Caspari Bartholini Thom. F. Specimen philosophiæ naturalis præcipua physices capita exponens ... : accedit De fontium fluviorumque origine ex pluviis, dissertatio physica.

Caspari Bartholini Thom. F. Specimen philosophiæ naturalis præcipua physices capita exponens ... : accedit De fontium fluviorumque origine ex pluviis, dissertatio physica.

Table of contents

Title page

[1]

ILLVSTRISSIMO ET EXCELLENTISSIMO HEROI, Dno. Conrado,

Dedicatio.

LECTORI. S.

INDEX CAPITUM In Specimine Philosophiae Naturalis.

CASP. BARTHOLINI TH. F. SPECIMEN PHILOSOPHIAE NATURALIS, Novissimis rationibus & experimentis illustratae.

CAP. I.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

QUAESTIO I.

QUAESTIO II.

QUAESTIO III.

CONCLUSIONES.

CAP. II.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

§. V.

QUAESTIO I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

QUAEST. IV.

CONCLUSIONES.

CAP. III.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

§. V.

§. VI.

§. VII.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

CONCLUSIONES.

CAP. IV.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

§. V.

§. VI.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

QUAEST. IV.

CONCLUSIONES.

CAP. V.

§. I.

§. II.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

CONCLUSIONES.

CAP. VI.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

CONCLUSIONES.

CAP. VII.

§. I.

§. II.

§. III.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

QUAEST. IV.

CONCLUSIONES.

CAP. VIII.

§. I.

§. II.

§. III.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

CONCLUSIONES.

CAP. IX.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

CONCLUSIONES.

CAP. X.

§. I.

§. II.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

CONCLUSIONES.

CAP. XI.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

QUAEST. IV.

QUAEST. V.

CONCLUSIONES.

CAP. XII.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

§. V.

§. VI.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

CONCLUSIONES.

CAP. XIII.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

§. V.

§. VI.

§. VII.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

QUAEST. III.

QUAEST. IV.

CONCLUSIONES.

CAP. XIV.

§. I.

§. II.

§. III.

§. IV.

§. V.

QUAEST. I.

QUAEST. II.

CONCLUSIONES.

[2]

Title page

§

INDEX SECTIONUM In Dissertatione de Fontium Fluviorumque origine.

CASPARI BARTHOLINI Thom. Fil. DE Fontium Fluviorumque Origine ex Pluviis DISSERTATIO.

§

§

[Page]

[Page] CASPARI BARTHOLINI Thom. F. SPECIMEN PHILOSOPHIAE NATURALIS Praecipua Physices capita exponens.

In gratiam Juventutis Academicae.

Accedit De Fontium Fluviorumque Origine ex Pluviis, DISSERTATIO PHYSICA.

[figure]

OXONIAE: Typis Leon. Lichfield, Impensis Henr. Clements, An. Dom. 1698.

§

§

[Page]

[Page]

ILLVSTRISSIMO ET EXCELLENTISSIMO HEROI, Dno. Conrado,

COMITI DE REVENTLOV, DOMINO DE CLAUSHOLM, CALLOE, FRISENVOLD ET LOYSTRUP; ORDINIS ELEPHANTINI EQUITI AURATO;

SACRAE REGIAE MAJESTATIS DAN. ET NORVEG.

[Page] CONSILIARIO INTIMO ET PROVINCIALI.

SUPREMO REGIAE VENATIONIS PRAEFECTO, ET UNIVERSITATIS HAFNIENSIS PATRONO BENIGNISSIMO,

S. F. Q. P. humillimus cliens

CASPARUS BARTHOLINUS

Thom. F.

[Page]

Dedicatio.

NOn aegre feres Illustrissimo Nomini Tuo grata devoti animi submissione inscribi Specimen hoc Philosophiae Naturalis, in gratiam Juventutis Academicae editum. Ut enim ad lucidissimi Solis aspectum animantur sublunaria, & ipsa quasi spiritum recipit Natura; ita benigno Tuo vultui sistere se humillime gestiunt Naturae interpretes, ut novo splendore perfusi gratiosis Tuis radiis foveantur. Nec [Page] de Patrocinio Tuo dubitare possum, qui hanc Philosophiae partem Tibi offero; cum enim Sacrae pariter ac profanae Eruditionis cultores ineffabili digneris favore, gratiam apud Te invenient & ii, qui Naturae Librum evolvunt, atque in operibus contemplantur Creatorem, ad quem prehensa quasi manu nos deducit illa causarum series & admiranda rerum Creatarum harmonia. Et haec Philosophica rerum Naturalium contemplatio neutiquam aliena est a pietate Tua, quae, cum summa rerum [Page] gerendarum prudentia & omnium Heroicarum virtutum immenso cumulo juncta, implet illustrissimum pectus. Deus, Naturae Autor, diu Te conservet, ut diu faveas Naturae cultoribus; Sero Naturae debitum solvas, ut sero Te Patronum desideret Academia nostra, sub Tuis auspiciis felicissima.

Hafniae d. xv. Octobr. Anno M. DC. XCII.

[Page]

LECTORI. S.

SI quae fuerit unquam utilitas Naturalis Scientiae, ea certe praecipua est seculo hoc nostro, quo tantus in hoc studiorum genere factus est progressus, ut experimenta a Natura ad artem, & ab hac ad illius contemplationem cum fructu transferantur. Est tamen alius ejus finis, isque longe nobilior, ut scilicet elevetur anima ad invisibilia DEI ex visibilibus agnoscenda, & ex admirabili rerum omnium contextu, ordine & dispositione, hauriat [Page] manifestissima Divini Conditoris argumenta. Etenim complectamur licet animo quicquid Stagirita docuit & tota Doctorum schola, assequamur feliciter, quicquid posteriorum aetatum ingenia vel excogitarunt vel invenerunt novi, credamus nos esse ipsi Naturae quasi e conciliis, miserrimus tamen est omnis Naturae scrutator, nisi Naturae Autorem agnoscit, frustra contemplamur opera, nisi Divini Opificis simul veneramur Majestatem. Apprime quidem Philosophus & convenienter operationes rerum Naturalium explicat per mechanicam materiae [Page] considerationem, sed non ideo tolli debet Autoris, libere & cum summa prudentia agentis, operatio primaria, sine qua non modo nihil efficerent figura, proportio & motus, sed vere nulla esset figura, proportio nulla, nullus motus. Soline ergo partium quarumvis figurae & plurium simul concurrentium proportioni atque motui omnia adscribenda sunt? cum tamen per haec sola operationem ederet nulla machina, nisi accederet simul principium movens; imo ipsa automata quid efficerent omni partium suarum proportione, nisi motum acciperent vel a vi resiliendi [Page] ferri, vel a descensu gravium, quae omnia Artifex non aliter automato largiri potest, nisi quatenus eidem applicat motum aliquem naturalem, & frustra esset omnis ars, si principium hoc a natura non assumeret. Et quaeso, unde ille motus, quem certe materiam ex se non habere concedere coguntur omnes? Progrediamur licet per longam seriem causarum, quae in motu intermediae sunt, eae tandem nos deducunt ad aliquam primam causam, quae independens est & aeterna. Ita neutiquam infra Christianum erit illa rerum Naturalium Contemplatio, [Page] quae ad Autorem rerum omnium agnoscendum nos attollit, neutiquam pio homine indigna videbitur haec cura, qua examen corporum naturalium ita aggreditur Philosophus, ut creaturas contempletur in Creatoris gloriam, ut per operum considerationem ad Autoris amorem perducatur. Atque hunc finem contemplationum nostrarum Philosophicarum si assequuti fuerimus tum demum bene collocatos existimabimus illos labores, quos in hac Philosophiae parte in gratiam Juventutis Academicae suscepimus.

[Page]

INDEX CAPITUM
In Specimine Philosophiae Naturalis.

Cap. I. DE Hypothesium Necessitate in Rerum Naturalium explicatione. pag. 1

II. De Principiis Corporum Naturalium, Materia & Forma. 11

III. De Affectionibus Corporum, quae inseparabiles sunt à materia; nempe Extensione & divisibilitate materiae, loco & tempore. 20

IV. De Motu & Qualitatibus. 35

V. De Calore & Frigore. 46

VI. De Corpore Fluido & Solido, raro & denso. 53

VII. De Lumine & Colore. 62

VIII. De Sono, Sapore & Odore. 71

IX. De Gravitate & Vi Magnetica. 78

X. De Elmentis. 89

XI. De Mundi Systemate & Corporibus Coelestibus. 95

[Page] XII. De Aëre & Meteoris. 107

XIII. De Globo Terraqueo. 122

XIV. & ult. De Corporis Animati Functionibus. 143

[Page]

CASP. BARTHOLINI TH. F. SPECIMEN PHILOSOPHIAE NATURALIS, Novissimis rationibus & experimentis illustratae.

CAP. I.

De Hypothesium necessitate in rerum Naturalium explicatione.

§. I.

PHYSICA dicitur illa Philosophiae Ad rerum Naturalium explicationem inveniendae sunt hypotheses. pars, quae rationes & causas reddit effectuum & [...]utationum, quae naturaliter cont [...]gunt in corporibus, ideoque Philosophia Naturalis communiter vocatur. Quia autem in illis operationibus rerum Naturalium raro admodum ipse agendi modus sensibus [Page] [...] [Page] [...] [Page] nostris se sistit, sed plerumque saltem per effectus cognoscitur, ideo ad illam rerum intimam naturam explicandam inveniendae sunt hypotheses vel suppositiones quaedam, quae tales esse debent, ut cum ipsa natura exacte conveniant, omniaque in corporibus occurrentia phaenomena ita explicent, ut nihil sibi habeant contrarium.

Ita quia in Sole deprehendimus lucem Ex effectibus rerum natura concluditur. & calorem, illosque eosdem effectus videmus esse igni proprios, ideo Solem concludimus esse naturae igneae; quia in calore videmus particulas situm mutare, alia donari figura, quod sine motu particularum fieri non potest, ideo concludimus calorem consistere in motu particularum, & quia non omnem motum hunc calorem sensibilem producere animadvertimus, ideo concludimus talem in calore sensibili adesse speciem motus, qui rapidus est, celer & perturbatus.

§. II.

Et cum ad intimam rerum naturam Hypotheses in Physica necessariae. agnoscendam non aliter quam [Page] per tales suppositiones deducamur, facile apparet quam illae hypotheses in Physica necessariae sint; Imo non fere alia ad rerum naturam investigandam nobis relicta est via, cum objecta externa saltem per sensus percipiamus, & illa ipsa sensuum perceptio ad intima rerum non pertingat.

Quousque enim per sensuum acumina Plurima in rerum natura non aliter quam per hypothesis explicari & cognosci possunt. progrediamur in rerum cognitione, re [...]anet tamen aliquid sensibus nostris impervium, cujus naturam & agendi modum non aliter reddere possumus, quam per suppositiones haustas ex illis effectibus, quos experientia nobis manifestat. Ita licet videamus ossa moveri à musculis, musculorum motum provenire à fibris carnosis, fibras carnosas in illo motu contrahi & ex longioribus breviores fieri, tamen & modum & causam contractionis non aliter quàm per suppositiones ex effectu illo desumptas colligimus. Et hoc pacto multa de iis rebus, quae ex effectibus saltem cognoscuntur, non minus certò nobis constare possunt, quàm de aliis, quae vel maxime in sensus nostros incurrunt. Ita a [...]r licet oculos nostros [Page] fugiat, ejus tamen proprietates manifestissime ex effectibus deprehendimus, uti gravitatem & vim elasticam, & licet sensum omnem fugiat vis magnetica, ejus tamen motum & naturam haud obscure indicant operationes magneticae.

§. III.

Nec ideo scientiae nomen amittit Physica, quia hypothesibus nititur illa Certitudini Physicae non repugnant hypotheses. nostra de rebus naturalibus cognitio; Nam licet videri quidem posset, veritatem saltem contingentem sequi ex meris suppositionibus, talis tamen illa est, quae pro demonstratione haberi potest.

Licet veritatem non plane demonstrativam, In hypothesibus quaedam est demonstrationis species. sed saltem contingentem polliceri nobis videantur hypotheses, est tamen in iis demonstrationis quaedam species, cum per facta experimenta certum sit, effectum hoc modo fieri posse, licet, an revera hoc modo fiat, interdum determinare nec possimus nec debeamus, praesertim cum potentiam Naturae adeo amplam agnoscamus, ut idem effectus diversis modis produci possit, adeoque [Page] nec mirum est, eundem diversis modis à nobis explicari posse. Quod autem Idem effectus diversis modis & explicari & produci potest. idem effectus diversis modis non solum à nobis explicari, sed & à natura produci possit, patet in rarefractione, quae non solum à calore, sed & è frigore interdum producitur in corporibus.

Non ergo rejiciendae sunt hypotheses, Ex falsa hypothesi verum concludi potest. cum & interdum videamus ex iis, licet falsis, posse verum concludi. Id quod manifesto exemplo patet in duobus illis Mundi Systematibus à Copernico & Tychone excogitatis, quorum licet unum saltem verum esse possit, omnia tamen, quae inde deducuntur, phaenomena, in utroque Systemate, lioet diversissimo, conveniunt.

§. IV.

Non tamen ullae admittendae sunt Quaenam admittendae sunt hypotheses & quomodo illa admittendae. hypotheses, nisi quae cum ratione & experientia consentiunt, neque aliquid ex iis concludendum est, nisi quod clare & distincte percipimus, sed omnia tollenda sunt praejudicia de quibus ulla nobis dubitandi causa.

Quia veritati indagandae non libere Praejudicia tollenda sunt, non tamen de omnibus dubitandum. accedere potest mens nostra, praejudiciis occupata, ideo proderit illas praeconceptas [Page] opiniones, de quibus ulla nobis dubitandi causa est, ad novum revocare examen; Non tamen ideo de omnibus semel in vita dubitandum est, ut voluit Princip. p. 1. Art. 1. Cartesius, sed circumspectius dixisset, dubitandum saltem esse de iis, quae aliquam falsi speciem habent. Deponenda quidem sunt praejudicia, sed illa saltem, quae falsa aut dubia sunt; Ita non proderit Geometriae ista dubitatio, an triangulum ex tribus angulis & totidem lateribus non constet, id enim ab animo suo non impetrabit, ut credat.

QUAESTIO I.

An officio suo satisfecerit Physicus ubi rationes adduxit probabiles?

Id qui negaverit plura à Physico requirit, quam requirere debet. Sufficit enim illi, ubi rationes demonstrativae haberi non possunt, adduxisse probabiles, modo tales sint, ut cum ipsa natura conveniant & omnibus effectibus. Non enim haec scientia aliud requirit, quam talem probabiliter res explicandi modum, quem humano intellectui aperuit Divinus opifex, qui veram rerum naturam sibi soli notam reservavit. Intellexi, [Page] inquit Ecclesiastes, quod omnium operum Dei nullam possit homo invenire Verae rerum causae nobis ignotae sunt. rationem eorum quae fiunt sub Sole & quanto plus laboraverit, tanto minus inveniet.

QUAESTIO II.

An iis semper acquiescendum est, quae clare & distincte percipimus?

Bene quidem monuit Princip. p 1. Art. 43, 44. 45. Cartesius nihil pro vero admittendum esse, nisi quod clare & distincte percipimus, sed hoc ipsum cum cautione quadam accipiendum est, scilicet si ipsum objectum quoad omnia conveniat cum ejus idea in mente nostra clare & distincte percepta. Adeoque Cavendum est ne ipsum objectum ex tra mentem sit diversum ab ejus idea in mente concepta. acquiescendum quidem est illa rerum clara & distincta cognitione, ex effectibus hausta, ubi ulterius nos progredi non patitur Natura, sed in corporibus, quae nobis obvia sunt, interior etiam structura tentanda est, ut videamus, an cum illa conveniant suppositiones nostrae, id enim quia neglexit Cartesius, ideo nec de Cordis motu, nec de functionibus animae ejusque sede in cerebro, sententia ejus cum ipsa Natura consentit.

[Page]

QUAESTIO III.

An sit aliquid in intellectu, quod non ante fuit in sensu?

Ea est mentis humanae conditio, ut de Mens nostra nihil fingere potest quod omni ex parte sit Chimera. rebus corporeis nullum habeat cognitionem, nisi quae à sensibus ducitur. Adeoque non potest mens nostra aliquid fingere, quod absolute sit Chimera, hoc est, quod non antea vel quoad totum vel quoad partes per sensus sit perceptum. Ita ut, quando equum alatum, anserem quadrupedem, montes aureos & plura talia nobis imaginamur, non fingat mens nostra, sed rerum per sensus antea perceptarum ideas male vel conjungit vel dividit. Zab. in lib. 1. Post. Anal. c. 15.

CONCLUSIONES.

1. Physica est scientia, quae circa corporum Naturam investigandam versatur.

2. Ad illorum intimam naturam agnoscendam non aliter, quam per hypotheses & suppositiones deducimur.

3. Ideoque illae hypotheses maxime in Physica sunt necessariae;

[Page] 4. Ex iis autem licet dici quidem posset veritatem saltem contingentem sequi, cum idem naturae effectus diversis modis & à nobis explicari & à natura produci possit.

5. Talis tamen illa est, quae aliquam demonstrationis speciem habet.

6. Nec ideo scientiae nomen amittit Physica, quia per suppositiones rerum natura explicatur.

7. Nam ad illam investigandam alia via nobis relicta non est;

8. Idque ideo quia per sensus saltem percipimus objecta externa.

9. Et illa ipsa sensuum perceptio ad intima rerum non pertingit.

10. Non ergo rejiciendae sunt hypotheses, cum videamus ex iis etiam, licet falsis, posse tamen verum concludi.

11. Hoc tamen non ita intellectum volumus, ac si alias admitteremus hypotheses, nisi illas, quae cum ratione & experientia consentiunt.

12. Nec ideo minus ossicio. Physici satisfactum est, ubi adductae sunt illae rationes, quae rerum Naturam apprime explicare possunt, licet illae saltem videantur esse probabiles.

13. Largimur quidem Cartesio iis solum fidem adhibendam esse, quae clare percipimus.

[Page] 14. Sed hoc ipsum cum certa saltem conditione admittimus, nempe si imago rei in mente, cum ipso objecto extra mentem conveniat.

15. Mens nostra nihil fingere potest quod est absolute Chimera, sed saltem rerum perceptarum ideas male vel conjungit vel dividit.

16. Adeoque nihil de rebus corporeis est in intellectu, quod non antea fuerit in sensu.

17. Quia vero illa sensuum judicia, quibus ab ineunte aetate usi fuimus absque sufficienti examine, variis praejudiciis & erroribus sunt obnoxia, ad novum examen revocandae sunt praeconceptae opiniones.

18. Nec tamen ideo de omnibus semel in vita dubitandum, sed de iis saltem, quae aliquam falsi speciem habent.

[Page]

CAP. II.

De Principiis Corporum Naturalium Materia & Forma.

§. I.

IN simplissimo & generali rerum Natura corporum ex materia & motu dependet. Naturalium examine duo nobis occurrunt, ex quibus omnia dependent, quae de iis sciri possunt, nempe materia & motus. Materia est tanquam commune aliquod rerum omnium subjectum, quod generalem iis essentiam & naturam tribuit, cujus partes quando per motum variè disponuntur, oriuntur diversae ejus species & formae, quae propriam & ab aliis distinctam naturam cuilibet rei largiuntur.

Ita ubi aqua in glaciem convertitur, Ex materia generalis rerum essentia oritur, ex forma specifica & propria. cum eaedem in aqua & glacie adsint partes, sed hic quiescentes, ibi motae, materiam illam, quae ad utriusque essentiam pertinet, principium primum vocamus, sed tale saltem, quod generalem de [Page] utroque corpore nobis concedit notitiam; atque formam illam, quae inest aquae partibus in motu constitutis, & glaciei, iisdem quiescentibus & rigidis, ac tam huic quam illi corpori peculiaris est & propria, alterum principium dicimus, sed tale, quod in qualibet re specificam naturam communi essentiae superaddit.

§. II.

Et haec duo dicuntur communiter C [...]rp [...]rum Naturalium duo principia. Principia corporum, quia primo à nobis concipiuntur pertinere ad rerum essentiam constituendam, materia scilicet, in qua conveniunt omnia corpora, & forma, per quam varie determinatur materia, & diversa facie existit.

Principia hic intelliguntur non illa, [...] [...] [...] [...] [...] apud [...]. quae externa vocantur, ut efficiens & finis, sed interna, quae rerum essentiam ingrediuntur, atque ita illud, quod est tanquam rerum omnium subjectum commune, materiam vocamus; & modum, quo hanc materiam in diversis corporibus constitutam, conformatam & figuratam deprehendimus, formam dicimus. Alias tria apud Philosophos ut plurimum distinguuntur Principiorum [Page] genera, primo compositionis principia, ex quibus res constat, ut materia & forma, secundo generationis, quae ad rei productionem concurrunt, & hoc sensu privationem addunt Aristotelici, quae tamen pro principio haberi non debet, tertio cognitionis, quae in rerum notitiam nos ducunt, tale est, Impossibile est idem esse & non esse, & illud Cartesii, Cogito, ergo sum.

§. III.

Materia ipsa in hoc universo homogenea Materia omnis est homogenea. est, eadem numero manet, nec ante totius interitum perit vel destruitur.

Licet alii Philosophorum inter se Quomodo materia e [...] demin omnibus corporibus. nonnihil differre dicant in diversis corporibus materiae partes, alii etiam panspermiam cum Anexagora admittant, probabilius tamen videtur, eandem ubique Cartes. Princip. p. 2. Art. 22. 23. esse materiam, scilicet quoad proprietates, quae ad materiam, quatenus est nuda materia, pertinent, nempe substantiam extensam & impenetrabilem, quae mere passive se habet & indifferens est ad quamcunque formam recipiendam. A. Le Grand.

[Page]

§. IV.

Formae nihil sunt nisi varii existendi Formae quid sunt? modi ab ipsa materia dependentes, quorum omnis differentia oritur a vario materiae motu, magnitudine & figura.

Consulto hic omittuntur prolixae De formarum origine Philosophorum variae quaestiones. Philosophorum & fere in utiles quaestiones de formarum origine, quas alii creari asserunt, cum fiunt ex nihilo, alii educi è materia, in qua nullo modo sunt nisi in potentia, alii formas viventium educi quidem, sed non creari, at potius traduci; At cum omnes illae qualitates, per quas varie determinatur, materia, non dependeant nisi a vario materiae motu & figura, videmus manifeste formas corporum esse saltem qualitatum atque proprietatum congeriem. Pemble. Boyle. Phil. Burgund. Poncius.

§. V.

Formarum nonnullae quidem aliis Formarum [...]rietas. magis essentiales sunt, scilicet quae subjectis suis necessario competunt, omnes tamen sunt accidentales, & [Page] illae, quibus plures conveniunt proprietates, compositae dici possunt, simplices vero, quibus pauciores.

Ita figura trium laterum in triangulo, Formae essentiales & accidentales, Compositae & simplices. est forma ejus essentialis, quia hac sublata tollitur triangulum, rotunditas in globo &c. omnes autem formae dicuntur accidentales, quia potuit eadem materia vel constituere triangulum, vel globum. Et hujus essentialis formae respectu dicuntur aliae formae accidentales, quae speciem subjecti non mutant, ut cum ferrum ex frigido fit calidum, idem est specie quod antea, sed per formam essentialem est ferrum, eaque illi speciem & caracterem tribuit. Inter formas compositas auri forma numerari potest, quia ad illam pertinent & soliditas, & ductilitas, & pondus & color flavus &c. Maxime autem simplices sunt formae elementorum. Adeoque ut rerum natura nobis manifestior evadat, a simplicium formarum examine ad compositarum cognitionem progrediendum.

QUAESTIO I.

An privatio pro peculiari principio habenda sit?

Qui Aristotelem sequuntur tria statuunt generationis principia, materiam, [Page]formam & privationem, quia, cum generatio sit mutatio à non esse ad esse, tria hic necessario requiri concludunt, terminum scilicet à quo, nempe privationem, terminum ad quem, nempe formam, & subjectum mutationis, quod utrique termino substernitur, tanquam fundamentum, nempe materiam. Coeterum cum privatio rebus non insit, nec ad earum Privatio non diversa est a forma. compositionem concurrat, duo saltem principia admittenda sunt, privatio enim est saltem prior illa forma, quae in generatione alterius corporis destructa est, nec aliud fuit quàm certa particularum figura & dispositio à motu dependens. Poncius.

QUAEST. II.

Quid intelligendum est per materiam, quam communiter primam dicunt?

Per materiam primam intelligi debet materia generalissime & indeterminate Materia p [...]i [...]ae co [...]siderationi ad tempus immor [...]ri [...]. sumpta & abstracta ab omni forma, atque dici potest rei genitae & corruptae commune quoddam subjectum. Atque ut rectius intelligantur illa omnia, quae proprie ad essentiam materiae pertinent, non incongruum erit paulisper ita considerare [Page] materiam sine motu vel ullis earum proprietatum, quae â motu exsurgunt, hoc est, quasi abstractam ab omni forma, non quod ideo ulla talis detur, quae non formá aliquâ praedita est. Zab. Colleg. Conimbr. Arriaga. Poncius.

QUAEST. III.

Quo sensu formae dici debent substantiales?

Forma dici quidem potest substantialis, Anima rationalis sol [...] forma est, quae per se subsistere potest absque materia si intelligatur quasi ratio substantiae, hoc est, causa cur corpus aliquod sit certa quaedam substantia, haec vel illa, non autem si credatur per se subsistere, id enim nulli formae nisi animae rationali soli competit. Per substantiales ergo formas potius intelligendae sunt essentiales, per quas corpora essentialiter & specifice ab omnibus aliis distinguuntur. Heereboord Disp. 34, 35, 36. 38. Arriaga.

QUAEST. IV.

An formae corporum viventium habeant esse quoddam absolutum, non saltem respectivum.

Nonnulli contendunt formas corporum animatorum, esse entitates absolutas, [Page] non saltem respectivas, vel à materia dependentes. Et hoc quidem de Anima rationali admittimus, quae est forma hominis, & quae sola per se subsistere potest, non autem de animis brutorum, quae dependent àb organis corporeis & materialibus. Nec enim valet Brutorum animae pende [...] ab organis corporeis. illa nonnullorum objectio, quod non ideo negandae sint illae entitates absolutae, licet non ita omnia circa eas à nobis explicari possint, eodem enim jure dicimus, non ideo negandum esse, ab organis corporeis dependere animas brutorum, licet per generalem materiae ejusque motus conditionem non omnes, quas ab anima brutorum proficisci videmus, proprietates explicare possimus. Philos. Burg. p. 1. Tract. 1. Diss. 1. c. 2.

CONCLUSIONES.

1. Quia in Examine corporis naturalis duo saltem nobis occurrunt, ex quibus dependent reliqua, quae de iis sciri possunt, materia nempe & motus,

2. Ideo duo saltem tanquam generalissima Corporum principia admittimus, nempe,

3. Materiam, tanquam subjectum commune rerum omnium.

[Page] 4. Et formam, quae à motu & varia dispositione partium dependet.

5. Materia omnis homogenea est, nec destruitur ante universi interitum.

6. Primam materiam dicunt, quando illam considerant absque motu & proprietatibus, quae à motu dependent,

7. Atque hoc pacto rectius intelliguntur illa, quae proprie ad materiam pertinent;

8. Non tamen ideo ulla talis datur, quae omni forma destituta est.

9. Formae saltem sunt varii existendi modi ab ipsa materia dependentes.

10. Et cum à motu omnis illarum oriatur varietas, facile apparet, nullas esse substantiales, hoc est, per se subsistentes.

11. Si solam animam rationalem exceperimus.

12. Dici tamen possunt essentiales, quae subjectis suis necessario competunt,

13. Accidentales vero, quae speciem subjecti non mutant,

14. Licet stricte loquendo omnes sint accidentales;

15. Et compositae oriuntur formae, quando plures concurrunt proprietates.

[Page]

CAP. III.

De Affectionibus corporum, quae inseparabiles sunt a materia, nempe Extensione & divisibilitate materiae, loco & tempore.

§. I.

AFfectiones dicuntur illae proprietates, Affectionum duo genera, quaedam a corporibus Naturalibus inseparabiles sunt, quaedam separabiles. quae competunt Corporibus Naturalibus, illarum autem quaedam necessario & inseparabiliter competunt materiae, & sine quibus illa concipi non potest, ut Extensio, resistentia, divisibilitas, locus, & tempus, quaedam à materia separabiles sunt, adeoque spectantur saltem tanquam simplicia ejus accidentia, ut motus, & quae ab eo dependent, qualitates omnes.

Quando in materiae consideratione Nec motus, nec qualitates proprie ad naturam materiae pertinent. removemus omnia, quae ab ea, quatenus est nuda materia, separari possunt, videmus, nec motum, nec calorem, nec frigus vel alias qualitates proprie ad ipsam [Page] materiam pertinere, sed saltem tanquam ejus accidentia spectari posse; non autem separari posse à materia extensionem seu trinam dimensionem in longitudinem, latitudinem & profunditatem, resistentiam & divisibilitatem; praeterea omnia corpora certum locum in mundo occupare, & denique omnia existere aliquando & durare, quod tempus dicimus; adeoque non dubitamus has tanquam essentiales materiae proprietates nominare.

§. II.

Generalissima & maximè essentialis Extensio cum resistentia essentialis materiae proprietas. proprietas, quae potest materiae tribui, est extensio, sed talis, quae juncta cum resistentia seu impenetrabilis, est id, quod extensioni immateriatae, quam in spatio inani concipiunt nonnulli, tribui non potest.

In extensione essentiam materiae positam statuunt Cartesiani, quia non aliam In sola extensione non consistit essentia materiae. extensionis, quam corporeae, ideam haberi posse contendunt, cum ibi necessario corpus adesse asserant, ubi est extensio. Caeterum, an trina illa dimensio sine idea corporis concipi non possit, merito dubitarunt alii Philosophorum, adeoque licet recte inferri quidem possit, [Page] substantiam corpoream sine extensione concipi non posse, non tamen ideo sequitur, extensionem ipsam esse rem corpoream, cum illa s̄ine corpore concipi possit, quemadmodum genus abstracte concipitur sine specie. Duae ergo supponi Duae extensionis species, una quae competit corpori, altera quae spatio. possunt extensionis species, una corpori propria, altera spatio à materia vacuo, atque, ut distinguamus inter illam extensionis speciem, quam corporibus naturalibus tanquam proprietatem essentialem tribuimus, quaeque illis solis competit, ab illa extensione, quae concipi posset in spatio ab [...]omni corpore vacuo, dicimus, materiam esse rem extensam & impenetrabilem, hoc est, tale extensum, quod habet resistentiam. Ita licet extensio sit generalissima corporis affectio, quae omni corpori competit, non tamen soli corpori competit, nisi illam cum resistentia junctam intelligamus. Ph. Burg. p. 1. Tr. 2. Diss. 1. c. 1. A Le Grand.

