CAP. I.
De Calidi Innati Natura.

PArtium adaptandam dyscrasiis a potiori authoribus solitum decerpere Nomen­claturam symptomate; a fervore idcir­co febris, vel a februis antiquorum per ignem sacrificiis, vel a verbo februo, depuro, veluti & [...] huic affectioni vi­dentur affixa. Itaque quid fervor, quid ignis denotent, e Caloris & Calidi liquido constabit collatione. Calore & Calido valemus & vi­tam agimus, fervore & igne desicimus, atque diem claudimus; differentiae rationem harum vocularum praelibare, haud parum è re futurum duco. Calidum essentiam substantiamve [Page 2] calidam, Calor vero qualitatem duntaxat conceptu, non re, à subjecto vel natura calida sepa­rabilem innuunt, licet apud Hippocratem [...] variis in locis cum voce [...] conver­tatur. Neque existimandum, fervoris quali­tatem in febre correptis, sed effluvia ignea, corpuscula vere Physica, tangentis manum fe­rire. [...] ignis, Hippocrati Calidum ho­minis innatum, latinis vero febris plerumque exponitur, indeque febris è Calido Corporis innato, cordis praecipuè (secundario tamen) ig­nis accensus, commode definiri potest. Cor i­taque, suique principium constitutivum, partem ut plurimum laesam, ab affectione febrili, vitam­que ipsius actionem propriam immediatè ob­rutam, è pulsu inordinato, viribus subito fra­ctis, & actionibus integrae Aeconomiae insigni­ter simul (que) depravatis ac imminutis, palam est. Calidū cordis substantiam verè ardentem cir­ca ipsius thalamos, flammulas inde per arterias ad periferiam diffundentem, experientia eorum, qui capite detruncatis digitum, thorace con­festìm aperto, in cordis ventriculos immissum, summe calentem inde extraxere, suffragatur. Huic ex adverso si opponatur destructiva ar­dentis calidi ratio, nihil obest, sulphuris vini­que spiritus flagrationem rimando, propter flammae puritatem, quae allambit corpora, non ustulantis, praesertìm quum aëris gradati­one ad cujusque caloris tonum modulamen queat institui.

[Page 3] Porro Cordis Calidum bitumen vere Ae­thereum vitaleque statuimus, ab heterögeneis defoecatissimum, tenuissimas purissimásque ef­flare quoquo-versum flammulas, pabulum è particulis sanguinis efflorescentibus alliciens. Verum quum plurium sensus vix in assensum duci possit, Cruoris indolem tam tenue cum aëre commercium exercentem, nec non cor­dis arteriarumque cancellis reconditam, in flammam caloremque perennem abscedere po­tis esse, solo hujus instantiae filo attrahendus: Aquae videlicet ferè omnes subterraneae, & ae­stuationis successivae participes, veluti Aquis­granenses, Bathonienses, caeteraeque è seclusis­simis quum scaturiant terrae gremiis thermae, utique ad illarum sane rationem sanguinis ve­getativi scaturigo indefessa, è cordis sinu in ar­terias tanquam rivulos calidissime exilit; at (que) caloris in illis quae a Philosophantibus de physi asseritur causa, & mihi ejusdem in hac facilè ob­trudi potest; nimirum Bitumen; non autem Sul­phur, tanquam ab aquâ confestim extinguendū, ut neque calx viva, ad cujus exortum vix tanta in terrae latebris exploratur aestus procella.

In Bitumine itaque solo Calidum perma­nens & vix extinguendū reperitur, utpote ab a­qua in elatiorem flammam exaggerandum, ab oleo oleosisque nutriendum. In corde idcirco natura Vitalis Bituminis fontem posuit exupe­rantem, a cujus flammae durabilitate & purita­te [Page 4] ipsa dependet vita. Neque tamen asseren­dum, tantam illius è corde dimanare copiam, ut & ipsius totius oeconomiae in tot protra­hendae annos vitae sufficere queat, quin indies è praeterfluo bituminosum allambat nutrimen­tum sanguine, quodque in vitales accensum auras, pulsu mediante in reliquos distribuatur corporis canaliculos. Notandum porro, ali­quam continere bituminis proportionem in­gesta ferè omnia, chilum et sanguinem; ac quantum redundet hujus in illis, in tantum cordi ejusque facultati vitali inservire potest. Impraesentiarum quid, qualeve sit Bitumen, est explicandum; Corpus nimirum, ex oleo sul­phureo & Colophonia, in substantiam crassam liquabilem & inflammabilem, coalescens. Tale autem analyticis partibus cruoris animalis de­stillatione dignoscitur; oleum scilicet phleg­mati innatans, & colophonia cū salis fixi portio­ne cucurbitae in fundo subsidens, simulac sal vo­latile cum oleo alembicū transiens, innotescunt, quod postremum sal videlicet volatile toti commixto energiam omneque robur superad­dit, ad instar py [...]i [...] pulveris, cujus nitro-salsae in volatiles ignis virtute actae particulae, vim adsciscunt tantam, ut summa quodcunque al­teratione objectum, ac velocissimo percutiant ictu, sulphur interea carbonumque pulvis quum soporosae modò materiae vicem suppleant. Ex hoc praescripto pulsuum ratio commodè e­rui [Page 5] potest, Cordis Bitumen modò concipien­do in vitae periodum flagrans, è cavâ ascenden­te in sinistrum exantlatum ventriculum, cru­orem in flammam efferre, mediante qua, subi­to in volatilissimas & vibrantes exufflatum sal nitro-falsum particulas, fulguris instar, sive ad rationem è sclopeto displosi nitrosulphuris, in magnam caeterasque vi quasi elastica arterias propellitur.

CAP. II.
De pulsuum differentiis earumque causis.

MArinas inter aegides minus arduum va­rietatem ac differentiam depingere fo­ret, quam inter cordis arteriarumque pulsati­ones, quae omni passioni, flatui, ac morbo al­terandae subsunt, Galenus quamvis tanquam è tripode eas enumeraverit, quarum tamen ter­tia vix differentia aranei tactu dignosceretur; idcirco quas in febribus cuivis fere deprehen­dere licuerit, in sermonem trahemus.

In pulsu Robur primo sive vim, dein motus velocitatem, tertio aequalitatem attendere sole­o; a robore fortis vel Debilis denominatur pulsus; huic annumerantur Magnus, (plenus scilicet & fortis) & Parvus, nempe Vacuus, simul [Page 6] ac Debilis. Pulsationis roboris statuo causam salis volatilis copiam, sanguinis pulsu vibranter & valide displosam, nec non cordis staminum cerebroso humido probe nutritorum firmitatem; ex adverso, salis inopia villo­rumque exhaustus pulsum edunt imbecillem. Hic quod in febricitantibus quibusdam pul­sus multo exploratur fortior, quàm in statu sano, observatu dignum; quinimo in summe effractis viribus ultra diem mortem vix re­pulsuris, pulsum digitorum apices valide alli­dentem recordor, qui tamen idcirco non for­tis, sed violentus meo conceptu pulsus dicen­dus foret; a sale etenim erodente quodam & reverberato, in violentas facultas vitalis irrita­ta adigitur pulsationes, unde tandem collapsa subito in minimum & pulsum concitatissimum, mox asphyxia excipitur. Facili autem dignos­citur ingenio Violentus à pulsu forti, hic ple­nus, ille vacuus digitos appellit. Secundo, non raro debilem in febre correptis offendi pulsum, ut in bidiem vix sufflaminari videre­tur, qui per quatuordecim tamen vel viginti dies cum morbo prospere luctatus fuerit. E­cruore crasso & humido oriundus est hic pul­sus, qui rarefactione continuata & reiterata circulatione ad coctiorem provectus, faculta­tem vitalem reddit redivivam, cum interea temporis salis volatilis haud multum debili­bus istis pulsationibus dissipati amiserit; plu­ries [Page 7] hunc casum in foeminis febre aegris de­prehendi, caute quare ab Hippocrate pronun­ciatum, Aphor. 19. lib. 2. [...]. Hallucinationem quo hic evitemus, distinguendum; pulsus vere imbecillis est va­cuus & parvus, atque ut plurimum motu & de­bilitate inaequalis, neque ab illo gradu a pri­mis initiis multum deflectens.

Sub pulsationis motu pulsum prendo tar­dum vel velocem, itemque crebrum vel rarum. Tardus è pulsu lente ad diastolen a systole mo­vente, & vice versa dignoscitur; velox vero è passu celeri a systole ad diastolen, & reciproce. Creber mihi statuitur, qui frequentibus ictibus vel recessibus digitum animadvertit; rarus è contra. Pulsum hic notandum tardum meo sen­su simul & crebrum deprehendi vix posse, quum necessario frequenter non recurrat pulsus tar­dus, quoniam tardus; at communi dogmate creber & tardus simul incidere possunt, quia quietis sive intervalli ratione inter systolen & diastolen creber dicitur, qui parvo interjecto temporis spatio recurrit; atqui pulsus quidem tardè systole ad diastolen mobilis est, ita ut parvū interjaceat intervallum, priusquam a dia­stole ad sustolen revertatur, indeque creber dicatur. Rem altius verum perpendendo, pro­ut communiter pulsus describitur creber, vix editur, ut neque rarus, quia nulla inter pul­sationes [Page 8] interjicitur quies: nam quod pulsus quasi reciproca sit intumescentia ac detumesc­entia concipiendo, aestus ad instar marini, infertur reflexionis solummodo punctum, quam primum nempe intumuit, sequenti momento detumescit, ac quam primum detumuit, proxi­mo temporis puncto retumescit. Intumescen­tiam hanc porro a corde impulsus comitatur ipsius, constrictu mediante fibrarum, quo fluc­tuum instar praeter intumescentiam per corporis meatus ex arteriis in venas propellitur sanguis. Itaque ne citra necessitatem me notionum one­re in praxi gravem, vix aliud in pulsuum mo­tu animadvertere soleo, praeter velocitatem & tarditatem; neque multum moror, an pulsus sit durus vel calidus, vel pungens, cum ad qua­litates mutatas, non pulsum, haec spectent. Ter­tio observandum, quibus naturaliter pulsus ple­nus est velocior, iis multo debilior est vitalis facultas, quare foeminis & pueris velociter (plene tamen) pulsantur arteriae. Quarto in febribus malignis non raro tarde moventur arteriae, ut caloris putridi judicentur expertes, quod tamen non accidit, nisi secundo inde vel tertio die subsequatur obitus.

Pulsationis celeritas naturalis (non morbosa) salis volatilis partim copiae, minus autem den­si compactique debetur, quippe in particulas volatiliores abscedens, quam primum cordis ventriculos appellat, & mox propter copiam [Page 9] ab aliis subsequatur salis partibus, hinc (que) novus pulsus celeri passu adest; partim bitumini le­viter inflammabili, quod ocyssimè accendit & accenditur, unde pulsus frequentia. Quaesti­uncula hic obiter agitari posset, an pulsu in febribus celeriore plus cor trajiciatur cruoris, quam in statu sano tardiore? Primo ut sit de pacto oportet, utrum quavis dilatatione re­pleatur cor succo cruento, & singulis constri­ctionibus exhauriatur; quidam affirmativam tuentur, quae mihi tamen minime constat, quibus etenim pulsus uno tempore pulsatur ple­nus, altero vacuus, arguitur necessario, iis tan­tisper uberiore, tantisper parciore cordis labra intumescere chymo, atque è sequela palam fit, reciprocè diversis pulsibus variam expelli fluo­ris proportionem. Secundo, advertere quum liceat, cordis diastolen largiorem aliquando in­sequenti excipi momento systole debili brevi­que, uti ex carpi alteriusve partis arteriarum pa­tet diastole tumida, insequente saepius systole brevi & debili, inde plus in cordis recipi recep­taculum, atque pauciùs expelli assumitur, ad­eo ut non raro tribus quatuorve systolis pro­portio unica admissa diastole expellatur. Quaestioni ut respondeatur, asserimus, in febri­bus malignis neutiquam tam rapide fieri san­guinis circulationem ac in statu sano, quia cordis languet facultas pulsifica, neque tanto fit impetu arteriarum cordisve systole; in pu­tridis [Page 10] vero, quum violentae sint systole atque di­astole, paulo velocius cor sanguinem transfundi quam in statu sano. Hic obiter observandum, [...]ulsus si velox in tardiorem pridie facessere percipiatur, postridie in velociorem tendere, [...]e malignitate est suspicandum.

Tertium notatu dignum est pulsus aequalitas vel inaequalitas, respectu & motus & roboris; Itaque horum ratione aequalis inaequalisve in motu, velocitate scilicet & celeritate, ac ro­bore, fortitudine nempe & debilitate, dicitur. Ab authoribus aequalitatem etiam ad crebrum & rarum referri solitam pulsum, itemque ad to­num rithmúmque musicum, tanquam medico parctico confusionem potius subministrare ap­tam hic praetermittimus. Ad inaequalem in mo­tu annumerantur dicrotus, Caprizans, interci­dens, aliique quidam.

