R. A. CANTABRIGIENSIS, D. Ioanni Sturmio.

S. P. De Seueniano nomine, quod rogas vt faciam, faciam libenter, & perstudiosè: & effecturum me aliquid planè spero. Pollicentur enim nonnulli: qui cum abundant & re & fide, fiet, non dubito, quod pollicentur. Non fuit tamen nihil, quod scripsit ille ad Montium nostrum, me in animo habere, non ante literas ad te, quàm pecuniam mittere. Mittere enim quam promittere malebā. Et te ac tuos, non promissi expectatione fouere, sed pecuniae repraesentatione, aliqua ex parte vobis satisfacere cupiebam. Et quò minùs hoc iam factum sit, in caussa planè est, quod illi longiùs absunt, qui, vt spero, libenter volunt: &, vt scio, commodè possunt, at que vt aequum est, meritò etiam debent, ad hanc 〈 in non-Latin alphabet 〉 contribuere. Intelligo nostros Episcopos: qui duris suis temporibus, passim in Germania, sed Argentorati potissimùm, perhumaniter sunt accepti. Hi ad Comitia Parlamentaria, cum illa fuerint, frequentes conuenient. Intereà verò, quanquam ipse nullum nec tempus amittam, nec hominem praetermittam, in hoc promouendo negotio, tamen, si authoritas Episcopi Londinensis▪ optimi viri, & apud omnes nostros pergratiosi, cum mea, in hac petendi ratione, assiduitate, coniunct • fuerit, nescio quid certè ampliùs expectandum erit. Et nosti, quàm sapiēter ille, omnia 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Literis igitur tuis hominem vrge, vt vnà mecum, hoc pium suscipiat officium, Ast quid dico vrge, moue tantùm, & pro illo, ipse spondeo, non inuitum trahes, sed iam euntem duces, et facies, quod ingeniosus ille poëta prudenter docuit,

Qui monet vr facias, quod iam facis, ipse monendo Laudat, et hortatu comprobat acta suo.

Et de his, haec, hoc tempore. Gratum est, mi Sturmi, & mihi periucundum, quòd scribis de Imitatione Oratoria, tuis hoc tempore à te dictata. An mihi placitura sit quaeris? Mitte quaeso, & quamprimùm mitte, quae dictata sunt: Polliceris enim: & ipsa repraesentatione, nihil exoptatius, nihil longius mihi existit. Meum iudicium praecognoscere vis. Non mihi tantum sumo, mi Sturmi, nec consilium libenter interpono: Sed meam, de Jmi. tandi ratione, siuè opinionem, quà leuis est, siuè desiderationem, quae permagna est▪ satis quidem fusè nimis fortassè audacter aperiam. Et haec mihi cogitanti subinde occurrit, quàm verum illud sit▪ quod dicitur▪ Amicorum omnia esse communia, non tam commodorum ac fortunae (vt ego intelligo) mutua munera, quàm animorum & voluntatis eadem studia: nec magis illa humanitatis & officiorum, quàm nostra haec doctrinae atque literarum. Scribis tu de Jmitatione: & ego nonnihil cogito de eodem argumento: Sed tu, absolutè eruditis iam ac viris: Ego inchoatè, rudibus adhuc & pueris: & hoc quidem consilio. Sunt mihi duo filij Aegidius & Dudleus Aschami: (nam Sturmius Aschamus viuit ille quidem, sed nunquam moriturus) Cum his meis filijs non illustrem fortunae splendorem promittere possum, aliquem certè doctrinae cultum illis relinquere ipse cupio. Paro igitur illis Praeceptorem, non illum foris sumptuosa mercede conducendum, sed rudi à me stylo domi iam deliniatum. Formam eius in duos includo libellos: Prior, magnam partem 〈 in non-Latin alphabet 〉 est: alter disciplinabilis. Et quia meus hic Praeceptor, non è Graecia, non ex Italia accersitus, sed in hac barbara insula natus, & domi, intra parietes meos altus est, proptereà barbare, hoc est Anglicè, loquitur. Sic enim sermo eius, conuenienter quidem, & propior, & proprior horum nostrae Gentis morum est futurus. Et nostris non alienis • Anglis non exteris scribo. Praetereà, officio, quod Patriae, quod literis, vtrius que in me merito, iure quidem debeo, aliqua ex parte defunctus fuero, si hoc meo studio, studium, in Parentibus, liberaliter fouendi, in eorum liberis, alacriter discendi literas, possit nonnihil excitari. Sed est praeceptor hic meus, non Cantabrigiensis, sed Vuindesorius: Aulicus, non Academicus: Ideo que non illustriorem aliquam ostentat doctrinam, sed mediocrem & nonnullum, quoad potest, estendit vsum. Neque tamen ipse sum tam nostrae lingu • inimicus, quin sentiam illam, omnium ornamentorum, cùm dictionis, tùm sententiarum admodum esse capacem: & esse item hoc argumentum non tam aridum & exile, quin Anglicè etiam 〈 in non-Latin alphabet 〉 possit, si in artificem aliquem, qualis fuit Checus noster, & sunt adhuc apud nos, Smithus & Haddonus, incidisset. At si quid fortassè boni, in hoc tamen libello in • rit illud omne tibi, mi Sturmi, acceptum est referendum. Quae enim scribo, studui certè, vt essent omnia Sturmiana. Et volo quidem, vt fily mei, per hoc, à Patre, rudi more congestùm, & perquam humile vestibulum, in illustre illud, & omni artificio perpolitum Sturmij Gymnasium, ingrediantur. Extabit tamen aliquid & emînens erit in hoc meo 〈 in non-Latin alphabet 〉 , perpetuum nimirum perpetui mei, & in te amoris, & de te iudicij testimonium. Praeceptor hic meus satis habet, si viam recté muniat, & quasi per certos gradus, facilem paret ascensum, ad sublimiores illas ritè aperiendas fores Academiae Sturmianae. Gradus sunt hi: primus, linguarum versio: non dico simplicem explicationem ignotae linguae, quae in Scholis quotidiana est, & ore Praeceptoris solùm traditur: sed iteratam, & quasi reciprocantem duarum linguarum, vtrius que vtrobi que , vertendarū rationē, nimirum, vt graeca latinè, et tum vt eadem ipsa latina graecè denuò conuertantur, iusta cōmentatione, • t diligenti scriptione cum proprio nō alieno stylo, semper adhibita. Et sic ego intelligo, vtile illud inprimis et prudens consilium, cùm L. Crassi in primo de oratore, tùm Plinij Secundi ad suum Fuscum in. 7. At que vix credibile est ad quam excellentem cùm latinè tùm graecè intelligendi facultatem ipse DIVAM nostram ELIZABETAM, geminatae conuersionis ratione, scripto semper reddita, breuitempore perduxi. Sequūtur reliqui gradus. Paraphrasis, Metaphrasis, Epitome, Jmitatio, Commentatio, Scriptio, & Declamatio. Per hos gradus, Praeceptor meus cautiùs & timidiùs, porrecta sua nonnunquam manu, discipulos suos diducit. Sunt enim hi gradus nonnihil lubrici, & facilis in illis est prolapsio, ni cautio & iudicium adhibeatur. At quò feror? Nae ego temerè nimis, qui, cum faciem tantùm Praeceptoris mei tibi ostendere volui, non solùm c • tera membra aperio & explico, sed interiora illa eius, consil • a & sensus omnes, nec prudenter, nec pudenter effer • . Sed quid ni planè ac palā omnia ad te. Accipe igitur quod dicere institui etiam de imitatione. In loco de Imitatione longiusculus est Praeceptor meus. Fatetur se, omnes ferè et veteres et recentes, qui de imitatione scripsere, cupidè perlegisse: probare se multos, admirari verò neminem praeter vnū Sturmium: Aliqui certè rectè, qui sint imitādi. sed quomodo instituenda sit ipsa imitandi ratio, solus docet Sturmius. Ita que si cum illa perfectione praeceptorū, quae in literata tua nobilitate, et amissa dicendi ratione, plenissim • tradita sunt, copiā etiam exemplorum coniunxisses, quid praetereà requirendum esset amplius, nō video Nam que vt in vitae et morum, sic in doctrinae et studiorū ratione omni, longè plus possunt exempla quàm praecepta. In illarū verò rerum siué arte siuè facultate, quae sola imitatione perfici videntur, Praecepta, aut nullum aut perexiguum habent locum. Cum exempla isti • vel solitaria plan • regnant. Pictores, Sculptores, Scriptores hoc, & prudenter intelligunt, & perfectè praestant. At que vt oraetores etiam in horum numero collocem, mouet nōnulla ratio, iubet, quae illa est Quintiliani authoritas: qui dicit Ciceronem (nec Cicero de se hoc ipse tacet) iucunditatē Isocratis, copiam Platonis, vim Demost▪ effinxisse. Et effingere, in imitatione nec nè propriam sedē habeat, omnes vident. Verum enimuerò ostēdere, & iudicare solū vbi hoc facit Cicero, mediocris diligentiae, vulgaris & quotidiani est laboris. Hoc Perionius, Victorius, Stephanus, & alij in Cicerone: hoc Macrobius, Hessus, & nuper▪ diligentissimè omnium Fuluius Vrsinus in Uirgilio: hoc accuratè etiam Clemens Alexandrinus. 5. 〈 in non-Latin alphabet 〉 , in veteribus graecis Scriptoribus▪ attentauit. Sed hi omnes, perindè sunt, vt Operarij & baiuli, qui, cùm cōportent materiam, deesse certè in opere faciundo non possunt, mercedem tamen ipsi perexiguam, & laudem quidem non maximam promerentur. Atqui docere perspicuè & perfectè, qua ratione Cicero vel Demosthenem vel Platonem imitatur, singularis fateor doctrinae, summi iudicij, & rarae laudis existit. Sed haec laus adhuc praeceptionis tota propria est. Aliud volo, plus requiro. Opifex nobis & Architectus opus est, qui separata coniungere, rudia perpolire, & totum opus construere, artificiosa ratione nouerit. Et illud, mea certè opinione, hoc modo. Hinc Demosthenis locū, illinc Ciceronis produci cupio. Tū, digito Artificis, me primū duci volo ad ea, quae in vtro que su • t aut eadē, aut simillima: Deinde, quae sunt in hoc addita, & quo cōsilio: tùm, quae sunt ablata, & quo iudicio: postremò, quae sunt cōmutata, et quo ac quā vario artificio, siuè id in verborū dele ctu, siuè in sentētiarū forma, siuè in mēbrorū circū ductione, siuè in argumētorū ratione consistat. Nec vno aut altero exēplo cōtentus ero. Numero multa, genere varia, ex Platone, ex Isocrate, ex Demosthene, & ex Aristotele in libris Rhetoricis exēpla expeto. Patior Praeceptorem parcum esse in praeceptorum traditione, modò liberalem se & largum in exemplorum, non solùm productione, quod laboris est & diligentiae, verùm etiam tractatione, quod est doctrinae & iudicij, ostendat. Horum volumen, illorum paginam ipse requiro. Nec mihi molestum erit, si eadem via & ratione, Caesarem cum Xenophonte, Salustium cum Thucidide, Liuium cum Polybio, Virgilium cum Homero, Horatium cum Pyndaro, & Senecam etiam cum Sophocle & Euripide coniungat: nisi forsan satiùs erit facere, quod hi prudenter faciunt, qui perfectè scribere volunt: haerent enim hi, & defigunt se totos in vno, & eo perfectissimo exemplo: nec se, vel distrahi ad varia, vel deduci ad deteriora exempla libentèr patiuntur. Tamen si carmen pangere vellem, nihil Virgilio diuinius, nihil Horatio doctius mihi possum proponere, Sed ad dicendi facultatem, ipsum Ciceronem • si non solùm, certè potissimùm volo. Et dari mihi exemplum cupio, Ciceronem Imitatorem, non Imitatorem Ciceronis. Equidem amplector vnicè Ciceronis imitationem: sed eam dico, & primam ordine, & praecipuam dignitate, qua Cicero ipse Graecos, non qua Lactantius olim, Omphalius nuper, aut qua multò foeliciùs, quidam Itali, Galli, Lu sitani, & Angli Ciceronē sunt sequuti. Nam quisquis fuerit non solùm diligens, sed etiam cùm peritus doctrina, tùm prudens iudicio obseruator, quibus vestigijs insistit, & quos gradus facit ipse Cicero, dum Graecos sequitur, assequitur, aut praecurrit: & scienter animaduertit, quibus in locis, & qua ratione hic noster, ipsis Graecis, plerum que par, saepissimè superior euadit, is demū tutò et recta via, ad imitādum ipsum Ciceronē perueniet. Qui enim intelligenter videt, quomodo Cicero sequutus est alios, perspiciet ille longè foelicissimè, quomodo ipse Cicero sii sequendus. Et proptereà, non possum probare consilium Bartholomaei Riccij Ferrariensis, doctissimi licèt viri: qui, cùm sic scripserit, de recta imitandi ratione, vt cùm à Sturmio discesseris, caeteris omnibus, mea certè opinione anteponendus sit (praecepta enim eius omnia sunt Sturmiana & ex tuis fontibus hausta & deriuata) exempla tamen maluit Longolij ex Cicerone, quàm Ciceronis ex Platone sibi proponere: & Virgilij ex Catullo, quā Virgilij ex Homero producere. Hoc ille, benè quidem sed non optimè, ad aliquem fructum, non ad eximiam laudem, ad nonnullā mediocritatem, non ad summam perfectionem, instituit. Si verò optarem ipse fieri alter Cicero (& optare quidem nefas non est) vt fierem, & qua ratione fierem, quem potiùs ad consilium mihi adhiberem, quàm ipsum Ciceronem? Et si ipse cuperem eò rectà ire, quò Cicero ante foelicissimè peruenit, qua meliore via, quàm ipsis ipsius Ciceronis vestigijs insistere? Habuit ille quidē Romae Graccos, Crassos, Antonios, rarissima ad imitandū exempla: sed exēpla alia, ipse aliàs quaerit. Proprietatem Romanae linguae, simul cum lacte, Romae, purissima aetate, ex ipso latinitatis l • tissimo flore, hausit: Ille tamē sermonē illum latinū suū diuinū, superioribus non cognitū, posteris tā admirabilē, aliundè sumpsit: & alio modo, quā latina vsu, quā latina institutione, & auxit & aluit. Ille enim sermo, non in Jtalia natus est, sed è Graecorum disciplina, in Italiā traductus est. Nec satis habuit Cicero, vt lingua eius, proprietate domestica, casta esset & ornata, nisi mens etiā, Graecorū eruditione, prudens efficeretur & docta. Vnde euenit, vt sola Ciceronis Oratio, inter reliquos omnes Romanes. qui illi, aetate, aut superiores, aut aequales, aut suppares fuêre, non colore solùm vernaculo purè tincta, sed raro & transmarino quodā plenè imbuta, tàm admirabiliter resplendesceret. Ita que , cum ipsa lingua latina, foelicissimo suo tempore, in ipsa Roma, in ipsa Cicerone, ad summā perfectionē, sine Graeca lingua, nō peruenit: cur quisquā in sola latina quaerit, quod Cicero ipse abs que graeca, non inuenit. Et cū nos sumus, nec foeliciores ingenio, nec prudētiores iudicio, quā ipse Cicero fuit: cur temerè speramus assequi, quod ille non potuit: cur imprudenter contendimu • eam viam inire, qua ipse insistere noluit: praesertim, cum hunc solùm, aut hunc potissimùm, tanquam summum ducem sequendum esse ducimus. Et in re literaria, cùm Ciceronis imprimis probamus iudicium, cur eius repudiaremus consitium? Cùm prudenter illum de hac re semper dixisse, cur illum in eadem re rectè fecisse, non ingenuè fateamur? Nisi for san Cicero ipse, iudicio quidem prudens, alijs tamen, & inutilis consilio, & ineptus exemplo, planè esse videatur. Itaque quemadmodum perspicuè cognoscimus, quid Cicero de hac re, prudenter saepè statuit, constanter semper docuit: ita nos libenter sequamur, quod ipse in eadem re foelicissimè fecit. Quas igitur Cicero linguas sibi re ipsa vtiliter, alijs, exemplo, prudenter cō iunxit: absit vt nos, vel separemus illas, quod est rudis imperitiae: vel repudiemus alteram, quod est superbae imprudentiae. Nam in hac florere, sine illa, • um summa aliqua laude, tàm facilè continget, quā saepè vsu eueniet, vt auis, vna ala, cùm pernicitate volare, aut vir, vno pede, cùm velocitate currere possit. Ex omni enim seculorum memoria, siuè ex lectione, siuè ex auditione, siuè ex notitia, commemorare habeo solū vnū aut alterū, qui abs que graecis literis, ad eximiā eloquentiae laudē, in latina lingua peruenerūt. Sed quēadmodū par est, vt hos homines admiremur, ita tutum non est, vt eosdem imitemur. Eos ex animo suspicio, & illis libenter gratulor, hanc suam raram foelicitatem. Sed alijs non sum author, vt vel parem sperent laudē, vel eandem sequantur rationem: si non alio, hoc certè nomine, quòd Cicero hac via insistere, aut prudenter ipse noluit: aut frustrà cum multis tentare, non sit au▪ sus. Sed ait quis: rectè quidem Cicero: nam ante eum, nemo fuit, praeter Graecos, ad imitationem proponendus. Sed nunc habemus ipsum Ciceronem, eum quidem, cum vniuersa Graecia, & cum singulo quo que Graecorum, in ea eloquētiae laude, qua maximè quis que floruit, comparandum. Cur igitur non Ciceronem solum mihi, varijs illis Graecis relictis, ad imitandum proponerem. Aliquid est quod dicis. Ipse enim Ciceronem praecipuè imitandū volo, sed tuta via, sed recta ratione, suo ordine, suo loco. Et rationem meam, cur hoc volo, & quomodo hoc volo, apertè ostendam. Primùm, si optarē ipse, alter fieri Cicero (quod antè dixi) qua ratione potiùs fierem, quā ea ipsa, qua ipse Cicero, factus est Cicero. Hanc viam, certam, cognitam, & expeditam esse, òptimus testis est ipse Cicero. Jtaque, cum gressus nostri, rectè & solidè firmati erunt, in hac ipsa via, qua praeiuit Cicero ad alios, sic, vt omnes eius, & abditos recessus, & varia diuerticula, & difficiles anfractus, perfectè cognoscamus, tum tutò quidem, & foeliciter etiam, duce ipsa Minerua, nostram ad Ciceronem viam muniemus. Et hoc quidem modo (vt antè dixi) si illustriora exempla, numero multa, genere varia, è Cicerone selecta, vbi ille optimos, Graecos imitatur, per insignem aliquem Artificem, non solùm, vt quidam faciunt, diligenter indicata, sed, vt Sturmius docet, eruditè explicata fuerint. Et haec est illa via, mea certè opinione, qua, ad Ciceronis imitationem recta pergendum est. Non, quomodo Riccius ostendit, Longolium fecisse, hoc est, vt ipse putat, excellenti ratione: vt ego existimo valdè laudabiliter: vt multi sentiunt, mediocriter & tolerabiliter. vt Erásmus & P. Manutius iudicant, ineptè, frigidè, & pueriliter: sed qua ratione Sturmius Ciceronem imitandum esse, & praeceptis in literata nobilitate perfectè docet, ex exemplis in Quintiana explicatione insigniter ostendit. Et hoc in loco, opportunè mihi in mentem venit insignis ille in Quintiana locus, nimirum: Etenim, si veritate Amicitia, fide Societas. &c. Quae sententia, bis est à te, mi Sturmi, mirabili imitationis artificio expressa: primùm, in amissa dicendi ratione: posteà, in ipsa explicatione Quintiana. In vtro que loco, eandem orationis formam, diuersis quidem in rebus, sed varia tractatione, elegantissimè effinxisti. Praeceptor meus, à me petit, timidè quidem & verecundè, regem vt ipse te, tua pace, vt illi liceat, in suo Commentariolo, hac duplici tua vnius loci Ciceronis insigni imitatione, pro exemplo, abuti. Et spōdeo ipse pro eo, illum hoc, cum honorifica de te, & amabili mentione facturum. Sed quorsum tantoperò, mi Sturmi, laboramus de Jmitatione: cum non desunt, qui docti & prudentes videri volunt: qui Jmitationē, vel nullā esse putant, vel nihili prorsus aestimant, vel omnem temerè permiscent, vel eam totam, quaecun que sit, cuiuscun que s • , vt seruilem & puerilem repud • ant. Sed hi sunt, & inertes, & imperiti: laborem fugiunt, artem nesciunt. Qui, cum naturae omnia, falso iudicio tribuunt, eandem tamen, optimis suis praesidijs, iniquo consilio spoliant. Et res semper coniungendas, magna temeritate, extrema imprudentia distrahunt. Artis enim & naturae dissidium faciunt, quicun que casu, non delectu, fortuitò, non obseruatione, in literarum studijs versantur. Isti idem sentiunt, de eleganti illa Eloquentiae parte, quae in Numerorum ratione collocata est. Illam enim aut nullam esse volunt, aut inanem omnem iudicant. Et aurium sensum, cum artificioso & intelligenti animi iudicio, nihil commertij habere existimant. Quem tamē doctrinae locum (id quod isti aut impèritè nesciunt, aut superbè contemnunt) Principes illi in omni doctrina viri, Aristoteles, Demetrius, Halicarnassaeus, Hermogenes, Cictro, Quintilianus, Sturmius, tanto studio perpoliuerunt, vt in nulla alia re accuratiùs elaborasse videantur. Sed illos, in sua, siuè imperita desidia, siuè superba imprudentia relinquamus: Et hos alteros nos amemus at que sequamur. Qui cum fuerint optima natura ornati, esse item voluerunt, sic doctrina ex •• lti, vt ipsi, non magis Naturae beneficio adiuti, quàm Artis praesidio muniti: nec magis ingenio foelices, quàm iudicio prudentes, semper habiti sint. Et haec mihi de imitādi ratione cogitāti, grauis saepè subit dolor ob amissos illos libros Diony▪ Halycarnassaei, quos doctissimè & fusissimè scripsit de Jmitatione & Oratoria & Historica. Quos libros ipse Dion: in eo Commentario, quo, suum iudiciū de vniuersa Historia Thucididis, & quid in ea, vel tutò imitandum, vel cautè declinandum sit, eruditè, prudenter, & planè explicat, c • teris suis omnibus libris anteponit. Sed interim omnes docti plurimum debēt, cùm Andr • ae Duditio Pannonio, tùm tuo Paulo Manutio, quòd nuper hunc eruditum Commentarium, alter latinè doctissimè vertit (Graeca enim non vidi) alter typis elegantissimè excudit. Nam in eo libro, sic omnes Thucididis virtutes & vitia, & diligenter collegit, & liberè exposuit, vt quicquid in eo, siuè in verborum delectu, siuè in sententiarum forma & constructione, siuè in rerum iudicio, & tractatione, vel praedicabile ad eius laudem, vel vituperabile ad similium deuitationem scriptum est, id omne, & planè & plenè ab Halycarnassaeo demonstretur. Tanta enim eius est, in singula cōgerendo diligentia, in considerando doctrina, in pōderando iudiciū, vt si ipse iam reuiu • sceret Thucidides, credo equidē nō se ipse meliùs noscere, nō de se, aut rectiùs aut aequiùs statuere potuerit. De Imitatione Historica▪ doctius aut a • curatius quicquam, credo, nondum extitit. Et quoties ego hunc lego Commentarium, quòd saepè quidem & libenter facio, toties in hanc sententiam adducor, vt planè ipse existimem, neminem, nec Graecum nec Latinum, maiori facultate ad scribendam historiam, vnquam venisse, quàm Dion: Halicarnassaeum: praesertim, si ad tantam diligentiae, Doctrinae, & iudicij praestantiam, accessit etiam, Augusti benificio, totus & tantus ille Thesaurus Bibliothecae M. Varronis. Si forsan hunc librum, mi Sturmi, Halicarnassaei, de Historia Thucididis, alijs rebus occupatus, non dum legeris, rogo, vt meo rogatu legas. Et scribas quaeso, an sensus tuus, cum mea opinione de hoc libro consentiat, nec ne. Fatetur etiam, ipse in eodem libro, se pari ratione de Jmitatione Demosthenica, & alterum librum de ciuili Philosophia scripsisse. Utinam illi extarent libri. Mente enim quasi iam praecipio, tales libros à tanto viro scriptos, omnibus eruditionis & prudentiae praeceptis (quantum ad Ciuilem cognitionem attinet) plenè abundauisse. Hae cogitationes de Imitatione, & illa mentio ante facta à me de Christophoro Longolio, qui voluit ipse esse, & alijs etiam visus est, insignis Ciceronis imitator, non nihil me mouent, vt quid ipse de eius facultate, & aliorum de eo opinione sentiam, tibi aperiam. Qui benè de Longolio sentiunt, habent me non repugnantem: quanquam habeo & foris & domi, quos illi anteponā. Budaeus, amicum immerentem, ingrata inuidia, in quadam ad Erasmum epistola, nimis acerbè premit. Erasmus apertius insectatur: & illum ineptè, furaciter, seruili & puerili more, nihilpraeter Centones ex Cicerone consuere arguit: id quod ipse credo Erasmum, aliquo potiùs scripsisse stomacho, quàm certo suo statuisse iudicio. Nam scio, vbi, Longolio iam mortuo, non singularem aliquam, sed summam Eloquentiae laudem tribuit. Miror ipse magis quidem, quid tuo Paulo Manutio in mentem venerit, homini, vt audio, natura humanissimo, & vt video, doctrina excultissimo, vt is Longolium, viuus mortuum, bonus non malum, eruditus non indoctum, Italus Italorum delicias, in literis suis ad Stephanum Saulium, etiam in lucem aeditis, tàm acri stylo pungeret, quo cōsilio hoc fecit, nescio: parum humaniter quidem scio: & an vero iudicio, planè dubito. Dicit enim Longolium esse, exilem in sententijs, non luculentum in verbis, inopem à Latina lingua, esse prorsus nullum. Jn eo, & iudicium requirit, & stultitiānotat. Quantò tu, (mi Sturmi) moderatiùs, humaniùs, at que prudentiùs olim ad ducē luliacensium: vbi, cùm dè Erasmo & Longolio, & eorum tota controuersia, grauissimum iudicium dederis, laudem, neutri adimis: sedsuam vtri que , ingenuè tribuisti. Atqui in eodem loco, vbi Ma • utius Longolium eous que deijcere tantoperè laborat, nonnihil ipse mea opinione, labitur. Nam cum eximiam illam suam, & ci, vt ipse scribit, cum paucis communem, augendae linguae latinae rationem, singulari praeconio efferat, nimirum quod exquisitas sententias de Cicerone excerptas, alijs verbis, quàm poterat lectissimis, ornare consueuerat, annon planè ostendit, se malle cum C. Carbone, in errores abduci, quàm cum L. Crasso recta via insistere? & opinionem Quintiliani, iudicio Ciceronis ant eponere? Crassus enim & Cicero, non solum maiori authoritate pugnant, sed meliori ratione vincunt, inutilem esse laborem, malo consilio aucupari deteriora, cum recto iudicio optima sunt praecepta: & temerè captare vulgaria, cum selectissima scienter sunt occupata. Gaudeo praeceptorem meum loqui anglicè, ne, cùm tàm liberè dissentit hac in re à Manutio, tantum hominem offenderet. Tamen Manutium non nominat: nam cùm dissentit ab aliquo, hoc tacitè: cù laudat quemquā illud apertè facit. Quanquam si ipse Manutius has literas legeret, non est, cur offenderetur. Nemo enim meliùs, quā ille nouit, Musas ipsas esse, non solùm candidas, sed etiā prudentes: quae, inter literarum Cultores, aliquam nonnunquam opnionū dissentionē, & ferunt patienter, & serunt ipsae aliquando non inutiliter: omnē verò animorum distractionē, & fieri semper vetant, & esse diu non patiuntur. Ita que Paulū tuū Manutiū, meum quo que esse volo: nec sinam, vt eum tu plus diligas, quàm ego amem. Et quanquā tu loci oportunitate illi propiores, beneuolentiae tamen studio, & officij etiam repraesentatione, cum vsus feret, vt sis coniunctior, profectiò nō permittam. Jdem cogito de alijs in Jtalia clarissimis viris: de Petro Victorio, de Jouita Rapicio, qui eruditè & eleganter de Numero Oratorio scripsit, de Carolo Sigonio, de Ioanne Baptista, Pigna Ferrariensi, de Petro Bargaeo Pisano. Nam quantū Carolo Sigonio omnes docti debent, pro vtra que vtrius que vrbis Rep. tanta diligentia, tanta doctrina, tanto orationis lumine explicata, & imperitus, qui nō clarè videt, & inuidus qui non ingenuè fatetur, habendus est. Rara vero illa doctrina, & graue etiā illud iudicium, quo Baptist a Pigna aureolum Horatij librū de arte poëtica fusissimè explicuit, magno me commouit desiderio, videndi etiam ea, quae in tres libros Rhetoricos Aristotelis, pari ratione conscripsit: in quibus, vt ille ipse scribit, ad Artis oratoriae, ab intelligēdi principe optimè traditae, perfectissima praecepta, ex Graecorū & latinorū, dicēdi principū, orationibus, ex Ethicis itē Politicis, et historicis omnis generis exēpla adiūxit. Et quale opus hoc sit, quāquā oculis nō dū vidi, a nimo tamen, quàm praeclarū illud sit, cū magna voluptate, iam percepi. Scripsit idē Baptist a Pigna, vt ipse testatur, alterū librū, quaestiones Sophocleas, vbi de tota doctrina Tragica, de Senecae vitijs, de Graecorum Tragicorum virtutibus, fuse tracta • it. Nec minori huius libri videndi desiderio teneor, mi Sturmi: Quoniam Sophocles, & Euripides, mea certè opinione, cùm Platone & Xenophonte, in omni ciuilis cognitionis explicatione, conferri possunt: praesertim quod attinet ad eorum mores, consilia, instituta, & euenta, qui in splendore aulico vitam suam traducunt. Petrus Angeleus Bargieus Pisanus, carmine diuino, 〈 in non-Latin alphabet 〉 complexus est. nec minùs excellit dicendi facultate. Is scripsit, vt ex eius scripto, & Manutij testimonio intelligo, doctissimos etiam commentarios in eruditum illum Demetrij libellum de elocutione. An hic liber, & illi, quos comemoraui Ioannis Bapt. Pignae, in lucem prodiêre, aut sunt prodituri, admodum aueo scire. Si homo es, mi Sturmi, hoc meo rogatu, per literas tuas cognsoce, primo quo que tempore, à Paulo Manutio, qui omnium optime istud intelligit, Et quid ille respondet, ad me quamprimum perscribas: nihil enim mihi gratius facturus es. Et manibus Longolij aeternam foelicitatem exopto, qui mihi hoc à te postulandi occasionem dedit. Et tibi, mi Sturmi, gratias ingentes ago, quòd de imitatione oratoria scribis: quòd mihi mittere polliceris, quae dictata sunt. Mitte igitur, & quamprimum mitte: vt praeceptor meus, qui nunc est ferè nudus, & planè deformis, istinc aliquem elegantiorem mutuans amictum, nonnihil cultiùs vestitus, & inde superbior factus, in lucem audaciùs prodeat. Interim verò cupio à te scire, an imitatio hoc loco, tàm latè patere debeat, vt eam etiam exercitationem complectatur, quam nos Metaphrasin, nominamus: Quae 〈 in non-Latin alphabet 〉 tamen à Platone 3. de Rep. dicitur, vbi ipse Soerates orationē Chrysae sacerdotis ex 〈 in non-Latin alphabet 〉 . libero sermone elegantissimè dissoluit. Et cur non appelletur imitatio, non video: cùm videam in eo loco, & quaedam prudenter ablata, & multa ingeniosè commutata. Idem sentio de pari consilio Lucretij Latinissimi Poëtae, qui, diuersaratione, insignē illam Thucididis explicationem pestis, erudito & eleganti carmine illigauit. At quid facis, mi Aschame, inquis: quod tu, non literas, sed libellum hoc tempore ad me. Quod facio, facio libenter, et cum voluptate mi Sturmi, praesertim in hac dulci & domestica mea, ab omni aulico negotio, ociosa hoc tē pore, & libera cessatione: dū Princeps mea nūc lōgius ab vrbe, non in Musarū sacrario Palladi, quod reliquo toto anno facit, sed inter syluas Dianae, de more, hoc tempore seruiat. Et haec prolixitas mea, mihi quidem non est molesta: & tibi item, spero, non admodū erit ingrata. Cū enim mihi, nullum in scribendo taediū attulerit, ne tibi magnū in legendo fastidiū sit paritura, nou valdè pertimesco. Et si nihil aliud, hoc certè efficiamvt tu certò intelligas, hoc longo silentio meo, meum erga te amorē, minimè esse diminutū. Intelliges praetereà, quod adhuc etiā de literarum nostrarū studijs, in me resideat eadem cogitatio, licèt non par facultas, quae tum fuit, cū ego primum D. Buceri hortatu, literas illas prolixas ad te dederim: quas tu, peramicè quidē, amoris nostri mutui publicas testes esse voluisti. Nūc verò fructus ille otij nostri Academici, qui tibi aliquis tū visus est, ita iam omnis, in hoc negotio Aulico, quotidiè lāguescit, & eo indies, tanquā vinū fugiens, paulatim decidit, vt planè verear, tuo ne iudicio prorsus exaruisse videatur. Ita que peroportuna est mihi, dulcis illa & peramabilis tua mecum expostulatio, cū me vocas, festiuè tu quidē, sed nimis verè, hominē desidiosum: & cū amanter postulas, vt hos ipsi nostrā multorū annorū intermissā scrptionē reuocemus, & nos inter nos, mutuis, crebro literis salutemus at que conso • emur. De mea verò diutina taciturnitat • , nihil dico, nec veniam valdè peto, nec excusationē admodū quaero: quā licet iustā & probabilem adferre possum, vt • tamen illa nolo: ne ipsa esset, mihi quidem molesta & tibi nō laetabilis. Uerum, ne tu in hoc meo desidioso siltio nimiū triumphes, quanquā ipse in hoc scribēdi officio, cōmendationē, tibi magnā libenter tribuo, mihi nullā sumo, tamen sic tecum iure possum contendere: tu literarum multarum numero, Ego, vnius magnitudine: tu varijs schedulis, ego hoc volumine: tu sententiarū pondere, ego verborū c • mulo: tu erudita breuitate, ego loquacitate rudi: tu amoris crebra declaratione, ego beneuolentiae perpetuo studio, sic vter que nitimur, vt tu me, an ego, te in hac contentione superem non multum quidem laborem.

ROGERVS ASCHAMVS IOanni Sturmio.