§. III.

Primum, quod concipimus accidere posse materiae extensae, est ejus Materiae extensae competit divisibilitas. divisibilitas in partes certis figuris comprehensas, quousque autem illa procedit divisio, lis est inter Philosophos.

[Page] Epicurus & Philosophorum alii volunt Materiae partesminutissimae divisibiles sunt potentia. materiae partes ad atomos saltem, seu puncta indivisibilia esse divisibiles, alii autem ut Cartesiani, concipiunt ulteriorem adhuc divisionem admittere posse illud corpus, quod, licet minimum sit, partes tamen habet loco diversas. Quod autem sit è natura materiae, ut Extensio praesupponit divisibilitatem. quaelibet ejus pars posset dividi, si hoc requireret Natura, inde patet, quia est extensa, quicquid enim est extensum, habet partes in longitudinem, latudinem & profunditatem patentes, & quicquid habet partes, potest dividi, licet actu non semper dividatur; atque ita dici potest, toties dividi posse illam, quae nobis etiam videtur minima, materiae particulam, ut sufficiat operationibus omnibus, quae in rebus naturalibus contingunt, & ita quamlibet materiae particulam potentia quidem ulteriorem admittere divisionem, licet eandem actu non admittat, quia scilicet hoc in Natura non requiritur. Atque hinc facile Qu [...]m [...]do intelligenda divisibilitas materia in indefinitum. patet, quo sensu intelligi debeat divisibilitas materiae in indefinitum, quam defendunt Cartesiani, scilicet, quod illam determinare non possit mens nostra, sitque saltem indefinita respectu intellectus nostri. Probabilius ergo erit dicere, eo usque progredi, si non actu, saltem potentia, [Page] materiae divisibilitatem, ut in ea intellectus noster nullum inveniat terminum, quam dicere, dari quasdam particulas, quae non solum actu indivisae sunt, sed etiam potentia plane indivisibiles, quas atomos vocant; illae enim atomi, si non sint potentia divisibiles, naturam corporis deponunt, quia omnia corpora sunt extensa, adeoque & partes habent & possunt dividi. Rohault, p. 1. c. 9. Phil. Burg. p. 1. Tr. 2. Diss. 1. c. 2, 3. Heereb. Disp. 50. Arriaga.

§. IV.

Locus etiam talis est proprietas, Prima loci significatio est pro superficie pr [...] xime ambiente. quae competit omnibus corporibus, ejus autem triplex est significatio. Prima dici potest locus externus, vel superficies proxima, quae corpus aliquod immediatè ambit.

Hanc solam loci significationem tanquam propriam admittunt Cartesiani, & Solam superficiem ambientem pro loco corporum habent Cartesiani. quoties corpus locum mutare dicitur, id intelligendum esse de superficie aliorum corporum id ambientium, cujus variis partibus diversimode applicari potest; & cum extensionem sine materia dari posse negent, corporibus plena supponunt [Page] esse omnia spatia, adeoque extensionem spatii non differre ab ipsis corporibus. At licet ipsis largiamur quidem omne corpus esse extensum, non tamen ideo sequitur, omne, quod extensum concipimus, ideo esse corporeum.

§. V.

Secunda loci significatio dici potest Secunda loci significatio est locus internus. locus internus, seu spatium quod corpus occupat, & sive repleatur corpore, sive non, manet tamen ibi capacitas excipiendi corpus, & locus dicitur, quando impletur cor. pore, spatium autem quando vacuum est.

Sumitur haec loci significatio pro extensione Extensio quae singitur in spatio, quod corpus occu [...]t. qualts est. illa, quae singitur in spatio, quod corpus occupat, & quae figura, longitudine, latitudine & profunditate convenit cum locato, vel corpore contento, differt autem in eo, quod in locato materiam una cum extensione, in loco vero seu spatio, quod excipit vel excipere potest corpus, solam extensionem & siguram illi similem, quam habet locatum, concipiamus. Atque hanc loci propriam [Page] significationem defendit Gassendus, qui Gassendi opinio de duplici extensione, materiali & locali. Epicuri doctrinam de vacuo restauravit. Ille enim duas admittit extensionis species, unam materialem, talis est ex. gr. longitudo, latitudo & profunditas aquae vel aëris aut alterius corporis in vase quodam contenti, alteram localem, quae erit eadem extensio, quae restabit inter latera vasis, licet omne corpus exclusum sit, & haec erit saltem distantia inter corpora. Atque ita concipit totum locum, quem hoc universum occupat, tanquam spatium per omnia diffusum, permanens & immobile, in quo motus omnium corporum perficiuntur, & in quo commode rerum distantias & motuum quantitates dimetimur. Nec aliunde immobilitas loci repetenda est, quam ab illo considerandi modo abstracto & pene mathematico. Hoc autem spatium imaginarium quodammodo vocari potest, cum non sit quid reale, sed in illo saltem concipiamus corpora contineri.

Locum omni corpore destitutum, sed vacuum, in natura dari posse negant Cartesiani, sed Epicurus, Gassendus & qui ipsos sequuntur, hoc admittunt, adeo ut, etiam vacuum vel inane principii loco sumant. Notandum autem est, duplex Vacuum du plex, d [...] minatum & co [...]cervatum. ab his supponi vacuum, coacervatum & disseminatum. Vacuum quidem coacervatum [Page] defendi non potest, quia illud nullis hactenus stabilitum est rationibus nec enim nova illa seculo nostro facta Exper. Mag. Phil. Burg. p. 1. Tr. 2. Diss. 2. c. 8, 9, 10. circa inane experimenta, per mercurium & machinam pneumaticam, nec dissolutio salium in aqua illud probaverint. Vacuum autem disseminatum, per quod intelligunt spatia inter minutissimas materiae particulas vacua, necessarium aliquo modo videri potest in rerum Naturalium explicatione, adeo ut sine eo natura corporum fluidorum, motus, imo ipsa hypothesis Cartesiana de materia subtili, vix intelligi aut explicari possint.

§. VI.

Tertia loci significatio est, quando Tertia loci significatio pro certo corporum situ in mundo. nec ad superficiem immediate ambientem, nec ad spatium, quod corpus occupat, habetur respectus, sed saltem ad situm aliorum corporum, sive ipsi vicina sive remota sint.

Denotat enim locus non minus proprie Quomodo locus corporis consideratur habito respectu ad situm aliorum corporum. certum alicujus corporis situm in mundo, facta comparatione cum aliis corporibus, quorum loca situsque sunt cogniti & determinati, nullo habito respectu superficiei illud proxime contingentis. [Page] Et hoc modo locum mutare dicitur illud corpus, quod modo cum duobus aliis constituebat triangulum, & mox, mutato loco, in eandem cum iis pervenit lineam rectam. Atque hic tantum abest, ut corporis locati extensio consideretur, ut potius nullus habeatur respectus magnitudinis corporum, sed quodcunque corpus spectetur saltem tanquam minimum, quemadmodum motus corporis alicujus non consideratur, nisi tanquam in unica linea, quam decurreret minima quaeque ejus particula. Ita quando quaeritur ubi sita sit Hafnia vel Roeschildia, non solliciti sumus de extensione magnitudinis, quantum spatii utraque urbs occupet, nec de aëre immediate ambiente, sed dicimus illam prope sinum Codanum ad littus freti Sundici sitam esse, hanc autem prope Isefiord.

§. VII.

Uti omnia corpora, quae existunt, Tempus est [...] [...]tionis rerum. existunt aliquando, ita cum mens nostra determinat quando, & quamdiu existunt, id tempus vocamus. Dici ergo debet tempus rerum duratio, in qua determinanda utimur motu Solis, astrorum, horologii, imo qualibet vicissitudine.

[Page] Ut corpora quaeque creata aliquem in Duratio illa determinatur a mente nostra per motum aliquem. mundo locum occupant, eumque definit [...]ens nostra ex vicinia circumjacen [...]um, atque ubi sint determinamus respectu habito ad locum aliorum corporum; ita ratione temporis, quando res [...]istit & quamdiu, hoc est, ejus durationem determinamus comparatione facta cum motu quodam certo nobis cognito; non secus ac Geometra certam atque cognitam adhibet mensuram, ex [...]gr. ulnam ut re [...] quantitatem dimetiatur. Per tempus igitur rerum duratio successiva intelligitur, quatenus mens nostra eaudem agnoscit, ejusque durationis ordinem ac terminum, hoc est, an diu vel brevi res durent, an simul cum aliis, an post vel ante alias, metitur & comparat cum motibus rerum cognitis, qui maxime regulares sunt, ut motu Solis, astrorum, horologii. Ita quando duratio illa comparatur cum certis revolutionibus Solis sive diurnis sive annuis, quaedam res simul cum illis durare concipiuntur, quaedam ante, quaedam post, unde varia temporis momenta dicuntur vel praesentia, vel praeterita vel futura.

[Page]

QUAEST. I.

An dari possint in rerum natura atomi?

Ad materiae quidem naturam, inquiunt nonnulli, pertinet, ut illa possit semper dividi, non autem ad naturam corporum aut particularum minimarum, ex quibus exsurgit materia, quales particulas atomos vocant, materia enim, ajunt, generatur, hoc est, ex atomis producitur, atomi autem creatae sunt, non vero jam producuntur, illa varie mutatur, dividitur & corrumpitur, hae autem eaedem semper manent. At respondemus, haec omnia gratis supponi, nec ullam adduci rationem, cur aliam particulis materiae, ex quibus constat corpus, attribuamus conditionem, quam ipsi copori, si enim corpus componant, necessario erunt naturae corporeae. Dicendum ergo est, nullas tales dari atomos Nullae dari possunt atomi plane indivisibiles. quae nullis constant partibus & plane indivisibiles sunt, sed dari quidem illas particulas, quae plane indivisae sunt & non amplius dividuntur, quia scilicet hoc Natura non exigit, adeo ut, licet particulis constent minoribus, in eas tamen à Natura non dividantur. Magnenus. Heereb. Lucretius. Bishop Stillingfleet's Or. Sac. lib. 3. c. 2.

[Page]

QUAEST. II.

An impossibile sit à nobis concipi posse vacuum spatium?

Cartesius & qui ipsum sequuntur, vacuum spatium omni corpore destitutum non solum non fingi vel concipi posse, nec naturaliter dari, sed ne à Deo quidem omnipotenti in rerum naturam induci posse existimant. Et in hac opinione tam constantes sunt, ut, si omne corpus ex vase quodam excludi posset eventurum asserant, ut ejus vasis latera eodem momento ad se invicem accederent, ita ut nullum inter ea superstes daretur spatium. Caeterum vident quidem illi, nullum aliud corpus interjacere, ubi se tangunt duo corpora, sed non animadvertunt, quod non ideo necesse sit ea se Vacuum a nobis concipitur ut distantia inter corpora. contingere, quae à nullo corpore dis junguntur. Potest ergo illud vacuum à nobis concipi saltem quasi distantia inter corpora, quae tamen non ideo est materia, Non semper ibi est corpus, ubi est distantia. hoc enim si foret, nulli corporibus essent termini, quae enim extra hunc mundum à nobis concipiuntur spatia, ideo essent corpora, quod trinam habeant dimensionem.

[Page]

QUAEST. III.

An à motu Solis dependeat tempus, vel esse possit tempus absque motu?

Corpora, quae componunt hoc universum, Duratio rerum non dependet a motu, sedsaltem ejus determinatio. quae fit a mente [...]stra, existunt & durant, quamdiu autem permaneant in illa duratione, vel in illo suo statu, in quo à nobis deprehenduntur, determinat mens nostra, facta comparatione cum motu quodam. Ipsa ergo rerum duratio non dependet à motu, sed saltem ejus determinatio, quae fit à mente nostra, indiget aliqua rerum vicissitudine. Ita ab antiquis hoc vel illo anno ab Urbe Condita hoc vel illud factum memoratur, post excidum Trojae, â bello Macedonico vel Punico primo aut secundo &c. regnante hoc vel illo Imperatore. Quod si autem omnis motus sisteretur & nulla esset in rebus mutationum vissitudo, non ideo minus res durarent, licet nihil esset cum quo illius durationis quantitas, ordo & successio à mente nostra conferri & numerari possent. Adeoque cum tempus sit determinatio durationis rerum, sive moveantur sive quiescant, apparet facile, tempus non ita dici posse mensuram motus, quin potius motus sit mensura temporis, & revera tempus idem esset, licet Sol tardius vel celerius vel non omnino moveretur.

[Page]

CONCLUSIONES.

1. Extensio licet sit generalissima corporis Naturalis affectio, quae omni corpori competit, non tamen soli competit, nisi illam cum resistentia junctam intelligamus.

2. Extensio ergo cum resistentia, quae impenetrabilis est, competit omni corpori, soli & semper,

3. Sed extensio penetrabilis tribui potest spatio à materia vacuo.

4. Materiae partes, etiam illae, quas minutissimas concipimus, divisibiles sunt, si non semper actu, saltem potentia.

5. Adeoque nullae dantur atomi, id est particulae, quae nullis constant partibus & plane indivisibiles sunt,

6. Sed dantur quidem illae, quae sunt indivisae, & tamen possunt ulterius dividi, si hoc requirat natura;

7. Quaelibet enim pars materiae est extensa, & extensio praesupponit partes, adeoque & divisibilitatem.

8. Locus sumitur vel pro superficie proxima, quae corpus ambit,

9. Vel pro spatio, quod corpus occupat.

10. Vel pro situ, quem servat inter alia corpora.

[Page] 11. Locus ab omni corpore vacuus, spatium dicitur.

12. Tale spatium vacuum licet impossibile existiment nonnulli vel concipi vel dari in natura posse,

13. Videtur tamen aliquo modo necessarium ad motum corporum explicandum, imo & ad intelligendam Cartesianam hypothesin de materia subtili.

14. Loquimur autem hic de vacuo disseminato, illud autem quod coacervatum dicunt, nullis rationibus vel experimentis defendi potest.

15. Tempus sumitur vel pro rerum existentium duratione, vel etiam pro illa ejus determinatione, quae fit à mente nostra.

16. Ipsa illa rerum duratio esse quidem potest absque motu, nec ab illo dependet, sed à nobis cognosci & determinari non potest absque motu vel vicissitudine aliqua.

17. Adeoque tempus idem esset, licet Sol tardius vel celerius vel non omnino moveretur.

[Page]

CAP. IV.

De Motu & Qualitatibus.

§. I.

MOtus est translatio corporis de Motus & [...] causae. loco in locum, cujus causa prima est primus motor, nempe Deus, secundae vero variae, & inter Phil. Bu [...]g. p. 1. Tr. 2. Diss. 2. c. 1. has prima dici potest materia subtilis vel materia aetherea, quae ideoque materia motrix appellari potest.

Moveri dicimus illa corpora, quae mutant locum. Quod ad motus causam Motus causae intermediae. attinet, occurrit quidem nobis varia series causarum, quae intermediae dici possunt, dum videmus motum ab uno corpore in aliud transferri posse, & eundem impetum rei projectae à re projiciente impressum, continuati motus causam dici posse, tamen licet progrediamur Materia subtilis prima inter secundas causas [...] tus. per multiplices causas intermedias, tandem eousque perveniemus, ut agnoscamus illam substantiam fluidam & subtilissimam, quam, tanquam primam motus causam in materia ponimus, [Page] vim omnem suam ac motum repetere ab Deus prima motus causa. alia priori causa, nempe rerum omnium Auctore.

§. II.

Motus ab uno corpore in aliud transferri potest, & ille impetus rei Motus uni corpori ab alio communicatur juxta diversas leges. projectae à re projiciente impressus, certis quibusdam legibus communicatur, juxta quas diversimode moventur corpora, pro eorum magnitudine, pro celeritate motus, pro varietate materiae, ex qua constant corpora, & denique pro diversitate medii in quo moventur.

Ut corpora moveantur requiritur contactus Corpora moventur per contactum & impulsionem. corporum communicantis motum & motum recipientis, sed ita, ut vis sit sufficiens in uno ad alterius, quod ab eo impellitur, translationem. Et quod leges attinet hujus motus communicationi Motus leges variae sunt pro ratione magnitudinis corporum. à natura praescriptas, primo ratione magnitudinis corporum: si duo corpora aequalia & aequali celeritate mota sibi occurrant, cum aequali celeritate in partes oppositas resilient; si sint inaequalia, quod minus est reflectetur, & ambo aequali celeritate in easdem partes progredientur. [Page] Secundo ratione celeritatis Pro ratione celeritatis motus, motus: si sint aequalia sed inaequali celeritate mota, quod tardius incedebat, reflectetur. Tertio varietas materiae Pro varietatemateriae corporum. varias efficit motuum leges, ita diversas plane ab iis à Cartesio excogitatis, motuum leges variis experimentis observavit Mariotte, prout majori vel minori vi elastica praedita sunt corpora. Denique plurimis experimentis probari Et pro diversitatemedii in quo moventur. potest, quod aëris pressio & medii, in quo corpus movetur, major vel minor resistentia, motus determinationem varie mutet. Adeoque non spectandae sunt istae motuum leges secundum se & quasi in abstracto, nihil praeter motum & materiam spectando, quemadmodum à Cartesio factum est, sed potius ut in re [...]um natura occurrunt, & rebus ita, ut nunc sunt, constitutis.

§. III.

Corpora mota feruntur, quoad Corpora conantur moveri per lineam rectam fieri potest, per lineam rectam, haec autem motus determinatio ubi ab occursu aliorum corporum mutatur, A le Grand. fit motus vel reflexus vel refractus.

Pars quaeque materiae, quae movetur, In motu reflexo motus saltem determinatio mutatur. rectam, quantum potest, affectat lineam, [Page] quoties tamen aliorum corporum occursu à recto tramite deflectere cogitur, manet quidem idem motus, sed ejus determinatio mutatur.

§. IV.

Quando autem corpora, quae obvia sunt alii corpori, quod movetur, Circulus vel successio corporum sit in omni motu. cedere possunt, deflectunt quasi per circulum, & occupant locum à priori corpore relictum, & hoc circulo sublato, cessat ipse motus.

Cum impenetrabiles sint materiae Quo pacto corpora deflectunt quasi in circularem motum. partes & omnia in mundo plena supponantur, scilicet quoad plena esse possunt, necessarium est in omni motu integrum corporum circulum moveri, quando scilicet corpus, quod movetur, cogit alia corpora, quae ipsi obvia sunt & cedere possunt, deflectere in circularem motum, & succedere in locum à priori corpore relictum. Atque hoc circulo sublato vel denegato corpori, cessat ipse motus hinc fit, quod ex puteo undique arcte clauso aqua exhauriri non possit beneficio antliae, nec è dolio vinum effluere possit, nisi aperiatur in superiori parte dolii foramen, per quod aër in locum exeuntis vini ingredi possit.

[Page]

§. V.

A motu dependent mutationes & Qualitates [...] motu dependent. qualitates omnes, quae in rebus naturalibus à causis secundis producuntur, dum per illum varie transformatur materia, atque per variam Phil. Burg. p. 1. Tr. 3. Diss. 1. particularum dispositionem, magnitudinem & figuram diversa specie existit.

Ita ex motu partium materiae videmus Proutconnexio & figura particularum varia ita & diversae oriuntur qualitates. diversas inter illas oriri connexiones & figuras. Et illae diversae determinationes, quia corpora distinguunt & specialem illis tribuunt essentiam, propter quam talia dicuntur, vocantur qualitates. Sic Adamas ex bruto vel aspero fit laevis, idque solius agentis mechanici vi, dum exstantes partes deteruntur & expoliuntur. Vitrum contusum ex perspicuo fit opacum, ignis vi [...]usum iterum fit perspicuum. Corallia rubra in pulverem contrita, fiunt alba. Clavus sola mallei percussione incalescit.

§. VI.

Qualitatis ergo nomine significamus Quid proprieper qualitates intelligendum. illud, quod in corporibus nobis occurrit tanquam causa hujus vel [Page] illius sensus in nobis producti ab actione objectorum, illa autem causa consistit in varia figura & dispositione partium materiae.

Atque hinc omnis generum & specierum Differentia inter alterationem & generationem. oritur differentia, & alteratae res dicuntur, quando leviter saltem mutantur, nec nomine suo & specie excidunt, sed quando ea corpori accidit mutatio, ut novum nomen & speciem acquirat, tunc genitum dicitur vel corruptum; non quod vel in generatione nova emergat substantia, quae antea non fuit, vel in corruptione In generatione novanon oritur substantia, nec in corruptione aliqua perit. aliqua plane pereat, sed quia nova saltem oritur congeries qualitatum & affectionum, quae à solo motu & magnitudine partium dependent. Sic motu & sola partium transpositione à lacte concusso fieri videmus butyrum, lignum in flammam, cineres & fulginem abire. Ita frustra quis cum Peripateticis, aut formas intus delitescentes, aut potentias Peripateticorum forme, facultates & [...]otenti [...] operatrices salt [...]m ex affectionibus m [...] chanicis fluunt. operatrices, aut facultates & nescio quae speciosa nomina quaesierit in horologio, cum tota illius ratio ex motu & structura partium dependeat, ubi convoluti chalybis & rotarum coaptatio tam constantes motus efficiunt. Certe potentia illa, qua clavis seram aperit vel claudit, nihil est à materia & figura clavis distinctum.

[Page]

QUAEST. I.

An eadem motus quantitas fuit ab initio, quae hodieqne manet?

Ita quidem placuit Cartesio, qui eandem motus quantitatem in primo rerum exordio à Deo inditam fuisse corporibus censuit, quae eadem etiamnum manet, dum à Deo conservatur, ita ut quantum Incertum est, an motu [...] quantitas in hoc universo semper eademmanea [...]. uni corpori accedit, tantum detrahatur alteri. Id vero rectius pro incerto relinquitur; certum autem est, Deum, qui materiae creatae motum ab initio indidit, posse vel eundem numero conservare, vel pro liberrima sua voluntate augere & minuere. Cartes. Princip. p. 2. Art. 36. Voyage to the World of Cartes. pag. 63. A le Grand, p. 5. c. 6.

QUAEST. II.

An conantur omnia corpora in eodem statu permanere, in quo sunt?

Id haud dubie statui potest, cum observemus corpora, sive moveantur sive quiescant, nunquam illum statum mutare, Corpora non moventure [...] se ip [...]is, nec quiescunt ni [...] ab aliis [...]istuntur. [...]isi ab alio corpore vel impellantur ad motum, vel in motu sistantur. Ita [Page] corpus, cui semel inditus est motus, eundem suum motum continuaret semper, nisi ab occursu aliorum corporum in illo motu sisteretur, corpus autem semel quiescens nunquam movebitur, nisi ad motum ab alio impellatur. Nulla enim ratio est cur illum suum statum, in quo semel constituta sunt corpora, mutarent, nisi superveniat aliquod tertium corpus, quod illa è statu suo deturbat. A le Grand, p. 4. c. 15, 16.

QUAEST. III.

An fiant motus quidam propter fugam vacui?

Ea fuit nonnullorum Philosophorum A [...]u [...] in an [...]s & [...]ip [...]one ascendit propter pressionem & gravitatem aeris. opinio, fieri omnes illos motus per fugam vacui, quos recentiores rectius per pondus & gravitatem aëris explicant. Nimirum, cum beneficio antliae vel siphonis aqua ex puteo vel vase quodam educi & exhauriri possit, ita ut embolo vel pistillo attracto, statim illum motum sequatur aqua, & ascendat intra antliam & siphonem, illam aquae ascensionem ideo fieri asseruerunt, ne daretur in natura vacuum, scilicet ne spatium illud, quod post attractum embolum relinquitur in antlia, omni prorsus corpore destitueretur, [Page] & ita series hujus universi interrumperetur. Sed vanus est ille metus, nec enim vacuus fieret locus, qui potius Quomodo intelligendum vacuum in machina Boyleana. impleretur à materia subtiliori, per poros antliae vel siphonis intrante, quemadmodum videmus ope machinae pneumaticae Boyleanae, ex vitro quodam vel recipiente, ut vocant, exhauriri posse aërem, licet nullum aliud in ejus locum intra vitrum succedat corpus, praeter materiam subtilem, quae poros vitri subit, expressa quasi ex poris aëris externi compressi.

Caeter [...]m [...]per fugam vacui fieret ille Aqu [...] quousque ascendit in antliis aspirantibus. motus in antliis, quare saltem fit ascensio illa ad certam altitudinem, cum nunquam ultra pedes 32 aqua beneficio antliae aspirantis attolli possit, etiam quacunque vi adhibita? Cur deinde ex puteo undique arctissime clauso nulla aqua ope antliae hauriri potest? id quod quotidiano videmus experimento. Nimirum cum illi omnes motus fiant à pressione & gravitate aëris, manifestum est, aquam nec ultra pedes 32 intra antliam ascendere posse, quia tunc fit quasi aequilibrium quoddam aquae ascendentis & columnae aëris prementis, nec eandem ex puteo undique arcte clauso educi posse, quia tunc praecluditur via aeri, qui superficiem aquae premeret. [Page] Phil. Burg. p. 1. Tr. 2. Diss. 3. c. 8. Rohault, p. 1. c. 12. Exper. Magdeb. A Le Grand.

QUAEST. IV.

An detur attractio in motu illo, qui fit per suctionem.

Effectus ille revera provenit ab impulsione, adeoque nec in follium inspiratione & exspiratione, nec in respiratione In suctione pellitur liquor a motu pectoris. animalium, nec in fluidorum per antlias & siphones motu, [...]oc [...]m habet attractio. Ita liquor ille, quem ore sugere dicimur, non attrahitur, sed à motu pectoris intra os pellitur. Exp. Magdeb.

CONCLUSIONES.

1. Moveri dicimus illa corpora, quae locum mutant.

2. Cum autem nulla corpora ex se moveantur, sed ab aliis impellantur, proficiscitur illa impulsio ab alio corpore, cui motus ille itidem ab alio impressus & communicatus est.

3. Et ita plures causae intermediae dependent à materia subtili, tanquam causa inter secundas prima.

4. Sed illa ipsa materia subtilis nullum [Page] in se motum haberet, nisi illi inditus fuisset à primo motore, nempe Deo.

5. Unumquodque corpus permanet in eodem statu in quo est, nisi ab alio corpore vel impellitur ad motum, vel in motu sistitur.

6. Impulsio corporum diversimode fit juxta varias leges, quae tamen ita considerandae, ut & respectus habeatur ad medium, in quo fit motus, & vim elasticam, qua praedita sunt corpora, non saltem ad nudam materiam & motum.

7. Corpora mota feruntur, quantum possunt, per lineam rectam,

8. Id tamen non obstat quin circulus fiat in omni motu, & successio corporum, quam impenetrabilitas partium materiae requirit.

9. Per impulsionem enim fit omnis motus, neutiquam per attractionem vel suctionem, multo minus per fugam vacui.

10. Per qualitates nihil intelligi debet nisi certa quaedam dispositio, figura & magnitudo particularum materiae, quae efficiunt ut has vel illas proprietates sensibus nostris exhibeant corpora.

11. Et ab illa particularum diversitate, quae à motu dependet, oritur omnis in qualitatibus varietas.

[Page] 12. Nec aliunde dependent variae illae potentiae operatrices & formae intus delitescentes, ad quas provocarunt antiqui, quam ab affectionibus mechanicis, quae à motu oriuntur.

CAP. V.

De Calore & Frigore.

§. I.

CAlor consistit in motu particularum, Calor in motu rapido & perturbato confi [...]it. sed tali, qui rapidus est & perturbatus, atque a materia quadam subtiliori proficiscitur, quae poros corporum ingressa, eorum particulas varie & celerrime exagitat.

Cum & corpora possint calida fieri, Insensibillum partium agitatio in calore proven [...] a materia subtili. quibus nihil accidit praeter motum, ut manus frigore affectae, si fricentur, calx aqua frigida irrorata, aqua fortis cum limatura chalybis confusa, oleum vitrioli cum oleo tartari, & nihil incalescat sine motu, credibile est calorem nihil esse praeter insensibilium partium variam in omnes partes agitationem, quam efficit [Page] subtilis & aetherea materia, quae omnium corporum poros implet. Et cum fluida corpora partes habeant, non modo disjunctas, Motus particularum celerr [...]mu [...] ad calorem requiritur. sed etiam motu indeterminato & vario commotas, neque idcirco ad sensum calida sunt, censendum est, celerrimum motum ad calorem requiri, qui deest fluidis corporibus. Dico ad sensum calida, quia in omnibus fluidis In omnibus fluidis adest calor. adest calor quidem, cum à materia subtili agitentur & fluidae conserventur illorum particulae, licet ille calor comparatus cum corpore nostro non ita sit sensibilis. Ita idem balneum uni homini calidum, alteri frigidum videri potest, prout est agitatio & calor humorum in corpore accedentis ab balneum. Phil. Burg. p. 1. Tr. 3. Diss. 2. Rohault, p. 1. c. 23.

§. II.

Quando ille motus particularum Frigu [...] est absent [...]a ve [...] imminutio caloris. cessat, vel non adeo rapidus est & perturbatus, aut propter absentiam materiae subtilis, aut propter particulas ejus adeo subtiles & exiguas, ut non sufficiant commovendis partibus corporis, frigus adesse dicitur.

[Page] Et ideo marmor, glacies, &c. dicuntur corpora frigida, quod poros habeant An adexplicandum frigus necesse fit adducere effluvia frigorlfica? sic constitutos, ut solas subtilissimi aetheris minutissimas partes excipiant. Itaque cum, prout majori vel minori copia adest materia subtilis, ita & corpora vel calida vel frigida dicantur, tuto asseri potest, frigus nihil esse praeter absentiam & imminutionem caloris, quicquid pro effluviis frigorificis adducat du Hammel, quibus omnes frigoris effectus deberi statuit; etenim, licet frigus quidem non aliter quam per caloris & motus imminutionem explicari posse concedat, arbitratur tamen, illud ipsum, quod caloris vim sistit, esse quid reale & positivum, id quod evinci posse credit ex artificiosa liquorum congelatione, quando Congelatio [...]orumartificiosa. nix vel glacies cum sale aut nitro permixta & vasi cuidam vel tubo vitreo circumfusa, aquam in tubo contentam Bacon Nat. Hist. Cent. 1. in glaciem convertit, etiam media aestate, aut prope ignem, quod vix citra substantiales effluxus ab illa nivis & salis mixtura prodeuntes, intelligi posse contendit.

