intersit, quod communes differentiae multis ejusdem generis vel speciei competant, differentia particularis uni soli, quae tandem ut notissima fit, quo modo percipiatur, inter doctiores ambigi solet; Singulare ab intellectu non percipi contendunt quidam, iíque celeberrimi doctores, quod tamen revera dari nemo inficias ire potest, nisi seipsum abnegaverit, [Page] hominemque aliquem quatenus singulare & distinctum quiddam intelligi non posse contenderit, sed cum praeceptore dicent, singularia ab sensu, universalia ab intellectu percipi, at quinam sit ille sensus qui singulare percipit, non explicant; objecta enim ab externis sensibus collecta, sunt tantummodo color, sonus, odorabile, gustabile & tactus, & ipsa tandem figura, magnitudo, motus, reliquáque objecta communia, quae supra explicavimus. Haut isto modo igitur singulare cognoscitur, haec demum universalia sunt, adeo ut nisi heic occultus quidam sese ingerat sensus ex principio individuationis oriundus, haut ullus excogitari potest modus, unde singulare sensui innotescat, cui sententiae etiam ita insistendū censeo, ut facultatem aliquam internam in unoquoque dari lubens concedam, unde singularis ejus existentia internoscatur; Singulare enim sola percipere valet facultas illa Analoga; quam internam tandem ideo statuerim quod ne (que) intellectus solus, neque sensus externus, singularis alicujus cognitionem sibi ipsi satis vendicare queat; At singulare nullo modo nisi indirecto vel reflexo (ita enim aliquibus placet) comprehendi posse perhibent adversarii; Adeò ut ab sensu ad intellectum & ab illo demum ad sensum consignari debeat objectum; sed nimis haerent ista docentes: Quis enim non singulare primo in omni objecto naturali ex formarum communione reciproca proveniente, animadvertit? Si tamen singulare omnino percipi diffitentur, quod etiam aliis placuit, videant primò an eorum universale aliter quam ex singularibus perfici vel singulare aliquod absque sua differentia illum à reliquis distinguente innotescere possit: Quomodo demum species & deinde genera sine singularibus constituerit Intellectus, aut memoriae postea tradiderit, vel semetipsum tandem hunc hominem non alium [Page] esse cognoverit? Quomodo porro circa singularia discurrerit Intellectus, aut Syllogismum confecerit, aut rebus ipsis nomina imposuerit? Quomodo insuper actum aliquem singularem vellet, aut hunc plus alio diligeret? vel quo pacto inter verum aliquod singulare & falsum; vel bonum & malum distinxerit? Apagè igitur Capitones istos, quum nihil vetet quin in sensu quodam particulari insit singularis cujusvis cognitio, quae eminenter in Intellectu proximè fuerit. Ex quibus etiam patet, neque ex intellectu primariò, neque ex sensuum externorum aliquo externo, sed ex facultatis alicujus internae vi a mutua rerum Analogia proveniente erui singularium cognitionem, unde etiam plus minus gratum vel ingratum censetur objectum. Ex nostra sententia igitur, primario in objecto quovis, existentia ejus quaedam, ex principio individuationis manare percipitur; existentiam enim per se percipi constat, licet quid sit existentia illa haut in promptu sit, veluti primam causam dari dixerit quispiam, qui tamen quid sit prima caussa ignoraverit; vel sapientiam rem praeclaram agnoverit, qui tamen quae sit sapientia illa haut illico statuerit. Demum differentia quaedam communis ab intellectu collecta vel agnita, donec in genus deveniatur, & deinde speciem (prout conditiones nostrae intermediae magis propitiae, facultatésque respondentes magis excitatae fuerint) objecti naturam constituit; ut deni (que) per quaestiones nostras in Zeteticis traditas totum ventiletur objectum, donec nihil praeterea superesse in comperto habeatur. Neque igitur omnis differentia in quaest. an vel quid simpliciter sed quaedam in quaest. Quale Quantum, &c. respondet, quorum etiam aliquae magis vel minus communes haberi possunt. Is quibus omnibus etiam aliquid sensui externo, interno vel discursui prae aliis objectis analogum magis [Page] comperiet lector, unde tandem clariùs affirmetur differentia: Quarum investigationem accuratam ideo proponimus, ut magis luculenter objecta constent. Sincerae enim differentiae, distincta est cognitio, confufae aut cum aliis complicatae, complicata, vel confusa.

Atque haec de Errorum Causis Pars sit prima. Aliam tenebricosà hâc longe luculentiorem edere animus est, modò per fessam aetatem, & calamitosa tempora liceat.

ERRATA.

[Page]

Pag. | Lin. | Err [...]ta. | Corrigt.
5 | 16 | cons [...]at | constet
7 | 16 | animacula | animalcula
| 19 | recensiri | recenseri
8 | 13 | discretum | discretam
9 | 20 | : | ?
12 | ult | ernamus | eruamus
13 | 2 | commaretur | commoretur
14 | 20 | eluderoque | eludereque
| 23 | omniae que | omni aequé
27 | 2 [...] | erassior | crassior
31 | 9 | habeat | habet
33 | 31 | ubi | uti
39 | 12 | expertum | expertem
40 | 2 | dilirium | delirium
| 21 | Dum | Dum
| 26 | Varia | Vario
41 | 14 | consignatur | consignantur
| 15 | figuras | figuras
42 | 16 | sympomata | fymptomata
43 | 13 | monere | manere
45 | 19 | praeponitur | proponitur
46 | 15 | vertorumque | verborumque
47 | 4 | ritae | ritè
| 25 | incitis | insitis
48 | 16 | nonnullae | nonnulla
52 | 10 | -rint | -rint aut
54 | 12 | quamdam | quandam
56 | 15 | hinc | heic
| 18 | posses | posse
| 18 | hujas | hujus
61 | 6 | constabit) | constabit
63 | 20 | . Ex quibus | dele (ex)
67 | 11 | ea | ex
68 | 8 | obsiden [...]) | obsident,
69 | 24 | veluti | (veluti
| 24 | remoriotibus | remotioribus
77 | 4 | auditus | auditus)
| 7 | aestimatur | aestimetur
78 | 10 | praespectus | prospectus
| ult. | chirochocae | chirothecae
79 | 21 | percipiantur | percipiuntur
82 | 11 | nequeat | queat
83 | 13 | praefactis | praesectis
| 14 | celantur | caelantur
84 | 15 | heptaphono | heptaphona
87 | 3 | levem | laevem
88 | 26 | quemdam | quendam
90 | 30 | Gatoptricorum | Catoptricorum
91 | 8 | ad per | dele (ad)
| 12 | producta, | dele (,)
96 | 10 | Griteria | Criteria
99 | 1 | proprii | propriis
103 | 16 | desterminari | disterminari
107 | 9 | etiam | etiam
108 | 26 | portan | portam
109 | 17 | leve, | laeve
110 | 15 | , ad | ; Ad
111 | 14 | e [...]que | eaque
| 22 | ; | ,
| 23 | ; | ?
112 | 1 | [...] | [...]
| 7 | sinsus | sensus
113 | 17 | aliuid | aliud
114 | 11 | interveniemtibus | intervenientibus
116 | 19 | causone, | dele(,)
120 | 4 | tanquam | tanquam
| 7 | tractant | tractent
123 | 16 | manare | manar [...],

Religio Laici.

[Page]

[Page]

OPerae pretium visum est, Coronidis loco, gravissimam Quaestionem subjicere. Quid nempe mediis diversarum universo Orbe militantium Ecclesiatum▪ Terroribus, Laicus de Religione optimâ statuerit? Nulla enim non spirare minas, nulla ferè extra Pomoeria sua salutem proferri non negare.

Planè liquet, multas pro seculi, & Regionis varietate, in praesens extare, & olim extitisse Fides, sive Religiones, quarum nullam utique non tanquam coelitus quodammodo traditam asseveraverint Nomothetae; adeò ut hanc in Europâ, illam in Africâ, & Asiâ, aliam demum in ipsis Indiis comperiat Viator; Equidem à Natali solo deducta Argumenta vix ullibi praetulerim, Asia enim Philosophos egregios, Apostolos, & Doctores, Africa ingenia acutissima, & Theologos summos, India Gymnosophistas, Brachmannos, Baniamos, & Bongos: Europa tandem suos sibi Proceres, Primorésque venditat. Adeò ut verum Dei cultum, Hierarchiam conspicuam, vitae austeritatem, & compendium ad Beatitudinem aeternam penes Se solos ferè extare contenderint Antistites. Quinam igitur sese extricaverit infoelici solo, vel saeculo natus Viator? Praesertim, si ita necessariae & exquisitae Veritatis perhibeantur singulorum Dogmata, ut damnentur reliqua; Quâ ratione sibi ipsi prospexerit? Si enim in humanis rebus à medio ad extrema deflectere proclive siet, eò pronior certè circa Religiosum Cultum existimari potest lapsus, quòd tum angusta magis, tum praecipitiis utrinque obsita ad Beatudinem aeternam feratur via; Adeò ut nisi distinctis, perspicuísque Argumentis suam probaverit Causam viator, neque propriam [Page] propugnare, neque diversam evertere Religionem ullibi licuerit.

Quia tamen utcunque proficiendum, nisi se totum dedere, Praesulibúsque suis in Religione quavis subjicere integrum existimaverit, videndum quos viae Indices dent. Atque ita Fidem, vel Rationem ostendent; Quas tamen perplexis adeò involvunt Sermonibus, ut modò hanc eludere, mox illam elidere anxium periculíque plenum foret. Dum hii enim eam tradi Fidem asseverant, quam vix ulla à Credulitate satis distinxerit nota; Dum illi etiam Rationem praeferunt, quam depravatam, languidam, & tantùm non extinctam contendunt Adversarii, quibus vestigiis insistendum? Quaenam calcabitur semita? Si enim ex Originali peccat [...], (juxta vulgatam inter nostrates sententiam) Facultates Animales prorsus vitiantur, quomodo sola eximetur Fides? Sin verò ex propriâ naturâ, aut saltem ex beneficio Redemptionis in S. Scripturis traditae, integrae stent, cur non sua Rationi vis? Anne quaedam restituuntur, quaedam non item Facultates? Anne ineptè ratiocinari, bellè tamen credere licebit? Recolligendus igitur est animus, & alterutri suae tribuendae partes. Quapropter tum Ratio, tum Fides, tum Oratio ad Deum, seduláque Veritatis investigatio, tum inconcussa de Bonitate Divinâ fiducia, innoxiáque vita instituenda est. Unde etiam ad supremum Numen sese impendiò recipiat Viator, ejúsque ex notissimis Attributis Fidei fundamenta jaciens, quem Optimum, & Maximum fatentur omnes, non huic tantùm vitae, sed aeternae consulentem agnoscat Deum; Quem etiam tanquam Patrem Communem, & in bonas preces votáque facilem veneretur. Deinde etiam diversas, quatenus licet, Religiones pensitans, quae Facultatibus internis Analogae, Doctrinas [Page] primo loco eruat; Postea demum de quibus summè conventum est. Atque ita Summi Dei ex omni Virtute Cultum, Poenitentiam, ubi istis excidimus, & praemium, vel poenam post hanc vitam transactam dari ubique comperiet. Adeò ut non unius cujusvis Religionis confinio arctentur, quae ubique vigent, sempérque vigebunt Veritates. Sunt enim in ipsa mente coelitus descriptae, nullísque Traditionibus sive scriptis, sive non scriptis obnoxiae. Sunt illae ipsae demum ex quibus Universum hoc administratur, & in meliorem statum componitur; Hasce igitur tanquam Catholicas Ecclesiae Veritates, habe. Nihilo segniùs ea quae sunt Fidei assequeris. Credi enim posse, & debere quae Veritatibus hiisce non repugnant, (ubi insigne Ecclesiae testimonium accesserit) non semel monuimus. Quis enim beneficii sive divini, sive humani Compos evaserit, qui illam prae diffidentia exuerit? Quis non foedi erroris reus, qui quod intra divinae potentiae ambitum, multáque Authoritate praeclarum respuerit? Sua igitur Fidei stet Dignitas, ubi satis asseritur, ubi satis distinguitur. Duplici enim sensu accipi Fidei vocabulum observare licet. Nempe circa Praeterita, & circa Futura. Quae autem circa Praeterita, est Adsensus firmus adhibitus iis quae narrantur, ita tamen ut ab humana Authoritate praecipuè pendeat, & in aliquam relata sit Epochen, & propter circumstantias magis, vel minus verisimilis. Est porro obnoxia, nullíque Facultati per se Analoga, quibusdam demum finibus concluditur, neque ad omnes satis pertingit. Quum quae circa futura in Deo Fides, à summa Animae Facultate (Hominem utique à caeteris Animalibus distinguente) ortum ducat. Quin & pluribus Notitiis Communibus stipatur, quum una sola, (nempe ita fieri posse) Fidei circa praeterita obtingat: [Page] Est demum, ubi probè conformatur, Foelicitati cognata, Aeternis haerens, Coelitus Sancita; Hujus enim lumine intuemur, lingua alloquimur, Manu prensamus Deum, haut ulteriùs suffecti, lati, conditi, Fidem demum modo quodam abstracto legare, & tanquam Oratorem ad Dei Tribunal sistere, (nunquam nisi Benedictione aliqua impetrata reversuram) licebit. Huic denique soli ita se redhibet, ut ubi Reverentia, & Amor accesserit debitus, etiam ad fruitionem beatificam sese demittat Deus Opt. Max. Quando igitur promiscuè usurpatur Fidei vocabulum, videndum an circa praeterita, an circa futura fit Sermo. Eâ enim intercapedine distant, ut Fidem circa praeterita dari posse, sine Fide circa futura, & vice versa, passim videre siet. Quapropter tum Adsensum praebemus Historiis, de futura vita parum sollicitis, tum Causas etiam aeternae in Deum Fidei, absque omni Traditione facilè invenimus. Ne tamen in dedititiam illam Fidem nimis propensus sit Viator, monendus est, haut omnia promiscuè amplectenda, quae in Historicis reperiat. Quum nonnulla intersint passim quae multiplicem distinctionem, & recognitionem postulent; Tum ea Maximè quae ita insolentia, Communíque rerum Naturae repugnantia, ut non nisi praeceps circa illa Judicium ferri possit; unde non leves etiam in gravissimis Authoribus occurrunt dubitationes. Mul [...]ùm enim refert, an quae narrant, ipsi viderint, an ab aliis acceperint, atque ita nexu perpetuo, & in alios (per quaedam fortasse saecula) traducto; Rebus enim gestis, quae ex Facultatibus probè conformatis nosse potuerunt percelebres Authores, tutiùs fidendum, quàm iis quae saltem credere è longinquo potuerunt; Praesertim ubi serie bene longa, & fortasse in ignobiles, vel Spurios Authores relatâ, quàm plurima pro cujusvis arbitrio [Page] adjici, tolli, immutari possint. Quid quod iis quae narrantur etiam dubiam nonnunquam praestiterint Fidem Authores ipsi, neque aliter forsan, quàm quod inter plurima verisimilia circa eandem rem jactata, istud prae caeteris arriserit. Adeò ut ostentent non rarò, quae tanquam vera haut comprobent. Sed & hoc quoque advertendum, an ea narraverint, quae neque ipsi, neque ullus mortalium scire potuerunt; Cujusmodi non pauca in mirandis quibusdam Historiis deprehendas. Porrò, an aliquid ex Authoris Officina ita prodierit, ut in documentum edi videatur. Neque enim ad Historicum spectant, nisi quae citra illum commodè sciri nequeunt. Sed & alia ad Fidem difficilia in antiquis Authoribus inveniuntur: ut detur enim quaedam ab illis affirmari potuisse, quae poste [...]is deinceps traderent; Quomodo tamen hosce ab illis distinguemus, quibus sive ialli potuisse, vel sallere voluisse solenne fuit? Dum hii enim insipientiâ, temeritate, superstitione, vel odio, aut amore seducti, facilè decipiebantur, illi ex officiosis, in Dominos suos, vel piis (si Superis placet) Mendaciis, sive adula [...]i, sive juvare, sive nugivendos agere conati sunt, tota intervertebatur Veritas: Ita ut undiquaque sese in Casses induerint Lectores. Vix ul [...]os enim inveneris, non ad creduli [...]atem p [...]onos, ubi Cultus Religiosus inde urgetur. Audax quippe facinus, Fabulam in utile aliquod Exemplum editam, (non sine Capitis discrimine) subsannare, vel explodere. Sed concedamus tandem ea omnia quae à Magni Nominis Authoribus produntur (quantumvis mira, prodigiosa, & tantùm non [...],) vera fuisse; haut tamen tuae Veritates fuerint, sed eorum, quibus ista ex Facultatibus probè conformatis, nosse contigit; Neque igitur ut vera in seipsis sint, (quod solus tamen novit Deus) tibi haut [Page] aliter quàm ex Authoris Fide liquebunt. Et proinde verisimilia tantùm fuerint; quum de objectis extra Facultatum tuarum ambitum sitis, judicare nequeas; Adeò ut immane quantum inter Scientiam, & Fidem illam quae in Adsensum venit, hiet Chasma; Atque utinam heic tandem satis tuta statio: Minus perniciosi enim inde sequerentur Errores. Sed & unà cum Traditionibus suis, Judicium circa Consectaria quae inde elici possent, ita obtrudunt nonnunquam Historici, ut neque hiscere fas sit. Quum tamen ubi de praemissis conventum fuerit, haut ille olim rectiùs senserit, quàm in praesens Sapiens rerum Aestimator; Nihil enim refert in iis quae ad rectam Rationem spectant, an Sempronius olim, an Robertus modo ita se gesserit, vel quis in Foro sit Actor. Ubi consimile adducitur Testimonium, idem intercedit Jus: Scilicet, ut Scenam commutes, fabula constat. Hoc igitur ubique animadvertendum; ut quid tanquam Historicus, quid tanquam Criticus scripserit Author, in animum inducatur. Licet enim perantiquae alicujus Historiae falsitas vix ullo satis redargui possit Testimonio, in Porismata tamen inde deducta, Censoriâ (ut ajunt) virgulâ uti, & Authoris sententiam refellere, vel quidem rejicere licebit; nisi ubi ita anceps fuerit Argumentum, ut in nullas facilè transierit partes viator. Miserè enim actum esset cum humano genere, si utroque modo imponeret Historicus. Quod tamen saepius factitatum, novit proculdubio qui omnia novit, D. O. M.