Cordis facultas pulsifica fortis ac non depra­vata, perinde ac temperata cruoris mixtura, a particulis heterogeneis probedepurata, in ae­quali cooperantur pulsatione; ex adverso, chy­mus inaequaliter bitumine vitali salium (que) spe­cie diversa cum sit commistus, inaequalem edit, pulsum, quam motus tam roboris respectu. Caeteras vero passionum vi, aliarumque pro­catarcticarum efficientium concitatas alio de­legamus differentias.

CAP. III.
De generatim in urinis observandis.

Pulsui certiore praesagio quum cedat urina, hujus sermonem priori subjicere duximus. Ouroscoporum abusu, medicorum (que) quorundā imprudentia mira praedicantium in contumeliā apud quosdam collapsa est uromantia, nihilo­minus amplum cum praebeat morborum diag­noseos & prognoseos indicium ab arte medica non est diripienda. Primo quid sit urina, deinde quaenam in illa sint observanda, expediemus. Mihi urina liquamen videtur salium volatilium fixorum (que), nec non excrementitiae pituitae, san­guinis sero solutae, quod contentis praefatis uber­tim saturatum, pondere deorsum petens, ad renes amandatur, inde quasi per descensum de­stilletur, guttatim permeat vesicam versus. Quo autem magis perspecta habeatur urinae na­tura e sanguinis synthesi quaedam huc petenda; salia ista volatilia principalem chymi conco­quendi efficientem concipio, coccineam tinctu­ram, dulcorem, homogeneitatem, & fluorem ei accumulantē, quo alendarū partiū poros appel­lens chymus apparatu, salia deserit, cum super­fluo sanguine venas lymphaticosque ductus sese deinceps in emulgentes depromentes, redeptu­ra. Salia ista non sanguinem solum, sed & uri­nam tinctura quod perlustrent, ex autopsia pa­lam [Page 12] fiet. Salis armoniaci spiritus vix ab u­rinae spiritu discrepantis, [...]vel cornu cervi, vel fuliginis spiritus, guttam unam vel alteram in urinam subalbam, turbidam minusque digestam stillatā, mox in aureā citrinamve optimum que consistentiae modū, percoquentē comperies; at è sale fixo acidum pulsum spiritum si affun­das, ad turbidiorem, crudiorem, ac majus pon­dus vergere spectabis. Haud impari pacto, guttulas nonnullas praecitatorum liquorum volatilium in cruoris modicum praecipites si de­deris, quamvis pituitosi crudique, calidum flori­dumque custodiueris; ab instillatione autem o­lei vitrioli in coagulatum mox cedit, serū deor­sum deprimitur, & purpureo-rubrum induit. Nitri spiritus ruborem in subalbum cineritium­ve pervertit, at serum non praecipitat, superi­us innatare sinens. Rem citerius insequendo, cujusdam certae tincturae unicam guttam in san­guinis proportionem largiorem coagulati fere profudi, qua momento quasi coagulativarum particularum ligamen dissolutum, resplendente­que jubare donata fuit, sanguine coctissimo minime inferiore. Neque ab externo usu tam mirabilis depraedicanda est, quin interno bre­vi, prout pluries comprobavi, asthmaticorum, scorbuticorum, hydropicorum, pejorumque habituum chymum crudum optime digesserit. Coctionis vigorem inter tenue & crassum in urinis ratio media denotat, praecipuè sali volatili [Page 13] in vitali bitumine vegenti, ascribendum. Uri­nae tenuitatis in febre aegrotis salium volatilis & fixi pauperies, a torrente per vasa magna fluctuante non diremtorum, pariter (que) sanguinis mucilaginis a calore exiccatio, vel per poros dissipatio in causa sunt. Urinae crassities a nimi­a salium crassique mucoris copia saturato fit sero. De Hypostaseos urinae materia hactenus vix quicquam ab authoribus certi statutum est, è superfluo tertiae coctionis humore oriundam tamen plerique censent. Mihi autem sedimen­tum mucilaginem esse apparet, partim a sero in­tra vasa imbibitam, & partim ab ureterum ac vesicae internae tunicae mucore detersam, illo perlitorum, ne ab urinae praeterfluae acrimoniâ laedatur ipsorum sensus exquisitus. Haec vero si matulam examinaveris, glutinosus crassus & lubricus deprehendetur mucus; porro quod sit solubilis calore, & coagulabilis frigore, pituitae ad instar, advertere licebit in urinis turbidis, quae dum nuper post excretionem calidae rema­nent, clarae sunt ac perspicuae, at paulo post fri­gescentes in turbidas & opacas vertuntur, isto­rum calidorum volatilium salium particula­rum mucum solventium energia orbas; nam si vel ad momentum ad ignis calorem matulam moveris, Vel in tepida detinueris aqua, prio­rem resument claritatis speciem. Bullas non raro superficiei innatantes non flatuosae sed lixi­viosae urinae constitutioni referendas statuo, cum [Page 14] cineres, smegma, aliaque lixiviosa aqua solu­ta, eam levissima agitatione in spumam & bullas facessere cogunt.

Color, Consistentia, & Contenta sunt gene­ralia praecipua, è quibus medico, quae corpore latent praeternaturalia, extricare licebit. Co­lor salium qualitates activas, Consistentia seri statum, & Contenta salium praedictorum ali­orumque excrementorum munere defunctorum quantitatem detegunt; horum omnium ulteri­or explicatio ad febrium species spectans parti­cularis reservabitur in libri sequelam. Sub fine notandum, enaeorema, & hypostasin con­tenta includere.

CAP. IV.
De Febris essentia vera & spuria.

PRimo febris definitioni allusimus capite, quae ad illius spectant evolutionē, huc par­timprorogavimus. Quod febris ignis indolis sit prosapia, è destruente agendi modo, caumate incitatissimo, lingua orisque fornice nigra fu­ligine incrustatis, pariter ex aliis inde proma­nantibus symptomatis, veluti siti, cutis siccita­te & aspredine, partiumque plurium phlogo­si, affatim suggeritur. Hic vero lectori assumen­dum, Cordis totiusque corporis in ignem suc­censum [Page 15] vitale bitumen esse morbum, sive fe­brim; vel potius cordis, totiusque aut partis corporis dyscrasiam igneam esse morbum, non autem praeternaturalem calorem, quum sympto­ma à morbo immediate profluens sit autuman­dum, non discrepante ab illâ ratione, qua ab igne emanat calor. Idcirco apud authores academicos, utpote Fernelium, Sennertum, a­liosque, quae prostat febris definitio, merito re­pudianda; videlicet, febris est calor contra na­turam in corde accensus, & ex eo mediantibus spiritibus ac sanguine per arterias & venas, in totum corpus diffusus, actionesque naturales lae­dens.

Hanc definitionem his positionibus impug­natam depromo; primo assero, quod calore u­niversali febris essentia nullo pacto recludatur; neque secundo, quod quo stipata sit febris, non prorsus calor ille è scintillis corde emicantibus assurgat. Prius quod ratum faciat, è febris ge­nere petitum est argumentum, quod morbus statuitur; atqui morbus immediata praedicatur partis laesa constitutio, quod dicendi genus Ca­lori praeternaturali neutiquam convenit, utpote vel fixo partis bitumine flagrante, vel non raro miasmatis a foco ignis receptaculo ad omnes vel plures corporis partes exufflatis, innitenti, quae autem miasmata torrida non pro morbo sed causis, temporis processu morbum partibus concitare fervore valentibus, exhibenda. A [Page 16] probabili hic objectio duci posset, quod accen­sio sive fervor singularum vel plurium parti­um spirituum influentium sit febris, quae ho­rum aestui immediate noxam debent, unde fe­bris calor jure censeri potest. Huic replican­dum, partis corporis praedicationem spiritibus minime competere, quum continuo fluant, ne­que ullo modo permaneant, atque partium ani­mationi et nutritioni assignentur, hincque eo­rum dyscrasiam, pro morbo non venditandam esse; si tamen è spirituum influentium tumul­tu partium fluat temperamenti perversio, qua minus munera obire queant, nihilominus quia mediata est affectio, atque ab illorum flagrati­one deducenda, non pro morbo sed causa assu­menda est. Secundo, singularum corporis partium putridum calorem esse febrim, nimirum continuam putridam, ex omnium ore instare si libeat, pariter è cruore solo tanquam prog­natum, partibusque sanguineis hujus vehiculo allatum, resumens, non morbum inferendum fas esse respondeo, (quum & sanguis, quia materia est fluens, partis significationem non mereatur) sed morbi causam, vel hujus vehiculum. Ter­tio, ossa, cartilagines, et ligamenta caloris sen­sum effugiunt, neque putridi caloris susceptui sunt apta, quia raro vel nunquam febre vigen­te putredine vel carie correpta deprehenduntur qua ratione ergo omnium partium praeterna­turalis calor febris denominari potest? Item­que [Page 17] quarto, calori sebrili qua de re magis febris nomen, quam rigori vel febrili frigori paro­xysmi initio febricitationis assignandum est, & priore & posteriore veluti symptomatis a sebre profluentibus? Quinto, calor falso febri ascribitur universalis, etenim in febre lipyria calor torridus partes torquet internas, externae dum frigent; quinimo non raro accidit, manus & pedes ut rigeant frigore, & centrales aestu quasi candeant partes. Porro est observare, febrim partem solam veluti pedem vel manum infestare nonnunquam. Neque plane cujus­dam febris sum immemor, cujus calor capite & facie circumscribebatur: huic subjunge, quod non à caloris tantum praeternaturalis, sed praegressi frigoris, rigoris, & lassitudinis ulce­rosae febres illae inferuntur particulares argu­mento. 6. Fermentationis doctrina qui tur­gent, non usquequaque calorem praeternatura­lem constituere febrim perhibent, quandoqui­dem ab influentium spirituum acervo officien­tia abigere enitente corpuscula, ortum ducit praehabitus calor, qui secundum naturam, quam praeternaturalis potius censendus foret.

E secunda sustinemus thesi, non ubivis ca­lorem febris asseclam in corde tanquam foco primario succendi, cujus assertio rata fit è symptomaticarum febrium specie; nam quae sauciatum corripit febris, vel visceris uti sple­nis, hepatis, aut renis phlegmone detentum, [Page 18] utiqué non in corde, sed in parte affecta primò accenditur, unde per universum disslatur syn­tagma. Secundo, caloris febrilis si unicus cor foret torris, qui ipsius clatrum trajicitur san­guis, empyreumatis notam saltem ac tinctus immutationem subiret, quum è contra è mille febrientium phlebotomia ductibus extractus, pure coccineus, floridusque oculis obvertitur, ad quartum, & non raro ad sextum & octavum diem usque.

Proximo paragrapho vulgaris sententiae ten­tamine, de putridarum continuarum communi sede mihi animum explere duxi, cruorem in vas [...]s frementem, & putredine inquinatum in­nuentis, quantam tamen hallucinationem pa­tiatur plebs ista medicorum, hisce proponen­dis exhaurire licebit. 1. Si sebris continuae▪ germen sanguini inoculatum esset, non tam impetuose curam respueret, quin è fluidis mobilibusque coalescens elementis, alteran­tium, purgantium, vasorum per venam scal­pello hiulcam depletionis, Diaphoretico­rumque virtute, brevi ad pristinam puritatem & crasin foret redux; porro saepenumero no­ctis unicae effervescentia, officientia in sangui­ne fluctuantia corpuscula tenuiora, in auras abigit natura, crassiora autem in pustulas, phymata, ac alios ejusmodi tumores eliminat. 2. Vix assentior, quod motu ac fluitatione perenni agitatur, veluti sanguis, quod facile pu­tredine [Page 19] corripiatur, utpote spiritibus praegnans vitalibus, calidoque vigente, in motum con­tinuum praeceps datur. 3. Ad tertium, quar­tum, sextum, octavum, vel decimum ab in­euntè febre diem, secundum febrilis acuminis rationem, purus ac floridus (prout in centenis notavi) prima phlebotomia effunditur, è quo palam sit, putredinis materiam prima­riam, & sedem in sanguine falso reponi, quamvis deinceps viscera tranfretans maligna qualitate inuratur, inde ferventibus miasmatis & salibus onustus. 4. Pituita pura sive ge­latina venosa, galbinae, prasinae, & glaucae lymphae serive copia immodica diluta, binas tertias cruoris, hydrope, chlorosi, aliusve morbi specie excruciatorum in venis, sibi quum vendicet, qua de causa sanguis ille humido & heterogeneitate in tantum a temperie exul, (humido emicante & particularum pluralitate putredinem parientibus) in febrilem aestum ubivis non provehitur? & è contra cujus ergo crases bile exuperante siccae & calidae febres putridas continuo appetunt, quum tamen sicci­tas putredini tantopere adversetur? summa­tim prout praemissis asserui, sanguis corporis partibus nullo jure dum sit annumerandus, sedis, loci, aut partis affectae rationem assu­mere prorsus renuit. Animo si forsitan hae­reas, quod è receptae praeceptionis tramite huc­usque Exorbitem, Cor, aliudve viscus pro sede [Page 20] in febribus sancientis; ex ipsis fontibus quid de re statuendum, haurire tibi integrum esto Avicen. fen. 1. lib. 4. tract. 2. cap. 43. sic di­ctat; Dicamus quod febris sanguinis est fe­bris putredinis, & febris calefactionis & ebullitionis. Hic est animadvertere, quod san­guis inferatur subjectum, materia, & sedes fe­bris putridae. Item Galen lib. 2. de Cris. cap. 12. Manentibus igitur in venis humoribus continuae, ex ipsis febres generantur. Aetius item tetrab. 2. Serm. 1. cap. 74. Putrescentes igitur humores, aut intra vasa arctati, conti­nuas & nunquam intermittentes usque ad perfectam morbi solutionem febres efficiunt. Hic obiter observandum, quamvis secundum Galenum in venis febres hospitentur, etiam earum nomine arterias depingi, sicuti lib. 1. de Crisib. cap. 7. ab ipso susius exprimitur; Febres omnes sunt p [...]ssiones venarum; Itaque in venis omnibus, quoniam venosi generis sunt, nam arterias in hoc genere comprehendimus, ad urinas praecipuè attendere oportet.