At non opus videtur ad peculiara effluvia frigorifica hic recurrere, cum eadem effluvia, materia nempe subtilis, quando in circumfusas nivis vel glaciei particulas agit, ita ut illae in aquam solvantur, [Page] relinquat aquae particulas in tubo contentas, quae ideoque propter ejus absentiam vinctae & quiescentes concrescunt in glaciem. Nec minus positivum quid est, particulas in frigidis corporibus quiescere, quam easdem in calidis moveri. Boyle of Cold.

QUAEST. I.

Quo sensu dicendum est calorem inesse igni?

Calor sumitur vel pro potestate quadam Caloris duplex est significatio. certis corporibus in [...]ita excitandi in nobis talem sensum, velpro illo sensu qui in nobis oritur ex vicinia rerum, quae calidae dicuntur. Et cum non sint nobis distincta vocabula ad exprimendam & illam actionem objectorum, quae consistit in motu vario & perturbato particularum minimarum, & passionem nostram, quae consistit in alteratione, quae ex motu isto accidit partibus corporis nostri, quae facultate sentiendi praeditae sunt, plerumque idem caloris nomen & attribuitur qualitati nos afficienti, & ipsi sensui nostro, qui ex illa in nobis resultat. Non credendum ergo Calor qu [...] sensu attribuendu [...] est igni. est, simile quid illi nostrae passioni inesse igni. Sed est vis quaedam in igne, perturbata [Page] videlicet & celerrima partium agitatio, quae in nostris corporibus, quae facultate sentiendi praedita sunt, excitat illum sensum, quem calorem vocamus, sed in reliquis corporibus quae sensu destituta sunt, non aliud efficit nisi motum. Ita & de aliis dicendum est, ex. gr. candore nivis, nisi enim lux in eas Candornivis in quo consistit. particulas, ex quibus componitur, incidat, atque ad oculos nostros resiliat, non magis candor dici potest, quam verberatus aer & occursu corporis concavi repercussus, echo dici potest, nisi ad aures nostras appulerit. In nonnullis autem sensibilium qualitatum adsunt distincta vocabula pro exprimenda & actione objectorum & passione nostra. Ita objecta dicuntur sapida, lingua autem gustat, objecta odorata dignoscimus o [...] factu.

QUAEST. II.

Quo pacto non solum à calore sed & à frigore interdum proveniat rarefactio.

Inter caloris effectus non ultima est rarefactio, dum enim rei calefactae partes Rarefactio a Calore prodient. celeri & perturbato motu agitantur, majorem locum postulant. Hinc metalla fusa nonnihil attolluntur. Ferrum ignitum [Page] longius est eodem antea frigido. Idem & de ligno verum est, quod calori expositum longius fit. Frigus autem quamdin moderatum est, caloris duntaxat Rarefactio a frigore. agitationem inhibet, corpora contrahit atque densat, cum vero valde intensum est, aërem quidem in angustum colligit, quia illius motum expansivum & elasticum coercet, aquae vero partes dilatat, adeo ut rarefactio non à solo calore, sed & à frigore interdum oriatur. Hinc aqua tubo inclusa, per artificiosam congelationem nona fui parte aut decima interdum attollitur & majus occupat spatium. Atque haec ratio est, cur glac [...]es aquae supernatet, quia pro mole sua levior est. Ita tubi & vasa plerumque franguntur, cum aquae contentae pars summa primo in glaciem abit, quin & ferrei tubi sclopetorum aqua pleni & diligentissime occlúsi, à frigore cum impetu disrumpuntur. Nec alia ratio est Frigus quare quaedam corrumpit? cur multa vi frigoris corrumpuntur, quam quia per frigus. dilatatae aquosae partes ita immutant particularum structuram, ut rest [...]tui nequeat.

[Page]

QUAEST. III.

Quomodo de caloris & frigoris intensione rectissime judicari potest?

De caloris aut frigoris intensione non Thermometri ben [...]ficio observandi caloris & frigorisgradus. rectius judicari potest, quam beneficiò thermometri, in quo vel aqua vel spiritus vini sponte sua sursum ascendit aut deorsum labitur, prout vel calida vel frigida est aëris temperies; atque inde de caloris & frigoris gradibus certius haberi potest indicium, quam per sensum tactus, qui de iisdem saltem comparate judicat, prout scilicet se habent ad calorem partium corporis nostri. Ita eadem res uni frigida, alteri calida videri potest.

CONCLUSIONES.

1. Calor sumitur vel pro potentia quae inest corporibus calidis, vel etiam pro illo sensu, qui ex iis in nobis excitatur.

2. Illa actio objectorum calidorum consistit in motu vario & perturbato particularum minimarum;

3. Passio autem nostra in illa alteratione, quae ex isto motu accidit partibus corporis nostri, quae facultate sentiendi praedita sunt.

[Page] 4. Non ergo credendum est simile quid isti nostrae passioni inesse igni,

5. Sed est aliquid in igne, quod in nobis excitat calorem.

6. Hunc autem calorem sensibilem non omnis motus producit, sed ille saltem, quo particulae varie & celerrime agitantur.

7. Frigus nihil est praeter absentiam & imminutionem caloris,

8. Cum nondum liquido nobis persuasum sit dari alia eff [...]uvia frigorifica,

9. Sed prout vel majori vel minori copia in corporibus adest materia subtilis, ita vel calida vel frigida dicuntur.

CAP. VI.

De Corpore Fluido & Solido, Raro & denso.

§. I.

FLuidum corpus illud est, cujus Corpus fluidum in quo consistit. particulae omnes, quae proprie ejus massam constituunt, exiguae sunt & aptissimae ad motum, ideoque tactui cedunt, & quam facillime separantur, atque à materia subtiliori, inter eas se commovente, varie agitantur.

[Page] Consistit ergo fluiditas in exiguitate partium, & figura ad motum expedita, simulque motu ipso, qui ab aethere aut aëre vel humore intercurrente provenit. Et primo quidem, quod exiguitas partium ad fluiditatem requiratur, demonstrant Ad stuiditatem requir [...] tur exigu [...] t [...]s partium. pulveres tenuissimi, qui liquorum speciem praebent, nec metallorum fusio aliud esse videtur, quam partium comminutio. Sic alabastrum in minutissimum pulverem comminutum igni admotum liquoris ebullientis speciem praebet, & bacillo agitatum non magis resistit, quam metallum fusum, quin & fumos videtur emittere, cum tamen saltem sit minutissimus pulvis, qui partium agitatione fluidum corpus repraesentat. Deinde quod in partium insensibilium Partium insensibilium motu [...] est in fluiditate. motu consistat fluiditas, exinde patet, quod in liquoribus varia corpora dissolvantur & diff [...]uant, quae inter corporis solidi partes in suo statu conservantur. Sales in aqua, imo aëre humido dissolvuntur, metalla in aquis Stygiis, id quod non aliter quam per motum fieri potest, cum sint haec corpora ipso humore, in quo dissolvuntur, graviora.

Atque uti partes corporum solidorum, Motus partium in flui [...]s provenit a m [...]teria su [...]. quae à fluidis solutae sunt, in hoc motu detinantur à particularum fluidi motu, [Page] ita supponendum est, illas fluidorum partes liquiditatem suam conservare & perpetuo agitari motu à materia quadam Ubi vehemens est particularum motus, fit evaporatio. subtiliori illas permeante, quae itidem in motu est, quaeque constare debet ex ejusmodi particulis, quibus nomen materiae primi & secundi elementi indidit Cartesius. Ab hac materia quando ita agitantur particulae liquorum, ut ab invicem segregentur & per aërem dispergantur, evaporare dicuntur, ubi Ubi remissus & subti [...]is, concretio corporis. vero remissus est & valde subtilis hic motus, conservare non potest illam corporum quorundam liquiditatem, & hoc modo aqua in glaciem abit. Boyle of Fluidity and Firmness. Rohault, p. 1. c. 22. Cartes. Pr. p. 2. Art. 54, &c. A Le Grand. p. 4. c. 21.

§. II.

Solidum corpus vel firmum dicimus, Solidi corporis natura. cujus particulae non nisi difficill [...]e dividuntur, adeoque magis motui resistunt & juxta se ita quiescunt, ut earum nexus & series non interrumpatur ab alia materia, inter eas se commovente.

Dicimus solidorum corporum naturam Quali [...] particularum qu [...]es est in solido corpore. consistere in tali quiete & nexu [Page] particularum, qui non interrumpitur ab alia materia inter eas se commovente, quia est in corporum, etiam solidissimorum, poris materia, quae continuo movetur, exit & intrat, sed quando particulas corporum non ita sensibiliter exagitat, ut situm mutare deprehendantur, tunc solida dicimus illa corpora; Addimus sensibiliter, quia revera etiam Partes corporum solidorum non raro locum, mutant. solidissimorum corporum particulae situm mutare possunt, ut vidit D. Boyle in turcoide maculas subinde locum mutasse, & in Achate nebulam interdum evanuisse. Et quod in duris corporibus partes insensibiles non omni prorsus motu careant, licet is motus adeo tardus sit, ut sensu percipi non possit, patet in ossibus animalium, quae crescunt & augentur, imo & asseribus ab [...]etinis, ex quibus gummi non raro erumpit. Phil. Burg. p. 1. Tr. 3. Diss. 3. Bacon's Nat. Hist. pag. 22.

§. III.

Qualitates illae, quae vulgo tactiles Qualitates qu [...] tactiles vocantur, unde dependent! vocantur, uti mollities, durities &c. dependent vel à varia conditione superficiei objectorum, vel à vario situ, figura & connexione partium omnium corporis.

[Page] Sic corpus solidum, prout partes habet Corpora mollia dura, fragil [...]a, flexibilia & ductilia. varie conformatas, ita vel molle est vel durum, vel flexile vel fragile vel ductile. Et quemadmodum mollia corpora facilius penetrat materia subtilis, quam dura, ita fragilium partes sese velut in puncto tangunt, flexibilium autem & ductilium particulae magis sibi mutuo implexae sunt. Vitrum quidem fragilius est, sed durius plumbo, quod partes vitri sese velut in puncto tangant, sed plumbi ut & auri partes sunt magis ramosae. Phil. Burg. p. 1. c. ult.

§. IV.

Rarum corpus illud dicitur, cujus Corpus rarum & [...]ensum. pori apertiores sunt, & alia materia heterogenea implentur, à qua distenditur & majus occupat spatium, quam ante; Densum autem id, cujus pori pauciores & minores, ita ut in parvo spatio eadem corporis moles contineatur, cum particulae arctius & propius sibi invicem junctae sint sive illud corpus densum sit solidum sive fluidum.

Non enim omne corpus durum est D [...]fferentia inter durum corpus & dens [...]. densum, nec omne corpus liquidum est rarefactum; glacies enim rarior est aqua, [Page] & ferrum ignitum rarefactum est respectu ejusdem antea frigidi. Corpus ergo rarum est illud quod pauca constans materia magnum occupat spatium, seu quod parum habet materiae in multis locis dispersae, & corpus densum id, Corpus r [...] refit per ingressum alterius materiae per ejusdem poros. quod in parvo spatio multa constat materia. Intelligenda vero hic est illa materia, quae huic corpori propria est, & sic insensibilis illa materia, quae, quando ingreditur poros corporum, quae dilatat, fit rarefactio, & quando egreditur, fit condensatio, consideratur tanquam materia extranea, quae non pertinet ad corpus, quod subiit & è quo egressa est. Adeoque non necesse est molis ipsius aut dimensionum incrementa in rarefactione Quantitas in rarefactione non augetur. fingere, cum ipsa quantitas materiae corpori propria non augeatur. Phil. Burg. p. 1. Tr. 3. Diss. 1. c. 3. Observ. touching Raref. and Condens. 8o Lond. 1677. Camerarius, P. 2. Qu. 29. A Le Grand, p. 4. c. 10. 22.

QUAEST. I.

Qua ratione aqua fit rara quando congelatur.

Quando aqua in glaciem abit, ex corpore Aquearum particularum natura. stuido fit solidum, & ex denso rarum. Aquae ipsius natura ita commodissime [Page] concipi & explicari potest, si ejus particulae flexiles, oblongae & lubricae concipiantur, ita ut facillime ab interfluente materia aetherea commoveri, flecti & arctius inter se invicem applicari possint; quando autem eaedem particulae non amplius à materia illa subtiliori commoventur, quiescentes sunt, rigidae, & majus spatium exigunt, ita ut eadem inter illas in utroque hoc statu sit differentia, quae est inter anguillas vivas & frigore obrigescentes, illae enim in arctum spatium cogi possunt, hae vero neutiquam. Atque haec Aqu [...] rarefactio in glacie. ratio est cur aqua, beneficio frigoris in glaciem conversa, ex denso corpore fit rarum, quia recedente materia subtili, quae antea particulas lubricas & flexiles commovendo, eas facile arctius inter se cogebat, eaedem particulae rigidae & immobiles fiunt, majusque spatium, in quo quiescant, requirunt, quia non tam apte aliae aliis incumbunt. Atque hanc rarefactionem à frigore ortam tam necessario exigit Natura, ut etiam ideo solidissima corpora disrumpat, quemadmodum notum est de lapidibus quibusdam, qui ubi madidi per hyemem exponuntur intenso frigori, dissiliunt & rumpuntur. Ita & vitra, globi ferrei bellici &c. rumpuntur, quando per artificiosam congelationem [Page] prae frigore concrescens aqua contenta extenditur & crescenti moli [...]uae exitum quaerit.

QUAEST. II.

An partes solidi corporis per solam quietem & immediatum contactum inter se cohaereant? Cartes. Pr. p. 2. Art. 55, 56.

Non quieti solum & immediato partium contactui, sed subtilis aeris pressioni Aeris pressio ad duritiem corporum con [...]ert. corporum duritiem deberi credibile est, c [...] firmitati etiam accedit figura & contextus partium interior. Ita celebre est illud experimentum Magdeburgi tentatum, quod duo marmora à crassiore aëre pressa tam arcte cohaerent, ut vix divelli possint.

CONCLUSIONES.

1. Fluida corpora partes habent motu vario agitatas.

2. Ille motus particularum in fluidis proficiscitur à materia subtili poros omnium corporum permeante.

3. Et ubi vehemens est talis particularum motus, fit evaporatio,

[Page] 4. Quemadmodum ab eodem motu nimis remisso & subtili fit corporis concretio.

5. Solidi corporis natura consistit in quiete & nexu particularum,

6. Est tamen in corporum etiam solidissimorum poris materia, quae continuo movetur.

7. Corpus solidum prout partes habet varie conformatas, ita vel molle est vel durum, vel flexile, vel fragile vel ductile.

8. Non omne corpus durum est densum, nec omne corpus liquidum rarefactum.

9. Densum corpus est, quod pauciores & angustiores poros habet, & sub eadem mole materiae minus spatii occupat.

10. Rarum autem fit, quando ab alia materia replente poros distenditur eadem moles materiae, & majus spatium occupat.

11. Ipsius autem materiae, corpori propriae, quantitas in rarefactione non augetur, sed saltem eadem ejus moles majus exigit spatium.

[Page]

CAP. VII.

De Lumine & Colore.

§. I.

LUmen consistit in motu quodam corporis lucidi impresso Lumen & colores. aethereae substantiae inter oculum, & objectum intermediae, & prout varie à superficie objecti reflectuntur & franguntur radii, ita & varii in oculis nostris pinguntur colores. Boyle of Colours.

Per luminis & coloris voces non solum Duplex luminis & color [...]s significatio. intelligitur id quod in ipsis objectis est, tanquam causa talis sensus in nobis producti, sed & ipse ille sensus, qui in nobis oritur ex conspectu Solis, flammae & objectorum variorum, quae lucida & colorata vocantur, non secus ac doloris nomine indicamus illum sensum, quem infixa acicula imprimit partibus corporis nostri, quae facultate sentiendi praeditae sunt. Et quidem cum objecta, quae Lumen in motu particulorum corporis lucidi consistit. lucida vocantur, non immediate oculis nostris applicentur, sed intermediis aliis corporibus diaphanis agant, credibile [Page] est lucem consistere in motu quodam à partibus corporis lucidi communicato aethereae illi substantiae, quae poros corporum diaphanorum implet, ita ut à corpore lucido, tanquam à centro ad circumferentiam radiis imperturbatis diffundatur. Quod lucidi corporis natura consistat in motu particularum, haud difficulter probari potest, cum nullum corpus luceat, nisi idem moveatur. Sic lapis Bononiensis cum calcinatus est Corp [...]ra va [...]ialucentia. & radiis solaribus expositus, noctu lucet, idem & videmus in lignis putridis & piscibus quibusdam cum putrescere incipiunt, tunc enim habent partes celeri & intéstino motu agitatas, de quibus vid. Th. Bartholini b. Adamas lucem spargens. m. Parentis mei Lib. de Luc. Animal. Maxime autem hoc confirmatur ex adamante illo Regis Britanniae, de quo D. Boyle, qui lucem sparsit eo majorem, Differ [...]ntia inter matum particularum in luce, calore, & fluiditate. quo duriori corpori affrictus fuit. Ad lumen autem requiri videtur motus particularum insensibilium celer & brevis, quemadmodum vehemens & validus ad calorem, & ad fluiditatem varius & inaequalis.

Quia vero hi lucis radii ad oculos nostros à diversis corporibus vel reflexi vel varie refracti remittuntur, in hac Lumen ad colores requiritur. lucis reflexione & refractione colorum [Page] natura posita est. Etenim cum corpus coloratum nullum in nobis producat sensum in tenebris, sed ut appareat coloratum necessario recipiat lumen, cujus natura est, ut reflectatur in occursu corporum, quae penetrare non potest, facile apparet, quod lumen sit illud, quod in organa nostra agit, ut sentiamus colorem, & quod omnis actio corporis colorati consistat in remittendis radiis lucis, sed cum aliqua in diversis corporibus differentia, unde tam varius in oculo producitur Radii luminis sunt corporei. colorum sensus. Atque hinc patet radios luminis revera corporeos esse, quia iis competunt corporis proprietates, uti frangi & reflecti. A le Grand, p. 5. c. 15. Rohault, p. 1. c. 27. Cartes. Diopt. c. 1. Phil. Burg. p. 2. Tr. 1. Diss. 2. & p. 3. Tr. 1. c. ult.

§. II.

Reflexio accidit radio lucis quando Reflexioradiorum luminis. occurrit corpori opaco, à quo reflectitur, sed hac lege, ut angulus incidentiae sit aequalis angulo reflexionis.

Corpora opaca, à quibus reflectitur ad oculos nostros lumen, sunt duum generum, Quot modis reflectitur lumen, & qua lege? polita sc. & aspera, illa radios [Page]lucis ad certam partem, haec quaquaversum regerunt, tam in his quam illis est angulus reflexionis aequalis angulo incidentiae, & hoc principio, tanquam fundamento, nititur tota catoptica, seu speculorum scientia, adeoque specula plana radios lucis eodem ordine & situ remittunt, quo insiderant. Atque haec reflexio motus saltem determinationem mutat, quemadmodum pila oblique in parietem impacta, in oppositam partem reflectitur, ad angulum aequalem. D. Gregorii Catopt. Elem. Pr. 1. Cartes. Diopt. c. 2. A le Grand, p. 4. c. 19.

§. III.

Refractio fit, quando radius lucis Refractio radiorum luc [...]s. ab uno medio in aliud diversum transit, quod prout vel majori vel minori facilitate penetrare potest, ita cursum suum mutat, recedendo vel à perpendiculo vel ad perpendiculum.

Tamdiu enim radii luminis recto impelluntur Causa refractionis. itinere, donec occurrat mutatio medii, per quod transeunt, tunc enim franguntur, prout in medio illo, magis vel minus denso, diversam inveniunt [Page] resistentiam. Ita radii luminis, qui ex aëre in aquam aut vitrum commeant, occursu corporis durioris sie franguntur, ut ad perpendicularem lineam magis accedant. Hanc refractionem manifestissime videmus in transitu luminis Radii quo modo in humoribus oculorum franguntur? per humores, qui in oculis reperiuntur. Etenim, vitrum in utraque parte convexum, cujusmodi est crystallinus humor, duplo citius radios colligit quam si esset ex una parte convexum, planum ex altera, illud enim radios colligit non solum in ingressu sed & in egressu.

Radii autem recedunt à perpendiculo, ubi ex aqua in aërem transeunt, hinc fit ut nummus in fundo vasis sic positus, ut ab oculo oblique spectantis videri Cur Sol a nobis videatur postquam sub horizontem descendit. amplius non possit, affusa aqua iterum in aspectum veniat. Ita & Solem videmus, etiam postquam sub horizontem revera descendit, propter refractionem, quam patiuntur radii ab eo emissi in athmosphaera & vaporibus, qui aëri terrae vicino immixti sunt. D. Gregorii Diopt. Elem. Scheiner Fund. Opt. Varenii Geogr. l. 1. c. 19.

[Page]

QUAEST. I.

An luminis diffusio fiat in instanti?

Ita putavit Cartesius & cum eo alii; Ecclipses satellitum Jovis confirmant, ad luminis diffusionem requiri aliquod tempus. nulla autem ratione probari potest illa luminis in instanti propagatio. Requiri autem aliquam temporis moram, ut lumen ad remotissima corpora diffundatur, nuper à Celeberrimo Mathematico Olao Romero demonstratum est ex satellitum Jovis ecclipsibus. Cum autem celerrima sit illa propagatio & nullus sensus sit visu acutior, hinc illam in momento temporis perfici arbitramur.

QUAEST. II.

An quidam colores sint reales, quidam vero saltem apparentes?

Omnes colores aeque veri & reales Realitas quae coloribus tribuitur depende [...] a judicio nostro. sunt, imo stricte loquendo, nulli sunt reales in ipsis objectis, quia extra oculum nostrum non sunt. Sed est quidem extra oculum nostrum illa superficies objectorum, quae quando reflectit ad oculos nostros radios lucis varie refractos, tunc in oculo pinguntur colores, Realitas ergo illa, quae coloribus tribuitur, [Page] non dependet nisi à judicio nostro, quando percepti colores referuntur ad objecta, quibus non insunt, cum in oculo nostro omnes pingantur. Phil. Burg. p. 3. Tr. 1. c. ult.

QUAEST. III.

An album & nigrum dici debeant colores.

Albedo ex sola luminis reflexione oritur, nec est nisi lumen undiquaque reflexum, Albedo & nigredo quid su [...]t? ideoque proprie non est color, uti nec nigredo, cum nigra corpora imbibant Nigra corpora radiis solaribus exposita, diutius calorem tuentur. & suffocent radios lucis, ita ut ad oculos nostros non reflectantur. Hinc videmus duo corpora, penitus homogenea, quorum unum candidum & alterum nigrum, si simul radiis solaribùs exponantur, non simili modo incalesoent, sed nigrum diutius calorem tuebitur. Ex refractione autem luminis Ruber flavus & coeruleus, colores sunt primarii. oriuntur colores, inter quos flavus, ruber & coeruleus veluti primarii censendi sunt, quia ex iis cum luce & umbra, seu albo & nigro temperatis, nascuntur reliqui colores. Id quod in vitris coloratis luculenter apparet, si enim flavum vitrum cum coeruleo jungas, lux per utrumque transmissa, viridem colorem [Page] in parte opposita depinget, rubrum cum flavo, croceum, rubrum cum coeruleo, purpureum. Ita colores in prismate vitreo varie mutantur, prout in varia objecta colorata projiciuntur, & in iride ex flavi & coerulei vicinia nascitur viridis color.

QUAEST. IV.

An Colores sint extra oculum?

Ad lumen tria requiruntur, 1. materia illa, quae lucida est, cujus particulae in motu constitutae sunt. 2. Materia diaphana & transparens, quae lumen transmittit, dum à motu particularum corporis lucidi premuntur globuli illi aetherei, quibus probabiliter constare concipitur. 3. Oculus excipiens radios luminis, qui, quando simpliciter reflexi sunt ab objectis, lumen exhibent in oculo, quando autem varie refracti sunt, colores repraesentant. Adeoque lumen extra oculum non est nisi motus ille, vel propensio ad motum, seu pressio, color autem non est nisi varia conditio superficiei corporis, quatenus partes habet varie dispositas; ipse autem ille seusus, quem proprie luminis & coloris voce exprimimus, nobis proprius est, nec est [Page] extra oculum. Adeoque nec ulli colores sunt in tenebris, ubi enim nullum lumen est, ibi nullus color. Imo & notandum est, quod ille, qui coecus natus est, nullam colorum ideam habere possit.

CONCLUSIONES.

1. Corpora, quae lucent, particulas habent in motu constitutas.

2. Lucem illam transmittunt corpora diaphana, dum per radiorum luminis, seu substantiae aethereae, quasi pressionem quandam, aequaliter circumquaque ab objectis lucidis diffunditur.

3. Quae lucis propagatio, licet sit celerrima, non tamen fit in instanti.

4. Illi autem radii luminis incidentes in objecta opaca, quando ab iisdem simpliciter reflectuntur, excitatur in oculo lumen;

5. Quando vero simul varie franguntur, exhibentur in oculo colores.

6. Et cum lumen in illa pressione aethereae materiae, à motu particularum corporis lucidi orta, consistat,

7. Et colores in varia luminis reflectione & refractione,

8. Facile apparet, quod nulli colores sint vel in tenebris vel extra oculum,

9. Nisi sumantur pro sola superficie objecti, quae prout varie est disposita, [Page] ita & varie remittit radios luminis ad oculum.

10. Non ergo valet illa distinctio vulgata colorum in reales & apparentes,

11. Cum omnes aeque sint reales & in oculo nostro pingantur, extra quem nihil sunt praeter luminis radios à superficie objectorum varie reflexos & refractos.

12. Primarii colores dici merentur, ruber, flavus & coeruleus, quia ex iis, cum luce & umbra, seu albo & nigro temperatis, oriuntur reliqui.

13. Albus & niger non sunt proprie colores, ille enim saltem est mera luminis in omnem partem reflexio, & hic luminis suffocatio.

CAP. VIII.

De Sono, Sapore & Odore.

§. I.

SOnus consistit in motu quodam Sonus in motu tremulo posi [...]us. tremulo, à collisione duorum corporum orto & aeri communicato, atque ita ad aures delato.

Motus ille tremulus & reciprocus in Motus ille tremulus est in particulls insenfib [...]libus [...]am corporis soli [...], quam aeris. sono non solum talis est in ipsis corporibus sonoris eorumque particulis insensibilibus, [Page] sed & eodem modo per intermedium aërem, repetitis vibrationibus similiter trementem, propagatur ad organum auditus. Et quemadmodum tremulus ille motus à solido & duro corpore in aërem transmitti potest, ita & idem solidis corporibus ab aëre communicatur. Atque hinc videmus chordas ad similitudinem aliarum, quae eodem modo tensae sunt, sonum edere, & vitrum ad certum vocis humanae sonum, Vitrum ad certum vocis [...]umanae sonum rumpitur. primo totum tremere, deinde in frusta rumpi. Ita & credendum haud dubie est, corporis solidi partes etiam minimas, ex. gr. campanae, eodem motu reciproce agitari, quem aëri circumfuso communicant, illum enim partium quasi fremitum & tremorem deprehendimus manu imposita campanae agitatae. Nec aliunde crebros illos subsultus particularum in sono elegantius deprehendimus, quam in scypho vitreo, cui aqua infusa est, quando scilicet margines ejus digito circumducto premimus, immoto tamen manente toto corpore vitri, tunc aqua contenta ita agitabitur motu illo [...]remulo & subsultorio, ut quasi crispetur & bullas excitet, guttulasque in altum projiciat, quem motum ab aëre eodem modo à particulis scyphi sonori exagitato accipit. Nec alium in finem plectrum instrumenti [Page] musici colophonia obducunt, quam ut asperitate sua, quasi totidem denticulis, chordas motu reciproco exagitat; quando autem in chordis vel tympanis flaccidis, & tintinnabulis, admota manu, inhibetur ille subsultus & tremulus motus, etiam sonus tollitur vel mutatur. Bacon's Nat. Hist. Cent. 1, 2. Phil. Burg. p. 3. diss. 4. c. 3. Rohault, p. 1. c. 26.

§. II.

Sapores consistunt in certa magnitudine Sapores a certa figura partium dependent. & figura partium, unde omnis illorum oritur varietas.

Quod certa & determinata in particulis gustum afficientibus requiratur moles, inde patet, quod multa corpora sint insipida, non quia destituuntur figura, A mutata figura partium mutatur sapor. quae linguam afficere potest, sed quia requisitam non habent, adeoque eadem iterum sapida fiunt, ubi aliter disponuntur eorum particulae. Ita argento, cujus massa integra est insipida, in aqua forti dissoluto & in crystallos coagulato, nihil est amarius. Vitrum est insipidum, conflatur tamen ex salibus, quae maxime linguam seriunt. A le Grand, p. 8. c. 13. Ph. Burg. p. 3. diss. 4. c. 1. Rohault, p. 1. c. 24.

[Page]

§. III.

Odores consistunt in substantiali, Odores in quo consistunt. sed subtili admodum, partium effluxu.

Effluxus ille est quasi evaporatio quarundam particularum, quae subtiles In odoribus sit partium substantialis effluxus. sunt, mobiles & cum humido mixtae, eaque praeditae figura, quae commovere potest nervorum filamenta per olfactus organum in naribus dispersa. Id quod Per calorem intenditur odor. In humidis corporibus diutius conservatur. inde haud dubie apparet, quod per calorem particulae odoratae magis effundantur, & frigus easdem in quiete detineat, atque odorata magis sint corpora, quamdiu propter adjunctam humiditatem partes illorum sunt mobiles, & denique quod varia dentur corpora dura, quae tum demum odorem emittunt, quando vel accenduntur, vel solum invicem affricantur. Ita marmora nigra & solidissima saxa nonnulla, facta eorum, dum Odor excitatur ea attritione corporum. poliuntur, attritione, odorem emittunt, etiam sine externi caloris adminiculo valde sensibilem. Ex fermentatione & motu particularum odor intenditur, Et fermentatione & putredine. quod deprehendimus in uvis, pane & calce, cui aqua affunditur, imo & ex putredine, uti in moscho, Zibetho & quibusdam brutorum stercoribus apparet. [Page] Quod autem cum substantiali effluxu E [...] particularum in odore sunt valde subtilia. conjuncti sint odores, exinde patet, quod succinum, petroleum, camphora, & aromata, imminuantur tandem pondere; & denique quod valde subtilia sint illa effluvia, videmus in quibusdam odoratis corporibus, ut chirothecis Hispanicis, quae diutissime odorem conservant. Phil. Burg. p. 3. diss. 4. c. 2. Rohault p. 1. c. 25.