Quapropter in Fidem circa praeterita, & emergentes inde Doctrinas, integrum humano Generi condonari Jus existimet Viator; Adeò ut sive ex circumstantiis aptis citò crediderit, sive parum idoneis ambegerit, aut ex nullis, vel prorsus ineptis Historiam unà cum Consectariis [Page] suis respuerit, nihil nisi ex rectae Rationis dictamine factum apud se reputet.

Licet igitur in Historia Romana ad Cannense praelium Populum ab Hannibalis Exercitu Cladem accepisse nullus dubitaverit; Ubi tamen de Causis, Effectibus, Stratagematis, Erroribus, &c. Sermo est, par omni Homini in aeternum decernendi competit ratio. Ita Raptum Lucretiae ocyùs, Bovem tamen loquutum fuisse tardè crediderit Viator.

Ex quibus patet, non ita levis negotii, aut tumultuariae operae esse ipsa verisimilia, quin, ut ita sint, plurima desiderentur; Haut quippe satis fuerit, Historiam per multa saecula obtinuisse, nisi Media Cognitionis suprà allata intervenerint: quae cum obnoxia, ardua, & in recessu posita sint, nullâ posteris saeculis satis consignabuntur notâ; Ut quàm temerè Canones Veritatis ex vulgaribus Traditionibus struantur, heic videre liceat, quum multis modis falli Viatorem, nullo modo satis erudiri contingat. Neque enim ubi Conditiones intermediae unde Facultates cum objectis debitè conformentur, omnino desunt, Veritates Syncerae erui possunt.

Sed quia non humanae solummodo, sed Divinae etiam, Revelataeque (si credere fas sit) inter exteras Nationes, ipsósque Indos, sive Scriptae, sive non Scriptae extant Historiae, Quid de illis sentiendum? Anne negligenter habendae? Praesertim, quum nulli Regioni, vel saeculo ita se obliget Deus, ut non sua edat alioversum miracula. Ita igitur fieri posse credat Viator, quae divinis Attributis non repugnant, & in bonum aliquem finem patrantur; sed ut infecta fuerint, haut minus inde de Omnipotentia, Bonitatéque Divina constare. Porro, unà advertendum, an in Contextum irrepserint Dogmata, accesserint Interpretes. Neque [Page] enim suspicione vacant, quae ad novum aliquod sive Imperium, sive Religionem stabiliendum assuuntur miracula, appenduntur Expositiones, & Commentaria.

Ubi igitur inter diversas quae sibi solis Dei vendicaverint Verbum Ecclesias, sive Coetus, Codicem illorum Sacrum (quocunque nomine insigniatur) in Manus sumpserit Viator, videndum, (utì nuper diximus) quid Rationi rectae, probae scilicet Facultatum Conformationi, quid Fidei porro circa praeterita existimetur congruum ut de utrâque scorsim statuat. Atque ita Europaeus noster prae caeteris conspicuas tum Antiquitate, tum Authoritate eximia S. S. Judaeis, & inde Gentibus traditas inveniet. Quibus idcirco in omnibus quae olim gesta praedicantur (ex Ecclesiae Authoritate) Fidem consummatam adhibere potest. Quantumvis enim de Libris magis & minus Canonicis lis sit, quòd interpolata, vel dispuncta quaedam contendant nonnulli; Quòd Textus Originalis, maximè verò Hebraicus, multiplicem patiatur sensum; Quòd Authores varii, quin & alicubi discrepantes; Quòd ab interpretatione Ecclesiae, ex qua primo Historiae, Prophetiarúmque manavit fides, discedatur; Testimonio tamen Antistitum, Autho [...]úmque Celeberrimorum usus, haec omnia ita conciliari posse credat, ut nihil inibi factum, quod extra potestatem Dei (modò intra voluntatem ejus) existat. Verùm enimvero eâ lege, ut de consequentiis eorum quae etiam à Mundi primordiis gesta narrantur, cognoscendis, statuendísque commune intercedat jus; Et quum penes Ecclesiam Historiae Fides, penes humanum Genus judicandi restet libertas. Certè mira admodum in S. S. plusquam in reliquis omnibus Historiis traduntur, sed quae non retundunt Intellectum, sed exercent, [Page] vel acuunt. Sed de hiis viderit Ecclesia; Quae enim (illa tacente) haut rescivissem, citra illius Testimonium, haut credidissem unquam.

Quapropter operae pretium fuerit penitiùs disquirere, quid tandem in Sacris Scripturis sincerum, incontroversúmque Dei verbum audiat. Neque enim aequali Authoritate praeditum quicquid in S. S. continetur, dixerit vel ineptissimus sacerdos; Quum ut Consceleratorum, Mulierum, Bestiarum, quin & ipsius Diaboli verba in S. S. tradita, mittantur, haut disertìm quidem vel optimorum hominum dicta ubique divinitus inspirata perhiberi possunt. Quum & humano more loquentes ipsos Apostolos, & Prophetas, vel ex ipsorum Confessione deprehendere liceat. Quid igitur in S. Bibliis tanquam ipsissimum Dei Verbum, quid porrò ad salutem maximè necessarium disquirendum manet. Quo loco (utì suprà monuimus) occurrent primo certè Veritates nostrae Catholicae, quae tanquam indubia Dei effata, & in Foro interiori descripta, secernendae, reponendae fuerint, ut quid deindè supersit, exploratum habeatur. Atque ita praeter Historiam Hebraeorum miracula plurima inter illos edita, Prophetias, Ritus, Sacramenta, Ceremonias Religiosúmque Cultum Gentis illius (praecipuè) non exigua consurgentia mole reperiet. Set eo fine tradita certè, (si ritè intelligo) ut Veritates quas Catholicas vocamus, magis inde illustrentur, signentur, sanciantur. Quae enim illuc non vergit suis Ambagibus, Mysteriísque soluta Doctrina? Quodnam non huc spectat Mysterium? Quid tandem nisi Amor, Timórque Dei, Charitas in proximum, Poenitentia, Spésque melioris Vitae, ex Dei misericordia in humanum Genus suadetur? Huc usque igitur conventum est. Caeterùm unà cum istis, promissiones, Foederâque [Page] quaedam particularia, Arcanas, Parabolicásque Allusiones, quin & concisas quasdam vel hiantes Intellectúque difficiles sententias urgeri perhibebis. Esto. Sed quae ubi ab Argumento isto recedunt, vel ex Authoritate praemissorum suaviter asserenda, vel suo loco, saltem finienda. Adeò ut nisi ex Textibus inter se collatis, clara evadat Expositio, vel ad sobrietatem sapiendum, vel ad disceptationes confugiendum fuerit; Et cum illo qui sensum verborum distrahit, vel secus intelligit, lucta ineunda. At tum, si Controversiae (in iis quae ad salutem necessaria) locus, quis modus tandem dabitur, vel finis? Praesertim ubi exterae sese implicabunt Ecclesiae, & de Miraculis suis, Prophetiísque traducibus nostram implorabunt fidem, Magnalia, Mysteriáque sua popularia jactantes. Quin & ita fieri posse ubi in Dei gloriam cesserit, contendentes. Anne haec amplectenda, illa rejicienda, praesertim ubi non dissimilis valde praetexitur finis? Sin verò gestorum utrinque, sideíque postulatur ratio, qui Testes tandem, quis controversiarum constituetur Judex? Anne omnes compellandi? Sed, proh, quantum inde sulcabitur Pelagus? Nonne quaevis lingua ediscenda, & totus peragrandus est Orbis? Nonne Scriptores omnes evolvendi, & Cathedra, Scriniúmque omne persc [...]utandum? Nonne saeculum omne lustrandum, Fidésque quaevis expendenda? Nonne Expositiones omnes comparandae, Contradictionêsque reconciliandae? Cui tandem ad ista perficienda, Ingenium, Otium, Divitiae, Vita suppeterent? Praesertim, quum immensum opus aggredienti, praeter animum deficerent omnia? Plurimis interea in Provincia propria, nedum Patria communi incompertis. Quapropter nisi indefesso opere ad ubivis gentium controversa digredi, satius duxerit Viator, ad Veritates Catholicas r [...] vertendum, [Page] indéque ad Tribunal Divinum fidentêr sistendum fuerit, donec Terrores abjecerit, Gratiám (que) Dei salutarem impetraverit. Mitiùs enim nobiscum egit Deus O. M. quàm ut frustrari passus sit Animam quae resipuerit. Nonne dura enim humani generis sors esset, si & scitu difficilis, & transitu lubrica esset ad Beatitudinem via? Satis igitur fuerit, quae ad salutem aeternam necessaria, factu ardua, (sed perpulchra certè, Animísque illustrioribus digna) non cognitu utique difficilia, vel in recessu posita. Constat nempe ubique Providentia Divina. Tu, modò quod in te est, praesta: Coeptis Deus annuet. Ne (que) te sollicitent valdè Scholarum Controversiae, quas nulla satis diremerit aetas; Sed abundè tibi prospectum arbitrare, quòd undecunque veneris, quocunque iveris, Veritates nostras Catholicas asseri comperies, non ad posteriora tantùm saecula, sed in aeternum revocatas.