S. P. in Christo Iesu. Nec ars ad vsum vitae, nec scientia ad cultum ingenij, meo quidem iudicio (ornatissime Ioannes Sturmi) vlla inuenta est, quae cum illius facultatis prostantia comparari potest, cuius praesidio efficitur, vt ratio ad prudenter intelligendum, sermo ad disertè loquendum instituatur, & reliqua hominis vita, ab immani feraque consuetudine longissimè abesse, & ad diuinam naturam proximè accedere videatur. Hinc incredibilis ille sensus amoris, quo omnes fere docti etiamnum prosequuntur Athenas illas Atticas, ex qua vna vrbe, vna aetate, vt scis, plures dicendi intelligendi que & principes & praeceptores exorti sunt, quàm ex omni et locorum & temporum vuiuersitate, ad hominū memoriam vs que peruenerunt. Roma verò olim imperij domicilium, virtutis cumulo vel ipsis Athenis longè superior, eloquentiae laude par, aut non multùm inferior, quanquam nunc praesentibus moribus papistico luxu, & imperioso Antichristianismo, se bonorum odio subiecerit, veteris tamen eloquentiae nomine, & Ciceronis ingenio, sic omni posteritati commendata est: vt quamdiu latinarum literarum vel fructu adiuti, vel laude illustrati vlli homines sunt, tamdiu vrbis Romae memoria, cum summa charitate & beneuolentia vsurpata duratura sit. Ne que antegressae solùm memoriae erudita secula, sed praesentis etiam aetatis praeclara ingenia, plurimum admiramur: potissimum vero eorum hominum, qui hac eloquentiae laude floruerunt. Ipse enim multos excelletes viros, ex Italia, Germania, Gallia vehementer diligo, quos nunquam vidi, propter insignē doctrinae splendorē, quem in illis elucere perspicio. At cum tu clarissime Ioannes Sturmi, ex Platone, Aristotele, Cicerone, eum salubrem eloquētiae succum hausisti, quem in nullo alio nostrae aetatis nec longè superioris quidem vnquam animaduerti, & illum etiam totum ad saniorem Christi doctrinam aggregasti, quo in loco te habeam, nisi de te ad te scriberem, libenter explicarem. Quanquam si idfacerem, cur adulationis notam vererer, non video. Quae res si mihi proposita fuisset (quod tu quodam loco ad quendam scribis) alia via ad aliud genus hominum mihi affectanda esset. Iudicium illud diuinum tuū, quo singula profers, singula legis, animaduertis, relegis, appendis, expolis, construis, & exaedificas: meum si quod est iudicium, in eam admirationem rapit, vt quicquid hactenus scripsisti, sedulo conquisiuerim, auidè perlegerim: inciderim etiam in nonnulla manu scripta, abs tuo ore excepta, in ea videlicet, quae doctissimè: dictaueras in integrum Gorgiam Platonis, hunc librum Londini ante triennium nactus sum. Ad hunc modū cum suauitate praesentis consuetudinis tuae frui non licuit, ope tamen ingenij tui, quantum potui semper, vti placuit. Et me multos iam annos ardore amoris erga te mirificè incensum: ecce tibi, quotidianus ferè sermo, quem de te mecum reuerendus pater, praeceptor que meus M. Bucerus, habet, sic nunc inflammat, vt nihil libentius facerem, quàm ad te scriberem: praesertim cùm intelligam & ex eo quod de te ipse scripsisti, te eum esse, qui humanitate & beneuolentia cōtentus sis: & ex sermone praetereà D. Buceri te non magis esse Ciceronis excultum eloquētia, quàm ornatum humanitate, qui hominis nihil potius esse iudicat, quàm respondere in amore his, à quibus prouocêre. Sed vide audaciam • eam, qui in ipso amicitiae nostrae principio, beneuolentiae meae significationem ostendere volui, sed fructum & remunerationē quandam repetere statui. Statui enim rogare te, vt aliquid facias literatum, nominis tui, & vtilitatis etiā meae causa, nisi hoc hominis nimium sui amantis esse videretur. Ego ad lectionem sacrae scripturae, in qua potissimum tabernaculum & vitae meae & studiorum collocare cum Christi benignitate statui, Platonem, Aristotelem, Demosthenem, & M. Ciceronem residuo • eo studio adiungere in animo habeo: Nec tamen, hoc studendi genere sic mihi vel precisè placeo, vel ignauè contentus sum, vt medicorū et iurisconsultorū libros, vel omninò cōtēnam, vel nunquā attingā. Hae enim artes, et praeclarā continēt cognitionē, & ad omnē humanae vitae vsum ac splendorē plurimū momēti habent. Sed in tāta varietate rectissimorū studiorū sequatur per me quis que illud nō scite Attilij poëtae, vt ait Cicero, durissimi: Suam cui que sponsam, mihi meam. Aristoteles doctrina & iudicio cùm caeteros omnes, tū se ipse quo que superat, mea quidem opinione, in his libris, quibus dicendi rationē, in pulcherrima doctrina explicauit. Diuinā ratiouis qnidem naturae & morum disciplinam diuino ingenio recondit in reliquos libros. Hic nihil non ferè ad popularem consuetudinem, & humanae vitae quotidianum vsum promit & exponit. Et quo magis hos libros prae caeteris admiratus sum, tanto plus tribuo Danieli Barbaro, & P. Victorio, qui in eis magna quidem cum diligentia elaborauerūt. Scire enim dum, quanquam id percupidè aueo, non possum, quid fit illis Gregorij Nazanzeni graecis in hos libros commentarijs, quos Erasmus in festina lente testatur se apud Aldum perlegisse. Nam hos esse illud 〈 in non-Latin alphabet 〉 in Gallia impressum non credo. Horum omnium & diligentiam libenter agnosco, & voluntatem vehementer probo. Sed cum ex libris tuis, quos frequenter lectito, & ex multorum sermone, quos saepè conuenio, clarissimè perspicio, te tanto ingenio & iudicio in his Rhetoricis libris versatum esse, vt quid vel illi de ea re praedicent, vel ipse sentiam, non literis exponere, sed in opinione tua relinquere statuerim. Et hoc est, humanissime Sturmi, quod tantopere abs te contendam, vt summi artisicis praestantissimam artem, excellenti artificio tuo explicatam in lucem proferas. Nunc verò, si esset in me vlla vel persuadendi facultas, vel cogendi vis, eam vniuersam ad te vrgendum, vt hoc perficeres, adhiberem. Ne que ego solus, sed innumerabiles alij, hoc abs te contendunt: Quorum postulata cum & literarū summa vtilitate, & nominis tui immensa laude implicata sunt, quantum humanitas tua illis tribuere debet, etiam at que etiam considera. Vt nouos haurias labores nō requirimus: sed veteres vt fusissimè ad veterem studiorū fructum dimanēt, expetimus. Vidimus enim, & legimus magnā partē illorū laborum, quos in istis Rhetoricis libris explicandis suscepisti: quibus tantū ardorē in nobis ad vidēda reliqua excitasti, vt is nulla alia re nisi luce ingenij tui satiari possit. Age igitur opt. Sturmi, & perge rogatu vnius prodesse vniuersis. Et quāquā durior esse vis, quod facilè non credo, quàm vt oratu multorum bonorum commoueare, prudentior tamen es, quod certò quidem scio, quàm vt patiare vnius plagiarij scelere cōmitti, vt vel istis rhetoricis libris, vel Gorgiae, vel politicis tuis, aut aliud aut aliter accidat, quàm nunc vereri velis, aut in posterum mederi queas, quod ipsum in tanta turba excipientium dictata tua facilè alicuius vel stulti amici imperitia, vel sordidi typographi auaritia contingere potest: hanc iniuriam saepè Erasmus, saepè multi docti viri experti sunt, quae si ad te solū perueniret, negligere eam non deberes: Cum verò, ea omnium et literarum, & tui quo que studiorum communis esset, diligentior quidem cautio adhibenda est. Et hoc siue rectè monentis consilium, siue verè amantis studium, siue impensè rogantis institutum, e • quaeso mente, qua ego scribo, accipias, et ea quo que ratione, qua maxime cupio, expleas. His proximis superioribus annis, Aristoteles è Gallia prodijt latina lingua loquens, vt omnes existimant, aliena mente nonnunquam sentiēs, vt quidem iudicant. Ioachimi Perionij in coniungendo Cicerone cum Aristotele, & voluntatem multi probant, & ex vtroque infinita loca, siue in congerendo diligentiā, siue in compellendo vim, plures in meliorem partem accipiūt, quā illud nimis proiectū Cephae Chlononij os, qui in exagitando vtro que graecae latinae que doctrinae, & principe, & praeceptore, vtriusque beneficio, & suo ingenio nimis insolenter abusus est. Quanquam, vt ipse quo que existimo, praeclaram Aristotelis doctrinam, & minus ornatam videri, & magis obscuram esse, quàm vt multorū in eo legendo possit vel studio allicere voluptas, vel labores compensare vtilitas, quia vbiuis, ferè docetur sine accurata exemplorum appositione, qua in re & latini plurimùm, & graeci ipsi peccant explicatores. Et tamen hoc vitio claudicare non debet Dialecticorū schola, cum in tota illa subtili disserendi ratione ab Arist. tradita, nullum extet praeceptum, cui in Socratis sermonibus, Platonis, & Xenophontis ingenio, conscriptis non respondeat expressum exemplum. Hoc tu, eruditissimè Sturmi, & prudenter animaduertis, et frequenter doces, potissimum verò in ea ratione interrogandi, collocandi que Dialectica, quam Platonis Gorgiae praefixisti: Ad quem locum legendum quoties accedo, quod saepissimè quidem facio, toties cum noua quadam & vtilitate laboris mei, & admiratione ingenij iudicij que tui semper abeo. Sed ad hanc dicendi facultatem, quae tota ad illustriorem vsum comparata est, nihil magis requiro, quàm ex Demosthenis, Ciceronis, Thucididis, Liuij & horum similimorum oratorum, hystoricorum que libris, sic vbiuis exempla cōportari, vt quicquid in virtute splendoris & aequitatis, in scelere foeditatis, & fraudis, in prudentia prouidae oportunitatis, in fortuna insperatae temeritatis, ex omni saeculorum memoria, colligi obseruarique possit, id semper ad rhetorica praecepta, diligenti vel appositione exempli adiungatur, vel notatione loci referatur. Et quanquam hic cuiusque literarum cupidi proprius labor esse debet, tamen cum ad id praestantis ingenij animaduersio, delectus, & iudicium adhibetur, noua profectò studiorum, & suauitas ad voluptatem, & fructus ad vtilitatem, ex hac artis & imitationis coniunctione efflorescit. Et huic meo, si ita vis, siue errori ex imperitia, siue torpori ex desidia, lubentius quidem indulgeo, quod plerúmque video, eos qui in solitarijs artium praeceptis adhaerescunt, exangues, frigidos, ineptos, sine sensu, sine motu, sine vsu esse: Contra vero nonnullos, qui nulla praeceptione instructi, sed sola & oratorum & historicorum lectione contenti fuerunt, in aliquo loco constitisse. Neque haec eò à me dicuntur, quod aut vagam linguae iactationem, aut effluentem styli insolentiam vllo modo probem, sed quemadmodum in tradenda vera religione, exempla vitae, cum praeceptis doctrinae coniungi debeant: sic quidem ad omnem artis cultum imitationis etiam vsus adhibendus est, vt cursus studiorum, neque obscuritate inutiliter impeditus, neque erratione licenter abductus esse videatur. Praetereà cum dicendi facultas 〈 in non-Latin alphabet 〉 sit, vt, docet Socrates, & tota illa nobilis animae doctrina, hanc artem propinquissima cognatione attingat, plurimi plurimum & huic disciplinae, & nostrae aetati congratularentur, si Phaedonem Platonis & libros Aristotelis 〈 in non-Latin alphabet 〉 luce ingenij tui aliquando illustrares. Et quia video, me iampridem, nimis inconsideratè abusum esse humanitate tuae, & omnes verecundiae fines transijsse, libet profecto nunc ipsius Ciceronis consilio vti & benè nauiterque impudentem esse. Ipse quoque Demosthenes multorum infoelices conatus hactenus reijciens, te admodum flagitat. Bis nunc Italia ad nos misit Aeschinem & Demosthenem latinè dicentes, sed nec ijs oratoribus, nec ea regione mea opinione satis dignè. Illi etiam Germani duo, quos semper admiror & vnicè amo, in Demosthene multis non satisfaciunt. At verò cum illum primum circuitum, qui est in principio orationis contra Aeschinem, à te in libro de amissa dicendi ratione Latinè versum lego, & cum diligenter animaduerto, quo tu appendis iudicio, quamnam in vtraque lingua, vel singula verba vim, vel sententiae formam habeant. Quid putas me primum doctissime Sturmi, acclamare • e 〈 in non-Latin alphabet 〉 , Quodnam hoc nouum Veneris caput? An maximopere his literis quidem nunc meis, sed votis iamdiu literatorum publicis à te contendere, vt quod reliquum est in his duorum nobilissimorum oratorum contrarijs inter se orationibus, perficere ipse velis. Hoc labore, & vtriusque linguae splendorem mirificè excitabis, & illius Ciceronianae amissae versionis desiderium, meo quidem iudicio multum mitigabis. Et huic vniuersae postulationi meae, audacter quidem scio susceptae, ad res tamen, spero, & praeclaras cupiendas, & iustas petendas institutae, te multum tributurum facilè intelligo. Postremò, videndum tibi est, vt expleas eam expectationem, quam omnibus literarum cupidis commouisti, de illis libris tuis, qui de ratione Latinè loquēdi, atque scribendi, à te scripti sunt. Et haec de te ac tuis, nunc pauca de nobis ac nostris. De religionis cursu, reip. statu, literarum, & cultu, & fructu apud nos in Anglia, satis loquacem tecum instituerem sermonem, si tantae res in breues potuerunt includi literas. Sed quae nunc vnius epistolae modo terminari non possunt, in multas literas, quas deo volente, frequenter tibi scripturus sum, reseruabo, Ea verae religionis cura, apud Josiam nostrum, inprimis & Cantuariensem, & vniuersum consilium regium excubat, vt in nulla re aequè laboratum sit, quàm vt religionis tùm doctrina, tùm disciplina ex sacrarum literarum fonte purissimè hauriatur, & vt sentina illa Romana, qua tot humanae sordes, in Ecclesiam Christi redundarunt, funditus obstruatur. Populi consensus, & obedientia ad hanc rem summa est. Jn studijs nostris patrum consilia libenter sequimur, vbi ipsi non deflectunt à sacra scriptura. Augustino plurimum tribuimus, cui, quod tu Graecos Basileum & Chrysostomū anteponis, non tibi concederem, nisi te valdè amarem. D. M. Bucerus, vir dei, gloriam Christi strenuè apud nos excitat, cuius habet tantam & doctrina authoritatem, & vitae moderationem, vt ne ipsi quicquam aduersarij conqueri possint. Aduersarij enim nōnulli adhuc apud nos sunt, qui cū à nobis nonnihil discrepent, hominum vires, virtutes, & consensum extra modū & ordinem efferentes, tamen quia complures eorum, sine stomacho & aculeis hoc faciunt, & plurimum seipsi cum eruditionis laude, tum probitate vitae commendant, non possumus non amore eos prosequi, omnia referentes ad illius prouidētiam, qui extrema etiam die, nonnullos in suam vineam introducit. Publica res in magna expectatione est. Quis euentus hanc pacem inter nos & Gallos, per obsides principum filios factam consequetur, ignoramus. Jlla quidem vox Ciceronis semper mihi suauis esse videbatur▪ Nomen pacis dulce est, & res ipsa salutaris: Bellum autem quid aliud est quam illa Sophoclea 〈 in non-Latin alphabet 〉 , Religionis cursum, morum disciplinam, literarum otium, & & omnes suauioris foelicitatis partes funditus euertens. Gratulor etiam multum ipsi Galliae, quam gentem vnicè semper amaui, quae meo iudicio quidem, in omni literarum & humanitatis laude, nec ipsi cedit Italiae. Hanc pacem vtrique genti bonam, faustam, faelicem, fortunatam que fore speramus, quoniam Comes Bedford • ensis, D. Pagettus, & Ioannes Masonus nostrae partis principes legati, non solum longum rerum vsum, multiplicem que eruditionem verum etiam dei timorem, ad hanc fundandam concordiam adferant. Linguae & artes Cantabrigiae ab his passim hauriuntur authoribus, qui cùm dicendi, tùm intelligendi magistri optimi semper habiti sunt: vt nec ratio propter infantiam nimiùm obmutescere, nec oratio propter inscitiam, loquaciter insolescere discat. Ad vtriusque linguae doctrinam perdiscendam, vtriusque vrbis non eadem quidem, sed vna ferè sola vtimur aetate. Jn hanc studendi viam plurimi Joannis Checi, & Thomae Smithi exemplis, praeceptis, ingenijs, consilijs prouocati, ingressi sunt. Hi duo, olim huius Academiae, nunc totius reipublicae, in ipso splendore aulico praeclara lumina eminent. Qui si ad scribendum sese dedidissent, nec in Sadoleto Italia, nec in Longolio Gallia, iustiùs quam in istis duobus Anglia gloriata fuisset. Hoc perspicuum nobis est, vel ex illo libello, quem de recta Graecè pronunciandi ratione, qua nos Cantabrigiae vtimur, contra Winton. conscripserat. Sunt quoque hic Cantabrigiae multi praeclari viri, inter quos tamen sic elucet summus amicus meus Gualterus Haddonus, huius Academiae nunc procancellarius, vt cum illis superioribus duobus comparandus, non in nostrum numerum aggregandus esse videatur. Quid omnes Oxonienses sequuntur, planè nescio, sed ante aliquot menses, in aula incidi in quendam illius Academiae, qui nimiùm praeferendo Lucianum, Plutarchum & Herodianum, Senecam A. Gellium, & Apuleium, vtramque linguam, in nimis senescentem et effoetam aetatem compingere mihi videbatur. Nobilitas in Anglia nunquam magis erat literata. Illustrissimus Rex noster Eduardus, ingenio, industria, constantia, eruditione & suam aetatem, & aliorum fidem longè superat. Non enim aliorum sermone persuasus, sed ipse saepenumero praesens (quod in suauissimam meae foelicitatis partem deputo) omnium virtutum chorum in eius animum immigrasse perspexi. Gallia non dubito agnoscet summam doctrinae laudem, in clarissimo duce Suffolciense, & reliquo illo nobiliss▪ iuuenum comitatu, qui hactenus, vnàcum rege nostro, in Graecis literis & latinis educati, hac ipsa die, qua haec ad tescribo, in Galliam profecti sunt. Thomae Mori filiabus innumerae nunc honoratae foeminae, in omni literarum genere praestant. Inter quas tamen vniuersas velutisidus quoddam, non tam claritate generis, quàm splendore virtutis et literarum, sic eminet Illustrissima Domina mea, D. ELIZABETA regis nostri soror, vt in tant • eius iustè commendandae varietate, labor mihi non quaerenaae laudis, sed statuendi modi propositus esse videatur. Nihil tamen scribam, cuius ipse praesens testis non fuerim. Me enim praeceptore, graecae latinae que linguae duos annos vsa est. Nunc verò ego Aulica turba liberatus, & veteris otij mei literarij suauitati restitutus, regiae Maiestatis beneficentia, satis honestam conditionem & locum, in hac Academia habeo. Fortunae naturae que ornamēta, in illustrissimam Dominam meam collocata, haec ne an illa pluris aestimanda in comparatione ad iudicandum perquam sunt difficilia. Aristotelica laus in eam tota trāsfusa est. Nam 〈 in non-Latin alphabet 〉 in illa, 〈 in non-Latin alphabet 〉 , omnia summa. Ex anno. 16. nonnihil excessit, tanta in hac aetate grauitas, et celsitate comitas inaudita est, studium verae religionis & optimum, literarum acerrimum. Ingenium sine muliebri mollitia, labor cum virili constantia, memoria, qua nihil vel citius percipit, vel diutius retinet. Gallicè Italicè que aequè ac Anglicè loquitur, latinè, expeditè, propriè, consideratè. Graecè etiam mediocriter mecum frequenter libenterque collocuta est. Si quid graecè latineue scribat, manu eius nihil pulchrius. Musicae vt peritissima, sic ea nō admodum delectata. In quauis adhibenda munditia 〈 in non-Latin alphabet 〉 , aurum, 〈 in non-Latin alphabet 〉 sic semper aspernata, vt non Phaedram sed Hippoliten omni vitae ratione referre videatur. Perlegit mecum, integrum ferè Ciceronem, magnam partem T. Liuij, ex his enim propemodum solis duobus authoribus latinam linguam hausit. Exordium diei, semper nouo testamento graeco tribuit, deinde selectas Isocratis orationes, & Sophoclis tragaedias legebat, hinc namque illius & linguam purissima dictione, mentem aptissima praeceptione, & reliquam eius excelsae vitae conditionem, ad omnem fortunae vim rectè instituendam esse existimaui. Ad religionis institutionem, post fontes scripturarum D. Ciprianum, locos communes P. Melanchthonis, & alios huius generis simillimos, ex quibus pura doctrina cum elegante sermone libari potuerit, adiunxit. Jn omni oratione, si quod inuitum verbum, aut curiosiùs accersitum fuerit, facilè animaduertit. Jneptos illos Erasmi imitatores, qui latinam linguam in miseras prouerbiorum compedes illigant, ferre non potest. Orationem ex re natam, proprietate castam, perspicuitate illustrem, libenter probat. Verecundas translationes, & contrariorum collationes aptè commissas, & confligentes • , vnicè admiratur. Quarum rerum diligenti animaduersione aures eius tritae, adeo teretes factae sunt, & iudicium tam intelligens, vt nihil in Graeca, Latina, & Anglica oratione vel solutum & peruagatum, vel clausum & terminatum, vel numeris aut nimis effusum, aut ritè temperatum occurrat, quod non illa inter legendum ita religiosè attendit, vt id statim reijciat magno cum fastidio, vel summa excipiat cum voluptate. Nihil fingo, mi Sturmi, nec opus est, sed adumbrare tantum volui tibi speciem eius excellentis ingenij & studij, in cuius rei velut forma, dum, mens mea tota defixa est, hanc Illustrissimae Dominae meae memoriam, mihi quidem charissimam ad te scribendo libenter suauiterque vsurpaui. Ad hanc nobilissimam principem, si tu aliquid scripseris, doctissime Sturmi, illud & grato animo acceptura, & magno iudicio perlectura est. Sed vereor ne ipse iucunda vel recordandi illius, vel scribendi ad te suauitate delectatus, extra modum epistolae prolixitate prodierim. Et de literarum apud nos ratione plura alio tempore. Rumor hic sparsus est te venturum in Angliam, siue hoc verum sit, siue totum ex eo ortum desiderio, quo plurimi te hic videndi tenentur, non intelligo. Mihi nihil frequentius in votis. Jntereà dum ego aduentum tuum gratissima spe expectem, desiderium quaeso meum absentis tui suauissimis literis tuis sic lenias, vt saltem intelligam te meas recepisse. Amorem meum quem tibi maximè absenti debeo, eum interea vniuersum ad praesentem patrem Bucerum defero. His literis inclusum dono tibi mitto argenteum nummum C. Caesaris. In sequentibus Caesaribus, additi sunt semper loquaciores tituli, quod saepè animaduerti in omnium ferè Caesarum nummis, aut aureis, aut argenteis, vsque ad Gotticam illam Barbariem. Hic ex vna parte tantum Caesaris nomen inscribitur. His priscae antiquitatis reliquijs, quia plurimum ipse capior, hūc nummum tibi mittere volui, plures deinceps missurus, si te hoc antiquae et beneuolentiae meae, et temporū vetustatis monumento delectatum esse cognouero. Vale in Christo Iesu. Cantab. è Collegio D. Ioan. Euang. quarto Aprilis. 1550.

ROGERVS ASCHAMVS Ioanni Sturmio.

S. P. in Christo Iesu. Utrasque literas tuas, optime Ioan. Sturmi, & superiores nonis Septembris, & recentiores. xviij. Nouembris ad me missas, tradidit mihi prudens vir, & nunc communis noster amicus Christopherus Montius: Summo gaudio vtrasque legi, frequenterqúe lego, & ab earum lectione nunquam discedo, nisi nouae semper cumulatus accessione voluptatis. Laudem, quam tribuis mihi, vt alienam non agnosco, sed tanquam vestem, mihi quidem humaniter impositam, sed parum congruentem, libenter eum rubore exuo, iudicium tamen laudis, tam laudati viri, in summa laude deputo. Suauis es, in meo, vt tu dicis, erga te, coeco amore, & pateris esse coecum, ne si oculos aperiat, à te decedat, & transferatur in aliū. Coecus amor, mi Sturmi, vagus est, & errat, & quia diligit, non delegit, praeceps, non constans esse solet. Sed meus in te tam occulatus est, & si vis, tam Lynceus, vt nulla, non terrae, non Oceani intercapedo, aciem eius impedire possit, quin longissimè penetret, & facilè incendatur ardore, vbi illustres virtutis doctrinae que faces praetenduntur. Quod vis, vtriusqúe epistolam in lucem apparere, & testem extare perpetuae inter nos charitatis, facis quidem, non plus, quàm ipse exopto, plus tamen quàm ego, vel à quo que , sine nota impudentiae, vel à te sine suspicione imprudētiae efflagitare queo: & quia tu me facis impudentem, nisi ipse aliter vis, & nisi ipsae literae iam sunt impressori traditae, inprimis cuperem vt epistolae nostrae aliquam reliquam paginam occuparent, in dialogis tuis Aristotelicis: sed stultè hoc peto, cum tu scis, quid potissimum sit faciendum: haec tamen scribo, quia vereor ne literae meae nimis molestae sint, & quodammodo aegrè ferant, si ab illo libro separentur, cuius tam cupidae, petaces et 〈 in non-Latin alphabet 〉 extiterunt. Quanquam, quod polliceor, non contentae solùm, sed perquam hilares erunt, si in societatem literarum tuarum vlla ratione admittantur, si liber tuus imprimatur in quarto, vt loquuntur, nō in octauo, quod ferè fit in tuis scriptis, ego magis approbarem: & Gallorum in ea re, cùm solertiam, tùm elegantiam semper laudo. Totus gaudio perfundebar, mi St. cum veni ad illum epistolae tuae locum, vbi ais: Regiae maiestati locum designaui in Aristotelicis meis dialogis, in quibus stylum meum quotidiè acuo, vt si quid possit contra barbariem, in his ostendat, tum etiā in celebrandis amicis, &c. Quod regi facis, Opt. St: non illi soli clarissmo principi, sed vniuerso eius regno, vniuersis literis et aeternitati facturus es. Nam cum audiet abs te, quàm praeclarū sit 〈 in non-Latin alphabet 〉 , & remp. consilio, non fortuna gubernari, consilia autem optima ex optimis hauriri libris, nec meliorem vnquam, cum à sacris fontibus discesseris, ad formandum consilium, ipso Aristotele extitisse, ne dubites, quin, hoc facto tuo, in instituendo principe nostro, vberrimā voluptatem, cum singulari laude tua confluentem in vniuersam Angliam, & singulos Anglos transfusurus sis. Et quanquam princeps, ea est eius praeclara natura, calcare non eget ad expeditiorem cursum, doctrinae & prudentiae, in quem foelicissimè ingressus est, tamen exsuaui & fusa oratione tua, ad id accommodata, veluti ex applausu praeclari hominis illū currentem excipientis, nouum laboris impetum, ad maiorem laudis spem, percepturus est: & nosti illud dulcissimū carmen dulcissimi poëtae: quod frequenter ipse commemoro, qui monet vt facias, quod iam facis ipse monendo laudat, & hortatu cōprobat acta suo. Fortunam in principe nostro, aequat natura, vtrā que superat virtus, siuè vt Christianū hominē loqui decet multiplex gratia dei, cupiditate optimarū literarū, studio rectissimae Religionis, voluntate, iudicio, & quam tu in studijs vnicè laudas constantia, aetatem suam mirificè praecurrit: Et vix vlla foelicitatis parte ego eum beatiorē existimo, quàm quòd Ioa Checum, ad praeclarā doctrinā, & veram religionē, adolescentiae suae doctorem nactus sit. Latinè intelligit loquitur, scribit, propriè, scienter, expeditè, & omnia cum iudicio. Dialecticam didicit, & nunc graecè discit Aristotelis Ethicen. Eò progressus est in Graeca lingua, vt in philosophia Ciceronis, ex latinis Graeca facillimè faciat. Pridiè illius diei, qua ex Anglia profectus sum, cum essem Londini apud D. Joa. Checum, & inter loquendum, rogarem ab eo, quid esset, quod Rex Ethicen Aristotelis, potiùs quàm institutionem Cyri perlegeret: Ille sapientissimè & eruditissimè, quod semper solet, respondet: vt mens inquit, eius prius vniuersis illis & infinitis virtutū vitiorumqùe praeceptionibus, ac partitionibus instructa, firmum iudicium ad • erat ad singula quotidianorum morum exempla, quae in historijs latissimè sese fundunt. Et quia vix fieri potest, vt ingenij acies, in initio, dulcedine historiarum emollita & obtusa penetret in abstrusas illas & reconditas, sed pernecessarias, ad corroborandum iudicium finitae quaestionis comprehensiones, quanquam nullum praeceptum, sine appositione insignis exempli tradi cupio. Quàm foelix Anglia sit, mi Sturmi, cum principis eius iuuenilis aetas, (nam nuper excessit ex decimo tertio anno) hac praestanti praeceptione informetur, nemo meliùs quàm tu iudicare potest. Breui absoluet Ethicen, quam sequetur Aristotelis rhetorica, vt non oportunè solū, sed diuinitùs etiam videatur tibi oblata occasio huius suscepti laboris tui. Credo enim ego, non sine diuino consilio factū esse, vt haec summa Maiestas regia, hac summa ingenij, iudicij, doctrinae que tuae facultate excoleretur. Si plusculum otij mihi esset, longiorem tecum de Regia nostra maiestate instituerem sermonem: longiorem etiam de clarissima domina mea D. Elizabeta: de clarissimis Ducis Somersetensis filiabus & illis quidem optima literarum institutione formatis: duas tamen Angliae foeminas praeterire non possum, nec à te, mi Sturmi, praeteritas esse velim, si aliquid cogitas de celebrandis amicis in Anglia, quo mihi nihil exoptabilius esse potest: Altera est Iana Graia filia nobilis Marchionis Dorcetensis: quae, cum auiam habuit Mariam Franciae Reginam, arcta propinquitate attingit Regem nostrum Eduardū. Annum nata est decimum quintum. In aula fui illi valdè familiaris, & scripsit ad me eruditas literas: hac superiore aestate cum amicos meos in agro Eboracensi viserem, & inde literis loannis Checi in aulam vt huc proficiscerer, accitus sum, in via deflexi Lecestriam, vbi, Iana Graia cum patre habitaret. Statim admissus sum in cubiculum, inueni nobilem puellam, dij boni, legentem graecè phoedonem Platonis, quem sic intelligit, vt mihi ipsi summam admirationem inijceret. Sic loquitur & scribit graecè, vt vera referenti vix fides adhiberi possit, nacta est praeceptorem Ioannem Elmarum, vtriusque linguae valdè peritum, propter humanitatem prudentiam, vsum, rectam religionem, & alia multa rectissimae amicitiae vincula, mihi coniunctissimum. Mihi discedenti, recepit se graecè scripturam, si ego illam meis literis ex aula imperatoris scriptis prouoca. rem: Expecto quotidiè graecas eius literas, cum venerint, ad te statim mittam. Altera est Ethelreda Cecilla, quae haud aliter graecè intelligit & loquitur, quàm anglicè: vt dubium esse possit, foelicior ne sit, hac praestanti cognitione, an quod nata sit nobili viro Antonio Coco & patre eius & praeceptore: qui propter singularem suam eruditionem, in erudiendo rege, Ioanni Checo socius adiunctus est, vel potius quod nupsit Guil. Cecillo, Iuueni quidem illi, sed tam senili prudentia, tanta literarum & rerum peritia, & ea in rebus gerendis abstinentia, praedito, vt laudem illam solidam & quadripartitā, quam Pericli aemulus suus tribuit Thucidides.

〈 in non-Latin alphabet 〉 ,

Huic communis consentiens que Anglorum vox impartita sit. Post meum digressum ex Anglia primarius Secretarius regius factus est. Vereor, mi Sturmi, ne prolixo meo sermone molestus sim tibi, sed quia nihil magis cupio, quàm longissimas literas tuas, longè & ipse scribo, scripturus etiam longius, si otium mihi suppeditaret. Nam nunquam fui in vita mea minus otiosus, quam nunc sum. Noua quae hic geruntur, nemo certius, nemo oportunius perscribere tibi potest, nostro Christophero Montio, & quotidiè rogo rogaboque, vt tibi singula perscribat, nec ipse deero, quoties offeratur oportunus Tabellarius, & ne in his grauissimis temporibus, leues & inanes literae meae ad te accederent, ecce tibi, sola Madelburgus, sic occupat nunc Augustae, omnium hominum suspiciones, rumores, sermones, colloquia, consilia, vt caeteris rebus omnibus, minimis, maximis, mediocribus, silentium ferè iniecerit. De cuius vrbis aut salutis spe, aut interitus metu, sic omnia sunt incerta, vt rumoribus vel cum dolo excogitatis, vel sine authore disseminatis implicata, vt ipse nihil habeam certi & explorati, quod scribam. De hac re certissimus sum, quòd haec vrbs nunc est, et ab alienis pressa acriter, & à suis defensa fortiter, quia nec prece, nec pretio, nec minis, nec metu impelli possit, vt eam doctrinam, aut omnino proditam abijciat, aut foedè vitiatam accipiat, quam omnes boni, vbi vbi sunt, ex diuinis haustam fontibus amplectuntur. Nec mirum esse debet, si duo illi Tricipites, Cerberus Romanus, & Geryon Hispanus contendant, hanc vnam vrbem expugnare, cuius si porta semel fuerit, vel effracta vi, vel reserata voluntate, patet statim aditus & Cerbero in totam Germaniam, & Geryoni in vniuersam ferè Europam, vt nec in religione puritas, nec in republica commoditas reliqua esse potest, quae non breui, aut illius foedata habitu, aut istius occupata raptu fuerit. Reliqua negotia, Turcica, Papistica, Caesariana diabolica, & Christiana in summo silentio iacent. Breui scribam de his etiam rebus, si quid certi ad manus meas peruenerit. Vale doctissime Sturmi. Et me, quod facis, ama. XIIII. Decemb.

Anno Dom. 1550.

ROGERVS AS CHAMVS Ioanni Sturmio.

S. P. in Christo Iesu. Nullas ad te literas tam oportuno Tabellario dare non possum, & longas non opus est mi optatissime Sturmi, cū vnus Montius nostrarum longissimarū instar esse potest. Digressum à nobis tam honesti & integri viri, aegerrimè fero, his temporibus, & hoc loco: non sum tamen tam durus in alios, nec tam mei amans, nec tam meorum obliuiscens, vt non commouear sensu desiderij illius, visendi eos, qui ei sunt charissimi. Scribis Montio nostro diuulgatam esse vtrius que epistolam. Tu videris ornatissime St: quo tuo periculo, hominē hactenus tenebris delitescentem, in lucem producis. Quanquam id ingenuè tibi quod sentio, dicam, pluris facio testimonium iudicij tui, vel potius amoris tui, quàm pertimesco vocē aut opinionē vllius hominis, hoc dictum aut valdè arrogantis, aut sui nimiùm amantis videri potest. Si pecco, quia error est in me, nō scelus in alios, à te, qui me amas, veniam expecto, ab alijs, quos nihil laedo, offensam non metuo. Si epistola mea non dum impressa sit, haec duo aut tria verba adiungi illi loco vehementer cupio. Vbi Dominae Elizabetae gradus & progressus in studio literarum explicabam, videlicet, prima vtrius que linguae fundamenta foelicissimè in hac principe iacta sunt, assidua opera & diligentia Gui: Grindalli mei: Grindalli mei inquam, & si aliud vocabulum esset in omni ratione amicitiae, necessitudinis, charitatis, pietatis, quod propinquiorem, & arctiorem, coniunctiorem significaret, quàm mei, illud ad memoriā mei Grindalli libentissimè adhiberē: fuit enim is Cantabrigiae discipulus meus, & à paruulo inter parietes cubiculi mei septem fere aunos, literis graecis latinis que institutus. Mores, ingenium, memoriam, iudicium tale habuit, quale vix cuiquam, in Anglia contigit, quem ego vnquam vidi. An ego aliquid falsò affigo eius laudibus, intelligunt multi praeclari viri, qui in Aula, illo coniunctismè vsi sunt. Adulationis notam non timeo, quia mortuus est: Inuidorum reprehensionem contemno, quia virtutis laudem in alijs non ferunt, quod eandem in se agnoscere non possunt. Nam ex Academia in Aulam vocatus est a Domino Checo, & breui doctor ad instituendam hanc principem adhibebatur. Post aliquot annos, cum clarissima Eliz. ex suo ingēnio, & talis praeceptoris opera ad praeclaram peruenisset cognitionem, at que meus Grindallus, & suo merito, & D. fauore ad eximiā dignitateus adspirasset, ecce tibi, subita peste correptus diem suum obit: Aula tantum sui desiderium relinquens, quantū haud scio an quisquam alius hos multos annos, me certè maiori afflixit maerore, quàm obitus vtrius que , parentis, qui vna die & eadē fere hora, cùm quadraginta septem annos coniunctissimè coniuges vixissent, vnà ambo ad Christum morte etiam ipsa iugati commigrarunt. In locum huius & charissimi discipuli, & arctissimi amici suffectus ego sum, vbi inuenio, ea vtriusque linguae fundamēta iacta, vt dubitarim, an istius ingenium, quae didicit, an illius diligentiam qui docuit, magis admirarer, huic ego, quod foelicissimè à Grindallo meo quanquam sine mea opera, non tamen absque omni meo consilio inchoatum est, diligenter sanè & assiduè exaedificare conatus sum. Haec verba mi Sturmi, si in suum locum aptè reponi possunt, & tuo iudicio & quasi lima sic perpoliantur, vt cum reliquis concinnè construi queant, rem mihi peroptatam effecturus es. Nisi te valdè amarem, & tribuerem omnia nostrae amicitiae, vererer te ad hunc modum tam imprudenter abuti: Sed familiarem esse oportet, quae ficta non est amicitia, & nosti illud Ciceronis tui: Qui cum omninò nihil singam, nihil dissimulem, nihil obtegam: Nam illae sapientes amicitiae ostendunt fucum, suauitatem non habent, & plus foliorum quàm fructus semper ferunt, Jn proximis etiam superioribus meis ad te literis nobilissimae virginis Ianae Graiae mentionem feci. Non est, si quid in me iudicij sit, dignius exemplum, quod in oculis hominum feratur, quod in lucem & conspectum appareat, quo reliqua nobilitas ad veram laudem, & insigne decus euocari possit. Condona mihi hoc mi Sturmi, si cupiā haec lumina patriae meae, luce ingenij tui sic accendi, vt cum per se illustria sint, tuo tamen testimonio, in eminentem & conspicuum locum excitentur. Literas tuas longissimas auidè expecto, quanquam tempus tuum, quod Aristotelicis dialogis impartis, interturbare nolim: de illa tamen re audire cupio. Cum dicerem, Domino Legato hodiè me literas ad te dare, iussit me suo nomine te plurimùm salutare, & libentissimè se inire velle rationem tecum arctioris amicitiae, quem iam multum amauit hos multos annos, hoc tamen se malè habere quod distineatur pluribus quotidiè negotijs, quàm vt possit crebritate literarum persequi hoc studium, quo te complexus est. Nihil libentiùs facio, quàm scribo ad te, sed nisi inuenero fidelem tabellarium, cauebo quid cui committam, nam vereor ego illud, quod lepidè Cicero tuus conqueritur de suis temporibus, vix quenquam esse, qui epistolam Paulo grauiorem ferre possit, nisi eam per lectionem releuarit. Si abs te aut Montio nostro certus nuncius, de meliori nota, à vobis cōmendatus ad me accesserit, libenter de motu reipu. de statu religionis, de apertis cō silijs, de secretis studijs, quae ad meas manus peruenerint, vobis significabo. Tuas suauissimas literas, Sturmianis rebus, hoc est, eruditione, eloquentia, humanitate refertas, omnibus istis negotijs, Turcicis, Papisticis, Caesarianis, Gallicis longè antepono. De quibus tamen hoc tempore, aliquid ad te scriberem, nisi D. Montius noster, onustus omnibus grauibus rebus, quae vbi que ferè hoc anno gestae sunt, domum ad vos rediret. Ex cuius sermone oportuniùs, quàm ex mea scriptura singulas res cognosces. Vale. Et saluta mihi Ioannē Sleidanum, & Valentinum Erithraeum. Augustae Vindelicorum. XXIIII. Ianuarij. Anno Dom. 1551.