Ex adverso, intermittentium sedem extra vasa, in circave viscera, destinarunt, prout pas­sim è Galeni & Avicennae scriptis constat. Fundamentum tamen harum sedium differen­tium vix assequi valeo, idcirco haesitationi sa­tisfactum iri peto, utrum continuae febres in venis germinare tradantur, quia Phlebotomia exiliens sanguis, calore feriat tactum, speciem­que [Page 21] que intensè rubram praebeat, cyaneo, lacteo, vel flavo perfusus sero? Hic autem cruor nul­lus ab illo in interpolata febre aliove morbo è venis prolecto discrepat. An vero sedium differentia exponitur talis, quia intra vasa sanguis cum corde immediate commercium exercens, potenter valeat aestum fovere, quum viscera à corde longius dissita, per vices ei halitus putridos febrilesque profundant, & sub ista specie intermittentem calorem depro­mant? minimè gentium. Quinetiam viscera vasis quum sint annexa, situm non minus pos­sident accommodum, quo mediis hisce cana­liculis ad cor rectà ducentibus, calorem febri­lem foveant, quam si causa intra vasa prae­dicta fuisset parta: An vero, quod vasa sola ca­pacitate justa sint praedita, qua tantam ma­teriae febrilis mensuram recipere queant febri continuò alendae sine interjectione idoneam, viscera dum ponantur arcta, nec cavo instructa, quo materiae satis recondant.

Ex opposito, viscera juxta rei requisitum in­gurgitare uberiorem deberent materiam, quae intermittentibus febribus ad menses & annos (quod non raro fit) protrahendis sufficere queat, continuis autem vix ultra decimum quartum diem fovendis, multo parcior requiritur quan­titas. Sed quo difficultatis nodum attinga­mus, non tam quantitati, quam materiae fe­brilis qualitati debetur continuationis, inter­missionis, [Page 22] remissionis & intentionis ratio, sicuti alibi fusius tradetur. Praecitata definitione cor inepte statuitur primariò affecta pars, nam inde foret sequela, febrium auctiorem nume­rum futurum funestum, eò quod ipsius craseos compages semel expansa non facilè restituatur 2. hepatis aliusve visceris suppone inflamma­tionem, febris satellitio stipatam, cor an he­par putas partem primario affectam?

CAP. V.
De fermentationis affaniis.

SIngulorum aegrorum in aures, quisque ferè barbae tonsor, & seplasiarius, fermenta­tionis canticum ogganire norunt, tonumque ejus cuivis accommodare morbo, febri è prae­cipuis, hujus expositionem illustrantes com­mento, quod sanguis fermentat, humoresque sunt in fermentatione, nec non cordis, jecoris, splenis, stomachi, & fortean alvus si non fuerit apta, etiam ani fermentum est depravatum, quinimo si pedis clavus modo doleat; fermen­tum ejus à crasi degener est in causa. Summa­tim vocem fermentum cuivis morbo, causae & symptomati adaptantes, rem egregie demon­stratam arbitrantur; indeque patienti annun­ciantes, morbum se fermento corrigendo ab­acturos, probè quasi opere peracto, illum spe [Page 23] turgentem, ad suos dimittunt. De Philoso­phia hac abstrusa à certis theorematis musta­rii torcularii, chymicarumque notionum mu­tuata, Anthonius Guntherus, Theobaldins Hoghelandius, Felicianus Betera, Conringius, Martin Kirger, aliique è professo egerunt, quorum specimina si pervolveris, fermenta­tionem vocabulum variis inservire significa­tionibus comperies. Alter sensu latiore peri­pateticae mixtioni minimè dissonantem, tradit ejus descriptionem, excepto, quod haec quali­tatibus, ista actione & reactione pensum per­ficiat; sed pressiore significatu ad fluida spe­ctans fermentatio, statuitur effervescentia li­quoris cujuscunque ad coctionem tendens: impraesentiarum examini subjiciamus, an fe­bris sit fermentatio vel effervescentia san­guinis.

Ad hujus enodationem è prioris capitis prae­fatis resumendum, febri, cum sit morbus cor­poris, partem necessario substare, tanquam sub­jectum vel fundamentum; atqui sanguis par­tis munere fungi non potest; utique ipsi non competent, neque febris, neque fermentatio; secundo, neque sanguis fermentescens febris continentem agere causam verisimiliter con­cipi potest, eò quod ejus mixtura fluida pau­cis diebus absorbetur, dum febris in hebdo­mades protendatur. Suppone Subjectum fe­bricitans vasis 24 libris cruoris plenis instru­ctum [Page 24] cujus librae quarta singulis diebus absor­betur abstinentiae ratione, & per poros in au­ras difflatur, & nonnullis diebus libra integra, vel ad minus tres quartae sunt depletae, phlebo­tomia nimirum, Gallis etenim prima & secun­da Sectione sanguinem ad libram integram, & quavis succedente deinceps Sectione, (quae plerumque alternis instituitur diebus) ad duo vascula, sive uncias sex, ducere perfamiliare est. Hoc computo universa massa binis sep­timanis vel brevius exantlata foret, & de se­quela inhibita fermentatio, febrisque abacta. At è contra, si vel quadragesies sanguinem haurires, prout in Francia saepius decernere mihi contigit, ne ad medium gradum caloris fastigium remissum erit, sed acuminatum po­tius, ecquis igitur sanguinem fermento fre­mentem febris causam sustineret? Verum enimvero experimentum hoc minime fallax notatur; tertiam si demas cujuscunque liquo­ris, sive Vini, Cerevisiae, ulliusve commixti fermentatione turbati, quam primum quieti addicetur; atqui haud raro sanguinem ad me­diam, quinetiam ultimam quartam dimetiun­tur, sine ulla fermentationis (si ita loqui fas est) demulcimine. Casu mihi reponis, quod prout vasa phlebotomia, sudando, aliisque tor­mentis deplentur, indies ingerendo sive potum sive cibum, returgent; ex opposito, diaeta te­nuis febricitantibus imperatur continuò, neque [Page 25] universo febris cursu plurimi tantum stoma­cho concedunt, ex quo facultas sanguifica cruo­ris libram conficere polleat, adde quod eorum appetitus saepius ad quatuordecim vel viginti dies plane sit prostratus. At quod ingerant quantum consumptioni par sit replica; retor­queo, sanguis ille indies recenter appellens, vel probus, vel coinquinatus exoritur; si prior, diluet remitterque massam fermente­scentem, quod tamen neutiquam fit; si poste­rior, non ambigendum, quin maculam à con­coquentibus depurantibusque visceribus assuxe­rit, & è sequela, primaria principalisque visce­ribus, non autem sanguini addicenda causa. 3. Liquori cuipiam mixto, mollibus (que) compo­sitis, veluti panificiis, electuariis, aliis (que) acci­dere, suffragatur experientia, fermentationem, quae in illis sulphurearum & volatili-salsarum particularum blanda decernitur operatio, exer­to calore temperato, attenuante, expandente, & dissolvente totum essentiale, ac ab homoge­neis fuliginoso-salsas partes secernente, has in acri-salsam sublimando spumam; tartareas salsasque particulas in mucidum pituitosum­que limum praecipitando. Haec quum signifi­cativa despiciatur intentio vocem fermenta­tionem rebus fermentandis imponentium, in­sulsa sane ineptaque assertio videtur, quod, dum sanguis fremit, ebullit, pitissat, & tan­gentis manum adurit, ori linguaeque nigram [Page 26] acremque fuliginem ignis sobolem inducit, omnia ista à fermentatione, blandove sanguinis fervore dependeant. An non ubivis ad coctio­nem tendit fermentatio, saepius ad corruptio­nem & mortem febris; atqui una eademque vox duo quod designet contraria, annon ab­surdum? omnia vero, alterationem, mixtio­nem, generationem, corruptionem, calefactio­nem, & quid non, voce fermentatione (voca­bulum mehercule praegnans!) perstringere, medicam indagationem est limitibus cohibere; nec arti iatricae minus ab iis detrahitur, qui hydropi, asthmati, pleuritidi, totique morbo­rum classi causam astipulantur fermentum vitiatum, à quo corrigendo totius curationis pendere cardinem, praedicant quaeque fere anus & chirurgo-tonsor, annon tali catervae cum fermentitiis medicis de palma concertare imo eam ipsis praeripere licebit? quam speciose & argute a quocunque apud nostrates seplasiario, jam hoc modo de morbo ejusque causa & cura statuitur; quo res tandem rediit? quid studio Philosophico, Anatomico, Botanico, Physio­logico, Pathologico, milleque aliis incumbe­re necesse est? O lepida capita! obiter tamen mirabere, si à doctrina provectioribus tan­quam phaenomenon vel hypothesis (nam de re nondum constat) hicce fermentationis con­ceptus assumatur, quo causis dilucidandis, eruendis indicationibus, & curandi methodo [Page 27] auspicatiores emergant; at nullus ambigo, quin charontis cymbae numerosioris aegrorum cohortis vecturam imponant, praeque putridis medicis majus ipsis debeatur naulum. Sed ad rhombum, rationis vacemus examini, quae fermentatores putridarum continuarum inter­mittentiumque febrium curam aggrediantur, quibus respondeant indicationibus, & quibus à putridis deflectant medicis. Indicantia & indicata hoc ordine projici postulant. San­guis fermentatione plus vel minus debito con­citatus, fermentumque degener praecipua sunt indicantia; quae autem segniorem provehant fermentationem, nimisque aestuantem inhi­beant, atque quae fermentum crasi extirpa­tum restituant, remedia sunt indicata. Facul­tas vitalis languore confecta, spiritibusque or­ba, medicamentum cardiacum reficiensque indicat, facultati animali pluribus insomni transactis noctibus exolutae, opiatis occurren­dum. Alvus officii immemor, glande stimu­lante, vel laxativo enemate excitanda. Ne­que nimis intumescentis quae sunt fermenta­tionis symptomata urgentia soboles, postha­benda. Paraphrenitis ab halitibus sulphureis orta è fermentescente massa suffumantibꝰ, à ce­rebro revellentibus sopitur. Astringentia diar­rhaeae, enormique vomitui habenas injiciunt. Hactenus in genere de indicationibus ab eo­rum theorematis delimatis, nihilominus iis de­vitatis, [Page 28] fermentatores medicorum putridorum curandi methodum, utcunque aegros ad proa­vos praecipitantem, arripiunt, prout mox reci­tabitur. Ut autem Medice illustretur, praxis eorum ad particularem adaptata delibanda fo­ret aegrum, cujus aetas, sexus, temperamen­tum, praeterita vivendi ratio, anni tempestas, pulsus modulamen, urinae status, urgentia sym­ptomata, causae procatarcticae, occasionalis, mo­dusque primi febris insultus, quibus stipata symptomatis, quae deinceps acciderint sym­ptomata, respirandi ratio, hypochondriorum, stomachi, & alvi habitus, species aspectus aegri, modus loquelae, quis corporis habitus, quae evacuationes solennes suppressae, an febris sit essentialis vel symptomatica, an primaria vel recidua, quo ultimo laboraverit morbo, quae applicata remedia ante medici adventum, mul­taque alia distinctè proponenda, cujusvis me­dici curam febris aggressuri, meditationi ob­jicienda essent. Atqui in tantum a necessariis his animadversionibus recedunt, ut ad patien­tem accersiti, pulsu solummodo tentato, urina perspecta, & de alvi statu facto scrutinio, cae­teris omnibus posthabitis, quam primum ad praescribendum sese accingunt, primumque ut alvus fiat apta, sequenti enematis formula mo­liuntur; praemonitus tamen sis de more, quod juniores ex academiis nuper oriundi medici Pharmacopaeorum officinis sedulo advolant, [Page 29] quo de seniorum formulis certiores fiant, his imbuti in fit, ut singuli medici iisdem re­mediorum paradigmatis sint instructi▪ neque latum quidem unguem alter ab altero deflectat. Itaque receptissimas tibi pro febre debellan­da per universum ejus cursum congessurus sum formulas, à modernis fabricatas; postmodum quam prosperis auspiciis aevum nostrum iis usum fuerit, singulatim animadvertam. Ene­matis prout communiter prostat delineatio haec est.