QUAEST. I.

An Aer soni sit vehiculum?

Aerem esse soni vehiculum haud obscure patet, ubi animadvertimus, sonum vix percipi posse vel in aqua vel in machina pneumatica sublato aère. Praeterea tormentorum & tonitrui bombus Exper. Mag. pag. 91. vitra fenestrarum non raro confringit, vinum & alios liquores turbat, quae mutatio utique ab aëre commoto proficiscitur. Adeoque videmus & vento secundo rectius ad nos deferri sonum, Vento sec [...] do & aere puriori rectius percipitus sonus. & eundem, quo aër est purior, eo etiam melius percipi. Quemadmodum ergo corpora lucida oculos movent per intermediam materiam aetheream, ita corpora, quae sonora sunt; aures seriunt mediante aëre, cui eundem, quem acceperunt, [Page] imprimunt motum. Citius autem nobis communicatur lux quam sonus, ideoque observamus, sonum ab exploso tardius fit soni propagatio quam diffusio lucis. cormento bellico tardius nonnihil ad nos deferri, quam lucem flammae, una erumpentis. Ale Grand, p. 8. c. 15.

QUAEST. II.

An credendum est odores esse posse sine substantiali effluxu, licet videamus corpora quaedam etiam diutissime odorem spirantia, non ita sensibiliter minui pondere? Bacon's Nat. Hist. p. 177.

Non ideo effluvia substantialia negari debent, licet tanta eorum sit subtilitas, Effluvia odorfica revera substantialia sunt, licet vix sensibilia. ut sensuum vim plerumque effugiant; ideoque illa, quae revera fit, particularum secedentium jactura, non ita deprehendi potest. Quam enim subtilia sunt illa in leporis vel cervi vestigio haerentia effluvia, quae tamen à canibus venaticis post aliquod etiam tempus olfactu percipiuntur? Imo & dici haud inepte potest in iis corporibus, quae diutissime odorem spirant absque notabili ponderis imminutione, ab aere circumfuso continuo iterum reparari secedentium [Page] effluviorum jacturam, quemadmodum Pondus, quod per effluvia substantialia amittunt corpora odorata, alio modo reparari potest. observatum est, vitriolum aqua, oleo & spiritu per distillationem spoliatum, novum aquae, olei & spiritus proventum trahere ex circumfuso aere, quando saltem sub dio expositum est.

CONCLUSIONES.

1. A tremulo & reciproco motu dependet sonus,

2. Qui per aerem, tanquam vehiculum, propagatur ad organum auditus.

3. Illo enim motu posito ponitur sonus, & sublato tollitur.

4. Et eodem etiam partes insensibiles & minutissimae corporis sonori subsiliunt & tremunt.

5. Qui motus duri & solidi corporis in aerem transmitti potest.

6. Quemadmodum etiam ille idem solidis corporibus ab ipso aere communicari.

7. Sapores dependent à certa qua dam particularum dispositione,

8. Id quod inde apparet, quod corpora, quae sunt insipida, fiant sapida, ubi aliter disponuntur eorum particulae.

9. Odores esse non possunt absque substantiali effluxu,

10. Licet corpora interdum diutius odorem spirantia non sensibiliter minuantur pondere.

[Page]

CAP. IX.

De Gravitate & vi Magnetica.

§. I.

GRavitas est qualitas, qua corpora Gravium corporum proprietates. centrum terrae petunt; Illa gravitatis actio non impediri potest ab interpositione ullius corporis hactenus nobis noti, & ad eam conferunt partes omnes interiores corporis. Gravia corpora illum motum suum inter descendendum accelerant, ita tamen ut certi huic accelerationi praestituti sint fines, & descensus propter resistentiam medii tandem fiat aequabilis.

Non alia magis qualitas occultae nomen meretur, quam gravitas. Etenim Gravitas & [...]vitas quomodo explicantur a Philosophis. corpora, quae in aere non sustentata deorsum feruntur, gravia dicuntur, & quae sibi relicta ascendunt, levia; sed horum motuum principia non ita clare hactenus explicata sunt. Ut enim gravitatis & levitatis naturam exponerent Philosophi, dixerunt instinctum quendam [Page] inesse gravibus corporibus centrum terrae attingendi, levibus vero ab eodem recedendi. Alii omnia corpora ad centrum terrae tendere crediderunt, sed alia majori, alia minori impetu. Nonnulli denique omnia corpora dixerunt ascendere, & à centro recedere conari, sed quaedam magis quam alia. Novissime Cartesius fingit partes corporis alicujus, quod in gyrum circa centrum movetur, secessum ab eo moliri, illasque magis, quae ad motum aptiores sunt, atque ita, cum terram una cum aere & crassioribus corporibus supponat in fluida & aetherea substantia velut fluctuare & turbinato motu vorticis instar circumagi, hanc aetheris materiam majori conatu à centro recedere debere, quam terrestria corpora, quae ad motum minus idonea sunt, illamque ita recedendo locum crassioribus relinquere & illa deorsum propellere. Nuperrime Hugenius gravitatem corporum deduxit ab impetu, quem, ut recedat à centro, facit materia fluida, quam supponit circa centrum Terrae quaquaversum moveri, adeoque & deprimere omnia corpora, quae hunc ejus motum sequi non possunt. Et licet difficile sit dare talem analogum in natura motum, qui in omnes partes fertur, tamen similem in aquae [Page] particulis motum supponere cogimur, imo & infusione metallorum, praesertim argento, quando per docimasticen probatur, haud obseure talis deprehenditur. A le Grand p. 4. c. 11. Phil. Burg. p. 1. tr. 2. diss. 3. Rohault p. 2. c. 28.

§. II.

Magnetis proprietates hae sunt Magnetis proprietates. praecipuae, quod ferrum ad se trahat, ut vulgo loquuntur, vel alium magnetem, quod certum quendam situm mundo affectet, polum suum australem ad polum mundi borealem convertens, & denique quod hanc vim ferro communicet.

Per occultam fieri qualitatem vulgo Magnetis a [...]io non fit per qualitatem occultam, sed per manifestum motum loca [...]em. dicitur, quod magnes in certa quadam distantia ferrum ad se trahat, & quod ipse magnes eodem modo ad ferrum vel alium magnetem accedat, deinde quod haec eadem vis ferrum trahendi communicetur ipsi ferro, quando saltem certae magnetis parti attritum est, & denique quod magnes, & ferrum vi magnetica imbutum, peculiarem in mundo situm affectent, unam semper partem ad Septentrionem obvertendo, [Page] oppositam vero versus meridiem. Atque illi omnes, quos tales in magnete oculorum judicio deprehendimus, effectus, licet per manifestum satis localem motum fiant, tamen quia hujus motus ita ad certam semper partem determinati, causa non adeo sensibus nostris obvia est, ideo hanc quasi occultam qualitatem admiramur. A le Grand, p. 6. c. 10. Cartes. Pr. p. 4. Ph. Burg. p. 2. Tr. 3. c. 6 Rohault, p. 3. c. 8. Gilbertus.

§. III.

Notandum autem est, nullam hic In mag [...]te non est attractio sed impulsio. proprie fieri attractionem, sed revera impulsionem esse quandam in utroque corpore, & magnete & ferro, quae impulsio commodissime explicari potest per motum alterius materiae intermediae, itidem in motu constitutae.

Nulla enim in nobis est clara & distincta Nulla proprie datur attractio. attractionis idea, nisi ea cum impulsione conjuncta, nec est ulla in rerum natura attractio, nisi saltem ad sensum vulgi. Ita, cum corpus, quod movetur, subsequitur causam moventem, uti cum rem aliquam fune adducimus, attractionem dicimus, cum tamen hoc non fiat [Page] sine impulsione. Atque ita hic in magnete illud attractioni vulgo tribuitur, quod verae impulsioni debetur. Adeoque quando magnes fertur ad ferrum, vel etiam ad certum terrae polum directus Magnetis motus oritur ab impulsu materiae subtilioris. convertitur, id fieri existimabimus per impulsum alterius corporis intermedii, vel materiae in motu constitutae, sed subtilis adeo, ut vim sensuum eludat.

§. IV.

Et determinationem illius motus, quem habet haec materia magnetica, Materiae Magneticae motus quomodo fit? haud obscure indicant directio & inclinatio magnetis, unde concludimus, illam per terrae polos à Septentrione in austrum, aut vicissim ferri, eandemque poros magnetis & ferri eodem modo ingredi. In quem finem haud inconvenienter talis figurae esse supponitur, ut eandem remeare viam eaedem particulae non possint, adeoque vel instar cochleae contorta fingitur, vel aliis figuris praedita, quas iidem effectus necessario sequi possunt.

[Page] Quinam enim sit hujus materiae magneticae Materiae magneticae particulae qual [...]s sunt? motus, evidentissime patet ex ipsius magnetis & acus nauticae directione, nempe, quod ita à polo australi ad Borealem, ant vicissim, feratur, ut [...]andem remeare viam eaedem particulae non possint. In quem finem aptissimam huic materiae figuram tribuit Cartesius, quando illam instar cochleae contortam & striatam fingit, illamque vorticis instar, circa terrae globum ab uno ad alterum polum per lineas axi mundi fere parallelas commeare, cum autem ferrum aut magnetem offendit, per illorum poros, qui terrae, praesertim interioris, poris similes sunt, liberius moveri, & eosdem in sui motus leges inflectere. Et licet haec omnia non nisi mera conjectura niti videantur, intermediam tamen aliquam materiam ejusdem vel similis plane naturae hic requiri, demonstrat illa convenientia, quae est inter effectus omnes à vi magnetica prodeuntes, & illos, quos concipimus à materia modo descripta produci posse, quales sunt, magnetis versus polos mundi conversio & pro diversitate locorum inclinatio varia, magnetis cum ferro vel alio magnete conjunctio, denique excitatio & communicatio virtutis magneticae in ferro. Probari quinetiam potest ille materiae[Page]magneticae motus, ex acu nautica, quae varios obtinet situs, prout varie circa magnetem componitur. Praeterea in limatura chalybis temere in chartam, sub qua positus est magnes, effusa, gyros & vortices pulchre descriptos videmus, dum succussa charta, limatura illa velut in quosdam annulos se aptat, quorum illi sunt majores, qui in partes polo viciniores redeunt, & prout varie sub charta movetur magnes, ita & limaturae chalybis in varias partes inflectuntur.

QUAEST. I.

An gravia quaeque corpora in suis locis gravitent?

Gravia quaeque corpora in suis locis gravitare, probatur ex aeris aequilibrio cum suspenso hydrargyro aut aliis liquoribus. Hinc patet cur urinatores vix ad fundum maris possint descendere, nisi pedibus appenso pondere, cum enim ab aqua omni ex parte, quasi in aequilibrio, sustineantur, eo majori vi repelluntur, quo altior est aqua. Adeoque quando corpus grave consideramus in aëre vel aqua, non perspecta nobis esse potest ejus gravitas absoluta, sed [Page] saltem pondus, quo superat aequalem massam vel aëris vel aquae.

QUAEST. II.

An vis magnetica jure dici possit qualitas occulta.

Non certe magis quam calor aut reliquae Magnetis qualitas non magis occulta, quam calor. qualitates, quae etiam manifestissimae habentur. Etenim ut legitima sit rerum naturalium indagatio, licet non raro in occulto lateat vera illa causa, ex qua tam varios naturae effectus productos miramur, sufficiet tamen Philosopho in subjecti alicujus natura explicanda, id reperisse per quod facilis reddi potest ratio omnium, quos in eo deprehendimus, effectuum, sed ita, ut suppositioni nostrae nulla sint phoenomena contraria. Nec enim aliter explicari possunt qualitates reliquae, etiam illae, quas manifestissimas esse credimus. Ita quia per calorem videmus partes situm mutare, alia donari figura, & etiam rarefieri ad sensibilem usque evaporationem, ideo caloris naturam consistere supponimus in motu cujusdam corporis subtilissimi, quod sensus nostros fugit, sed cujus praesentiam saltem ex effectu concludere cogimur, quia illam, quae in [Page] particulis à calore fit, mutationem, sine motu fieri non posse, manifestum est. Atque hac methodo explicantur illae qualitates, quae pro manifestis vulgo habentur; quod si autem idem de occultis reperiri possit, non magis in his quam illis naturae accusanda erit obscuritas.

QUAEST. III.

Quid sit magnetis inclinatio & quid declinatio?

Acus vi magnetica imbuta & ad aequilibrium Magnetis inclinatio. posita, statim illud amittit, & cuspis illius australis, quae ad polum mundi borealem tendit, statim deprimitur, atque eo magis quo polus mundi in ea regione plus attollitur, atque hoc est quod magnetis inclinationem vocant, quae sub aequatore fere nulla est. Ideo nautae ceram vel aliud corpus leviusculum alteri extremo acus nauticae solent adjicere, ut aequilibrium tueatur. Nec absimili modo concipi potest haec acus nauticae ad terram compositio, ac videmus acum chalybeam filo suspensam ad magnetem ipsum se convertere: haec enim polo magnetis admota huic insistit ad perpendiculum, versus aequatorem magnetis magis ac magis inclinatur, & [Page] in ipso aequatore situm magneti parallelum obtinet. Adeo ut valde probabile E terra pr [...] fluunt eff [...]uvia magnetica. sit è terra ipsa, praesertim interiori, tanquam ex magnete profluvia quaedam continenter à Septentrione in austrum & vicissim ferri. Quia autem ista terrae interioris constitutio in diversis locis varia esse potest, & diversimode etiam mutari, hinc forsan ratio duci posset, cur magnes, licet semper polum suum australem ad polum mundi borealem convertat, tamen nonnunquam paucis gradibus à Septentrione declinet, quae Magnetis declinatio. variatio etiam in iisdem locis non raro mutatur.

CONCLUSIONES.

1. Gravia Corpora centrum terrae petunt,

2. Ita ut inter descendendum acceleretur eorum motus, donec aequabilis fiat.

3. Et haec qualitas, si quae alia, occulta dici meretur, licet variis modis à Philosophis explicata.

4. Maxime vero probabile est corpora deprimi ab impulsu materiae fluidae & subtilis.

5. Cujus motus supponi omnino debet quaquaversum circa centrum terrae fieri.

[Page]

[...]

[Page]

[...]

[Page] 6. Qualis motus, qui fit in omnes partes, licet rarior sit, tamen in aliis etiam corporibus fluidis observatur.

7. Vis magnetica est, qua corpora ad certam terrae partem diriguntur, scilicet versus polos.

8. Deprehenditur haec vis in magnete & ferro à magnete tacto.

9. Ille autem magnetis motus, quo & versus terrae polos dirigitur & ad ferrum accedit, non fit per attractionem, sed ab impulsu materiae subtilis.

10. Cujus materiae motus supponitur fieri à Septentrione in austrum aut vicissim, eodemque modo poros magnetis aut ferri ingredi.

11. In quem finem probabiliter concipitur constare particulis striatis aut alterius figurae, ut eandem regredi viam nequeant, quae per poros ferri & magnetis expeditius commeant, eosque sibi adaptant.

12. Et talis materiae magneticae necessitas non difficulter probari potest ex affectibus magnetis.

13. Imo & ejus motum elegantissime describunt gyri & vortices limaturae chalybis, ubi spargitur super chartam, sub qua positus est magnes.

14. Nec improbabile est ipsam terram, praesertim interiorem, ejusdem esse naturae,

[Page] 15. Cum pro diversitate locorum terrae & elevationis poli diversa sit inclinatio magnetis,

16. Qui non alio modo ad terram ipsam se convertit, quam acus chalybea ad magnetem.

CAP. X.

De Elementis.

§. I.

ELementa dicimus materiae partes Elementae materiae partes minutissimae. minutissimas, & insensibiles, ex quibus aliae majusculae & sensibiles componuntur, ita ut illorum formae maxime sint simplices. Atque hoc sensu nec Elementa Aristotelicorum, ut ignis, aër, aqua, terra, nec Chymicorum, ut sal, sulphur & mercurius, prima rerum elementa dicenda sunt, cum illa corpora, quae his vocabulis indicantur, sint revera composita. Boyle's Scept. Chymist. A. Heereboord Melet. Rohault, p. 1. c. 19, 20. Ph. Burg. p. 1. tr. 1. diss. 3. c. 1. &c.

[Page] Dicuntur quidem elementa entia quaedam Quomodo varie elementa determinarunt Philosophi. simplicissima, ex quorum varia mixtione alia deinceps corpora varie componi possunt, sed in numero elementorum determinando non conveniunt Philosophi, idque ideo, quia res ab iis non perspectae sunt in propria natura, sed potius in respectu ad sensus, quos in nobis producere aptae sunt. Ita Philosophorum illi, qui ad solum visus sensum animum attenderunt, asseruerunt hujus mundi elementa esse lucidum & obscurum; alii, qui ad tactum omnia retulerunt, vel liquidum, & solidum, vel calidum & frigidum statuerunt elementa. In posteriorum numero fuit Aristoteles, qui primo perpendens calorem, Zabar. de Qual. Elem. Poncius. frigus, humiditatem & siccitatem, deinde videns, duas ex illis qualitatibus in eodem subjecto posse concurrere, & quatuor posse invicem jungi quadrupliciter, statuit quatuor elementa, nempe unum frigidum & siccum, quod terram appellavit, frigidum & humidum, aquam; calidum & siccum, ignem; calidum & humidum, aërem, & totidem elementis quatuor mundi spatia coelo comprehensa repleri voluit, imum terrâ, summum igne, proximum summo, aëre, proximum imo, aquâ.

[Page] Quod Chymicorum elementa attinet, illa certe non omnium prima sunt, sed dici possunt partes sensibiles corpora componentes.

§. II.

Verum ut rite stabiliatur numerus Cartesi [...] elementa. elementorum, debet id fieri juxta determinationes, quas concipimus accidere posse materiae in se consideratae & absolute; qua via progressi, qui Cartesium sequuntur, concipiunt: primum, quod materiae contingere potest, esse ejus divisibilitatem in frusta certis figuris comprehensa; & ex illa divisione, quocunque demum modo facta, tria corporum genera oriri statuunt, quae totidem elementa nominant. Primum vocant minutissimam & subtilissimam substantiam, quae omnium corporum poros replet, qualis in igne, sole & stellis fixis maxime viget; secundum vocant globulos coelestes, qui aetheream coeli substantiam efficiunt & corpora diaphana; tertium crassioribus partibus constat [Page] & ad motum ineptoribus, ex quibus aer, terra, aqua componuntur.

Cum materia ipsa in hoc universo sit homogenea, omnisque formarum varietas Quomodo orta concipiuntur elementa Cartes [...]. saltem ex ejusdem divisione & motu procedat, ex illa divisione, quocunque demum modo facta, tria debere corporum genera oriri statuit Cartesius, quae totidem vocat elementa. Quippe cum partes materiae, vel in frusta cubica vel quadrata divisae, vehementi motu agitatae sint, tum circa commune centrum, tum singulae circa proprium, non potuerunt non, angulis exstantibus ex mutua collisione detritis, globosae fieri, & minutissimus ille pulvis, qui ex collisione majuscularum partium prodiit, spatia inter hos globulos occupare. Atque ita Cartesius primum elementum vocat has particulas minutissimas & fluidas motu celeberrimo ita agitatas, ut nullius sint figurae tenaces, sed quae corporum adjacentium figuras facile induant, & hoc elementum lucida corpora efficit, in iisque maxime viget, nempe Sole, stellis fixis & igne. Secundum elementum dicit minutissimos illos globulos, idque non modo instar primi elementi, meatus corporum implet, sed & purissimam aetheris & coeli substantiam efficit & corpora [Page] diaphana. Denique tertium elementum ex particulis primi elementi ramosis & mutuo implexis, ideoque jam crassioribus & ad motum ineptis, exoriri fingit, & ex hoc terra, aqua, aèr, imo omnia corpora mixta componuntur. Cartes. Pr. p. 3. Art. 52. A le Grand p. 4. c. 6. Rohault p. 1. c. 21. Ph. Burg. p. 1. tr. 1. diss. 2. c. 3.

QUAEST. I.

An quatuor Aristotelicorum elementa cum triplici Cartesianorum materia conciliari possint?

Non difficile erit tribus hisce elementis nomina imponere more Aristotelicorum; desumpta à rebus, quae illorum naturae maxime respondent; sic nomine ignis primum elementum donare liceret, nomine aëris vel potius aetheris secundum, & tertium terrae, atque ita cum elementis Aristotelicorum conciliari possunt, si pro tertio elemento non solum terram, sed & aquam atque aërem crassiorem habeamus.

[Page]

QUAEST. II.

Quid per materiam, quam communiter subtilem vocant, intelligendum?

Materiam illam, quam multi etiam antiquorum admiserunt aëre ipso subtiliorem & aetheris nomine donarunt, Cartesiani materiam subtilem vocant, primi scilicet & secundi elementi aetheream ac coelestem substantiam. Et hujus materiae existentiam non esse pro lubitu effictam, demonstrant varia in thermometris & Mercurio vivo facta hoc seculo experimenta. Ph. Burg. p. 1. tr. 1. diss. 2. c. 3.

CONCLUSIONES.

1. Elementorum formae maxime simplices sunt.

2. Et ex iis, tanquam simplicissimis & insensibilibus, componuntur majora corpora.

3. Ad hanc ergo classem referri non merentur vel Chymicorum vel Aristotelicorum elementa, cum non sint corpora simplicia.

4. Aptius Cartesiani elementa corporum ad tria genera reducunt.

[Page] 5. Materiam nempe primi elementi vigere in sole, igne & stellis fixis.

6. Secundi materiam aethera & fluidam coeli substantiam efficere.

7. Et Tertii crassiores esse partes, ut in aëre, aqua, terra &c.

8. Nec difficulter haec elementa cum Aristotelicis conciliari possunt.

CAP. XI.

De Mundi Systemate & Corporibus Coelestibus.

§. I.

OMnia, quae in hoc universo reperiuntur Tria Corporum genera in universo corpora, ad tria genera reduci possunt, lucida, diaphana & opaca.

Lucida sunt, quae lumen emittunt, ut Lucida, opaca & diaphana. sol & stellae fixae; opaca, quae aliunde acceptam lucem reflectunt, ut terra & Planetae; diaphana, quae lumen transmittunt, ut aetherea illa & fluida substantia in qua sidera, velut suspensa, continentur, & quam expansum hujus universi vel coelum communiter vocamus.

[Page]

§. II.

Stellae in duplici sunt discrimine, vel enim fixae sunt vel errantes, seu Stellae vel [...]rae vel errantes, seu Planetae. Planetae. Stellarum illae, quae proprio fulgent limine & à nobis remotiores sunt, fixae ideo d [...]cuntur, quia in motu suo eandem semper inter se servant distantiam. Planetae vero lumine alieno resplendent, nobis viciniores sunt, & motu vario circa solem feruntur, adeoque & diverso inter se situ nobis apparent.

Differentia inter haec duo stellarum genera ex triplici fonte de sumitur, primo, Differentia inter stellas fixas & errantes. quoad locum, cum Planetae nobis viciniores sint, & fixae in parte coeli superiori à nobis remotae. Secundo quoad motum, cum fixae vel non omnino, se secundum hypothesin Copernici, vel saltem tardissime moveantur. Cum enim longitudo stellarum fixarum cum tractu temporum mutetur, concludunt Astronomi, praeter illum motum diurnum, quem supponit Tycho, alio donari stellas fixas ipsis proprio, qui fit ab occidente in orientem, & qui non nisi 26000 annis absolvi potest, ex calculo Tychonis; [Page] secundum alios vel tardius vel citius; qui per unius hominis aetatem vix sensibilis esse potest. Tertio quoad lumen, cum fixae lucem ex se habeant, errantes autem eandem mutuentur à sole. Tanta enim est fixarum à sole distantia, ut sol ex earum loco visus, vix forte major stella primi ordinis videretur: non igitur lux fixarum adeo vegeta, ex lucis solaris reflexione proficiscitur, sed ipsis propria & congenita est.

§. III.

De motu horum corporum coelestium De motu corporum coelestium variae hypotheses. diversae sunt Astronomorum hypotheses, adeoque hactenus tria mundi systemata celebrata sunt Ptolemaicum, Tychonicum & Copernicanum, quibus & quartum addi potest, quod ex Tychonico & Copernicano mixtum est, à Longomontano excogitatum

Etenim inter Planetas nonnulli solem Quatuor mundi systemata Ptolemaicum Tychonicum, Copernicanum & Longomontanianum. numerant, alii terram, & hi solem quasi pro stella fixa habent; & ex diversis illis suppositionibus totidem oriuntur mundi systemata, dum alii considerant terram quietam in centro mundi, & circa illam [Page] concipiunt primum mobile ab oriente in occidentem converti, atque eodem motu abripi stellas omnes, quam hypothesin sequuntur Ptolemaeus & Tycho Brahe; alii vero supponunt eum motum, quem spatio 24 horarum in coelo & fixis stellis videmur nobis percipere, saltem esse apparentem, & globum hunc, qui ex terra, aqua, & circumjecto aëre constat, revera converti circa proprium axem ab occidente in orientem, quam sententiam, quae olim suit Thaletis aliorumque in lucem revocavit Copernicus. Sed quia in prima hypothesi Ptolemaeus orbes, per quos moventur Planetae, solidos supponit, & Tycho coelum omnino fluidum considerat, hinc tria diversa mundi systemata hactenus celebrata sunt, nempe Ptolemaicum, Tychonicum & Copernicanum, & totidem modis hujus universi fabrica & constructio imprimis determinata est. Potest tamen & his jure addi quartum systema, à Longomontano invectum, quod cum Tychonico in reliquis consentit, nisi quod terrae illum motum attribuat, quo 24 horarum spatio circa centrum suum converti concipitur, qui motus compensat illum diurnum motum firmamenti vel primi mobilis. Copernicus. Lipstorpius. Galilaeus. A le Grand, p. 5. c. 8, 9. Ph. Burg. [Page] p. 2. tr. 1. diss. 1. c. 5. Exper. Magdeb. Rohault p. 2. Fienus. Mercator. Hook's Observ. Hevelii Selenog c. 7.

§. IV.

Ptolemaicum Systema merito rejicitur, Quaenam Systematum probabilia sunt? cum sit contrarium phoenomenis, quae aptius explicantur in Tychonico, Copernicano & Longomontaniano, licet modis diversis.

Cum reliquae hypotheses, excepta Ptolemaica, aeque clare & sufficienter explicent phoenomena & motus omnes corporum coelestium, perinde erit quacunque utamur suppositione; videtur tamen Copernici simplicior, & ad singula facilius intelligenda magis accommodata. In hac enim stellarum fixarum regio Motus Planetarum circa Solem. pro extremo mundi agnoscitur, & circum solem, qui mobilis tantum est circa proprium axem, (quem motum 26 vel 27 circiter dierum spatio perfici concludunt Recentiores Astronomi ex motu macularum solarium,) primus concipitur Mercurii circulus, tunc Veneris, deinde Terrae, tandem Martis & Jovis, denique Saturni. Et praeter hos alii minores occurrunt circuli, unus in quo Luna movetur & qui pro centro habet [Page] terram; quatuor, qui pro centro Jovem habent, in quibus moventur minores quidam planetae, Satellites Jovis dicti, & circa Saturnum circuli quinque, quos totidem ejus Satellites percurrunt. Ita ut plures quam septem sint Planetae, interque eos sex primarii, & reliqui secundarii, omnes corpora opaca à sole illuminata. Notandum autem, circa solem tanto tardius moveri hos Planetas, quo à sole sunt remotiores. Saturnus à sole remotissimus, motum suum absolvit 30 annis. Jupiter, qui huic proximus est, 12 annos impendit huic circulo, Mars duos annos, Terrae annuo spatio hunc motum absolvit, Venus octo mensibus, Mercurius octoginta octo dierum decursu circulum suum perficit. Atque ita explicat Copernicus motum proprium omnium planetarum; sed motum omnibus communem quem primum mobile vulgo dicimus, deducit saltem à terrae conversione circa proprium axem cum talis etiam motus Planetis reliquis competat, atque ita terram 24 horarum spatio circa se volvi supponit, & trecentis sexaginta quinque vicibus hunc motum absolvere, dum circa solem motu annuo semel circumducitur.

Ab illa delineatione Copernici non diversum est Tychonis Systema, nisi quod Tychonis Systema. [Page] in hoc concipiatur Sol terram ambire & circumferre orbes Planetarum, qui circa illum interea moventur, ut in Systemate Copernicano.

Longomontanianum Systema consentit Longomontanianum Systema. cum Tychonico, quod motum diurnum tribuat terrae, quae circa axem suum convertitur; Atque hoc modo & terra non desinit esse stabilis, & insuper tollitur maxima & fere incredibilis illa rapiditas, qua omnia, quae supra aeris regionem sunt, propinqua & remotissima volvi videntur ab ortu in occasum, Motus Corporum Coelestium fit ab occasu in ortum. cum tamen in nullo astrorum talis motus observetur, quippe quae omnia, tam in orbibus suis, quam circa centrum quaeque suum ab occasu in ortum tendunt.

QUAEST. I.

An coelum sit expers generationis & corruptionis?

Negativam sententiam astruunt maculae, Maculae Solares quomodo generantur? quae in Sole reperiuntur, quas neutiquam credendum est esse in aeris regione, cum ex observationibus constet, illas vel ipsum Solis corpus obsidere, vel illi quam proximas esse, cum quo in orbem moventur circa ejus centrum. Haud dubie autem à sole ipso prodierunt, [Page] ex particulis ad motum minus idoneis conflatae, & iterum, ubi ab ignea solis substantia subactae sunt, dissolvuntur, & fortasse à sole ipso, quasi spumae resorbentur. Quod autem antiqui Philosophi negent in coelo dari generationem & corruptionem, non aliunde ortum est, quam quod Aristotelis doctrinam Ratio cur Antiqui negaverin [...] in coelo dari generationem & corruptionem. parum caute sequantur, ille enim cum coelum pro Deo habuerit, mutationem omnem, quae entibus terrenis competit, coelo detrahit. At Christiani Philosophi, qui ejus doctrinam sequuti sunt, aeternitatem quidem coeli rejecerunt, sed retinuerunt tamen ex hac doctrina aliquid, quod inde sequebatur, nempe quod coelum esset generationis & corruptionis expers, quamvis ipsa demonstret experientia tuborum opticorum beneficio, quod in coelestibus corporibus modo materiae collectio & conjunctio, modo ejusdem iterum divisio & disgregatio fiat. Coll. Conimb. in lib. 1. de Coelo c. 3.