ROGERVS ASCHAMVS IOanni Sturmio.

S. Literae tuae prudentiae & suauitatis plenissimae, vnà cum duobus libris a D. Toxite dono ad me missis, redditae mihi fuerunt. xxij. Iunij. Suauiter scribis de mea offensione silentij tui. Quanquam sic gratus es, quòd scribis, optatissime Stur. vt etiāsi non scribas, non possis non esse mihi gratissimus. Amicitiam enim meam, non ineptam tibi, & molestam, sed oportunam & gratam probare cupio. Noui occupationes tuas, tuo que sic otio faueo, vt aegerrimè ipse ferā, si vlla eius minima pars ab Aristotelicis dialogis tuis, et Aeschinis Demosthenis que contentionibus, ad alias res abstrahatur. Quantum autē Toxitem nostrum amo, de hoc eius in nos cōmuni studio & amore, de beneuolentia vel pietate potiùs, qua patriam meam, qua principem meum exornauit, de animo in veram religionem Christi, de iudicio in elegantem doctrinam Sturmij de multis denique alijs verae amicitiae vinculis, quibus me sibi in perpetuum coniunxit, breui literis meis, semper omni officio meo, illi declarabo. Rogas, vt te, iudicio meo, & ope iuuem in confectione vitae Buceri: Qua in re, quanquam ope mea opus non habes, voluntati tuae tamē aliquid, etiamsi non satis libenter fecissem, nisi librum illum ex Anglia, de obitu Buceri, fusè conscriptum, ad te prius quàm has liter as peruēturum intellixissem. Mutua voluntas, beneuolentia & Angliae in Germaniam, & Cantabrigiae in Argentinam, & vtrius que gentis & vrbis, studium in veram religionem, in literas, in sanctissimum et doctissimum Bucerum ex illo libro facilè perspici potest. Admirabile est quod Carrus noster de Redmanno refert, vt scias, qualis hic vir sit, pauca repetam. Cognatione proximè attingit Cuthbertum Tonstallum Episcopum Dunelmiensem, eius consilio, in studio literarum à puero versatus est, Cantabrigiae & Oxonij aliquot annos vixit: Post Lutetiam vidit, vbi diu cōmoratus, tandem redijt in Angliam ante vicessimū iam annū, aut plus eo, instructus ea peritia graecae latinae que linguae, & sic excultus diligenti Ciceronis lectione, vt eius siuè laudis aemulatione, siuè praeceptionis imitatione, Ioan. Checus, & Thomas Smithus, admodum iuuenes, & omnibus modis aequales, excitati, spretis barbarorū sordibus, vberrimum illū prudentis eloquentiae succū, ex Platonis, Aristotelis, et Ciceronis fontibus exhauserūt▪ quē in horū discipulis, & meis coniunctissimis amicis, Haddono & Carro, animaduertis abundare. Redmannus, de quo ego institui scribere, totū se sacrarū literarū studio tradidit, tot praesidijs ingenij, doctrinae, eloquentiae, munitus, vt omnes ferè superaret. Usus est semper suauissimis moribus, modestissima vita, cōmunis & bonis omnibus etiam aduersarijs, nemini molestus aut durus. Tam praeclarus artifex in concionibus suis ad formandā Christianam vitam, qualē ego profiteor me vix vnquā audiuisse. In doctrina etiam de coniugio sacerdotū, & alijs controuersijs rectissimè in publicis scholis, Cantabrigiae sententiam & iudicium suum declarauit. De iustificatione autem solius fidei, nonnihil à nobis discrepauit, & id semper laude & sine aculeis, nō tam vti ego de illo existimo, quod dubitauit de veritate illius doctrinae, quā quod metuit de licentia vitae, in quā virtutis Manes & tantum verbosi quidem homines praecipites ferebantur. Hoc igitur illustre iudiciū Redmanni siue hominis multiplicē doctrinā, siue probatissimā vitā spectes, Bucero impartitū, vniuersis Babilonicis, Eccijs, Billicis & reliquis audacter potes opponere. Scriberē ad te copiosè, qua pietate cōplexa est Bucerū nobiliss. Dux Suffolciensis, qua cura & curatione ipsa praesens noctes dies que illū fouit. Nisi vxor D. Buceri, omnia illa oportuniùs cōmemoraret. Hunc locum, & hanc clarissimam principem, scio, non praeteribis mi St: vel propter exemplū reliquae nobilitatis, vel propter eam beneuolentiā, qua haec nobilissima foemina te etiam cōplectitur, quae de te in Angliā accersendo saepè cogitauit. His etiam proximis superioribus diebus, D. Checus pollicetur, aliud separatum scriptū de obitu Buceri, cū recepero statim ad ad te mittam. Cōmemoratio harum rerū, mi Stur. sensum mihi cōmouet doloris acerbissimi, summi que desiderij istius sanctissimi viri, qui & multùm me amauit, & plurimū doctrina iuuit, cuius vnius opera, haec nostra inter nos amicitia, qua nihil mihi dulcius, arctissimè firmata est. In recentissima mea vigent memoria crebri illius mecū instituti sermones, de religionis, de reip. & statu, & motu, de literarū recto cursu, de te, de tua singulari humanitate & doctrina, de eo eius consilio, quādo nos cōiunctis literis nostris, te ad Aristotelis explicationē cōcitare voluimus. At silebo, ne dolores & augeā meos, & non minuam tuos: quanquā in malis, malorum etiā refricatio, in sinu & sermone dulcissimi amici, nonnihil consolatur. Vale in Christo Iesu. Satis est si intelligam te has recepisse, & cum satis ot ij & laxamenti, à grauioribus rebus nactus fueris, vel breuissimas literas tuas, de tuo Aristotele, Aeschine, & Demosthene loquentes, omnibus illis Turcicis, papisticis, Italicis, &c. antepono. Si quid fuerit in Mōtij nostri literis, tecū cōmunicabit. Iunij. 1551.

ROGERVS ASCHAMVS Ioanni Sturmio.

S. Plus & nostrae amicitiae, et tuae humanitati, quā meae verecumdiae tribui, ornatissime Sturmi, cum literis meis superioribus ad Montium uostrū scriptis declararē, quàm essem ego cupidus, vt Aeschines & Demosthenes, in nobilissimae virginis Ianae Graiae nomine apparerent. Ne que tum quidem ignarus fui, quàm operosis implicatus esses negotijs. Si quod peccatū ergo fuerit, fuisse nullū spero, assignabis Montio nostro, qui de diuulgatione illarum orationum paulo ante ad me scripsisset. Nam quod tu vis, maximè probo, & id tamen scripsi, quod ego vnicè opto: Opto enim te, aliquid dedicare lectissimae virgini, tui semper (quod ego noui) & tuorum studiosissimae, cuius est cultior animus doctrina Pla tonis, et eloquētia Demosthenis, quam fortuna illustrior, aut regio genere, aut accessione amplissimae quidē, sed luctuosissimae haereditatis, clariss. Ducis Suffolcien. auunculi materni Ianae Graiae, quae eius nunc facta est haeres ex parte dimidia. Et semper mihi ante ocu los versatur spectaculū illud, cū offēdi clar. virginē legētē Phoedonē Platonis, de qua re, opinor, tibi aliquādo scripsi. Et quorsū haec? minimè mi St. vt tibi in hac aut vlla re v • lim esse molestus, sed vt ostēdā, cū diu fuerim vtrius que vestrū amantiss. quā vestrae etiā mutuae, inter vos amicitiae cōiungendae, nunc quo que sū studiosus: amicitia, nec tibi dignior adiūgi, nec illi optabilior offerri potest. Scripsi ad Checū in maticam Toxitae nostri, & id perstudiosè: scribam etiam si tu ita vis, ad Dominum Pagettum, si in Anglia essem, multū nauarē, et aliquid perficerem. Rumores Turcicos, Parmenses, Saxonicos, • usè perscriberem, nisi qui has perfert literas, communis noster amicus, oportuniùs ea omnia explicaret. Uter mansurus legatus: an vter que abiturus, quid certi habemus Montius noster referre potest. Hieronimus Wolfius praeficitur bibliothecae fuggeranae: Impetraui à Fuggero scriptum Aeschinem cum commentarijs, sed librum non dum inuenire potest Wolfius: incidi in cōmentarios Simonis Grinei in secundum librum Rhetor: Aristotelis, curo mihi describi, sunt enim mea opinione, cruditi: si intelligam te ita velle, mittam ad te quanquam puto haeredes Grinei, qui apud vos sunt, et haec, & multa alia scripta illius viri habere. De recuperata valetudine tua, cupidissimè aueo scire. Vale in Christo Iesu. Saluta quaeso Joa. Sleiddanum, Valentinum Erithraeum, & nostrum Michaëlem Toxitem. Augustae Vindel. xxi. Aug. An. Dom. 1550.

ROGERVS ASCHAMVS Ioanni Stu mio

S. Nihil libentiùs facio, quàm scribo ad te, ornatissime Ioa. Sturmi, libentissimè verò hoc tempore, cùm intelligerem, hunc clarissimum virum Joa. Hallesium, argentinam proficisci, non dubito, quin tu scias, qualis hic vir sit, ex frequenti Mo • tij nostri sermone, & credo, non ingratū tibi fore, pauca quo que , ex me audire. Doctrina verissimae religionis Christi, optime institus est: disciplinae, morum vt assiduus custos, sic censor valdè grauis: taciturnus Paulo que , grauior natura, vt multi putāt, cōsilio, vt ego iudico, cum eo tamen nemo sit, in omni humanitatis ratione, apertior, ac facilior. Omnium rerum anglicarum peritissimus, in quibus tractandis, hos multos cum summa prudentiae, diligentiae, abstinentiae laude, versatus est. Ita que mi Sturmi, si nostrorum hominum etiam principum qui sunt sensus & ingenia, & rerum nostrarum his superioribus annis, vnde tot motus & conuersiones extiterunt, scire cupis, nemo profectò fuit omnium, qui mores hominum meliùs nouerit, qui certiores causas prudentiùs prouiderit, aut difficiliora euenta, pro sua parte capescenda, fortiùs prohibuerit. Literarum amore summo, cognitione verò praeclara imbutus est: Quae eius laus eò maior existit, quòd non ex quietis Academiarū fontibus, sed inter medios Anglicos turbulentos fluctus, peritiā latinae linguae perfectā, graecae mediocrē, Jtalicae absolutā, Gallicae aliquam, & vestrae etiam Germanicae nonnullam ex hauserit. Et ad haec omnia, est mi Sturmi, & tuae excellentis doctrinae admirator summus, & arctiore consuetudine tua fruendi cupidissimus. Libros tuos auidè legit, & sermonē de te, mecum frequentissimum habet. Cogitauit adire Jtaliam, sed totus traductus in admirationem eruditionis tuae, tui que amorem Argentinam repetit. Digressum hunc eius à nobis aegerrimè fero sed triste hoc desiderium eius solabitur frequens cogitatio vestrae inter vos amicitiae, quam ego gaudebo esse summam, vt non tantum ipse doleam propter suauissimum vsum eius mihi ereptum, quantum gratulor vtri que vestrum, vtriusqùe, & gratam & iucundam coniunctionem. Cùm vestrae notitiae, consuetudo & vetustas accesserit, tùm haec omnia mi St. illustriora, quàm à me praedicantur, apparebunt. De immani & mutua crudelitate, quam Turcae Hungari que inter se exercent, de expugnata Tripoli, de mari infero vniuerso, Turcicis terroribus circumfuso, de vastationibus pedimontanis, de summo motu belli inter Hispanum et Gallum non ampliùs expectato, sed repraesentato de legatis vtrin que domum missis, & quicquid delirant reges plectuntur Achiui. De fortitudine & constantia Parthenopolitarum, de calamitosa conuersione religionis in hac vrbe, de moerore huius populi, & eius constantia & aucto odio in falsam doctrinam, de multis alijs rebus longissimum tecum instituerem sermonem, si non haec omnia Dom. Halesius oportuniùs sermone, quàm ego scriptura, tibi fusissimè declaret. Si Caesar, Spixae subsidat, vti hic rumor percrebescit, libenter visam Argentinam▪ interea, si nihil scribas, quanquam literae tuae sunt exoptatissimae semper mihi, nihil displicebis tamen. Plus enim faueo laborioso tuo otio, quàm, vt velim tibi vllo modo esse molestus. Et quā gratum est tibi, vt ad me in quadam epistola scripsisti, me tam constanter amare te, sine offensione etiā silentij tui, quanquam, tu non siles quidem, tam mihi quo que est iucundum, quòd in eodem loco scribis, te aliquando effecturum, vt intelligam, te non pigrum fuisse. Gratulor immortali laudi Verterorum, quòd tuo consilio, & eorum merito, tecum in tuo Rhetorico Aristotelico colloquuntur. Tu enim hoc modo efficies, vt nomen huius familiae, non solum nobilitatis, sed virtutis & eruditionis insigne posteris esse videatur. Exemplum Uerterorum vsurpaui et ego, et in multis literis meis, ad excitandam nobilitatem Anglicanam, ad idem studium & similem laudem. Cum ad hunc locum venissem, ecce tibi hae literae meae, satis impudenter vt solent, & fortassè nimis imprudenter, à me visae sunt quaerere, ecquid illis, de more mandem ad te de Aristotele, de Aeschine & Demosthene, de Analysi Ciceronia • a. &c. Substiti tacitus, & quanquam suauiter mecum ridens, nonnihil tamen reprehendi superi • s factum illarū, quòd non solùm haec omnia abs te • mpense rogassent, sed nimis importunè flagitassent. Cōmemoraui varias & multiplices tuas occupatio • es, et quātis oneribus premerere iā rerū susceptarū ▪ • stēdi te, pro tua prudētia, notare illarum non nimis verecundum os, quanquam id, pro tua humanitate minimè, significares: Conticuerunt statim rubore suffusae, at que si posthac mi Sturmi, me insciente & imprudente, pergant porrò tibi esse molestae, intelligant te esse iratum, et eas tibi fecisse eū stomachum, de quo, ipse suauiter scribis, ad Iulium pontificem Numburgensem. Sed taceo & ipse, ne iustiùs mihi, quā meis literis irascaris. Uides quantùm tribuo amicitiae nostrae, apud quem quasuis etiam ineptias meas, confidenter promere audeam. Sed, vt quodsentiam, loquar, mi optatissime Sturmi, quanquam fateor me magno teneri desiderio, (teneor quidem maximo) rerum à te susceptarum, & iam institutarum, & sedulò etiam superioribus meis literis laborabam, vt nobilissima virgo Iana Graia, scriptis illustraretur tuis, scias tamen eò haec omnia spectare, vt ego nihil aliud optare velim, quam quod tuo iudicio, instituto, otio que maximè cōuenire videatur. Uale in Christo Iesu. Augustae. XXVII. Septembris. Anno Dom. 1550.

ROGERVS ASCHAMVS IOanni Sturmio.

S. P. Diu, & id auidè expecto, nunc penè necessariò requiro literas tuas Ornatissme Stur. Ex Anglia enim ad me scribunt certi amici mei, Petrum Ramum nescio quid scripsisse contra meas tuas que literas, per te Argentorati impressas. Sci • tamen optime Sturmi, quid ego in alijs literis meis de Ramo scripsi ad te, quantum ego illius ingenio, doctrinae, & etiam instituto tribui, quòd existimarem eum ineptos & frigidos aliquos Aristotelicos potiùs conscindere, quàm ipsum refutare Aristotelē. Scis etiam nisi tibi è memoria excidit, aut meae scissae sunt literae, quantum ego Petrum Ramum anteposui fratri illi Ioach. Perionio, cuius ego ridebam. Ciceronianos contra M. Bucerum, & P. Melanchthonē ineptè consutos, & malè concinnatos, cum putarem Ramum rectè sentire de Christi doctrina, & hoc modo his temporibus, et eo loco, suum consilium tegere, studium tamen declarare, scribendo contra eos, quos animaduertit intendere se apertos aduersarios in veram religionem. Et hoc meum de Ramo iudicium posteà Augustae noster Hieron. Wolfius, qui Lutetiae fuit, verum esse confirmauit. Et in illis etiam literis meis, quanquam licentiam oris reprehendi, ne que nunc probare volo, ingenij tamen & doctrinae laudem, & apertè tribui, & tacitè quo que comprobaui illius institutum, meis verbis insequentibus, cum dico me existimare praeclaram Aristotelis doctrinam, & minùs ornatam videri, & magis obscuram esse, quam vt multorum in eo possit, vel studia allicere voluptas, vel labores compensare vtilitas, quia vbiuis ferè docetur, sine accurata exemplorum appositione. Nosti etiam quomodo ego requirebam, vt ad omnē artis cultum, imitationis etiam vsus, adhiberetur, ne cursus studiorum, vel obscuritate inutiliter impeditus, vel erratione licenter abductus esse videretur. Ex animo profectò faueo Ramo, & si ita res est, doleo illum reijcere meā amicitiam, & suspicor certos Anglos Cantabrigiae, qui nonnihil religione à nobis discrepant, eandem ob causam Ramum in nos inflexisse, ob quam ipsi, relicta Anglia, Lutetiam cōcesserunt. Sed quomodocun que res cecidit, de me minùs laboro, de te minus miror: Nā vt hoc verissimè sed apud te dicam, mirum est illius cerebrum, qui nullos alios quos exagitet sibi proponit, praeter Aristoteles, Cicerones, Sturmios. Inuidia non sole • suscipi, nec vlla inimicitia geri cū mortuis, sed fortassè quia hoc etiam docet Aristoteles, maluit Ramus inauditum & inhumanum consilium sequi, quàm non in omnibus pugnare cum Aristotele. Contra morem autem & consuetudinem suam facit Ramus, qui me petit hominem obscurū, qui an essem nunquam audiuisset, abs que te fuisset. Sed hoc condonandum est eius aegroto animo, Nam, aegroti vt semper reijciunt optima, sic cum nunquam requiescunt, resiliunt ad extrema. Ne que miror ne que multùm aegrè fero, si ego displiceo Ramo, cui Aristoteles, Cicerones, Sturmij placere non possunt. Vrgebit credo & maiori impetu in te irruet Ramus, cùm intelliget te inuentionē quam ille remouet àsua schola Rhethorica, ad artē dicendi inprimis referre, & actionem quam Ramuli isti faciunt verè te quidē & cum Aristotele & eruditè, in exercitatione potiùs quàm in doctrina collocare. Sed ego Rami consiliū intelligo 〈 in non-Latin alphabet 〉 esse non vult, ne videretur sequi Ari. Si hoc factum est à Ramo tu oportunè scire potes, et prudēter statues, quod cōs •• tum nobis ineundum sit. Tufortassè aliquando audiuisti à D. Halesio, me aliquem esse arcu & sagittis, & esse etiam non magnaestaturae hominē, quid ergo impedit quò minùs ego tanquam Teucer clipeo tectus Sturmiano, aut arceā aut contemnā ictus istos Rami. Potes in Nidrusiano tuo sermone, apto aliquo loco, vel tribus verbis, & illius refutare insolentiam, & meum purgare cōsilium, cum ego nō eo animo quicquam scripsi, vt publicè conuellerem Ramum. Sin magis placebit tibi silentium, & id quo que in primis placet mihi, praeteribo ergo silētio hoc tēpore hunc sermonem, & referam me in iucundissimam illam cogitationem, quam indies vsurpo, legens tuum Nidrusianum sermonem. Sed ecce illae ipsae cogitationes, verecundia perfusae recondunt se iterum, & pudentes tuū verentur conspectum: at stultè quidē faciunt, cū is sit noster inter nos amor, qui nec insidias adulationis cū suspicione metuit, nec apertā et liberā ve ritatē propter ruborē repellit. Coeterū quā que cupiunt quidē educi, tamē nō possūt istae cogitationes meae, sed alio tempore et locose hoc factur as recipiūt. Jnterim saepè mecum mirantur ipsam libri ingressionem tàm expectatè institutā, tum accessum ad causam tàm maturè abs te factum. Idoneas personas Sapidum, vt suscipiat causam naturae, quia poëta est, vt difficiliores, proponat doctrinae quaestiones, quia et grauis et pereruditus est: Verteros fratres, et cupidos audiendi propter studiū, & verecundos ad interrogandum propter aetatem: Quibus magno iudicio abs te tribuitur verborum explicatio. Quo in loco si ego in Nidrusiano tuo, interessem vestro sermoni, nonnihil iuuarem illorum pudorem, nam plura de coniunctione vtrius que linguae abs te summo in vtraque lingua artifice sciscitarer propter meam imperitiam, & frequētiùs te ob eā causam interturbarem propter meam impudentiam: Et nisi plurimùm amarē nobiles Verteros, optarem eos (istos certè nouem dies) ob eam ipsam rem, aut minus eruditos, aut magis impudentes existere. At que hoc loco, mi optime Sturmi, videris mihi suauiter irridere stultas istas meas et inanes cogitationes, sed me aut stul tūferre, aut amicū non agnoscere debes. Cerasi tuae anteponūtur meo iudicio platano Crassi, quia imitatio illa in Cicerone, mea opinione, non satis tegitur, & hic credo me Ramus laudaret, quia aliquid in Cicerone notare audeo. Iure, mi Sturmi, rectè que reprehendis Theologorum errorem, qui non explicant partes concionis, quae ab illis distributae sint: Et quanquam te maxime hortari cupio, vt hos no • em libros quàm celerrimè perficias, quia tamen minus tribuo meo desiderio, quam tuae laudi, quae parietur tibi immortalis ex confectione horū librorum, proptereà te potiùs maturare hoc opus, quàm prop • rare vllo modo cupio: sic tamen vt hoc semper ob oculos praefixū intuearis, quod in cōcionatoribus soles reprehendere. Sermo ille tuus institutus de authoritate legū, de iudicium officio, quo contineri debent supra modum, mihi placuit, quanquam si omnia quae mihi in hoc sermone primae diei placent, tibi fusè explicarem, librum potiùs quā ad te literas scriberem. Grempium illū Argētinensem Augustae libenter vidi, sed alterū illum Grempium Sturmianum, multò libentiùs audirem, nec dubito quin ille vir grauissimas res horum temporum nō aliter quā Laelius, Philus aut Scipio quidam pertractaturus est. Locus nunquā tibi aptior dabitur, mi St. explicandi grauissimum tuum consilium, & iudicium de rebus istorum temporum, Turcicis, inquā, Italicis, Gallicis, Germanicis et Anglicis, & fortassè hoc modo multò commodiùs, quam si certum aliquod opus de illis rebus instituisses. Multùm amo Phil. Verterum quia te amat, & studia literarum colit, & nobilissimam suam familiam splendore etā literarum illustriorem facit, sed plus amo quiae ipse tam cupidus est audiendi te fusiùs dicentem de Christi religione, & te hortatur, quod ego quoque, efflagito, vt creberrimum semper longissimumque sermonem semper de deo eiusque doctrina reliquo colloquio tuo annectas. Et soleo te anteponere omnibus aetatis nostrae hominibus, cum de quauis re sermonē instituis, sed te tibi quidē proefero, quoties de Christo loqueris. Et aequū est vt is qui tibi, seorsim prae caeteris, summā doctrinā largitus est, abs te, prae ceteris vicissim dono suo, luce ingenij tui illustretur. Nec te credo aliter iudicare, quam ego ad te scribo: Sed fortassè molestus tibi sum longo meo sermone. At que cum ipse cupidissimus sum longissimi sermonis literarū tuarū prolixior esse volui. &c▪ Halae Tirolenss. xxix. mensis Ianua. An. 1552.

ROGERVS ASCHAMVS IOanni Sturmio.

S. P. Non ego scribere, sed tu facillimè cogitare potes, Ornatissime Ioan. Sturmi, quàm libenti animo ego Argentinam accessi, & quàm moerenti desiderio illic te non rep eri. Libenter peragraui Germaniae magnam & Italiae aliquam partem: Sed nihil in tota hac peregrinatione, cogitatione mea aut iucundiori, aut frequentiori exoptabam, quàm aliquando videre Argentinam quidem, sed potissimùm in suo Nidrusiano, meum Sturmium. Cogitabam ego, longo sermone, tutò, & solitariò, in tuum sinum inf • ndere, quomodo, his superioribus temporibus, in hac aula Caesaria, singulae res gestae, veri excitati sermones, ficti iactati rumores fuerunt. A fuga enim oenipontica, ad hodiernum diem, memoriam singulorum di • rum continenti ordine conseruaui. Risisses, audiens me narrare, quanto metu, Uillaci, secundo Iulij, imò longè maiori, quàm oeniponti. 19. Maij, & vniuersi nos tacti, & singuli fere disiecti, & ad fugam effusi sumus: Quem terrorem reuerà Pan aliquis, aut Nimphae ex alpibus in nos immiserunt, inanes autem, & Rumores de Turcis, & suspiciones de Venetis nobis attulerunt: Haec & multa alia tibi narrauissem, & à te quoque plurima, quae alijs in locis, sed ijsdem perturbatis temporibus, gesta sunt, accepissem. Sed istam iacturam aliqua ratione, aliàs fortassè resarcire possumus, illam vero ego non queo redimere, quam feci spei meae interueniendi tum temporis eruditissimae illi disputationi Nidrusianae, id quod ego ineptè credo & molestè, sed cupidè scio & familiariter fecissē, praesertim cum puto me potuisse incidere in illum diem, qui sermoni tuo cum Grempio instituendo assignatus est. Antonius & Philippus, tam veri Nobiles quàm Germani fratres, praesentissima sua humanitate, nonnihil leuauerunt meum absentis tui desiderium, ostenderunt mihi secundū librum, atque profectò gratulatus sum morae at que negotijs Grempij▪ et in eo loco, opinor, video tuū cōsiliū, certè multū probo tuū iudicium, ꝙ Grempium, ni fallor, reseruas ad fusissimam explicationem earum quin que rerum, de quibus potissimùm, in omni repub. grauissimae deliberationes instituuntur. Si haec praesens audiuissem, & ex ore vtriusque vestrum, praesentibus auribus meis, summa consilia, & illustria exempla, non priscorum solùm, sed potissimùm nostrorum, imo istorum & principum & temporum excepissem, putassem me non minùs foelicē esse, quàm video illos praeclaros viros fuisse, qui apud Platonē, & Ciceronē, huiusmodi sermonibus interueniunt. Credo te, mi St. & quantum audeo te hortor comparare, et instituere totum hoc opus, nō tam ad eruditissimas praeceptiones, quàm ad ciuile horum temporum et morum vsum. Omnia tibi suppeditāt, purissima religio, rarissima tempora, partium meliorū studium, rerum experiētia, principum notitia, vsus, iudicium, eloquētia, omnia profecto summa. Quid volo, tu vides, & quid potes, ego intelligo. Quātum tu debes, verae religioni, causae meliori, patriae libertati, aliorum iniuriae, tuo etiam stomacho, at que omnium bonorum desiderio tribuere, meo consilio, non leuiter aestimabis. Uides quò euectus sum, mi St. et fortassè mirari vis, quo iudicio haecrequiro in explicatione praeceptorum Rhetoricorū, eo ipso profectò iudicio, quo ipse vsus est, qui suum amicum rogauit, vt inse ornando, omnes historiae leges negligeret. Et eò rectiùs, in hac caussa, me sentire puto, quā ille ipse intelligendi dicendi que praeceptor, quòd is nonnihilse amare, ego ad summā amici laudem, ad praesentem maximum vsum, ad posteram & nunquam interituram admirationē omnia referre videor. Uereor, mi St. stultus tibi videri et ineptus at que insolens, in toto hoc loco, si non quantum semper censurae tuae prudentiae ego soleo tribuere, tantū nostrae amicitiae, cum ad te scribo, putarem abs te concedi. Sed pergo ad alia. Est hic Spixae vnà nobiscum clariss. vir D. Marcus Anthonius Damula, Venetus legatus ad Caesarem, tui studiosissimus & mei amantissimus, multiplici doctrina, linguarum peritia, & vsu magnarum rerū, quibus, in Insulis & reliqua Uenetorum ditione, summa cum laude prudentiae & abstinentiae praefuit, mirificè excultus. Ego ab illo multa audio de Contareno Bembo, et Sadoletto, & ille vicissim saepè à me perquirit, de Stur. Aiebat mihi, se misisse ad te donum, cum esset proximè Argentinae, & maximè indoluisse, quòd tum caruerit expectata consuetudine familiaritatis tuae. Rogauit me, vt aliquam diligentiam, in suo studio erga te declarando, & te, nomine suo, officiosissimè salutando, adhiberem, & nisi hoc tempore in lecto infirmus decumberet, hunc meum mihi sanè pergratum laborem, suis ipse literis longè gratioribus leuauisset. Intelligat quaeso proximis tuis ad me, aut si vis, ad illum literis, & me memorem & te gratum existere. Accessione praeclarae amicitiae, nullas opes praeclariores esse duco. Rogauit me vt cras ad te venirem, & mecum adducerem Rhetoricum tuum Aristotelicum vt illo dulci sermone acerbos doloris sui aculeos, quibus pungitur, veluti ablineremus. At que cum ego libenter legam, & ille auscultabit auidè vter que profectò gratissimam tui memoriam vsurpabimus. Uide quàm prolixus sum, mi Stur▪ quoties adte scribo, quod facio, vel quia te plurimùm amo, vel quia tecum loqui videor, vel quia te ad longissimè scribendū elicere cupio. Cum essem Argentinae, putabam me veterem Spartam videre, exceptis vestris fortissimis maenibus, et multùm laudabā Laconicam illam et frugalitatem in victu, & tristitiam in vultu, mores simplicitate rustica potiùs horridos, quàm ad versutiae leuitatem comparatos, animos quidem magnos, sed eos quidem Laconico more valdè cunctantes. D Legatum scias tui esse studiosissimum, qui sic in Angliam de te scripsit, vt nec melius nec aliter ego ipse exoptarem. Quando ad illum scribis, scribe diligenter, nam inter omnes Anglos, neminem reperi, qui quod prudenter & eruditè scriptum est, aut aestimet grauiori iudicio, aut accipiat gratiori animo. Toxites noster fuit nobis longè gratissimus, quē olim eruditum virum ex literis, nunc optimum hominē ex consuetudine & moribus facilè esse iudico. D. Legatus, credo nunc tibi rescribit, ex illis spero literis, plura intelliges. Saluta quaeso, Nobiles illos fratres, Anthonium & Philippum, Vert. Vale In Christo Iesu. Spixae. XX. Octob. An. 1552.

ROGERVS ASCHAMVS Ioanni Sturmio.

FActum est hoc longum, & duorum annorum scribendi interuallum, non voluntate mea, non obliuione tui, non neglectione officij, clariss. Io. St. Nec sanè vlla defuit mihi vel scribendi materies, vel mittendi facultas: sed rerum, non quidē publicarum cōuersiones et cōmunia tēpora, at priuatarū difficultates et propria negotia, impedimento mihi solummodò fuêre. Nuptias meas intelligo, de quibus ad te allatū est: quas homo turbulentus, irritas facere summopere cōtendebat. Sed sententia iuris, & aequitate causae meae hic homo fractus est, & omnia mea ritè explicata, & ex animi mei sentētia cōstituta sunt. Ita que quod cōmissum est hac nimis longa scribēdi intermissione, literarū crebritate deinceps libenter reponā. Et ecce tibi percōmodè, Ioannss hic Metellus, vir doctiss. & tui studiosiss. instat & vrget vt scribam ad te. Nam repetens Italiam, Argentoratum cogitat, tui solius salutandi & conueniendi gratia. In Angliam venit, comes itineris, & socius corsiliorum Anthonij Augustini, quem Papa Iulius. iij. ad Reginam nostram superiori anno nuncium legauit. Hi duo, Ant. August. & Ioan. Metellus interlocutores sunt in eo libro, quem Hieronymus Osorius Lusitanus, Ciceronianè id est prudenter & disertè conscripsit de gloria. Ut amplectaris Ioannem Metellum, tam eruditum virum, tam studiosum tui, & mei valdè amantem, non opus est, vt te rogem. Scio enim quod humanitas tua efficiet, vt mihi Metellus literas, & longas, & gratiarum plenas scribat. Ex sermone Ioann. Metelli omnem rerum Anglicarum statum intelliges, ab eo qualis sit, Nobilissima D. mea, D. Elizabeta, quam ipse mea opera alloquutus est. Quantum illa praestat, graeca, latina, Italica, & Gallica lingua, imo qua rerum cognitione, & quàm docto & intelligente iudicio praedita sit, ipse tibi fusè enarrabit, vt vel Metello teste planè cognoscas, nihil vnquam à me affixum fuisse eius laudibus. Sed haec & multa alia ab ipso Metello. Nunc pauca de me meisque rebus. Quātum debeo tibi mi Stur. mi optatiss. Ioan. Sturmi, pro illis literis quas Pagetto, in meam gratiam scripsisti, non praesentes literae declarare, non fortunae meae compensare poterunt. Efficiam tamen, deo volente, vt posteritas intelligat, amicum fuisse & Sturmium valdè gratum, & Aschamū non immemorē. Quae mihi superiores reges Henricus & Edu. concesserunt, ea nō solum integra restituta, sed conduplicata omnia sunt. Factus sum etiā regi et reginae secretarius pro lingua latina. Quod munus, vt me Christus amet, non cōmutarem, si quaeuis mihi alia pro arbitratu meo videndi optio proponeretur. Step. Episcopus Wint. summus Angliae Cācellarius summa humanitate at que fauore me cōplexus est, vt paratior fuerit Pagettus nè in me cōmendando, an Winton. in me tuendo atque ornando, facile dijudicare non queam. Non defuerunt, qui cursum beneuolentiae illius in me conati sunt impedire, religionis causa, sed nihil profuerunt. Ita que plurimū debeo Winton. humanitati, & libenter debeo: Neque ego solus, sed multi etiam alij experti sunt illius humanitatem. Cogitabam & id saepè, agere cum eo de tuo praeclaro opere Analytico. Scio enim eum ita fauere studijs literarum, vt plurimùm pollicear mihi de illius largitate. Et si tu ita velis, ad me que scripseris, mentem tuam, rem libenter, & vti spero foeliciter tentabo. Nihil incommodi erit in hac re, mea certè opinione. Gratias ergo tibi summas pro tuis ad Pagettum literis. In quibus tam gratum mihi fuit, tui de me iudicij testimonium, vt longè optatior mihi sit voluptas, quam capio ex tua beneuolentia, quàm esse possit vlla commoditas, quae proficiscitur ex Pagetti beneficio. Sed de his aliàs & fusiùs. Reuerendissimus Cardinalis Polus valdè humanus est, & haud scio an quisquā Italus, eloquentiae laude, cum eo comparari queat. Me vtitur valdè familiariter. Hac aestate eum apud eum pranderem, incidens in sermonē de eruditis viris huius aetatis, honorificam tui mentionem fecit. Tum ego, de tuo Analytico opere, de Rhetor: Aristotelico, pro nostro amore, & meo de te iudicio libenter & copiose, ille verò probauit valdè institutum tuum, postquā ego loquutus sum de ratione hac & facultate Analytica, quae non in conquisito literarum ordine, sed naturali rerum compage cerneretur. Et palam & ingenuè affirmabat in te fuisse, nō solùm magnam doctrinam, & raram eloquentiam, sed moderationem etiam atque iudicium. Quaerebat porrò à me, an quicquā ego vnquam vidi de libris Ciceronis de republica. Aiebat se semel. 2000. aureorum consumpsisse, mittendo certo quodā homine in Poloniam, qui eos libros perquireret: quorum illic inueniendorum spem quidam ei fecerat. Ego statim narraui, quid tu ad me olim de illis libris: Et rogauit vt ad te scriberem, vt sciremus, ecquid ne certi de illis libris. Ualdè solicitus sum de quinque Rhetoricis libris, quos Uerteri fratres, vti scribis, secum in Italiam deportauerūt. Eò sum securior, quò amantiores tui, eos esse scio, valdè tamen auidus sum sciendi, quid sit illis libris, & quò progressus es in reliquis: Et an mutares consilium introducendi me in eum sermonem, quod amanter potiùs quàm prudenter à te factum esse iudico. Sed nihil optatius mihi accidere potest, quàm nostri inter nos amoris, tam praeclarum posteris etiam extare testimonium. Omnia praeclara in primo & secundo libro (eos tantùm vidi) sed teipsum superas, quando digrederis, vt in illis insignibus locis, de vitae breuitate, & tēporis habenda ratione: Cum que ego tres dies permansi Argentinae, valdè credibile erit nos incidisse in varios sermones, de Aula Caesaris, de belli pacis que temporibus, de ratione studiorū, & non cōsumpsisse totū illud tempus, in subtilibus de ipsa arte disputationibus. Et illa apud Platonem potissimùm, & Ciceronem etiam 〈 in non-Latin alphabet 〉 superant, mea opinione ipsa 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Sed ineptus ego qui haec ad te, ast omnia assignabis liberae nostrae amicitiae. De vxore quod cupis scire, vultu valdè refert materteram suam D. Walopi vxorem. Et habeo talem vxorem qualem Joann. Sturmius Rogero Aschamo libenter optaret: nomē est Margareta, dies nuptiarum fuit primus Iunij mensis 1554. si quid vel in illo nomine, vel illo die laeti ominis insit. Si aues scire, quidnam rerum ago in Aula, intelligas nunquam mihi magis optatum otiū concessum fuisse in Academia, quā nunc est in regia. D. Elizabeta & ego vnā legimus graecè orationes Aeschinis & Demosthenis 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Illa praelegit mihi et primo aspectu, tam scienter intelligit non solū proprietatē linguae, & oratoris sensum, sed totā caussae contentionē, populi scita, cōsuetudinē & mores illius vrbis, vt summopere admirareris. Sed haec meliùs à Metello nostro, qui aiebat se pluris facere vidisse illam, quā vidisse Angliam. Si quis amicus tuus Oqtatiss. Sturmi, quicquam negotij habuerit expediendum in Anglia, vel apud Regiam Maiestatem, vel apud D. Cancellariū, scribe tu ad me, & intelliget amicus tuus, quantùm Aschamus Sturmio suo tribuendum esse iudicat. Si vnquā enim vel tibi gratum quicquam, vel tuis cōmodum vllum facere possum, si non dixeris, iusseris, mandaueris, ingratum te esse iudicabo. Sed oblitus sum penè illius rei, de qua imprimis ad te scribere volui. Liber Cardinalis Poli de vnitate ecclesiae, hoc anno impressus Argentinae peruenit ad manus illius. Ille ipse ostendit mihi librum. Est hic cum Cardinale quidā patricius Venetus D. Priulus electus Episco▪ Brixiae valdè doctus in omni genere literarum, & vir perhumanus, cuius frequentem mentionem faciunt in suis epistolis Bembus & Sadoletus. Hic perquisiuit à me, an non putarē praefacionem Vergerij praefixam libro Poli à te fuisse scriptam. Apertè affirmabam, non solùm illum stylum lōgissimè discrepare à tua scriptione, sed tale etiam factum, valdè abhorrere à tuo animo & cogitatione. Nolui hoc te ignorare. Si non Tertiana febre iam correptus essem, interuallum scribendi duorum annorum, harum literarum prolixitate compensarem▪ Sed huic breuitati ignosces. Metior enim tuam voluntatem, meis cogitationibus. Nam omnes literas, quas tu scribis, nimis breues esse puto Saluta òmnes nostrates, & integerrimum virum. D. Ch. Mōtium. Cuius causa, si aliquid possum in Anglia, sentiet me & amicum & diligentem. Est Argentinae Iuuenis quidā Anglus, Thomas Lakin, quem ego diu amaui, saluta quaeso & complectere mea caussa: Saluta D. Sleidanum, D. Erythr • um, et inprimis meum suauissimum Michaëlem Toxitem, cuius longum silentium summam admirationem mihi attulit. Si deest materies scribendi, nihil prius cupio, quam scire ex illius literis cursum studiorum & scriptorum Ioan. St. hoc superiore biennio. De Thalassio tuo in Angliam mittendo, vel toga Romana, vel Attico pallio, vel Dorica veste induto saepè cogito, & libenter expecto. Postremò, ego te, & mea tuam vxorem salutat. Vale & rescribe. Grenouici. Septem. 14. 1555.