At unà cum istis absurda, horrenda, in [...]pia passim in exteris Nationibus committi dices; Neque ulla (licet in illibatissima Ecclesia) ita tradi, quin plurima insuper postulentur. Concedimus. Verùm eâ lege, ut atten [...]è, & haut ultra facultates sapias. Quae demùm ex Rationerecta, & Consensu Vniversali eruta, ab iis quae per auditionem distinguas; ut dubia quaevis ad Methodum in nostris Zeteticis, Capitibúsque sequentibus traditam reducas. Atque ita nisi omni Pecude, & Bruto quocunque (suo in Genere) infoelicius contigerit Ingenium, evades. Si enim quae virenti pascuo Oves inutilibus noxiísque dimissis, salubres tantummodò decerpunt herbas, Tu quidem, uberi laxoque Divini Numinis Cultu, haut alia perceperis quàm quae ex usu fuerint. Quo pacto etiam non privata solummodò, sed publica servabitur Pax, Patêrque Communis [Page] invocabitur D. O. M. Neque enim alia sapientia instructos, diversis in saeculis Regionibúsque agnovit suos D. O. M. Neque alia demum pietate (saltem publicâ) servavit; Adeò ut sive Antiquitatem Ecclesiae alicujus ostentanti, sive Novitatem exprobranti, respondendum sit, neque Doctrinam Veritatum Catholicarum ullibi novam, vel Ritus ab omni aevo veteres fuisse. Quin ut plura praedicarentur, Auditorem illis solummodo stare potuisse, quae tutò crederet, quae sano modo intelligeret.

Verùm enimvero, quid tandem de Idololatriis, execrandísque Ethnicorum Sacrificiis censendum? Nonne unà cum eorum Religioso Cultu, Mystísque abdicanda? Omnino. Dum tamen in Idolis ipsis aliquam sive Bonitatis, sive justitiae particulam coluere, mitiùs fortasse insaniebant. Ita in Marte Dei providentiam circa Bellum, in Venere circa Generationem, in Mercurio circa Mercaturam fortasse agnoscebant. Quod enim de Fabulis Deorum suorum ut plurimum invulgatur, ita à quibusdam intellectum comperio, nempe ut morientes Heroas Sideribus donarent, Sidera ipsa sub corum Nominibus recolerent Ethnici; Eâ lege tamen certè, ut Superos nedum Medioxumos, parvos, Patellarios, Inferósque Deos in Dei O.M. gloriam observaverint. Quid quod Dei Nomen Hominibus praeclaris, immo etiam & Imperatoribus pessimis (dum heic agebant) olim tributū? Ita ut haut aliter ipsos Deos aliquādo inter se distinxerint, quàm quod hii vivi, illi mortui. Sed de hiis penes alios judicium sit. Saltem operae pretium fuerit investigare, quid sapiens, piúsque Dei O.M. Cultor, etiam mediis superstitionibus Ethnicorum olim praestare potuit. Equidem, cuivis Romano, Deorum luxurianti numero posthabito, ad Deum O. M. sese toto corde [Page] conferre Barbaricis Ritibus sepofitis, Virtutem ex Philosophia, Religione, Legibúsque tum ediscere, tum colere, Expiationum solennibus praetermissis, ex Conscientia probè instructa, scelerúmque horrore, Poenitentiam intus agere, Denique Inferorum suorum Fornicibus excussis, praemium, vel poenam post hanc vitam transactam, pro Dei beneplacito alicubi statuere, integrum fuit. Neque enim ad ea omnia quae sub Religionis Nomine exhibita, iisdem Sacramentis astringebatur Populus, sed quaedam remissiùs jussa. Ita ut in Religioso Cultu, haec Gregi Populóque, illa Mystae Pontificíque commodiora existimari possint. Cujus census etiam plurima; Nempe se solos Dei Interpretes consuli debere; Apud se unicos Religionis Arcana servari; Eorum ope (nec aliter) Numen propitiari posse; Nisi illis decernentibus, quibus Hostiis, quibus diebus, ad quae Templa sacra fierent, & unde in eos sumptus, pecunia erogaretur, haut statui posse; Auspicia, Auguriáque sine illis sinistra, tristiáque futura; Apollinis Vatum libros haut explicari posse; Hetruscorum Disciplinam frustratam iri; Confarreationem, Conjugialia, aliáque Sacra, quin & ludos, spectacula, &c. nisi illis instaurantibus haut ritè celebrari posse. Quibus ex artibus (utì etiam statis, solennibúsque à Pontificibus indictis Ceremoniis) Religioni Majestatem, sibi ipfisque haut contemnendum comparaverant lucrum. Dum à Virtute tamen ad Ceremonias, Ritúsque animum avocare illis in more fuit, [...] superstitiosique potiùs, quàm boni probíque evaferunt homines. Sed & hoc pejus, quòd quum sola ex poenitentia novum cum Deo foedus iniri possit ad Februa, Expiationes, Lustrationésque suas, nonnunquam etiam ad Victimas, Sacrificiáque opima quae abligurirent, opus ab iis traductum; Se Intercessores Deum versus futuros inde spondentibus, neque aliter placari Numen posse.

[Page]Attamen si Veritatibus Catholicis solis steterit Populus, aliquid saltem Religioni deperditum iri contendent. Fortasse. Sed nihil certè vitae sanctimoniae, aut Virtuti; Quâ tamen ita colitur Deus, ut quae ad ejus amussim maximè dedolatur, Religionem optimam dixerim. Quid quod ne (que) beatioris à Morte status ex misericordia divina affulgens in Foro interno spes intercludatur iis, qui Ratione recta utuntur. Qui namque à parentum semine ad secundam imprudens in utero Materno transiit vitam, ab ista jam tertiâ (tot enim jamdudum agit Viator stationes (in novam, eámque meliorem vitam provehi posse, facillimè colligat. Praesertim, ubi ex hisce quae mutuò subortae sunt vitae vicibus observare licuerit, tum dari in recenti quavis illustrius aliquid, tum regeri ubivis crassum quiddam, & elementare, putà uterum, secundinam, &c. Adeò ut donec gravantes, turbidíque omnes dimittantur sive Affectus, sive Humores, & ipsa tandem relegentur Elementa, ulteriorem vitam, ulteriores etiam (quae subinde ex Morte ponat) exuvias superesse statuat Viator, Animámque humanam haut satis liberari, aut in proprium adduci arbitrium, dum aliquid semper expediendum manet. Tametsi ubi Amor Fidésque debita accesserit, Animam à recrementis, sordibús (que) suis purgatam Deo O.M. pro benignitate sua immensa totam sisti, Beatitudiné (que) aeterna illico donari posse, nullus ambegerit. Qui interea plura hoc in Argumento desiderat, Cap. de Possibili, L. de Veritate consulat.

Sed Antistitibus saltem, Sacerdotil ús (que) haut levi detrimento esset. Sed non ita certè, quin tum Hierarchiae sua veneranda authoritas, & stipendium, tum Sacerdoti, Sacrificulóque minimo, suum obtigerit munus. Dum enim aperiendi, vel claudendi Templa; Dum Deprecatores [Page] publicos Versus Deum agendi; Dum populum veris sacris initiandi; Dum Conciones è suggestis edendi; Dum peccatorum remissionem ex vera poenitentia denuntiandi; Dum consolandi aegrotos, & sepeliendi mortuos, oblationésque suas recipiendi penes illos jus esset, suo prorsus eminerent singuli loco. Modò de hiis solummodo cautum sit, Ne Attributa falsa Deo O. M. affingant; Ne plures Deos statuant; Ne internum verúmque Dei Cultum ad externa nimis revocent; Ne salutem aeternam in iis quae multum controversa collocent; Ne Peccatorum Remissionem facilem nimis jactent; Ne supplicia quàm quae Culpae, delictôque paria, idoneáque remetiantur; Ne ultra facultates sapiant. Secus quippe si fecerint, imponent; sed in hiis praesertim quae circa peccatorum condonationem soli Misericordiae Divinae servandam. Neque demum levi negotio, aut [...]n aliis nimis rejecto, nedum conductitio opere, aut citra poeniten tiam altè in Animo defixam remissa iri peccata spondeant Mystae, quum in Dei Tribunal sese ingerant, Thronúmque occupent, inscrutabilia ejus judicia in suum abripientes jus. Est enim Naturae sive Providentiae divinae si non summum, attamen universale maximè parabiléque Sacramentum, Poenitentia. Quo utique ita conciliatur Deus, ut peccatorum condonationem inde polliceatur olim signétque Mysta; Caeterùm eâ lege, ut ad volutabrum revertens, denuntietur reus, nulloque ex remedio satis juvari, qui eodem saepius tenetur Crimine; Adeóque particulares vel cautè adhiberi, vel omnino intermitti forsan debere Absolutiones, donec de tota constiterit vitâ. Quo pacto tantum aberit, ut ex Veritatibus Catholicis aliquid verae decedat Religioni, ut severa magis magisque [...] inde succrescat [...] neque tandem vel Fidei testimonia, [Page] vel Ritus, Ceremoniaeque decentiores (utì saepe diximus) elevantur; sed omnibus in Deum collatis, tum internus, tum externus stabilitur Cultus.

Ex quibus etiam nisi ad Deum detur aditus, haut satis quidem viderit Viator, quomodo in Mundi Creatione Attributis suis constiterit Deus. Quum enim praeter Deum O.M. rerum in Chao suo delitescentium Authorem habemus nullum, quorsum nisi bono fine editae? Scilicet ut in illis, pérque illas celebretur, non ut nobis, nedum sibi ipsi fraudi essent. Ut varia igitur adinveniatur [...], ut Religionum veluti Animalium detur diversitas, in hiis tamen omnibus sapit Deus. Neque enim falsus est in Operibus suis, sed eodem intuitu priora, posterioráque lustrans saecula, omnibus prospicit, quae hodierno die aequè ac quae ab ipsis Mundi primordiis gesta, eâdem destinans providentiâ, eodem gubernans consilio. Omnia scilicet maturat non minus olim Mundi Redemptor, quàm in praesens Creator, & Opifex. Licet igitur Causarum hinc inde agentium seriei subjecerit omnia, quaedam tamen ab aeterno immota voluit. Ita ut quocunque tandem cardine vertantur Res, haut tamen vel obteri materiam unde earum existentia, vel exui tempus quod earum mensura, vel rejici locum quo earum situs, vel immutari Confilium unde earum Ordo, satis liquet. Frustrà igitur in Deo novum aliquid requiras. Inter se enim ut reciprocentur omnia, haut aliam tamen induunt vicissitudinem, quàm unde procuretur totum.

Quae semel igitur in Tabulam istam ingentem inferuntur, in illa insunt, partésque ejus necessariae evadunt. Ex Universi enim materia fabricantur, ex Summo Authore existunt, juxta rationem totius in aeternum mansurae, dum eadem quae illos erexit Providentia [Page] servat, continet. Haut igitur quae aliquando fuêre, nō omnino erunt. Caligantium enim ut effugiant oculos, in seipsis constant, non nequicquam producta; Verùm si ex eâdem Providentiâ diriguntur omnia, quorsum acumen nostrum inquiet Viator? Neque enim aliter se habere potest quod olim ita statutum. Prorsus; Attamen, si in istis quoque Humanae Voluntati suppetit locus, frustra non erit quod inde administratur. Licet enim ultra Causas primariò & per se non feratur Providentia Divina, vel ultra effectus proprios Causae; Quia tamen inter Causas meritò accensetur Voluntas humana, suam utique sortietur operationem. Optima enim, & necessaria quaevis ut jusserit Deus, quaedam tamen humano Ingenio permisit, ne otiosum scilicet, aut deses esset insigne Opificium. Usque quo tamen pertingat Voluntas, ex discursu suo exagitare plerum (que) solent Doctores. Sed irrito conatu. Est quippe ex sensu interno aestimanda: Quemadmodum enim non idem Intelligentiae gradus, ita fortasse neque Voluntatis (praesertim ubi obstructa fuerit) omnibus obtingit. Ineptè igitur alterutrinque reputantur, quum neque Voluntas Discursum, aut vice-versa per se adsequatur. Hoc certissimum est, in hiis quae ab Arbitrio suo pendent Voluntatem immediatè decernere, non ita, ubi aliorum ratio habetur; Variis enim rerum effectibus variae sistuntur Causae, quae ubi coincidunt, haut pro solo beneplacito agit Viator, sed juxta rationem Misti; Suam enim agendi efficaciam, aut sphaeram (ut vocant) Activitatis, vendicant prorsus omnia. Quia porro in Causis à Deo constitutis ipsa ritè connumerantur Astra; Intérque illa, quaedam fixa, quaedam errantia; A fixis, eorum quae semper eodem modo se habent; Ab errantibus, eorum quae mutationem subeunt, Rationem praeclarè [Page] duxeris; Quae tandem ut juxta propriam naturam operentur, haut tamen inde ita suspenduntur Actiones nostrae, quin Voluntati sua restet vis. Ut detur enim omnium quae heic visuntur [...] ab ipsis demandari Astris; Quia tamen non diversa solummodo, sed contraria gignunt, ista inter se temperandi penes humanum Genus steterit potestas. Ita si Ignem urendi dote ab Astris praeditum dicas, & Aquam unde extinguatur, eodem beneficio eruas; Atque ita pari lege in reliquis, nisi ubi plurima in Compositionem veniant, quomodo quod diversum acciderit, novae accedat Causae; Cujus tamen eadem, ratio ubi quod contrarium adinvenitur, applicatum ex adverso fuerit.