QUAEST. II.

An Sol sit centrum universi?

Nulla est ratio cur vel terram vel Sol centrum est sui vorticis. Solem centrum universi dicamus. Dici [Page] quidem Sol potest centrum illius vorticis, in quo Planetae moventur, consentientibus & Tychone & Copernico; At non ideo centrum universi haberi potest. Vorticem vocat Cartesius totum illud spatium, quod septem ex. gr. Planetae occupant. Et in tales vortices seu turbines totum hoc universum distribuit: ita ut tot possint esse magni vortices, quot stellae fixae, & Sol una ex fixis, adeo ut centrum sui vorticis occupet. Solem autem efficere materiam primi elementi tenuissimam, quae est quietis impatiens, hinc Sol rapidissime circa se vertitur, atque eodem prorsus motu coelum planetarium atque ipsos planetas circumagit, eo majori impetu, quo solem vicinius petunt. Exp. Magd.

QUAEST. III.

An Cometae inter Corpora coelestia referri debeant?

Inter corpora coelestia referendi omnino Cometae non generantur in aere. sunt Cometae, qui quasi Planetae sunt, qui ab uno in alium vorticem migrant & sub aspectum nostrum cadunt, cum nobis sunt viciniores, atque hinc fieri potest, ut fortasse idem Cometa identidem recurrat. Quod autem non [Page] vel sint generentur in aeris regione, ut visum est Aristoteli, sed in coelo ipso, evidentissime inde demonstratur, quod longe minorem, quam Luna parallaxin, seu aspectus diversitatem, habeant, adeoque necesse est Luna eos esse sublimiores, exhalatio autem sulphurea in aëre accensa non potest eodem in loco ubique terrarum apparere. Quod Caudam Cauda Cometarum. Cometarum attinet, forsitan illa nihil aliud est, quam exhalatio quaedam ab illius globo extrorsum vibrata, unde fere semper soli opposita videtur. Cartes. Pr. p. 3. art. 126, &c. A le Grand, p. 5. c. 17. Rohault p. 2. c. 26. Ph. Burg. p. 2. diss. 2. c. 10. Hevelius. Exper. Magd. p. 184. Fromondus. Hooke.

QUAEST. IV.

An Luna habeat Athmosphaeram?

Per athmosphaeram terrae intelligimus aëris ambientis & vaporum è terra ascendentium In Luna nulla athmosphaera ab aere diversa. collectionem, talem autem circa Lunam nullam dari athmosphaeram ab aethere diversam demonstrarunt Astronomi ex occultationibus astrorum à Luna. Apparent quidem ope telescopii in Luna variae maculae, quas uti certum est indicare inaequalitates diversas, ita [Page] possent quidem montes appellari, non tamen ideo inferendum est, Lunam esse habitabilem. Bishop Wilkins. Exper. Magd. pag. 181.

QUAEST. V.

Quid de Astrologia judiciaria censendum?

Astrologiae vanitatem vel hoc arguit, Astrologiae judiciariae vanitas. quod illustres illae Societates, quae scientiis promovendis seculo nostro incumbunt, inter tot praeclara inventa & alios Astronomiae usus, in Cosmographia, Geographia, re nautica, temporum computo, physica &c. nihil adhuc prodere dignati sint de Astrologia judiciaria. Rohault p. 2. c. 27. Wendelin Sect. 3. c. 28. Gassend. Tom. 1. pag. 740. A le Grand, p. 5. c. 24.

CONCLUSIONES.

1. Corpora omnia in hoc universo triplicia sunt.

2. Lucida, quae lucem emittunt, ut Stellae fixae.

3. Diaphana, quae lucem transmittunt, ut materia aetherea, quae fluida est, & quam coelum communiter vocamus.

4. Et opaca, quae lucem ab aliis acceptam reflectunt, ut terra & planetae.

[Page] 5. Ad coelestia corpora referri debent Cometae, qui in coelo ipso apparent, neutiquam autem vel in aëris vel sublunari regione.

6. Non una de motu corporum coelestium est Astronomorum sententia, atque hinc nata sunt diversa mundi systemata, inter quae Ptolemaicum rejicitur.

7. Tychonicum supponit solem moveri, quem inter planetas numerat & terram quiescere.

8. Copernicanum autem solem inter stellas fixas numerat & circa illum moveri supponit terram cum reliquis planetis, adeoque non solum illum motum, quem in Sole & stellis fixis videmur percipere, saltem esse apparentem, dum terra potius circa proprium axem convertitur, sed & illum alterum motum, qui annuus est, terrae circumvolutioni deberi.

9. Quartum Systema, quod Longomontani est, annuum quidem motum Soli tribuit, sed diurnum à Terrae circa proprium axem conversione accersit.

10. Motus omnium corporum coelestium fit ab occidente in orientem, praeter motum diurnum, qui in Systemate Tychonico attribuitur non tantum Soli, sed & toti coelo cum corporibus [Page] infixis, quique ab oriente in occidentem fit, in cujus locum simplex terrae conversio substituitur à Copernico.

11. Non vel terram vel Solem pro centro universi habemus.

12. Nec coelum dicimus esse expers generationis & corruptionis, cum in illo Maculas Solares gigni & evanescere videamus.

13. Quae aùtem in Luna videntur maculae, varias saltem ejus Planetae inaequalitates arguunt.

CAP. XII.

De Aere & Meteoris.

§. I.

EGlobo terraqueo beneficio caloris Athomosphaera. Solis & subterranei attolluntur quotidie vapores & exhalationes, ex quibus oriuntur meteora, atque illae exhalationes cum aere, in quo reperiuntur, constituunt illud fluidum, quod proxime ambit terram, & communiter athmosphaera dicitur, quae vix ultra altitudinem unius milliaris à terra extenditur. Varenius lib. 1. c. 19.

[Page]

§. II.

Aer non solis constat vaporibus sed proprias etiam sibi habet particulas Particularum aeris Natura. fluidas & subtiles, quae non solum, quia plicatiles sunt, vi elastica Phil. Burg. p. 1. tr. 1. diss. 3. donatae sunt, qua pressae conantur se restituere, sed & insuper gravitate praeditae sunt, ex qua aeris gravitate plurima in rerum natura commodissime explicari possunt phoenomena, nimirum omnia illa, quae antiqui ad fugam vacui retulerunt, & quae liquorum aequilibrium spectant, aliaque.

Qui terrae globo circumfusus est aër, licet multis vaporibus sit permixtus, utpote excipiens ab omnibus fere corporibus emanantes exhalationes, neutiquam tamen credendum est, praeter tales vapores nihil ad compositionem aëris concurrere, cum aliae insuper particulae, quae vi elastica praeditae sunt, in aere reperiantur. Sunt autem tales aeris particulae, ut agitatione materiae subtilis, qua cinguntur, facile moveri & separari possint, cumque rarissimae & levissimae sint, multum spatii occupant.

[Page] Inter illa quae de aëre nobis hac aetate Aeris gravita [...]. innotuerunt experimenta, praecipua sunt illa de ejus gravitate & vi elastica. Quod phil. Burg. p. 1. tr. 2. diss. 3. aeris gravitatem attinet, quemadmodum aqua oceani terram sibi subjectam premit, & eo magis, quo altior est, sic, qui terram undique ambit aer, eandem comprimit pondere suo, & tunc magis, cum altior est ejusdem moles, non dispari modo, ac in lanae ingenti quodam acervo partes infimae pondus & compressionem superiorum partium magis sentiunt. Hoc autem aeris pondus nec infinitum est, quia sensim minuitur, nec ita corpora nostra afficit, ut illam pressionem sentiamus, quia nos undique premit aequaliter. Ex hac aeris gravitate ratio deduci potest, cur aqua intra antlias ascendat, embolus enim quando retrahitur aquae locum cedit, quae ab incumbentis aeris pondere pressa ascendit, sed saltem ad certam altitudinem, scilicet ad pedes 32, quia tunc fit quasi aequilibrium quoddam aquae assurgentis, & columnae aeris prementis.

Quod illam aeris proprietatem attinet, Aeris vis elastica. quam vim elasticam vocamus, est Elaterium vel vis Elastica ille conatus resiliendi, quo partes corporis alicujus compressae conantur ad pristinam redire formam, ac situm suum recuperare, qui [Page] [...] [Page] [...] [Page] restitutionis motus non aliunde proficiscitur, quam ab aetherea illa & subtili substantia aeri permista; quae elaterium in aliis corporibus efficit, licet ipsa elaterio destituatur. Nec alibi clarius demonstrari potest haec aeris proprietas, quam in machina pneumatica Boyleana, in ejus enim recipiente, seu vase quodam vitreo, posita vesicula aere pene vacua, cujus collum arcte ligatum, exhausto per machinam aere, usque adeo intumescit, ut plerumque rumpatur; nempe ita exigua illa aeris in vesicula inclusi quantitas, quando non amplius ab incumbentis aeris pondere impeditur, sese vi elastica evolvit, atque à subtili materia omnia permeante, agitata sese explicat. Haec machina Boyleana ita conformata est, ut ex vase quodam, seu recipiente, ut vocant, vitreo, ope adjunctae cujusdam antliae peculiaris artificii, aër inclusus ex hauriri possit, tota interim recipientis capacitate non quidem vacua, nisi ab aere, sed repleta materia illa, quae aere subtilior est, & vitri omniumque corporum poros permeat. Difficiles Nugae. Ale Grand p. 6. c. 17. Rohault p. 3. c. 2. Boyle's Exper. Deusingius. Ph. Burg. p. 1. tr. 2. diss. 3.

[Page]

§. III.

Effluvia è terra in aerem derivata Effluvia e terra derivata duum generum. ad duo genera reduci possunt, vel enim sunt exhalationes calidae, quae fumi antiquis dicuntur, vel vapores, qui aqueae magis naturae sunt, atque ex horum effluviorum varietate etiam diversa oriuntur meteora. Fromondus. Cartes. Fulke. Du Hamel. Ph. Burg. p. 2. tr. 2. diss. 1.

§. IV.

Quando ille halitus sulphureus & Exhalationes calidae. nitrosus in terrae cavernis accenditur, fit terrae motus, quando in sublimi aere accenditur, fiunt fulgur, fulmen & tonitru. Si halitus pinguis & viscosus accendatur, oriuntur ignis lambens, stellaeque currentes & cadentes, & prout variam vel induit figuram, vel vario motu fertur, exhibet diversa meteora, ut draconem, capram saltantem, &c.

Cum halitus in visceribus terrae inclusus Terrae motus. vel calore dilatatur, vel accenditur, atque majorem motui suo locum quaerit, fit terrae motus.

[Page] Ex halitu quidem sulphureo & nitroso oriri videntur tonitrua & fulgura, Tonitrua & fulgura. licet quo modo in nubibus procreentur, explicatu non ita facile sit. Dici quidem potest exhalationem sulphuream, densa nube interceptam, & superiorum nubium agitatione inflammatam, tantum edere fragorem una cum fulmine, Cartesius earum tempestatum, quas tonitru, fulgur & fulmen comitantur, ortum & differentiam deducit ex diversa natura exhalationum, quae in spatio, quod duas nubes interjacet, reperiuntur, & à modo, quo harum nubium superior in inferiorem cadit.

Est etiam aliud genus fulguris, cujus coruscationes non ita vividae sunt, nec cum tanto fragore junctae, ideo scilicet, quia exhalationes illae, ex quibus oritur, non ita inclusae & compactae sunt, adeoque illa est differentia inter utrumque fulguris genus, quae est inter pyrium pulverem in libero aëre accensum & inclusum tormentis vel alio pondere pressum.

Nec diverso fere modo accenditur halitus pinguis & viscosus in igne fatuo, lambente, stellisque currentibus & cadentibus, atque prout illa exhalatio accensa varia figura lucet & motu vario fertur, ita & illa exhibet meteora, quae draconem,[Page]capram saltantem, &c. vulgo nominant.

§. V.

Quando vapores per aerem dispersi Exhalationes aqu [...] naturae. & dilatati cum impetu transeunt ex uno loco in alium, oriuntur venti, quando prope terram consistunt coacti & condensati nebulam generant, nubes autem, cum ascendunt ad superiorem aeris regionem, eaedemque vaporum collectiones quando in guttulas aquae condensantur & decidunt, fit pluvia, ubi nocturno frigore condensantur, rorem producunt, & quando à frigore obriguerunt, in inferiori aeris regione pruinam, in superiori constituunt nivem, quae ubi primo solvi incipit & mox iterum congelatur, fit grando.

Cum vapores per aerem dispersi ac Venti. dilatati ita feruntur, ut ex loco arctiori Dr. Boh [...] Varenius. Rohault. Phil. Burg. p. 2. tr. 2. in alium, ubi facilius expandi possunt, cum impetu transeant, non alio fere modo ac in aeolipilis videmus, ventorum causa existunt.

[Page] Eosdemque vapores coactos & condensatos, si usque ad superficiem terrae Nebulae & pluvia. descendant, nebulas dicimus, nubes autem, si in aëre suspensi maneant. Hinc qui altissimorum montium juga ascendunt, densam quasi nebulam subire sibi videntur. Quando autem iidem vapores in sublimem aërem elati aut frigore vel vento densantur, aut calore, si nivibus constent nubes, liquescunt, ita ut in guttulas abeant, quae primo sunt insensibiles, mox inter cadendum auctae dum aliae aliis associantur, fit pluvia.

Ubi vapor nocturno frigore densatur, fit ros, qui iterum acerrimo frigore Ros, nix & grando. congelatur in pruinam, atque ubi in superiori aëre plures tales particulae conglaciatae coalescunt, quae per tenuissima halituum filamenta connectuntur, producuntur flocci Nivis, qui ubi calore liquuntur, & mox arctius collecti à subeunte frigidiore vento iterum congelantur, grandinem constituunt.

§. VI.

In guttis aqueis è nube cadentibus quando reflectuntur & franguntur Iris & alia Meteora Iridi affinia. radii solis, Iridis colores exhibent, & si illae particulae vel non [Page] ita rotundae fuerint, vel non ita pellucidae Halonem, coronas, virgas, parelios, oculis nostris exhibent.

Iris in nube rorido, vel potius globulis Iris quomodoformatur. aqueis è nube cadentibus formatur, quae varios exhibet colores, ortos à radiorum solarium, in guttulas aqueas incidentium refractione & reflectione. Ut enim istae aquae guttulae colores illos producant, necesse est, primo, ut radii duplicem refractionem patiantur, tum in ipso ingressu tum in exitu, deinde ut radii satis vegeti ad oculum perveniant. Sic ubi aquam ore spargimus sole averso, Irim artificialem & nullo modo à Naturali diversam efficimus.

Quemadmodum autem particulae, quae in Iride radios luminis frangunt & reflectunt, rotundae sunt & omni ex parte pellucidae, ita eaedem, prout ab hac rotunditate & pelluciditate diversimode recedunt, alia exhibent meteora Iridi finia, quae communiter dicuntur, Halo, Corona, virga, Parelii, &c.

[Page]

QUAEST. I.

Quomodo Aeri intermixtae sunt particulae aethereae & varia corporum effluvia?

Aër ille crassior nobis obvius, qui per caloris & frigoris sensum & experimenta barometrica atque hygrometrica adeo manifestus est, & vix ac ne vix ad milliaris unius altitudinem supra terram assurgit, licet plerique communiter multo altius ejusdem sphaeram extendant, ille, inquam, aër maximam aethereae materiae copiam inter particulas suas habet intermixtam, quae eadem materia extra aëris regionem ulterius protenditur, & haud improbabiliter constituit totum illud coeli expansum, in quo sidera velut suspensa sunt.

Nec illa materia coelestis & aetherea tam uniformis est, quin, sive illi figuras sphaericas, ex mente Cartesii, sive alias quascunque attribuamus, inter ejus particulas sint alius generis corpuscula [...] [...] globulorum, quae simul junctae constiruunt illam materiam subtilem, cujus in aere praesentiam ex effectibus variis tam evidenter concludimus, & cui pleraque eorum debentur, [Page] quae ipsi alias crassiori aeri communiter adscribuntur. Sunt ergo in aere non solum illae particulae, quae proprie ejus massam constituunt, quaeque gravitate & elaterio donatae sunt, sed & aliae simul subtiliores, quae, crassioribus intermixtae, illas varie movent & exagitant; Imo, praeter & has & illas, aliae adsunt plurimae & heterogeneae, quarum praesentiam ex variis aeris effectibus concludere cogimur. Ideoque non pauci aerem quasi commune quoddam emporium dixerunt, ubi coelum & terra sua quasi exercent commercia. Ex terra enim continuo proficiscitur turma effluviorum, quorum quia non pauca salina sunt & nitrosa, hinc illa vis aeris adeo resolvens, in ferro, cupro aliisque corporibus non raro vim suam exserens, unde eorundem exsurgit rubigo. Quin & observatum est, terram nitrosam aut aluminosam, imo & vitriolicam, aeri expositas, iis corporibus, quibus jam tum orbatae fuerunt, iterum impraegnari. Adeoque nec mirum videbitur, ipsum vitriolum & aqua & oleo & spiritu per destillationem spoliatum & sub dio expositum, novum spiritus, aquae & olei proventum trahere ex circumfuso aere.

[Page]

QUAEST. II.

Quaenam aeris in respiratione est necessitas.

Fluidum illud aereum nos ambiens, in quo vitam ducimus, duplici modo agit in corpus nostrum, vel per inspirationem à pectoris motu reciproco intra pulmones propulsum, vel etiam in toto ambitu corpus afficiens. Varii respirationem sequuntur effectus, dum non solum aliquid à sanguine separatum hoc modo excernitur, sed & aliquid ab aere separatum hac via intra sanguinem recipitur, ejus massae adeo necessarium, ut sine hoc nec fluiditatem suam conservare, nec arcte satis misceri ac uniri possint illae particulae, quae vel ab alimentorum parte subtiliori prodeuntes, vel ab extremitatibus partium recollectae, heterogeneae sunt. Quin & illo respirationis motu ipsius sanguinis cursus adjuvatur, qui cessante respiratione cessat, non solum in pulmonibus, sed & visceribus abdominis, in quibus chyli aliorumque humorum cursus hoc modo non parum promovetur.

[Page]

QUAEST. III.

Quomodo aere poros & spiracula cutis subeunte, peragitur insensibilis in corpore nostro perspiratio?

Non solum motu reciproco per pulmones inspiratur & exspiratur Aer, sed & poros ac spiracula cutis nostrae subit, praecipue per particulas subtiliores & aethereas crassiori aeri intermixtas. Atque hoc modo peragitur insensibilis illa transpiratio, quae ex corpore nostro continua fit, per quam tantum uno die evacuari deprehensum est per Stati [...]a Sanctorii experimenta, quantum per alvum quindecim dierum cursu. Nec solum hoc modo fit particularum è corpore nostro secedentium excretio quaedam, sed & aliarum subtiliorum ex aere intra poros corporis receptio. Organa autem illa & pori, per quos ista excretio materiae transpirantis fit, pro ejusdem diversitate, in duplici sunt discrimiee, nec enim solummodo illi corporis nostri pori, qui ad oculum sensibiles sunt transpirationis sunt organa; per illos quidem, velut totidem ostia sudoris, eliminatur à sanguine, per glandulas miliares sub cute sitas, illa materia, quae nonnunquam sub vaporum forma insensibiliter transpirat, nonnunquam condensata [Page] magis guttularum forma se prodit & excluditur per illa vascula, quae vel nudis oculis, vel etiam microscopio interjecto accuratius videntur, patula in superficie cutis & praecipue certo quodam ordine disposita in rugis illis digitorum & manuum, quae alias Chiromantarum sunt offendicula. Sed praeter hos poros cutis sensibiles, adsunt alii insensibiles, longe minores, per quos non solum à sanguine, sed & à reliquis corporis nostri partibus secedunt exhalationes, quae exportantur una cum materia illa aetherea subtiliori, quae jugi influxu & effluxu penetrat & exit corpus nostrum, imo & alia etiam in rerum Natura corpora, & hujus materiae actioni debentur ea omnia, quae de effluviis & atmosphaera corporum superius à nobis prolata sunt. Dum ita subtilis hujus materiae influxui, tanquam torrenti cuidam, omni tempore perviae sunt partes omnes corporis nostri, ejus ope functiones & operationes omnes tam sanguineae massae, quam reliquarum partium, peraguntur, id quod non clarius magis aut distinctius explicari potest, quam exemplo sacculi cujusdam, pleni lapillis, arena, argilla & sale, demissi in torrentem quendam turbidum, ubi quicquid aquae misceri potest, è sacculo illo [Page] in torrentem abit, & aliae etiam fluidi ambientis particulae ex torrente in sacculum penetrant; Atque non dispari modo & receptaculum sanguineum ingrediuntur particulae aëreae iisque immixtae exhalationes, & e receptaculo sanguineo iterum exeunt fuligines, madores & alia excrementa.

CONCLUSIONES.

1. Athmosphaeram constituunt exhalationes è terra in aërem eleva [...]ae.

2. Aëris autem particulae ab illis diversae sunt, utpote gravitate & vi elastica praeditae.

3. Et ex his aëris qualitatibus dependent omnia, quae fugae vacui à multis adscripta sunt.

4. Uti & quae liquorum aequilibrium spectant.

5. Ex exhalationibus oriuntur Meteora.

6. Sulphureae & nitrosae dant originem meteoris ignitis, ut & terrae motui.

7. Meteoris autem aqueis & ventis vapores.

8. Iris in guttis aqueis è nube cadentibus formatur ex reflectione & refractione radiorum lucis.

9. Cometae inter meteora non sunt numerandi, nam in coelo ipso apparent & à nobis sunt remotiores, quàm aëris regio, in qua meteora locum habent.

[Page] 10. Illa enim aeris nos ambientis regio vix supra milliaris unius altitudinem à terra extenditur.

CAP. XIII.

De Globo Terraqueo.

§. I.

IN globo terraqueo tres partes distingui Partes globi Terraquei. possunt. 1. Exterior, quae quasi crusta foecunda est, ex qua progerminant vegetantia & nutriuntur animalia. 2. Media, quae fossilia continet & eousque extenditur, quousque penetrare potest humana industria. 3. Interior, quae nobis ignota est, sed verisimiliter à nonnullis supponitur igneae & magneticae naturae.

Constat praecipue ille globus particulis terrestribus, aqueis & igneis. Terrestres Terrestres [...]q [...]ae & [...]g [...]ae particulae. ramosae sunt & sibi mutuo implexae varie cohaerentes. Aqueae lubricae sunt & flexiles, quae rigidae fiunt in glacie. Igneae autem particulae, quae subtilem materiam efficiunt, in rapidissimo motu constitutae sunt, & omnium corporum poros permeant, sed diversa [Page] quantitate, pro varietate corporum, & pororum, quibus corpora praedita sunt.

§. II.

Exterior pars globi terraquei vel Inaequalitates in exteriori parte globi terraquei. varias exhibet inaequalitates, uti montes & valles, vel plana est, vel variis hiatibus, alveis & fissuris patet, pro fontibus & decursu fluviorum, pro aqua in lacubus stagnante, vel etiam ingentibus & vastis cavitatibus mare ipsum in diversis locis excipit. Et illae inaequalitates in terrae superficie occurrentes, probabiliter ortae videntur ex ruptura ipsius terrae facta vel ab ignibus subterraneis, vel aquis.

Ut enim aqua terrenam materiam O [...]ta sunt illa ex ruptura terrae per igne vel aquas facta. dissolvens ad loca declivia eandem devehit, tum in superficie terrae, tum in superficie terrae, tum in cavitatibus, sic ignis obstantia quaeque solida resolvens, non modo leviores ejus particulas expellit, sed & gravissima interdum pondera ejaculatur, quo fit, ut in superficie terrae praecipitia, canales, alvei, montes, valles, planities, tum in locis editis tum depressis, in terrae autem visceribus [Page] meatus subterranei & cavernae formentur.

§. III.

Notandum autem, occurrere in Strata diversi generis interrae superficie. terrae superficie diversi generis strata, quae efformata videntur ab inundatione aquarum, quae diversis temporibus acciderunt, & quia aquae illae diversi generis corporibus refertae fuerunt, varia deposuerunt sedimenta, quae, recedentibus iterum aquis, in solida quaedam strata induruerunt. Et talia reperire licet modo arenacea, modo argillacea, modo lapidea, modo ex aliis plurimis, etiam diversissimi generis corporibus & non raro animalium partibus composita. Varenius lib. 1. c. 7.

Crusta illa terrena exterior, non ubique ejusdem naturae deprehenditur, Crustae terrenae exterioris varia natura. nam ut taceam illa loca, quae lapidibus inculta atque aspera sunt, alicubi est arenosa, quae sterilis est & humori retinendo inepta, alibi pinguis & fertilis

Ista autem terrarum genera ita plerumque Strata terrae efformata sunt ab inundatione aquarum mixta sunt, ut veluti diversa quaedam strata sibi invicem incumbant, quae quia conveniunt cum aliis stratis, [Page] quae aqua turbida deponit, haud inconvenienter dici possunt efformata ab inundatione aquarum, quae diversis temporibus acciderunt, & quia diversi generis corporibus refertae fuerunt, subsidentibus illis & fundum petentibus, va [...]ia deposuerunt sedimenta, quae, recedentibus iterum aquis, in solida quaedam strata induruerunt. Illae inundationes, quae in terra contigerunt & haec deposuerunt sedimenta, vel fuere universales, vel particulares. Atque hinc est, quod etiam in montibus altissimis exstent certa vestigia maris, & plurimis in locis terra novis mutata sit accessionibus, non solum à fluminibus, uti magna pars Aegypti à Nilo congesta dicitur, sed & à recessu maris.

§. IV.

Et quantas terrena superficies Ruptura stratorum terrae. passa sit mutationes, demonstrant tam diversa, quae in illa reperiuntur talium stratorum genera, eorumque situs varie mutatus per rupturas, factas tam ab ignibus & incendio halituum subterraneorum, quam exedentibus aquis. Atque ut terrae ipsius inaequalitates locum dederunt [Page] coacervationi aquarum, in mari, stagnis, & fluviis, ita stratorum terrae diversitas, eorumque interruptio varia occasionem dederunt fontibus.

Terrae mutationes varias evidenter ostendunt, quae in illa occurrunt, diversa Ruptura stratorum terrae quo modo o [...]ta est. stratorum genera, & praecipue eorum ruptura & situs varie mutatus, dum in quorundam montium vertice ingentia sunt plana, & multa strata horizonti parallela, ab eorum autem lateribus strata varia ad horizontem inclinata, & in oppositis collibus ruptorum stratorum facies materiae & figurae convenientiam demonstrant. Ista autem ruptura fieri potuit vel ab ignibus subterraneis, vel ab aquis, prout diversa fuerit telluris natura, cum & in montibus eorumque vicinia evidentiffima sint ignis subterranei indicia, ut in Vesuvio, Aetna, Hecla, & circa colles e stratis terreis compositos aquae frequentes reperiantur. Quin & terram intus hiulcam & voraginosam esse plurimis in locis non pauca persuadent, sive illae in visceribus terrae cavitates siccae sint, dum halitibus & exhalationibus implentur, quae in terrae motibus se produnt, & ex spiraculis montium, quae flammam vomunt [Page] & materiam ignitam; sive aquis repletae sint, & has Plato tartarum & barathrum vocat, quales saepe integras urbes devoravisse legimus.

Atque hoc modo mutatus stratorum situs causa esse potuit inaequalitatis, quae in terrena superficie occurrit. Illae autem inaequalitates uti locum dederunt coacervationi aquarum in mari, stagnis & fluviis, ita & revera illorum stratorum diversitates & interruptiones occasionem dedisse fontibus dubitari non potest, ubi ad naturam materiae terrestris, quae in diversis stratis varia est, attendimus.

§. V.

In superficiem enim globi terraquei Stratorum terrae interruptiones & diversitates occasionem dont fontibus. incidentes pluviae & imbres, tamdiu penetrant terraneas particulas, & per poros in strato terreno vel arenaceo patentes, sese insinuant, donec occurrat vel aliud stratum lapideum aut argillaceum, à quo sistuntur; vel etiam ruptura quaedam, quae collectioni particularum aquae, ita per poros terrae exsudantium, locum dat, atque hoc modo ab aquis & pluvialibus & à soluta nive redundantibus generari fontes absque dubio est.

[Page] Prout e diversis terrarum generibu [...] constant strata, ita & diverso modoeasdem Quomodo expluvils oriantur fontes. terras vel penetrant pluviae, vel ab iis sistuntur. Arenosum enim stratum non ita inhibet aqueas particulas, quin easdempotius facillime transmittat, unde non raro omnem operam ludunt Architecti, reperta arena, quam vivam appellant, tenui scilicet illa glarea, quae infinitis aquarum scaturignibus permixta est. Contrarium vero deqrehendimus in stratis non solum lapideis, quae solida sunt, sed & argillaceis, quod aquae particulas non transmittant, sed earum progressum ulteriorem sistant, id quod in aggeribus manifesto patet exemplo, in quibus lutum contra aquarum irruptionem, tanquam unicum obstaculum & firmamentum haberi solet.

Quando ergo percolationi aquae pluvialis per stratum terrenum vel arenaceum descendentis, resistit subjectum lapideum vel argillaceum, atque simul occurrit ruptura coacervationi aquae opportuna, qua data porta ruit & erumpit; atque ita fontes generari dicendum est, quando illa pluvialis aquae humiditas, quae à terra hausta alias moratur intra ejusdem particulas sparsa, in unum locum, quasi destillatione quadam colligitur. Ideoque animadvertendum est, [Page] quod, licet in editis locis interdum observentur fontes, nunquam tamen occurrant in locis ita elevatis, quin adsit alius tractus terrae elevatior, à quo suppeditari possit sufficiens aquarum copia, à pluviis ibi antea collecta.

§. VI.

Illi autem fontes, quando per canales Ex fontibus oriuntur [...]uvii, qui se in mare exonerant. declives & alveos terrae alio diducuntur, constituunt rivos, & à pluribus talibus rivulis à diversis fontibus concurrentibus in unum communem alveum, exsurgit fluvius, qui se tandem in mare exonerat; Atque cum secum varias particulas terrestres vehat illa in mare ita infusa aqua, nec illae particulae iterum per vapores è mari elevatos separentur, non mirum est, quod aqua maris salsa sit.