ROGERVS ASCHAMVS Ioanni Sturmio.

S. P. Quid hoc est mi St: Michaëlus Toxites, tā cōmunis amicus tā optatus Tabellarius, istinc huc sine tuis ad me? An Cookus, an Halesius, an quisquā Anglorū omniū, aut tui studiosior, aut tuarū literarū auidior quā ego sū? Ast videor audire • e cōtrà, hē mi Aschame? Tu mecū silentiū scribē di expostules, qui ne aliquid quidem literarum hoc Triennium ad me? Et tota haec mea tecum expostulandi ratio, non iracunda, non obiurgatoria, sed • nsidiosa prorsus, & à me, data opera, subornata est. Verebar enim ne tu, quod iure quidē poteras, priores de taciturnitate, expostulād • partes occupares. Sed valeāt ista, iā verè et apertè scribā mi St. nō volū • ate mea, nō obliuione tui, nō neglectione officij, factū est hoc tam longum scribendi interuallum: Non quia deerat mihi, vel scribendi materies, vel mittendi facultas, tam diu nostrae conticuerunt literae: Sed cum iustam caussam à me audies, non iram tibi, et stomachum contra me, sed dolorem et moestitiam pro me, quem scio, amas, commouebo. Hos quatuor proximos superiores annos, ita continentibus febribus correptus sum, vt vna vix me vnquam reliquerit, quin etiam altera statim sit consequuta: Atque sic rationes salutis meae omnes, istis nexis & iugatis febribus, sunt fractae & conuu • sae, vt iam corpus meum omne, febris illa hectica occupauerit: Cui, medicorum filij, alleuamentum aliquando, remedium solidum nunquam pollicentur. I am, qui sunt veri amici, & inter eos certissimus amicus meus Ioan. Halesius, crebrò occinunt mihi lugubre illud Thetidis ad filium apud Homerum carmen 〈 in non-Latin alphabet 〉 . &c. Sed quando refero me ad illum verae integrae que salutis praeceptorem, qui affirmat, tantum adijci homini interno, quantum adimitur externo, non moeroribus me dedo, sed noua nouae quidem vitae gaudia, ex hac valetudinis meae infirmitate percipio. Ac de his rebus plus aliàs, cupio enim hoc tempore, longum tecum instituere sermonem, cum reuerà minimum otij ad id efficiendum in praesenti mihi suppetat, sic me meum que tempus omne, his ipsis diebus, Serenissima regina ad scribendū tot literas distr • hit. Recentissimae tuae ad me literae, datae sunt 15. Januarij. 1560 quarum literarum duo capita, alterum de negotio Scotico, alterum de Reginae connubio, me commouebant, vt eas ipsas Reginae legendas darem. Illa, in vtro que singularem tuam erga ipsam obseruentiam, & prudenter animaduertit, & amabiliter agnouit atque praedicauit. De rebus tum temporis Scoticis, tuum valdè probaui • iudicium, & te, de tua, pro nobis & nostris etiam nunc deamat solicitudine. Locum de connubio▪ ter, probè memini, perlegebat suauiter quidem subinde arridens sed pudicè admodum & verecundè conticescens. De illius connubio, mi optatiss. Stur. certi quicquam, nec ego quod scribam, nec quisquam alius scio, apud nos, quod statuat habet: Non de nihilo, mi St. sed iudicio olim, inprimis ego meis illis prolixis ad te literis, scripsi, illam in omni vitae suae ratione, Hippolitē nō Phaedrā referre. Quē locū ipse tum, nō ad corporis cultū, sed ad animi castitatē, omninò referebā. Natura enim sua non cu • us que cōsilio, à nuptijs tā aliena, & abstinēs existit: Cūsciā aliquid certi, primo quo que tepore scribā ad • e: Jntereà, de rege Suecorū non habeo vllā, quā tibi • pē faciā. Cupio vt scribas aliquādo ad D. Cecillū, est enim et in religione integerrimus, & in repubprudētissimus, et vtrius que sanè post deū et principē columē firmiss. Et etiā literarū et literatorū hominū • mātiss. et in vtra que lingua ipse quo que pereruditus. De rebus nostris, aues, scio, audire ex me: Neque ego habeo, quod potiùs scribendum putem, quàm de ipsa Regina. Complectar igitur breuiter, quàm magnas ipsa atque praestantes res, ex quo gubernacula rerum suscepit, & prudenter molita est, & feliciter perfecit. Primùm officium suum deo dicauit: Nam religionem, quam miserè foedatam inuenit, praeclarè perpurgauit: in qua re perficienda eam adhibuit commoderationem, vt ipsi Papistae non habent dicere, secum duriter actum fuisse. Hanc pacem cum deo constitutam, sequuta est pax cum omnibus principibus: & tamen cum ipsa ad summam rerum accessit, regnum hoc, gemino implicatum bello, Scotico & Gallico, inuenit. Deinde Guisianis mira spirantibus contra nos, tam fortiter & prudenter restitit in Scotia, vt iam inter vtrū que regnum & inter vtramque principem, tam secura pax, tam arcta amicitia, intercedat, quàm inter duas, vel quietissimas vicinias, vel concordissimas sorores, queat intercedere. Postquam religio primùm, deinderespublica, tam optatae tranquilitati fuerat restituta, animum appulit ad alia regni magis domestica ornamentaritè constituenda. Pecuniam deprauatam vniuersam, & totam factam aeneam, argenteam, & puram effecit, opus arduum & regium, quod, non Eduardus, non Henricus ipse, vel aggredi vnquam ausus est. Armamentarium conquisitissimo apparatu sic instruxit, vt nullus Europaeus, scio, princeps, par ostendere queat. Classem itidem ab omni apparatu, siue rerum copiam, siue hominum facultatem spect • s, ita ornauit ac muniuit, vt opes opulenti alicuius regni, in hanc vnam rem erogari: videri queant. Haec pub. & totius regni sunt: ipsius magis propria, siue studia, siue amores aspiciamus. Iniuriae priuatae facilè obliuiscens, iustitiae cōmunis seuerè colens est: sceleris gratiam nulli facit: impunitatis spem nemini relinquit, licentiam omnem omnibus praecidit. Hoc denique Platonis praeceptum in omni actione sua, ante oculos suos semper proponit, vt leges dominae hominum, non homines domini legum, in toto Angliae regno existant. Praetereàres, & opes subiectorum, minimè omnium principum appetit: suas, ad priuatam omnem voluptatem, parcè & frugaliter, ad publicum quēquā, siue communis cōmoditatis vsum, siuè domesticae magnificentiae splendorem, regificè & largiter attribui iubet. I am verò quas ex se laudes habet, & quae sunt in ipsa, ingenij & doctrinae ornamenta, in alijs literis ad te perscripsi, hoc nunc adijciam: non esse in aula, in academijs, non inter eos, qui, vel religioni, vel reipu▪ praesident, apud nos quatuor nostrates, qui meliùs intelligunt graecam linguam, quàm ipsa Regina: Cum legit Demost henem vel Aeschinem, admirationem mihi ipsa saepenumerò mouet, cum video illā tam scienter intelli gere, non dico, verborum potestatem, sententiarum structurā, proprietatē linguae, Orationis ornamenta, & totius sermonis numerosam ac concinnam comprehensionem, sed illa etiam quae maiora sunt, Oratoris sensum atque stomachum, totius causae contentionem, populi & scita & studia, vrbis cuiusque mores, atque instituta, & quae sunt huius generis reliqua omnia. In alijs linguis, quid & quantum potest, omnes domestici, plurimi exteri, test • existunt. Adfui ego quodam die, cum vno tempore▪ tribus Oratoribus, Imperatorio, Gallico, Suecico, triplici lingua, Italica vni, Gallica alteri, latina tertio, facilè non haesi • anter, expeditè non perturbatè, ad varias res, tum illorum sermone, vt fit, iactatas, respondebat. Vt ipse videas quam politè illa, scribit, mitto ad te, his literis inclusam schedulam, in qua habes verbum, quemadmodum, propri • reginae manu conscriptum: An iucundum tibi sit spectaculum, & gratum munus, proximis literis tuis, significa. Et haec de nostra nobilissima Regina, & mea seorsum munificentissima Domina, & Ioannis Sturmij, etiam perstudiosa. Atque si contigerit vnquam tibi, in Angliam venire, ex ipsius ore, credo, intelliges, R • gerum Aschamum, Joannis Sturmij, apud taniam principem, memorem amicum suisse. Hunc sermonem de hac pr • stantissima nostra Regina, tu, credo, legis, ego certè scribo, cum summa vtriusque nostrum voluptate: Si nuberet, laudi ampliori locum non relinqueret. Utinam tu, mi Sturmi, quam ex optimis & sapiendi & dicendi fontibus hausisti, siue vim ex Demosthene, siue eloquentiam ex Cicerone ad hanc rem persuadendam adhiberes. Neque à te honestior caussa suscipi, quàm haec est, nec à me maior facultas optari, quam in te est, altera vlla potest: vt ipsa deligat, quem vult, cupimus, vt alij quenquam ei designent non cupimus: Et nostratem potiùs quam vllum externum, omnes, nos expectamus: Nolim te haec nescire, si fortasse tu aliquid aliquando de hac re cogitare velis. Nam si ad tot illa eius erga hoc Regnum, beneficia, quae à me paulò ante cōmemorata sunt, hoc vnū addat, nulla gens nobis beatior esse poterit. De alijs rebus nostris, aliàs: nunc venio ad te, mi Sturmi: Gaudebā cum intellexi ex tuis ante annum literis, ad Ioannem Halesium scriptis, Aristotelem tuum Rhetoricum esse absolutum: & mirificè mihi placuit, illud quod addidisti. In illis vos omnes, etiam Morisinus & Checus. Cū intellexi ex sermone To • itae nostri, eos libros omnes. Werteros fratres secū • n Thuringiā deportasse, minimè quidē gaudebam. Cauere debēt illi fratres, ne nō tā genere et doctrina • obiles, quā hoc facmore nobilitati sunt. Iniuriam faciunt tibi, ipsis literarum studijs, & multorum bonorum solicitae expectationi, & nisi de me ipse scriberem, imprimis etiam mihi: qui licèt non author, hortator tamē tibi fui, vt hos praeclaros labores luce & immortalitate dignos, tenebris, & sordida aliqua cistula indignissimos susciperes. Si verò isti praestantes ingenij tui fructus, per horum iuuenum sordes atque auaritiam putrescant ac intereant, ego ipse profectò experiar, sed reprimam me, nec grauius aliquid in eos dicam, priusquam de hoc illorum facto sententiam tuam intellexero. Ita que si me amas, mi Sturmi, dum ahuc viuo, nam vt scripsi, hectica mea mihi valdè minitatur, ne permittas me fraudari suauissimo horum librorum fructu. Primùm & alterum librum habui: sed primū, quem legendum commodabam Gualtero Haddono supplicum librorum magistro, negligentia famulorum eius amisi. His libris saepè perlectitandis me ipse delectaui: His superiorib us nundinis reliquos omnes expectabam, Effice quaeso nè diu frustretur haec nostra expectatio, quae, cum tua tanta laude, cum studio sorum omnium tanta commoditate coniuncta est. Vehementer gaud eo, te, quod scribis ad Ioannem Halesium, scripsisse pro Philippo, contra Staphilum Sicophantam. Et scriptis illius, colligo eum esse non solùm Gnatonem circunforaneum, sed Thrasonem etiam aliquem scilicet honorarium: Nam quàm inepta fit eius & insolens arrogantia, satis apparet ex subscriptione suarum literarum ad Episcopum Eystatensem, vbi ait, tuae D. &c. Fredericus Staphilus Caesariae Maiestatis cousiliarius, id quod populus curat scilicet: Nec puto ego hanc esse Impressoris culpam sed ipsius Staphili proiectam imprudentiam nam hoc idem ipse de se, in libello contra Philippum scribet. Liber ad Eystatensem Episcopū, superiori anno, ab eo scriptus est Germanicè, versus latinè opinor, per fratrem Carmelitanum: impressus Coloniae, totus virulētus est. Rog. te, nō per Sicelides musas, sed per ipsas sacras literas, vt librum tuum contra Saphilum, in lucem exire primo quo que tempore permittas. Mirifica perfundebar laetitia, cum legi in literis tuis impressis, ad Cookum nostrum, te scripsisse, de controuersia coenae librum vt ipse ais, minimè iracundum, tamen, vt tu speras, argumentosum: Facilè, fidē tibi adhibeo, mi St. Noui enim naturam tuam, ad quietem et pacem non iracundiam & contentionem esse propositam: Noui etiam doctrinam tuā, qua facilè soles, & probare quod suscipis, & vincere vbi pugnas, & vbi vires tuas exerendas iure esse censes. Gaudium mihi grandius non contingit hos multos annos, quàm cum Toxites noster mihi narrauit, tua studia sacris literis, mirificè esse addicta. Causa religionis plurimum quidem amisit, discessu Philippi atque Buceri, sed plus profectò recuperabit, accessu Joan. St. ad illius propugnationem. Precor à deo patre, & domino nostro Jesu Christo, vt cuius spiritus accitu euocaris, è latibulis Parnassi & Heliconis ad laetissima pascua montis Sionis, mōtis pinguis, in illius Spiritus ductum, te totum ipse des: Et quanquam ipse tibi libenter concederem, & hospicium Romae, & diuersorium Athenis, vt ad vtram velis vrbem, voluptatis caussa, & veteris necessitudinis at que familiaritatis recolendae gratia, aliquando diuertas, assiduam tamen habitationem tuam & tabernaculum non solùm vitae, sed studiorum tuorum omnium, in ipsa Hierusalem, Ciuitate magna dei, optarem perpetuò collocari. Et credo ego, multa Orationis, & clariora lumina, & grandiora fulmina, posse abs te ostendi, in nostris illis, Dauide, Esaia, loanne, & Paulo, quàm in omnibus Pindaris, Platonibus, Demost henibus, atquè Ciceronibus vnquam emicuere. Oro deum, si fas sit hoc petere, vt eam mihi huius vitae vsuram concedat, aliquando vt videam aculeos styli tui, vel tua sponte exertos, vel quouis alio elisu excussos, contra fucos Pontificum, qui cellas caelatiores, & nidos omnes ferè meliores in ipso dei templo occupant. Vereor mi Sturmi, ne plus te hac praesenti mea prolixitate offendam, quàm omni illa mea superiore scribendi taciturnitate, & expostulatione: quanquam si partiri vis hanc loquacem, in varias literas, dici non potest, quin multas ad • eiam scripserim: Sed ignosces vti spero meae prolixitati: quam, si offensam vllam tibi pariat. vlciscere quaso prolixioribus tuis. Rogo t • mi Sturmi quid sentias de Dionisio Halicarnass • o: Credo ego illum fuisse ipsum Dionisium, qui docuit in aedibus Ciceronis, & cuius frequens mentio est in epistolis Ciceronis: Cicero eius probat eruditionem plurimùm, mores non item. Cum disceseris ab illa vna vrbe, & ab illa vna Phil. & Alexandri aetate, non video, quem Graecum, non Plutarchum ipsum excipio, cum hoc Dionisio Halicarness • o possis comparare. Cupio scire ex te, an haec opinio mea, tuo iudicio, sit aliqua, an prorsus inanis. Libellus enim ad Tuberonem, de iudicio suo, de Historia Thucididis mirificè mihi placet: vxor mea, quia scit te à me amari, ipsa etiam diligit tuam vxorem: Et suae beneuolentiae 〈 in non-Latin alphabet 〉 annulū aureum in formam sagittae redactū ei mittit, cum hac inscripiione, Donum fidelis amici. Toxites habet annulum. Vale. Londini. 11. Aprilis. An. Dom. 1562.

ROGERVS ASCHAMVS IOanni Sturmio.

S. P. Cū nos inter nos eodē erga literas, religionē, rēp. et mutuā amicitiā, studio, iudicio, animo at que sensu cōiūgimur, opto ego saepè, adeo que volo, vt nostri itidem, aliquo insigni nexu, nonnullo que paris inter se quo que amoris alendi incitamenta contineantur. Et proptereà cū vxor mea ante octo dies, iam tertiò me patrem fecerit, cui meo filiolo, in perpetuam nostrae amicitiae memoriā, nomen posui Sturmius Aschami. Precor à deo, & in dies singulos precaturus sum, vt is, perinde vt nominis, ita doctrinae virtutisque, tuae aliquam similitudinem referat. Hunc ergo tuum tibi, licèt non agnatione, non gente, sed ipsa nominatione ac parentum voluntate coniunctum, quomodo fieri potest, tuae fidei trado, tuae tutelae commendo: vt si quid mihi humanitùs accidat, tu eum eadem humanitate & beneuolentia complectare, qua me Patrem eius, antea semper prosequi consueuisti: 〈 in non-Latin alphabet 〉 , satis fusè cum fusis lachrimis: & minus dolenter, in prolixioribus illis meis literis, superiori Aprili, per Toxitem nostrum▪ ad te missis, ipse scripsi. Solicitus sum & auidus sciendi, an illae literae ad manus tuas peruenerint. Scripsi etiam ad te per Henricum Knolles, Oratorem Ser. nostrae Reginae ad Germaniae principes: ab eo (est enim tui perstudiosus) commodissimè intelliges omnem rerum nostrarum in Anglia statum. Serenissima Regina est & optimè animata, et ab omni re cōmodissimè parata, ad frangendā vim illā & Tyrannidē Guisianā: ad propugnandū pro incolumitate impuberis regis, pro salute innocentis populi, sine omni, vel iniuria in illum Regem, vel detrimento in illud regnum, vllo modo intentando. Hoc credo die, milites nostri ingressi sunt in Normaniam, quod tu priùs ex ipso rumore, quā ex his nostris literis intelliges: vtinam mi • Stur. tu scribere velles separatam historiam huius coniurationis Guisianae: Materies praeclara est, digna tua, doctrina, facultate, studio erga puram religionem, amore erga illam gentem, animo in ipsam causam, & stomacho etiam contra illos tam impiae Tyrannidis immanisque crudelitatis authores. Saepissimè legi, meminero semper praeclari illius loci, quem tu tractas de recta ratione scribendae historiae, in quadam tua Epistola ad Erasmum Episcopum vestrum Argentoratensem. Cum ad illam facultatem, quam in te esse, is locus arguit, respicio, coeteros facilè contemno, & vt tu tale munus aliquando suscipias, à Deo optimo Maximo precibus & voto exposco. Hoc meum desiderium, multùm leniuit sermo huc è Germania allatus, tibi à Principibus Germaniae prouinciam esse datam persequendi stylo tuo 〈 in non-Latin alphabet 〉 Ioan. Sleidani. Hoc ita esse, ipse Reginae nostrae omni asseueratione affirmaui. An ita sit, quaeso, me certiorem facias. De Rhetore tuo Aristotelico, de libris, altero, contrà Staphilum, altero, de coena Domini, aueo scire: De reliquis item studijs & rebus • uis. Halesius noster ruri est, hodiè ad illum scripsi. Coocus quoque ruri est. Cecilius, studio, ingenio, prudentia, & constantia, primum illum versum secundi lib. Iliad. Homeri, cum magna & eius laude, & nostrorum vtilitate, & exterorum, vt spero, salute, praeclarè sustinet. Ipse, nunquam, deo sint gratiae, in maiori gratia fui apud Serenissimam Reginam. Aliquid graecè aut latinè quotidiè mecum legit. Mea vxor tuam & te salutat. Ualè Londini. 20. mensis Octo. 1562.

REVERENDISSIMO IN Christo patri, D. Eduardo Leo Archiepiscopo Eboracensi.

CUm satis apertum & expressum iam anteà cùm scriptura, tùm corāsermone audaciae at que temeritatis nostrae testimoniū apud dignitatē tuam, sanctiss. pater, reliquissē, vs que eò tamen cōfidentiùs ad nouam quandam interpellationē grauissimis tuis occupationibus inferendam adducebar, quòd partim humaniss. D. tuae procuratione animatus, partim officij mei ratione concitatus ad id efficiendum impellebar. Petitiones autem at que vitae nostrae rationes omnes plenè & abundè satis in literis nostris graecè ad D. tuam scriptis e • posuimus. Ostendimus enim nos iam nunc Aegipto relicta, & quamuis non eximijs illis & primarijs haud paenitendis tamen spolijs illius contentos ad exoptatissimam & desideratissimam illam patriam stud •• s nostris colendam, viam propediem acceleraturos. Et cum satis foelix & prosper nobis priùs aditus patefaceretur, ecce subitò oppositis & obiectis immanissimis bestijs lō ginqui morb • grauitate, et inde summarerū collect • angustia, sic vndi que literarum mearum cursus impeditus erat at que retardatus, vt non solùm omnis liberè progrediendi & expeditum iter habendi facultas esset intercepta sed vel tardiùs & pedetentim subsequendi spes etiam vniuersa esset erepta. Ita que si dominationis tuae bonitas, musis nostris sic fessis & laborantibus, at que confusiss rerum desperatione versantibus subuenerit, et ad studia illa literarū sacrosanctarū iampridem non sine diuino consilio (vt speramus) destinata alacriter reuocauerit, labore & omni animi cōtentione ad literas paratiss▪ obseruantia & studio ad D▪ tuae necessitudinis officiocissimè sibi adiūxerit. Quod sanè ego beneficium, quo studia nostra propè fracta & dissipata, retenta fuerint & conseruata, in perpetua quadam eaque gratissima memoria sum defixurus. Et cum nihil frequentiùs in quotidianis precibus & optatis habeā, quàm vt literarum studia ad aliquot annos quieto & tranquillo otio protendere at que perpetuare possim, tamen post vnum at que alterum annum literis diligenter impensum atque impertitum, meipsum denique ad amplitudinem tuam conferam. Si scire velis ad quas res & necessitudines, opera mea tua D. poterit vti, quae tantum abest vt praestet summa, cum vix audeat polliceri mediocria, tamen s • D. tua aliquid immortalitati tradere, & insigne aliquod summae eruditionis tuae monumentum posteritati relinquere voluerit, ego hac in re vel locis conferendis, relegendis, adnotandis, & si quis liber fuerit, quem tibi alijs negotijs praepedito & detento euoluere non licuerit, in pauca redigendo aliquibus molestijs & laboribus D. tuam possim liberare. Graecis etiam transferendis opellam meam libentissimè impenderem & nauarem, cum huius rei non exigua sed ampla satis & eximia suppetit copia in Basilio, Chrisostomo, Theophilacto, & in caeteris tam excellentis notae viris, qui quamuis satis eleganter, nescio an satis integrè & tutè latinè loquantur, cum in eorum hominum manus venerint, quia iusta haereseos suspitione liberi & immunes non fuerint. Diligenter itaque videndū est, ne quid sanum polluerint, rectū obtorserint, syncerū deleuerint, nouū obstruserint. Sūt etiā in omnes Pauli & caeteras Epistolas canonicas scholia, quae nominantur graecanica, ex probatiss. & antiquiss. patribus selecta, latinis auribus ad hunc vsque diem (quod sciam) inaudita, opus vetustatis iuxta ac eruditionis plenū in quo quis stylum suum summo cum fructu suo & emolumento publicè exercuerit. Haec & hijs confinia literarum officia non prorsus (vt spero) ineptè D. tuae effecta curarem. Tam procaci & arroganti apud D. tuam loquendi licentiae meae ignoscet spero illa tua omnibus illustrissima & testatissima humanitas

Desunt pauca.

ORNATISS. PRAESVLI, D. Roberto Landaffen. Episcopo, Regie inaiestatis senatus et consi • ii Eboraci habiti et instituti, presidi.

CUm tot sustineas ac tanta negotia, Praesul amplissime praeses que digniss. magnam ego & iniuriam alijs, & tibi molestiam asportare videar, si tantillum temporis vel causis & negotijs aliorum detraham, vel ad immensum illum tuarum quotidianarum curarum cumulum ipse quid adijciam: videar etiam improbè & iniquè nimis fecisse, cum cogitationes tuas literis nostris interpellare auderem, qui sic omnibus naturae prudentiae que praesidijs es munitus, vt cum homines summam illam tuam in decernendo prudentiam, in administrando iustitiam, in promouendo authoritatem animaduer • ant: communi quodam consensu atque sermone te ad hoc munus gerendum quasi solum natum esse iudicent. Eruditi tamen homines, qui rerum aestimatores syncerissimi semper putabantur, quoties consilia moderationis & prudentiae plenissima considerent, & animum tuum tam eximia omnium literarum vbertate abundantem sciant & cognoscant, collatis omnium hominum suffragijs, at que vnae voce, te praesidem qualem, Iethro in Exodo Mosi descripsit, praes •• lem qualem Paulus ad Timotheum expressit, omnes ad vnum praedicent. An non te nos omnes meritò suspiciamus & admir • mur, cum dei bonitate atque prouidentia (quae omnium donorum dispensatrix est aequissima) Episcopus fias vigilantissimus, Regiae verò maiestatis iudicio prudētissimo magistratus efficiaris summus? Quid est, si istud non sit, Euge serue bone • fidelis supra decem ciuitates te cōstituam, et ecce inueni virum iuxta cor meum. Cum tu sis ergo, amplissime pater, non tam iudex iustissimus, quàm praesul & antistes literarum ornatiss • mus, hinc musae nostrae animatiores redditae, licet lugubres & squallore obsitae, ad pedes tamen D. tuae deuolutae at que prostratae, manus supplices vultum que confusissimum ad bonitatem tuam tendentes, omnium literarum at que musarum nomine te orant atque suppl • cant, vt causam earum contra infestissimum omnis eruditionis hostem & aduersarium patrocinio tuo suscipias & complectare. Causam paucis expediam. Cum vndecim iam integros annos sic sum literarum linguarumque studio in Academia Cantabrigiens • versatus, vt Aegipto relicta, ad sacrosanctam illam promissionis terram studio nostro colendam iam iam viam affectare instituerim, plus minus sexto ab hin • mense, quartanae febris accessione in eam rerum angustiam sum adductus & cursus literarum nostrarum sic est praeclusus, vt non solum omnis expeditè progrediendi facultas literis nostris interciperetur, sed ad Academiam etiam reuertendi omnis mihi potestas propè adimeretur. Itaque si Dominatio tua rebus nostris sic fractis & minutis, literarum nomine, aliqua ex parte subuenire dignata fuerit, non solum studia nostra ope tua atque munificentia retenta & conseruata esse publicè apud omnes doctos praedicabimus, sed etiam in posterum, quoad vsque vixero, omnia nostra, studium, officium, operam, diligentiam, obseruantiam D. tuae nutui paratissima, hoc tam eximio & optato beneficio adiunxeris. Nec non Christum etiam opt. maximum (qui nec sinit poculum aquae frigidae, suo nomine petenti, tributum, mercedem perdere) quotidianis precibus fatigabimus, vt quicquid in hoc tempore impertiueris, id vniuersum copiosissimo cum foenore ipsemet tibi rependat, qui (quem admodum ait Paulus) omne donum ipsi abundare potens est efficere. Pater coelestis sanctissimae dominationis tua curas atque studia in omnem temporis longinquitatem promoueat & moderetur. Uale.

REVERENDISSIMO IN Christo patri, D. Ed. Eboracensi.

CVm proximo hoc anno, reuerendissime in Christo pater, officij mei ratio, qua me tibi obstrinxisti, Londinum vt peterem D. tuae visendae gratia persuasit, iter illud me in triplicem animi moerorem & doloris acerbitatem coniecit. Nam tui videndi & alloquēdi fructu (quem sperabam) carere peracerbum, illud tamen incōmodum meum, quod me solum tangebat, cum tanto salutis tuae discrimine, quod plurimos, vt par erat, angebat. Coniunctum esse longè acerbius: verum ad haec duo incō moda, tertium accedere, nimirum eam viam, quam mihi ad maiorem gratiam tuam colligendam munitabam, eandem ipsam ad nonnullam animi tui offenciunculam faciendam perducere, ad omnem sensum doloris longè mihi acerbissimum fuit. Putabam enim ego nunquam fore hos commentarios, quos ex Basilio, Gregorio, & magnam partem ex Chrisostomo quasi horto purissimo, & omni cicuta ac noxijs herbis vacuo Oecumenius collegerat, plus veneni & praesentiorem pestem ad exitium comparandum, quàm succi integri atque salubritatis ad salutem conseruandam posse continere. Haec res me domum regressum in varias cogitationes & anxiferas animi curas at que solicitudines distraxit, & eò me grauiùs premebat, quò nullam eius partem vel intimis meis impertiebam▪ sed eam totam mihi ipsi animo meo inclusam tenebam. Et cum ista me diù anxietas torsisset, nec longo tempore ab ea cogitationem meam abducere potuissem, tandem id in mentem meam venit▪ quod ex animo omnem hanc mihi aegritudinem adimebat, & voluntatis tuae non vllam factam mutationem, sed illustrem ac testatam eiusdem significationem ostēdebat. Nam hinc facilè perspexi graues & prudentes viros nonnunquam nutu & obscuris signis imperitorum hominum & rerum insolentiū errores redarguere. Censebat enim prudentia tua eam cogitationem stultè à me esse susceptam, vt ante in tam rebus grauibus vertendi munus attentarem, quàm in alijs rebus vel momenti leuioris, vel periculi minoris vires ingenij mei periclitatus essem. Cum igitur D. tua, si quid ego video, non tam vllum factum meum reprehenderit, quàm quomodo quid à me sit faciendum ostenderit, ad hoc graue consilium prudens que monitum tuum omnes protinus studiorum meorum rationes accommodabam. Statim enim in manus sumpsi Sophoclis Philoctetem, quae tragedia ad imitationem, quantum potui, Senecae versa, & versibus eisdem Iambicis at que Choricis ferè omnibus (quibus vsus est Sopho) reddita in tuo nomine diuulgata apparebit, nisi huic meo proposito Dom. tuae sententia palam aduersata fuerit. Quo facto officium meum & obseruàntia, qua me obligasti, t •• i erit declarata: & propensissimus Dom. tuae animus & voluntas, qua indies studia literarum sustentas, aliqua ex parte erit manifestata. Restat ergo vt rogem Dom. tuam, vt quemadmodum ego omnem obseruantiam meam ad Dom. tuae nutum at que voluntatem detuli & seruaui, ita Do. tuae fauor at que bonitas nullo modo erga me diminuatur Dom. Iesus Christus Dom. tuam incolumem conseruet.

Cuidam amico Eboracensi.

MOderatissime vir, mundum ex amicitia constare, & sese concordi quadam charitate complecti prudenter meo iudicio, & Poëta bonus & Philosophus grauis Empedocles Agrig • ntinus iudicabat. Quam sententiam diuinitùs ad nos delatam, & in nostras mentes infusam, velrude illud & imperitum hominū vulgus, ipso rerum vsu et pertractatione tritum, multis retrò abhinc seculis veram esse comperiebat. Hinc est quod nobis in nouum quen que annum ingredientibus, & mundum veluti alterum redintegrantibus, nihil prius, aut maiori cura efficiendum, aut alacriori studio elaborandum esse ducamus, quàm vt summum illud amicitiae numen, quod omnem hanc rerum vniuersitatē tuetur et conseruat, mutuis ad inuicem officijs conferendis, Xeniolis que vltrò citro que missitandis, tanquam sacra facta libatione, auspicatò nobis placare contendamus. Idem censuit & Sanctissimum illud vas Dei Paulus, quo, quum à Christo discesseris, nihil maius aut sublimius habes, cum dixerit, totius legis impletionem, mutuam quādam & coniunctam esse dilectionē. Hij ergo qui distractis animis et voluntatibus, in dies singulos rixis & cōtentionibus student, praeterquam quod vniuersas dei leges perfringunt atque violant, hanc ipsam etiam omnem praeclaram rerum fabricam, quantum illi max. possunt conuellunt & labefactant. Itaque nos quos, idem virtutis & honestatis studium in vnū domicilium conclusit, quos arctior necessitudo coniunxit, quos ciuilior & humanior quaedam nota tinxit, hanc eximiam alendae quotannis amicitiae consuetudinem, ab ipsis priscis seculis profectam, insigni quadam hominum humanitate semper cultam & firmatam, ad nostra denique tempora ductam & perpetuatam, in nobis omnes humanitatis cultoribus cessare non permittamus. Quamobrem cum ego de munusculo hoc tempore ad te Amicum praestantissimum mittendo multum cogitarem, nihil antiquius esse duxi quā tale donū parare, vnde, nec de facultatula nostra vel tantilla facta esset diminutio, sed cumulata potius quaedam quodāmodo accederet accretio, & ex quo tu ipse, etiā non vulgarem sed sollidam, non oculos ad tempus fouentem, sed animū multum diu que oblectantem voluptatem perciperes. Nec istud eo animo aut consilio feci, quòd hoc modo cogitarem Amicitiam nostram retinere, quae sit arctissima, aut auctiorem maiorem que facere, quae summa sit & expletissima, & ad quam augēdam nullus omninò locus appareat, cui aliquid possit accedere, sed partim vt mori at que tempori seruirem, partim vt animi ergate mei significatio, ex. pressior & testatior patefaceretur. Haec hactenus, quantum ad librum spectat, Oecumenius quisquis, ille fuerat, qui hos commentarios congessit, idem quod Theophilactus, consilium intendisse videtur, nempe vt omnia ea quae apud D. Ioan. Chrysost. vastum illud at que perenne Christianae Religionis flumen, fusè ac profluenter essent dilatata ipse coarctaret, & in angustiorem expositionem referciret. Ne que è solius Chrysost. hortulis hos excerpsit flores, sed plurima etiam deprompsit ex Gryllo, Gennadio, Theodorêto, Gregorio, Basileio, Seueriano, Photio viris eximia eruditione cum summa vitae integritate coniuncta praeditis. Quorum monumenta in Epistolas D. P. aut magna ex parte iam temporis iniuria exciderunt, aut certè ad manus nostras hominum incuria omninò nondum peruenerunt, multum interim debemus Oecumenio, qui sanctas has reliquias veluti ex incendio quodam & temporis edacis faucibus eripuerit, ereptas scripturae mā daret, & nobis omnique posteritati transmittendas curaret. Uerti etiam commentarios in Epistolam ad Titum quos Reuerendissimo Eboracensi destinaui, modò illi tuo iudicio digni esse videbantur, qui tanto Praesuli offerantur. Maiora, Deo volente, aggrediar, si ista non ita displicuisse intellexero: & tu vlterius progrediendi, si non author mihi & impulsor, saltem approbator tacitus esse velis, sin minùs, facilè pedem referam. In ipsius Epistolae versione, Erasmum per omnia sum sequutus, nisi quòd pro rogo, verto ego deprecor, authorem habens summum illum M. T. Ciceronem, qui ait deprecari esse, non factum defendere, sed delicti veniam postulare, in qua non defensio facti, sed ignoscendi postulatio continetur, in qua re vna tota haec versatur Epistola. Sin vero hoc, in re tam sublimi, summi que momenti audacius factum esse putabitur, culpam fassus, veniam pro meo deprecor, me à te facilè deprecaturum non despero. Uale. Et Aschamum tuum vt soles ama.

REVERENDISSIMO IN Christo patri, D. Ed. Archiepiscopo Eboracensi.