R. Decoct. commun. pro clyst. vel juxta alios.

R. Decoct emollient comm. lib. j. Elect lenit. ℥j. Olei com. vel viol.

Mel. Mercur. vel Ros. ana ℥j. vel ij. Sal. com. q.s. m. f. enem.

Sunt qui salis culinarii loco sal nitri, vel la­pidem prunellae substituunt ad ʒj. quippe quod vi detergente & refrigerante longe majus est, atque revera omni enematum speciei amplius in emolumentum adjicitur crystallus minera­lis, quum intestinorum crasi optimè conso­net; è contra sal marinum proprietate sic­cante, inflammante, & irritante donatum, in­testinis summopere adversatur; hac de ratione [Page 30] prisci tam internum in pilulis, eclegmatis & enematibus, quam in unguentis externum usum ejus crebro coluere. Ex fermentatoribus Ali­qui purgantium vel laxativorum enematum applicationem acriter impugnant, quod corru­ptos excrementitios humores ad fermentan­dum provocent, quorum halitus in vasa tere­brantes febrilem fermentationem impetunt intenduntque. Ab altera parte Putridi Me­dici his reponunt, dum enemata ocyus & ex­tra vasa opus praestent, ne caloris minutum suppeditare queunt, neque halitus exufflare, coli valvula eis transitum inter-dicente. Po­stremo quod humorum extra vasa corruptelae, sine debilitatione vel fermentatione sit expe­dita scopandae ratio, quae temporis processu alias malignae intra venas materiae large sugge­rere valeret; non paucorum etenim est suffra­gium, febres quasdam primo appulsu putre­dine tantum nocuas, in malignas funestasque degeneres factas, in vasa regurgitante amurca putrida, plicis tunicisque intestinorum recon­dita, inde enemata purgantia semel bis (que) reite­jata necessario in usum trahenda, deinceps singulis diebus semel è lacte & saccharo para­tum, emolliendi, detergendi, refrigerandi, revellendi, & evacuandi gratia, enema injici curant. Sunt (vix tamen mente valentes) qui praedictum enema è lacte crudo conficiendum, frigideque injiciendum sustinent, coctione [Page 31] alias volatiliores energeticas particulas in au­ras ras protrusas rati; at sunt immemores, quan­tum actu frigida partibus membranosis inte­stinisque obsint, ac è mesenterio intestino­rumque latebris sufflatos vapores, ad cor ce­rebrumque repercutiant. Alii tertiam vel mediam aquae portionem ebullienti super pru­nis lacti affundendam censent, deinceps fac­charo adjecto in anum tepide impellunt. Ali­qui simpliciter lac saccharo temperatum co­ctumque à lib. ss. ad lib. j. pro enemate im­perant.

Inferiore corporis taberna hoc pacto emun­data, duabus, quatuor vel sex interjectis ho­ris, phlebotomia in brachio dextro celebranda in suppetias citatur, cui non modice fermen­tatores quidam refragantur, dum spiritus Vi­taeque materiam exantlet, quibus succum­bentibus fermentatio coctioque obturbantur, ac heterogeneis portiunculis victrices agenti­bus, infausta jam obvia despicitur crisis. Hu­jus sectae tamen numerus superior se medicis putridis hac in materia abdicare pro consulto non habet, quod omnes fere febres nimia fer­mentatione exorbitent, & spiritus ab hetero­geneis corpusculis, calore plus debito incitato, ac fuligine pororum cute constipatione obse­rata, prosternantur, omnia quae mala phlebo­tomia insigniter infringit. His expugnati pru­dentiores rationibus, bis, terve, quaterve, se­cundum [Page 32] plethoram venae sectionem instituen­dam praecipiunt; alii tertia quaque aurora, alii alternis diebus cruorem depromunt, do­nec cum anima tandem totum prolexerint.

Jam proximê in materiam fermento ultra modum excandescentem Diaphoreticorum & cordialium medicaminum nervi intendendi. Hoc in loco fermentatores & Putridi sunt dis­soni, his vitalem facultatem collapsam cardiacis frigidis solum refocillantibus, sicuti alibi notum fiet. Pharmacopaeorum filis appensae, & prout à famigeratioribus medicis concinnatae fuerint, sudorificorum cardiacorum formulae modo depingentur.

R. Aq. ulmar. totius citr. lujul. scabios. card.

Ben. rut. dracunt. ex his trium vel qua­tuor, ana ℥j.

Aq. Theriacal. Epidem. ana ℥ ss haud raro ℥ j. vel ℥ j. ss.

Aliqui addunt Diascord. fr. vel Theriac. Lond. ʒj.

Spec. è chel. cancr. comp. ℈ ij.

Syr. garyophyl. vel è suc. citr. ℥ j. m. f. pot. vel Jul.

Capiat Cochl. 2. vel 3. altern. hor. vel cochl. 4. quarta quavis hora.

Hoc praescriptum quamvis aevo fere apud nostrates Viguerit, sugentibus quibusdam fer­mentatoribus [Page 33] in aquam theriacalem tela colli­neare Visum, aceto in ejus concinnatione non minimam sibi vendicante partem, & fermen­tationem febrilem in furorem lacessente; pro aliorum quamvis suffragio acetum fermenta­tionem attemperet, & particulas coagulet fer­mentativas; quinimo astringit, corporis spi­racula obserat, omnemque evacuationem in­hibet, quibus de rationibus ipsis aceti usus su­spectus habetur, sed ejus loco aquam epidemi­cam dupla mensura affundunt, cujus descripti­onis, in Collegii Londinensis adversus pestem symposio, tractatulo jampridem in lucem edito, tibi facta est copia, quum tamen exemplaria sint distracta pene omnia, eam hic apponere haud gravabor.

R. Rad. tormentil. angelic. poeon. m. zedoar. glycyr. helen. ana ℥ ss fol. salv. chelidon. maj. rut. summit. rorismarin. Absynth. ror. sol. arthemis. pimpinel. Dracunc. Scabios. Agrimon. Melis. Card. Beton. centaur. min. fol. & flor. calend. ana m. j. inciden­da incidantur, contundenda contundan­tur, & digerantur per triduum in Vin. al. opt. lib. viij. ac distill. in Alemb. vitr. nonnulli praescriptis adjiciunt cerasa ni­gra, flor. paralys. pavav. Rh. & quid­non?

[Page 34] In puerorum febribus Aqua Theriacalis, & Epidemica Aquae scordii compositae postha­bentur, tanquam calore minus nocuae. Pau­lisper hic pedem figamus, quo an acetum Aquae Theriacalis appendix fermentationem in vasis febrilem repercutiat, animum advertamus. Quibus chymiam vel primoribus labris saluta­tam habentibus, satis superque constat, por­tiunculas inter acido-salsas, & alcalizatas lixi­vioso-salsasve è lucta fermentationem progna­sci, proprietate in tantum sibi invicem adver­santes, ut alterutrius deficientia fermentescen­di actio actutum praecidatur, itemque ubi alterutrius justo demensa potestas proportionis ordine excedat, quo minus alterum impetere queat alterum. Pro sarta tecta habetur veri­tate, quod aestuante febre cruor lixivis & alcalizatis sit satur salibus, quamobrem aci­da concessa medicina, veluti vitriolata, vel aceto diluta, ex naturae immutabili operandi lege fit, ut fermentationis (si tale quidpiam concedere fas est) intendatur furor, quo vi­gente officientia corpuscula è massa secernun­tur projiciunturque inde, ut perfecte depurata defaecataque tandem emergat. Caeterum quo prorsus rem ratam faciamus, in stomacho si coctio fermentatione (prout ab ejus assertori­bus circumquaque promulgatur) conficiatur, commonitus sis, quod Embammata aceto ir­rigata, (praesertim capparum, genistae gem­marum, [Page 35] aliorumve acerborum condimento impraegnato) eam intensè acuant; illis etenim ingestis circa stomachum & hypochondria, nec non faciem, aures, & capitis fastigium, aetu irretimur. 2. Aqua aceto temperata Theria­calis inde penetrantior energiaque alacrior emergit, quo prompte in intimas centralesque corporis partes insinuando, antifebrilis munere fungatur. 3. Quum vero è non paucis mix­tura Theriacalis acrimonia & calore caustio praepollentibus perperam conflata sit; ut sunt aromata varia, imperatoria, praeter impura quaedam sulphura, aliaque; illorum acetum magnopere aciem obtundit; haec autem sul­phura nimirum non minus foetore quam recre­mentis exuit. Quo elucescit, quantum hal­lucinentur, qui eo obtentu fermentationis in­hibendae nimirum aquam theriacalem & apo­theriacalem propter ingredientia acida incre­pant. Hisce posthabitis praefatis, quanquam ob rationes nuper citatas aquam theriacalem non vilipendo, aliis tamen de causis mihi me­dicamentum viribus plane effoetum videtur; liquor enim distillatione à digesta in cucurbita materia profusus, praeter merum phlegma parca ingredientium virium acidis etiam praefracta­rum portione impraegnatum, nihil prodit. 2. Acida partibus componentium salsis al­lectis induta, inde non tantum innato pon­dere, sed & ex illis ascito ponderosiora [Page 30] emergentia, alembicum vix transcendunt, sed fundum colunt; adeo ut acidorum noxa, dum in imo sint residua, fermentatoribus fastidium non commoveat revera. Hac adducti ratione, qui acetum alexipharmacorum virtutibus in febres malignas pestilentesque saturatum cele­brant, posthabita omni distillatione, sola dige­stione & filtratione valentissimum tenent, cujus medio utriusque facultates incolumes sunt ser­vatae. Pariter, qui distillatione Diaphoreti­corum alexipharmacorumque salia volatilia, spiritusque proliciendo, insudant, in vini spi­ritu eorum macerationem curantes, distillando liquorem propellunt, acidorum affusione pe­nitus resecta, cujus in aqua august. theriacali, eaque paracelso ascripta, in mixtura è tribus in peracutis protypum fit. Hac anacrisi aquam scordii comp. dispensatorio lond. exaratam, acetosae & citri succis alembicum haud con­scendentibus, ac caeterorum virtutes implican­tibus, vi longe fragiliorem essepraefinitur; non pauci tamen aquam theriacalem de aceto incul­cantes, in scordii aquae laudes panegyrice ob­strepunt, tanquam ex acidis restrictionis inson­tibus conflatae. His responso exhibendum vo­lo, è problematis extricata solutione, an ace­tum, prout aquae theriacali adjectum, sit a­stringens; neutiquam sane, quippe tempore ejus constringendi facultas alcalizatorum, & volatilium caeteris expullulantium salium in­gressu [Page 37] elanguescit, ut aceti tumulata physi re­nascatur prorsus ecphractica, haud dissimili modo, quo Vitrioli oleum restringendo omni­bus praepollens, sale tartari olei alcalizato praefractum, jam summè deoppilans resurgit. 2. Quod infarctiones deglutinandas corporum praesertim in febres declivium, per accidens ta­men, apprime expediant constringentia, ex hoc experimento omnium pene suffragiis suffulto affulget; Martis sal ex vitrioli olei stemmate partum, ab ipso vitriolo nullum est diversum, quum satis superque constet, quo sit oleum vi­trioli abesuriente ferri materia coagulatum, in­que pristinam formam corpusque vitrioli co­tione tamen ad illustriorem gradum provectum redux; quippe è vitriolo Mercuriali sua por­tione abjugata condensato emergens ferrum, jam parte nupera Mercuriali oleo nimirum vitrioli retributa, Palingenesia quasi in vitrioli corpus primitivum reducitur; at recrementis impuris rejectis, adeo ut hinc ejusque sapore pontico sal martis Medicamen adstringendo insigne propaletur, nihilominus pertinacibus splenis, jecoris matricisque oppilationibus de­moliendis, pro herculea medicina adducitur. Tale feliciter obit munus, inter suas acidas & pyrosalsas humorum portiones in vasis ciendo pugnam effervescentiamque, qua tandem cruor in venis coagulatus dissolvitur, & crassus at­tenuatur. Chalybs aceto praeparatus, (quo cer­to [Page 38] certius vis ejus astrictoria vitriolata ampli­ficatur) annon orbe medico astipulante, con­tra obstructiones praeclarus habetur? Hinc sis edoctus, quod chalybeata omnia, & simpliciter▪ Vitriolata medicamina, per se restringunt ob­thurantque, at per accidens resolvunt, reserant­que, quocirca summa cautione à medicis dogmaticè spagyricis in praxin ducenda, prout sequenti illustratur narratiuncula. Non in­fimae classis medicus fermentitius, croco martis diarihoea biliosa spiculato aegro ter exhibito, (praemissis quamvis binis rhabarbari & myro­balanorum infusionibus) tanta intestinis tor­mina ac visceribus dolorem & phlogosin intu­lit, ut duplicatis sedibus patientem ad orci fauces delegaverit. Quo autem innitatur in­auspicata haec medicatio sundamento, è prae­habitis est recensendum.