Credibile est salsedinem maris provenire Salsedo maris unde provenit? ex salis particulis in aqua solutis, sive illae sint mari coaevae, ut existimant, nonnulli sive in mari sint quasi quaedam salis fodinae, sive, quod probabilius est, omnes illae ad mare confluentes aquae, terrestribus particulis praegnantes, deponant [Page] ibi eas particulas, ex quibus quando sub vaporum forma ascendunt eae, quae facilius motui obsequuntur, remanent illae quae rigidae sunt & ad motum ineptiores atque Salinae naturae, quam sententiam debemus Illustri Romero, Mathematico Regio, qui eandem jam olim in Regia Parisiensium Academia uberius primus exposuit. Du Hamel de Meteor. lib. 1. c. 2. Fromondus lib. 5. Ph. Burg. p. 2. tr. 2. diss. 1. c. 5. Boyle.

Cum mare ad certum locum majori Aestus maris. copia affluit, tunc fluxus nominatur, cum autem impetus ille remittit & minus aquae advehitur, refluxus dicitur. Atque hunc motum, seu aestum maris reciprocum, à Luna pendere fatentur pene omnes, quia non solum in noviluniis & pleniluniis major est, quam in quadraturis, sed & singulis diebus variat tempus & hora aestus secundum varietatem motus Lunae; verum qua ratione eum motum temperet Luna, non ita liquidum est. Du Hamel de Met. l. 1. c. 2. Varenius. Rohault p. 2. c. ult. Fromondus. Cartes. Princip. p. 4. Ale Grand. Phil. Burg. p. 2. tr. 2. diss. 1. c. 6. Exp. Magd.

[Page]

§. VII.

Inter fossilia numerantur varia [...]lia. terrarum genera, succi, metalla, lapides & mineralia.

Terrarum aliae steriles sunt, quia humori Terrarum differentia. retinendo ineptae sunt, ut glarea, sabulum & arena, aliae fertiles, inter quas locum merentur limus, argilla & marga, quae est quasi terrae quaedam medulla. Et prout diversae harum terrarum species admixtos habent succos minerales, coloresque & sapores diversos ita & varias facultates Medicas nactae sunt.

Quod Lapidum & metallorum generationem Lapidum & metallorum generatio. attinet, certum est ea non crescere & augeri modo quodam analogo cum animatis corporibus, nulla enim in iis est vegetatio, nulla semina animalium ovis analoga. Animata corpora crescunt per appositionem particularum internam, lapides autem & metalla per appositionum partium externam augentur. Et quidem quae in his ab externo fluido immediate apponuntur solido, in quibusdam proprio pondere versus fundum delabuntur, ut in sedimentis, in aliis à fluido penetrante vel undique apponuntur [Page] solido, ut in incrustationibus, vel certis duntaxat superficiei solidae locis, ut in illis, quae fila, ramos & angulata corpora exhibent. Adeoque corpopora illa solida, quae per appositionenm ab externo fluido producta sunt, referri possunt vel ad sedimenta, ut strata terrae, vel ad incrustationes, ut achates, chalcedonius, aëtites, lapis Bezoar, & omnis generis lapides è lamellis compositi, vel ad fila, ut amianthus, alumen plumosum, varia filorum genera, quae in fissuris lapidum deprehenduntur, nec nisi superficialia sunt, vel ad angulata corpora, ut crystalli montium, ferri & aeris angulata corpora, cubi marcasitae, adamantes, amethysti; vel ad repletiones, ut omnis generis variegata marmora, granita, dendroitides, conchylia lapidea, crystallina, & ejus generis plurima consumptorum corporum loca replentia. Ph. Burg. p. 2. tr. 3. Rohault p. 3. c. 6, 7. A le Grand, p. 6. c. 8. Du Hamel de Fossilib. Gual. Charlton de Var. Fossil. Gener.

QUAEST. I.

An omnes Montes, fluvii & Infulae, quae hodie exstant, fuerint à mundi initio?

Cum toties per rupturam aliquam, factam vel ab aquis vel igne subterraneo, [Page] mutetur stratorum terrae situs & inaequalitas terrenae crustae interrumpatur, facile apparet, montes omnes hodiernos non exstitisse ab initio, sed posse naturaliter everti montes, eorumque cacumina elevari & deprimi, aperiri terras iterumque claudi, posse flumina cursum mutare, posse varias produci insulas & rursus alias auferri mari jungique terris, quae, licet apud Historicos non raro legantur, vix tamen fidem merentur, nisi ipsa Naturae confirmarentur inspectione.

QUAEST. II.

An credibile sit ex solis pluviis oriri fontes, sive perennes sint, sive deficientes?

Varie semper à Philosophis disputatum est, utrum fontes ex pluviis & soluta nive oriantur, an ex mari, velut magno aquarum thesauro, per varios telluris vel poros vel anfractus deriventur, an utraque ratione ex mari originem trahant, scilicet tam superiori quadam circulatione per nubes, quam inferiori, per secretiores quosdam maeandros in intimis terrae visceribus. Nos, uti nullis firmis argumentis evinci posse existima [...]us, fontes vel oriri ex aquarum subterranearum evaporatione, vel [Page] ex aquis è centro terrae elevatis, vel ex aquis marinis per canales subterraneos ascendentibus, ita unicam fontium fluviorumque originem ex pluviis agnoscimus, sive regulares sint, sive irregulares, sive temporales sive perennes aut annui vel aliis certis temporibus fluentes vel deficientes. Etenim videmus diluvia aut ingentes fluminum inundationes provenire aut à pluviis immediate praecedentibus, aut à nivibus & grandine solutis, deinde plurimos fontes sub solis aestu in totum deficere, & omnes minui, praeterea nullos unquam in summo montium vertice erumpere, aut adeo prope cacumen, quin semper aliqua portio terrae superior emineat, unde iis suppeditantur aquae, &, quod ad rem maxime facit, in terris tenacioribus & argillosis, quas aqua difficulter permeat, raro fontes observari, cum nunquam desint in arenosis & saxosis terrae partibus, per quas aqua facile percolatur, denique non omnino iis unquam deesse justam aquarum quantitatem per pluvias suppeditatam, id quod liquet ex illo à Mariotte allato experimento in Libro de motu fluidorum, qui in vase quodam libero aeri exposito, repetito saepius experimento, observans aquae, quotannis per pluvias delabentis, quantitatem, & [Page] ita, facto calculo cum ista aquae quantitate, quae illum tractum terrae, unde ortum ducit Sequana Galliae fluvius, per pluvias quotannis inundat, cum illa, quae ex ipsius calculo iterum per eundem fluvium delabitur & in mare eructatur, haud dubie evincit, quod tertia saltem pars delabentis pluviae abunde sufficiat omni isti aquae quantitati, quae quotannis per fontes atque fluvios suppeditatur. Cartes. Princip. p. 4. art. 64. Du Hamel de Meteor. l. 1. c. 2. A le Grand p. 6. c. 7. Rohault p. 3. c. 10. C. Bartholini Diss. de Font. Or. Fromond. lib. 5. Ph. Burg. p. 2. tr. 2. diss. 1. c. 3.

QUAEST. III.

An gemmae & Lapides producantur ex fluida materia?

Ubi corpora, quae nos circumstant, exploramus tactu, animadvertimus quaedam esse resistentia & non nisi difficulter divisibilia, alia vero non ita resistentia, sed quae divisionem subeunt facile. Prioris generis corpora solida vocamus, haec fluida. Fluiditatis naturam non aliunde accersimus, quam ab exiguitate & motu particularum, sic alabastrum in pulverem comminutum & igni admotum [Page] liquoris ebullientis speciem praebet, nec ipsa metallorum fusio aliud esse videtur, quam partium comminutio. Quod solida corpora attinet, habent illa particulas vel juxta se invicem quiescentes, vel non nisi tardissimo motu mutantes locum. Ita vidit D. Boyle in turcoide maculas subinde locum mutasse, & in Achate nebulam paulatim evanuisse. Solidum corpus, si secundum naturae leges generatum est, e fluido est productum. Certe gemmas ex fluida materia originem ducere, omnino persuadent earum pelluciditas, figurae regularitas, inclusa saepe heterogenea, colores à mineralium metallorum admixtis succis, & cur non idem de aliis lapidibus, qui non nisi succi puritate ab his differunt, credendum est? Adeo ut frustra quis in generatione lapidum provocaret cum antiquis vel ad vim lapidum formatricem vel ad principium Architectonicum, vel ad, nescio quem, regnantem ubique spiritum, rationibus seminariis praegnantem, quae nuda sunt verba nihil significantia. Boyle of the Origine and Virtues of Gems. Du Hamel de Fossil. c. 8.

[Page]

QUAEST. IV.

An Testacea fossilia & Glossopetrae sint partes Animalium?

In stratis Terrae hinc inde divesissima occurrunt corpora, prout diversis generibus corporum impraegnata fuere illa fluida, quae stratis coacervandis occasionem dederunt, nec raro etiam inter illa vel animalium partes vel plantarum observantur. Inter animalium spolia illa hic frequentiora sunt, quae marina sunt, quia plerumque ex maris sedimentis coaluerunt strata, & inter ea, quae marina sunt, frequentiora observantur illa, quae solidoris sunt substantiae & formam diutius t [...]eri possunt, ut dentes piscium & Testae. At (que) hinc exsurgit illa diu inter Philosophos agitata quaestio, an illa corpora ibi in terra, ex qua effodiuntur, generata sint aliorum fossilium more, an vero partes sint animalium. Quod glossopetras attinet, certum est eas esse dentes pisces Canis Carchariae, sed notandum est, quod interdum ipsa dentis substantia absumpta reperiatur, in ejus locum succedente alia materia lapidea, quae tamen exactam figuram externam retinet ipsius dentis. Imo & illa Testacea, [Page] quae in locis procul à mari sitis reperiuntur & è terra effodiuntur, revera sunt marina, per inundationes illuc deducta, vel ibi olim in aquis stagnantibus genita. Sunt autem duum generum, 1. Naturalia, quae iterum vel nullo modo mutata sunt, vel succo petrifico imbuta, vel quasi calcinata. 2. Lapidea, quae saltem figura viventibus fimilia sunt, sed colore, pondere & duritie referunt lapides, adeoque cum eorum substantiam solventes terrae succi destruxerint, remanent saltem figurae corporum, & dum spatia, à testis illis antea occupata, replentur fluido vel saxeo vel marmoreo, exhibent varii generis conchas lapideas.

Nihil vel in terra occurrit, unde eruuntur haec corpora, vel in ipsis illis corporibus, quo minus per maris inundationes congesta dici possint.

Primo enim dubium esse non potest, quin pro aquae sedimento sensim congesto, habenda sit terra quae stratis, diversissimi generis corporibus refertis, abundat, & talia strata cum manifestissime occurrant iis in locis, unde Testacea Fossilia & Glossopetrae eruuntur, facile concludi potest modus, quo per varias maris inundationes, diversis temporibus factas, intra montium viscera conclusa [Page] ibique congesta sint illa corpora, quae partes animalium referunt. Et quod ab antiquissimis etiam temporibus ad hunc usque diem ita asservata sint, evincere videtur illud à Stenonio, in tractatu de solido intra solidam contento, adductum argumentum vetust [...]ssim [...] saxi in foro Volaterrano excisi, intra quod verae conchae marinae repertae sunt, quod saxum cum multis seculis ante Romam conditam Volaterranorum Urbi exstruendae convectum sit, certum est illas conchas amplius ter mille annis duravisse, & earum generationem ad diluvium usque referri posse.

Deinde non magis credendum est, integumenta concharum, vacua ab animalibus, in terra sponte formari ex certarum partium concursu, quam villosa quadrupedum coria plumasque avium sine animalibus produci posse. Ad hoc, à quocunque demum principio alio illa facta dicamus, neutiquam tanta semper observaretur conformitas, id quod evidentissime patet in aliis in fluido concrescentibus corporibus, quae variis modis à solita figura recedunt. Haec vero non modo sibi invicem, sed etiam animalium partibus, quibus respondent, simillima sunt, nec ulla est in striarum ductu, in lamellarum textura, in cavitatum [Page] gyris & anfractibus, in bivalvium commissuris differentia. Quin & ipsa testarum structura demonstrat, operculum illud, quod omnia testacea ab ortu gerunt, non posse aliter quam cum ipsis animalibus crescere. Quando vero ipsa Testarum substantia à solventibus terrae succis plane destructa est, in earum absumptarum locum non raro succedit alia materia lapidea, figuram saltem externam testarum exacte referens, eodem modo quo videmus ex fuso metallo & in argillas, quibus impressae sunt variae figurae, immisso, aerea fieri signa. Ita & glossopetrae interdum ex materia terrestri & lapidea productae observantur, absumpta scilicet interiori dentium substantia, & illa maxime, quae basin constituit, illique vicina est. Atque ubi ad hanc substantiae differentiam attendimus, facile solvi possunt omnia dubia, quae contra hanc opinionem non solum de Testaceis fossilibus, sed & glossopetris, à variis prolata sunt, & nuper etiam à Johanne Reischio in tractatu de glossopetris Luneburgensibus.

[Page]

CONCLUSIONES.

1. Inaequalitates in Terrae superficie occurrentes ortae videntur ex variis rupturis Terrae,

2. Ista autem ruptura oriri potuit & ab ignibus subterraneis & ab aquis.

3. Que madmodum strata, quae in crusta terrae exteriori deprehenduntur, efformata sunt ab inundatione aquarum;

4. Id quod haud obscure colligitur ex illa congestione corporum diversissimae naturae, quae in iis plerumque reperiuntur.

5. Cum & non raro quasi partes quasdam & exuvias animalium in iis deprehendamus.

6. Quae omnia corpora revera habenda sunt vel pro ipsis illis animalium partibus, quas repraesentant,

7. Vel etiam consumptae illae partes animalium locum dederunt coacervationi alterius materiae, quae exactam figuram istarum partium retinet.

8. Atque hinc facile patet, quid de Testaceis sossilibus, de glossopetris, de ebore fossili, & ejus generis corporibus dicendum.

[Page] 9. Quia vero strata arenacea transmittunt illabentes pluviales aquas, sed argillacea & lapidea iisdem resistunt, si forte contingat ruptura quaedam in terra cui subjectum est lapideum stratum, facile videmus modum, quo datur occasio collectioni aquarum,

10. Atque hoc pacto ex aquis pluvialibus & soluta nive oriri fontes omne, & fluvios credibile est.

11. Adeoque cum tam varie omni tempore mutata sit terrena crusta, non mirum est novos generari posse fontes,

12. Quin & exstare hodie insulas flumina, montes aliasque terrae inaequalitates, quae ab initio non fuerunt.

13. Metalla non generantur ex semine, nec ulla eorum est vegetatio, sed per appositionem externam partium augentur.

14. Ita & lapides ac gemmae ex fluida materia concrescunt.

15. Non incredibile est salsedinem maris oriri à particulis terrestribus, quae cum aquis fluminum in mare invehuntur, nec inde iterum per vapores exhalant.

[Page]

CAP. XIV.

De Corporis Animati Functionibus. Rohault p. 4. A le Grand, p. 8. Phil. Burg. p. 3. Willis de Anima Brutorum.

§. I.

COrporis Animati partes sunt vel Corporis animati functiones. solidae vel fluidae; tam hae quam illae omnes inserviunt vel Conservationi Individui & speciei (1), vel sensui, vel motui (2), ad quae tria, tanquam summa capita, omnes in corpore animato functiones commode reducuntur.

(1) Inter triplicem viventium ordinem, Infimus [...] ventium ordo, Planta. tanquam infimus, hactenus recepta est Plantarum familia, quibus anima D [...]by of Vegetation. vegetativa attributa est, & ab ea dependentes tres facultates, altrix, auctrix & procreatrix, per quas intelligenda sunt organa, quae conservationi Individui & speciei inservientia habent Plantae Plantarum partes inservientes conservationi Individ [...] & speciei. analoga animalium organis. Etenim 1. tam in trunco quam foliis & fructibus [Page] quatuor adsunt vasa, fibrae nimirum ligneae, cum inclusis tracheis, utriculi transversales, & quartum vas peculiare singulis proprium. Per fibras ligneas ascendit succus, qui in transversalibus asservatur & quasi fermentationem aliquam subit, ejusque humoris ascensum vel adjuvant tracheae, vel fermentum aliquod ab aëre acceptum subministrant. Quartum vas in nonnullis terebinthina, gummi, vel alio humore repletum est, & in lactiferis & resinam fundentibus manifestius apparet. 2. In fructu seu stylo, qui in diversis varius, sed in omnibus uteri vicem supplet, asservantur semina, in quibus delineata latitat planta.

(2) Nec solum partibus Nutritioni, vitae ac generationi dicatis, in quibus Functiones Animalium, quae sensitiv [...] dicuntur. consistit illud, quod animam vegetativam communiter appellarunt, sed sensu insuper & motu praedita sunt ea viventium genera, quae sensitiva dicuntur. Atque licet tam his quam illis functionibus inservientes partes in variis diversae sint, pro ingenti illa animalium varietate, in omnibus tamen fere analogae observantur. Et per haec organa, quae in corporibus animatis, suis singula usibus aptissime conformata, reperiuntur, rectius explicantur omnia, quae de Facultatibus dixerunt veteres. Ita ad Naturalem facultatem [Page] (quam perperam statuerunt Hepar suppeditare) pertinent Nutritionis organa, ad vitalem, Respirationi & sanguinis, vel humoris illi analogi, circulationi ac cribrationi dicata organa, ad animalem, quae sensui & motui famulantur.

§. II.

Individui conservatio in eo praecipue Conservatio Individui. consistit, ut novae indies sanguini, vel liquori cuidam vitali, (1) sanguini analogo, subministrentur particulae tam ex alimentis quam fluido illo, in quo vivit animal, sive aereo sive aquoso, & ab eodem sanguine iterum aliae separentur in diversis partibus, vel corpori utiles & necessariae vel prorsus inutiles & excrementitiae. Ita conservatio Corporis nostri à conservatione sanguinis dependet, & solidae partes absque fluidis consistere nequeunt, ex his enim in illarum substantiam abeunt, ad nutritionem depositae, particulae quaedam, non secus ac ab illis iterum emeritae recedunt, alias in immensum corpus augeretur. Et in [Page] hunc finem in animalibus perfectioribus In homine & animalibus perfectioribus quomodo fiat? occurrunt, canalis alimentorum, via chyli, sanguineum receptaculum, & partes variae, instar cribri, secernentes à sanguine humores diversos (2). Etenim, in ore dentibus contrita & saliva imbuta, alimenta detruduntur per oesophagum in ventriculum, ibique à succo quodam fermentante (3) inciduntur atque attenuantur, donec, inde iterum expulsa, in intestinis tenuibus (4) constuentibus illuc & bile & succo pancreatico (5), ita alterentur, ut pars alimentorum subtilior separetur à faeculenta, quae ad intestina crassa ablegatur; illa vero chylus dicitur, qui, per peculiaria vasa Lactea (6) T. Bartholinus de Lacteis Thor. ductumque thoracicum delatus, in vena axillari sinistra jungitur cum sanguine, sanguinique immixtus, cum eo continua circulatione percurrit totum corpus, donec sensim induat naturam & formam sanguinis (7). Servat autem in motu suo hunc cursum sanguis, ut continuis pulsibus à corde (8) distribuatur per arterias [Page] ad omnes corporis partes, & ab iisdem ad cor revertatur per venas, & ita quidem, ut à dextro cordis ventriculo feratur in pulmones (9), & ab iisdem reversus in sinistrum ventriculum inde ad reliquas corporis partes pellatur. In illo circuitu, quem circulationem sanguinis (10) vocant, in diversis corporis partibus, quae vulgo viscera dicuntur, diversas deponit particulas, quae à sanguine separantur, quasi per cribra quaedam (11), & in peculiaria, eaque diversa, vasa excretoria secedunt. Ita in glandulis oris percolatur saliva, in conglobatis glandulis humor, qui per lymphatica vasa decurrit, in pancreate succus pancreaticus, in hepate & vesicula fellis, bilis, in Renibus urina, &c. (12). In pulmonibus etiam a sanguine secedit excrementum aliquod, per respirationem (13), quando scilicet aer in inspiratione a motu pectoris pellitur (14) intra pulmones, & exspiratione iterum ab iisdem excluditur, atque hoc modo aliquid etiam ab aere separatum [Page] sanguini miscetur (15) quodcunque demum illud sit.

(1) Respectu liquoris vitalis non inconvenienter Divisio animalium respectu liquori [...] vitalis. dividit Willisius Animalia in Exsanguia & sanguinea, illaque dicit vel terrestria, ut insecta, vel aquatica, ut pisces molles, testaceos & crustaceos; sanguinea vel frigida nominat, quorum nonnulla cor biventre & pulmones habent, ut amphibia, alia cor univentre & branchias, ut piscium reliqui, vel calida, quae omnia cor biventre & pulmones habent, cujus generis praecipuae species sunt volucres, quadrupedes & ipse homo.

(2) Humores in corpore nostro ad Humores corporis sunt trium generum. tria genera reduci possunt, nempe chylum, sanguinem & humores à sanguine secretos. Atque hinc apparet, quid de Quid de spiritibus censendum & calido innato? quatuor illis humoribus, quos non solum sanguinem sed & corporis nostri temperamentum constituere dixerunt antiqui, censendum sit, nempe de bile, sanguine, melancholia & pituita seu sero, scilicet massa sanguinea multis heterogeneis humoribus est referta, qui sub eadem forma sanguinis, cum eo mixti, circulantur, donec in diversis cribris secedant, ita in hepate separatur bilis in glandulis conglobatis serum seu lympha, [Page] quae sanguini iterum affunditur per vasa lymphatica; per melancholiam autem intelligendus est humor acidus, vel in sanguine contentus, ejusque massam inficiens, vel extra receptaculum sanguineum. Per spiritus, quos ita appellarunt antiqui, intelligenda est pars sanguinis subtilior, non solum quando intra receptaculum sanguineum continetur, sed & ubi à cerebri cortice, vel substantia glandulosa, secreta à sanguine, in nervos distribuitur. Ita & quae de calido innato & humido radicali dixerunt veteres, omnia ad sanguinem referri debent.

(3) Fermentum, quo imbuuntur alimenta, Fermentum ventriculi. suppeditant glandulae, non solum salivales, sed & illae quae in interiori ventriculi tunica reperiuntur, neutiquam vero vel arteriae ventriculi immediate, vel lien per vas breve, quod ab illo in ventriculum patere & succum acidum eructare crediderunt antiqui.

(4) Intestina cum gula & ventriculo Canalis alimentorum. unum continuum conficiunt ductum, sed in diversis animalibus varie inflexum Glisson de Ventr. & Intest. & circumvolutum, atque in diversis sui partibus varie dilatatum, qui commode v [...]a vel canalis alimentorum dici potest, & secundum varietatem animalium variis modis differt. Cur autem tantam [Page] ejus longitudinem nonnulla animalium [...]ur tanta ejus in nonnullis longitudo? possideant, non alia causa est, quam 1. ne brevitas intestinorum dejectionis frequentiam produceret. 2. Ut eo plures alimentorum particulae per superficiem tam late expansam exire & corpori in alimentum cedere possint. Duobus autem modis augetur superficies viae alimenti, vel dum ipse canalis longius extensus plures gyros format, vel dum in canali breviori & recto membrana in modum helicis interius circumducitur, ut in Raja aliisque piscibus.

(5) Inter bilem & succum pancreaticum Effervescentia inter bilem & succum pancreaticum ex mente Sylvii. effervescentiam quandam excitari in intestino duodeno, & illam quidem blandam & naturae amicam in statu sano, in morboso autem variis modis depravatam, statuit Fr. de le Boë Sylvius.

(6) In avium quidem genere nondum Venae Lacteae in Avibus nondum repertae. venae Lacteae deprehensae sunt; An ergo in iis adhuc illae lateant; an autem in avibus feratur chylus per venas mesaraïcas sanguineas, dubium est; etenim per has ante detecta Lactea vasa in omnibus animalibus chylum ferri crediderunt ad hepar, unde etiam illi parti sanguificationis officium adscripserunt. De Pars subti lior alimentorum ubique in sanguinemtran [...] potest. assumptorum distributione dicendum est, illam statim ab ore incipere, cum spirituosa ore assumpta hominis lassi vires [Page] cum suavitate, velut momento, restaurent, praeterea cum vasa sanguinea per totum alimentorum ductum diffusa agnoscamus, & ex assumptis quaedam facilius quaedam tardius à reliquorum nexu exiricari, non potest negari, quin illa ubique in sanguinem ferantur. De chyli autem distributione magna jam diu Chylus per vasa Lactea, distribuitur recta ad Cor. fuit controversia, tum quoad vasa, quibus ab intestinis in sanguinem ferri diversi crediderunt, tum quoad ductum vasorum Lacteorum, quae chyli distributioni inserviunt. Novissime deprehensum est, vasa illa, quae paucis à pastu horis chylo turgida reperiuntur, omnia ad receptaculum lumbare, indeque ad ductum thoracicum tendere, ita ut, cum sanguine per venam axillarem sinistram descendente, in Cor feratur chylus, per haec vasa delatus.

(7) Sanguificatio nec hepati nec cordi Sanguificatio parti solidae non adscribenda, nec ulla [...]ars solida principalis. nec alii parti solidae jure adscribi debet, sed potius humoribus ipsis in se invicem agentibus, nec ulla inter partes solidas tam dici potest principalis, quin potius inserviant omnes sanguini, vel propellendo & per totum corpus distribuendo atque iterum ad cor reducendo, vel variis humoribus ab eodem in diversis locis secernendis, quasi per cribra quaedam, sed singulis humoribus propria.

[Page] (8) Praecipua Cordis, tanquam musculi, functio consistit in propellenda Sanguinis Circulatio. tota massa sanguinea, quasi in orbem, qui motus Circulationis nomine venit, non Lower. quod vas sanguineum circularem exhibeat canalem à centro aequidistantem, sed quia motus sanguinis perpetuo gyro in Orbem continuatur, cum varia tamen in diversis partibus lege. Ille autem motus Cordis non aliunde proficiscitur, quam ab ipsius musculosa fabrica, dum fibrae ejus, analogo cum aliis musculis motu, contrahuntur, nec vel ab unica gutta sanguinis in ventriculis Cordis quasi rarescente, uti placet Cartesio, vel ab integra massae sanguineae effervescentia inter humores diversae naturae, uti visum est Sylvio. Quae de flammula Cordis & calido innato dixerunt Quid de flammula cordis censendum? multi, explicari debent per sanguinis partem vivaciorem, quae in Corde quidem est floridior, propter particulas aëreas per pulmones ipsi admistas, sed inde etiam per totum corpus dispergitur.

(9) In animali quidem vivente in aëre omnis sanguis per pulmones transit, Diversitas inter cursum sanguinis in adulto & foetu. deinde in universum corpus distributus partim mediante hepate per venam portae, partim per cavae ramos immediate ad cor revertitur, circulo absoluto. In [Page] foetu autem, dum in utero vivit, non nisi exigua sanguinis pars transit per pulmones, qui in foetu neutiquam moventur, adeoque immediate in universum corpus sanguinem pellit uterque cordis ventriculus, quemadmodum etiam redeuntem sanguinem ab universo corpore uterque immediate recipit.

(10) Motum sanguinis circularem non Modus demonstraudi motum sanguinis circularem. alias manifestius deprehendimus, quam ubi in vivo animali insigniores rami arteriosi & venosi in cruribus aliisve partibus detecti, injecto quodam vinculo Harvey. Con [...]ingius. Phil. Burg. p. 3. Cartes. de Form. Foetu. ligantur, ut videatur pars venarum ab extremis ab vinculum injectum, sanguine adveniente impleri, altera vero detumescere, pars autem arteriarum à corde ad vinculum usque sanguine impleri, sed illa à vinculo ad extrema, sanguine destitui jam ad omnes partes abeunte.

(11) Cum sanguis per arterias ad singulas Partes a sanguine secernentes, quasi per cribra quaedam, humores heterogeneos. corporis partes deferatur, & antequam ab iisdem per vasa capillaria venarum iterum redeat, in nonnullis corporis partibus deponat particulas varias quae per vasa peculiaria excluduntur, proprie cribri nomen meretur illa circumfusa materia, quae inter capillaria arteriaram & extrema oscula vasorum, quae commode excretoria dici possunt, [Page] intermedia est, atque efficit, ut transitus fiat non totius sanguinis, sed quarundam saltem ex eo secretarum partium, dicitur (que) alias parenchyma vel caro viscerum Ita in sanguine post diversorum humorum in se mutuam actionem diversi generis particulae à tota massa separatae, in singulis cribris sibi convenientes meatus inveniunt, & praeter illos partium poros, ad humorum secretionem etiam peculiare quoddam fermentum requiri nonnullis videtur.

(12) Per totam cutis superficiem excernitur Sudoris excretio & insensibi is perspiratio. sudoris materia, quae à sanguine secedit per minutissimas glandulas, & magnam partem constituit illius materiae, quae per insensibilem perspirationem è corpore nostro transpirat, de qua per Sanctorii experimenta innotuit, eam tanta quantitate quotidie exhalare, ut omnes reliquas corporis nostri excretiones superet.

(13) Respirant etiam suo modo illa Pisces quomodo r [...]spir [...]t? animalium genera, quae in aquis vivunt & branchias habent loco pulmonum, etenim, quemadmodum animalia in aëre viventia, eadem via, nempe per tracheas, & recipiunt intra pulmones cavos, & emittunt iterum illud fluidum, in quo vivunt, ita pisces, nonnihil diversa via, fluidum, quod per os hauriunt, reddunt [Page] & emittunt per spatia branchiarum, quae radiosis quibusdam semicirculis constant, ita conformatis, ut sanguineis vasis comitati, convexam & exterius sitam exhibeant eam trachearum superficiem, quae in aliorum pulmonibus interius retracta & concava conspicitur. Quae fabrica excremento pulmonum, quod in hoc animalium genere crassius est & magis compactum, apprime accommodata est, cum optime hoc modo, velut fluminis praeterfluentis impetu, continuo a [...]luatur & abradatur congestum circa branchiarum tubulos excrementum. Amphibia, licet in aquis etiam vivant, Amphibia quomodo in aquisvivere possunt? branchiis tamen destituuntur, & pulmones cavos habent, quorum orificium superius, nempe tracheam, pro lubitu, claudunt & aperiunt, adeoque & in utroque fluido nempe aëreo & aqueo vivere possunt. Non minori pulmonum apparatu ga [...]dent Insecta. In illis vero non tota sanguinis moles per pulmones confluit, sed, inversa via, pulmones ipsi vasorum ritu in universum corpus disperguntur, ita ut singulae partes aëris particulas recipiant, cum nullae non propagines admittant horum vasculorum, quae conspicuo quidem trunco carent, sed in quovis orificio plures grandiores rami concurrentes in communem hiatum desinunt, [Page] & ostio cuidam ovali, exterius in ventre conspicuo, respondent, per quod aër ambiens communicatur. Talia in Bombyce octodecim numerantur, utrinque novem.