CVm & praeteriti nostri officij, & singularis cuiusdam negligentiae crimine manifesto teneri non immeritò videar, Reuerendissime Pater, quòd hac superiore aeste nullas ad D. tuam literas dederim, quamuis omnem praetermissi muneris accusationem iusta & idonea quadam purgatione redimere potuerim, magis tamen ingenui magis que pudentis ego esse existimarim, errati veniam agnoscendo impetrare, quàm liberationem culpae occultando vendicare, vt non scriberem, imprimis me persuaserat magnificus ille Regiae maiestatis accessus, qui (id quod me minimè latuerat) D. tuam in eas curas demiserat, tantisque occupationibus detinuerat, vt vix tibi respirandi, ne dum otiosa nostra religendi, facultas concederetur. Neque hoc tamen sic mihi opposito impedimento destiti, quin tum quidem scriberem, cuius rei, vt est integerrimus vir, ita locupletissimus testis esse poterit D. Io. Redmannus, cui eas literas ad dominationem tuam perferendas committebam: quem cum iam esset in itinere, & coeli grauioris & quartanae febris metus, qua superiore anno miserè affligebatur, ad nos vnà cum literis nostris reportabat. Sed vtcunque iusta negligentiae nota mihi inuri possit, nunc tamen facere non potui, quin aliquid sublimitati tuae offere • , quo tum meritorum acceptorum testificationem, tum debiti nostri officij & obseruantiae declarationem tibi signifiearem. Accipias ergo, ornatiss. Praesul, Praesulem illum Titum, quem vel eo nomine multò tibi acceptiorem fore existimo, quòd, vt olim Cretensis ecclesiae summae moderandae apud Titum, ita nunc Eboracensis quàm simillimam curam apud D. T. excubare nouimus. Oecumenius quisquis ille fuerat qui hos commentarios congessit. &c. Si quid eruditissime Praesul in hac versione, quae prima ingenij nostri periclitatio est, animaduertatur, quod vel negligentia oscitanter perpēdimus, vel imperitia nō plenè assequuti sumus, in hac re vt in caeteris omnibus, à D. T. moniti, erratum libenter agnoscemus. D. Ie. Christus sublimitatem tuam diutissimè seruet incolumen.

Eidem.

QVo maiore semper studio laborabā, Reuerēdiss. in Christo pater, vt vitae meae rationes summis beneficijs tuis non indignissimae esse viderentur, e • sanè nunc acerbiùs grauius que ferre debeo, vllam in me animi Dominationis tuae (quod mihi ita esse ex fratre tuo viro optimo retulit Thomas Conyerus noster) aliquorū hominum sermone factam esse offensionem. At quamuis non ignorem, quam sit mihi vel accusari graue, de praua & peruersa opinione multò grauius, apud D. T. longè grauissimam tamen cumsciam has falsò de me iactatas voces non posse sic prudentiam tuam occupare, quin plus apud D. T. aequo & bono, quàm vlli vllorum peruerso sermoni loci reliquum sit, non credo equidem tam grauia suspicionis vestigia illorum hominum rumores in animo tuo reliqu • sse, quin ea omnia vel caussae meae innocētia debeat, vel Dominationis tuae bonitas velit facillimè abstergere. Si res postularet, vel si id D. T. complacitum iri existimarem, illi de me sparso rumori, iudiciorum hominum qui in nostro Collegio sunt non solùm singularium, sed etiam singulorum de me testimonia opponerem: quod non sim opiniosus vel nouitatis alicuius studiosus, ipsae studiorum meorum rationes, in Aristo. Plato. & Cic. lectione quotidiana mea consuetudine solum occupatae declarant. Quid quod etiam tantum semper abhorruit animus meus ab omnibus cum Anglicè tum Latinè scriptis libris quibus noua aliqua impotaretur doctrina, vt excepto Psalterio Dauidis & nouo Testamento, eoque graeco nullū de Christiana religione librum 〈 in non-Latin alphabet 〉 , vt verbis Plato▪ vtar, nunquam vsurpauerim. Quamobrem immensum in modum à D. tua contendo, vt veteris tuae de me existimationis, quam nouae vllorum contra me delationis cursus liberior esse possit. Quod beneficiū si reliquis tuis cumulatiss. adijciatur, Deo adiuuante perficiam, vt nec mea in D. T. obseruantia, in literas diligentia, nec in religionem synceritas vnquam desideretur. Duas homilias D. Io. Chrysost. è graeco in latinum opera Ioan. Checi nostri viri doctrinae singularis conuersas, & eius eruditionis & meae obseruantiae testimoniū D. tuae mitto. D. Iesus. &c.

ORNATISSIMO PRAESVLI Lindanensi.

OPtimè semper hij de republica merentur, Or. Praesul, qui vt publicae iuuentutis animi atque mores fingerentur, nullū aliquem priuatū sumptum nimis magnum esse iudicant. Ex huius enim initijs atque fundamentis, & rempublicam florere, & priuatam sibi laudem excitari rectissimè quidem sentiunt. Cuius praeclari facti atque instituti laudem cum dominatione tua quod nos omnes intelligimus, licèt non parem, communem tamen ante aliquot annos cōmeruit piae memoriae vir D. Rogerus Luptonus, qui scholam publicam, vbi literis & humanitate iuuentus excoleretur, apud Sedbarienses instituit, institutam praediolo quodam ad ludimagistrum sustentandum donauit, donatam nostrae fide • ac quasi gubernationi commisit ac commendauit. Huic scholae nos nuper praefecimus honestum moderatum & eruditum virum R. Hebil. Hic cum sentit nōnullam iniuriā de praediolo isto per Blandum quendam & Couperum, homines apud suos & opum & Amicorum copia potentes sibi intentari, perfecit vt nos nostris literis D. tuam rogaremus, ne qua vis aut miuria huic scholae imponatur, sed ita prudentiae tuae authoritas horum hominum libidinem reprimat & coerceat, vt hinc reliqui discant, quid sit in scholas & otia iuuentutis quae sunt ipsa melioris reipublicae fundamenta impetum facere: id quod si feceris, nos, literas, & Rempublicam vno hoc beneficio tibi multum obligabis. V. • iuersam caussam fusiùs enarrabit is, qui has perfert literas, cui vt fidem adhibeas, vehementer D. tuam rogamus. D. Iesus. D. T. diutissimè ser • et incolumen.

Cuidam Amico.

ISocratem tuum, colende vir, cuius vsum eo vsque mihi pateris, dū repetiturus fueris, tandē recepi, in quo certè libro cōmodando, adeo me praeter aequū & iustum audacē effecit facilitas ac diuina illa tua humanitas, vt alium etiam porrò librum nempe commentarios in Hermoginē à fratre tuo, primum tamen cautione Chirographi mei data, mutuo itidem sumerem. Pro vtro que libro gratias nō magnas, sed vt ait ille, ingentes hoc tibi egissem tempore, nisi satis mihi priùs compertum cōprehensum que fuisset, quàm vehementer, à trita illa & populari gratiarū actione dicam an assentatione sanè dubito, animus tuus abhorreat. Verum si quāta mihi ad referendas gratias est voluntas, tanta ad easdē aliquando praestandas suppeteret facultas, animū certè meum non beneficij immemorē aut ingratū argueres, sed singulari erga te studio affectū persentisceres. Audio, verū sit nec ne incertus sum, Reuerēdiss. Cicestrensem ordinē illum Psalmorū à D. Herefordensi inch • atū, in manus sumpturū & ad exitū perducturum. Gauderē si opella mea D. Cicestrensi ea in re vs • i esse possit, quem & propter summā eruditionē suspicio & propter eximiam vitae suae sanctimoniā colo vener • r que . Libentissimè scire vellem an tu pagellas • as quas pro D. Herefordiensi descripsi, & ad te per D. Deium misi, habeas nec ne? Sed quid pergo molestus esse, condones quaeso ei, qui ita exigit res, dum tui studiosus (quod maxime velit) annitatur, perquā tibi oper • sus (quod omnium no • it) reperiatur. Graecè tibi pro libris tuis gratias agere animus fuit. Quod nunc facere non potui, propter tabellionem iam iam iter arripientem. Id quod aliàs tamē effectum dabitur. Dominus Iesus. &c.

Brandisbaeo suo.

S. P. ornatissime Brandissbaee, Tennandus noster hic apud nos fuit his proximis nundinis, à quo ego lubens admodum de te rebus que tuis quaerebam, id quod eò lubentius feci, quia de te ante hoc tempus hos duos integros annos nihil accepi. De Brandisbaeo iucundissimus mihi sermo fuit, cuius semper in me vel puerum beneuolentiam eximiam, & singularem experiebar. Committere non potui (quamuis vix vnam aut alteram horam apud nos se manere posse dicebat, Ten.) quin aliquid ad te, nō tam loci intercapedine à nobis seiunctum, quam quotidiana quadam tui recordatione animis nostris propinquum, de rebus quae hic aguntur, scriberem, iam vsu & experientia vel ipse edoctus, quam verum illud Coelij sit ad Ciceronem, nihil posse peregrinantibus esse gratius, quàm vel minimarum rerum quae domi geruntur, fieri certiores. Hoc ita esse biennium hoc praeteritum, cum ab amicis literas receperim, commonstrabat, quod tempus ferè mihi omne, à grauioribus studijs abripuit, & domi apud parentes in agro Ebor: à musis omnibus feriatum detinuit vis quartanae febris. Expostularem tecum grauiter, quod nunquam ad me scripseras, nisi ipse in eodem vitio essem. Sed consultius esse puto, vt vterque quicquid vtrinque in hac parte peccatum sit, assiduitate scribendi redimamus. De Cantabrigia, si quid aues audire, en iam penè noua tibi videri potest, tam diuinis & immortalibus literarum praesidijs & ornamentis auxit eā optimi principis nostri munificentia. Wigginus Theologiae, Smithus iurisprudentiae, Checus linguae graecae, Wakfeldus Hebraicae, Blitus qui sororem Checi duxit, medicinae publici professores sunt instituti, salariū quadraginta librarū singuli quotānis sunt accepturi. Aristoteles nūc et Plato, quod factū est etiā apud nos, hoc quinquennium, in sua lingua à pueris leguntur. Sophocles & Euripides sunt hic familiariores, quàm olim Plautus fuerat, cum tu hic eras. Herodotus, Thucidides, Xenophon, magis in ore & manibus omnium teruntur quam tum Titus Liuius. Quod de Cicerone olim nunc de Demosthene audires. Plures Isocrates hic in manibus puerorum habentur, quam tū Terentij. Nec latinos interim aspernamur, sed optimos quosque & seculo illo aureo florētes ardentissimè amplexamur. Hunc literarum ardorem & incendit & fouit Checi nostri labor & exemplum, qui publicè gratis praelegit totum Homerum, totum Sophoclem, & id bis, totum Euripidem, omnem fere Herodotum. Id quod fecisset in omnibus graecis poëtis, Historiographis, Oratoribus, Philosophis, nisi pessimum fatum, tam foelicem literarum progressum nobis inuidisset. Nam cum Checus ad tantam diligentiam, summum ad Graecas literas perdiscendas praesidium, veram & antiquam pronunciationem adiunxisset, ecce tibi Reuerendissimus Wintoniensis quorundam inuidorum hominum precibus victus, edicto quodam admodum seuero promulgato, ne ea pronunciandi ratione vtatur, non solùm pronunciationem illam, quae summum veluti literarum fomentum fuit, nobis tota ferè Academia reclamante, extorsit, sed omnem penè graecae linguae perdiscendae ardorem in animis nostris funditùs extinxit. Putas enim tu leue ad graecas literas discendas impedimentum nobis esse obiectum, cum omnes hoc sciunt, omnem rerum cognitionem, sensuum nostrorum officio ad animum deferri, cum inquam nos sumus aurium praesidio sic spoliati, & in eas angustias compulsi & redacti, vt nisi oculos semper in literas defigamus, ne tenuem quidem literarum vmbram percipere possimus, sic omnes soni graeci nunc similes & ijdem sunt, tam tenues vincti, & graciles, & sic vnius literae 〈 in non-Latin alphabet 〉 potestati subiecti, vt nihil iam in graecis literis praeter inanem quandam passerum pipitationem, & anguium molestam sibilationem discernere queas. Hunc graecae linguae interitum penè & occasum eò acerbiùs ferimus, quodeum, omnibus literarum, prudentiae, consilij, authoritatis praesidijs ornatissimus, absque hac vna re esset, literarum & Academiae nostrae patronus amplissimus nobis quodammodo importanit. Sunt de hac re inter Dominum Wintonensem & Checum vltrò citròque missae epistolae instar librorum quorundam. Nemo potest doctius tam Barbaram & à Barbaris ipsis inuectam pronunciationem propugnare, quam Dominus Wintonensis facit. Sed hoc tantum dicam, ille superiores, nos meliores partes tuemur. Non facilè crederes quantus sit in hac caussa Checus, & quantis literarum, rationum, authoritatum praesidijs eandem muniuit, nisi fortè ipse literas eius, quas de hac re scripsit, legeres. Vale. Salutant te Checus, Madaeus. Setonus, Tongus, Langdallus, Billus. Literas longissimas optimas semper esse putaui, tales abs te expecto.

CVIDAM COGnato.

DIV in animo habui ad te scripsisse, Ornatissime vir, vel quia tibi cognatione & sanguinis propinquitate coniunctissimus, vel quia magno amploque beneficiorum cumulo tibi saepè saepiùs que obstrictissimus. Quod si non suscepto consilio, quod in animo iam deliberatum fixumque habui, aliquando meipsum liberarem, partim in ipsam naturam, quae nos arctissimis coniunctissimis que propinquatis vinculis coniugauit, non leuiter peccarem, partim ipsi diuinae Iustitiae omnis ingratitudinis vltrici seuerissimae & vim iniuriamque facerem, & insigne etiam flagitium designarem. Gratias ago itaque aliquando, vt spero, relaturus, non vulgares, sed quas possum summas & singulares pro amplissimis tuis beneficijs tum cùm primum apud te essem mihi vix de facie tibi noto collocatis, tum per M. Foxum vtrique nostrum & amicum eximium & affinitate propinquum optata & insperata tempestate allatis. Nihil habeo ornatissime vir, quod tibi pro tanto meritorum cumulo rependam nisi gratum erga te animi mei studium et propensissimam voluntatem quae tibi gratam rem facere nunquam desistent, modò aliquid contigerit, in quo certam voluntatis meae significationem tibi ostenderem, & firmum beneuolentiae testimonium relinquerem. Valeas in Christo. Cantab. è Collegio D. Ioan. Euangelistae. Festo D. Marc.

CVIDAM AMICO.

CVm magnitudinem cumulumque beneficiorum tuorum, integerrime vir, iucunda subinde recordatione repetam, & meam rursus in ferenda gratia nimis angustam facultatem agnoscam, facilè quidem perspicio, gratias me pro tantis meritis referre nullas posse, agere verò perexiguas, & tamen debere longè maximas. His ita sese habentibus, non leuis mihi est incussus timor, ne tu putes, harum rerum non solùm commemorationem omnem mihi excidisse, sed vniuersam etiam earundem vel cogitationem quidem perpetuò è memoria nostra effluxisse, cum tot praesertim dies menses que praeterierunt, ex quo aliquid à nobis literarum accepisti, quibus vel beneficam saltem nostram voluntatem, cum res non suppeteret, ostenderemus, quod propter honestatis rationem factum esse oportuerat, vel quibus receptarum à Lepero nostro pecuniarum mentionem faceremus, quod propter vtilitatis magnitudinem omissum esse non debuerat. At que vtrum que sanè diù ante hoc tempus praestitissem, omnem que praetereà negligentiae maculam, si qua tibi tāta silentij diuturnitate visa esset aspersa, eluissem. In hac ineunte aestate patriam parentes que nostros senio aetate que prouectissimos, quos non priùs hoc septēnio viderā, pietatis ardore inflammatus visissem. Nactus ita que tam oportunum tabellarium virum sanctum & honestum, tui semper studiosissimum & eo etiam nomine, vt puto, tibi multò gratiorem quòd Baino Redmano que vnicè probaretur, iudicabam officij mei rationem postulare, vt, cùm accepti beneficij recordationis certum aliquod testimonium manifestarem, tùm gratae voluntatis & ardentis erga te studij mei non obscurum indicium declararem: Namque in eas sunt adductae & compulsae angustias Aschami tui facultates, vt aliud nihil pro tanto officiorum cumulo rependere queat, praeter grati animi significationem Dominus Christus te perpetuò tueatur & conseruet.

ORNATISSIMO VIRO D. D. T. Collegij Diui Io. Euangelistae magistro.

FVit tempus, ornatissime vir, cum multò opportunior ad te scribendi occasio mihi erat oblata, & animus meus ab eodem non solùm non abhorrebat, sed perquam ingenti id praestandi desiderio commotus gliscebat: Quo tempore attemperata admodum data praestita que est 〈 in non-Latin alphabet 〉 , qua licuit non modo omnia animi nostri cogitata multò liberius quàm 〈 in non-Latin alphabet 〉 apud te deponere, verùm singulari etiam enixum que studium erga te nostrum gratamque semper voluntatem multò credibilius, ostendere. Quod ipsum si nunc facerem, verendum esset, vt ne non iustè potuerim, iustam, vt videretur & apertam assentationis 〈 in non-Latin alphabet 〉 reprehensionem effugere. Cogitaram enim olim te certiorem fecisse quanta omnium alacritate hunc magistratum, quem, in nos foeliciter & magna cum laude tua geris omnes ad vnum huc vs que pertulerint, quam iucundam omnem studiorum suorum hos duos propè annos quietem & tranquillitatem, non intestinis odijs fractam & dissipatam, non grauibus dicundi iuris litibus impeditam & retardatam, sed diuino quodā foelicitatis cursu prouectam, & confirmatam prudentiae tuae post deum solū, omnes vno ore retulerint. Perspeximus enim te tanta animi moderatione & grauitate singulis in rebus vsum fuisse, & omnes animi tui curas & cogitationes ita dispensasse, vt eorum propè omnium mores vitaeque rationes, qui prudentiae tuae fidei & consilijs sunt commissi, in eum habitum componeres, at que in eam rerum omnium tam descriptam compositamque 〈 in non-Latin alphabet 〉 digereres, vt ab omnibus in hoc certatim contendatur, quis ad literarum honestatisque dignitatem sustentandam, quae duo in hoc Collegio maximè semper floruerunt, & indies magis magisque sub tuis auspicijs florebunt paratissimè inueniatur. Id quod bona pars omnium faciunt, partim temperata quadam aequabilitatis tuae in castigando seueritate adducti, partim verò facili & per humana, iusta tamen in adhortando comitate allecti & compulsi. Namque rigidorum & ferocium omnium peruicaciam, tam prudenti & matura animaduersionis moderatione frangis & contundis, oppressos verò aliorū iniquitate, aut vllā, vllo modo inuriā per pessos, tā eximio opis cōsilij que tui praesidio alleuas at que erigis, vt omnes quidē te singularē et diuinum quendam hominē in gerendo magistratum, et ad id vnum munus obeundum quasi natum sentiant agnoscant que : fuit tempus inquam, prudentissime vir, cum hanc de te non meam solùm sed omnium sententiam & existimationem, enarrandi facultatē, nulla penitus adulationis suspicione coniunctam liberè habere licuisset, verum, non dubito, te pro tua prudentia in memoria tenere Xenophontis illud non minus esse synceri pectoris homines in publica aliqua dignitate & procuratione constitutos, si quid ab illis rectè & cum laude gestum fuerit probitatis suae certiores facere, quàm si officium creditum sibi & impositum socordia neglexerint, redarguere. Confido ita que hanc meam synceram simplicemque erga te voluntatem non caussam meam laesuram, quam apud te agere, graues me rationes compulerunt. Sunt, vt nosti, apud nos in hoc tuo Collegio quaedam 〈 in non-Latin alphabet 〉 , quae nos vocamus sodalitia, praemia benè natis ingenijs vtiliter à maioribus nostris proposita & instituta. In locum ergo quem nuper tenebat M. Baisterus proximo hoc quadragesimali tempore alter est sufficiendus, qua in re si opem tuam sentiret Ioannes Tomsonus huius Collegij alumnus, literis excultus, moribus honestis praeditus, Aschami tui obseruantiam iampridem tibi addictissimam, multò addictiorem constringeres. Quantum ad Iuuenem spectat, praeter illos quos morum probitate asciuit, & assiduo ad comparandam eruditionem studio, sibi adiūxit alios patronos nullos quos sciam habet, qui eius caussam apud te aut velint promouere, aut possint sustinere. Honestatis eius & eruditionis quāuis perampla satis testimonia proferre potuerim, mallem tamen in hac re Ioan. Checi viri semper integri & Barkeri iudicio fidem tribuas. Sunt et alij eiusdèm muneris competitores, honesti Juuenes & eruditi, alter Domini Redmanni pupillus, alter nondum Bacchalaureatus dignitate insignitus. Cui M. Truslaeus amicos & fautores hac in re rursum prorsum parat. At verò si tu mihi fauorabilem tuam & propensam voluntatem in hac mea petitione, qua maiorem aliam nunquam sperabo, ostenderis, me & voti honestissimi citra controuersiam compotem efficies, & tibi in omnem sempernitatem beneficio maximè obligatissimum reddes. Cum domi fueris rem pleniùs meliùsque pernosces. Dominus Christus Iesus te perpetuò conseruet & tueatur. E Collegio tuo, 9. Mar. 1539.

Charissimo suo Cordinglaeo.

QVoties memoria repeto, charissime Cordinglaee, iucund • ssimam illam familiaritatem, quae mihi tecum arctissimè intercessit, 〈 in non-Latin alphabet 〉 , sed ab omni prorsus humanitatis officio discedere, si post quam tu à nobis discesseris, vllam necessitudinis nostrae discessionē, mea scribendi negligentia patiar obrepere. Quanto ergo loci interuallo, longinquioreque nos inter nos digressu seiuncti seperatique fuerimus, tanto mea voluntate & sententia amicitiam nostram firmioribus officiorum vinculis constrictam deuinctamque stabiliemus. Id quod nulla alia ratione commodiùs à nobis praestari poterit, quàm si literis ad inuicem saepiùs missitatis, de rebus in communi horum vsu sermoneque positis, certiores alter alterum faciemus. Ad te ergo vt hoc tempore scriberem, & iustae inter nos nostrae amicitiae iura iubebant, & necessiitudinis meae porrò rationes, ad tuam mihi opem petendam compellebant. Ope enim tua mi Cordinglaee magnoperè 〈 in non-Latin alphabet 〉 indigeo, nec ego solus, sed Joannes Tomsonus meus, Iuuenis, vt nosti, moribus literisque foelicitèr instructus, qui hoc anno apud nos 〈 in non-Latin alphabet 〉 siuè sodalitij, vt vocamus▪ competitor fuerit. Es ergo à me rogandus precibus, quibus possum, maximis, opera vt tua Dominus Hethaeus herus tuus, ita hanc rem non grauetur apud magistrum nostum agere, vt ipse Tom. fauore, gratia, praesidioque suo hac in re adiuuare, & in omne aeuum beare velit. Quicquid hac in re facies charissime Cordinglaee mihi non solùm factum esse putabo, sed tale tamque immensum beneficium à te cepisse fatebor, quale vix à quoquam alio sperare potuero. Nec dubito quin Dominus Hethaeus, vel tuo rogatu adductus, vel literarum nomine, quas ille semper coluit auxitque commotus, libenter velit, & pro summa eius authoritate & gratia, qua plus eo apud magistrum nostrum nemo valet, facilè possit, huius rei tam exoptatae desiderataeque me compotem facere, vt haec ad te scriberem, & am or in te meus instigabat, & huius rei rationes magnae prouocabant, & Checi nostri hominis summi, vt id facerem consilium satis mea sponte paratos stimulos admouit. Haec res maturam quandam celeritatem postulat, fac rescribas, non me senties elinguem. Multam salutem meo nomine Ioanni Dowsaeo nunciabis: Vale viueque in Christo. 1539.

CHARISSIMO SVO CVMberfordo.

CVM hic apud nos nuperrimè fueras charissime Cūberforde, variae multae que in animo meo versatae sunt curae, quas summa necessitate, honesta tamen conflrictus, apud te deposuissem, abs que quibusdam fuisset, qui te semper aliquo sermone aut negotio detentum, mihi meisque rebus ereptum abstulissent. Scis apud nos breui electionem fore, in qua Iuuenes quatuor omnes & eruditione eximia & morum probitate insignes, sodalitium, quod vocant, Dom. Roff. ambiunt atque prensant. Verum cum omnibus, licet omnes sunt dignissimi, beneficium illud conferri non possit: te per illam aequitatem tuam quam omnes in te vnicè admirati sunt & suspiciebant, rogo obsecroque, vt eius caussam suscipias, susceptamque tuearis, omnibus tamen prius rationibus eruditionis, honestatis, inopiae, diligenter subductis apud te & computatis, qui illa commoditate summopere egere videatur. Egent omnes quidem, at verò si paulisper animo & cogitatione te huc conuertas, facilè conuincam Ioannem Tom▪ non solism plus alijs indigere, sed cum alijs aliunde prospici abundè possit, si hic repulsam patiatur, omnes illos labores, quos hic literarum studio diligenter collocauerat, cum summa rerum suarum desperatione inane consumpsisse. Fischerus enim vir non inchoata sed perfecta eruditionis fastigia adeptus, nempe & linguarū peritia & rerum cognitione excultus magno foelici que praeterea sacrae scripturae progressu euectus, nusquam non gentium possit, si hic spes eius non penitùs illum beauerit, vitam honestam honesto que viro dignam facilè comparare: cum alij si aliam vitae rationem sequi compellerentur, licèt sunt varijs literarum ornamentis insiginti, adiuti, & instructi, vt nunc tamen dierum sunt vel infausta tempora, vel peruicaces hominum mores, si aut absit scripturae cognitio, sic contempti spreti que despicerentur, vt ad panem ostiatim petendum et mendicandum prorsus adigerentur. Quid quod etiam Fischerus, si quid ego video, voti sui compos reddi nullo modo possit. Cum venio ad Burtonum, Iuuenem meliorem aut doctiorem incertum, vehementer pertimesco quid primum proferam, praesertim cum perspiciam sic caussam nostram vndique impeditam, tot obstructam, tot obsessam difficultatibus, hinc summa semper gratia, singularique apud omnes Redmanni authoritate, illinc numerosa non infimorum fautorum caterua, dubius planè animi, quid agam nescio progrediarne an hic sistam gradum. Desistere tamen pietas non sinet, officium tam honesto pupillo debitum non permittet nō feret. Contendam aliquo modo certè nec deturbabor, contendam inquam cum ipso Redmanno, me tantum debere pupillo meo propter vitae probitatem omnisque virtutis rationem, quantum neminem alium suo. Nec hunc in illum affectum impressit mihi spes commoditatis ab illo precipiēdae vlla, cum sit pauperrimus, non amicorum copia, & gratiae cum sit orphanus, sed expressa quaedam virtutis imago, quam ego singulis diebus in eo magis magisque elucentem & exauctam, immensa quadam voluptate contemplor & intueor, atque licèt videatur caussa Tomsoni, summa Redmanni gratia vehementer fracta & imminuta, illa ipsa tamen insignis Redmanni gratia & singularis apud omnes fauor, me vnicè recreat & consolatur, & spem mihi omnem propè extinctam suscitat, abiectam renouat, pr • sertim cum magnopere confido, te pro tua prudentia & alios itidem bonos viros, velle apud se diligenter considerare, Burtonum facillime posse, si hic praetereatur, in aliam domum absque magno negotio coaptari, qui Redmannum senserit sibi patronum, Setonum adiutorem, Praesidem caussae suae susceptorem, Watsonum honestatis illius non rudem praedicatorem, Kekwikkum eruditionis testem atque laudatorem. Quid hij in A • la Pembrochiana non impetrabunt? Quid à Swinburno, Clarensibus que socijs non exorabunt? Quid apud Michaelenses non obtinebunt, vt caeteros taceam à quibus nihil vnquam illis esset denegatum? Si verò Tomsonus hic repulsam & offensionem pateretur, si hic à nobis refutatus repudiaretur, cum tam exigua adesset illi amicorum copia, Iuuenis ad literas & modestiam natus, Academia relicta, M • sis valedict. expulsus, exterminatus, è memoria multorum deletus & abrasus eijceretur. Tale quiddam, quod Deus planè auertebat, anno praeterito Christoforo Browno viro optimo contigisset, abs que te imprimis fuisset, & alijs nouis iunioribus, vt ita loquar, Socijs, qui veluti numine quodam afflati praesentientes quanta quanti hominis iactura immineret è faucibus illorum constantia singulari eripuimus. Et nunc, charissime Cumber, conscientiam tuam & intimas cogitationes appell • , vtrum putas si C. priùs fuisset electus, illo 〈…〉 e alium locum B. licet honestissimo id temp • ris tanta diligentia, & animi alacritate conquisiu • sse, & dic bona quaeso fide, an credis Syluam illam, non Satyris & Faunis sed C. auspicatò consecratam & colendam, potuisse tam breui temporis curriculo, tantum in B. fauorem excreuisse, sed minùs iocosè in re seria. Haec dico, optime Henrice, quod sentiendum est (vt addam quasi apologo morale) illos qui tantos habeant sibi fautores, nunquam posse Sodalitio hîc Cantabrigiae carere. Cum alius amicis destitutus, quantumuis dignus, si oblatam occasionem amitteret, tale beneficium nunquam esset consequuturus: ne putes quaeso, hanc leuem esse rationem, sed eam iterum iterumque cogitatione tua excussam, agitatam, quanta sit vide diligenter, & subinde tecum cogita. Nunc vt ad te redeam, amantissime Cumberforde, cum saepenumerò varijs in rebus, varia officia, & grati animi tui in me studia, manifestis mihi indicijs declarata, apertissimisque testimonijs confirmata expertus sensi, nullo tamen alio beneficio me tibi firmiùs deuinxisti aut deuinctum etiamnum arctiùs tenes, quàm quòd, te authore & Langdallo consuasore, Ioannes Tomsonus, cum huc migrauerat, primum meae tutelae & fidei sit commissus. Cuius profectò in literis & honestatis studio profectus, vt mihi prae summa pecuniarum vi, amplissimaque mercede, cum summa animi voluptate habitus est semper & iudicatus, ita tibi, vt puto, idem est non omninò ingratus, sed perquam iucundus & vehementer exoptatus. Quamobrem libentius feci, vt eius caussam honestissima prouisione defendendā et protegendā tibi offerrē, etenim qui tam mirificè à te sit adiutus, cūne de facie quidem tibi fuerit notus, cum que nulla extiterit virtutis aut literarū expressa certaque expectatio, non dubium est quin idem, qui sic vitae suae rationes instituerit, & seipsum tam honestè erga omnes gesserit, vt omnis liuida de eo absit qeurela, absit omnis vel Momo iudice conquestio, eximiā opē tuam et praesidium singulare sit expertu • us. Cū praetere à sit non solum 〈 in non-Latin alphabet 〉 , sed sic cum aequalibus suis literis & eruditione aequandus, vt potius videatur maio. ribus non indignè comparandus, in magnam spem adducor, te velle in illum cuius manifesta honestatis extant monumenta, eam ipsam beneuolentiae rationem hoc tempore conferre & demonstrare, quā tu à me impetrasti, vt in illum ignotum, rudem, nec dum rusticitate Poklintòniensi immunē declararem. Nec opes tuas sed opem ad hanc rem conficiendam postulo, opem dico tui solius, namque non paucos sibi Tomsonus honesta morum probitate asciuit, quibus si tu adiunctus fueris procul dubio, vt planè dicam, eligetur▪ imo vt hoc addam amplius, charissime Cumberforde, si tu non obstiteris, quod non facies certò scio, si tu non alium contra eum adiuueris, eligetur. Ille ergo fidei meae consilio tuo olim commissus, ad idem iterum consilium tuum veluti ad portum salutarem sese recepit: nam ego fidem illam quā tibi obstringebam in illo recipiendo, constanter hactenus seruaui, curam salutis eius gessi, literis pro virili, excultum adornaui, vt mores ingenuos ab omni procacitate alienos, à furiosis opinionibus, integros & illaesos imbiberet curaui, omnia quae potui, praestiti. Itaque in visceribus Christi obsecro te, vt Tomsonum non tam meum quàm tuum pupillum tuteris adiuues que , vt in illum opem, fidem, gratiā, misericordiam tuam conseras, ne omittas occasionem benefaciendi, ne praeripiant alij quòd in tuum debet à te conferri. Si quid alij exigant, habes quod honestissimè respondeas, te nolle illum eijcere, quem in hoc Collegium recipiendū curaueras. Si Tomsonus esset mihi vlla sanguinis necessitudine coniunctus, si eos haberet Amicos. à quibus insigne commodum expectarem, non leuis tum fortassè tibi oriri potuerat suspicio, me haec omnia tecum malo egisse dolo, sed cum nihil tale mihi cum illo intercedat, ne dubitabis, puto, quin haec omnia syncero pectore sint prolata. Sin verò spem illam quam in te Tomsonus positam & defixam vnicè habet (quod omen auertat Deus) falsam & inanē inuenerit, ad me statim conuertet in haec irrumpens verba. O me, charissime Tutor, infoelicem, ô ter miserum, per hos ego hîc retineri non possum, quos ego semper salutis meae authores, quos insignes adiutores mihi proposueram? Quid commerui? Quam culpam, quod crimen designaui? Quae vis, quae infoelicitas mea illos mihi eripuit post tot sudatos in literis labores, quos agrestis rusticitas mea, eximios potuit sentire auxiliatores? ô illam tuam charitatem prodigè nimis in me effusam, & collatam, nunc frustrà inaniterque susceptam, qui nullum amoris, nullum studij, nullum pietatis officium amittebas quo me tibi de • inctissimum redderes.

Desunt caetera.

ORNATISSIMO VIRO D. Ioan. Checo.