Ad digressus punctum jam retrospecto, non soli antisebrili cardiaco creditur febris oppu­gnatio, quin aliud pure cordiale ipsi in suppe­tias adjiciatur, quo cordi arteriisque spirituum supplementum asseratur, antigrapho sequenti:

R. Aq. melis. tot. citr. lujul. aur. ceras nigr ℥ j.

Aq. mirabil. ʒ vj. tinct. Croci, vel juxta alios.

Tinct. menth. ʒij. succ. kerm. ʒj. vel ʒj. ss.

Syr. garyophyl. alii scribunt.

Syr. è suc. citr. ℥j.

m. f. Pot. capiat cochl. l. vel 2. altern. horis

[Page 39] Huic nonnulli adjiciunt Confect. Alcherm. vel de Hyacinth. ʒj. item spec. è chel. cancr. comp. ℈ij. vel ʒj.

Atqui quibus de pauperié spirituum hisce aquis insitorum, id genus praescripta minus arrident, vinum rubellum aromaticum flam­ma repurgatum, aquis syrupisque cordialibus dilutum, aegris propinant. Item vinum cru­dum Rhenanum, prout è sequenti patet.

R. Aq. Hord. depur. lib. j.

Aq. bor. bugl. viol. ana ℥ij.

Vin. Rhenan. Elect. ℥iij.

Syr. è suc. citr. Garyoph. ana ℥j. ss.

m. f. Julap.

E quo sumat patiens ℥iij. tertia quaque hora.

Quale autem fuerit seligendum vinum rhe­nan. pharmacopaei gustui concreditur, An Ba­chracense, Rinckhowense, Hochmoreum, vel quodvis è centum vinorum Rheni speciebus merum, toto coelo discrepantibus.

Cordialia refrigerantia, (juxta vulgare idio­ma) qualia sunt Aq. 4. Cordial. Aquafrigida Saxoniae, à priori aevo medicina, cui nulla se­cunda, habita, aliaque omnino apud fermen­tatores exularunt.

Febris nervis vix hisce praesidiis laxatis, [Page 40] alexiteriorum speciebus figitur salutis anchora; dum etenim aestuationis turbo per sex vel octo dies inducias nullas indulserit, ab impetus per­tinacitate & duratione, jam maligna gregarie definitur febris. Sepecierum paradigmata for­ma prostant duplici, altera pretiosos lapides, Margaritas & Bezoar indigitante, altera radi­cum alexicacarum (quarum numero Serpen­tariae Virginianae radix prae caeteris hoc aevo celebratur) innitente basi.

R. Spec. è chel. cancr. comp. corn. cerv. n. pr. vel hujus vice rad. serpent. ana ʒ ss.

Lap. contrajerv. ℈ij. m. f. Pulv.

His nonnullis volupe est addere;

Trochisc. viper. ℈ij. vel salis ejusdem ℈j. Cochinil. ʒ ss,

Capiat ℈j. quarta vel sexta quavis hora in Cochl. 1. Cordial. Julap.

Lapidis Contrajervae descriptionem, cum apud nos celeberrime audiat, annectere hic lubet.

R. Rad. contrajerv. pulver. ℥j. serpentar. virgin. ʒij. ss.

Extract. Rad. Angel. tormentil. ana ʒij. Corn. Cerv. ust. nov. praep. Coral. rub. chel. cancror. laevig. ana ʒj. ss. Anti­mon. Diaphor. ʒiij.

[Page 41] Croc. angl. Lap. Bezoar. ana ℈j.

Cum gelat. spol. serpent. formentur globuli sub umbra exiccandi.

aliqui addunt Trochisc. è viperis ʒj. Cochinil. ʒ ss vel ʒj. Ambr. grys. gr. 8. vel 10.

Dos. ℈j. ad ℈ij. & ʒj.

Hanc formulam saepius etiam offendi.

R. Spec. confect. liber. vel Cardiac. magist. vel Diamargar. frig. (ex his unam, binas, vel omnes simul) à ℈j. magist. perlar. Coral. ana ℈ss.

Lapid. Bez. or. gr. 8. m. f. Pulv.

nonnunquam & sic.

R. Lap. 5. pretios. ana gr. 15. Margar. praep. ℈j. Lap. Bez. ℈ss. m. f. Pulv.

Dos. gr. 15. vel ℈j.

Sumenda ter per diem horis medicis in cochl. 1. Cordial. Julep.

Alii sententia debacchati propria, medica­minis vere apollinei Elogio magnificant Ex­tractum quoddam Cardiacum, non autem Quercetani, adeo ut equitatus turmae imperio quondam functus, aliquot retro annis medi­cinae Doctorem agens quidam, febrium quam­vis malignitate summa furentum impressionem [Page 42] se praefracturum, pro rato promulget, hujus­met extracti opera, sibi soli ascribens ejus arcanum, quum illius compositionem à Do­ctore Read, Medico suo tempore famigerato, constet concinnatam, atque saepius ab hodier­nis practicis in usum tractam, auspicio tamen haud diverso, quo vulgaria stipantur Car­diaca.

Extracti Cardiaci delineatio sic se habet.

R. Mithridat. Diascord.

Philon. rom. Theriac. Andr.

Croc. angl. lign. Aloes, rad. Hyoscyam. ana ʒvj.

Opii theb. ʒiij. extrahantur omnia seorsim cum spir. Vin. q. s. & exhal. ut fiat Extr. Dos. a ℈ss ad integrum, & ʒ ss.

Quod plures insomnes transegerint noctes, patientibus (Palladis arce expugnata) men­te vacillantibus, si somni hora hypnotico sub­nexo occurratur, haud parum è re futurum ducunt.

R. Theriac. Londin. (tanquam calore minus nocuae) vel conserv lujul. ʒ ss.

Margar. praep. ℈ss.

Laudan. opiat. gr. 2, 3, vel 4.

Locus diei m. f. Bol. mensis. capiat hora somni.

Pro tali Locus priorum literarum Medici nominis.

[Page 43] Incassum his mandatis peractis omnibus, ac appropinquantis aegri fati indicio emicante, tanquam ad sacram anchoram ad tam hyper­bolicè decantatum cornu cervini spiritum pernices sunt iatri, hujus octo vel duodecim guttas bis terve per diem in cordialis julapii plenum cochlear elutriandas concessuri; neque deinceps amplum prius emetitur sol spatium, quam Phoenigmi & Epispastica emplastra in extremae unctionis testimonium, internis paulo supra malleolum crurum partibus, simulatque internae brachiorum superficiei, haud longe à carpis dissitae, & non raro juxta axillas, imo nonnunquam & nuchae, agglutinentur. Horum pensum materiae malignae & venenatae sub icho­ris forma in bullas amplas è penetralibus ad extimam cutem profligandae destinatur, illis que perforatis Empl. Meliloti madorem pror­sus exhaustura applicantur. Tandem sunt ul­timum patienti dicturi vale, pedum plantis co­lumbis vivis per medium dissectis, vel haleci­bus muria conditis, vel fermento acri, tithy­malo, rad. ranunc. pyrethri sem. sinap. sap. nigr. vel sale nigro, uno vel pluribus confusis alli­gatis, asterismis expositus deseritur aegrotans, quo casu nonnulli (perquam paucissimi tamen) sub mortis umbra aliquot horas elingues sen­sibusque cassi quum dormitarint, pedetentim suscitati expergefactique sunt, natura vires censopitas repromente, caeteri convulsivi, [Page 44] vel quasi syncope obruti ultimum diem ob­eunt.

Non multum practici morantur Moderni, quo sitim compescant febricantes potu, eis ce­revisiam generosiorem quibusdam audaculis annuentibus, aliis tenuiorem pane tosto im­merso, vel coctione frigore cruditateque re­pulsis. Nonnulli avenae hordeatae decoctum tenuius, alii cornu cervi rasurae, nonnunquam usti, vel illius hujusque, usti nimirum crudique cornu simul decoctionem aegris propinant. Quidam hordei mundati decoctum concedunt. Acidis, sale prunellae, syrupisque refrigeranti­bus temperata Julapia, apud plures in desue­tudinem abivere, propter acida ab illis de cau­sis nuper enarratis suspecta habita.

Si vero quae in praelibatam sim animadversu­rus praxin praestolaris, te spe eludere nollem, (alibi tamen, modo suffragii parcas tenuitati, isti negotio operam navaturus) nisi concinnè praxis Belgico-germana (nam nulla pene in­ter practicos Germanos & Belgas intercedit differentia, excepto quod hi cruore depro­mendo liberaliores sint, illi pulveris cujusdam antifebrilis usum celebrent) & methodus Gal­lica huic subjungi possint.

Medicus in Belgio Germaniaque febri con­tinua patienti insidiante indagata, extemplo purgante enemate praemisso, è decocti emolli­entis libra, uncia una vel sesquialtera Elect. [Page 45] lenit. vel cathol. oleo com. vel violar. melle & salis modico adjectis, phlebotomiae in brachio dextro ad ℥ 6, 8, vel 10. excolendae, quo de­matur plethorae, sarcina sublevetur naturae, & obthuratis spiraculis viscerumque infarctio­nibus ecphractico sit, author est. Postridie in cacochymiam & saburram in inferiore corporis ergastulo accumulatam eliminandam, potio­nis forma sequens simplicissime concinnat.

R. fol. sen. or. ʒ ij. iij. vel ℥ ss. sem. foenic. d. ʒ ss vel ʒ j.

f. inful. per noct. in aq. cichor. q. s.

In colat ℥ iij. vel iv. dissolv. man. calab. ℥ j. vel ℥ j. ss vel ℥ij.

nonnunquam Syr. ros. sol. ℥. j. m. f. Pot.

Capiat cras mane cum custodia. Pro tali.

Alii frigidam (prout nomen ab iis inditum) infusionem celebrant, ex iisdem senae folliculis pari pondere cum vel sine corrigente in aqua fontana Salis vel Olei tartari 10. vel 15. gut­tis instillatis, absque igne subdito in frigido per noctem macerandis, postmodum expressio­ne manna, syr. ros. vel saccharo edulcorata conflatam.

Ob calorem in eo exuperantem, astricto­riamque à purgatione peracta facultatem, post­ponitur rhabarbarum.

[Page 46] Quamvis hoc pacto in febribus ineuntibus continuis purgationes moliantur, haud tamen respuunt Hippocratis praeceptum, ( [...], &c. i.e. cocta medicari & movere non cruda oportet nisi turgeant) quum extra vasa mesenterii intesti­norumque è latebris eliminent excrementitios humores, nunquam sane concoquendos; etenim horum copia, quod è radicibus, brassica, satura herbaria, lacticiniis, & oxygala, aliisque ex­crementitio scatentibus succo, pastus conficiant, corpora tument. Itaque praedicta summi me­dici lex ad humores intra vasa fluitantes tan­tum spectat.

Deinceps alternis diebus enema laxativum infundendum curant ad flammas febris vibran­tes coercendas, è refrigerantibus aquis syru­pisque julapia, nonnunquam ex amygdalis & seminibus frigidis emulsiones coaptant. Fa­cultatem vitalem collapsam spirituosa refo­cillant potione, hoc protypo prout in Belgarum pharmacopoliis passim praescripta aperte edo­cent.

R. Aq. 4. cordial. ana ℥ j.

Aq. cinam. ℥ ss vel ʒ vj.

Confect. Alkerm. ʒ j.

Spec. Diamarg. frig. ℈ ij.

Syr. è suc. citr. ℥ j. m. f. Pot.

[Page 47] Saepius Aquis cord. adjicitur simili mensu­ra aqua melis. Aqua Cinam. vicem gerit non-nunquam Aq. Vitae Mat. item pro Confect. Alkerm. Conf. de hyacint. apponunt. Natura in extremum vergente ad pulverem cordialem usitatè fugam arripiunt.

R. Spec. Diamarg. frig. ℈ ss.

Magist. Perlar.

coral. ana gr. v.

Lap. Bez. or gr. iij. vel iv. m. f. Pulv.

sumendus bis per diem mane & Sero in Julap. cord. modico.

Vigiliis animali fracta facultate somnum sequenti conciliant.

R. Aq. Bor. nymph. pap. Rh. ana ℥ j.

Aq. Cinam. ʒ ij. Confect. de Hyacinth. ℈j.

Syr. Papav. Rh. ℥ j. vel ℥ j. ss. m.f. Pot.

capiat hora somni.