(14) In perfectoribus animalibus inspiratione intra pulmones dilatatur via Inspiratio aeris intra pulmones fit per impulsionem, neutiquam per attractionem. sanguinis & aëris intra thoracem & constringitur via sanguinis & aeris extra thoracem, atque ille motus aëris reciprocus in Respiratione dependet à motu pectoris, quod dum per musculos, respirationi dicatos, elevatur, aër exterior pressus, quia aliud, quo feratur, spatium non habet, per asperam arteriam in pulmonem impellitur, neutiquam autem attrahitur, Nulla autem proprie loquendo datur attractio. cum nulla proprie loquendo detur attractio, sed quae attractioni vulgo tribuuntur, rectius per impulsionem explicari possint. Etenim, cum impenetrabiles sint materiae partes & omnia in mundo plena supponantur, necessarium est in omni motu dari circulum aliquem, qui fit, quando corpus, quod movetur, cogit alia corpora, quae ipsi obvia sunt & cedere possunt, deflectere quasi in circularem motum & succedere in locum à priori relictum. Atque hoc circulo sublato vel denegato corpori, cessat ipse motus, qui non aliter quam per impulsionem fieri potest.

[Page] (15) Respirationem duplex sequitur Respirationis effectus. effectus, dum & excrementum sanguinis in pulmonibus secretum hac via excernitur, & aliquid ex aëre separatum sanguini miscetur, quod, ex mente Willisii, nitrosum quiddam est, illudque, tanquam necessarium vitae pabulum, tam ab aëre quam aqua hauriunt animalia. Malpighius summe activas particulas esse dicit, quibus & fluiditas sanguinis promovetur & fermentatio excitatur.

§. III.

Conservatio speciei analogo prorsus Conservatio speciei. modo fit in utroque animalium genere, nempe & viviparis & oviparis, quae omnia generantur ex ovo (1) per semen masculum foecundato (2), sed hac cum differentia, quod in oviparorum ovis, quae materiam pro nutritione foetus in se continent, extra uterum delapsis excludatur animal, in viviparis autem intra uterum in ovo (3) formetur & ex humoribus ab utero affluentibus crescat foetus (4), donec, ruptis membranis involventibus, stato partus tempore erumpat in lucem.

(1) Analogia deprehenditur manifestissima Analogia inter generationem [...]. inter partes genitales in omnium [Page] specierum animalibus sequioris sexus, viparorum & oviparorum animalium, quae in utroque genere [...]it ex ovo. quae in eo conveniunt, quod contineant ovarium, in quo asservantur ova, & oviductum seu uterum, per quem vel ova ipsa excluduntur, vel foetus, qui intra uterum perfectionem & complementum nactus est. In oviparis haec ova nulla communi continentur membrana, sed vel in unum quasi racemum coacervata sunt, vel duas distinctas ovorum congeries constituunt. In viviparis autem plerumque ova, praeter membranam cuilibet propriam, etiam alia communi involvuntur, ita, ut duo talia corpora conspicua efformentur, quae testes appellarunt antiqui; dico plerumque, quia contrarium observatur in iis, quae vel inter pisces sunt vivipara, ut mustela marina, vel etiam inter insecta, uti scorpio, quam utramque observationem debemus curiositati Celeberr. D. Olig. Jacobaei.

(2) Ovum licet per subtiliorem seminis masculi partem, illi communicatam, Ovum quomodo a semine masculo alteratur, ut foecundum fiat, incertum. foecundum fiat, incertus tamen est modus, quo semen masculum alterat ovum, qui paulo manifestior nobis evaderet, si certo constaret, minutissima illa animalia, quae in animalium semine masculo innumera, ope microscopii, nuperrime deprehendit Lewenhoek, ab ovo excipi, [Page] tunc enim dici posset eadem excepta in foetum excrescere & augeri ex illa in ovo contenta materia.

(3) Ovi nomine in viviparis intelliguntur Per ovum quid intelligendum in viviparis. non solum rotundae illae vesiculae humore plenae, testiculorum maximam partem constituentes, sed & eaedem, ubi ex ovario, post foecundationem, delapsae in uterum seu oviductum, ibi in membranas foetus cum omnibus suis contentis excreverunt.

(4) Duplici via nutritur foetus in Nutritio foetus in utero. utero, primis quidem temporibus per solum umbilicum, intra corpus foetus per venam umbilicalem derivatis iis succis, qui ab utero affluunt, procedente autem tempore simul etiam per os, assumpto scilicet illo amnii liquore, cui innatat. Malpighius. Harvey de Gen. Animal. Needham.

§. IV.

Quod ad partes sensui dicatas attinet, Partes sensui dicatae. notandum, in omni sensu occurrere primo objectum exterius afficiens organum, deinde ipsum organum in animato corpore, illam objecti impressionem excipiens, denique nervos, qui eandem eo deferunt, [Page] ubi proprie fit sensibilium perceptio, nempe ad cerebrum, tanquam sedem sensus communis, phantasiae & memoriae (1). Et objecta quidem sensibilia vel immediate applicantur organis nostris, uti sapida, odorata (2), & illa quae tactum afficiunt, quando nimirum extremitates nervorum in lingua, naribus (3) & per totam cutem (4) dispersas vellicant; vel per intermediam aliam materiam agunt in organa nostra, ut ea, quae visum afficiunt, per intermedios radios lucis (5), qui per tunicas oculorum transmissi, in humoribus & praecipue crystallino varie franguntur, & ita colliguntur, ut in fundo oculi pingatur imago objecti, quam cerebro repraesentat nervus opticus per retinam tunicam expansus (6); objecta sonora organum auditus afficiunt per intermedium aerem, cujus motus tremulus (7) ab objectis percussis resultans & tympano vel membranae auris communicatus, ita movet & ossicula auditus & aerem internum, ut per cochleam dispersae nervorum [Page] propagines istam sensationem percipiant. Ita in sensuum organis dispersae nervorum extremitates (9) objectorum sensibilium impressiones ad sensorium commune deferunt, quod licet in cerebro esse negari non possit, neutiquam tamen ejus sedi vel glandula pinealis (10) vel alia aliqua cerebri pars certo assignari potest, hoc autem certum est, duplicem esse cerebri substantiam ex qua omnes ejus partes constant, albam nimirum, quae fibrosa est atque nervorum continuatio, & cineritiam, quae fibris caret & albae circumfusa est; in cineritia, quae glandulosae est naturae, separatur materia, quae per albam substantiam cum nervis continnatam distribuitur, quaeque & sensum & motus instinctum dat partibus corporis, & nonnullis dicitur succus nervosus, communiter, spiritus animalis. Willis de Cerebro. Vieussens.

(1) In rei sensibilis perceptione tria Rei sensibi [...]is perceptio ubi [...] quomodo fiat. occurrunt, 1. impressio, quae sit in organo ab objecto, 2. illius impressionis delatio ad commune senserium, quae sit [Page] per nervos, 3. exceptae impressionis in communi sensorio perceptio, quae proprie sensus dicitur perfectus, qui saltem inchoatus erat in sensuum exteriorum organis. Illa autem ab objecti impressione resultans perceptio, à nobis ita consideratur, ac si in ipsis partibus, in quas agunt objecta, fieret; cum tamen in ipso cerebro fieri inde appareat, quod qui parte aliqua corporis truncati sunt, quandoque in parte amissa dolorem sentire sibi videantur. Adeoque in rei sensibilis perceptione non fallimur, sed in judicio. Et cum rei sensibilis actio sensum perfectum non efficiat, nisi cum cognoscitur, atque sentire nihil aliud sit quam cognoscere passionem suam, aut actionem quam in se recipit, fuerunt nonnulli qui brutis denegarunt sensum, seu cognitionem, quae percipit illam sensibilium impressionem.

(2) Uti sapores consistunt praecipue in certa magnitudine, figura & motu Sapores & odores in quo consistant? partium, ita & odores fiunt per substantialem quendam effluxum, & quasi evaporationem quarundam particularum, quae subtiles sunt, mobiles & cum humido mixtae, eaque praeditae figura, quae commovere potest nervorum filamenta per olfactus organum in naribus dispersa.

[Page] (3) Olfactus verum organum non sunt Olfactus organum. processus mamillares in cerebro, sed ossium spongiosorum in naso latitantium membranae, per quas copiosi disperguntur nervi, à ramo quinti paris orti. Etenim in Narium cavitate distinguuntur duae partes, via aëris & ejusdem diverticulum, in utraque reperiuntur variae lamellae osseae & cartilagineae, circumvolutae & membranis vestitae, in quas membranas desinunt nervorum extremitates, quae eo plures recipiunt particulas odiriferas, quo majorem superficiem expansam habet membrana; ideoque & exquisitiori olfactus sensu praedita sunt ea animalia, quae copiosiores ossium anfractus habent, quia in iis plures odoriferae particulae, per inspirationem intra nares appulsae, organum afficere possunt.

(4) Ex cute emergunt innumerae fere Tactus organum in cute. pyramidales papillae, quae ubi per corpus quoddam reticulare, quod inter cutem & cuticulam crebris foraminibus pertusum reperitur, una cum sudoris vasculis transierunt, desinunt in cuticulam, singulae in plures veluti fibrillas divisae, illasque, quia nerveae sunt portiones, esse proprium tactus organum credibile est. Nec absimilis fere structura in lingua Gustus organum in lingua. constituit praecipuum Gustus órganum, ejus enim membrana exterior duplicis [Page] generis papillis referta est, vel pyramidalibus vel rotundis, quae prodeunt è nervorum extremitatibus per linguam dispersis, sed ita, ut pyramidalium partes membranae linguae adhaerentes, non uniantur cum illarum partibus, quae nervis continuae sunt, nisi per immediatum contactum in foraminibus corporis reticularis, quod exteriori linguae membranae subjacet.

(5) Radii lucis corporei sunt, cum per eos intelligatur aetherea illa substantia, Lumen & color in quo consistant? quae poros corporum diaphanorum implet, cui dum motus quidam à partibus corporis lucidi communicatur, qui inde, tanquam à centro ad circumferentiam, radiis imperturbatis diffunditur, excitatur in oculis nostris sensus luminis, & prout iidem radii vel reflexi vel varie refracti à diversis corporibus remittuntur, varius in nobis producitur colorum sensus. Adeoque minus recte dicitur color objecto illustrato inesse, cum saltem sit in ipso oculo.

(6) Partes in oculo, quae praecipue visioni Visus erganum. dicatae, sunt tunicae, humores & nervus opticus. Tunicae oculorum tres sunt. 1. Sclerotica, quae exterior est & parte anteriori, ubi transparens est & [Page] radiis lucis pervia, vocatur cornea. 2. Choroides, quae media est, ejusque pars anterior uvea dicitur, & exhibet foramen pupillae, quod per musculosas fibras in loco obscuro dilatatur, constringitur autem in loco magis illustrato. 3. Retina, quae intima est & expansio nervi optici. Humores etiam tres sunt, aqueus, qui parte anteriori inter corneam & uveam continetur, vitreus, qui parte posteriori, & crystallinus, qui in medio situs est, hic quasi in lentis formam, ut tubi optici aut microscopii vitrum, elaboratus est, ut radii per pupillam, velut conclavis obscuri foramen, cui vitrum convexum aptari solet, subeuntes, eo modo insringantur, qui ad distinctam objecti imaginem in fundo oculi, velut in opposito pariete, delineandam requiritur. Isti radii lucis, quorum impressionem sola retina, quae cum nervo optico continuata est, defert ad cerebrum, sistuntur à choroide, quae idem officium retinae tunicae praestat, quod speculis amalgama quoddam à parte postica obductum. Notandum autem inversa pingi in oculo objecta. Brerewood. Cartes. Diopt. c. 3. & Seq. Plempii Ophthalmog.

(7) Sonus consistit in tali motu, qui Sonus in motu aeris tremulo consistit. non solum in ipsis corporibus sonoris [Page] eorumque particulis insensibilibus tremulus est & reciprocus, sed & qui eodem modo per intermedium aerem, repetitis vibrationibus similiter trementem, propagatur ad organum auditus, ideo (que) ubi in chordis tympanisque flaccidis, aut tintinnabulis admota manu, inhibetur ille subsultus & motus tremulus, etiam sonus tollitur vel mutatur.

(8) In Auditus organo praeter partes Auditus Organum. exteriores occurrunt. 1. Meatus auditorius. 2. Membranae tympani, quae obtenditur circulo osseo. 3. Cavitas tympani interior, in qua sitae sunt partes osseae, nempe ossicula auditus, cochlea & labyrinthus. 4. Nervus auditorius, qui duos habet ramos, quorum unus per cochleam dispergitur, & objectorum, quae sonum edunt, impressionem acceptam defert ad cerebrum. D. Du Verney de Organo Auditus.

(9) Fibrae nervorum ita colligatae & sibi mutuo consertae sunt ac per longos Quomodo nervicerebro communicant objectorum sensebilium im tressiones. ductus extensae, ut vel levi ictu commotae sensum vegetum in communi sensorio excitent, sive ipsae nervorum fibrae ita tensae sint, ut aliqua sui parte percussae, totae tremant, adeoque vim sentientem excitent, quemadmodum placet Cartesio, sive spiritus contenti per eas, velut tubulos, impellantur, & instar [Page] lucis vel aetheris irradient nervorum fibras & totum corpus. Et quemadmodum Perfecta perceptio in somno non fit. hi spiritus cerebri fibras & nervos in vigiliis distendunt, ita in somno eorum plerique contrahuntur & figuntur, & hinc perfecta perceptio in somno non fit, quia rerum sensibilium impressio ad cerebrum, velut intima animae penetralia, perferri non potest. Est autem somnus tam necessarius reficiendis viribus quia eo reparantur spiritus laboribus exhausti, & eorum agitatio sedatur.

(10) Praecipuam animae sedem esse in Glandula pinealis an sit animae sedes? parte quadam cerebri, quam glandulam pinealem vulgo dicunt, existimat Cartesius, & hanc, cum una sit, omnes sensuum impressiones excipere, idque ideo quia in medio ventriculorum cerebri sitam putat, pensilem esse & ad omnem motum expeditam. Verum hoc ingeniosum commentum sponte ruit, cum demonstrari possit, illam glandulam sitam esse extra omnes cerebri ventriculos, & si vel maxime in eorum medio esset, non tamen ab iis spirituum influxum recipere posse, cum nullos contineant, denique non ita mobilem esse & pensilem, quin potius venis, arteriis & plexui membranoso, quem choroidem dicunt, sit affixa.

[Page]

§. V.

Motus instrumentum proximum (1) in animato corpore sunt musculi, Motus animalium instrumentum proximum. qui constant fibris (2) carnosis, quae utraque extremitate desinunt in tendinosas, illae in motu contrahuntur & breviores fiunt, hae nullum, nisi quem a carnibus accipiunt, motum habent. Unde hujus contractionis fibrarum causa (3) procedat incertum est, certum autem, eam absque sanguine neutiquam fieri posse, & absque materiae, per nervos communicatae, influxu, ad voluntatis nostrae arbitrium non fieri. A. Borellus. Phil. Burg. p. 3. Vieussens de Cerebro lib. 3. c. ult.

(1) A fibris carnosis non solum ossium & reliquarum partium solidarum A sibra carnosa prove [...]it motus in animali corpore. motus dependet, sed & partium fluidarum motus per easdem varie determinatur, licet hae alium insuper motum intestinum particularum habeant.

(2) Inter solidas partes in corpore nostro sola fibra similaris pars dici meretur, Sola fibra pars similaris. ex qua pleraeque reliquarum componuntur, [Page] quippe quae in carnibus mollis est, in tendinibus & ligamentis compacta, in membranis & tunicis latius expansa, in cartilaginibus magis indurata, in ossibus plane consolidata.

(3) Unde vim illam se contrahendi Causa contradionis fibrae carnos [...]. habeat fibra carnosa incertum est, an scilicet à se ipsa, an à fluida aliqua materia in illam influente, & ea, an sit vel sanguis vel succus nervosus vel uterque simul junctus, vel etiam his omnibus subtilior materia hunc motum fibrae carneae immediate communicet, illa nempe, quae aethereae & subtilissimae est naturae, &, omnium corporum poros permeans, tanquam prima motus causa in materia haud inconvenienter poni posset.

QUAEST. I.

Qua ratione Plantarum semina sint analoga animalium ovis?

Cū notum sit ex observationibus recentiorum, Homo, & animalia caetera ex ovo generantur. non solum hominem & animalia vivipara aeque ac ovipara ex ovo produci & generari, sed & insectorum genera, haud absurdum foret dicere in infimo etiam viventium ordine, nempe Plantis, aliquid ovo analogum deprehendi. Etenim, si singula accuratius inspiciamus, vegetatio [Page] in Plantis non parum analoga est reliquorum viventium productioni, dum Vegetatio Plantarum analoga est animalium ovis & p [...]an ta [...]um se men quasi o▪ vum quoddam est. haud dubiis argumentis evinci potest, plantarum semen quasi ovum esse, foetum hunc vegetativum cum partibus magis principalibus continens, quod etiam per aliquot annos foecundum conservari potest, donec ab exteriore humore, quem terra, cui semen commissum est, suppeditat, auctae ipsius partes conspectiores reddantur, & ita vegetans oriatur planta.

Notandum autem est non tam oviparorum animalium ovis similia esse plantarum Plantarum semen magis respondet viviparorum ovis, quam oviparorum. semina, quam potius viviparorum, illa enim, praeter incubationem nullum exterius exspectant alimentum, quod ovo totum includitur, haec autem, scilicet viviparorum ova, in uterum delapsa perpetuam subeunt mutationem, percolatis continuo succis ab ambiente utero derivatis, at (que) ita augetur foetus, cujus prima in ovo jam ante latebant stamina, non secus ac in seminibus plantarum delineatae partes ab accedente terreno succo sensim dilatantur, crescunt & augentur.

Quemadmodum ergo plantarum seminibus Ierra p [...] tarum s [...] nibus idem praestat, [...] uterus [...] rum ovis. Et fructus in [...]s est in [...]a ovar [...], i [...] cujus grati [...]n [...]m ti [...]ntur flores. idem praestat terra, cui committuntur, quod viviparorum ovis uterus, quando in eum delapsa sunt post foecundationem, [Page] ita & ovariis viviparorum analogum receptaculum in plantis omnibus habent semina, in quo formantur & continentur, quod in nonnullis stylus dicitur, atque in quibusdam est corpus membranosum, gracile, concavum & tubulosum, in aliis crassior redditur & siliqua dicitur, & in aliis adhuc pluribus particulis succo turgidis obducitur, quae in corpus aliquod insigne coalescunt, quod in omnibus dicitur communiter fructus. Et hujus ovar [...]i, vel fructus, gratia flores à natura productos esse valde videtur versimile, cum, [...] lia floris plus justo luxurient, sem [...] vel manca reddantur, vel deficiant, deteria scilicet ovario & seminibus detracta.

Haec plantarum ova è stylo seu fructu [...] [...] in [...] pri [...] [...] pum [...] g [...]tare [...] piunt, [...] [...]star [...] led [...] [...] pla [...] [...] terinae. velut è materno ovario delapsa, ubi terrae committuntur, stato tempore, quasi incubata vegetant, eorumque partes magis explicitae manifestantur & adolescunt. Nec solum incubationis succedaneum in sinu suo exhibet magna Mater tellus, sed &, quae soecundo ovo desunt, abunde & sensim sudpeditat. Plantae enim, jam e semine supra humum emergenti, adhaerent ut plurimum gemina folia crassa, quae albumini ovi analoga, uterinae placentae vel cotyledonum vices [Page] supplent, quia humore turgent, quem e terra, quasi utero emanantem excipiunt ut per propria, quasi umbilicalia, vasa plantae crescenti quotidianum suppeditetur alimentum, materia scilicet unde augetur. Ideoque ablatis & avulsis illis seminalibus foliis, quando e terra emergunt, perit plerumque in totum planta & exarescit.

Denique quemadmodum omnia animalia nobis nota oriuntur ex ovo, seu Terranullas plantas ex se producit nisi seminibus impraegnata. semine, nec ulla datur animalium generatio aequivoca, ita & de plantarum genere non dubitamus affirmare, terram ipsam nullo foecundatam semine, familiares regionibus plantas neutiquam producere, sed omnem plantarum vegetationem per semina fieri, vel etiam radicum & ramorum plantata frustula, qui ultimus generationis modus infimo huic viventium ordini prae reliquis peculiaris est. A le Grand, p. 7. c. 8. &c. Spigelius. Ph. Burg. p. 2. tr. 3. Malpighius.

QUAEST. II.

An ulla insect a generentur ex putri?

Inter Eruditos jam diu agitata est quaestio, de generatione ex putri, utrum Nulla insecta generantu [...] [...] ex semine. verisimile sit insecta quaedam nasci ex putri, an omnia originem & ortum [Page] debeant seminibus, scilicet ovis. Certe, post tot seculo nostro facta experimenta, maxime credibile est, terram, post primas illas plantas & prima animalia, quae sub mundi primordia ipsius Creatoris jussu produxit, per se nec herbas, nec arbores, nec animalia, qualiacunque perfecta vel imperfecta produxisse, & quod omnia illa, quae vel praeteritis seculis nata sunt, vel hoc tempore in vel ex terra nasci videntur, ex semine plantarum atque animalium nascantur, quippe quae mediante semine proprio species suas conservant. Et quamvis singulis fere diebus videamus ex cadaveribus animalium, uti & omni genere herbarum florum & fructuum putridorum, vermes nasci infinitos, verisimile tamen est omnes hos vermes ex semine generari, & carnium herbarumque vel aliarum rerum putrescentium non alias in generatione insectorum esse partes, nec aliud officium, quam ut locum commodum praebeant, in quem ab animalibus deferantur ova, & nisi à matribus producta ova illuc delata sint, nullum ibi vermem generari. Id quod facillimo experimento evincitur, si carnes vel alia putredini obnoxia tempore aestivo relinquantur aperto aëri, statim vermibus scatent, quae tamen, ubi vitris, etiam [Page] in intensissimo aestu includuntur, ita ut ab aëris injuria serventur immunia, nulla ibi unquam vermium indicia deprehenduntur. Phil. Burg. p. 3. tr. 3. diss. 3. A le Grand p. 7. c. 26. F. Redus.

CONCLUSIONES.

1. Plantae inter infimum viventium ordinem haud immerito recipi possunt,

2. Habent enim organa analoga animalium organis tam generationis, quam nutritionis.

3. Et haec ipsa organa per animam vegetativam indicarunt antiqui.

4. Plantis autem denegata sunt organa sensus & motus, quae per animam sensitivam intellexerunt veteres.

5. Ad vitam animalium, praeter legitimam dispositionem partium solidarum corporis, duo requiruntur:

6. Humor aliquis internus, à quo corpus nutritur & conservatur, qualis est sanguis,

7. Et fluidum aliquod externum, in quo vivit animal & respirat, uti aër vel aqua.

8. Anima brutorum dependet ab organis corporeis & varia dispositione partium, ac spirituum in illas influxu.

[Page] 9. Sensus in corpore Animalium dependet à Nervis & cerebro.

10. Motus autem à fibris carnosis.

11. Proprie vero loquendo non sensuum exteriorum organa, sed ipsum cerebrum sentit.

12. Et omnis sensus fit per speciem quandam tactus.

13. Visus non fit per radiorum emissionem, sed receptionem.

14. Generatio omnium animalium fit ex ovo, cui analogum est plantarum semen.

FINIS.

§

§

§

[Page]

[Page] CASPARI BARTHOLINI Thom. Fil. DE Fontium Fluviorumque Origine ex Pluviis DISSERTATIO PHYSICA.

§

[Page]

EA judicii subacti maturitate, eo curiosissimorum experimentorum apparatu nubilum hoc de Fontium Fluviorumque origine argumentum persecutus est nobiliss. & celeberrimus Auctor, ut exiguo commentariolo plura incluserit, quam justis alii de eodem acroamate voluminibus. Proinde nihil aequius, quam ut electissima Dissertatio lucem publicam videat, & laudem providentissimi Scriptoris in omne aevum propaget. Ita censui Hafniae die 7 Novem. An. 1689.

OLAUS BORRICHIUS.

[Page]

INDEX SECTIONUM
In Dissertatione de Fontium Fluviorumque origine.

§. I. Dissertationis Scopus.

pag. 1.

§. II. Fontium Generationis modus.

4

§. III. De pluviis, unde fontium origo.

5

§. IV. De Terra ejusque stratis.

6

§. V. De inundationibus, per quas in terrae stratis sedimenta deponuntur.

7

§. VI. De ruptura stratorum Terrae.

9

§. VII. De Terrarum & stratorum differentiis.

11

§. VIII. De percolatione aquarum per strata Terrae.

13

§. IX. Quod non oriantur fontes ex aquarum subterranearum evaporatione.

14

§. X. Quod non oriantur fontes ex aquis è centro terrae.

16

§. XI. Quod non oriantur fontes ex aquis marinis, per canales subterraneos ascendentibus.

17

§. XII. Quod non magis periodici, quam perennes, fontes oriantur ex pluviis.

20

[Page] §. XIII. Probatur, quod per pluvias sufficiens aquarum copia omnibus fontibus & fluviis suppeditari possit.

22

§. XIV. Conclusio, de unica Fontium fluviorumque origine ex aquis pluvialibus.

25

[Page]

CASPARI BARTHOLINI Thom. Fil. DE Fontium Fluviorumque Origine ex Pluviis DISSERTATIO.

NON ultima haec est inter quaestiones §. I. Dssertationis scopus. physicas de fontium fluviorumque origine. Omnia flumina intrant mare, & mare non redundat, ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut iterum fluant, Divinum est, adeoque & verissimum, Ecclesiastis effatum; sed de modo ac ratione, qua id fiat, varie semper à Philosophis disputatum est, utrum scilicet ex pluviis & solutis nivibus oriantur, an ex mari, velut magno aquarum thesauro, per varios telluris vel poros vel anfractus deriventur; an utraque ratione, scilicet [Page] ex mari, tam superiori quadam circulatione per nubes, quam inferiori, per secretiores quosdam maeandros in intimis terrae visceribus, originem trahant. Unicam illam fontium fluviorumque omnium ex pluviis originem ita nos hic vindicabimus, ut haud difficulter dissentientium opinionum pateat absurditas.

Sed illud in antecessum monendum, non loqui nos jam de Terra, quomodo à Deo Opt Max. condita sit, id enim absque philosophia ex verbo Dei cognoscimus, sed ubi Naturam, ita ut nunc est constituta, consideramus, animadvertimus, impossibile esse, vel vaporibus è terra, vel aquis è mari per canales subterraneos ascendentibus, debere suam originem fontes, sed omnia Naturae phoenomena illuc tendere, ut demonstrent, fontes ac fluvios ab aquis pluvialibus & solutis nivibus aquarum suarum & originem & augmentum accipere. Fatemur quidem à Divino Mose nos edoceri, antequam terra irrigata esset pluviis, imo & ante stratorum terrae rupturam, exstitisse fluvios Paradisi, sed hoc non magis repugnat vel augmento eorundem fluviorum per aquas pluviales postea delabentes, vel origini reliquorum fontium, qui postea orti sunt ex pluviis, quam creatio hominis [Page] & reliquorum animalium, imo & plantarum, quae à Deo in initio facta est, repugnat animalium & plantarum propagationi, quae fit per ova & semina. Ita in lapidum generatione describenda, non dubitamus asserere, illos ex fluidi particulis condensatis oriri, cum tamen lapides à Deo productos esse in rerum initio agnoscamus. Quis negaret metalla in fissuris lapidum, per stratorum rupturam factis, & reperiri hodie & ibidem generari, licet jam ante illas fissuras & rupturam stratorum, à Deo cum reliquis terrenis corporibus creata sint metalla. Loquitur ergo Philosophus saltem de modo, quo vel illi fontes & fluvii, qui ab initio mundi exstiterunt, accipiunt aquarum augmentum, vel illi, qui postea producti sunt, jam generantur. Concedimus quidem primos sontes à Deo productos esse, sed defecissent statim iidem, nisi factam continuo aquarum jacturam reparassent decidentes pluviae. Et cum non credendum sit omnes illos fontes fluviosque, qui hodie existunt, mundo coaevos esse, neutiquam inficiandum, quin iis, qui postea orti sunt, originem dederint pluviae & stratorum rupturae, praesertim cum ita à Deo condita fuerit haec terrena moles, [...]t statim post lapsum variae secutae sint [Page] in ejusdem crusta exteriori mutationes, tam ab ignibus quam aquis, id quod nobis in brevi hac dissertatione dispiciendum est.

Et primo quidem ad mirabilem globi hujus terraquei constitutionem oculos §. II. Fontium generationis modus convertimus, in eaque deprehendimus continuis evaporationibus ascendere particulas aqueas, quae in nubibus condensatae decidunt iterum in superficiem globi, ejusque terrenas particulas tamdiu penetrant, per poros, in stratis terrenis vel arenaceis patentes, occultis itineribus se insinuando, donec aliud diversae naturae stratum, à quo sisti possunt, occurrat, contingere id autem frequentissime videmus à lapideis & argillaceis, facta (que) interim aliqua stratorum ruptura, locus datur collectioni aquarum ita per poros terrae in fontibus destillantium, quae collectiones aquarum, ubi per declives canales & alveos terrae alio deducuntur, constituunt rivos, ex iis (que) rivulis pluribus, ex diversis fontibus concurrentibus in unum communem alveum, ex surgit fluvius, qui se tandem in mare exonerat. Et ut clarius pateat hujus propositionis veritas, nihilque in illa vel absurdi vel ab ipsa Natura alieni deprehendatur, juvabit omnia ejus membra ita ad examenvocare, ut strictim illustrentur singula.