QVo maiorem voluptatem, semper praesens ex praesentis tui prudētia, in domesticis nostris motibus sapienter sedandis, literarum studijs diligenter excitandis capiebam, ornatissime vir, eò grauiùs equidem & acerbiùs nunc fero, talia tempora post tuum digressum esse consequuta, vt eas literas ad te pernecessariò scriberem, quae moerorem meum praecipuum potiùs ex desiderio consiliorum tuorum, quibus caruimus, quàm vllam communem laetitiam ex fructu eorundem, quibus non omnes vsi sumus, declararent. Eò enim nunc per ducimur, vt quid iam amplius ex consensu illo bonorum, vt putabatur, ad literas excolendas, ad turbulentas quorundam hominum intollerantias coercendas, licèt multum semper caussae susceptae honestate nixo, plurimum tamen prudentiae tuae moderatione hactenus retento, sperandum sit, nescio. Ita omnibus operibus à quibusdam elaboratum est, vt ego per quem illi ipsi aliquid sunt, nihil iam in posterum momenti non ad ornandum meos, qui semper tui si qui alij fuere, sed vix ad hanc tenuitatem meam tuendam expectare queam. Nam nuper vt rem tibi omnem patefaciam, cum ego Grindallum meum propter hominis indigentiam adiutare studiosissimè cupijssem, ad illius que consilij effectum, non omnem rationem sed eam solùm, quam honestissimam maximè tibi probatum iri sperabā, adhibuissem, & tantūmodo ad M. B. A. & caeteros illius notae viros, nec id ante vnum aut alterum diem quàm res conficeretur, caussam illam detulissem, ecce tibi F. & B. tuus consilio siuè suo, siuè H. siuè vtro que perfidiosissimo, iunctis copijs cū S. & suis M. P. & nos omnes de vetere nostra authoritate deiecere, & cum per nos idem (quod iam factum est) perficere potuissent, ita tamen bellè M. A. me & M. (quod ille ipse fatetur) contempserunt, vt apertis vocibus iactarint se citrà nostram opem & posse & velle quemcunque pro arbitratu suo designare. Quod factum si aut probandum aut ferendum sit, prudentes illi quidem & frugi homines, qui vndique vtilitati suae consulere possunt, stulti alij, qui vt honestam caussam non desererent, & sese ludibrio, & suos discrimini extremo subiecerunt. Quos turbulentos homines vt ego tum prae omni in desiderio meo explendo, & in Grind. meo tuendo vtilitate fortiter contempsi: ita etiam nuuc me in eo consilio constitisse sicque per omnia fecisse vehementer gaudeo atque glorior, vt si posteà ex▪ hac tempestate aliquod malum in communes Colleg. nostri rationes, quas hactenus sartas tectas sola consilij tui gubernatio seruauit, redundauerit, & quo turbine illud acciderit, tu à quo non solū amari, sed in omnibus factis meis probari volui, planè intelligeres. Sed de leui caussa nimis grauem offensionē me fortassè suscepisse dicis. Profectò, vt leue putetur, P. nostramque Senioriam authoritatem spretam & circumscriptam fuisse, vt hoc condonem meas spes omnes eo tempore, cum vel ad tuendum meos, vel ad laedendum maleuolos maximè valerent, inanes cecidisse, vbi nec beneuolentia mea ad leniendum, nec facultas vlla nocendi ad reprimendum tantum illorum odium aliquid momenti habuit, vt perpetuae obliuioni hoc dem, Grind. meum, ita literis excultum, quod ego certò scio, vt cum à te ipso & Smitho discesseris, in graecis literis nemini in hac Academia concedat, ita paupertate oppressum, vt nec alacritas ad studium, nec mediocritas ad victum illi suppetat: ita beneuolentia mihi coniunctum, vt eius commodum incommodumque, meum planè existat, à literis quibus excelluerit, à studijs quibus se totum dederit, à me quicum coniunctissimè vixerit, in perpetuum diuelli. At que vt breuiter dicam, vt offensiones omnes acerbaque vulnera, quibus vel res nostra publica, vel ego affligimur, leuissimè perferantur, tantam tamen hominum fraudem, perfidiam, calumniam, iactationem, & intollerantiam, quae non iam restincta & sopita conquiescit, sed potiùs hoc improbo facto (quod in malis semper vsu venit) quasi nouis viribus & alimentis hinc assumptis, in grauiorem aliquem aliquando casum inflammata exardescit, pati nullo modo possum. Nam profectò, ornatissime vir, omnium praeteritarum rerum, euentum quantumuis calamitosum, communis concordiae caussa obliuione delerem, nisi acerbius quiddam horum hominum consiliū nimis perfidiosum in nos & literas portendere, vehementer pertimescerem. Etenim vbi lucrum non leges, venter non literae, obscurae perfidiae, nō aperta consilia, 〈 in non-Latin alphabet 〉 , furores abiectorum & indignitas, non prudentum moderationes et authoritas dominatur, quid amplius vel vlli honestorum hōminum consensioni, vel aperto alicui patenti et simplici sperandum sit non intelligo. Et haec de publica re, nunc si vacet tibi, pauca de me. Ex profectione tua nihil vnquam institui, ornatissime vir, cuius non te tacitum probatorem solùm, sed quasi praesentem spectatorem esse volui, quod vt perficerem, multò quàm anteà diligentiùs literis, violentis legibus custodiendis, quieti retinendae totum meipsum tradidi. Quod consilium meum quatenus in caeteris rebus omnibus, & in hac etiam nouissima re persequutus sum, M. & B. à quibus nunquam discrepabam, trstificari possunt. Cuius etiam quieti consilij, quo maleuoli illi ad suam libidinem insignem, ad meum moerorem ingentem abusi sunt, maximum & honestissimum fructum percepissem, si non prudentiae tuae gubernatione his temporibus carüissem. Quamobrem sic de Aschamo tuo perpetuò existima, vt de homine qui omnes iuiurias, odia & contumelias deponeret, quàm minimam beneuolentiae tuae partem dimitteret. Tibi igitur me & omne hoc negotium trado, vt pro arbitratu tuo modereris, quamuis nec ipsa voluntas mea aliquid sit immutata, sed perfidorum hominum incredibilis peruersitas hijs literis potiùs expressa, qui, cum me, nisi tu aliter vis, abs te, quem firmissimum retinere potüerunt, abalienatur, de veteri tamen mea in communi caussa tuenda sententia minimè depulêre. Impera igitur mihi quicquid vis, spero tamen effectum iri, vt tua salubri monitione authoritas M. quam omnes sequi debemus, non ampliùs contemnatur, seniorum ratio habeatur, 〈 in non-Latin alphabet 〉 , insolens iactatio, eò, quò locus & ordo postulat, coerceatur, vt aliquando praemia literarum & honestatis non in omnium officia sese ingerendo intercipiantur, sed in studia diligenter abdendo conferantur. Nam nisi prudentiores obseruemus, leges nostras custodiamus, studia literarum excitemus, firma aliqua concordia inter nos consistere non potest. Cognosce igitur, prudētissime vir, ac de nobis ac de rebus nostris quicquid vis statue. Haec de me publico nunc de me priuato. D. meus Eboracensis, vt scis, moritur, quo fato fortunulae nostrae multùm imminutae sunt. Sed ea res minimè omnium me angit Tamen de alio domino cogito, & de eo qui Laeo successurus, multum spero quicun que is fuerit, nihil in votis maius habeo, quā vt optimus praesul Westmonas ei succedat. Tu si vis trades me cuicū que vis. Sed si tibi ipsi, nihil spe mea esset expletius. Si aliquid tale in posterum cogitas foelicem me vel leui aliqua significatione redde. Cum has obsignarem literas, ecce Madaeus & Billus ad me, de Grindallo ad te mittendo, quae res propter arctam meam, cum eo coniunctionem aliquid cōmouit, propter vtilitatis tamen suae rationē immensa laetitia perfudit. Quem hominem de optima nota (vt Cicero noster loquitur) tibi cōmendo. Quē que diligentia & amore obseruātissimū, doctrina et studio tuo aptissimū, taciturnitate, fidelitate, & abstinentia honestissimū, ad quoduis opus tuū faciendum, demisissimum fore recipio at que promitto. Quamobrē si ad eam voluntatē, quā vel tu olim tua beneuolentia, vel nuper B. & M. cōmēdatione contulisti, nouus cumulus hijs literis meis accedat, non in illum▪ sed in me, totum illud beneficiū collocatū esse putabo. D. Iesus, solem illū illustrissimū orientē, patris patriae que spem maximā, fidei tutelae concilij que tui quadrigis cōmissum, ab omni occasu immunem sustentet & tueatur. Vale in Christo Iesu.

SCRIPSIT HANC PRO Coupero.

SIquanta semper fuerit tua in me volūtas, ac studium, Ornatissime Praesul, tanta mihi hoc tempore animi saltem grati significandi facultas suppeteret, me, etsi non ad gratias quas debeo maximas referendas habilē, ad nonnullas certè quas possum tenues & perexiguas agendas promptū al • cremque persentisceres. Nā vt alia tua taceā beneficia, illud equidē ego in summis pono, et grata iucūda que animi recordatione fruor, quòd D. tua, nullis meritis meis prouocata, sed singulari in me volūtate suapte spōte adducta, tam aegrè grauatéque ferat me è Dioecesi tua, relicto quod illic habebā Sacerdotio, nomine Thorington, exiturū. Quamuis enim, vt ingenuè dicam, & eximius dominationis tuae fauor multis grauibus indicijs significatus, et summa etiam eorū, qui vice tua functi sunt, beneuolētia varijs testimonijs cōfirmata, me potiùs illic quā vllus illinc fructus percipiendus detinu • re, diutius tamen, vt mea cum salute ac commodo fieret, cōmodè cōmorari non potui. Nam ipsa caeli grauitas, illaque terrae plaga suapte natura, propter maris illam regionē alluentis vicinitatem, vliginosa tam grauē acerbumque mihi creauit morbum, vt vix adhuc ex eius longinquitate integer creatus sum. Cum ergo & propter caeli conditionem, & corporis mei imbecillitatem, illo beneficio carere summū beneficiū putauerim, à tua D. vehementer peto, vt Richardo Aluaeo viro honesto, graui, & literato, Collegij nostri socio, omnibus omnium nostrorum suffragijs ad id euecto, eiusdem, vt dicunt, praesentationem concedere dignetur. Id quod si feceris, tanto me aere Dominationi tuae deuinctum tenebis, ex quo postea exire non licebit. Dominus Iesus Dominationem tuam diutissimè seruet incolumem.

Cuidam amico Eboracensi.

HVmanitas tua facit, ornatissime vir, quam omnes tibi singularem tribuunt, vt ego omnis humanitatis oblitus, te, cui obscurus et ignotus sum, literis meis interpellem. Pernecessaria tamen res mihi incumbit, ad quam expediendam, quia tu solus is es, qui tantùm facultate potes, quantùm vis, & tantùm humanitate tua vis, quantùm potes, inprimis ad te scribendum esse duxi. In qua re opem tuam, non opes vllas expecto & requiro. Et obitu Reuerendissimi patris & D. mei Eduardi Ebora. dolorem cum plurimis communem iacturam praecipuam & propè singularē accepi. Hic ante triennium omnem meam obseruantiam, obedientiā & seruitutem sibi firmissima sede mea deuinctam tenebat stipendio annuo dato 40. solidorum. Quae pensio non exhibitionis (vt loquimur) sed mercedis nomine mihi quotannis ad festum Annunciationis Mariae, & D. Michaëlis soluta est. Cuius rei locupletissimus testis esse potest D. Langeriggus, qui tum praesens fuerit, cum Reuerendissimus pater fidem meam sibi obligat. Uiginti solidos hoc proximo superiore festo Michaëlis recepissem, quam pecuniae summam eò iustiùs me posse exigere videor, quòd caeteri reuerendiss. patris famuli omnes, vt intelligo, integra stipendia sua obtinuerint. Qua pecunia si carerem eò grauiùs ferrem si solus carerē. Et cum ea pecunia nec ita magna sit, vt pensio eius hijs, qui Reuerendiss. patris voluntatem exequūtur, grauis esse possit, nec ita exigua, quin tenues studiorum meorum rationes plurimùm sit leuatura, obsecro te per humanitatem tuam humanissime vir, & per eam voluntatē tuā, qua literas & literatos omnes vnicè fouere diceris, vt tantum laboris, opis & gratiae tuae huic petitioni meae tribuas (quod sine magna molestia tua fiat, quantum ad hanc exiguam pecuniam obtinendam satis esse potest. Pecunia ne mihi soluatur, an aliquot ex eius Graecis libris mihi concedantur non magnoperè curo, praecipuè si illi in numero oratorum, philosophorum, aut Historicorum fuerint. Est liber Graecus, qui decem Rhetores nominatur, continet enim orationes Aeschinis, Lycurgi, Dinarchi & aliorum, hunc vehementer excepto, quia aqud nos parabilis non est. Jstum librum, si vel ad eum modum quem dixi, vel pecunia mea mihi comparare potueris, rem non gratissimā solùm & perpetua recordatione mihi vsurpandam, sed omni mea obseruantia tibi compensandam facies. Et haec omnis mea petitio est, quam tibi significandā hisce literis esse duxi. Ad quam adiuuandam literas ornatissimi Praesulis D. Georgij Daij Cicestrensis Episcopi facillimè parauissem, nisi in hac ego semper fuissem sententia, huiusmodi omnia intempestiua literarum subsidia, prudentibus viris non tam molesta qu • m superuacanea existere. Quamobrem me & caussam meam omnem in vnius tui beneuolentiae sinum depono, cui tantum tribues, quantum vis, tantum scio voles, quantum ipsa caussa, literarum studia, tenues fortunae meae siuè singula haec petere, siuè ea vniuersa exigere vllo modo videri possunt. Est & alia res, quam tibi participare volo. R. pater mihi ipse narrabat se scripsisse in vniuersum Pentateuchum Moysis, & quantū ego tum ex sermone eius elicere potuerim, in animo habere, vt liber ille excusus in vulgus appareret. Si hic liberopera tua in lucem & conspectum hominum prodire potest, ea res & tibi praeclaram laudem, & R. patris nomini immortale decus, & Christianae religioni omni immensum quendam fructum & emolumentum aliquando est paritura, cum tam pauci sunt ex veteribus qui eos libros fusè planè que explicare videntur. Si munus praefandi in eos libros mihi imposueris, non onus sed honorem eximium mihi attuleris. Quam operam lubentiùs susciperem, vt authori libri nescio cuius Pasquilli respondeam, qui praeter alias maculas grauissimas nomini R. patris aspersas, tribuit ei, etiam in Dialogo quodā personā indoctiss. & barbariss. Quaestionistae, cū ego tamen nouerim, illū omnis elegātiae et purae dictionis amatorem praecipuum, ad quam rem perpoliendam me non semel exhortatus est. Huiusmodi hominum obtrectationes silentio prudentissimè obruerentur, si nō ▪ immoderatè nimis procacitate linguae abuterentur. De commentarijs R. patris in lucem diuulgandis plurimi hîc, idem quod ego, sentiunt, facias tamen prudentissime vir, quod tibi hac in re consultissimum fuerit. Si de vniuersa harum literarum ratione, cum primum opportunitas tabellarij oblata tibi fuerit, quid sentias, tribus verbis significares, sin gulari humanitati tuae hoc esset tribuendum. vale.

D. IOANNI SETONO.

QVid scribam, nunquam mihi deesse potest, quoties ad Setonum scribo: Quod sanè libentèr semper facio, nunquam tamen libentiùs quàm hoc tempore, cum me & mea sponte currentem vehementèr ad id incitauit etiam Watsonus noster. Ecce Thomas Watus tuus discipulus est, ad cuius rei effectum, mirificè singuli, sed potissimum Watus & Madaeus, & id tua caussa elaborarunt. Qua in re quicquid ego feci, abundantia amoris erga te feci, & illud totum quicquid fuit, & iampridem debeo tibi & plus eò, si vsus ad id vnquam tulerit. De Grindallo meo, de qua re mecum aliquid B. noster, stomochari tibi nō possum, cui aliquid, certò scio, tribuissem. Amisi ego fidelissimum amicum, amisit Collegium doctissimum virum, cui parem, quod audeo dicere, cum à Watsono discesseris, non habemus. Hinc migrauit vt scis in meliorem sedem Reuerendissimus pater & D. meus D. Eboracensis: ex cuius obitu animus meus dolorem cum plurimis communem, fortunae meae iacturā praecipuā & propè singularem exceperunt. Alius Dominus mihi quaerendus est. Nemo omnium est, cui potiùs me & omnem obseruantiam meam traderem, quàm ornatissimo Wintoniensi tuo, qui cum sit omnium doctissimus, quid etiam docti sint, optimè nouit. Molestus esse ei nō cupio, nec tam opes quàm opem eius requirere volo: Puto me vsui illi aliqua ex parte esse posse. Si tu ita vis, scribam ad eum, vel graecè vel latinè, vel vtrum que , vel ex alterutra lingua versum, vel ex meo cerebro profectum. Sin tu non vis, non faciam. Quid mihi in hac re faciendum est, tu optimè potes vel consulere propter prudentiam, vel monere propter amicitiam, vel imperare propter authoritatem. Quas singulares facultates ingenij, siuè bonitatis tuae, vt in alijs rebus singulas saepenumerò periclitatus sum, ita in hoc graui flexu fortunarum mearum, non sine graui caussa vniuersas vehementer expecto. Si me amas ergo, quàm primùm poteris, quid author mihi eris, literis tuis suauissimis mihi significa. Te in quartanam incidisse grauitèr fero, quòd consilium meum in ea re requiris, amantèr accipio. Quod igitur vel vsu vel auditione cogn •• i id tibi libentèr defero, id quod vt plurimùm pro • it tibi, vehementer exopto. Rescribe quaeso, nihil literarum tuarum sermone dulcius esse potest. Vale.

G. GINDALLO SVO.

QVO arctiore beneuolentiae vel pietatis potiùs necessitudine, nos inter nos aliquot hos annos coniuncti fuimus, eò & acerbiùs digressum tuum quotidiana cogitatione vsurpo & molestiùs oculos meos in his hominibus intuendis defatigo, qui in nos deserendo perfidiae crimen subire, quàm in te tuendo amicitiae nomen retinere maluerunt. Quam eorum siuè maleuolentiam, siuè contumeliam, siuè iniuriam, vtriusque sanè nostri acerbissimum dolorem, vt communi concordiae demus, vt literis & magno illi Checo remittamus, vt Christo Ihesu hoc totum, quicquid sit condonemus, nostram tamen suauissimam vitae consuetudinem ita proditā et distructā esse haud secùs ferò quoties de ea cogito (toties autem cogito, quandocun que te in cubiculo meo, in cibo, in inambulationibus, in studijs meis nō video) quam hij homines faciunt, qui graue aliquod vulnus faciei inflictum, & eminens, ab inimiciss. acceptum, cicatrice nulla nisi deformiss. obducendum identidem in speculo contemplari solent. Nec vulnus certè vlli vllum humanae societati grauius imponi potest, quàm ab eo abstrahi, quem in omni pietatis officio charissimum, morum suauitate coniunctissimum, obsequio pupillum, consilio veluti tutorem quendam semper habere licuerit. Qui ergo te mihi abstulerunt, mi G. non diuitias sed ipsam vitae meae animam exhausisse videntur. Quorum opera elaboratum est, vt necessariò ad ea remedia compingamur, quae vt sunt extrema in amicitia, ita vel rarum vel obscurum semper consolationis leuamem afferre solent: & quae partam amicitiam tueri, non veterem cumulo aliquo & accessione augere possunt, literas dico, quarū crebritate non solùm vtriusque nostrum absentis desiderium deliniri sed notitia nostra hactenus semper mutuis offieijs culta▪ sanctissimè & confirmata vtcun que contineri potest. Dum haec scribo mi G. quantum angor vel stomacho propter hominum indignitatem, vel moeroris acerbitate, propter absentis tui desiderium, meliùs tu cogitatione, quàm ego scriptura, colligere potes, ab ea re igitur paululùm abducere meipsum volo, vt scias quid hic rerum geratur. Conierus & ego in cubicula nostra, & si vis in studia nostra in singulos dies abdimus, te optamus, iucundissimum consuetudinis tuae fructum desideramus. Desunt reliqua.

EIDEM.

SAlue & vale charissime Grindalle, hoc exordio libentèr vtor quoniam ferè nihil suppetit quod attexam. Potes per Pullaenum nostrum benè & tutè scribere quicquid vis, & imprimis ecquid ne placeat tibi illa viuendi via, in quam, me inuito, te ipse dedisti. Vtinam te ipsum noscere voluisses, & quantum tibi momenti ad summam eruditionem infuderit deus agnoscere sustinuisses. Hoc modo vt nihil grauius dicam, & amicis tuis summum luctum, & maleuolis immensum gaudium attulisti. Post tuum à me digressum quicum perpetuò vixissem, nimias amicitiarum propinquitates fugiam. Sunt enim homini inepto & vix satis ad res perferendas confirmato, qualis ego sum, moeroris & curarum plenissimae. Sequar iam illud sapientis. Ama tanquam osurus: sed aliquando cum otium fuerit, effundam in sinum tuum omnes animi mei cogitationes. Cum in Aula Principis sis, nihil audeo scribere, quod secretum esse velim, vereor ne quidam homines nimis sint suspiciosi & curiositatis pleni. Quoties scribis ad me, scribe quas literas & ad quem diem datas à me recipis. Per Ruddum nolui scribere, nunquam enim fiet meo suasu vt vllius gratia relinquas Academiam, nedum Ruddi. Scripsi longissimas literas ad D. Canta. Si Magi. noster nondum obsignauerit, vellem vt legeres, & de tota illarum literarum ratione ad me scriberes. Non omninò dedo me acerbitati & luctui canimus, sed tum tui maximè pungit desiderium. Feci ego Rythmum quendam latinum in modos illius Cantilenae my litle praty one, de Natali E. P. Dialogum fecit Christophorus hoc natali, & in eo lepidissime Cant. vtrumque mittam ad te si adhuc delectaris huiusmodi nugis. De Corona nihil audio, quam misit Dormerg. tibi pro loco Pensionarij tui. Recepi Chrysost, summi Checi nostri cum tua praefixa epistola, nihil legi auidiùs, Irelandus & Raneng. diebus singulis festis cum graeco conferunt: volo enim vt cum eruditione pietatem imbibant, aliàs in Platone & Cicerone totisunt. Saluta quaeso mihi heroicum illum herum tuum, apud quē quaeso, de me saepissimè loquitor, nā nihil aequè peto, quàm vt nunquam dimittam gratiam illius viri: Est hoc stultè à me petitum, Grin. sed omnes meas stultitias libentèr apud te efferam. Facit hoc nostra amicitia, facit studium meum, quo rapior ad Checum perpepetuò admirandum. Quaeso mi G. elabora, vt placeas hero tuo, nihil deo, hero, mihi iam acceptius esse potest. Scribe quaeso saepiùs ad Magistram Cheke, illa res erit gratior hero tuo quàm vllum aliud officium, nihil erit magis ex vsu tuo. Totus sum in Toxophilo meo, seposui Herodotum ad tempus. Si scripsissem Toxophilum latinè, videor potuisse mediocritèr illud munus ornare, meo nomini meliùs consuluissem▪ sed non hijs, qui eum librum libentissimè lecturi sunt. Vides vt praeter expectationem abripior in longiss. confabulationem: sed nihil facio libentiùs quàm tecum loquor. Tabellarius non sinit me plus scribere. Scribe longiss. 13. Feb.

Illustrissimae D. Elizabetae.

AD te scribere illust. Elizabeta, magis ne absterreret dignitas tua, an inuitaret bonitas, multùm diu que dubitaui. At cum cogitatione complexus sum, quanta me & absentem memoria, & praesentem saepè humanitate, prosequuta es, malui certè cōmittere, vt importunitatis potiùs in scribendo accusares quàm taciturnitatis vllius ingratae in scribendo conuinceres: & facilius passus sum meum nimium reprehendi officium, quàm meum ingratum culpari silentiū, cum certissimè sciā literas meas amplitudini tuae molestas esse non posse. Et cū mihi infinita suppetant ad te scribendi argumenta, nihil tamē lubentiùs facio, quā gratulor tibi, quod tāta fortunae naturae que ornamēta, tātis literarū praesidijs indi es magis ac magis illustras: ex qua re maior ne tibi ipsi ad verā gloriā facta sit accessio, an illustrior ingenij industriae que tuae in sermone omniū excitata sit commendatio, dubium & incertum est. Et quamuis hoc institutum tuum, in iungenda praeclara doctrina cum summa dignitate tua, ex Platonis disciplina effluxisse certò nouerim, tamen non dubito quin plurimum tua sponte & praestanti iudicio susceptū, multū ex praestantissimae foeminae D. Chāpernownae consilijs profectum, nonnihil etiam G. Grindalli mei opt. praeceptis adiutum & promotum esse verè affirmauerim. Legimus praetereà et ante Platonis tempora, & in veris historijs & in fictis poëmatis, opt. quemque semper principem, prudentem aliquem philosophum, sibi ad omne vitae consilium adhibere solere. Sic Iouem Prometheo, & Agamemnonem Nestore vsum esse fingunt poëtae. Sic Hieronem Simonidē, Periclem Anaxagoram sibi adiunxisse tradunt historici: ex quibus docemur siuè praeclaris factis praeclarissimorum principum, siuè prudentissimis consilijs prudentissimorum philosophorum nihil antiquius esse debere, quàm vt summa potestas cum summa doctrina semper coniungatur. Atque haec non eò referuntur, vt literae meae te cūctantem euocauisse, sed festinantem potiùs incitauisse, et in ipso extremo cursu existētem veluti grato plausu excepisse videātur. In quo preclarissimo laudis cursu, cum nemo sit, quicum aut maiore contentione certare debeas, aut à quo victoriam insigniorem reportare poteris, quam à te ipsa: facias ergo nobilissima Elizabeta quod quotidie facis, vt teipsam indiès superes, & generis tui claritatem splendore etiam literarum illustriorem efficias. Quo facto, nec fortunae tuae maius quicquam accedere, nec votis tuorum exoptatius contingere, nec praesenti hominum iudicio laudabilius proponi, nec posteritatis expectationi admirabilius relinqui potest. D. Iesus amplitudinem tuam noua indies virtutis & literarum accessione ampliorem reddat.

ORNATISSIMO VIRO. D Guilielmo Pagetto Regio Secretario.

QVàm omniū, qui sese literis dedunt, cōmune perfugium bonitas tua sit opt. ornatissime que vir, cō munis omnium ferè bonorum vox est et praedicatio. Quae sanè res facit, vt ego nunc, nec magnitudinis negotiorum tuorum, quibus te propter singularem prudentiam tuam prudentiss. princeps praefecit, vllā rationem ducam, nec tenuem meijpsius conditionem, cui me mea fortuna subiecit, vlla in memoria habeam: qui sic te à grauissimis grauissimorum horum temporum negotijs, quibus in singulas horas circumfusus es, ad hanc meam caussam, licèt non maximè necessariam, non minimè tamen nec tibi ad agendum honestam, nec mihi ad obtinendum exoptatam abstrahere studeam. Huiusmodi res est. Graecae linguae professionem, quam proximo hoc triennio munificentissimus princeps noster publicè in schola Cantabrigiensi instituit, ambiunt duo iuuenes, & literarum ornamentis exculti, & summis summorum amicorum praesidijs adiuti. Ego cum hos ope & gratia amicorum aequare nulla ex parte potuerim, non modo omnium spem, sed omnem etiam illius rei vel cogitationem abieci, donec rumor quidam apud nos in Academia percrebuerit, Regiam Maiestatem statuere ei qui in Graeca lingua peritissimus esset, illud munus tribuendum fore. Qua re audita, multi docti viri, de me, quam verè nescio, optimè sanè sentientes, me non tam obtinendi spe, quàm illis morē gerendi voluntate incitarunt, vt Londinum irem, periclitaturus, numquid Deus orphanorum & pauperum, qualis ego sum, adiutor, meam etiam caussam promouere vellet, qui optimè semper potest, & incredibiliter saepissimè solet. Dum ego hîc in Aula inter obscuriores homines, obscurissimus verser, nec eruditionem meam (quae ipsa perquàm exigua est) in contentionem cum illis duobus committere, omni amicorum ope destitutus, ausus fuerim, nec si maximè auderem, vllam viam, qua illud facerem, scirem: ecce subitò tu, legatione tua, vt omniū in ore est, prudentissimè confecta, domum reuenis, cum summa omnium optimatum & infimorum congratulatione, quod ego tum fortè praesens, ex laeto hominum aspectu, qui in te omnis conuersus est, & ex perpetuo omniū de te sermone, & eo quidem laudum tuarum plenissimo facilimè intellexi. Tū caepi ego multas cogitationes versare, ecquis ne tu quasi deus 〈 in non-Latin alphabet 〉 à deo opt. maximo non solùm ad reipublicae salutem sed etiam ad meae caussae susceptionem mittere • is. Nam vel tùm sperabam, summam illam probitatem tuam, qua regiam maiestatem tibi summè beneuolam conciliasti, qua omnium hominum voluntates & studia ad te diligendum aggregasti, qua literas & earum cultores vnicè amplecteris, qua caussas omniū prudentissimè conficis, ad meā etiam caussam aliquid apportaturū. Quamobrē, ornatiss▪ vir, si regia maiestas opera et gratia tua, hoc munus graecae linguae profitendae (modo eruditio mea nō ineptissima inueniatur) mihi cōcesserit (vt ꝙ res est loquar) remuneratio à me nulla expectari potest sed totū hoc beneficiū illi seres, & ab eodem satis copio sum fructum reportabis, qui dicit, quicquid feceritis vni ex minimis istis, mihi feceritis. Quod dictum ab huiusmodi authore profectū, nunquam inane aut irritum fore tuipse optimè nosti. Si quaeris momenta nè vlla sint, quae caussam meā adiuuare possunt, sunt quidē nōnulla, & ea nō leuissima. Nā antequā regiama. lectionē suam in Academia instituerit, fui ego ascitus totius Academiae suffragijs cū satis luculēto stipēdio, ad graecā linguā publicè profi • ēdā. Et ex eo tēpore graecā linguā quotidiè in collegio D. Io. vbi ego socius sum, praelegi. Literae praetereà quas Academiam ad regiam maiest., siue ad quoscun que alios honoratos viros hos duodecim annos dedit, à me semper scriptae sunt. Scripsi etiam librum ad Regiam maiestatem, qui nunc sub praelo est, de re sagittaria, quàm apta sit Anglis, cùm domi, tùm in bello, & quomodo certa quaedam eiusdem ars tradi possit, vt plenissimè ad perfectionem eius ab omnibus Anglis discatur. Hic libellus, vt spero, cum apparebit in lucem (quod fiet Deo volente ante Regis profectionem) nec obscurum amoris mei in patriam signum, nec mediocris meae eruditionis mediocre testimonium erit. Qualis sum, satis nouerunt D. Cicestren. Redmannus, & Ridlaeus, sed optimè Ioannes Checus si adesset, quicum in studio graecarum literarum hos aliquot annos coniunctus fuerim. Et haec sunt à me non ficta, vt nimis insolenter meipsum iactem atque venditem, sed abs que omni arrogantia, à qua longissimè abesse cupio, dicta, vt caussam meā apud te ornatissime vir, quantùm possem adiuuem. Si aegre fers, quod his literis meis tempora tua atque negotia impediantur, tibi ipsi hoc assignare debes, qui sic spectatissima quadam bonitate praestas, vt omnes, ad eam, à qua optima sperant, prouoces. Postremò quicquid in hac re facies, non mihi solū, sed literis & Christo Iesu, qui me, vt scriberem ad te excitauit, facies: Quem in sing ulos dies precabor, vt te literis beneuolum, & reipub. salutarem perpetuò conseruet.

D. Essexiae.

Ex omnibus primarijs viris tu primus & princeps es, nobilissime vir, cuius manibus hic liber inprimis gestari gestit. Tibi enim vni quàm caeteris ferè vniuersis se plus debere agnoscit. Nam tu primus eras, cui se primum committere, & cuius praecipua ope in lucem conspectum que hominum apparere ausus est, moderatissimā tuam prudentiam in eo cognoscendo, & paratissimā tuam voluntatem in eo exornando vehementer admiror et suspicio. Quid enim tu de eo dicebas, vel tum, cum se amplissimo consilio Regio, ostenderit, vel nuperrimè, cū Regiae maiestati sese verecūdè admodum & timidè obtulerit, perpetua vsurpabo memoria. Videre enim vel iam videor, & quasi praesenti quodam obtutu intueri, quam diuina animi tui inductione, quanta vultus suauitate, quam eximia laudis praedicatione hunc librum extuleras cōmendaueras que diuae semper que Augustae Catharinae, cum cafortè quisnam liber is esset interrogaret. Quamobrem cum haec singula singularem quandam bonitatē in te perspicuè declarant, vniuersa autem diuinam & heroicam naturam, natam ad rem & literariam & sagittariam promouendam, duo summa Angliae decora & ornamenta, manifestissimè testantur: summoperè mihi elaborandum esse video, vt cum minimam partem huius summae tuae in me bonitatis, omni mea sedulitate consequi nequiuerim, parata tamen voluntate & studio semper praesto sim, ad eum hominem perpetuò me praestandum, in quem hanc opem non indignissimè consumptam esse iudicabis. Perge igitur, nobilissime vir, & literas etiam atque etiam exorna, vt illae te vicissim exornent, & contende hanc laudem caeteris omnibus praeripere, ex qua re verè nobilis & germana semper que duratura gloria solet proficisci. D. Iesus. &c.

Honoratissimo viro Tho. Wrio thesleio Angliae Cancellario magno, Academiae Cantabrig. & literarum patrono max.

NEc priùs mihi quicquam faciendum putaui, nec magis opportunum, honoratissime vir, quàm, vt in hoc omnium, & hominū et negotiorum ad te concursu, hunc libellum tibi ad legendum offerrem. Iniquè enim cōparatum est, si vniuersi tibi libellos litibus, querimonijs & turba refertos porrigerent, & nullus pateret aditus illis hominibus, qui libros otij & delectationis, tibi adferrēt, cū nec prudentissimae cogitationes tuae, sic quotidianis hominū controuersijs attritae, diutiss. in negotijs cōsistere, ac durare potuerunt, nisi aliquo aliquando otij fructu recreat ae iucūditati sese dediderint. Contrariae enim res contrarias retinent, & cōplectuntur. Hoc enim emni naturae consilio, & artis imitatione cernitur. Sic diei labores fouet noctis requies, sic somnus vigilias sequitur: nec scamnum vllum, ad sedem firmum & stabile est, quod contrar •• s inter se pedibus, cohaerens ac fultum consistat. Quamobrem cum omnes ferè cogitationes tuae in cura & sollicitudine versentur, & tanta tot hominum negotia, ab omni externa oblectatione excludant, offero tibi hūc libellū, otij mei in literis cōsumpti signū, & aliquod non ingrati animi in patriam testimonium: Qui, si nihil attulerit ad te insigniter oblectādum, aliquid tamen morae et impedimenti esse poterit, ad te, à nimis intentis cogitationibus, auocandum. At verò vix ausus fuissem tempora tua à rerum grauissimarum procuratione remorari, nisi me priùs ad id faciendum cōmouisset consilium eruditissimi praesulis D. Cicestrensis, cui vnum ex istis libris obtuli, qui in animum abdidit, affirmans forè hanc operam meam, tibi non ingratam, quia plus tu vnus, quàm vniuersi alij, rei et literariae, & sagittariae tribuendum esse sentis. Itaque, si hunc laborem meum non penitùs displicuisse tibi intelligam, aliquid post hac certè nauabo & perficiam, quod cum fuerit minus literati hominis magis proprium, & mihi ad dandum tibi aptius, & tibi ad perlegendum, acceptius esse poterit. D. Iesus. &c.

D. Wintoniensi.

LIbrum meum regio concilio, tam communi omnium consensu probari, mirifica quadam laetitia me perfudit ornatissime pater: Singulari tamen praedicatione à te tam laudato viro laudari, incredibili sanè infinitae voluptatis abundantia me totum delibutum reddidit. Nam cum tu in omni rerum gerendarum susceptione singulos consilio, in quauis autem rerum scribendarum institutione, vniuersos iudicio superas, tibi profectò vni atque caeteris vniuersis, hoc institutum meum probari, longè pluris facio. In hoc libro scribendo, longiss. abesse & discrepare ab vniuerso ferè Anglorum scriptorum numero studebam, non quod aliquid Anglicè scriptum esse aegrè feram, sed quod plurimū homines indoctos et temerarios in hoc studendi genere elaborasse intelligā. Materiem autē inanem, aut eorum facultati imparem sequuntur, in quare verba propria & perspicua fugiunt, tranflata et ad verum splendorem accommodata nesciunt. Dein omnis rectè tractationis ignari & imperiti sunt. Nam dialecticam ad ratiocinationem, aut rhetoricam ad exornationem ne summis quidem labris vnquam gustauerunt, & sic in nostra lingua vernacula non domestici & proprij, sed peregrini & aduenae esse student. Cum hoc nimis verum esse scio, Anglos ad Anglicè scribendū nudos & inanes facultatis, praecipites autem et plenos temeritatis, tam inconsideratè irruere vehementèr aegrè fero. Audaciores enim non peritiores in hanc rem ferè soli hos aliquot annos incubuere. Quaeres & magnam confusionem in nostram linguam inuexit, & hoc regnum ineptiss. omnis generis literis oppleuit. Sequutus sum ego rem nec mihi propter vsum imparem, nec cuiquam perniciosam & inutilem, vbi si tuo iudicio aliqua ex parte satisfeci, & voto meo plurimùm & optimorum certè expectationi aliquid me satisfacturum scio. Ad hunc verò librum scribendum plurimae meae rationes cohortatae sunt, vel vt aliquibus praeclaris viris, qui me nimio sagittandi studio à grauioribus rebus distineri putabant, aliqua ex parte cognitum esse non omne tempus meum 〈 in non-Latin alphabet 〉 , vt Aristop. verbo vtar, sed vt praeclara haecres plurima occupatione vsurpata, aliqua aliquando operamea, si non ad summam perfectionem, ad mediocrem tamem conatum exornata in lucem conspectum que hominum appareret: vel vt ego tenui & exigua viuendi conditione vsus, longè infra communem studiorum vsum positus, et iam recenti hinc commigratione in meliorem lucem Reuerendissimi Patris & summi patroni mei Dom. Ed. Ebora. in magnam solicitudinem coniectus, vel hac saltem via insisterem, quae me si non aliquem vitae splendorem & speciem (quod non desidero) ad quietam tamen aliquam & studioso homini necessariam viuendi facultatem, (qua re vehemētèr opus habeo) aliquando esset perductura. Et hoc meū consilium foelicior consequitur euentus, si pro eo amore quo literas & earum cultores vnicè amplecteris, aliquod testimoniū iudicij tui de me (cum occasio ad id tulerit) me meā que caussam, apud regiam maiest. adiuuet. A regia autem maiest. nihil prius aut maiore studio expecto, quàm vt studia mea in Italia & transmarinis partibus aliquot annos sustentari possint. Hic scopus est quem Toxophilus meus ferire elaborat: hunc si attigero, & rectiss. & honestiss. collimasse putabo. In eo maiorem spem huius pet it ionis meae adducor, quò certiùs intelligo, Regiam maiest▪ solere praestantibus sagittarijs (cuius rei nec ego omninò imperitus sum) sed literarum penitùs rudibus praeclaras et eas perpetuas viuendi cōditiones tribuere. Ego igitur ad hanc rem conficiendā, tantū de dominatione tua mihi polliceor, quantum honestissima caussa, à summa authoritate, literarum studia, ab vnico earundem patrono, Alumnus (antabrigiae ab eius digniss. Cancellario expectare potest. Do. Iesus.

D. Wigorniensi.

ET nos intelligimus, quātū, tu eruditissime praesul, literis & earum cultoribus faues, & saepe etiam accepimus, quantum rei sagittariae, prae coeteris primarijs viris tribuendum esse sentis. Ego igitur qui omnem vitae mae cursum literarum otio destinaui, nonnihil tamen tempora studiorum meorum sagittandi crebitate tanquā honestiss. oblectatione temperaui, hunc librū tibi offero, qui tantum vtri que rei tribuis, quantum vtra que à prudētiss. praesule expectare potest. Qui si D. tuae iudicio satisfaciet, & nunc nimis laboro, quid vulgus hominum de eo existimauerit, & in posterum studebo, vt is fructus ex studijs meis in apertū proferatur, qui cum literarum magis proprius erit, & mihi ad scribendum aptior, & tibi ad legendum acceptior esse poterit.

Ornatissimo viro D. Antonio Denneio.