Ex quibus patet, inter necessaria Contraria utique (secundum gradus quosdam) posuisse Deum O. M. ne astringeretur uspiam praeponderêtve invita Voluntas Humana, aut Gratiae Divinae deesset Authoritas. Hinc etiam haut difficile erit (Judicio meo) dubia circa ista emergentia inter se conciliare. Neque eni [...] sine Providentia Divina Ordo, vel Fatum, neque sine Fato Causarum sub Conditionibus suis operantium series; neque sine diversis Causis diversi vel contrarii effectus; neque sine Contrariis demum extiterit nostra in opposita libertas. Quidam igitur in Homine voluntarii, quidam involuntarii, sive naturales. Quidam (iíque plurimi) mixti motus. Quaedam etiam ex Providentia particulari, sive Gratia Divina in Foro Interno Actiones. Quod namque fortuitum videtur, ex eo provenit, quòd nec dum explorentur Causae; Unde etiam quae occulta gliscit, Fortunae ut plurimum tribuitur. Quae tamen nihil est aliud, quàm Causae, vel Causarum aliquot latentium [Page] resultantia. Ita ut quod huic contingens, illi necessarium videatur. Desinant igitur Deo, vel quidem Humanae Voluntati (utì per se agit) Necessitatem, vel occultis rerum Causis Contingentiam tribuere Sophistae; Est enim ita liberrimum Agens Deus O. M. ut proximùm (quod scimus) qui ad ejus Imaginem conditus, subsequatur Homo, Fatum, vel Ordo in rebus (utì leges in Republica) ut detur medium. Cui tamen haut alitèr sese demiserit Deus O. M. quàm ut neque tollatur Systema Naturae, sive Providentiae Vniversalis, vel minuatur particularis, sive Gratia.

Quia tamen hiisce omnibus ferè neglectis, Doctores singuli quacunque veste stoláve amicti, quemcunque Apicem, Cucullúmve induti, nullam nisi ex propria Fide, propriísque Miraculis, aut nullam saltem sine illis adornari patientur Religionem; Si omnem eliminaverint Doctrinam quae non hac intraverit porta, sibi ipsísque solis tandem claves servaverint, quantam (Deus bone!) invehent Tyrannidem? Praesertim, quum Ecclesiam suam adeo errare non posse glorientur, ut nullum ferme Dogma sine Anathematis, ne dicam Capitis periculo rejicere, vel quidem mollire licuerit? Quid tandem? Anne alicui Ecclesiae istam Infallibilitatis notam arroganti, ita semetipsum mancipaverit Viator, ut reliquas omnes ubi suffragiis pares, nedum superiores fuerint repudiaverit? Anne hiisce Miraculis steterit quia ita fieri potuerunt, quum & non fieri potuisse eâdem pertinaciâ contenderint Adversarii? Anne eandem Fidem iis quae audiverint solummodo Scriptores, atque iis quae viderint, adhibuerit? Vel quia Revelationes à Deo accepisse jactant Sacerdotes, sibi legem confestim dixisse siverit? Insuper [Page] séne totum ita aliquâ concluserit Eoclesiâ, ut omnes extra illam in aeternum damnatos existimaverit, vel particularem ita statuerit, ut Vniversalem exterminaverit Providentiam? Vel sub Dei O. M. Nomine coluerit Numen, quòd Animas necessariò perituras consultò, datâque operâ creaverit, infuderítque? Aut Maximam Mundi partem sempiternis inferorum suppliciis, pro solo beneplacito destinaverit? Istorum denique omnium haut aliam quàm ex eorum Fide, sive Traditionibus postulaverit rationem? Aut si altiùs r [...]m ordiantur, factúmne satis arbitrabitur, si ex eorum Spiritu dictante, summum (ne dicam unicum) probationis specimen attulerint? Equidem si ex istis, aut istiusmodi Documentis, aliqua constabiliri possit Religio, quaenam non Orthodoxa aget? Tune autem ad veram Religionem asserendam, haut aliis usus fueris Argumentis, quàm quae in falsâ imponent? Quicquid igitur occlamitent Doctores Celeberrimi, vel Rationi duci obtemperandum, vel in inexplicabilibus oberrandam Labyrinthis. Quin ex paucis iísque perceptu facilibus Doctrinis, Salutis media petenda, si Vniversalem agnoverit Providentiam Viator. Tandem quoque ea omnia quae multùm acritêrque controversa, ad Theologiae Polemicae Candidatos releganda. Ab quibus utique se haut foeliciùs expediverit, quàm ex Methodo nostra; Praesertim quum quae sub Fidei velamine obvertebantur Veritates Catholicae (isto modo) tantopere ostendi, asseri, & Deo Patri Communi vindicari contenderit, ut affirmari inde magis, suísque Natalibus restitui, & meliùs cum humano Genere actum esse asseveraverit. Ab hiisce igitur se incepturum spondeat Viator, ut quid deinde praeclarum adjecerint Doctores, in animum [Page] inducat. Atque ita quum Miraculorum Fides, Ritus, Mysteriáque pro Regionis Saeculique varietate diversae exigantur; quum acutae circa Traditiones, vel ex illis saltem elicita Consectaria insurgunt Altercationes, haut ullam praeterea quod humano Generi constiterit Fidei, vel Rationis quidem Normam in iis quae ad salutem aeternam spectant, dari comperiet. Ad quas etiam ita Analyticè reducuntur cuncta particularium Religionum Magnalia, ut vix ulteriorem alicubi substituerit sinem, vel sanissimum omne Theologiae Dogma, haut aliorsum tendat in resolutione sua ultima Sanctissimum quodvis Ecclesiae Sacramentum. Ex quo etiam fit, ut quum nihil vel severissimae Virtuti, vel rigidissimae decesserit Poenitentiae, adeò circa salutem suam aeternam ex Dei Misericordia non vacillaverit unquam, Animúmve desponderit Viator, ut ne (que) auxiliare aliquod ex Fide supplementum temerê recusaverit.

Ex quibus quum abundè constet, quid proba Facultatum Conformatio ex Consensu Universali sancita; Quid porro Fides, sive Traditio quaevis Authoritate Ecclesiae munita inferre possit, ecquis non clarè cernat, quàm utiliter inter se disparentur? Scilicet ne quae ubivis gentium promulgantur, accipiat totas vel rejiciat Doctrinas Viator. Sed ut ea quae sunt Rationis rectae, ab iis quae ad Fidem circa praeterita spectant, distinguens, suas alterutri tribuat partes. Ita quae permista ingratissimè palato sapiunt, per se debita quantitate sumpta Sal, & Saccharum condimenta sunt optima. Licet igitur ex Fide quadam etiam implicita, ad rectiorem vivendi Normam ita compellatur nonnunquam Grex, ut ex falsa Hypothesi Veritates sincerissimae suadeantur, nihilo rectiùs credit, nihilo [Page] scitiùs novit Vulgus. Ita ut Viatorem non moveant ista. Sed quum sublimi sit Animo, Interna ab Exterternis, Certa ab Incertis, Divina ab humanis ex Facultatibus propriis ubique discriminet. Quin & sereno inconcussoque animo reliqua despiciat, mediísque comminationibus per totum Orbem diffusis, intrepidus suíque compos evadat. De mirandis quibusdam priorum saeculorum Historiis adeò securus, ut vera sint necne, haut multum suâ interesse existimaverit; Praesertim quum Sacerdotalem Ordinem quantumvis circa Fides suas rixosum obstreperúmque, pugnásque non inter seipsos solùm, sed Vicinas Nationes serentem, in istis tamen conspirantem inveniat; Ut Authoritatem suam ubique interponant, & tueantur; Ut nihil quae docuerint, vel ambigi sinant; Ut ad abstrusos difficilêsque locos quos illi explicent, rei summam revocent; Ut licitissima oblectamenta, quae ipsi non dispensaverint, inhibeant; Ut Coelos sine eorum ope adiri posse pernegent; Ut Anathemata, suppliciáque aeterna secus sentientibus denuntient; Brevì, ut neque hunc Mundum ingredi, neque egredi sine illis satis liceat. Quae tamen haut ita asperè accipi debent, ut istorum plurima commodè instituta neget Viator, aut debito orbetur Honore Sanctissimus Ordo. Quapropter monendus fuerit, ut piae exemplarísque vitae Sacerdotes passim revereatur; tum ob id praesertim (utì saepius inculcavimus quòd Deum O. M. coli demonstrent; Virtutem sanciant; Homines ob vitia increpent, effrenêmque Vulgi licentiam coerceant; Media salutis aeternae in Foro Interno descripta proponant; Poenitentiam invehant; Deum Remuneratorem ostendant; Omnia denique in frugem corrigant. Quibus etiam Fidei Canones nihil in oppositum [Page] decernentes, utì etiam Leges, Ritúsque quae in salutem Populi vertant, meríto accedant▪ Longè ut ablegentur Simultatum Odiorúmque Causae, unde in se alternis vicibus ita saevit Humanum Genus. Quum enim de Principio, Fine & Mediis (saltem internis) Beatitudinis nostrae conventum sit, haut viderit quorsum de externis quibusdam sive Ritibus, sive Traditionibus ita litigetur; praesertim ubi inter plurima quae ex Ecclesiae Authoritate (neque aliter certè) piè asciscuntur, nonnihil piè etiam ambigi posse siverint Antistites. Ea scilicet quae ex communibus Rationis Principiis, neque deduxerint ipsi, aut ullus Mortalium satis intellexerit, vel quae apertam Contradictionem aliquam implicant. Supra Facultatum Humanarum enim vim, ut multa dari possint, praeter aut citra earum Conformationem debitam, vix aliquid tutò statuere licebit. Sed de hiis satis; Quum quid Viatori Laico ubique sit faciendum, solummodo proponamus; Polemicorum Theologorum scrinia adeò non compi [...]ari patientes, ut sibi ipsis Magnalia, Arcanáque sua sanctè habeant.

Denique me Animo adeò non optimae Religioni infenso, aut à vera Fide alieno Tractatum hunc edidisse testor; ut utramque statuminare in animo habuerim, dum universum commodè exurgat inde Religiosi Cultus aedificium, tota Fidei superstruatur Machina. Sed ideo potissimum,

1. Quòd Providentiam Divinam Vniversalem summum Dei Attributum (nulla ratione pro dignitate satis asserendam) vindicet. Neque enim particularis aliqua Religio, vel Fides quantumvis laxa, illam ita tuetur, ut universo Humano Generi (ex Notitiis Communibus, sive Veritatibus nostris Catholicis) consulentem praedicet.

[Page]2. Quòd probam Facultatum Homini insitarum Conformationem, usúmque doceat. Nulla enim datur Veritas Catholica quae non in Foro Interno describitur, vel non illuc saltem necessariò reducitur.

3. Quòd incontroversa à controversis distinguat. Qui enim ex austeris tetricísque quibusdam Fidei Articulis, Catholicis Veritatibus admistis, ita afficiebantur plurimi sive sagaciores, sive hebetiores Laicorum animi, ut totam simul interverterent exuerêntque Religionem, hiisce saltem Religionis partibus (ubique agnitis) deinceps stabunt.

4. Quòd Concordiae Communis substructionem agat. Dum enim huc usque de Historicae Fidei Thesibus varia diversarum Ecclesiarum Authoritate fultis munitísque maximè disceptatur, vel mitiùs exagitari possint quae minùs ad rem faciunt, vel arbitrio uniuscujusque permitti, modò nulla scandali praebeatur Ansa.

5. Quòd Authoritatem, Majestatémque indubiam Religioni, & Hierarchiae inde Politeiaeque conciliet. Quum enim ab indubiâ ista Doctrina nullus subterfugii patet locus, omnes severo Dei ex Virtute Cultui, Pietati, Vitaeque sanctimoniae unanimiter studebunt, Odiáque simul cum Controversiis circa Religionem deponentes, in mutuum illud convenient Fidei Symbolum, in Religiosam illam recipientur Necessitudinem, ut si aliquâ ex parte desciverint, Magistratui sive Spirituali, sive Saeculari Summum Contumaces plectendi Spiritus competat Jus.

6. Quòd adeò non molliat Religionem, ut ejus severitati stimulum addat. Quae namque sub ejus obtentu crudiores nonnunquam exhibentur Doctrinae, [Page] adeò non corrigunt, emendántque mores, ut minus sibi inde caveant Homines, dum subsidiariâ operâ maximè propitiari Numen, peccata condonari, Coelos recludi confidunt, quae ad suas interim valent partes, haut satis advertentes.

7. Quòd Sacrarum Literarum Fini ultimo Intentionîque quadret. Nulla enim (utì saepe monuimus) non ad Veritates Catholicas tandem vergit Salutis Doctrina, nullum non huc collimat (aut saltem collimare videtur) Sacramentum, Ritus, Ceremonia.