[Page] Vapores aquei, quos mare, flumina & §. III. De Pluviis, unde Fontium Origo. ipsa terra cum corporibus contentis suppeditant, ubi ad mediam a [...]ris pervenerunt regionem, condensantur, nubesque formant, quae ulterius ascendere nequeunt, cum offendant minus condensatum aërem, adeoque & subtiliorem & leviorem, quam ut istas vaporum collectiones sustinere possit. Isti autem vapores ventis agitati & sibi invicem occurentes, guttulas quasdam formant, quae sensim crescentes, gravitate aërem inferiorem superant, adeoque descendentes, cúm aliis in via associantur, ita ut hoc modo pluviae in guttas abeant, quae tanto sunt majores, quo altior est Nubes ex qua proveniunt, quia longior est via in qua sensim istae guttulae ab adjunctis particulis augeri possunt. Atque haec ratio est, cur pluviae hyemales plerumque constent minoribus guttis, quia tunc ascendentes è terra vapores non tam altas constituunt nubes. Quin & observatum, pluviarum gūttas, quae in superiori montium parte majores decidebant, in medio montium minores fuisse, & ita sensim decrevisse, donec in jugo montium non nisi solam constituerent nebulam. Istae in terram cadentes pluviae, eandem penetrant per minutissimos in terra occurrentes canales, qui haud difficulter se [Page] produnt, quando enim paulo profundius in terram fodiendo penetramus, colligi sensim videmus aquam ab istis canaliculis suppeditatam, atque hac ratione in diversis terrae partibus puteos excitari videmus.

Deinde quod ipsum globum terraqueum attinet, in quem incidentes pluviae §. IV. De Terr [...]e jusque stratis. materiam dant fontium, non jam disputabimus de prima telluris facie ante Diluvium, nec illas Autorum opiniones diversas recensebimus de iis particulis, ex quibus, ceu elementis, ista exsurgit moles; duobus saltem, quae ad rem nostram maxime faciunt, hic immorabimur, nimirum in explicandis illis stratis, quae in exteriori ejus parte deprehendimus, & in rupturis examinandis, quae variis illis inaequalitatibus, alveis & fissuris, quae in ejus superficie occurrunt, occasionem dederunt.

Crusta illa terrena exterior non ubique ejusdem naturae deprehenditur, nam ut taceam illa ejus loca, quae lapidibus inculta atque aspera sunt, alicubi est arenosa, quae sterilis est & humori retinendo inepta, alibi pinguis & fertilis, quia sale nitroso & pingui gravida facilius ab humore solvi potest, eujus est tenacior, uti margae diversae species, quae prout admixtos habent succos minerales, [Page] coloresque & sapores varios, ita & varias facultates Medicas nactae sunt. Ista autem terrarum genera ita plerumque mixta sunt, ut veluti diversa quaedam strata sibi invicem incumbant, quae quia conveniunt cum aliis stratis, quae aqua turbida deponit, haud inconvenienter dici possunt efformata ab inundatione aquarum, quae diversis temporibus acciderunt, & quia diversi generis corporibus referta fuerunt, subsidentibus illis & fundum petentibus varia deposuerunt sedimenta, quae, recedentibus iterum aquis, in solida quaedam strata induruerunt. Et talia reperire licet arenacea, argillacea, lapidea, imo & ex plurimis aliis, etiam diversissimi generis corporibus, & non raro animalium partibus, composita.

Istae autem inundationes, quae in terra §. V. De inundationibus, per quas interrae stratis sedimenta deponuntur. contigerunt, & haec deposuerunt sedimenta, vel fuere universales vel particulares. De universali Diluvio, praeter S. Scripturae autoritatem, exstant plurimorum scriptorum Hebraeorum testimonia, quorum hac de re fragmenta Libr. I. Antiquit. Judaicarum posteritati servavit Josephus; imo & Latinorum, qui Diluvii Noëtici & Universalis circumstantias referunt ad Deucalioneam inundationem. Idemque non minus a [...]truitur [Page] ex inductione populorum, singulas mundi partes incolentium, apud quos omnes exstat grandis quaedam memoria seu traditio Cataclysmi universalis. Habent Europaei, habent Africani, habent Asiatici & praecipue Sinenses, magnae notitiam inundationis, qua & subversas patrias regiones, & periisse omne mortalium genus credunt. Quin & nec desunt Physicae demonstrationes desumptae ex altissimis Montibus, in quibus exstant certa vestigia maris, & longissimis terrarum tractibus, qui obducti reperiuntur variis collibus arenosis, ex alluentis & turbidi fluidi sedimento ortis, & magnam cum maris fundo similitudinem habentes. Adeo ut si ubique observarentur terrarum strata & planorum profunditates, ubique reperirentur argumenta Diluvii, manifestior quinetiam causa esset, quare antiquissimae quaeque Urbes ut plurimum in montibus aut super editis collibus fundatae observantur.

De particularibus variarum regionum inundationibus plenius loquuntur historicorum libri, atque hinc est quod in plurimis locis terra novis mutata sit accessionibus, non solum à fluminibus, uti Plinius memorat ab Acheloo amne continuo terrae invectu annexam esse [Page] continenti Artemitam Insulam, majorque pars Aegypti eodem modo à Nilo congesta dicitur; sed & à recessu maris, quod accidisse & in Ambraciae portu decem millium passuum intervallo memoratur, & Ephesi, ubi quondam aedem Dianae alluebat; Herodoto quidem si credimus, mare quondam fuit supra Memphim usque ad Aethiopum montes, itemque à planis Arabiae.

Et quantas terra passa sit mutationes §. VI. De ruptura stratorum terrae. monstrant diversa, quae in illa occurrunt, stratorum genera, praecipue autem eorum ruptura & situs varie mutatus, dum in quorundam montium vertice ingentia sunt plana & multa strata horizonti parallela, ab eorum autem lateribus strata varia ad horizontem inclinata, & in oppositis collibus ruptorum stratorum facies materiae & figurae omnimodam convenientiam demonstrant. Ista autem ruptura fieri potuit vel ab ignibus subterraneis vel ab aquis, prout diversa fuerit telluris natura, cum & in montibus eorundemque vicinia evidentissima sint ignis subterranei indicia, ut in Vesuvio, Aetna, Hecla, & circa colles è stratis terreis compositos aquae frequentes reperiantur. Quin & terram intus hiulcam & voraginosam esse plurimis in locis non pauca persuadent, sive illae [Page] in visceribus terrae cavitates siccae sint, dum halitibus & exhalationibus implentur, quae in terrae motibus se produnt & ex spiraculis montium, quae flammam vomunt & materiam ignitam; sive aquis repletae sint, & has Plato tartarum & Barathrum vocat, quales & Helicen & Burin & Pompeiopolin devoravisse tradunt. Sunt quippe, ut loquitur Stoicus, in terra specus vasti, sunt ingentes recessus, & spatia suspensis quasi hinc & inde montibus laxa, sunt abrupti in infinitum hiatus, qui saepe illapsas urbes receperunt, & ingentem in alto ruinam condiderunt. Tantum nimirum quotidie Orbe toto populantur per maria & aquas factae ruinae, nec minus varie terrenam superficiem mutant ignium, tot locis emicantium, perpetua tot seculis incendia. Adeoque non mirum quod in multis terrae locis horrida & disrupta sit rerum facies, at (que) vastae moles vel elevatae vel depressae situ inaequali & turbido. Quin & facile hinc concludi potest, montes omnes hodiernos non extitisse ab initio, nullam esse montium vegetationem, posse naturaliter everti montes, eorumque cacumina elevari & deprimi, aperiri terras iterumque claudi, posse varias insulas produci, quemadmodum avulsam [Page] memorant Siciliam ab Italia, Cyprum à Syria, & rursus alias insulas auferri mari, jungique terris, imo & alia ejusmodi plura contingere posse, quae licet apud Historicos non raro legantur, vix tamen fidem mererentur, nisi ipsa naturae confirmarentur inspectione.

Atque ita vidimus mutatum stratorum situm causam fuisse inaequalitatis, quae in terrena superficie occurrit, illas autem inaequalitates locum dedisse coacervationi aquarum in mari, stagnis & fluviis. Diversitates autem illas & interruptiones stratorum occasionem dedisse fontibus dubitari non potest, ubi ad naturam materiae terrestris, quae in diversis stratis varia est, attendimus.

Terrarum tres praecipue sunt differentiae, §. VII. De Terrarum & stratorum differentiis. prima terra hortensis communiter vocari solet, quae sterilis vel fertilis existit pro fimi natura, unde ut plurimum generatur; ad secundum genus pertinent glarea, sabulum & arena, quae iterum varia est, alia in igne abit in vitrum, alia in calcem mutatur, alia immutabilis existit & semidiaphana, ut Porcellana. Tertii generis sunt, limus, argilla, lutum, quod etiam varium est juxta pinguedinis gradus, aliud in igne leviter fluit, aliud perfectissime resistit, ut terra Passaviensis, aliud coeruleum [Page] est, aliud album, quo referri meretur marga, quae est quasi terrae quaedam medulla, cujus magna occurrit copia in toto tractu agrorum pagi Scheensis prope Ringstadium, quae agricolis valde opportuna, quia fertilitatem terrae denotat.

Et prout è diversis his terrarum generibus constant strata, ita & diversimode easdem terras vel penetrant pluviae vel ab iis sistuntur. Arenosum enim stratum non ita inhibet aqueas particulas, quin easdem facillime transmittat, unde non raro omnem operam ludunt Architecti, reperta arena, quam vivam appellant, id quod eleganter confirmat Becherus, qui ex Chronologia quadam Minerali refert, metallicolas in quodam Monte ad vastissimam profunditatem laborando eousque pervenisse, ut tandem saxa cessaverint & in glaream adeo tenuem desierint, ut pro clepsydris inservire potuisset, infinitis tamen scaturiginibus aquarum permixta, adeo ut si quis in eam incidisset, in tali arena non secus ac in aqua potuisset submergi. Contrarium vero deprehendimus in stratis non solum lapideis, sed & argillaceis, quod aquae particulas non transmittant, sed earum progressum ulteriorem sistant, id quod in aggeribus [Page] manisesto patet exemplo, in quibus lutum, & argilla inprimis coerulea, contra aquarum irruptionem, tanquam unicum obstaculum & firmamentum, haberi solet.

Quando ergo percolationi aquae pluviális §. VIII. De percolatione aquarumper strata terrae. per stratum terrenum vel arenaceum descendentis, resistit subjectum lapideum vel argillaceum stratum, atque simul occurrit ruptura coacervationi aquae opportuna, qua data porta ruit & erumpit; atque ita Fontes generari dicendum est, quando illa pluvialis aquae humiditas, quae à terra hausta alias moratur intra ejusdem particulas sparsa, in unum locum quasi destillatione quadam colligitur, & cum ex eadem humiditate etiam foveantur illa vegetantia, quae terra producit, haud absurde Plinium dixisse videmus, decisis plerumque sylvis nasci fontes, quos alias arborum alimenta consumebant. Ita observandum est quosdam fontes ex medio montium erumpere, quibus ortum dedit aqua pluvialis per stratum arenaceum, & lapidei etiam strati fissuras, viam inveniens, donec in medio montis occurrat ibi aliud, à quo plane sistitur, stratum, adeoque ita collecta tamdiu stagnat, donec naturali sua gravitate viam sibi faciat, exitumque inveniat [Page] per rimas lapidum, atque dum alii aestu exsiccantur, hujus generis fontes maxime sunt perennes. Praeterea animadvertendum est, quod licet in editis locis interdum observentur fontes, nunquam tamen occurrant in locis ita elevatis, quin adsit alius tractus terrae elevatior, à quo suppeditari possit sufficiens copia, à pluviis ibi antea collecta.

Et hactenus nos crustram terrenam percolationi aquarum earumdemque in §. IX. Quod non oriantur Fontes ex aquarum subterranearum evaparatione fontibus collectioni opportunam deprehendimus; sed reclamantem animadvertimus magnam Philosophorum turbam, qui argumentis variis, sed invita Natura excogitatis, alias fontium origines, easque diversas, fingunt.

Ex aeris vaporosi concretione fontium originem deducit Aristoteles, ideoque maximos fluvios ex maximis profluere montibus ait, quod hi, tanquam spongiae, multum aquae imbibant. Atque hac montium cum spongia comparatione apte quidem explicat modum, quo terrenis particulis immiscentur pluviae, nec à vero abluderet haec opinio, si per aerem vaporosum non quidem illos è terra ad montium superiora ascendentes vapores intelligeret, sed potius in sublimi jam haerentes & aeri [Page] intermixtos, à globo terraqueo corporibusque in eo contentis elevatos.

Ex aquarum subterranearum evaporatione fontium originem repetunt non pauci, interque eos Cartesius; sed patiantur sibi opponi ea, quae hic nobis occurrunt, dubia. Primo enim illa evaporatio plurimis in locis à stratis lapideis & argillaceis impediretur, & maxime iis in locis ubi plerique sunt fontes, praesertim ubi aquae illae subterraneae in montibus profundissimae sunt. Deinde nihil obstare videmus, quo minus ulterius pergant vapores, quando ad superficiem terrae pervenerint, tunc enim expeditius moverentur, calore Solis provocati. Valere quodammodo posset haec sententia, si alicubi daretur stratum lapideum, quo, quasi concameratione quadam undique arcte clausa, impediretur ulterior vaporum ascensus, nisi enim ita coercerentur undique, ascenderent ulterius, quae vaporum est natura. Sed talis forsan locus nullus datur, & si daretur, tunc certe analogo quodam modo indicat nobis veram fontium originem & ad eam agnoscendam nos haud obscure manuducit. Quid enim? quando ita condensantur eo modo elevati vapores, nonne speciem exhibent pluviae? & sive hoc fiat in aëre [Page] libero & aperto, sive montium cavernis, habet tamen haec aqua ita collecta communem cum pluviis originem, & communem generationis modum.

Et illas easdem difficultates opponimus Bechero, qui in Physica subterranea §. X. Quod non oriantur fonte [...] [...] aquis e centro terrae. fontium generationem adscribit condensatis in terra vaporibus, sed iisdem deductis ab ipso terreni globi centro. Supponit nimirum fundum maris profundissime ab aquis penetrari & humectari, &, cum omnium communi consensu fundus maris sibi prorsus similis sit, sequi putat, eundem ab aquis penetrari usque ad centrum terrae, ubi cavitatem esse statuit ingentis capacitatis & convexitatis, illas autem aquas à marinis diversas esse, quod marinae sint clarae & salsae, centrales autem minus salis habeant, quia ex maris fundo percolatae sunt, atque has simul lutosas & bituminosas esse existimat, unde innatum quendam in illis calorem esse statuit, ortum ex sulphureis particulis, quibus refertam supponit istam aquam, quae ibi inclusa quasi in digestione posita est, atque hinc ex ea, in centro terrae contenta, ad superficiem elevari vapores, tanquam ex loquo calido in frigidum, non aliter ac in destillationibus fieri videmus. Haec quidem ille; sed [Page] quo minus ea à nobis recipiantur vel pro veris vel pro verisimilibus, obstat immensa illa terreni tractus moles, per quam ita è cavitate illa in centro terrae elevaretur aqua, obstat illa, quam in hoc vaporum itinere non solum nobis imaginamur, sed & revera prope superficiem terrae deprehendimus, materiae diversitas & dispositio varia, & cum diameter terrae mille & octingenta milliarium haud dubie supponatur, vix quicquam de interiori parte concludi potest, cum saltem tantillum crustae exterioris nobis cognitum sit.

Paulo speciosior prima fronte videtur §. XI. Quod non oriantur fontes ex aquis marinis per canales subterraneos ascendentibus. illa aliorum de origine fontium opinio, nempe illos oriri ab aquis marinis per terrae rimas delatis, quarum motum à variis causis deducunt, vel ventis subterraneis, vel vi aëris elastica, in cavitatibus terrae, vel fluxu & refluxu maris, vel nubium mole mari incumbente, uti fusius explicarunt Kircherus, Schottus, aliique. Coeterum, quam nullo haec suppositio nitatur fundamento, patet vel ex ipsis legibus hydrostaticis & aequilibrio, quod in aquis servat natura, adeo ut hoc prorsus ipsi repugnaret Naturae, si de fontibus loquamur in elevatiori loco repertis. Certum enim est terram esse mari altiorem, cum ab eo [Page] alias tota inundaretur; id quod etiam evidenter docet decursus fluviorum, qui utique per loca declivia fit, dum omnes se in mare exonerant. Alia autem res est de iis aquis, quae maris superficie altiores non sunt, adeoque in eodem cum ipso aequilibrio, quas à mari provenire neutiquam inficiamur. Coeterum si aestui maris, uti objiciunt nonnulli, deberetur iste aquarum impulsus, certe ordinatae essent istae collectiones, & variae etiam pro fluxus varietate. Praeterea nulla satis solida ratione percipimus, quomodo subterranei isti canales, ex mari ad fontes ducerent aquam, nam si ampli essent & patentes, quales eas depingit Kircherus, aquam suppeditarent plane salsam, utpote quae per terram cribrari non posset, adeoque nec salsedinem suam deponere. Si autem per illas vias saltem intelligamus poros vel terrae meatus exiguos, quales revera esse deberent, si per illos ita secerneretur, ut salsedinem suam deponeret, aqua, nulla obstat ratio quo minus undiquaque per terrenam molem dispergeretur aqua, atque ita nec vel in fontes, colligeretur, vel per illos poros & meatus, quasi cribrata, salsedinem suam deponeret, quin potius novas acquireret salinas vires, à particulis terrestribus, [Page] quas secum auferret, quemadmodum videmus mineralium, metallorum & ipsius etiam terrae natura imbui aquas fontium Medicatorum. Et adhuc, quaeso, ex qua materia hos ductus fabricatos existimabimus? Ex arena constare impossibile est, lapideos esse ipsa aquae marinae natura reclamat, illam enim licet concedamus absque cribratione in illis ductibus deponere salinas particulas, ab iis tamen ductus illi dudum fuissent obstructi.

Deinde si accuratius rem inspiciamus, nullam omnino videmus viam aut evidentem ductum subterraneum, mediante quo aqua mariana à principio ad finem, nempe ex mari ad scaturiginem deducatur; non enim sola & nuda quaedam imaginaria via nobis proponenda est, sed ad praxin naturae potius recurrendum, nam prout in communibus aquarum ductibus per canales, seu tubos, vel ligneos vel plumbeos animadvertimus, magna eorum requiritur soliditas, si vel ad minimam altitudinem aut distantiam aqua vel in ipsis contineri, vel ab uno in alium locum duci debeat, & licet Hydraulicorum summa industria hujusmodi canales solidentur, non raro tamen, ne rumpantur, periculum est, aut certe per minima & vix sensibilia [Page] aperta foramina se prodant. Concedimus quidem esse in terrae & montium ipsorum visceribus varios aquarum ductus, sed illos omnes contendimus à pluviis or [...]os esse, si maris superficie altiores sint, cum pro figmentis saltem habeamus quaecunque memorant alii pro stabilienda assertione, quod mare in sui medio terra sit altius.

Ex his omnibus mixtam opinionem de fontium origine fovent nonnulli, interque §. XII. Quod non magis peri odic [...] quam perennes fontes oriantur e [...] pluviis. eos, praeter Plotium Anglum, nuperrime inter Germanos in Naturae indagine Celeberrimus Sturmius, qui priorum opinionum Autores omnes aliquid veri dicere concedit, & junctim potius quam separatim rem docere; at quam tuto illud concedatur, liquet ex iis, quae jam ante in examine illarum opinionum dicta sunt.

Periodicos quidem & per vices crescentes atque decrescentes à pluviis oriri concedunt, non autem perennes. At certe eadem hic & ibi ratio est. Crescunt enim & diminuuntur fontes ac fluvii pro quantitate pluviarum, quae decidunt, & si illae forte vel rarius vel omnino non decidant duorum mensium decursu, diminuentur plusquam ad dimidium fontes, & si ista aëris sicci & sereni constitutio perduraverit, nonnullorum [Page] fluxus in totum cessabit, nonnulli autem, remanente saltem tertia aquarum parte, absumentur, unde facile fieri potest argumentum, si tandem cessaverint pluviae integro anno, non nisi paucissimos fontes perennes fore, vel etiam plane omnes tandem exhauriendos esse Et si forte quidam fluvii non istam tam sensibiliter patiantur jacturam, deficientibus licet pluviis, id ideo fieri certum es [...], non quod non à pluviis oriantur, sed quod istae pluviarum aquae, antequam in fontes exundent, collectae sint intra cavitatem montium, in capaci quodam receptaculo, unde non nisi angustum inveniunt exitum, & ita facilius sufficiunt perennitati fontium, vel etiam, quod ab alio terrarum tractu, etiam longius dissito, originem ducant, qui continuis pluviis madet. Unde non mirum est, esse & ii sin regionibus, ubi aut raro aut nunquam pluit, perennes & inexhaustos fluvios, quia aliunde originem trahunt, quemadmodum de Nilo Aegypti patet, constat enim, quam olim ignoti fuerint ejus fontes, adeo ut in proverbium cesserit, Nili caput quaerere, de re supra humanas vires ardua,

Nec licuit populis parvum te, Nile, videre.

[Page] & ambitiose quondam certatum sit à Regibus & Imperatoribus de gloria inventi capitis Nili. At ex iis omnibus, quia ea de re aliquid prodiderunt, quasi indice digito vera illa fontium origo monstratur, tum quoad ortum, tum incrementa annua. Etenim consentiunt plerique antiquorum in Aethiopia ab innumeris asperrimisque rupibus, quae Lunae montes vocantur, frequenti & copiosa scaturigine Nili fontes erumpere, & per istos Aethiopiae montes singulis annis à solstitio aestivo usque ad aequinoctium autumnale imbres cadere discimus ex Diodoro Siculo. Imo & nostra aetate plerique in eadem sententia acquiescunt, ita Franciscus Alvarez, qui anno 1520. abstrusiora illa loca peragravit, multa (que) ex Abyssinis, quorum in terris surgit Nilus, curiose sciscitatus est, comperit in terra Abyssinorum hyemem continuis fere & validis imbribus madidam esse.

Sed praeterea objiciunt, quod aestivae §. XIII. Probatur, quod per pluvia [...] sufficiens aquarum cop [...]d omnibus fontibus & fluviis suppeditari possit. pluviae, licet largae & copiosae satis, terram tamen non penetrent nisi ad dimidium pedem, id quod in hortorum culta terra maxime observare est, sed licet hoc de isto genere terrae concederemus, in sylvis tamen aliisque incultis locis, ubi plures sunt canaliculi, qui [Page] per terrae culturam interrupti & fracti non sunt, ulterius certe descendit aqua pluvialis, praecipue quando per aliquot dies illud è nubibus continuatur stillicidium.

Denique acrius instant, per pluvias quotannis delabentes, non tantam terrenae crustrae suppeditari aquarum copiam, quae non solum vegetantibus è terra surgentibus in alimentum cedat, sed & fontium fluviorumque aquis sufficiat, quae continuo in maria effunduntur, quemadmodum nuperrime Du Plot ex computo cujusdam Autoris Galli, concludit conservatoriis fontium fluviorumque tantum aquae à pluviis & solutis nivibus non suppeditari posse, quantum supplendis aquis, quas in mare intra anni spatium ejiciunt, sufficiat. Sed huic difficultati opponimus experientiam celebris Gallorum Mathematici Mariotte, quam affert in Libro de motu fluidorum nuperrime edito. Nimirum libero coelo exposuerat vas aliquod quadratum, cujus diameter erat circiter duum pedum, in ejusque fundo canaliculus, aquam illam pluvialem in vase exceptam, deducens in adjunctum aliud vas cylindricum, ubi facilius mensurari potuit aquae per pluvias quotidie descendentis copia. Illud autem primum [Page] vas ita erat dispositum, ut nullas aliunde exciperet aquas, nisi illas saltem, quae immediate in illam ejus patentem capacitatem deciderent. Atque illud ita integro anno continuatum experimentum, confirmavit, pluvias ad septendecin pollicum altitudinem toto anno delapsas esse, pluriumquē deinde annorum experientia ejusdem veritatem evidentem deprehendit. Atque ex illa ita facta observatione supponit Mariotte, aquae, globum terrenum toto anno irrigantis, quantitatem esse saltem ad quindecim pollicum altitudinem, atque ita facto calculo cum ista aquae quantitate, quae illum tractum terrae, unde ortum ducit Sequana Galliae fluvius, per pluvias quotannis inundat, cum illa, quae, ex ipsius calculo, iterum quotannis per eundem fluvium delabitur & in mare eructatur, manifesto & haud dubie evincit, quod tertia saltem pars delabentis pluviae abunde sufficiat omni isti aquae quantitati, quae quotannis per fontes atque fluvios suppeditatur; atque ita, licet supponamus pluviarum unam tertiam partem statim iterum per vaporēs elevari, alteram vero tertiam partem absumi in humectanda terrena crusta & locis subterraneis, tamen extra [Page] dubium erit, non defuturos fontes, quibus abunde sufficeret tertia pluvialis aquae pars in terra relicta, ejusque poros & canales in diversis stratis diversimode penetrans. Et si loco quindecim pollicum, ad quorum altitudinem in isto suo calculo supponit quotannis colligi pluvias, sumat octodecim pollices, quemadmodum alius Autor Gallus fatetur se ad novendecim usque pollices aquae altitudinem experimento deprehendisse, certe, supputato calculo, animadvertit octies majorem esse illam aquae quantitatem, quae quotannis per pluvias terrae cirumjectae suppeditatur, quam illam, quae iterum per Sequanam redditur mari.

Atque ita, cum in contraria opinione §. XIV. Conclusio de unica Fontium Fluviorumque origine ex aquis pluviallbus. nihil quod non absurdum sit, occurrat, in hac autem nostra nihil quod non cum ipsa Natura & ejus legibus ubique observatis conveniat, haud difficulter assensum inveniet haec de fontium ex pluviis origine sententia, sive temporales sint sive perennes, sive regulares sive irregurales, sive annui aut certis temporibus fluentes vel deficientes. Ut enim in Dissertationis hujus complementum omnia nostra momenta in compendium contrahantur, videmus primo diluvia aut ingentes fluminum inundationes [Page] manifeste provenire aut â pluviis immediate praecedentibus, aut a nivibus & grandine solutis, deinde plurimos fontes sub Solis aestu in totum deficere, & omnes minui, praeterea nullos unquam in summo montium vertice erumpere aut adeo prope cacumen, quin semper aliqua portio terrae superior emineneat, unde iis suppeditantur aquae; Et quod ad rem maxime facit, in terris tenacioribus argillaceis, quas aqua difficulter permeat, raro fontes observari, cum nunquam desint in arenosis & saxosis terrae partibus, per quas aqua fa [...]ile percolatur, denique non omnino iis unquam deesse justam aquarum quantitatem per pluvias suppeditatam.

FINIS.

[Page]

Information about this book

Title statement

Caspari Bartholini Thom. F. Specimen philosophiæ naturalis præcipua physices capita exponens ... : accedit De fontium fluviorumque origine ex pluviis, dissertatio physica.

Bartholin, Caspar, 1655-1738.

Edition statement

1698

Publication

Publisher

Text Creation Partnership,

Place of publication

Ann Arbor, MI ; Oxford (UK) :

Date

2008-09 (EEBO-TCP Phase 1).

ID [DLPS]

A31100

ID [STC]

Wing B974

ID [STC]

ESTC R8401

ID [EEBO-CITATION]

12711279

ID [OCLC]

ocm 12711279

ID [VID]

66099

Availability

This keyboarded and encoded edition of the work described above is co-owned by the institutions providing financial support to the Early English Books Online Text Creation Partnership. This Phase I text is available for reuse, according to the terms of Creative Commons 0 1.0 Universal. The text can be copied, modified, distributed and performed, even for commercial purposes, all without asking permission.

Series

Early English books online.

Notes

(EEBO-TCP ; phase 1, no. A31100)

Transcribed from: (Early English Books Online ; image set 66099)

Images scanned from microfilm: (Early English books, 1641-1700 ; 10:25)

Source

— Caspari Bartholini Thom. F. Specimen philosophiæ naturalis præcipua physices capita exponens ... : accedit De fontium fluviorumque origine ex pluviis, dissertatio physica., Bartholin, Caspar, 1655-1738..

Extent

[15], 175, [5], 26 p.

Typis Leon. Lichfield, impensis Henr. Clements,. Oxoniae :: 1698.. (Reproduction of original in British Library.)

Creation

Created by converting TCP files to TEI P5 using tcp2tei.xsl, TEI @ Oxford.

Editorial practices

EEBO-TCP is a partnership between the Universities of Michigan and Oxford and the publisher ProQuest to create accurately transcribed and encoded texts based on the image sets published by ProQuest via their Early English Books Online (EEBO) database (http://eebo.chadwyck.com). The general aim of EEBO-TCP is to encode one copy (usually the first edition) of every monographic English-language title published between 1473 and 1700 available in EEBO.

EEBO-TCP aimed to produce large quantities of textual data within the usual project restraints of time and funding, and therefore chose to create diplomatic transcriptions (as opposed to critical editions) with light-touch, mainly structural encoding based on the Text Encoding Initiative (http://www.tei-c.org).

The EEBO-TCP project was divided into two phases. The 25,363 texts created during Phase 1 of the project have been released into the public domain as of 1 January 2015. Anyone can now take and use these texts for their own purposes, but we respectfully request that due credit and attribution is given to their original source.

Users should be aware of the process of creating the TCP texts, and therefore of any assumptions that can be made about the data.

Text selection was based on the New Cambridge Bibliography of English Literature (NCBEL). If an author (or for an anonymous work, the title) appears in NCBEL, then their works are eligible for inclusion. Selection was intended to range over a wide variety of subject areas, to reflect the true nature of the print record of the period. In general, first editions of a works in English were prioritized, although there are a number of works in other languages, notably Latin and Welsh, included and sometimes a second or later edition of a work was chosen if there was a compelling reason to do so.

Image sets were sent to external keying companies for transcription and basic encoding. Quality assurance was then carried out by editorial teams in Oxford and Michigan. 5% (or 5 pages, whichever is the greater) of each text was proofread for accuracy and those which did not meet QA standards were returned to the keyers to be redone. After proofreading, the encoding was enhanced and/or corrected and characters marked as illegible were corrected where possible up to a limit of 100 instances per text. Any remaining illegibles were encoded as <gap>s. Understanding these processes should make clear that, while the overall quality of TCP data is very good, some errors will remain and some readable characters will be marked as illegible. Users should bear in mind that in all likelihood such instances will never have been looked at by a TCP editor.

The texts were encoded and linked to page images in accordance with level 4 of the TEI in Libraries guidelines.

Copies of the texts have been issued variously as SGML (TCP schema; ASCII text with mnemonic sdata character entities); displayable XML (TCP schema; characters represented either as UTF-8 Unicode or text strings within braces); or lossless XML (TEI P5, characters represented either as UTF-8 Unicode or TEI g elements).

Keying and markup guidelines are available at the Text Creation Partnership web site.