EXimiam bonitatem tuam, eximie vir, in literas & literarum studiosos, cum ante saepe & priuato ex sermone J. Checi, & communi omnium voce, tùm nuperrimè ex praeclaris tuis dictis & vultus suauitate, cum librum meū Regiae maiest. obtulerim, cognoui. Opē, gratiā, studium tuum saepe contulisti, Optime vir, apud neminē tamen, qui vel maiori literarum cupiditate teneatur, vel tenaciore memoria hanc bonitatem tuam complectatur, vnquam deposuisti. Perge igitur clarissime vir, & etiam atque etiam tuere illū dignitatis locum, ad quem te euexit Christus opt. max. vt quasi alter Josephus constitutus, inopum sed praecipuè literatorum patrocinium susciperes. Auge illam tuam opinionem de me, quam tibi attulerit, vel nōnulla ex libro meo spes, vel • lla familiar it as, quā cū Ioan. Checo in omni arctiss. studiorum voluntate coniunctione que aliquot annos habuerim, vel summa illa tua bonitas, qua cunctos complecteris & tueris. Scripsi ego Toxophilū meum non tam quòd honestatem sagittationis & eius vsum scripto meo illustrare instituerim, quàm potissimùm vt hac via insisterem, periculum facturus, num ea aliquando vitae meae rationes tenues admodum, & infra communem studiorum conditionem positas promouere potuerit. Intellexi enim aliquot peritos sagittarios summa beneficia à regia maiestate accepisse. Ea res me in magnā adduxit spem, in aliquo loco & numero, fore hanc operam et industriam meam, qua ipsum sagittariorum numerum aut peritiorem aut copiosiorē efficere elaborarem. Hanc spem meam sequutus est praeclarus euentus, nam regia maiestas vt audio, ex summo patrono meo D. Pagetto, certam quandam annuam pecuniam concessit. Nunc tu orandus es à me, optime vir, vt illam opem tuam in hac re conficienda mihi adferas, qua literas ipsas & earū studiosos ferè omnes tibi arctissimè deuinctos retines. Deposueris hoc beneficium non apud insignem sagittarium, sed apud mediocrem cultorem literarum, qui hac bonitate & regia & tua non ad sumptum & speciem abutetur, sed per quem ea omnis ad literarum otia sustentanda conuertetur. D. Iesus. &c.

Ioanni Whitnaeo.

QVoties de praeclara aliqua indole cogito, quae nata ad virtutem, comparata ad doctrinam sit, toties tui mihi in mentem venit, charissime Ioannes Whit. qui in tanto Aulae negotio literarum otium sequeris, & in max. vitiorum illecebris, minimè ab honestatis & germanae virtutis via deflectis. Hoc spacium certè & curriculum vitae laudis existit, in quo tu superari ab alijs non potes, si teipsum quotidiè vincere velis. Opus non habeo vt te in hunc doctrinae cursum incitem, sed currentem potiùs inprimis collaudem. Si ad reliqua studia tua, has mortis imagines, hoc est, istius humanae vicissitudinis, et istius Aulicae vestrae inanitatis certissimum exitum adiungere velis: multùm sanè & animum pietate, et ingenium optimo carmine iuuabis. Grindallus difficiliora omnia explicare potest. Si non ita facit, pessimè facit. Accipe quaeso, charissime Whitnaee, hunc Iuuenem Irlandum meum in eo loco, quo me accipere velis. Si noueris eum quēadmodū ego noui, dignum magna humanitate tua esse diceres. Fac vt ex eius sermone, cum redit, veterem humanitatem tuam recognoscam. Aduentum tuum auidissimè expectamus. Saluta omnem illam nobilem familiam, potissimùm ornatissimam sororem tuam. Vale, et me ama, ac rescribe.

Clarissimo Iuueni Barnabae Fitzpatrike.

QVanquam intelligo quo ardore ad literarum cognitionem incensus es, clarissime Barnaba, te tamen aliquid commouere meis literis institui, vel quia tu ita rogasti, & ego ipse praesens coram me sic facturum recepi. Et cum multae res sunt, quae te ad studium doctrinae commouere multum possunt, summa ingenij tui indoles, tēpestiuae aetatis opportunitas, praeclara industriae spes, locus iste quem prae caeteris apud regiam maiestatem tenes, & praeceptorum tuorum excellens doctrina, cum haec quidem singula plurimum possint, ne ea tamen vniuersa tantùm debent te excitare, quantùm splendor ille ingenij, studij, virtutis, & literarum qui in illustrissimo principe nostro Eduardo, te indies inspectante imminet et elucet. Maiorem industriam, perfectius exemplum, clariorem laudis spem, proponere tibijpsi non potes. Pollicitus es te rescripturū mihi, quod facies, vel vt liberes fidem tuam, vel vt declares quàm benè scribis, & quàm diligentèr studes. Tabellarium aptiorem quàm qui has perfert literas, requirere non potes. Misi exemplaria ad regiam maiestatem, & reliquum illum nobilissimum chorum. Faxit Christus vt Dom. laude patrem, doctrina praeceptores, annis & foelicitate preces Anglorum suorum superet. Et Christus te nouo indies virtutis, eruditionis & nobilitatis cumulo adaugeat.

Illustrissimae Dominae Elizabetae.

IN toto illo splendore dignitatis tuae, illustrissima Domina, nihil habes illustrius quàm quòd maxima haec tua & fortunae & naturae ornamenta, sic maiora indies literarum accessione efficere conaris. Et in hoc studio discendi, nihil studiosius discere debes, quàm quod quaecun que tibi sunt, vel generis nobilitate cōcessa, vel naturae fortunae primo commodata aliena laude esse coniuncta, aut incerta possessione ad tempora occupata: quae vera virtutis tuae industria parta sint, studij que assiduitate cōparata, ad vtilitatem certiss. fructum ad veram gloriam max. ornamentum semper allatura. Haec laudis opinio inanis non est, ne que hanc gloriae partem praescindēdam tibi vnquam sentiet prudent • ssima N. M. A. Sed ab alijs etiā at que etiā inserendā, & à te omni studio augendā perpetuò iudi • abit. Perge verò clarissime P. & qua ratione initium fecisti, extrema persequere, vt haec virtutis industriaeque tuae fruges, quae nunc in spe & expectatione supra aetatē tuā efflorescant, re aliquando supra hominum expectationem maturitatem assequantur. Cum his literis pennam tuam reparatam, per hunc tabellarium misi honestum Juuenem & amicum meum. DEVS IESVS. &c.

Nobilissimae foeminae, Annae illustrissimi comitis Penbrochiensis vxori.

MAgna tua in Midletonum beneficia, & maior tua in me beneuolentia, max. meas postulant gratias, ampliss. Do. sed cum sic sumus vtrique in ea conditione positi, vt tu aptior sis ad conferendum noua beneficia, quàm ego ad reponēdum veteres gratias, gaudeo tamen vehementèr hoc beneficij genus à te hoc tempore postulandum esse, in quo facilitas tua in concedendo, quàm labor meus in rogando paratior expeditior que erit. Rogo vt Pindarus tuus te vtatur tam munifica adiutrice, quàm hactenus vsus est. Et quanquam satis intelligo quod hic à te sic tractabitur, vt meam eommendationem non desideret, et quòd omnia per se ipse à te cōsequi poterit, peto tamen à te, & maiorem in modum ac si mea res esset, vt tua ope & gratia sic apud Sereniss. reginam vtatur, vt Pind. sentiat, & ego intelligam nouam aliquam accessionem ad cumulum veteris tuae in illum beneuolentiae his literis meis adiectam esse. Quamobrem in hanc curam omni studio tibi incumbendum est, vt nulla sint nec ingenij tui praesidia, nec doctoris tui praecepta, nec. N. fratris tui exempla, nec clariss. patris vestigia, quae nō te ad industriā, ad doctrinā, ad laudē, ad nobilitatē incitent, et cōmoueant. Ne que haec scribo, in hanc sententiam vt te cunctantem euocem, sed festinantem potiùs in hoc praeclaro cursu incitem, & vt videar non tam suscepisse munus monentis, quàm officium declarasse gratulantis, quanquam literae meae praeclarum illud imitantur carmen Ouidij.

Qui monet vt facias, quod iam facis, ipse monendo Laudat, et hortatu comprobat acta suo.

Vereor ne nimis lōgus sim, hoc solum reliquum est, vt te rogem vel tribus verbis rescribere mihi per hunc iuuenem amicum meum, literae tuae erunt in me vel quantum in latina lingua proficis, vel quā tum me diligis certissimum testimonium. Saluta quaeso summum virum T. S. et Winslaeū opinor nisi nomen mihi excidit, cum morum eius suauitas fixiùs inhaeret mihi, quàm vt vnquam euelli queat.

EIDEM.

TAndem Ciceronem tuum mitto nobiliss. Dom. cuius libri studio, quòd tantum delectaris, sapienter quidem facis. Cicero enim reliquos omnes, in hoc libro seipsum superat. Sermo prudētior, prudentia disertior, requiri non potest. Reliquam eius philosophiam splēdor religionis Christi obscurat, veteres eius orationes noua fora nostra non recipiunt, libri officiorum nullam non partem humanae vitae complectuntur, germanum honestatis exemplū his libris exprimitur, ad cuius imitationē quisquis sese tradiderit, ab optima certè ciuilis vitae consuetudine lōgiss. abesse nō potest. Ne que haec scribo vt hortantis munus suscepisse, sed gratulantis officiū declarauisse videar: diligentiss. enim studes nec hortatione vlla eges, nec habeo quod tibi ad imitādum proponā, nisi teipsam imitari velis, & tecū quotidiè contendere. Qua reportata victoria (vt alio tēpore ad te scripsi) nec ad fortunae tuae dignitatē illustrius, nec ad verae laudis perpetuitatē constantius, adijcere quicquā potes. D. Iesus amplitudinē tuam nouo indies virtutis & literarum cumulo adaugeat.

Ornatissimo cuidam viro amico suo.

JSipse inuenis est ornatiss. vir, cuius caussā vt apud reginam ope & gratia tua adiuuares tt̄opere efflagitabā. At cum ex suauitate sermonis tui in colloquendo, & ex alacritate studij tui in reginam adeundo facilè perspexi, quo ardore incensus es quem que tuendi ornandi que literarum nomine, minus mihi laborandum esse putaui de noua aliqua istius nunc instituenda commendatione, hoc tantum mihi spondendum in me que recipiendum esse duxi, eam huius iuuenis & morum probitatem, & studiorum optim. auiditatem esse, vt tu illum è mea scriptione ad commendandum, & tuo praesidio ad subleuandum dignum sis reperturus. Si meares esset, non tantoperè laborarem, cum aliundè fortunae meae sustentatae sint: istius autem angustiae tantae & nunc sunt & antè fuerunt, vt nisi serenissimae Reginae vnius beneficentia nixae hactenus cōstitissent, omnis spes eruditionis quae in hoc iuuene nunc est, singularem que pollicetur fructum in ipso veluti herba repressa omnis exaruisset. Ita que si noua gratia & ope tua, vetus in istum Reginae beneficentia contineripotest, eisdem officijs, quibus hunc tibi obstrinxeris, & me etiam tibi obligatū iudicabo. Et sic spes vel huius iuuenis in mea commendatione, vel mea in tua gratia & authoritate, vel nostrum omnium trium in ampliss. Reginae beneficentia minimè falsa & inanis existet. Vale.

Praesuli Wintoniensi.

QVàm illustri ope tua et eximia gratia me, cum in Aula essem, complexus es, nec propter ingratitudinem tacitus praeterire, nec propter rei magnitudinem vnquam satis commemorare possum, ornatiss▪ praeful. Haec summa bonitas tua me ad nouum poscendum beneficium, quàm ad veterem reponendam gratiam multò paratiorem reddit. D. Norfol. hoc onus mihi imposuit, vt vnum aliquem doctum probum que virum ad nepotem illius erudiendū appararem. Is est, qui has perfert literas: mihi familiaritate intimus, propinquitate coniunctiss. & ea eruditione praeditus, quae à Watsono meliùs cōmendari, quàm à me commemorari potest. Hoc tamen à me dici potest, paucos admodum in Academia esse, qui omni solidioris eruditionis parte instructiores existunt. Vnus ex eorum numero est, ornatissime praesul, quos ego à literis & Academia diuelli • gerrin • è ferebam. Sed ne vel mei nominis honestati, vel illustrissimi Domini expectationi deesse viderer, eum hominem paraui, quem ei muneri praefeci, vehementèr gaudeo, à mea tamen familiaritate, quā eisdem & cubiculi & animi parietibus, multos annos arctissimè conseruauimus, vllo modo abstrahi etiam at que etiam doleo. In cuius gratiam ad te literas scribo, eruditiss. praesul, cum tu solus nobis ferè reliquus es, qui tua prudentia scis, authoritate potes, voluntate soles, tantū literis literatis que viris tribuere, quantū tribuendum est, si hic aliquo iudicij tui testimonio D. Norff. de meliore nota cōmendaretur, & meis literis, huius voto imprimis satisfactū esset. Quod ipsum vt facias nequaquā rogo, nisi eum hoc beneficio tuo dignum Watsonus affirmauerit. D. Iesus, D. tuam diutissimè conseruet incolumem.

Ornatssimo viro I. Astlaeo.

EXsermone G. Grindallimei, ornatissime Astlaee facilè intellexi, illā sententiā Platonis à Cicerone vsurpatā verissimā esse, quòd honesti facies si oculis cerneretur, admirabiles sui amores hominibus excitaret. Vix enim credibile est, quas faces ad te perpetuò diligendū, admouerit mihi eximia illa virtutis tuae vis, quae in sermone Grind. & assidua commemoratione tui, tanquā in speculo aliquo mirificè elucebat. Hic ardor amoris tui, hijs excitatus initijs, me admirabiliter inflāmabat, & quasi hominem nimis pudentem, & in angulos obscuritatis suae libenter sese abdentem, euocabat, vt hunc libellum, quo ipse libentissimè vtor, studij & voluntatis meae certū testimoniū, mitterē. Quod factū meum non tā audactèr sanè susceptū, vt me tibi vēditem, quàm amanter certè institutum fuit, vt aliquā amicitiae tuae partē, vel hoc pacto mihi adiungerem. Hunc librū mitto, quia vt audio, vehemēter eo legendo delectaris. Consilium profectò hoc tuum est prudentiss. & ad omnē honestioris vitae dignitatē, quam tu summa constantiae laude sequeris, adipiscendam accommodatissimum. In hijs enim libris, non adumbratum aliquod honestatis simulachrum informatur, sed germana & vera virtutis effigies exprimitur. Jta cum ipsa Iesu Christi religione cohaerens & implicata, vt si non aeterna salus hinc quaerenda sit, tamē omnis is vitae nostrae cursus, quē ad eam destinamus, non hijs legendis impeditior, sed paratior multò et facilior efficiatur. Qui aliter sentit, audiat Christū loquentē, qui non est contra me mecū est. Perge igitur, ornatissime Astlaee, et sic circumsonent aures tuae honest. praeceptionibus libri huius, vt nunquā cum vulgo Aulicorū ad perniciosas Aulae illecebras, quibus imperiti magis quā vllis Sirenum cantibus capiuntur, adhaerescas. Nō haec scribo, quasi ipsa in mentē tuam non sine mea hortatione veniant, aut quasi vllum opus mea monitione habeas, sed vt potiùs intelligas id quod elegans poēta elegantissimo carmine expressit.

Qui monet vt facias, quod iam facis, ipse monendo Laudat, et hortatu comprobat acta suo.

Grindallum meum quicum coniūctissimè hos aliquot annos vixerim, à me, nescio quo fato, abreptum, à te in tuā familiaritatē receptum esse, gaudeo vehementer, ea que vt perpetua illi sit, etiā a que etiam opto. Tantū in illo diligendo, tibi nihil cedā, in qua sanè cōtentione ego te, an tu me vincas, nihil moror. Sentiet Grindallus tamē in carendo possessione veteris familiaritatis meae, & tam auspicatò immigrando in tuam, praeclaram atque vtilem mutationem fecisse. Posteà longior ero, si haec tibi no displicuisse cognouero. Vale.

Ornatissimo viro D. G. Pagetto.

QVOD tanto interuallo nec praesens ipse, nec absens literis te interpellanerim, ornatissime vir, nolim vt vel mei erga te officij debiti, vel tui in me▪ beneficij summi, obliuione factū esse existimares. Sed cū ego proximi huius superioris anni magnā partē graui tētatus morbo Cantabrigiae non fuerim, et tu pro tua summa prudentia, ad summa reipublicae negotia cum Gallis pertractanda, communi totius Angliae & voce & voluntate selectus legabaris: Hinc consecutum est, vt officium meum non culpa mea praeteritū, sed horū tēporū varietate interruptū esse videatur. Nunc verò cū in Angliā redieris, pacē patriae ad immensā singulorū cōgratuationē apportās, laudē tibijpsi ad infinitā singulo rū tēporū memoriā excitās, cōmittere nō potui quin literis saltem significarem, quanto studio & laetitia hunc prosperū cursum cū publicae salutis per te partae, tùm tantae laudis sermone omniū in te congestae ipse prosequutus sum. Latitiā autē meam cū commoditate reipublicae confusam & implicatā, cū tua gloria cohaerentē & permistā, non possum sermone meo ostēdere, sed volo eam opinioni tuae relinquere, quā non ex mediocritate insimae conditionis meae, sed ex magnitudine bonitatis tuae, qua me tibi arctissimè deuinxisti, aestimare debes. Si vacat de me etiam aliquid audire, quem sponte tua tuendū ornandū que susceperis, frequens nuper senatus Academiae nostrae me in Ioannis Checi locum oratorem Academiae designauit. Nec eò à me hic suscipitur sermo, vt me ipse ostentē, in quo omnia sunt perexigua, sed vt ostendam hanc gaudij partem mihi eripi non posse, quod iudiciū prudentiae tuae de me ignoto susceptum testimonium Academiae, cui notissimus sum, sic aliqua ex parte comprobauerit. Nihil enim mihi exoptabilius est, quā id quod tuam de me veterem existimationē vlla noua accessione adaugere possit, quae vt perpetua mihi conseruetur, omnis mea in omni genere obseruantia tibi perpetuò deseruitura est. Vale.

Ornatissimo viro Ioanni Astlaeo.

TAndem, clarissime Astlaee, Catalogum epistolarū, ad claras foeminas ex Hieronymo & Augustino tibi mitto. In quibus reb. inuestigādis, animaduerti foelicissimum illum & doctissimum seculum fuisse, in quo plures foeminae, quàm nunc viri literarum laude flouerunt. Omni laude superiores sunt, Illustrissima Regina nostra, & nobilissima domina mea D. Elizabetha, quae in hunc antiqui foeminei decoris cursum sese tradiderunt. Turpe est si tu vir, ab istis foeminis literarum studio superareris. Et frater tuus Richardus, nisi valdè properes, tantum breui anteibit tibi doctrina, quantum tu illi aetate. Est hic Irlandus, qui has perfert literas honestissimus iuuenis. Quicquid illi aut feceris aut dixeris, mihi factum esse putabo. Expectamus imò Deum oramus, vt omnis 〈 in non-Latin alphabet 〉 in hoc Parlamento tollatur. Quàm latè patet hoc Graecum vocabulum, & quem impetum facit in vniuersas verae religionis partes, explicare tibi potest Grindallus noster▪ Veram doctrinam Christi, populus omnis libentissimè amplectitur. Sola sacerdotum natio cōtra veritatem repugnabit. Hoc nouum non est, hij prophetas, hij Christum, hij Apostolos, hij reliquos pios omnes semper perturbârunt. Sacerdotes expectant literarum interitum, quia illi contemnuntur: quasi vnquam illis quicquam commercij cum literis fuit: Imò quae spes literis illustrior proponi potest, quàm cum ignorantia horum hominum iustissimè castigatur. Sed diligens cautio adhibenda est, ne aliqui homines plus elaborent in plectendis malis sacerdotibus, quàm reliqui omnes in excitandis ad veram doctrinam bonis ingenijs. Si haec res benè ibit, reliqua omnia sunt in bono cursu et in optima expectatione. Haec ad te, quia vir Parlamentarius es. Has mortis imagines tibi mitto. Ad veram pietatem, ad praeclaram doctrinam multa hinc haurire potes. Ruinam gloriae, carnis, mundi, libidinis, & omnis inanitatis tanquam in speculo cernes. Libenter tecum colloquor literis meis, & proptereà longior, quàm expectabam, sum, & omnia sine ordine effutio, sed noui te, aliàs accuratiùs, rescribe quaeso. Saluta opt. foeminam coniugem tuam. Uale in Christo.

Illustrissimae D. Elizabethae.

MAgnitudinem doloris tui ex obitu Grindalli nostri, ex magnitudine amoris & obseruantiae illius erga te facilè aestimo, illustriss. Domina▪ Hunc dolorem magis apud te renouando augere, quàm consolando lenire vererer, nisi perspecta esset mihi prudentia tua sic consilijs prudētissimae foeminae, D. Catharinae Astlaeae munita, & optimis praeceptis optimi Grindalli mei sic olim instructa, vt facilè intelligam, illud remedium quod dies et tempus stultorum moeroribus adferre soleat, in tua cogitatione, mente & prudentia ita reconditum esse, vt illud ad omnem acerbitatis sensum mitigandū facilè depromere possis. Atque si à me & hijs lugubribus literis meis consolationem expectas, qui non minimo meo dolore impeditus, minimū remedium vel alijs vel mihijpsi praestare queam, nullus tamen certior fructus consolationis meo iudicio, vel magis ex dignitate tua, vel ex voluntate Grindalli tui qui obijt diem suum, vel ex omnium nostrum expectatione esse potest, quàm si maxima in te spes excellentis doctrinae Grindalli opera excitata, ad speratam maturitatem perduci queat. Ad quam rem perficiendam aptiorem praeceptorem tibi post Grindallum illum tuum, quàm iste Grindallus est, sperare non potes, qui vt nomine & cognatione, Grindallum tuum proximè attingit, ita literarum praestantia, morū cùm suauitate, tùm grauitate propinquissimè accedit. Et haec de hijs. Ex arctissima coniunctione studij, voluntatis, beneuolentiae, amoris & intimae necessitudinis ac pietatis, quae mihi cum Grindallo meo multos annos intercessit, nullum fructum maiorem spectare vnquam potui, quàm quòd eius opera, tanta beneuolentia tua mihi parta fuerit: Nec in optatis meis quicquam nunc magis quotidianum esse debet, quàm vt tuus erga me vetus fauor, veteri Grindalli de me iudicio nitatur, non ad nouū vel sermonem vel opinionem alterius hominis referatur. Nam cum Grindallum meum summa cū mea acerbitate amiserim, Grindalli tamen de me iudicium apud te amittere nullo modo velim. Et ego laborabo, vt quantam spem collocauerim in bonitate tua, tantam etiam operam nauem in omni diligentia mea, vt studium, fides, & obseruantia mea vniuersa ad tuam voluntatem, gratiam, honorem & dignitatem perpetuò referantur. Et maximam foelicitatem esse putabo, si illud tempus mihi oblatum fuerit, cum mea opera amplitudini tuae vsui esse possit. D. Iesus. &c. amplidmem tuam, virtute, doctrina, & honore ampliorem indies faciat. 22. Ianuarij. 1548.

D. Watsono.

CVm mihi peropportunus oblatus esset tabellarius, amantissime Watsone, aliqnid certè scribere, licet inane, 〈 in non-Latin alphabet 〉 impulit me amor, quo te semper & summo & propè singulari hactenus prosecutus sum. Prouincia, quam tua caussa subiui, in initio dura & mirandum in modum grauis, nunc partim vsu quotidiano facilior, partim ipsa propensa voluntate, quae nihil omninò, Watsono impellente, licet arduum imprimis & innumeris obstrictum difficultatibus recusat abnu • tue, non dico tolerabilior, sed iucunda propemodum atque suauis redditur. De nouis quae hic aguntur, sic accipito. Buckmasterus iterum, alijs licet ambitiosissimè prensantibus, vicecancellarius est & designatus & factus: Abs que illo esset caussa mea penitùs concidisset, & spes illa quam in multis amicis, potiùs quàm amantibus positam & defixam habui, etiam 〈 in non-Latin alphabet 〉 aut inanis aut penitùs nulla fuisset. Procuratores tuum auidissimè expectant reditum. Molestis illorum precibus (ne dicam) odiosis, ad respondendum in celebribus nostris comitijs, protractus non adductus, impulsus & coactus non allectus sum. Cantabrigia nulla adhuc vexata est peste, sed delitescit nec vllibi caput exerit suum. Fama est, nec omninò vana▪ Regem huc hoc anno venturum. Promptuarium Collegij Regij iterum omnibus suis vasis & ornamentis spoliatum & excussum est. Exorabo fortassis Hodgessonum vt vltima hebdomada perlegat dialecticen, si maiora fuerint negotia mea in comitijs quàm benè expedire possim. In Christo valeas, viuas, rescribas, nihil iucundius, redeas, & diligas mutuò redamantem.

Ioanni Checo.

QVa moeroris acerbitate afflixit me Grindalli mei obitus, tu facilè exstimare potes, ornatissime vir, is tamen eius animus in ipso extremo spiritu, tam caeteris curis expeditus, & in Deum intentissimus, magnum mihi solatium attulit, vt testimonio talis animi, desiderium tanti amici aliquantulum leuari videatur. Coniunctio arctissimae amicitiae, quae mihi cum Grindallo intercessit, semper mihi periucunda fuit, nunquam tamen gratior extit it, nec comparatior ad vsum meum, quàm ad illius opportunitatem, tanta beneuolentia illustrissimae D. Elizabethae mihi collecta fuerit. Haec bonitas illustriss. D. Elizabetae, viuente quidē Grindallo, maxima appaeruit, sed post discessum illius, ita nunc eminet & effundit sese ex omni parte, vt in haereditatem totius beneuolentiae Grindalli peruenisse, non possessionem veteris illius in me gratiae amisisse videar. Cogitat enim clarissima D. me in locum Grindalli sufficere. Et quanquam hanc tantam gratiam tantae foeminae dimittere non instituerim, non libenter tamen in eam vitae rationem, me ipse darem, nisi aliquo testimonio voluntatis tuae & iudicij de me, ad illud munus accederem. Neque hoc à te contendo, vel fauoris illius augendi gratia, qui cumulatissimus est: vel commendationis tuae aucupandae studio, quae mihi exploratissima existit: sed quòd nescio quomodo tantum de te mihi largior, vt nihil magnum mihi magnoperè persequendum existimem, quod non tui consilij gubernatione & ductu suscipiendum putem. Quod vt hoc tempore facerem, mea multùm me voluntas, plurimùm tamen tua humanitas, nonnihil etiam familiaris olim consuetudinis nostrae vetustas commouebat. Quàm graue tibi videri potest, alienae honestatis iudicium sustinere facilè intelligo, & quam mihi quo que optatum censeri debet, tanti viri testimonium adferre, certè non ignoro. Tu proptereà facies quod tibi potissimùm faciendum esse duxeris. Hijs superioribus diebus eram cum illustrissima D. Mentem suam mihi declarauit, vbi ego non subdolam cauponariam tergiuer sando ad vtilitatem meam exercebam, sed apertam meam voluntatem ad obseruantiā illius paratissimam ostendebam. Declarauit mihi quoque quātum pro Goldsmitho laborarent regina & D. Admirallus. Suasi ego vt illis morem gereret, commendabam Gold. illi, & hortabar quantum potui, vt iudicio consilioque tuo vteretur potissimum ad hanc rem, rogabamque vt post habito omni fauore in me, hoc ante omnia curaret, vt illa spes singularis in illa doctrinae Grindalli opera excitata, ad maturitatem perduceretur. Vix enim credi potest ornatissime vir, ad quantam peritiam Latinae, Graecaeque linguae illa peruenire poterit, si eo, quo, Grindallo duce, caeperit cursu, progressura est. Tandem huc peruenimus, vt illa, pro summa sua in me beneuolentia, solum me, ego pro fide mea in illam & debita obseruantia, optimum aliquem praeceptorem illi exoptauerim. De me nihil dicere possum, in hanc spem tamen adducor, vt quanquam in omnibus ferè rebus ineptus & nullus sim, in tradenda tamen Graeca Latinaque lingua, & in munere illo secretario aliquis certè esse possum. Cum Londinum venerit D. Elizabetha, hanc rem actura est cum Regina & Domino Admirallo, nec abs te quicquam, credo, conficietur. Quantum ad me spectat, operam omnem meam, studium, rationem vitae, & meipsum prudentiae tuae trado, cuius consisilij ductum sequi perpetuò laborabo. D. Iesus te diutissimè seruet incolumem. 12. Februarij. Anno. 1548.

Charissimo coniunctissimoque Amico Guil. Irlando, Collegij D. Ioan. Socio.

LIterae tuae quas Petrus Perusinus mihi attulit, pergratae fuerūt. Libentissimè vos visissem cum Ioanne Whitnaeo meo, in hijs proximis superioribus Comitijs, si illustrissima mea Domina non impediuisset hoc meum consilium, vel quia Huntleus mortuus est nuper aqud vos, vel quia libentèr me nusquam dimittit. Cogito ad vos iterum ad festum Michaëlis, hoc est vt perpetuò vobiscum maneam, si hoc cum bona Dominae venia impetrari possit, quod certè vix spero, fauet enim mihi vnicè. Multi aulici facti, veterem quietem magnoperè probant, sed hunc splendorem & speciem vitae Aulicae relinquere nolunt. Polliceri de me quicquam nō possum, cogito tamen aliquid. Et vtinam, mi charissime Irlande, vnum aut alterum diem mecum hic Chestoniae consumere velles, vt omnes intimas cogitationes meas in fidiss. sinum tuum infunderem. Summas gratias sed eas indebitas, pro nescio qua mea in te beneficētia mihi agis. Tuum gratiss. animū, meū nullū beneficium agnosco. Si literas illas duas intelligis, quas a domino Marchione Northāpt. et D. Franc. Briano pro ferina in tuam & Raueni mei gratiam impetrabā, gaudeo si Grinwoodus noster eas tradidit tibi, et id libenter scire cupio. Quomodo traduco vitam meam, vellem, vt vel ipse praesens cognosceres, vel ex aliorum sermone disceres, quanquam si sciam hoc te cupere fusè in alijs literis tibi perscribā. Saluta grauiss. virum et mihi amiciss. D. Madaeū, cui quantum debeo nō excidit mihi, sed quotidianae inhaeret memoriae, ad quē (deo volente) scribā breui. Saluta nobiliss. Staffordum, cui id opto, quod ille sibi, hoc est summā eruditionē cum summa virtute cōiunctam. Fui nuper in Aula cum Regta M. vidi in cubiculo D. Somer. multos nobiles viros, quibus in Aula multùm D. Staffordus vsus est, sermonem de rebus leuissimis audiui. O hos miteros cogitabam et foeciciss. Dominum Staffordum nostrū, qui nunc cum Cicerone Cantabrigiae de rebus grauissimis & viro digno sanè dignissimis colloquitur. Saluta Magistrum nostrum, Magistros Crosleū, Langd. Faudingum, Faucetum, Brownum, Bullocum, Eland. Hut. Leuerum, Pilkintonum vtrum que , Tomsonum meum, quem constituo seniorē pro me, Patrikkum, Pind. meum, Tailerum, Letū, Thextonū, Saltum, Sqierum Wilsonum vtrum que , si maior aqud vos sit, Lakinum meum, cui tantum virtutis et eruditionis exopto, quanta fuit mea semper de illo spes & existimatio. Et hoc dico etiā Calibutto meo, quem video, nescio quomodo, à me alienatū esse, quòd nunquam ad me scribit. Audio aliquid, & cupio multa esse falsa, iniuriā factam cuiquam probare non possum, nisi à Christi sententia discrepare vellem, vtinam affuissem, opinor hos motus aut sustulissem aut sedassē. De opt. Staffordo, opt. sanè iudico, & interim de Hutchinsono meo p • ssimè cogitare nō possum. Est enim si quid ego video magno ingenio, singulari eruditione & pauciss. cedit, honestis moribus, iudicio in religionē syncero, est fidus, & Papismum ex animo o • it. Quò immerita iniuria quemuis impellere possit tu facilè intelligis. Ingeniū, eruditio hominis, nul la nec recepta nec sperata commoditas me haec loqui cogit. At natura feruidiore est? Quis sapiens hoc vitiū non facilè ferret, quod tot cōpensant virtutes. Quantū gaudiū Papistis nostris haec turba attulit facilè video, & video etiā quas illi faces huic incendio admouerunt. Maior iniuria doctrinae Christi puriori allata est, quàm vlli homini, si D. Staffordus omnia remitteret, maiorē laudem hinc reportaret, quam ex Bononiensi illa expugnatione retulerit. Quod non dubito illū facturū, cum noui animū eius vt excelsum & magnum, vt par est, ita ad gloriam Christi adaugendā quiduis cuiuis cōcedentē. Et spero iam omnia inter illos constitutaet integra esse, si scirem aliquid residere quò minùs animi illorum coniungantur, ego ipse aduolarem periculū facturus, an quos habeo mihi coniunctiss. vinculo pietatis, quod neuter opinor detractaret, copulare potue rim nec nè. Naua tu interim, mi Irlande, & effice, quod me putares effecturū, si apud vos essem. Verba Hut. vt acerbissima, it a sine vlla caussa Hiltoniae in me coniecta facilè tuli, nec sic tamen dimittebam amorem hominis, sed conciliabam in arctissimam necessitudinem. Spero idem euenturum clarissimo Staffordo nostro, quem scio multò prudentiorem, quàm ego fuerim, ad id perficiendum esse. Saluta officiosissimè venerandam illam foeminam Magistram Cheke, D. Blith & vxorem eius. Saluta Opt. virum Ioan. Barnes, vxorem eius cum tota familia, ne que putet me abiecisse curam illius. Saluta Dikkinsonum, & Guili. Cocum, Rauenum meum ex industria non salutabam, quia has literas perindè vt tibi illi scribo. Catherina R. lectissima & honestissima puella fuit mecum. Eram eo die in Aula Regia, cum illa Chelsonam venit, sin minùs abduxissem ad Dominam Illustrissimam. Dixi illustrissimis & puellis nostru me vnicè amare illam, & fore vxorem, quod facilè omnes ferè credebant. Si Wittamiam iueris, saluta omnes officiosissimè. Serua cubiculum meum, & exiguam illam suppellectilem diligenter & nitidè vt facis. Scribe longissimè & fusissimè, literae facile tradi possunt. Aegrè diuellor à colloquio tuo. Vale in Christo Iesu. Chestoniae. 8. Iuly.

CVIDAM ORNATISsimo Amico.

VT me ipse, cum omni mea voluntate, studio, opera & fide, tibi adiungerem, semper laboraui, clarissime vir. Quod semper ego feci, Deum testem habeo, non magna fortunae beneficia per te aucupans, sed maxima virtutis ornamenta in te admirans. Haec vna res me saepissimè commouebat, vt si non re obtinerem, voto saltem expeterem, eam mihi rationem vitae aliquando oblatum iri, per quam, fructum consuetudinis & vsus tui, propinquiore aliqua suauitate delibarem. Hanc meam cogitationem anime meo semper vsurpatam, & sermone meo tibi verecundè saepè significatam, veluti nouo auspicio, hijs nouissimis diebus excitauit in me siuè Dei, siuè mea, siuè amicorum nostrorum voluntas & consilium, vt experirer, vt illi sperabant▪ foeliciter, vt ego putabam, audacter, vt vtri que iudicabamus satis honestè, possit ne fieri, vt amor in te meus propter virtutē tuā iā maximus, per noua vincula propinquitatis & affinitatis etiā maior existeret. A. B. neptem tuā intelligo clariss. vir, quā mihi dari cum voluntate tua si vehemēter exoptem, quanquam audax factū vel mea opinione videri potest, nullum scelus tamen vel tuo iudicio existimari debet, & vt tam speratam optarē literis meis propinquitatē, nulla in me dignitas▪ sed summa in te humanitas prouocat, vt si peccatum in hac re vllū sit, error potiùs ex magna beneuolentia, quàm culpa ex honesta postulatione censeri debeat. Cū in me intueor, nulla naturae fortunaeue praesidia agnosco quibus in spem tanti beneficij consequendi excitari queā, cū deū cogito, & eius in me omniū hominum, indignissimū praecipuā curā et singularē prouisionē cōsidero, desperare nō debeo, sed in hanc dubitationē adducor, posse fieri, vt deus ad reliqua sua beneficia in me collocata, hoc etiā adiungere velit, et proptereà ad hāc rem patrono apud te vti, praeter deū & humanitatem tuam non institui, nisi meipsum admittere vis, quem spondeo tibi ad omnem voluntatem & vsum tuum, opera, studio, re, fide & obseruantia fore paratissimum. Si opes requiruntur, prudentissime vir, multae exploratae viae cum dei benignitate sese offerunt ad has non difficillimè consequendas. Quae viae multò expeditiores extabunt, si huius consilij cursus tua voluntate foelix & explicatus futurus est. Animum meum in illam à Deo excitatum, verbi Dei gubernatio semper moderabitur. Si de intima mea beneuolentia dubites, refer animum ad eos pupillos, quibus plurimùm vsus sum, & quibuscū intrà eosdē parietes semper victitarem. Nec leuis ardor, sed certa animi ratio, amicorum vtrius que nostrum consilijs gubernata huc me impulit, vt plus deligerem illam cum tua, si fieri potest, voluntate quàm diligerem cum vlla, vt saepè solet, iuuenili leuitate. Nonpraestās forma, sed laudata vestra familia, nec illecebrae voluptatis, sed exploratae rationes honestatis in hoc me consilium deduxerunt. Ad cuius consilij effectum vt peruenirem, non alium aditum mihi dari optarem, quàm quem Deus optimus maximus tibi patefacere dignabitur. Quicquid ille author tibi erit in hac re, foeliciter perfice: Sin autem, non desperamus quin ille & hanc rem & reliqua omnia ad eum exitum, qui illius voluntati optimus esse videbitur, perducturus est. Christus dignitatem tuam virtutis & honoris cumulo indiès adaugeat. Si quis nobilis vir ad generale consilium, de quo percrebescit sermo, legatus fuerit, libentissimè illi in eo itinere seruirem, cui fortassè opera mea idonea esse poterit. Vale in Christo.

Ioanni Checo.