§

REliquum est ut dubia quaedam solvamus quae circa heîc allata moveri possunt. Ac primò quidem Objicientibus me parciùs, nedum frigidiùs vel jejuniùs quàm par fuit, de Religione sua particulari scripsisse, Respondeo haut ad institutum meum pertinere, ut de Religione aliqua particulari scribam; tum praesertim de Articulis illis qui multâ contentione vexantur; sed neque ad Laicum necessariò spectare, ut dirimat illas controversias quas nullo satis evolverit aevo. Eóque magis quòd praeter Scriptores Classicos qui venales prostant, doctissimos in omni Regione conveniat viros, qui ut opus nullum in publicum ediderint, plurima tamen ad Controversiarum solutionem idonea adferre possent. At dicent forsan Nostrates me disertiùs de S. Scripturis loqui debere. Quibus respondeo, Neminem praeclariùs de Illis sentire, ut qui optimas rectè beatêque vivendi vel in aeternum Leges in S. S. tradi asseveraverim, licet ea omnia singulatim persequi non sit hujus loci. Attamen quia aliae atque aliae (praeter illam quae ex S. S. asseritur) extitêre olim, & in praesens extant [Page] Religiones, haut illas ita frustra esse censui ut non 5. Articulos nostros (scilicet 1. Esse aliquod Supremum Numen. 2. Numen illud coli debere. 3. Virtutem cum pietate conjunctam optimam esse rationem Cultus Divini. 4. Resipiscendum esse à peccatis. 5. Dari Praemium vel Poenam post hanc vitam transactam) tueantur & fulciant; Immò neque graviùs in Religione aliquâ peccari quàm quòd inepta impiáque plurima hiisce admisceantur; Adeóque monendos esse cujuscunque Religionés Cultores ut Fidei suae Articulos seo sim parent & distinguant, ne eos ita temere cum Catho [...]ici [...] hiisce Veritatibus confundant. Aut si id recusaverint, in animum saltem inducant eas à Fide aliquâ sive Traditione neutiquam pendere: Sed in Mente humanâ à Deo O. M. descriptas, & ubivis gentium etiam ab omni saeculo ceu veras habitas agnitásque esse & fuisse; Quapropter etiam per se & separatim utriusque Doctrinae (Communis Rationis scilicet & Fidei) fundamenta jaci debent; Ne ex dissimili materiâ extructum Opus ad aedificiorum perperam coagmentatorum instar labascat tandem & corruat. Praesertim ubi in sublimem admodum exurgunt molem, aut ad veram certámque Normam haut satis exiguntur. Caeterùm an Articuti hi Catholici ad salutem aeternam consequendam per se sufficiant, adeò non disputamus, ut de Arcanis Dei consiliis piè sentire mallemus, quàm certi aliquid circa ea proferre. Sed & ingentia solatia ex Ecclesiarum Doctrinis quae heîc minimè adducuntur capi posse contendent aliqui. Fateor; sed quae ad institutum nostrum utique non attinent, cum in Fidei potissimè exercitationem proponantur; Quin & acriter controvertantur, ne (que) ullo satis nisi Revelationum nobis ipsis immediatè factarum testimonio probari possint; ut taceam haut constare, num ex plurimis quae hunc in sinem à Doctoribus adjici [Page] solent, magè probus vitaeque integer evadat homo. Quod tamen summum Optimae Religionis indicium criteriúm (que) dixerim. At causabuntur saltem nullum ex Veritatibus nostris Catholicis disertim ostendi sive modum sive medium, unde peccatorum Remissio fiat. Sed & hoc quoque ad Argumentum nostrum non spectat; Quia cuncta Dogmata unde arcana Dei consilia patesiant, à Fide potiùs quàm à Communi Ratione ortum ducunt. Ut haec igitur è Fidei principiis evincenda sint; Quum ex Communi Ratione nihil aliud occurrat quàm verè poenitentibus ex ingenti Dei erga peccatores misericordia remissa iri peccata; Neque ulteriùs quid piam solidè nisi ex Revelatione (ut suprà) nobis ipsis factâ, (aut saltem Ecclesiae Authoritate) astrui posse. Sed & tum Praemii tum Poenae consilia vel causas intimas occultis Dei Judiciis lubenter permittimus, ut qui satis habeamus nosse Deum poenas peccatis pares remetiri; dum Praemia non pro internarum Animae nostrae Operationum, vel internorum Operum ratione solummodò, sed pro immensâ suâ bonitate & misericordiâ largitur. Demum hoc etiam advertant, num facilis illa Condonationis peccatorum ex Fide quâvis (quantumvis laxâ) ostentatio, severam illam Virtutem ex quâ Dei consortio digniores reddamur, promoveat. Cùm ex spe Veniae promiscuè Gregi (tùm ex fide solâ alicubi) factâ procliviores in peccata ruere homines passim videre sit. Quae in Civilibus haut secus ac in Divinis Legibus observare licuerit. Si enim quae de Civium delictis cognoscit Judex; passim in vulgârit dira quidem & horrenda ut sint homidicii, furti, adulterii, & falsi testimonii Crimina, se tamen à Benignissimo Principe impetraturum ut (modò poenitentia simul adhibeatur) à criminibus suis absolvantur, nonne plura ita patrata iri scelera illicò conjecerit Viator? At dicent, in desperationem [Page] adigi peccatores posse, ubi Dei Misericordia in humanum genus non satis inculcatur. Verùm enim verò si poenas pro delictorum dimenso solummodo irrogare credatur Deus, haut ita in desperationem transversi ex eorum Doctrinis agentur homines; Quum se plecti potiùs quàm Justitiam Divinam non expertos fuisse in meliorem partem accipiant, ut qui haut alias poenas ab illis olim exacturum Numen, (praesertim ubi deinceps Criminum verè poenituerint) pro misericordiâ suâ piè apud se reputent; Quapropter sobriè atque intra terminos de suppliciis futuris decernant Antistites. Nisi ubi datâ operâ vel elatâ (ut aiunt) manu in Deum peccaverint homines, quin & se ita peccaturos vel in aeternum (etiam invito Numine) voverint. Hujusmodi enim peccatoribus (si qui fuerint) nullum grave nimis aut atrox supplicium vel ex communi sententiâ denuntiari potest. Ut horum igitur longê diversa ratio habenda sit, atque eorum qui ex humorum motu, pondere vel irritatione labe aliquâ universo humano generi (pro Belluinâ Naturâ in illis luxuriante) communi sese commaculaverint. Sed haec ex Communis Rationis principiis tantummodò deducimus. Si quae insuper occurrant Dubitationes, eas ex Scriptis nostris (ubi attentè leguntur) solvendas relinquimus; Nihil heîc interea contra Fidem aut Bonos Mores à nobis ultrò scriptum esse profitentes. Omnia tandem Ecclesiae verè Catholicae judicio submittimus.

Appendix ad Sacerdotes de Religione Laici.

[Page]

SI tamen cujusvis Religiosa ordinis in quacunque Mundi plagâ obtinentes Sacerdotes (universos enim provoco) ea quae heic attuli improbant, mé (que) subinde ceu Laici personam non satis pro dignitate sustinentem redarguunt, illi quidem circa haec Quaesita sententiam suam ingenuê exponant, ut tandem dirimatur Quaestio, annon ex hiisce Divinae Vniversalis Providentiae principiis incaeptanda stabiliendáque potiùs sit Orthodoxa Religio, quàm ex eis Fidei thesibus, quae à Revelationibus quibusdam particularibus in aliquâ orbis regione particulari (ceu olim factis) deductae, arcana Dei consilia ita posteris vel in omne aevum patefacta esse supponunt, cum nihilominùs earum praecipuae partes à Scholis passim acriter saevéque controvertantur. Adeò ut quantumvis Thesium illarum in Theologicis egregius esset usus, annon fateri tamen necessum sit priorem potiorémque incontroversis, quàm cotroversis Principiis deberi locum. Ne (que) Veritatū Catholicarum seriē Revelationibus suis particularibus intervertere conentur Sacerdotes, sed id potiùs disquirant, an ex Revelatione quâvis particulari Fidei Dogma aliquod tutò statui possit, quod non etiā citra illā facilè amplectatur prudens Laicus.

I. An alius verus, ac idem Optimus Maximús (que) Deus, aut Pater Communis ab omni humano genere rectè vocari possit quàm qui Providentia Vniversali utens, cunctis hominibus ita consulit, ut unà cum appetitione statûs aeterni beatioris, quam illorū animis indidit, Media porrò quaedam communia, commoda, efficaciá (que) ad statum illum consequendum subministret? Annon falsi porrò Dei [Page] cultûs crimine teneretur Laicus, alium, quàm qui Providentiâ Vniversali utitur, colens Deum? Annon laesae etiam Majestatis, Bonitatisque Divinae, ipsiúsque Atheismi reus esset, qui Providentiam hanc Vniversalem destituerit vel exterminaverit?

II. An Providentiae hujus Vniversalis in iis quae ad salutem aeternam attinent, vestigia alia communia per totum terrarum orbem ab omni saeculo patuere, vel patent, quàm in quin (que) supradictis Articulis, scilicet, 1. Esse supremum aliquod Numen. 2. Numen illud coli debere. 3. Virtutē & Pietatē unà cū fide in Deū, amore (que) ejus intimo conjunctā, esse praecipuā partē Cultûs Divini. 4. Resipiscendū esse à peccatis. 5. Praemiū vel Poenam post hanc vitā dari.

III. An aliquid quinque illis Articulis addi possit, unde magis purus, castúsque exhibeatur Deo cultus, aut magis integer vitae, probúsve evadat homo, ubi Articuli illi ritè explicentur, & in suam ultimā latitudinē perducantur? Annon is optimus porrò Religionis finis & usus?

IV. Annon ea quae ex Authoritate SS. Codicum (ut vocantur) quovis saeculo vel regione receptorum hiisce addi solebant, vel solent, sint suâ in Origine suspecta, involuta, & controversa, quin & à Coetibus illis, quibus aliae placuêre Fides, toto genere rejecta, utì quae nullâ Demonstratione necessariâ sulciantur? Tametsi enim indubium sit Axioma, Deum Summum veracissimum esse, quin neque fallere, neque falli posse, quî tamen mutuò probabunt diversi in diversis mundi partibus sive Legislatores, sive Sacerdotes, 1. Deum Summum proprio ore, vel (juxta aliquos) Angeli aut inferioris alicujus Numinis ore locutum fuisse. 2. Vel sermonem illum in memoriâ eorum servatum, aliísque subinde fidelitèr recitatum fuisse. 3. Vel Exemplaria vera sermonis illius posteris consignata fuisse, adeò ut nihil ex Amanuensium vitio vel [Page] incuriâ sequentibus saeculis superadditum, demptum, vel immutatum esset. 4. Sermonem illum particularem particulari Legislatori vel Sacerdoti factum, non tantùm ad omnes alios Legislatores vel Sacerdotes necessariò spectare, sed & ipsos Laicos ita ubique obstringere, ut ad novas, & ante id temporis incognitas, Leges, vel nova Fidei Dogmata acceptanda inde impelli possint; Praesertim ubi à Rectae Rationis principiis desciscere vel decedere eam ob causam cogerentur. Vt hoc tamen (observatu dignum apud Laicos) intersit, quòd ex eis quae à Legislatoribus coelitùs (ut aiebant) edicta promulgabantur, magis aequi concordésque ut plurimùm redderentur populi, sed ex eis quae à Sacerdotibus, vel Oraculorum interpretibus sive Venalibus, sive Nugivendis, magis iniqui saepius discordésque.

V. Annon etiam inter Coetus illos particulares, qui in Codicis alicujus Sacri verba jurarunt, Sectae complures & Schismata suborta sint, dum aliae & aliae interpretationes sensûs Codicis adducuntur; Quas etiam ita mordicus tuentur quacun (que) ex parte Antistites, ut greges suos in bella internecina compellere, quàm à sententiis suis discedere satius ducant? Cum tamen eorum Controversiae nullâ ratione dirimi queant, nisi linguas cunctas ediscere, scriptores cunctos celebriores perlegere, doctiores etiam, qui non scripserunt, consulere, totum aevum deni (que) in iis discutiendis peragere, cuivis hominum potis esset, aut aliquis saltem Controversiarū illarum ex consensu communi Summus constitueretur Judex. Sed ne (que) Prophetias suas, vel Miracula ad controversias diluendas temerè heic interponant Sacerdotes. Ut concedatur quippe aliquos (sive prophetas, sive Sibyllas) spiritu divino afflatos quondam fuisse, disquiri tamen debet, num ita luculentae tum temporis fuerunt eorum Prophetiae, ut distinctam effigié personae alicujus venturae, simul cum Nomine [Page] & historiâ ejus perpetuâ, sed praesertim Miracula (si quae ederentur) satis praemonstrata fuisse constet. Sed & ubi haec omnia darentur, an ex Miraculis ita editis ea alicui homini vel personae adhibenda fit fides, ut illum arcanorum Dei consiliorum conscium fuisse, aut potestatem conflandi Novam Religionem à Deo Summo habuisse, tutò satis statuerit Laicus, etiamsi pro numero Articulorum in Religione Novâ extantium, Miracula nova singillatim in eorum sanctionem passim patrata essent; Cum vaga quaedam Miracula à Magis & Incantatoribus facta, quin & à praestigiatoribus & Impostoribus populo ostensa fuisse passim testentur Historiae; sed ut nullus Novus tamen Religiosus indè adornaretur Cultus.

VI. Ut detur inter multos, qui extitêre, vel extant Sacros Codices, unum aliquem (reliquis sepositis) indubiè recipi, controversiásque omnes tolli posse, anquiri tamen debere, num Nova quae exinde producuntur Dogmata, humani generis Bono ab Antistitibus promiscuê evulgentur; tum ea praesertim quae vel Praedestinationes ad salutem, aut damnationē aeternā ex mero Dei beneplacito invehunt, vel quae Crimina ex solâ fide elui posse docent, vel ea demum quae remissionem integram ex Clavibus, sive Potestate divinâ Sacerdotibus traditâ spondent, cum quocunque modo sibi minùs indè prospiciunt homines, utpote qui vel aeternum Dei Decretum tan quam unicam futuri post hanc vitam statûs causam suspiciunt, vel qui salutem suam aeternam non magno negotio saltem (citra ullam ferè Operum suorum rationem) comparari posse confidunt, vel qui aliorum subsidiariâ operâ meritóque usi, quae ad suas spectant partes destituunt & negligunt, vel qui saltem remissa iri peccata ex Sacerdotum Absolutione in animum inducunt; Cum hoc pacto non solùm Providentiam Divinam Vniversalem in quorundam saeculorum [Page] & regionum angustias conjici, sed & Virtutis severitati, ac Religionis Castitati quàm plurimùm adimi, quin & odia rixásque immanes inter greges seri passim observare liceat, tametsi fidei eorum Dogmata cautè tectêque (quantum fieri potest) edisserantur. Cum id ingenii hominibus ingenti spe Misericordiae lactatis obtingat, ut suaviùs inde peccent, quin & peccatis illis, in quae brutali quâdam propensione feruntur, eò magis indulgeant, de Legum observantiâ minùs solliciti. Adeóque ut concedatur, Dogmata Fidei supradicta vera esse, num ita bona utique sint, ut Deus Pater Communis ab omni humano genere eo certiùs agnoscatur, vel severa Virtus pietásque magis indè sanciatur (nisi restrictio summa adhibita sit) meritò exagitari posse.