Rarissime opiata hoc casu illis in usum ce­dunt, de eorum indomita vi narcotica sollici [...]is, praesertim quum aegri vires ipsi discutiendae vix sunt pares.

Paraphrenitide aegrum corripiente, sangui­nem è pede ducunt, vel si nimis langueant fa­cultates [Page 48] principes, cucurbitulis cruorem à ce­rebro ad extremas revellunt partes; at Phae­nigmos plane detestantur. Febre declinante, sedimento albo in urinis specato, potione prae­dicta evacuationem semel vel bis instituunt.

Galli febres putridas malignasque subjugant, Phlebotomia prima vice larga manu celebrata, deinceps alternis diebus ad ℥ 5, vel 6. reite­rata, interjectis diebus enema laxativum, & nonnunquā potionem è senae infusione, manna, cassia (quae illis in summa habetur veneratione) Syr. rosar. lax. & crystal. Mineral. in ea solutis, praescribunt, praeter ista vix quicquam moli­untur. Criticorum dierum nullam habent rationem, saepius pronunciantes, quod expecta­re crisin sit expectare mortem, sicque cruorem exhauriendo, & clysteribus purgando, sedulo pergunt. In potum ordinarium ptisanam (quae omnino parata per totam Franciam in officinis prostat venalis) concedunt.

Germani à Belgis haud sunt diversi, nisi quod corpore purgatione & venae sectione exinanito, pulveres miasma febrile eliminantes & refrige­rantes, è terra sigill. bolo armen. corn. cerv. ust. ras. Ebor. rad. torment. bistort. similibusque, (at his omnibus pulverem rubeum pannonicum in Pharmacopaea Augustana annotatum prae­habentes) proponant.

CAP. VI.
Exhibens, Quod febrium continuarum putri­darum praxis subigendarum moderna sit barbarae & lethifera.

QUod nefasta exitialisque sit fermentato­rum praxis, quis inficiabitur, dum è fe­brientiū turba, cujus majorem partem explent forsan viri robusti, juvenes, eusarci, nec hy­pochondriis tensis ut neque abdomine, aeger vix tertius pristini salutis status fit redinteger. Quid inde decernendum, quum ingruente fe­bri, quamvis primo accersitus mali momento fuerit medicus, viresque plus quam ei subi­gendo sint pares, nihilo secius succumbat mi­sellus? quinimo sint omnia pro receptissima medicandi norma administrata, cardiaca sum­ma, etiam Extractum cardiacum, Margaritae, Bezoar, imò ipsi cornu cervi spiritus, attamen creberrimè incassum, febresque in lethum us­que jubilabunt. Siquidem in fermentatorum gratiam exhibeatur, quod priusquam aescula­pius noster decumbentis suppetias iverit, flam­ma jam in altum fastigietur, radicesque egerit fixas, mali morbi mores facultates imperantes prostraverint, non iatro ut neque ipsius praesi­diis, sed intemperiei malignae nimia mora sae­vienti ominosi diei occasionem vertendam. Huic [Page 50] repono, non obstante quod primae gliscenti fe­bris (haud tantopere aspectu torvo) scintillae imminuerit later, ut modo innui, res pessum tamen ibit; at vicissim, si quis se ruri conti­nens, sit villanus, vel è civitate oriundus, febri (quamvis acuta malique moris) obruatur, at (que) cura aniculae rusticae sit demandata, evestigio poscetum quoddam cardui benedicti vel piperis probè satur aegro propinat vetula, eumque stragulis coopertum, usque sudore diffluat corpus rorido, cubili adjudicat, hac scena ite­rum atque iterum repetita, reliquum naturae concreditur, cui tam dexter adest Apollo, ut ex decem novem ut plurimum, morbo debellato, potiantur victoria. Insuper Senex Divinus majorem vix opem febrienti attulit, quam ni­hil agendo, totumque naturae conscribendo negotium, ideoque saepius urget, ne pepsi va­cans interpelletur physis Aphor. 23. lib. 1. [...], &c. & Aphor. 24. ejusdem libri. Satius soret, quum adaequatum nequeant ob­lustrare remedium, Avicennae prosequi docu­mentum Sen. 4. lib. 1. cap. 1. Cum ignoraveris aegritudinem, relinque eam naturae, quia aut curabit eam, aut manifestabiteam. Itemque majus emolumentum aegrorum rebus afflarent cum Hippocrate crisin expectando, quam mille gyris naturae insidiando, si autem prodesse igno­rent, ne obsint ad minus. At quo singulatim vecordis hujus praxeos perstringam seriem, [Page 51] jam suppetit. Ne fermenti nimis exterant aciem, qui germinante febri enemata respuunt, de rite minime satagunt administrandis, quum corporis quisquiliae, circa intestinorum anfra­ctus, meseraicasque latebras diversantes, non exterminatae, vel effluviis in vasa profusis, ae­stum insigniter lacessant, vel particulis in cruorem perreptantibus febrim succendere va­leant. Hae quia pepseos sunt incapaces, ex­traque vasa delitescentes, ex facili leviori potiunculae laxativae vel clysteri cathartico, prae omni caloris ingeminandi metu, parent; atqui quum nostrates tam immanes sint carni­vori, ut fordidis abunde scateat totius sentina abdomen recrementis, annon summe necessaria è laxativis purgatio vel catharticum enema? Primis tamen diebus, nam subinde maxima istius saburrae scoleciaeque pars in vasa à rapaci sanguinis torrente est abducta, ideoque tunc omni supersedendum purgationi, quippe inde opere avocabitur cum interturbatione summa natura, absque emolumenti tantillo. Nec quae jam in apricum protuli Hippocrati sunt dissona, prout est observare Aphor. 10. l. 4. in acutis passionibus eadem die si fieri potest, me­dicandum, nam in his cunari malum est. Item Aphor. 29. 2. rationem autem subjungit. Aphor. 30. l. 2. Circae initia omnia debiliora, & in statu omnia fortiora quae purgationem fieri im­pediunt. Secundo, omnia in febres proclivia [Page 52] & febrientia corpora plethora, ut plurimum ad vires, in principio degravantur, qua spiritus coarctantur, ac nimia condensatione excande­scunt, torpescit circulatio, motuque dicitur enormi, ac spiracula obthurantur; quantum res urget, ut sanguis quamprimum suppromatur? inde spiritus promte se expedient, cruoris mo­tus ab anomalo fiet regularis, meatus cutanei liberiores evadent, ac aestus demulcebitur. Atqui quum non raro febri prima Phleboto­mia subacta, non tamen ad apyrexiam pror­sus, scintiliis flammam resuscitantibus, de no­vo intumescit, turgetque ma [...]a cruenta, hinc pro secunda vice venas deplendas sectione per­aeque suadet ratio, ut eosdem assequamur effectus. Qui autem tertiam venae Se­ctionem attentandi enituntur studio, impune cum cruore ludunt humano; at non aeque hac tertia, ac prioribus binis depletionibus proficitur, ut millenis mihi constat expe­rimentis, quinimo truculente spiritus vires­que mactantur, pabulum illis subtrahendo requisitum, ac eorum basin & fundamentum plane evertendo; Etenim sanguini tanquam fundamento & subjecto insident, & ex hoc Vitam ducunt. Porro non usque adeo turget tunc sanguis, quia citra praehabitas sanguinis subductiones massae universae portiones sunt attenuatae & liquefactae, atque per plures ca­vernulas antea refertas disperguntur. Item (que) [Page 53] jam arctus spirituum vitalium cum corpusculis febrilibus (qualia autem sint haec, in posterum narrabitur) intercedit congressus, adeo, si spi­ritus vel interturbes vel venae sectione exhau­rias, de necesse à miasmatum febrilium parti­bus ut steterit victoria, mortem in trophaeum producturorum. Millies mille illa strage lan­ceolae caeduntur. Quo rem magis perspectam habeas, malignè febrientis exemplo, sum illu­straturus; hic autem si vel secunda tantum vice, imo nonnunquam & prima, sanguinem è tusa vena profunderet, se vitae discrimini certo objiceret; in promptu est ratio; sanguis sae­pissime hac vigente febri vix intumescit, (ete­nim neque pulsus neque urina impense aucti caloris intumescentiae causae sunt indicia, nec fuliginum copia praecluduntur spiracula) iccir­co sanguis nequaquam est demendus, quia nullo modo ut nec copia spiritibus officit; si tamen praeter rationem exantletur, adeo deva­stantur spiritus, ut congressui impares reddan­tur; secundo, vasa cum tam raptim venae sectio­ne depleantur, impetuosè materia maligna vasis capillaribꝰ stagnans, vel alibi intimis effugiis & maeandris recondita, in vasa majora ad partes imperantes ducentia arripitur, unde particulis congeneribus accedente ipsa, junctis viribus vitae praesidia impetuntur; demonstratio sane amplissima. Binorum hic solvendi nodi supe­rius assertorum. Primus est, numeri ratio venae [Page 54] sectionum, unde prima enumeranda, unde se­cunda, & tertia; alter, quare ad punctum de­finiantur venae sectiones binae. Primo autem symptomatum, è febris non intermittentis, (ut Hippocrates passim eam nuncupat, sub cujꝰ no­mine & continuae & continentes latent febres) prolabentium latice, aggressu, sanguinem ea­dem die, pro vasorum plethora, è brachio du­cere expedit, quo materiae febrilis fiat inhibi­tio, ne cum massa per vasa profluente majora confundatur, neque impetum facientia comi­nus impetat, etenim in quantum ista forent, in tantum cruoris profundendi moderanda est ra­tio. Porro sanguinis depromendi mensura & ab intumescentiae gradu desumenda; nam si hujus ratio sit ut octo, totidemque graduum subducendorum norma sit sanguinis castratio ad uncias 10; Ergo si intumescentiae gradus fuerit ut 4, unciarum 5, vel 6. sanguinis subtra­ctio illius compescendae par erit; proque hoc modo in caeteris est instituendum computum. Ubi autem materiae sebrilis orgasmus fuerit pla­catus, ejus (que) malignè agendi facultas cohibita, latebrarum extra vasa dissitarum capillarium­que vasorum mandatam vinculis, nempe febris materiam, postridie potione cathartica, vel duabus interjectis diebus, eliminare de facto convenit. Simili pacto ingruentis febris ma­lignae insultus edomabitur, quamvis alias certò in perniciem sit actura, nihilo secius liberabi­tur [Page 55] aeger. Enema laxativum vel emolliens sal­tem praejecisse phlebotomiae oporter. Haud raro febricitantes sub limine rigore strenuo, vomitu enormi, lipopsychia (que) frequenti torquentur, ea­dē die venis contenti uncias sex vel octo profun­dendo extenuatis, intumescentia cruoris, vasorū plethora & materiae febrilis orgasmus, me con­sulente plane coercita sunt. Atqui reponere cu­ipiam volupe est forsitam, si singulis praedictorū accidentium exortibꝰ in sanguinem depraedatio foret, saepius temerarium ac irritum foret insti­tutum, quum non raro ista symptomata suapte sponte, sex vel octo horis, sedato sanguine eva­nescant, ut in tertianis intermittentibus, quibus­dam (que) alius speciei febribus, accidere solet. Tali emersione respondeo, nunquam frustra cruoris superpondium venae fissione sublevatur, quum plethorae materiae (que) aestuantis symptomata prae­data sint soboles; atque concesso, quod suapte orgasmus subsideat tendentia, levissima de causa repullulat; quare ut naturae succurratur, neces­sario aliquatenꝰ sarcinae proportio est praescin­denda. Secundo, exercitato fere cuivis medico constat orgasmi natura, an scheticum vel per­manens edat specimen, inde (que) de phlebotomiae necessitate statuere ex facili ipsi erit copia.

Crebro attamen cum fiat ut secundo vel ter­tio, imo quarto die, vel ulterius tantum consu­lant aegri medicos, indagandum primò, an ea­dem, major, vel minor sanguinis mensura sit [Page 56] profundenda, quam si primo aestus insultu me­dicandi occasio medico integra foret: secundo, an nihilominus iatro tertio vel quarto die adve­niente, illa cruoris depletio sit enumeranda pri­ma, atque subinde quinta, vel sexta, vel octava, aurora sit retentanda posterior phlebotomia. Prius praelustranda coctionis ratio, & animad­vertenda inediae, vel tenuitatis victus causa cruoris pauperies, quam de re quicquam certò definiendum. Itaque pro hypothesi modo, (si de veritate hujus absoluta tibi è subsequenti­bus non constiterit) habeatur, quod natura ma­teriae acutarum febrium coquendae innitatur opera tredecim, imo nonnunquam quindecim dierum spatio, atque subinde decimo-quarto, vel decimo sexto, secundum lunae cursum, ipsius separationem & expulsionem moliatur; idcirco Hippoc. pronunciante, Aphor. 13. l. 2. [...]. Coctio ad [...] decimo tertio est pro­vecta, quia statuitur ille dies decimum quar­tum immediate praecedens, quo dectante co­dem Hippocrate (Aphorism. 22. l. 2. [...]) acuta­rum sebrium crises accidere solent. Jam vero nocte crisi praevia cum omnia sint molestissima, oportet ut tunc temporis natura summo coctio­nis puncto incumbat, quod nimirum est dies vel nox decima tertia, immediatè diei criseos decimi-quarto praesulgens, quo nimirum deci­mo [Page 57] quarto critico, ut modo innui, natura ma­teriam febrilem coctam pedetentim per alvum, vomitum, poros cutaneos, vel haemorrhagiam, at frequentissime per di [...]resin, sedimenti albi (si perfecta fuerit coctio) vel rubescentis (si im­perfecta) & ponderosi sub specie separat & ex­terminat. Hic vero notandum, crises corpo­ribus in calidis tenuibusque climatibus, & qui­bus sanguis vasa perreptat tenuis, obstructio­num vadis carentia, oboriuntur rapidae, mate­riam coctam simul & raptim per alvum vel cu­tis spiracula eliminando; at septentrionali in plaga decumbentes, quia cruor crassus limosus & pendulꝰ emphraxes circumqua (que) promoveat, cutisque eos circumvestiat dura & densa, atque alvi facultas ipsis soporosior sit, ut plurimum pauxillatim renibus & vesicae materia morbi­fica demandata, liberantur; interim tamen non dissitendum, quin vox crisis prima impositione subitam cum perturbatione denotet ad salutem vel mortem mutationem, idcirco quamvis cri­tice propelli materiam sensim dixero, intelli­gendum respectu rapidioris criseos, calidorum tractuum propriae; atque respectu per transla­tionem materiae morbi solutionis cunctabundae, criseos nomen jure meretur, nam subito qua­tuor vel quinque dierum spatio praeter propter, universa excernitur materia, haec obiter. Si autem decimus tertius dies sit coctionis apex, atque ab augmenti momento gradatim inten­dantur [Page 58] symptomata, quod plerumque quinto vel septimo die in veris acutis, pro lunae varia­tione fieri solitum, ultra septimum diem phle­botomiam instituere nefas erit, quia tunc pep­sin aggredi moliuntur spiritus, atque cruoris intumescentia inedia, (si praemissa non fuerit venae fissura) & victus tenuitate coercita est; quid igitur tunc vis venas depauperare? si ta­men febris acutae principio (quod quatuor vel sex diebus definitur, quia vix ad sensum va­riatur primae symptomatum stipationis scena) praeter exigentiam & rationem indulserit gulae febriens, indeque sanguinis turgentia foveatur, & octava die eum depromere licebit; adeo ut ista sint ad sanguinis intumescentiam, & cruo­ris tenui victu absorpti nutum collimanda; nam si tantum tenui diaeta fuerit absorptum, durante principio, sive prioribus quatuor vel sex diebus, quantum unicae phlebotomiae aequi­polleat; ergo intra septimum eam semel reite­rasse juvabit, sed ista judicio exercitati cujusvis iatri sunt linquenda: at non sit immemor, quod Phlebotomia & Purgatio à Galeno sta­tuantur remedia magna, à quorum usu vitae necisque dependet jus; neque illius quam hujus usus minus suspectus habetur, idcirco ad utrumque spectat prudentissimè dictatus Apho­rismus 29. lib. 2. [...]. Morbi autem incipere dicuntur dum consistant primi insultus symptomata; at [Page 59] quam primum sensibiliter intendantur (ne tamen proxime subsequatur denuo remissio) principii limites exedunt, augmentumque mor­bi appellunt. Ex eo item Galenus inculcat in praedictum Aphor. 29. lib. 2. Vt citius eve­niant coctiones, circa principia melius est eva­cuare per venae sectionem & purgationem. Avicenna non semel sanguinis missionem lau­dibus effert summis, at in febris principio, Fen. 1. lib. 4. Tract. 1. cap. 33. de febri curanda scribens. Cum causa est multitudo humorum & repletio, tum oportet & in principio prope­res ad phlebotomiam. Item alio in loco tra­dit; Evacuatio non est aliqua nisi sicut phle­botomia in quacunque hora accidat, & non expectatur crisis neque digestio.

Galenus lib. introd. cap. 3. De febribus disserens biliosis hoc pacto se exprimit. Cu­ratur in principio venae sectione, in statu tam frigidae, tam aliorum quae refrigerandi vim obtinent potio confert; idem enim semper re­medium accipitur, ut quocunque morbi initio sanguinis detractio; & alibi declarat, quod in consilii inopiam deveniunt, qui statim à prin­cipio non vacuarunt sanguinem. Alexand. Trall. lib. 12. c. 2. sic consulit. Continen­tes febres solerte diligentia curari debent, subi­toque id faciendum, quod internotitia dicta­verit, sive sanguinis missionem, sive expurga­tionem requirat: maximum enim incommo­dum [Page 60] est tum in omnibus morbis tum in conti­nentibus dilatio. Quid verbis opus? rem rationibus, authoritatibus, & experimentis abunde detegimus, undeque palam fit, quam barbare in aegrorum perniciem agatur putrida continua laborantium, his circa augmenti me­dietatem, & finem, ac statum, sanguinem de­mendo; verissimum dixero, quod Venae sectio in principio sit vita, in augmenti medio, & fine, atque vigore mors.

Argumentum contra praefata hic duci posset ex eo quid praecipit summus medicandi magi­ster, Aphor. 8. lib. 1. scilicet, quando morbus in suo vigore constiterit, tunc victu tenuissimo utendum; ne sanguinis massa in tantum ex­crescat, ut naturae regimen respuat; Ergo ob eandem rationem sanguinem in vigore deplere licebit, ne spiritus nimis degravet & opprimat. Facile refutatur objectio; victus imperatur tenuissimus, ne spiritus à coctione revellantur, dum materiae febrili subigendae inhient; non autem ob adauctum sanguinem, quum subsi­deant propemodum Vasorum oscula, ac major potius illius desideretur proportio, quo inde spirituum suppleatur copia.

E praelibatis non arduum, rationem bina­rum in continuis febribus venae sectionum eru­ere, quum in morbi principio, vel in augmenti initio, at rarissime, fuerit celebranda: quippe si quoties possibile instituatur principii spatio, [Page 61] nempe quatuor vel sex dierum, ne venam ul­tra secundas vices transadigas, vetatur; nam ad minimum ut bini utrique interponantur phlebotomae dies, virium refocillandarum er­go, oportet, unde liquet vix tertiae superesse ansam, ni in augmento naturae ea velis officere, nec non vires ipsi praescindere. Si autem ma­lignitate febris suboriatur stipata, summa cau­tione sanguinis missio attentanda vel reite­randa.

Quaenam sint in febris praestanda frontispi­cio, hactenus ventilatum, augmenti ingrave scentisve febris medelae fermentitiae impraesen­tiarum vacandum trutinae. Praeliminario dif­fibulandum, an exacerbantis febris tempestate fermentationi sit suffulciendum. Caligine hic caecutiunt medici, febrium stadiorum plane ignari, praxin exercent incautam & impiam, aegrorum in dies caede manus tingendo; quo­nam ducuntur magnete, ut justum venae tun­dendae, vel cathartici exhibendi, minutum at­tingant? Pariter, ad quam tendunt metam, dum pulveres, aliaque Cordialia patientibus obtrudant, atque si his continuarum putrida­rum malignarumque febrium supprimenda­rum concedatur facultas, modo statique tem­poris puncto exhibendi ipsis latentibus, tan­tum istis valent perpetrare facinorum, quan­tum novacula Barbi tonsor vesanus. Hac ad­ductus ratione Hippocrates, albo notandum [Page 62] calculo, quod Aphorismo um exordium ab ob­servatione, prae aliis in arte medica, apprimè mente volvenda, sumat. [...]. Tertium hujus praecepti membrum, quod nostri est instituti depromit, viz. [...], opportunitas sive occasio est magni momen­ti, in acutis praesertim; eadem etenim medicina temporis ratione, & curat, & jugulat. Quin quatuor conficiat quasi stadia, febris vulgata dictat observatio. Primum peragrat, circum subservientia viscera, stomachum, pancreas, pulmones, fellis utriculum, mesenterii glandu­las, ex his unum vel plura dum delitet materia febrilis, miasmata isthinc quaedam emissaria in sanguinem evomens tumultuantia, in (que) aestum cientia. Ut primum materia praefata è lati­bulo confertim & procellose in vasa majora il­lidatur, symptomata excandescendo protinus incrementi vultum expandunt. Atqui ubi universa minera se penitus in cruoris regurgita­verit profluentem, è propinquo morbi instat [...]. Cominus tunc cum hoste pugnatur, acieque fracta naturae arma victricia intestina corpuscula rebellia, humoresque secretos in cloacas excutiunt, ac hoc pacto declinante morbo, salvus incolumisqu salutatur aeger. Expeditio haec nonnulla praebet notatu dignis­sima. 1. Primo marte febrim impetit è lon­ginquo natura, effluviis solummodo quibus­dam [Page 63] praefusis, congeries materiae praeternaturalis extra vasa majora in profundo nidulante, neque cum sanguinis torrente complexa. 2. Inge­minante febre, portio materiae parcior cum cruore praeterfluo confunditur, uberior vero in latice etiamnum subsidet. 3. In vigore in vasis omnia sunt arcte implicita, cum natura­libus praeternaturalia. Fax ex hisce jam prae­fulget, qua glomeratae difficultatis terminatio clare internosci queat. Itaque cum coctionis fine quum coincidat fermentatio, subigendae nimirum qualitatis minimorum in sanguine ad­ventitiorum heterogeneae, atque ex parte tan­tum materia irrepserit (dum incremento adhuc haereat affectus) in cruorem febrilis, nec in praedicti succi penetralia universim insinua­verit, minime fallax fuerit subsidium, si lau­tum probe salibus volatilibus nutritum hau­stum diaphoreticum ingerat aeger [...], quo in alacrem fiat praeceps sudorem; sanè medi­um perquam appositum, quo sese à noxiis vis liberet vitalis corpusculis; quandoquidem etiamnum spiritus numero & crasi pollent, at­que minus ab hoste impugnantur intestino; un­de ex consequentia ipsis protrudendi superest potestas, fumi & fuligines corporis meatus & cutis spiracula nondum refercere, naturae cu­taneis exufflationibus patentia, materia spar­sim, ex parte, & laxe intertexa tantum cruori est febrilis, indeque diaphoretici vi expulsu [Page 64] facilis existit; è quibus amplissime constat ac deducitur, fermentationem (proh vocabuli abusus) esse hoc casu facilem reddendam; hac liquore venoso attenuato, spiritibus in vim jun­ctam consugiendi praebetur ansa, qua materiae febrilis aculeum atterere ac subinde prorsus eli­minare queant. Verum quamvis sit facilis reddenda, nullo pacto tamen intendenda fer­mentatio, quippe quae sanguineum bitumen in flammas nimis altas concitaret, procellamque cruoris salium fragore ac Vibratione discrimi­nis plenam moveret; hujusmodi indolis sunt pene remedia omnia in praesidia à fermentato­ribus adducta, vidèlicet, Aqua Epidemica, spi­ritus cornu c [...]rvi, caeteraque cordialia ignea, prout in posterum fusius enodabitur. Nec ra­tiones in testimonium citatas tanti aestimo, quin experimenta plurima, quibus modo prae­dicto centenos aliquot à febre synocho libera­verim, priusquam [...] attigerit, luculenter rem detegant.