VII. Annon meditationibus piis, sermonibus sanctis, & actionibus denique probis in Summi Dei honorem, & Proximi bonum factis totum meliùs insumitur tempus, impenditúrque studium (quum justum perpetuúmque humanae vitae exercitium in se contineant) quàm in Controversiis illis exagitandis, quae cum à fide simplici sive Traditionibus per plurima saecula traductis pendeant, suâ in origine ita sint dubiae, ut ne (que) Controversiarum illarum causae principiáque satis adstrui, neque Consectaria indè deducta satis affirmari, vel nodi scrupulique inde orti ex communi Rectae Rationis criterio satis solvi eximíque queant, adeò ut nisi ex supposito hypotheticó (que) prorsus modo Quaestiones & Responsa, quae circa subjectum Controversiarum illarum moveri vel adferri solent, in medium adducantur, vel Controversiae ipsae (quod optandum esset) è Scholis, ipsorúmque hominum animis ejiciantur, de Pace concordiâque humani generis desperandum sit.

Haec igitur suo ordine retexant, expendánt (que) Sacerdotes, [Page] at (que) ea quae dubia ex Communis Rationis Normâ videri possint, ex ejusdem Rationis principiis solvant, ut indè ad ea quae sunt Fidei fiat transitus. Cum utrique sua obtingat provincia, sed nec ulla praeclara satis Fidei, quàm ex Rectà Ratione conciliari queat authoritas. Quantum vis enim supra Rationem planè existat Fides, haud aliter tamen satis solidè statuminari, stabiliríque posse existiment, quàm ut intellectus non solummoò sit in ordine ad Fidem illam, sed ut praevia sit Recta Ratio antequ [...]m commodus aliquis dari possit Fidei delectus. Cujus tamen partes ita minutatim exequi illis opus est, ut non ideo totum aliquem Librum, sed nec textū ejus, vel versiculum aliquem tanquam authenticum indubiúm (que) acceperint Sacerdotes, donec singulae ibidem loci propositiones juxta praedicata & copulas, ad debitum Facultatū humanarum examen perducantur, ex earúm (que) testimonio ceu verae comprobentur, vel ceu verisimiles, aut possibiles tantùm accipiantur, vel ceu falsae tandem prorsu [...] eliminentur. Ne (que) igitur contra vel quidem praeter Rationé, ullam tueantur Fidé Mystae, sed eam solummodò quae ex Rectae Rationis principiis ita contexitur, ut occulta abditáque licet, vera genuináque tamen, nedum praecipua perpetuá (que) ejus haberi possit pars. Cujusmodi sancta omnis virorum proborum circa futurū vitae statum beatiorem sides, non ita circa res praeteritas, & priorum saeculorū g [...]sta, vel quae captum humanū prorsus superant, utì quae hominis intellectui (nisi ex Revelatione sibi ipsi immediatè factâ) non satis constet, vel ab alienâ authoritate ita pendeant, ut citra Authorum Egregiorum testimonia ne (que) internosci, ne (que) credi possint: Quapropter etiam luculentiores Fidei theses Articulis nostris Catholicis (ad auctarii vel [...] modum) addi, adjici, vel alicubi (ubi opus est) assui potiùs optaverim, quàm indi, inseri, aut intexi, [Page] ne Verum à Verisimili, à Possibili, & à Falso incautus haud satis distinguat Laicus, Quod etiam in cujusvis S. Codicis explicatione animadversum vellem. Ne (que) est igitur, ut propter Quaesita haec contumeliam mihi affigant Sacerdotes, cum omnes saniores Fidei articulos non sartos tectôs (que) tantùm servari debere, sed & in hominum animos sub conditionibus suis induci iterum at (que) iterum profitear. Quî enim Articulos nullam contradictionem implicantes respuerim, ubi Sacrosancta Ecclesiarum authoritas eos comprobaverit? Sed ne (que) objiciant, Articulos hosce Catholicos ceu Media sufficientia ad salutem aeternam comparandam à nobis proponi. Nihil enim de Mediorum sufficientià, sed neque de arcani Dei consiliis (utì anteà dixi) prudens statuerim. Immò hoc potiùs à Sacerdotibus rogatum vellem, ut demonstrent, an aliâ lege Providentia Divina Vniversalis propugnari satis ubique, & salvari, vel citra Providentiam illam verus, idém (que) Optimus Maximús (que) perhiberi possit Deus. Sed & perpendant quo (que) annon complurimae, quae hisce ex merâ Fide adtexi solent, Doctrinae, magis ambiguam & obnoxiam, nedum magis lubricam reddant Religionem, adeò ut sive durae plus justo ex rigidis decretis, sive quidem molles nimis animúm que laxantes ex impunitate peccatorum concessâ, fuerint, periculum subsit, ne tota intercidat Theologica eorum Doctrina, atque simul cum perplexis, adulterinis, vel spuriis, ipsae sincerae, sanae, legitimaeque exuantur Religionis partes; Q [...]um deliri quidam vel temerarii homines, delectu heic non satis utentes, Deum nullum aut Religionem nullam credendi ansam inde arripiant, quin & id ipsum (vel ipsâ conscientiâ reluctante) ex ineptis vitiosísque argumentationibus evincere conentur, quod tamen pervicaci & infenso animo, invitóque (ut aiunt) genio ab [Page] illis factum; cum quae scitu necessaria, neminem latere possint. Tametsi enim leviculae quaedam Veritates ex falsitatibus admistis obrui possint, ad lignorum rariorum instar, quae ut aquis supernatent, ex pondere adjecto tamen in altum deprimuntur, donec ad separationem deveniatur, & gravante sublato pondere, emergant rursus, lucíque restituantur, Eccui tamen mentis compoti non patet Veritas illa, quòd sit Summus aliquis Deus? Eccui non aliquis saltem etiam in foro interno indicitur Religiosus ejus cultus, adeo ut ab Atheismi simplicis vel [...] crim [...]ne nemo ex inscientiâ quâvis sese satis purgare queat? Quae obiter monui, ut constet, quanti intersit puras defoecatásque intellectui sistere Doctrinas. Ut potissimùm igitur in id redeat omnis disputatio, num certa satis Aeternae Religionis fundamenta aliter quàm ex Methodo nostrâ jaci possint, quum, ut reliqua mittantur argumenta, haud unquam (putò) evicerint Sacerdotes, quin ut ab Articulis hisce Catholicis rectiùs tutiúsque, quàm à Revelationibus vel Prophetiis quibuscunque non inchoanda tantùm, sed ubique etiam propaganda sit Orthodoxa Religio; cum nihil ita obstat, quo minus in quavis orbis plagâ (nulli enim particulari regioni, vel saeculo sese obligat Deus) sua fidei stet Dignatio. Haud enim eram fidem alicubi praeponendam esse autument, ne ad salicis instar, quae semen emittere dicitur, antequam maturitatem sentiat (& [...] ideò appellatur) sterilis & frugiperda sit fides. Atque ita circa Quaesita nostra Doctiorum sententias candidè exposcimus, cum utì piè credere quaedam, ita nonnulla etiam piè ambigere Laicis fas aequúmque esse censeamus.

Faxit Deus O. M. ut ad ampliandam ejus Gloriam, Pacêmque Communem stabiliendam cedant quae heîc exaravimus.

Haered. ac Nepot. suis Praecepta & Consilia E. B. H. de C. & C. I. de K.

[Page]

SI tibi chara Dei sunt Jussa, & Jussa Parentis,

Si cupis hâc vitâ tum meliore frui,

Sis memor officii; non à te conditus olim,

Propter te solum sed neque nalus eras.

Te debes totum; quae sint tua munera specta,

Quò vitae ratio constet ubique tuae.

Ex omni virtute Deum venerare Supremum,

Mitia nec desint vota, precesque bonae.

Spes intensa simul figatur, amorque perennis,

Non alibi tandem gaudia fige tua.

Author cum rerum, Medium sit, Finis & Idem,

Hunc corde, ac animâ, viribus atque cole.

Proximus ut quâvis aequâ ratione juvetur,

Sit, post hunc cultum, proxima cura tibi.

Nec dubites quis sit tibi Proximus, omnis ubique

Qui caret auxilio, Proximus ille tuus.

Inter virtutes sit faelicissima, velle

Humanum simul & posse juvare genus.

Si maculis Animam conspurcant Crimina foeda,

Commissi pudeat, poeniteatque mali.

Dîa tibi dederit nullum cum gratia signum,

Vnde magis constet Spiritus intus agens▪

Huc licèt accedant Ritus, Mysteria, Sacra,

Haud aliter labes emaculare queas.

[Page]

Non ea sit veniae spes suavis facta, repentè

In scelus ut quodvis pronior inde ruas,

Ne sceleris meritò sic duplex ultio detur,

"Haud tollas culpam quae recidiva foret.

Namque aeterna Bonis ut reddit praemia Numen:

Sic poenam statuit suppliciumque Malis.

Haec ut prima tibi, sic sit certissima prorsus

Relligio, quâvis Haec regione viget.

His de Principiis conventum est tempore quovis,

Efficit Haec homines denique sola probos.

Haec tandem Rectae Rationis Dogmata tantùm

Scire tibi fas est; Caetera sunt Fidei.

Vera Fides animae vis est, quae sola futura

Prospicit, aeternum sollicit at (que) statum;

Principiis utens quin certis tendit in altum,

Quó summum prenset, stringat & inde Deum,

Haud se divelli patiens, dum corpore toto

Exuta, in coelos invehat ipsa Animam.

Sed quae praeteritas res tantum respicit, illa—

Nec vis est animae, sed nequ [...] certa quidem,

Author si fallax fuerit, vel falsus in illis,

Quae consignârit, tradiderítve tibi:

Heic si quid verum est, id totum vendicat Author,

Te penes Adsensus cauta fidesque manet.

Nil tamen ipse nega, nisi pugnet cum Ratione,

Et Sensu, secum dissideatque simul.

Si quid displicea [...], dicas, res illa probata

Non satis, aut nota est, aut manifesta tibi.

Qui rem [...]ssibilem, fieri potuisse, negârit,

[...] sidit, nec satis ipse Deo.

[Page]

Nil credas contra, sed nec praeter Rationem,

Hanc supra quamvis credere plura queas:

Omnia sic olim credens à Numine facta,

In finem credas facta fuisse bonum.

Haec, occulta licèt Rationis & abdita pars sit,

Vera tamen pars est & genuina, Fides.

Sacra piè credas quovis Miracula saeclo,

Nam quorsum dubites, quae dubitare nefas?

Ne facilem fucum faciant tamen ista, memento,

Saepiùs ex fictis Dogmata vera sequi.

Impia non igitur simul hinc, vel dura trahantur

Dogmata, sed sano percipe quaeque modo.

Crede parùm supra captum quod ponitur omnem,

Pendet ab arcanis consiliisque Dei.

Olim gesta licèt testentur Scripta priorum,

Haud, queîs consiliis sint ita gesta, patet.

Credere sic fas sit currentia tramite longo,

Sed minùs ut credas, quae tibi certa minùs.

Extorquere fidem si qui [...] velit, indicet ille

Quae docet ut credas esse necesse tibi.

Nam Nova si dubiis è scriptis Dogmata pandit,

Arctat & iis demum finibus ipse Deum,

Vt paucis notus, paucis sit & utilis, illi

Arcta quidem levis aut est adhibenda fides.

Indicet ille Deum sin, cujus Gratia passim

Funditur, atque piis prostat ubique viris,

Qui Legesque suas describit cordibus ipsis,

Effugii nullus quò foret inde locus,

Communisque Pater sic cunctis providet, illi

Ampla quidem & constans est adhibenda fides.

[Page]

Sic Mandata decem Veteri quae Codice, juxtìm

Extant atque Novo Codice bina, cole.

Quin opus humano generi si pluribus esset,

Haec reticere Deum non voluisse puta;

His insistenti, sed Clemens Numen & Aequum,

Auxilium passim suppeditare suum.

Accipiens porrò quae sancta Ecclesia tradit,

Quod satis haud credas, ambige Dogma piè.

Quin nec pollicitis ita mens inflata tumescat,

Vt partes linquas, destituásve tuas.

Sed neque sic desponde animum terroribus ullis,

Vt non propitium Numen adesse scias.

Ne crucient animum quae circa Relligionem

Vexantur Lites, sit modo vita proba,

Firma fidesque tibi, quae seri conscia Fati,

Te laetum mediis reddat ubique malis.

Litibus a motis, pateat nisi Janua Coeli,

Nec tuta ad superos, nec via certa foret.

Affectus omnes Tranquillos atque Serenos,

Queis omni cupias conditione frui,

Qui sedant animum mulcent que, Doloribus ipsis

Invitis, spondent & meliora tibi,

Et qui sponte suâ simul in Divina feruntur,

Hos menti proprios, perpetuosque scias.

Affectus omnes at Crassos, atque Molestos,

Queis nullâ utaris conditione diu,

Haerent qui tantùm praesentibus, atque perennis

Qui non sunt gnari, sollicitíve statûs,

Et queis haec tantùm placeant Objecta caduca,

Hos tu Brutales, occiduosque scias.

[Page]

Sic cum Mens, cum Corpus agit, distinguere bellè

Possis, dum varius sensus utrumque notat;

Sic immortales partes, à partibus illis

Quas mors absumit, dissociare queas,

Et dum Divinos Sensus in Numine figis,

Te totum placido conciliare Deo.

Sic quos affectus sentis heic inde citatos,

Et tibi pace vetant interiore frui,

Dum passim circumvolitant, ac agmine denso

Corrumpunt fructus Mentis, eosque vorant,

Hos abigas saltem, praeclarâ ac Arbore vitae

Haud unquam prorsus nidificare sinas.

Incumbens studiis, ea selige quae tibi rerum

Consignant causas, judicium (que) ferunt,

Eventus (que) docent; quo possit nulla latere

Seu Veri ratio, normáve recta Boni.

"Cunctorum vivis vitas, & transigis aeva,

"Si modò nôsse satis, quae potuêre, potes.

Si firmum validumque tuum vis reddere Corpus,

Obtusis gladiis vel tibi lusus erit,

Asper Equus flexis vel sit moderatus habenis,

Vel facili salta duc choreasque pede;

Absit Venatus creber; quid inanius illo,

Qui duce gestiret currere ubique ferâ?

Splendida nec Vestis, nec sordida, pro ratione

Temporis, atque loci sit varia atque decens.

Sint Aulaea tamen tibi pulchra, & pulchra supellex,

Sitque agilis, fortis, pulcher & omnis Equus.

Communem supra sortem dum vectus, ab illo

Tu motum, vires, accipis atque decus.

[Page]

Tu comedas parcè, ne sit tibi corpus obesum,

Et tumidum ventrem multa saburra premat.

Parciùs at bibito, cerebro ne fortè madente,

Sensibus, & motu destituare simul.

Laeditur ingluvie corpus, sed mente carentes

Ex foedà videas Ebrietate viros.

Linguas disce priùs, peregrinas visere terras

Cum cupias, mutum ne videâre pecus.

Vrbes hinc lustra, quêis Legibus atque reguntur

Perspice, qui Mores, quae quoque Sacra vigent.

Inter se demum licet haec conferre, sed uti

Te patrio tantùm more, soloque decet.

Sponte tuâ si Castra petis, semestre teratur

Tempus, ut hinc Belli munia nôsse queas.

Area virtutis patet heîc, Ho nini quo (que) quantum

Praestet Homo videas; caetera, Cura, Labor.

Vt Patriae prosis licet artem discere Belli;

At non ut citiùs crimina quaeque patres.

Aulam nôsse satis, Regem cole Legibus, absit

Ambitio turpis; praemia nulla [...]ute

Quae tibi non dederit Virtus. Si [...]ransige vitam,

Intentus studiis ut simul esse queas,

Affines (que) juves: "dubià sub sorte laborans

"Angitur, officium negligi [...] atque domi.

Stemmate, divitiis, formâ, tum more pudico

Emineat Virgo, quae tibi nupta sie [...].

Haec ceu Gemma quidem, temet praesente, uiteret,

Absente, at loculo ceu cooperta foret.

Ipsamet at sese nisi sic concludere gestit,

Technas, atque dolos, insidias (que) struet.

[Page]

Vxorem si vis castam, sis castior ipse,

Jura tui servans inviolata tori.

Haec si peccârit leviùs, non ira creetur,

Sed pudor; est aliquid poenituisse mali.

Sin graviùs peccet, parcas; mala foemina, ut Anguis,

Caudâ, vel saltem laeserit ore fero.

Servi sint pauci, sed nullus inutilis, omnis

Sit frugi, vigilans, sobrius, atque pius.

His quò contineant sese Officio (que) Domo (que),

Praemia pro meritis ampla referre juvet,

Vtilis esse solet Cognatus, Frater, Amicus,

Omnibus utilior Servus at esse potest.

Muneris ut memores Nati sint, atque Ministri,

Nec furor hos plectat, laudet amórve nimis.

Quin simul exemplo praesis; tibi namque jubendi

Fas est, cum tantùm, quae facis, illa jubes.

"Vt Vitium laedat semper, magè Crimina nullae

"Sunt probro, quam quae turpitèr acta domi,

Prudens fortunâ cautus sis at (que) secundâ,

Prospera cum soleant nulla manere diu.

Sin adversa cadant, audentior erige mentem,

Maturis supera consiliis (que) malum.

Qui non fortunae satis heic occurrit utrique,

Is propriae tandem victima Sortis erit.

Nec quacun (que) levi causâ, sermone nec ullo

Tu jures, Nomen prostituásve Dei.

Quis tibi re dubiâ credat, si nulla probandi

Non extrita tibi formula certa manet?

Aut quî tu Coelos adeas, si vile videtur

Nomen, quo solo sit tibi facta via?

[Page]

Justitiam quocunque modo reverenter habeto,

Haec scopus & Vitae regula sitque tuae.

Quin poenam, meritò si plecteris, accipe laetus,

Justitiae factum sic satis atque puta.

Hanc igitur colito. Quid namque Augustius illâ,

Ad quam ceu Normam provocat ipse Deus?

Si subitâ forsan tibi mens percellitur irâ,

Tu linguam, saltem contineasque manus.

Sit grave quod sentis, quod (que) ulciscare libenter,

Ast illud reputa, quâ ratione queas.

Sic primus fervor dum transit, & impetus irae,

Si non sedatus, tu magè cautus eris.

Vt verum reticere queas, ubires ita poscit,

Attamen haud ideo dicere falsa potes:

Sed nec dissimulare licet, cum scire juvaret

Rem quamvis, nullum cedit & inde malum.

"Verax si fueris, se totum credet Amicus,

"Quin tibi se forsan cred [...]t & hostis atrox.

Sis nisi corde Humilis, tibi vel perpauca placebunt,

Singula cum Meritis inferiora putes.

Sed neque sat sese Virtus tua comprobat ulli,

Vilior heîc prostet si levitate suâ.

Sic licèt heîc Nummus cudatur Principis ore,

Si justo careat pondere, cassus erit.

Quos latè fundos Proavorum cura relinquit,

Sit Primogenito tradere cura tuo.

Nam quaecunque aliis tradas haeredia Natis,

Ex emptis prorsus suppeditabis agris.

Providus at cures, ut Dos satis ampla paretur,

Filia connubio si qua locanda foret.

[...]

[Page]

Quos habeas Reditus, in partes divide ternas,

Prima tibi sumptus eroget, atqu [...] tuis.

Sumptibus, expensis (que) vagis pars altera prostet,

Auxilium miseris ut tamen inde feras.

Tertia tota tuâ tutò servetur in Arcâ;

Par alitèr solitis casibus esse nequis.

Sint licèt in promptu, Bona vix promiseris ulla,

Pervarium Sortis vertitur omne Bonum.

Promissi reus est, qui sese obstringit, & unâ

Voti damnatus redditur inde sui.

Sponte bonum praesta, ne qui jam Creditor esses,

Devenias proprii Debitor ipse Boni.

Convivis hilaris, comis, festivus adesto:

Sed nullum prorsus scommate punge fero.

Sed nec tu vino socios pro more lacesse,

Ne claudant epulas Jurgia saeva tuas.

Hoc unum caveas, ne qui tibi venerat Hospes,

Ad proprios Hostis transeat inde lares.

Assentatores, Scurras, Mimos, Parasitos,

Et genus omne hominum garrulitate nocens,

Sed palpatores praesertim pellito Mensâ,

Laus ipsa infamis sordet in ore viri.

Si laudem captas, nec eam tibi deneget Hostis,

Virtuti nomen stabit ubique suum.

Lenas, & Moechas abigas, damnosaque Scorta,

Quae glubunt juvenes, inficiunt (que) simul.

Quis prudens ineat sentinam Corporis illam,

Multi colluvie quae vitiata viri?

Ossibus aut carni nocet ensis, at ima Medullae

Erodit Scorti virus, & atra lues.

[Page]

Si facies livet, color aut sit pallidus, ipsae

Flaccescant que genae, sint oculi (que) cavi,

Vel si pro solito satis haud respondeat Alvus,

Fastidit stomachus, respuit at (que) cibos,

Haec tu venturi reputa praeludia Morbi,

Et tempestivis esse opus Auxiliis.

Principio Morbi sanguis mittatur Acuti,

Ventris farturas sed vacuare decet.

At Stomacho si noxa latet, Vomitoria sume,

Cardiaco, cordi mox sed & affer opem.

Omnia consilio Medicitu perfice tandem,

Vti naturae qui sciat Indiciis.

Jura Sodalitii, leges (que) ediscito primùm,

Pòst tibi quaerendus verus Amicus erit.

Hunc inculpati Mores, & sanctius almae

Virtutis studium, nota fidesque probent.

"Quos vitium jungit sociali foedere, peccant

"Spissius, admissum congeminant (que) malum.

Inter mortales ducatur pessimus ille,

Quem cruciant claris praemia facta viris.

Ex escâ capitur quivis ferè, at Invidus hamum

Rodens, se rabie conficit inde suâ.

Hunc ne (que) reddiderint coelestia regna beatum,

Supra se superos dum videt, atque Deum.

A te Consilium si fortè requirat Amicus,

Fac ut res omnis sit patefacta priùs.

Atque ita ne spectes tantùm quid fecerit ille;

Ast unà quid te consuluisse juvet.

Haud ea nam tutò cuivis suadere licebit,

Quae scelus aut doceant, perniciémve ferant.

[Page]

Arcanum quodvis si quis tibi pandere vellet,

Quod citra noxam jure tacere nequis,

Comitèr id renuas; Nam res est plena pericli,

Scire ea quae forsan sint nocitura tibi.

Haud ita, quae celare quidem, nec dicere tutum,

In proprio condas, excipiásve sinu.

Si res difficiles prorsus dubias (que) capessis,

Sedulus, & constans, & taciturnus eris.

Sic post confilium sumptum, tu cuncta silentèr

Perficies, frustra ne tibi cedat opus.

Pulveris est pyrii vis ingens, clusus at arcto

Acrior erumpit vividior (que) tubo.

Hostem ne spernas, quod Mens inconscia pravi

Terrores abigat, dejiciatque metum.

Nam quis contemnit scopulos, quòd fida carina

Visa sibi, in Syrtes impulerítve ratem?

Vel quis Cardiaco quamvis munitus, in hostis

Incursus saevos non sibi tela parat?

Intentat litem si quis quam, expendito justum

Heîc quid sit, nullis partibus ipse favens,

At (que) ita si Litem satis haud dissolvere possis,

Hanc dirimat prudens Arbiter atque probus.

Nescis quid Judex producat, Testis, & Hostis,

Si sit communi Lis agitata foro.

Quasvis rixarum Causas, Ansásve caveto,

Infensum videas si tibi fortè virum.

Invitum sin te certamine provocat Hostis,

Probrosam famae figat ut inde notam,

Te meminisse decet, longâ serie Genitorum

Nullum congressûs extimuisse pares.

[Page]

Ignoscas, supplex veniam si postulat Hostis,

Non illi tantùm parcis, at ipse tibi.

Hoc munus proprium reputa, bona pendere quaevis,

Cum possint alii, sis licèt ipse tenax.

Te penes ast Hosti cum condonare potestas

Sola sit, id munus vel Deus ipse petit.

Hoste cares, ipso (que) cares si forsan Amico,

Tranquillâ prorsus conditione fruens,

Ac aurà leni tandem provectus in altum,

V [...]l velis ipsis credis ubique ratem,

Nec satis advertis cursum, nec dirigis, ullum,

Tu tamen ignavâ sorte perire potes.

Solus cum fueris, à te tamen ipse caveto,

Alto ne foveas pectore fortè malum.

Inspector Cordis Deus est, ac intima Mentis

Lustrans, quae (que) suo judicat inde foro.

Vt sit ubique scelus grave, qui tamen ante Tribunal

Ipsum peccàrit, sons magis, estque reus.

Sic bona redde bonis, simul ut majora rependens

Acceptum referas, exuperes (que) bonum.

Sic mala redde malis, vindex Deus ut simul adsit;

Se laedit, qui te laedere sponte cupit.

Acceptum quò te praestes hominique Deoque,

Non bona tu tantùm, sed mala vince bonis.

Quâ (que) die vitium, si quod tibī forte supersit,

Elue, te cupiens assimilare Deo.

Nam cum foedatae Mentis consortia spernit

Mens aeterna Dei, dum manet ulla lues,

Ah quis non pellat, cordis vel vellat ab imo,

Conjungi summo, quae vetuêre, Deo?

[Page]

Ii sint sermones, ea sint tua deni (que) facta,

Quae sculpi tumulo, digna vel apta putes.

Sin exercendae Virtuti occasio desit,

Faxis, ut saltem sint meditata pia.

Intus enim Numen citiùs conveneris ipsum,

Tramite quàm dubio, quem Schola calcat iners.

At (que) ita quam vobis heic vitae Lampada trado,

Tradere mox aliis, mox aliis (que) licet.

Atque ita vos servet Summus Deus, at (que) gubernet,

Vt cedant terris prospera quaeque diu.

At (que) ita cum vobis postrema supervenit hora,

Sospitet aeternùm Vos Deus, atque beet.

His praecepta quidem possem connectere multa,

Ast haec (optârim) Bibliotheca mea

Perficial, summo quae cum mihi parta labore,

Sumptibus immensis, è variis (que) locis,

Praesti [...]a sed vobis g [...]atis, jubeoque, rogoque,

Integra per Vos stet Bibliotheca mea.

De Vita Humana Philosophica Disquisitio.

[Page]

PRIMA fuit quondam genitali semine VITA,

Procurasse suas dotes ubi Plastica Virtus

Gestiit, & vegeto molem perfundere succo,

Signantésque notas quibus heic distinguitur omni

Humanum genus à bruto, compingere belle:

Inque suas classes describere munia quaeque:

Venturíque status vestigia ponere certa:

Insita multiplicis colere & plantaria Vitae.

Ast unà (ut quae sit sortis praesaga futurae)

Externam cauto formam cohibere recessu,

Dum conspirantes possint accedere Causae,

Et totum tutò liceat proludere foetum,

Gnara sat interea, fabrica haec cùm forte labascat,

Occiduo semet totam subducere tecto,

Sub propriíque operis nec posse perire ruina:

Quin ita cùm maneat, simul ut fit tota superstes,

Corporis & fabricam condendi calleat artem,

Confestim sese Artificis pro more periti

Vti materia quavis, tum condere posse

Mox aliam atque aliam, numeros dum compleat omnes

Quos ferat heic Fatum, det rerum aut scansilis ordo.