Juxta cynosuram praefatam investigemus, quem ad portum ducat cochleatim exhibendo­rum cordialium aestuantium rhombus; certo certius, febris si quippiam fuerit furens, nau­fragium imminere. Nam cochleatim ingesta Phlogosi ac incendio pabulum suggerunt, fu­liginum materiam adaugent, ac revera mea­tus constipant; porro nec minimam materiae febrilis concoquunt portionem, nec coctam se­gregant [Page 65] vel eliminant. Iccirco si nihil agendo febris ad fastigium provehatur suapte sponte, ac materia febrilis arctius & intimius cum cruore & spiritibus contexatur, nec non uni­versa deturbetur minera, & in vasa magna profundatur, sane male agendo multo pejus proficitur. Quid in incremento machinati fuerint, jam nuper ostensum; impraesentiarum promulga suffragium, an edentulae rusticae ani­les sint febris edomandae sagaciores, an sint fermentitii medici. Nec in tantum sensibus sunt orbi ipsi aegri, quin à fermentatorum cordialibus succendentibus in morbi statu se in praematurum finem coercitos persentis­cant. Aestuantem naturam fortiuntur cor­dialia praedicta è sulphure impuro, quo non tantum ubertim scatet vini spiritus, composito­rum istorum alexicacorum liquorum men­struum, quinetiam ipsa ingredientia, praeci­pue aromatica, excrementitium sulphur cru­dum ac impura salia hospitio excipiunt, unde fit, ut qui illa plena manu assumpserint, febri­citantes ocyus itineris metam exitialis attin­gant. Ergo his quod intendatur fermentatio, cruoris massa in aestuationem saeviorem adiga­tur, ac universa materiae febrilis sentina ex parte tantum sanguinem alluens, parte majo­re in latebris subsidente, impetu absorbeatur ac arripiatur à succis circulatione mobilibus, [Page 66] & iis secundum minima adunetur, satis li­quet; adeo ut cordialia praefata fermentatio­nem ingeminantia, & nullo pacto vi diapho­retica & subtilissima facilem reddentia exhi­bere, sit data opera corpus in ignem succen­dere, & aegrum vita spoliare. Ne tamen praetermittatur disquisitio, qui effectus mira­biles à praedata Aqua Epidemica proficiscan­tur, è simplicium contextus examine petenda. Frontem tent Radix tormentillae, cujus po­testas in sale fixo ponderoso residet, qua de ra­tione ejus nulla particula in Alembicum eleva­bitur. Glycyrrisa in hac classe Alexiterii no­men audit, quod tamen huic à medicorum ne­mine unquam fuit concessum, nihilo secius quo caeterorum acrimoniam atterat fortean huc de­legata est; Atqui quum & menstrui vim at­tractivam retundat, quo minus simplicium salia alliciendo polleat, neque ipsius minima particula è cucurbita in capitellum assurgere queat, sane optimo jure hinc rejicienda est. Ad haec ecquis nisi mente captus, Artemisiam, Agrimoniam, Betonicam, aliaque ejusdem sa­rinae, in pestilitatem commendasset, prout in coagmentato medicamine à superiore aevo in­seruntur; haec licet pauxillulum in aetheris ve­nenum tela vibrent, quum tamen alia alexi­pharmaca his praeconia, summo nisu in virus epidemicum irruendi, longe praeripiant, prae­habenda sorent.

[Page 67] Spiritus cornu cervi quod spectat, in bivio haereres, an pernicie, vel ingrato sapore praeva­leant. Posterior haec qualitas plane ab omni­bus dignoscitur, quibus eorum gustandorum fuit facta copia; prior amplissime asseritur è moribundorum querimoniis, etenim gulam vix ante trajecerunt, quam stomacho visceri­busque incendium furens attulerint, fermen­tationem in fastigium provexerint summum, universam structuram in ignem conflaverint, ac naturae spiritus & robur prostraverint. Mala haecce omnia ab impuro venenoso sul­phure in cornu cervi spiritibus latente, & ero­dente igneo volatili sale, cum sulphure dicto confuso, sunt decidua. Attamen quamvis praefati spiritus tam sint virulenti & deleterii, haud penitus sunt rejiciendi, quippe suffragan­tur experientia & authoritas, toxica maxime exitialia, nempe, Antimonium, Argentum Vi­vum, Arsenicum, &c. penetralibus recondere, quod vi alexicaca in arcenda venena & alias malignitates subtiles plurimum polleat. Quam­obrem praeparandi ritu peculiari spiritus cornu cervini si exuantur sulphure viroso, ac corro­siva salium vis extinguatur, solummodo pu­rum cardiacum sulphur ac sal volatile subti­lissimum erunt residua, quae non tantum robur vitalibus spiritibus arcta unione & coalescentia conflant, sed vi juncta miasmata maligna pri­mo [Page 68] extinguunt, dein exterminant. Non ve­ro hi spiritus ut alii adurunt, sed corpore con­stant puro, aethereo & penetrantissimo, qui non fermentationem intendendo, sed facilem aptamque reddendo, sunt celebres, à quo cu­rationis cardo praecipue pendet.

Lapidis Contrajervae in febres putridas ma­lignasque fama apud plurimos percrebuit, at quam prosperis avibus penes expertos stabit sententia. Praeter faeculas farinariumve cras­samentum radices Contrajervae compositionis basis, nec sal volatile, nec sal fixum quod sit validum, nec ullas qualitates, olfactu vel gu­stu deprehendendas possident, quinimo multi­plici experimento assumitur, quamvis dosi du­plicata febricitantibus fuerit exhibita radix, quod vix quicquam momenti praestet. Vir­giniana autem radix insigniter calefacit, ac humorum bitumen accendit; adeo ut boni non tantum virtue diaphoretica, quantum vi caustica moliatur infausti. grana cochenilia colore visum quidem, at vi cardiaca neutiquam spiritus vitales recreant. Sacerdotes in Evan­gelii verba, sed sanctiore religione quidam me­dici in stupendas Extracti Cardiaci superius delineati potestates jurant. Verum unde ema­narent tantae virtutes, disquirere fas erit. Sa­ne, omnibus fere extractis particulae agillimae una cum menstruo evaporando in auras trans­volant, [Page 69] spissa faece omnino fere exanimi in fundo subsidente Extractum pariente; Dic amabo, annon Extis hujusmodi extracti mirae reconduntur potentiae in febres arcendas mali­gnas? Insuper narcotica quum potiores in ipso obtineant partes, spiritus vitales jam sum­mam aciem instituentes, ac etiamnum nimis fatiscentes, narcoticis non sunt penitus pro­struendi, vel viribus exerendis compedes eis injicienci. Quocirca a caute & religiose talia exhibenda, praesertim languore confectis, ne quod pluribus contigi [...]e omnium memoria proditum, in somnolentam abyssum demo­liantur. Alii pretiosis fragmentis, lapide Be­zoardico, Margaritis, Corallis, ac testaceis na­turae prostratae subvenire enituntur, quasi eam pretio è deplorato statu redimere velint; at in­cassum, quippe praemissi lapides cum potissi­me è terra gravi, puriore tamen & diaphana constent, pondere in stomachi sundo subsi­dent ingesti, quem magnopere ea ratione ag­gravant, ac opprimunt, & infarctiones cir­cumcirca pariunt. Quo nomine cor & spiri­tus vitales reficiant, malignitatemque oppug­nent, hactenus nondum detegere licuit; splen­dore ac radiis spiritus opticos ac etiam sympa­thetice alios animales spiritus recreant, neu­tiquam vero obfirmant, sed potius disgregan­do visum eos frangunt. Verum cum in pul­verem [Page 70] sint redacti, volatile nihil obtinent, ut neque sal fixum, quod foret proficuum, à li­quore in ventriculo fluctuante extrahendum, nisi praevia opera calcinentur. Quod liquor ventriculi acidus, qui fermenti nomine ve­nundatur, tincturam ex eis alliciat, quae omnem energiam facultatemque contineat integram, si instes, responso habe; quod febricitandi tempestate ventriculus acido liquore sit pla­ne orbatus. 2. Tincturae omnium fere la­pidum non sunt verae incturae, sed Men­trui alterationes, ac coctiones ab extrahenda materia perfectae, quae tamen ne tantillum communicat, quum peracta extractione ne granum pondere ab ejus, si trutinae commit­tatur, abscesserit. Porro lapidem quod atti­net Bezoardicum, septendecim granorum pon­dere vinitoris infanti vix duos annos nato exhibitum cognovi, absque ulla subsequente operatione, vel alteratione. Adulti qui­dam lapidis Bezoardici drachma media assum­pta, ne ullam, praeter ponderis sensum, alte­ratinem subivere; praetereo quod major prae­dictorum lapidum pars sit fictitia & adulte­rina.

Sub capitis hujus calce paucula nonnulla de Epispasticorum usu restant dicenda. Pro­ut usitate applicantur ab hodiernis medicis, emolumenti summum est, quod pauci (febri­citantes [Page 71] nimirum) Vesicatoriorum poenas luentes, salutem pristinam recuperarunt, plurimi autem eadem supplicii specie mul­tati interiere. De facto impraesentiarum disquirendum, an vero potius pauci vesica­toriis debeant convalescentiae gratias, quam plurimis justo imputare liceat mortis sequelam vesicatoriis: è consequentia lis est dirimenda, pauci vesicatoriis usi evasere; plurimi vesicatoriis usi periere; probabiliter concludere fas est, quod vesicatoriorum usus sit nocuus & lethiferus. At rei ratio­nem perpendamus, ut plurimum parco illi numero a febre continua sospiti, post pera­ctam coctionem, licet prae virium prostra­tione non fuerit rescitum, v [...]sicatoria sunt adhibita, atque ob rationem coctionis & segregationis magnam seri falsi ac acris col­luviem in bullas ampliores exantlarunt; At quibus absque ulla praevia coctione vel se­gregatione fuere affixa praecitata Exipopica, madoris modicum non multum salsi nec acris in papulas humiliores attraxere, quod ple­rumque signum est funestum ac lethale; adeo ut hinc liqueat, quod sanationis causa nun vesicatoriis, sed maligni seri ac heter genio­rum humorum subactioni ac coctioni sit ascribenda.

Secundo, In Helticis medicamentis Can­tharides [Page 72] tharides praecipuo funguntur munere, qua­rum proprietates recensere è re futurum reor. Indolis sunt calidissimae ac incenden­tis, haud raro febres, summos cruciatus, ac dolores, humorum in vasis deturbationem, ac irritationem acutissimam movent, quam dysuria, ac cruenta emictio saepius conse­quuntur, cerebro nervosoque generi summe adversantur, viresque subito prosternunt, adeo ut veneni malignissimi, quamvis ex­terne admotae, signatura sint indutae.

Quocirca Epispastica emplastra Cantha­ridibus dense intertextis, applicita si fuerint maligna febri aegro, viribus succumbenti­bus, sub status tempestate, annon sebrim ingeminant, humores malignos in procel­lam lacessunt, malignitatem malignitati ac­cumulant, facultates principes penitus op­primunt, vires excutiunt, ac aegrotantem certissimè vita orbant. Objiciendi forsitan hic locus est, quod licet Vesicantia per se corpori febrienti summam inferant noxam, per accidens tamen malignum serum exhau­riendo, ac dolore partes externas afficien­do, quo à partibus principibus, cerebro prae­fertim, fiat humorum halituumque nocentium. revulsio, amplissime prosint. Huic repli­candum, quod hoc casu cruor frequentissi­mè humidi sit egenus, (unde tanto vehe­mentius [Page 73] flagrat febrilis ignis) adeo ut gut­tularum tantum paucissimarum sit possibilis attractio, qua ingentium malorum adduci­tur agmen. Secundò, Corpuscula malig­na, quum potissimam in salibus fuligineis obtineant sedem, foras allicere ne ullis va­lebis technis, quippe status tempore tam intime ac arctissime sunt humoribus ferrumi­nata, ut ea divellere sit prosus vetitum. Ista ita se habere ex hoc argumento fit pa­lam; Ichor Epispastico foras attractus decli­nationis sive coctionis & secretionis tempo­re, magna copia sub papulis protuberat, quibus discissis exilit sapore acris, igneus & salsus, quia onustus est salibus praedi­ctis fuligineis malignisque; at praematura tempestate propulsus limpidam, insipidam, insulsamque speciem praebet. Quod porro vulgatam superat fidem mox sum enarratu­rus; videlicet, Vesicatoria sub declinatione partibus minus commodis admota, quod rapidissime aegros ex orbe sublunari evulse­rint. Postquam febri ardente & maligna quidam annos natus triginta duos detentus per dies quatuordecim decubuerit, non sine perfectae coctionis & secretionis notis, tali­ter ut decimo quinto pluries per cubiculum deambulaverit, omnibus fere convalescen­tiae characteribus stipatus; Sub somni ho­ra, [Page 74] ut malignitas latens foras protrudatur, duobus consulentibus Medicis fermentato­ribus, admota fuere Emplastra Vesicantia larga Nuchae, & carpis. Sequenti mane febris repullulavit satis ardens, loquela fuit abolita, deliriumque mentem cepit; At ut adaequatum perniciei pensum perficerent, decimo-sexto hominem è medio sustuleunt. Sane salia maligna è reliquo corpore ad ce­rebrum partes (que) nervosas attracta, Vires spi­ritusque ocyssime extinxere.

Hujusmodi plurimos casus tragicos, ni compendii institutum dissuaderet, in testi­monia adducere possem, quamobrem prae­citatum instar omnium habeas. Pro com­perto quidem statuendum, malignae febris sub limine, praesertim ubi (quod haud raro fit) ex aere ambiente assuxerit malignitatis seminarium, Epispasticis partibus remotis affixis, quam primum symptomata fuere subacta, febrisque fugata; at tunc intra ter­tium vel quartum diem sunt admota. Si­militer lue pestifera correpto primo vel se­cundo die adhibita, summo fuere emolu­mento.

Haec solummodo prima Sectione praemi­sisse negotia concedunt; secunda Sectione haud impigre subsecutura, ad sebrium syno­chorum putridarum (prout vulgo votantur) & [Page 75] malignarum, ut variolarum, morbillorum, & rugeolae descriptionem, per fundamen­tum, subjectum, causas & symptomata, tra­dendam nos accingemus, itemque quasdam ob­servationes practicas, curandi methodum ve­ram, ac remedia subjungemus. In tertia Se­ctione de febrium divisionibus, ac in specie de intermittentibus disseremus.