ALTERA materno tandem succrevit in Arvo

Exiles spumans ubi spiritus induit Artus,

Exertúsque simul miro sensoria textu

Cudit, & hospitium menti non vile paravit,

Quae coeloprognata suas mox inde capessat

Partes, atque pigro se totam corpore miscens

Corrigat ignavum pondus, nec inutile sistat.

Scilicet haud tantas utero committeret arcto

[Page]Plastica vis vires, ubi nullus viribus usus;

Organa vel sensûs furvo concluderet antro

Quô vel nulla patent objecta, aut foeda paterent▪

Aut sineret menteni squallere in carcere caeco,

Indictis nullis ubi se vel proderet unquam,

Ni citò venturae fuerit cùm conscia Vitae

Intus adornasset quae nobis Commoda cuncta.

TERTIA nunc agitur, quâ Scena recluditur ingens,

Cernitur & Festum Coeli, Terrae (que) Theatrum,

Congener & species, rerum variataque forma,

Et circumferri, motu proprio (que) vagari

Contigit, & leges aeternaque foedera Mundi

Visere, & assiduo redeuntia sidera cursu;

Vnde etiam vitae Causas nexúmque tueri

Fas erat, & summum longè praesciscere Numen,

Dum varios mirè motus contemperat orbis

Et Pater, & Dominus, Custos & Conditor idem

Audit ubi (que) Deus; Quid ni modo QVARTA sequatur?

Sordibus excussis cùm Mens jam purior instat,

Auctáque doctrinis variis, virtuté (que) pollens

Intendit vires, magis & sublimia spirat,

Et tacitus cordi stimulus suffigitur imo,

Vt velit heic quisquam sorti superesse caducae▪

Expetitúrque status felicior ambitiosis

Ritibus, & sacris, & cultu relligioso,

Et nova succedit melioris conscia Fati

Spes Superis haerens, toto perfusáque coelo.

Et sese sancto demittit Numen Amori,

Et data venturae non fallax tessera vitae,

Cúmque Deo licuit non uno jure pacisci,

Vt mihi seu servo reddatur debita merces,

Filius aut bona adire paterna petam, mihi sponsor

Sit Fidei Numen; Mox hanc sin exuo vitam

[Page]Quae terris propior, nec dum purgata (que) forsan

Aut asserta siet; tenue & simul exuo velum

Aëreum, primo quo mens est acta vehi' clo

Ad superas auras, tum (ne jam pristina poscam

Gaudia, consuetae repetens consortia carnis)

Induit aethereo me totum corpore Virtus

Plastica, tum major rerum mihi panditur orde,

Deliciae surgúntque aliae quam limine coeli

Percipiam facilis; tandem proprio quoque jure

Vti jam cupiam, fato nec subditus ipsi,

Coelestique simul vestiri corpore vellem,

Quo celsas Superûm possim conscendere sedes,

In coelisque ipsis latè suffragia ferre

Libera, ceu Divus; voto & simul annuit omni

Ille Deus, c [...]jus non terris Gratia tantùm

Sed coelis prostat; quid ni modò QVINTA sequatur,

Et SEXTA, et quicquid tandem Spes sanctior omnis

Ac Amor, atque Fides à Numine postulet ipso?

Scilicet haud frustra nobis Spes inditur illa

Quae fines rerúmque modos ita transilit omnes,

Vt pet at immensum, crescens ex fomite semper

Incassum nec cedit Amor, qui coeptus ab alto

In Numen redit, & commercia mutua pangens

Intima perpetuae conjungit foedera vitae:

Sed nec vana Fides tot praedita viritus, omnes

Vt penetrans coelos, se Numine figat in ipso,

Donec sit Vitae compos consórsque futurae:

Vt percant ex morte ideo, Timor, Ira, Libido,

Et Sitis, atque Fames, tum sensus crassior omnis

Quo fruitur juvenis brutorum more ferino,

Sed quem dimittit, cum Corpore solvitur isto,

Haud unquam fraudi nobis erit ulla facultas

Quam peperit coluítque simul maturior Aetas,

[Page]Agnovítque Deus, ceu purae Mentis Alumnam,

Et comitem coelo juxtim velit esse perennem:

Quid quod quae (que) sequens ità ducat VITA sequentem

Ordine perpetuo citius quàm PRIMA SECVNDAM?

Et Numen votis praestans potiora supersit.

De Vita coelesti, ex iisdem principiis conjectura.

TOto lustratus Genio, mihi gratulor ipsi,

Fati securus, dum nec terroribus ullis

Dejicior, tacitos condo vel corde dolores,

Sed laetus mediis aerumnis transigo vitam,

Invitísque malis (quae terras undique cingunt)

Ardenti virtute viam super Aethera quaerens,

Proxima coelestis praecepi praemia vitae,

Vltima praetento, divino nixus Amore

Quô simul exuperans creperae ludibria sortis,

Barbara vesani linquo consortia secli,

Auras infernas difflans, spiránsque supernas,

Dum sanctis memet totum sic implico flammis

Hiisce, ut suffultus penetrem laquearia Coeli,

Atque novi latè speculer magnalia Mundi,

Et notas animas (proprio jam lumine pulchras)

Invisam, Superûmque choros, Mentésque beatas;

Queis aveam miscere ignes, ac vincula sacra,

Atque vice alternâ tranfire in gaudia, Coelum

Quae dederit cunctis, ipsis aut indita nobis,

Vel quae communi voto sancire licebit:

Vt Deus interea cumulans sua praemia, nostrum

Augeat indè decus, proprioque illustret amore,

[Page]Nec Coeli Coelis desint, aeternáve vitae

Secula, vel sec'lis nova gaudia, qualia totum

Aevum nec minuat, vel terminet Infinitum,

Hiis major desit nec Gratia Numinis Alma,

Quo miris variata modis haec gaudia crescant,

Excipiátque statum quemvis felicior alter,

Et quae nec sperare datur, sint praestita nobis,

Nec nisi sola capit quae Mens Divina, supersint;

Quae licèt ex sese sint perfectissima longe,

Ex nobis saltem magè condecorata videntur,

Cùm segnes Animas, Coelum quas indit ab ortu,

Exacuat tantùm labor, ac industria nostra,

Ac demum poliat Doctrina. & moribus illis,

Vt redeant pulchrae, dotem Coeloque reportent;

Quum simul arbitriis usi mala pellimus illa

Quae nec vel pepulit Coelum, vel pelleret olim,

Ex nobis ità fit jam Gloria Numinis ingens

Auctior, in coelos quoque Gloria nostra redundat,

Et quae virtuti sint debita praemia nostrae,

Vel Numen solito reddunt felicius ipsum.

Amplior unde simul redhibetur Gratia nobis

Quam vel coelitibus, primum quos protulit aevum,

Cùm status iis cunctis qui sit praeclarior, ortu

Hunc habeant ipso, magna & vi Numinis, illis

Quae dedit esse Deos; sed quae jam Gloria nobis,

Parta ità sit virtute pia proprióque labore,

Vt facile heic Numen voto respondeat omni;

Sic ubi jam sese vellet Mens nostra tueri,

Quae per corporeas rimas, ut fulserit olim,

Nullo se Terris vel lumine cerneret unquam,

Confestim Numen sic sese ostendit, in illo

(Ceu speculo) ut liceat jam semet noscere totam,

Ejus & ad speciem pulchram componere formam,

[Page]Sic ubi Libertas chara est, per amoena locorum

Conspicua innumeris Coelis discurrere fas est,

De [...]iciásque Loci cujusvis carpere passim,

Atque vices illis rursum praebere recentes,

Aut si prae reliquis locus heic arrideat ullus,

Non diversari tantum, sed ponere sedes:

Sin placet ex Coelo miseris succurrere passim,

Quos terris sors dura premit, vel praemia ferre

Fortibus atque piis, dat nobis Numen ut uti

Non precibus tantùm liceat, sed legibus illis

Provida queis aequè cunctis sua Gratia constat▪

Ac ope mox illos, hos vel mercede juvemus.

Sin placet Heroas veteres quos intulit Astri [...]

Prisca Fides, fecêre Deos praeclaráque gesta,

Illic suspicere, & demum reve [...]enter habere,

Cùm quos heic alii ex humili virtute parârunt

Ad superos aditus, illi vel fortibus ausis

Evicère olim, mox tum distinguere vn [...]tus

Tum jubar heic licet, & radiantes visere frontes.

Altior ast Animo si contemplatio fixa est,

Cuncta adaperta patent nobis jam scrinia Coeli,

Ar [...]anásque Dei rationes nosse juvabit,

Et quo consilio Mundus sit conditus olim,

Cúmque haec arbitrio, sint illa at subdita Fato

Omnia tum pugnent fere, qui Deus ordine long [...]

Efficit ex ist is peritura ut machina perstet:

Sin magè Coelesti jam delectamur amore,

Solvimur in flammas, quae se lambúnt (que) fovént (que)

Mutuò, & impliciti sanctis ardoribus, unà

Surgimus amplexi, vinclo junctique ienaci

Partibus & toto miscemur ubique vicissim,

Ardorésque novos accendit Numinis Ardor.

Sin laudare Deum lubeat, nos laudat & ipse

[Page]Concinit at (que) Chorus Superûm, modulamine suavi

Personat & Coelum, prostant & publica nobis

Gaudia, & eduntur passim spectacula laeta,

[...]ítque Theatralis quasi Coeli machina tota.

Hanc Mundi molem sin vis replicaverit ingens

Numinis, at (que) novas formas exsculpserit indè

Dotibus ornatas aliis, magis atque capaces;

Nostras mox etiam formas renovare licebit,

Dotibus ut sit mens instructior, atque voluntas

Auctior in tantum, queat ut jam pluribus uti

Arbitriis simul, & mage prompta & spissa subinde

Consummata magis tum Gaudia nostra resurgant

Haec si conjecto, mortali Corpore fretus,

Corpus ut exuerim, Quid ni majora recludam?

Information about this book

Title statement

De causis errorum. Pars prima Opus Edoardi Baronis Herbert de Cherbury et Castri de Kerry.

Herbert of Cherbury, Edward Herbert, Baron, 1583-1648.

Edition statement

1645

Publication

Publisher

Text Creation Partnership,

Place of publication

Ann Arbor, MI ; Oxford (UK) :

Date

2008-09 (EEBO-TCP Phase 1).

ID [DLPS]

A43366

ID [STC]

Wing H1498

ID [STC]

ESTC R20911

ID [EEBO-CITATION]

12482608

ID [OCLC]

ocm 12482608

ID [VID]

62219

Availability

This keyboarded and encoded edition of the work described above is co-owned by the institutions providing financial support to the Early English Books Online Text Creation Partnership. This Phase I text is available for reuse, according to the terms of Creative Commons 0 1.0 Universal. The text can be copied, modified, distributed and performed, even for commercial purposes, all without asking permission.

Series

Early English books online.

Notes

(EEBO-TCP ; phase 1, no. A43366)

Transcribed from: (Early English Books Online ; image set 62219)

Images scanned from microfilm: (Early English books, 1641-1700 ; 668:13)

Source

— De causis errorum. Pars prima Opus Edoardi Baronis Herbert de Cherbury et Castri de Kerry., Herbert of Cherbury, Edward Herbert, Baron, 1583-1648..

Extent

[2], 162, 13, 7 p.

Ecud. Curâ Philemonis Stephani,. Londini :: 1645.. (Errata: p. [125].) (Reproduction of original in Cambridge University Library.)

Creation

Created by converting TCP files to TEI P5 using tcp2tei.xsl, TEI @ Oxford.

Editorial practices

EEBO-TCP is a partnership between the Universities of Michigan and Oxford and the publisher ProQuest to create accurately transcribed and encoded texts based on the image sets published by ProQuest via their Early English Books Online (EEBO) database (http://eebo.chadwyck.com). The general aim of EEBO-TCP is to encode one copy (usually the first edition) of every monographic English-language title published between 1473 and 1700 available in EEBO.

EEBO-TCP aimed to produce large quantities of textual data within the usual project restraints of time and funding, and therefore chose to create diplomatic transcriptions (as opposed to critical editions) with light-touch, mainly structural encoding based on the Text Encoding Initiative (http://www.tei-c.org).

The EEBO-TCP project was divided into two phases. The 25,363 texts created during Phase 1 of the project have been released into the public domain as of 1 January 2015. Anyone can now take and use these texts for their own purposes, but we respectfully request that due credit and attribution is given to their original source.

Users should be aware of the process of creating the TCP texts, and therefore of any assumptions that can be made about the data.

Text selection was based on the New Cambridge Bibliography of English Literature (NCBEL). If an author (or for an anonymous work, the title) appears in NCBEL, then their works are eligible for inclusion. Selection was intended to range over a wide variety of subject areas, to reflect the true nature of the print record of the period. In general, first editions of a works in English were prioritized, although there are a number of works in other languages, notably Latin and Welsh, included and sometimes a second or later edition of a work was chosen if there was a compelling reason to do so.

Image sets were sent to external keying companies for transcription and basic encoding. Quality assurance was then carried out by editorial teams in Oxford and Michigan. 5% (or 5 pages, whichever is the greater) of each text was proofread for accuracy and those which did not meet QA standards were returned to the keyers to be redone. After proofreading, the encoding was enhanced and/or corrected and characters marked as illegible were corrected where possible up to a limit of 100 instances per text. Any remaining illegibles were encoded as <gap>s. Understanding these processes should make clear that, while the overall quality of TCP data is very good, some errors will remain and some readable characters will be marked as illegible. Users should bear in mind that in all likelihood such instances will never have been looked at by a TCP editor.

The texts were encoded and linked to page images in accordance with level 4 of the TEI in Libraries guidelines.

Copies of the texts have been issued variously as SGML (TCP schema; ASCII text with mnemonic sdata character entities); displayable XML (TCP schema; characters represented either as UTF-8 Unicode or text strings within braces); or lossless XML (TEI P5, characters represented either as UTF-8 Unicode or TEI g elements).

Keying and markup guidelines are available at the Text Creation Partnership web site.