QVas ego maximas habeo gratias, Deo semper ago, agam que dum viuam, quod eius praecipua in me benignitate factum sit, vt vitae meae magnam partem in studio literarum, Cantabrigiae in amplissimo Collegio collocarem, & id potissimùm, vbi te et summū amicum, et doctiss. praeceptorem haberē. Nam quaecun que ego consequutus sum praesidia, siuè fortunae ad vsum vitae mediocria, siuè doctrinae ad cultum ingenij perexigua, ea quidem vniuersa, ex abundantia amoris tui in me singularis, & ex hijs literarum fontibus, quos tu nobis magno, multos annos ingenio, praecepto, exemplo, consilio foeliciter constanter que aperuisti, profluxerunt. Et quò iucundior mihi semper extitit frequentissima illa, dies noctesque mihi vsurpata cogitatio, de suauissima vitae consuetudine, qua tecum in Academia vsus sum, de illis sermonibus quos nos inter nos separatim in tuo sedentes cubiculo habuimus, quibus persaepè & tuum in me singulare studium declarasti, & meam in te certissimam spem excitasti: de vniuersa denique superioris humanitatis tuae ratione, quae semper et in Academia & in aula in omnes partes vitae meae abundantissimè se effudit, tantò sanè acerbior mihi iam sollicitudo iniecta est, quòd in hoc recenti naufragio, quòd ego nuper Aulica vt & iniuria iactatus, fortuna magis quàm culpa calamitosum feci, tantopere certi homines laborarent, vt in meo maximè alieno difficili que tempore, tuae etiam de me beneuolentiae cursum impedirent. Sed in hoc concursu grauissimarum iniuriarum hoc me potissimum leuat, quòd nullo modo mihi tam molestum esse potuit, me apud te, aperto odio et conquisito mendacio accusari, quā iucundum certè fuit, tacito tui de me iudicij testimonio defendi: id quod ex sermone tuo, quē mecum, cum proximè in Aula fuerim, habebas, facilè intellexi. Neque ego profectò vnquam potui, nec in posterum adduci potero, vt plus timoris in vlla noua maleuolorū calumnia, quàm roboris in veteri tua beneuolentia defigam. Et hoc in loco videtur mihi aptum tempus dari exponendi de tota illa ratione Aulicae vitae meae & eius relinquendi consilio, quod libenter quidem nunc facerem, nisi quòd illa res poterit opportunius, cum tibi visum fuerit, praesenti explicari sermone, quam nunc in breues literas includi. Quamquam mihi in mea caussa, de me dicendi nullam fidem adhiberi volo, nisi grauissimorum hominum grauissimum testimonium meā innocentiā in omnibus meis dictis factis que defenderit. Vnum R. S. grauis & integrae vitae virū, iustissima de caussa, omnibus iniustis vocibus leuiū vt leuissimè dicā, hominū, obijcere possū. Sed illum mei & cōsilij participē, & fortunae sociū non adfero. Cumberf▪ verò & Wilkinsonus viri tibi de meliori nota multos annos cogniti, in hac re, nec falsum fingere, nec verum reticere volunt. Ita que si vel hijs testibus non sunt indè omnes illae deriuatae iniuriae, quibus Aulica me tempestas obruit, vndè fructum potiùs officij delibare, quàm offensionis metū haurire debuissem, facilè tum patior quidem, & tuam quo que mihi occludi beneuolentiam, ex qua & commodiores omnes superioris vitae meae rationes dimanârunt, et praeclara etiamnum, ad multas insequē tes oportunitates eflorescit spes. Sin alitèr, & me acerbè nimis, abs que vlla culpa mea, iniurijs non illustrissimae D. meae, sed oeconomi illius oppug natū esse comperies, hoc impetrem abs te, quod sponte dabis, ne te sic auferant vel hominum literae, vel temporum iniuriae, quin vetus humanitas tua veterem Aschamum agnoscat & tueatur. Et hoc eò vehementiùs contendo, quia nunquam pluris feci me abs te diligi quàm probari: id quod vt perpetuò teneam, omni studio, diligentia, & obseruantia laborabo. Nunc verò in hac deposita & iacente conditione mea, nihil magis me ad aliquam spem excitare potest, quàm si post Regiam maiestatem & illustrissimam D. meam, cuius gratiam inuitissimè dimitterem, voluntas, fides, & opera mea quae nonnunquam nonnihil tibi probata est, in aliquo loco & numero apud te esse possit. Stud um hoc meum certè non reprehendes, cum illud non ab vlla alia re potiùs, quàm ab inductione quadam & applicatione propensi, hos multos annos in te, animi proficiscatur. Reliqua quae scribenda mihi fuissent ad te▪ vel de vita mea intereà in Academia commodè constituenda, vel in transmarinis studijs duos annos sustentāda, ad quae perficiēda nōnihil polliceor mihi de tua ope & gratia, vel alijs literis breui, vel coràm sermone opportuniùs explicabo. Elandus noster commendauit tibi iuuenem quendam ex nostro Collegio Henricum Wrightum, qui, si quid ego iudico, tanta ingenij, industriae, constantiae spe, in rectissimum studiorum cursum ingressus est, hoc est tam foelicitèr Arist. & Platonem cum Cicerone coniungit, vt si, qua ratione caepit, progredietur, dignus sanè erit, quem tu & tui simillimi, hoc est, hi qui à Deo studijs fouendis praeficiuntur, fauore & opibus complectantur. Christus Iesus te diutissimè seruet incolumens. Ianuarij. 28. 1550.

ORNATISSIMO VIRO D. Cicello.

SI scires, ornatissime Cicelle, quomodo in hoc alietempore tuo percrebuerunt & frequentissimo omnium sermone, & publica etiam reip. voce, cùm innocentiae tuae singula testimonia, tùm de salute tua communia vota, plus sanè syncerae voluptatis ex istis omnium in te studijs, quàm moeroris, ex illis temporum & fortunae acerbitatibus haurire deberes. Contigit enim tibi soli quod nemini alteri, vt cum tempora essent tibi maximè difficilia, nunquam hominum in te studia fuerint expeditiora. Et cum hoc consequentus es inuita etiam fortuna, nō tantum foelicitati tuae quantum virtuti tuae tribuimus, ex qua plus verae laudis, quàm ex illa rarae salutis cōtigerit. Nam dici non potest quā praecisè, vniuersae reip. singulae voces. quibus vox dei semper ferè se permiscet, tribuerūt tibi, quadripartitā illā laudē, quā Pericli tribuit Thucidides 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Ex qua moderata prudētia tua, et sin gulari abstinētia, quò maior, vel laus tibi vel vtilitas innumeris alijs profecta est, tantò mea quidē for tuna infoelicior est, vt cū nemo alius quam ego, vel certiori iudicio tuam semper dignitatē, vel maiori gratulatione tuam nuper salutē prosecutus est, solus tamen à te laesus sim, à quo coeteri sunt mirificè adiuti. Et quanquam, omnia in me inferiora semper fuerunt, quàm quae vnquam debuerint promereri vllam partē singularis tuae beneuolentiae: nunquam tamen credere possū, vt tu qui alijs spectatam opem attuleris, mihi soli insperatam iniuriam faceres. Sed quemadmodum nec tum quidē illis verbis mihi allatis vllam fidē adiunxi: sic nunc tantum mihi largior de tua prudentia & aequitate, vt cum caussae meae iudicē neminem recusem, te tamen ante omnes expeterem. & nisi te iudice superauero, perpetuam et tuam, & omnium bonorum offensionem libentèr sustineo: Res longior est, quam vt literarū breuitate terminari possit. Opportunius, si modo tibi est otium, & si vis, coràm sermone rem tibi explicabo. Precor Deum vt perpetuae tibi illae & virtutis et fortunae accessiones fiant, quae tuae dignitati & reip. expectationi, & meis optatis respondeant E. Collegio D. Ioannis. 15. Feb. 1550.

ORNATISSIMO VIRO Ioanni Checo.

QVàm quotidiana cogitatione magnitudinem beneficiorum tuorum complector, non literis ostendere, sed opinioni tuae relinquere possū ornatissime vir: scribendum tamen mihi hoc tempore ad te esse putabam, vel quia vetus noster communis & certissimus amicus T. F. rectà ad te proficisceretur, vel vt significarē, licet ne minimam partem meritorum tuorum reipsa tibi reponere queam, quo modo tamen tu tibi aliquid à me referri vis, in eo praestando me summoperè laboraturum: nempè vt qua ratione literarum fundamenta, te authore, in hoc Collegio nostro iacta sunt, eadem me quantùm possum, adiutore, reliqua perficiatur exaedificatio. Et hunc cursum doctrinae bifariam expedire tu semper iudicabas: Primùm, vt singuli sic in singulis natura duce elaborarent, vt vniuersa illa literarum societas, in hac societate nostra continere • ur: Deinde vt Christi omnis doctrina inprimis ex ipsis scripturarum fontibus libata, vel certè ex his, qui illos proximè attingunt fontes, hausta semper sit. Videndumque summa cautione esse, ne quid ex illuuie illa sentinaque Pelagiana ad haec inficienda studia deriuetur. Verùm vix • redere vis, prudentissime vir, quantum exarescit hic vigor ille germanae doctrinae, qui vel hoc anno praeterito maximè effloruerunt, & quomodo repressa est illa alacritas, quae in multis tuis summa spe exorta est. Nunc minùs miror dictum illud tuum saepiùs mihi inculcatum in Aula, Cantabrigienses 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Hoc ego tum eò referebam, quasi ad me excitandum, non ad veritatē ipsam à te esse propositam. Sed hanc rem & Collegij nostri statum vniuersum, F. noster (opinor) fusè tibi explicare potest. Hoc tamen dicere possum, nisi res nostrae per te constitutae, & tuo consilio & autoritate conquiescant, spem tuam de nobis nostro collegio expleri non posse. Non dum obtinui cubiculum tuum. Quo iure cubiculo potiùs fraudari, quā stipendio meo debeo, non video: praesertim cum accersitus sum iussu D. protectoris. pecunia amissa, curari multis modis potest: cubiculum autem commodum praesertim si in illius possessionem deuenit, qui ossa sua, vt T. F. solebat loqui, et tabernaculum vitae suae, in hoc Collegio defixerit, parari iterum nunquam potest. Praetereà me Fauceto conferri non aequissimè fero, praesertim cum tu ipse scis, qualem aduersarium, & olim Tailero, & nuper Billo sese intendebat. Tu nunquam probabas eorum leuitatem, qui audaciam inimicorum & obedientiam amicorum sic compensare volunt. Vale in Christo ornatiss. Chece.

CHARISSIMO SVO Railtono.

HUNC iuuenem sine meis ad te literis Londinum proficisci nolui Charissime Rail. Nam ex amicis meis vniuersis ne vnum in Aula (cum plurimi mihi sunt) habeo, ad quem vel maiori studio, vel iustiori de causa scribere debeam, quàm adte. Versatur enim semper que versabitur ob oculos meos & magnum beneficium tuum in me adiuuando, & maior beneuolentia tua in me tam amicè suscipiendo. Nec mirari debes, si existimem magnitudinem beneficij tui superatam esse opportunitate beneuolentiae tuae. Nam beneficium à quouis accipere & populare & quotidianum quiddam est, vti autem beneuolentia, opera, consilio, gratia, & authoritate talis viri, qualis tu es, rarae certè propè que diuinae foelicitatis est. Et hic fructus beneuolentiae tuae, qui singularis mihi fuit ad vsum meū, eo gratior ad animi iucunditatem, & eò paratior ad memoriae diuturnitatem existit, quod abs te profectus sit, qui virtutis opinione, non mercedis vllius expectatione adductus, voluptatem potiùs ex officio capiendam, quā vtilitatem ex beneficio foenerandam esse iudicas. Cuius instituti laudem in alijs tuendis, tuere tu perpetuò, perpetua que defige in memoria, praestantem illā Cice. sententiam qui putat, nullum nec opū, nec gratiae, nec dignitatis fructum, vel vberiorem ad vsum, vel ampliorem ad laudem, posse existere, quàm is est, qui in aliorum transfertur & collocatur commoditatem. Neque hoc, quasi nouum beneficium aucupans scribo, sed vt intelligas, quanti viri iudicio, huius facti tui institutum comprobetur. Vides, ornatiss. R. vt inanibus literis meis certa beneuolentiae tuae ratio compensata est: nam cum par in referenda gratia tibi esse non potui, studium tamen et voluntatem non deesse mihi, his literis, vt declararē, laboraui. Quod consilium meum, si non displicuisse tibi vel vno verbo significes, literarum crebritate te posthac sum defatigaturus. Vale in Christo.

NOBILISSIMO VIRO D. Mountioio.

CUm proximè Cantabrigiae Dominus Ioannes Redmannus esset, nobilissime vir, & tum mecum coràm sermone, & nuper literis vehementer agebat, vt me totum & omnes vitae meae rationes, ad te, vel in Aula tibi vt seruirem, vel domi vt filium tuum instituerē, honesta sanè conditione deferrem. De qua re cum diù multum que cogitarem, & viderem meipsum, qui aliquot annos otio me literarū dedidissem, ab Aulae negotio & rer • tumultu nōnihil abhorrere, & libertatis suauitate, qua iamdiu fruebar, à seruiendo me libentèr velle abstinere, nec ad filiū tuū instituendū, quantū vel prudentia tua à me expectat, vel aliorū beneuolentia de me praedicat, vel talis muneris susceptio postulat, tantum à me posse exhiberi, tamen & tanti viri hortatu multùm commouebar, & literatissimae Montioiae familiae nomine at que celebritate plurimū alliciebar. Reuer à enim censebā me, nō ab otio in negotium, non à literis in Aulā, non à libertatis fructu & suauitate, ad grauē seruiend • vsū ac molestiā, sed ad illud musarum domicilium ac familiam vocari, cui praeter vnam in Italia, Medicoeam, in omni seculorum & vetustatis memoria, parem aut similem non inuenies. In qua re, eò maior prae coeteris omnibus laus tua est quò plurimi familiā suā & literarum studijs fundatam, et eruditionis splēdore illustratam esse voluerūt, vt pater tuus, sed perpauci sunt qui huiusmodi literarū quasi haereditatē sibi relictam vel multis vigilijs grauibus que studijs suis retentā & cōseruatā coluerūt, vel magno accessionis cumulo amplificatā adauxerūt, quod tibi cū non multis alijs commune est. Verùm qui eādē tā sanctè et integrè cōseruatā, tā omnibus modis auctā et cumulatā, liberis et sic omni posteritati propagare studuerunt, nulli ferè post natos homi nes fuerunt, & dubium an deinceps posthac futuri sint, quos tu tam gloriosè laudis socios & consortes meritò potes habere. Haec res, clarissime vir, omne meum studium & vitae rationes, ad tuae voluntati obsequendum adduxisset, nisi Reuerendissimus pater D. Eboracensis biennio ab hinc omnē meam fidem & obseruantiam maximis suis beneficijs sibi deuinctam obstrinxisset. Quamobrem si vlla alia res sit, in qua tenuit as nostra vsui tibi esse possit, nec lubentiore animo, nec paratiore studio quenquam id effecturū inuenies. Per literas ergò te rogo, quas tu sic quotidiè ornas, ornatiss. vir, vt illam voluntatem, quam de me aliorum praedicatione concepisti, eam perpetuò integram tua bonitate mihi conseruatam esse velis. D. Iesus. &c.

ORNATISSIMO VIRO D. Ioan. Redmanno.

LIterae tuae, ornatissime vir, quas mihi abs te nuper G. Hodgesonus attulit, mirifica me quadam voluptate affecerunt. Nam praeterquam quod temporis illius, cum nos inter nos quotidiana familiaritate coniunctissimi essemus▪ periucundam mihi memoriam renouabant, singularem praetere à illam benouolentiae tuae voluntatem, qua me à puero vnicè semper es complexus, nec vlla vel temporis iniquitate mutatam, nec locorum interuallo diminutam, sed retentam animo tuo, & amantissimè conseruatam esse, graue inprimis & eximium testimonium dabant. Quod beneuolentiae tuae erga me studium dim ittere, eò grauiùs & acerbiùs semper esse dux▪ quò idem literarum & virtutis nomine susceptum, & iudicio potiùs ac voluntate, quàm vlla necessitate profectum esse perpetuò intellexi. Et profectò cum in proximum hoc triennium me cogitatione refero, in quo aliqna vt aliqui putabant, voluntatum nostrarum separatio, nulla animorum nostrorum, vt nos scimus, distractio fuerat, & cum in caussas singulas, quam obrem homines ita cogitarent, diligenter intueor, eas omnes opinione quàm reipsa maiores esse video. Nam quamuis (quod summum & solum fuit) in sociorum nostrorum electionibus à te et tua voluntate discrepabam, ego tamen vel tum quidem, in eandem tecum rem, eodem animo, licet dispari studio incumbebam. Vter que enim pupillos suos iuuādi studio commotus, ad eundem consiliorum effectum contendebamus. Quare si aliqua huius rei culpa ego teneri videor, tu ipse (pro nostro amore & prudenti facilitat •• tua liberè loquar) omninò ab ea liberari & longissimè abesse non potes: nisi fortassè te pro tuis omni contentione laborasse, me omnem meorum curam, tutelam ac fidem abiecisse aequum esse videatur. Cum ego potiùs censeo eò me maiori studio debuisse illam tum mihi oblatam pupillos meos iuuandi occasionē & facultatem vrgere, quò tu quotidiè ad ornandum tuos longè maiorem, ego verò ad tuendum meos, haud vnquam post id temporis consimilem •• ncisci potuerim. At que quod ad Ioan. Checum attinet, quantum tu à me, in ea caussa vt facerem, vel Cantabrigiae, vel cum essem apud te Londini rogabas, tantum omni opera diligentia atque fide nauaui & perfeci. Nam non vt maiorem ad victum affluentiam inde caperet, sed vt aptiorem ad studium opportunitatem ibi haberet, te velle illum in nostrum Collegium coaptari ipse tu mihi dicebas. Quam rem, vt inprimis potui, curaui, ita in eorum sententia nunquam fui, sed ab ea longissimè abesse cupio, qui putant, quod pro vno facias, pro nihilo esse habendum, nisi contra alterum inopem et honestum te intendas grauem aduersarium. Inuitus sanè facio, Optime Redmanne, vt vllam vel horum temporum memoriam renouem, vel cicatricem dolorum meorum acerbitate obductam refricem: eo tamen lubentiùs hoc apud te facio, quoniam si te noui, si tu hij • turbis affuisses & minus ego ab alijs tua moderatione laesus fuissem, & ea vulnera quae excipiebam, maturo prudentis ingenij t •• remedio faciliùs multò curassem. Nam vt domesticas iniurias praeteream, & grauissimas repulsarum acerbitates, quibus haec me penè tempora cf̄iciebant (vt lenissimis verbis in tanta re vtar) hoc tamen minimè ferendum est, eò vs que prorumpere hominū alios laedendi libidinem, vt non satis esse ducerent, domesticam meam tenuitatem ad desperationem vs que affligere, nisi omnem de me apud multos praeclaros viros positam aestimationem praecidere conarētur. In quam rem ita sedulò nonnulli tantis que opibus incūbebant, vt nulla vnquā cuiquā homini mei temporis, loci et conditionis facta sit iuiuria, vel acerbior ad calamitatem, vel grauior ad exist imationem, quàm haec facta fuerit mihi. Verùm (quod ex animo opt. R. loquar) si quemadmodum omnem illatae mihi iniuriae recordationem iam diu non solùm mitigauit dies, sed totam obliuione contriuit, ita mutatas aliorum voluntates redemisset dies & violatam existimationem in integrum mihi restituisset, haud vnquā vel eius memoriam refricuissē, vel tam gementes cogitationes meas apud te hoc tempore deposuissem. Vehementer tamen laetor hanc ad te scribendi mihi oblatam esse occasionem, libenter que facio, vt haec apud te effundam, quoniam amorem tuū erga me plus & vetustatis & virium habere spero, & moderationē tuā vel in grauissimis iniurijs placabiliorē esse scio, quā vt (cum in toto hoc negotio, nulla mea certè praecipua culpa fuerat) vlla grauis & singularis offensio in animo tuo resideat. Quamobrem te rogo, optime vir, per vetustatem amoris nostri, per pias omnes & intimas necessitudines, quae mihi tecū vnquā intercesserūt, vt veteris potiùs, tuae de me, nō meo merito, sed beneuolētia tua conceptae opinionis, quam vllius non culpa mea, sed aliorum maleuolentia recèns excogitatae offensionis cursum liberiorem & expeditiorem esse velis. Quam rem à te pariter & ab eximio viro, quem mihi semper ad colendum & obseruandum proposui D. N. exoratam esse cupio. Sed de his rebus, si tu ita voles, coram opportuniùs, nos inter nos communicabimus. Nunc venio ad literas tuas: quibus tu me in Aulam vt Domino Moūtioio seruirem, & filium eius literis instituerem, non pessima conditione accersis. Atque vt breuiter ad singula respondeam, non tantùm mihi placuisset, ad longè amplius viuendi munus vocari, quantùm nunc laetor me à te ad hoc etiam, si multò esset tenuius, requiri. Verum mihi & omnes meijpsius & vitae meae rationes consideranti, & eas difficultates in quas huius muneris susceptio conijceret, prospicienti, non tot ad alliciendum inuitationes propositae, quot ad absterrendum auocationes obiectae esse videntur. Nam vitae genus commutare, & teipsum quasi quodammodo retexere, vt opus magnum arduum que est, ita ab omni vel periculi metu, vel doloris sensu vacuum esse non potest. Quamobrem cum ego me hos aliquot annos in literarum studia, si non maximo cum fructu, non minima tamen cum voluptate abdiderim, & nunc à tam placido portu in eas fluctuum procellas meipsum abducerem, nec à magna doloris acerbitate, propter veteris otij mei & tranquillitatis recordationem, nec à summo periculi metu & discrimine, propter insolentem quandam tantarum rerum imperitiam abesse diu potuerim. Praetereà cum in tanta quiete, & in hac, vt ita dicam, viuendi planitie nondum adolescentiae meae gressus vel mediocriter confirmatos habuerim, quomodo quaeso in tam praecipiti Aulae lubrico, absque graui & periculosa prolapsione constiterim. Itaque siuè otij mei fructu, quo carerem, delectatus, siuè grauioris alicuius casus metu, in quem inciderem, auocatus, ab Aula hoc certè tempore, & ea conditione nonnihil abhorreo. D. Mountioius quamuis à literis, vt opinor, alienus non sit, optimo patris exemplo nonnihil incitatus, ad alias tamen res vereor magis procliuis ne sit, adolescentiae feruore & Aulae quasi aucupio & tendiculis prolectatus. Nec me fugit quam esse solent omnes Aulici ad pollicendum largi & prolixi, ad praestandum tamen tenaces & restricti. Quid quod nec animi aut ingenij ornamenta, quae in me sunt perexigua, ita vllo iudicio aestimant, quemadmodum corporis vires ac praesidia, quae in me sunt prorsus nulla, ad tempus desiderant. Quòd mones vt hanc conditionem, ad quam D. Mountioius me inuitat, aliquot mensibus experirer, & si arrideret amplecterer. Sin minus ad Collegium redirem, quod interim mihi saluum esset, amanter quidem facis, illud tamen consilium haud mihi sequendum esse duco: Nam si ita facerem, vel temeritatis in suscipiendo, quod praestare non potuerim, vel perfidiae in deserendo (vt fama esset) cui me addixerim, vel leuitatis & inconstantis viuendi rationis, quam sic indies commutarem, insignem quandam notam grauemque reprehensionem apud illos, quibus hoc consilium non satis esset explicatum, sustinerem. Ad docendum pueros Grammaticam, quam primoribus labijs vix satis ad vsum meum degustaui, non perfectè pleneque, vt alios cumulatè instituerem, edidici, nec reipsa habilis aut accommodatus existo, & ab eo munere quodam animi mei iudicio vehementer abhorreo. Stipendium, quamuis exiguum, non contemne. Namque ipse iamdiu satis vsu obdurui, ad quantumuis tenuem & iacentem fortunam excipiendam, & animus meus (nec hoc dictum arroganter putari velim) nunquam nimis vehementi cupiditate exarsit aut ferebatur ad praecipuam aliquam & affluentem fortunam concupiscendam. Quamobrē cum aditus homini meae aetatis & loci ad Aulam vix satis patet tutus, & domum eo consilio regressus non admodū dabitur honestus, & ego ipse ad tale munus nullo modo habilis sum aut aptus, & hac mea mediocri fortuna facilè sum contentus, D. Mountioium aequo animo laturum spero, si voluntati eius hac in parte satisfacere non queo. Uerum vt haec omnia mihi essent solutissima, alia re istis omnibus longè maiori ab huius muneris susceptione excluderer. Reuerendiss. enim Eboracensi omne meum studium, iampridem, obseruantiam, et officij rationes deferebam. Quo praesule, nec ad res meas adaugendas magis munificum, nec quicum otium literarum amplexer magis opportunū quenquam quaerendum mihi esse duco. Cui literas quas ad eum scribo vt tu tradas, opt. vir, vehementer es mihi rogandus. Quod eo impensiùs à te efflagito, quo magis timeo, ne de ea voluntate quam in me sponte sua propensissimam contulit, aliorum iniqua peruersitas hac temporum iniquitate nonnihil detraxerit. Nā ne que vllius est tā lōginquus locus, quo ea non peruasit, 〈 in non-Latin alphabet 〉 enim sunt 〈 in non-Latin alphabet 〉 (vt ait in Antigone Sophoc.) nec vllū pectus tam sanctum at que integrum, quod ea non attentauit, Nec eò ista dico, quasi conscius mihi sim aliquid à me cōmissū esse & designatū, quò animus eius à me vllo modo sit abalienatus. Nā nisi Setonus & Watsonus studiorum & vitae meae rationes, si requirantur, testimoniū dederint honestū, non ampliùs ego te rogabo in meam gratiam, vt ab ore tuo verbum exeat vnum. Hoc tamen te non celabo. Proximo anno, vt tu scis, verti commentarios graecos in Epistolam ad Titum, quos quasi obseruantiae meaesignificationem Re. Eboracensi offerendos esse duxi. Cum ad aedes eius accesserim, nec in conspectum eius (quem tum in lecto grauitas valetudinis det inuerat) venerim, librum ei tradendum G. Laeo fratri eius committebam. Tradidit, perlegit, in illo quod eum offenderat, inuenit. Librum remisit non sine munere vt locum excuterem. Locus hic fuit. 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Dom 〈…〉 reuersus, Chrysostomum, ex quo hos commentarios Oecumenius magnam partem excerpsit, inspexi, locum inde mutuatum esse facilè intellexi. Graecus Chrysostomus non erat ad manum, quaeso excute tu locum. Et puto ego multa, nascente ecclesia, necessitate quadam fuisse permissa, quae cum ea adoleuerit, & quasi aetate grandior facta fuerit, prudentum magistratuum consilijs sint rescissa. Et hoc totum illud est, quod te celare nolui. Quam ergo vel Reuerendissimo patri de me suspitionem, vel tibi de toto negotio cogitationem haec res mouere potest, planè non video: hoc scio, me tantum de vlla re quae non esset integra aut orthodoxa, tum, cum eum librum verti, cogitasse, quantum quid in vtopia ageretur, eodem tempore cogitaui. Quamobrem vt fidei & obseruantiae meae (quam omnem iampridem ad eum detuli, & ad eius solius vsum at que voluntatem hactenus conseruaui) aliqua ratio cō stet, vt que sciat, quam graui animo ferrem gratiam eius mihi collectā cuiusuis rei spe vel hominis fauore effundere & dimittere, à te per omnia sanctioris nostrae necessitudinis vincula quaeso, vt si aliquid de eius animo erga me extra meam manifestam culpam detrahatur, id tui de me iudicij testimonio in integrum mihirestituatur. Tantum enim apud eum opinionis tuae testimoniū habiturū est, vt non dubitem, quin nouus quidem ac singularis gratiae cumulus ad priorem eius voluntatem vel leui tua cōmendatione mihi accessurus sit. Id quod si feceris, nec mihi vitae que meae rationibus gratius & commodius, nec tibi veteri que mori & perpetuae consuetudini tuae propius & coniunctius quicquam excogitare potes. Cum hoc facies (vides quantum mihi de tua bonitate polliceor) etiam adhuc aliud mihi rogandus es vt facias: nempè vt cum Galfrido Laeo, vel qui familiae Reuer. patris procurationi praesit agas, vt eam pecuniam, quam mihi Reuerendissimus pater quotannis ad studia literarum sustentanda suppeditat, per te mihi mittat. Summa est. 40. Solid. viginti enim ad festum Michaëlis praeteritum debebantur, & tantū hoc tempore recepturus sum. Ita enim pecuniam soluendam esse constituit ipse D. Eboracensis. At verò si hoc annuum stipendium in aliquam praebendam, quam vocāt, vel infimi pretij et aestimationis (licet maximum quiddam ad retinendum vnà cum Collegio mea lectio graeca mihi permitt at) opera tua & eius munificentia commutaretur, nec tibi ad faciendum mea caussa, maius, nec illi ad tribuendum tua petitione facilius, nec mihi, quod vel à terequiram, vel ab eo sperem optabilius possit inueniri. Et haec hactenus. Nunc verò, ornatissime vir, si tu me interrogares (vtinam tam tibi non esset molestum, quam mihi est periucundum tecum literis colloqui) quam mihi viuendi rationem & studiorum meorum exitum proposuerim, ad quem potissimum omnes curae & cogitationes meae sunt euigilaturae, ingenuè responderem, verbi dei cognitionem, Platonis. Arist. Cicer. lectione, quasi ministra & ancilla comitatam, & eum finem mihi esse propositum, ad quem reliquum vitae meae cursum dei voluntate intendam at que dirigam. Verum si optio mihi daretur, et facultas à D. Ebor. concederetur, & fortunarū nostrarū tenuitas pateretur, nihil prius optarē, quā vt aliquē praeclarum virū, qui à Regia maiest. ad exteras nationes legaretur, aliquot annos comitarer. Nā vt confido, me posse in huiusmodi munere non ineptissimè versari, siuè 〈 in non-Latin alphabet 〉 , siuè cum res exigeret, vt literae domum mitterentur, cum vir ille magnitudine negotiorum distraheretur, ad illum laborem aliqua ex parte minuendum, ita planè existimo talem viuendi ad tempus rationem, priori meo proposito nequaquam aduersari. Tu fortassis hanc cogitationem vanam & inanem esse, & quasi quoddā adolescentiae meaesomnium iudicabis, sed vt vt est, cum hoc consilium meum cum labore & periculo coniunctum sit, quae duae res vitiorum omnium exterminatrices esse solent, cum que nihil longius vnquā in optatis meis habui, nisi vehementèr tibi displiceat, vehementèr terogo, vt huius voti, cum opportunit as id efficiendi tibi dabitur, me quod potes compotem facias. Audiui quod post resciui, vltimo anno operam meam ad librum quem R. M. obtulisti transcribendum pergratam esse potuisse. Doleo profectò non tam eam mihi occasionem tibi gratum faciendi ita malè cecidisse, quam te cogitare aliquod meum officium tibi esse ad requirendum cōmodum, quod idē ad praestandū tibi, non sit mihi periucundū. Quamobrē si vis vt intelligā me à te amari, quū aliquod opus tuū ꝙ nō nimis longū erit, operā meā postulabit, tantùm, quantū cupis de me tibi pollicere. Nā si quāta est in me id faciendi voluntas, tāta, idē efficiēdi in me esset facultas, haud profectò quēquā, qui illud munus vel alacriùs susciperet, vel ornatiùs expoliret, inuenires. Nec est ꝙ lubentiùs facerē, quā vt aliquot dies apud te ponerē, quae res nō tātū tibi vsus & oportunitatis ad vllā cōmoditatē, quātū mihi fructus et iucūditatis ad veteris cōsuetudinis nostrae renouationē asportaret. Vides quā molesta epistola literas tuas compensani. Si scirem tibi illam non nimis displicere, saepiùs ad te scriberem. Gratissimum mihi faceres si de hijs rebus tribus verbis vel per Christophorsonum nostrum, vel per quemcun que vis, scriberes. Nam nihil mihi literarum tuarum sermone incundius. Vale.

IOANNI CHECO.

S. P. in Christo Iesu ornatissime Chece. Proxima hebdomada ad te per Wilsonum aut Ioann. Christophorsonum scripsissem, si non eodem tempore ad D. Eboracensem, D. Mountioium, & Ioannem Redmannum, qui ad me priùs, vt Domi. Mountioio seruirem scripserat, literas dedissem. Nostime aliquando tecum de itinere communicasse, quod Londinū ante Pascha facerem. Quod facere nullo modo possum abs que eo libro, quem è graeco Chrisost. cōuertēdū in manus sumpsi. Te ergo rogo per amicitiam nostrā vt librū graecū quā celerrimè remittas vel per Christoph. vel per aliū, qui breui sit reuersurus. Haec scribit ad te orna. Chece, Aschamus tuus, lachrimis & gemitibus cōfectissimus, qui paulò antequam has literas scripsi, patrem meum virum prudentissimum è terris ad Christum commigrasse, longè certior quàm infirmitas mea cupit, factus sum. Et cum hoc solùm ad maximum dolorem acerbissimum esset huic tamen accedit alter longè grauiss. cumulus: nam chariss. matris meae salutem (quantum ad hanc vitam pertinet) omnes amici mei in desperatissimis habent. Odurū fatum, quod primum fratrem mihi talem abstulit, qualem non familia nostra, sed vix vnquam Anglia tulit: Et nunc simul ambos parentes meos, ne non satis calamitate & vndis lachrymarum obruar. Quam hoc acerbum sit, tu ipse intelligis, mihi praesertim homini, vt scis, animo etiam in leuioribus rebus, valdè fracto & humili: Quid grauius, quid tristius, quàm vtro que parente simul orbari? O me infoelicem, qui tuo nunc sermone & colloquio, solatio mihi desideratissimo priuor. Vtinam adesses mi Chece, vt lachrymas meas apud te effunderem, vt gemitus & suspiria mea, in prudentiss. et suauiss. consilio tuo deponerē. Verū ita nō conficior dolore, vt mei ipsius qui sim, & dei bonitatis erga illos quanta fuerat, & ad quam decursam & exactam aetatem eos perduxerat, obliuiscar. Noui enim hanc esse viam vniuersae carnis: noui etiam quod me vnicè consolatur, huius vitae exitum melioris vitae ingressionem esse, & haec spes mea posita est in sinu meo. Meministi (vt opinor) mi Chece, me literas à patre meo paulò ante Christi natalem diem (& eas heu extremas excepi) accepisse, quibus me monuit pater, & quasi quodam benedictionis sacramento me obstrinxit, vt (quàm mox relicta Cantabrigia) ad aliquod honestè viuendi genus me conferrem, nos enim irritare in nos contentionibus nostris grauissimam iram & offensam dei. Quantum haec res me tum commouebat, tibi ni fallor impartiebar. Ea nunc in animo meo ita renouata est, & nocte die que mihi ita in perpetuis cogitationibus meis versatur, vt nullū dictum Esaiae, Ioan. vel Pauli, vel fixius mihi possit inhaerescere, vel maius pondus authoritatis apud me habere. An aliquid monitione patris, ad sequendū grauius? 〈 in non-Latin alphabet 〉 cecinit prudentiss. Grego. Naz. An aliquid vltima patris voluntate & extremo testamento ad religiosissimè conseruā dum sanctius? Nam has ego extremas literas, hanc eius extremam vocem excipiebam. An hoc mihi leuiter imperabat? An non eo tempore, quo anima eius iam breui tempore ad Christum euolatura, de Christo, & quae ad Christum pertinebant philosophata est? Cum ego ergo tanto paternae monitionis sacramento obstrictus sum, nihil priùs habeo, ornatissime Chece, quàm vt te in visceribus Ihesu Christi rogem, vt quemadmodum tu semper cuius ego rei locupletissimus testis sum, ex quo primum vlla familiaritas inter nos intercessit, teipsum ad omnes res honestas persequendas, non ad vllas vel minimas contentiones suscitandas, ducem praebuisti, ita alijs omnibus vel hijs qui in te iniquissimis fuerint animis, ad trāquillitatē inter nos omnes cō stituendā, te authorem principem praebeas. Nam quemadmodum illud erat ad aequitatis tuae laudem, praeclarissimum, ita hoc erit & ad prudentiae tuae commendationē, & omnium nostrorum vtilitatem perpetuum & immortale monumentum. Et quamuis Ethnici quidam honestum bellum inhonestae paci praeferant, licet ne que id Ciceroni placeat, tamen vereor vt possint nobis Christianis, nobis (inquā) quos idem literarum, virtutis, et honestatis studiū, in vnum domiciliū conclusit, quos arctior quaedā necessitudo cōiunxit, quos tanta literarū & dei voluntatis cognitio instruxit, satis esse iustae caussae, vt sic nonnunquam excandescere, sic semper in diuersa studia distrahi, vllo modo liceat. Et hic puto singulis nobis vsurpādū illū psalmi versū, nec declines domine cor meū in verba malitiae ad excusandas excusationes in peccatis. Si pax nobis & animorū cōiūctio in integrū restituta fuerit, tū satis me reliquisse Cantabrigiā iuxta patris monitionē, hoc est, è tanta dissentionis cōfusione liberatū esse putabo. Sin minus, quod omen obruat Deus, suauissimae familiaritati tuae totum me dedam, & omnibus reipsa placere, nemini vel verbo displicere conabor. Si ne que hoc benè successerit, ab Academia, quam primum potuero, discedam. Has literas sic miseras, vt vides, & ferè flentes, & ab omni sensu praeterquam doloris vacuas ingemiscens admodum cogitatio mea vix inter lachrymas meas mihi expressit. Nihil sermone literarum tuarum ad solatium & doloris leuationem potest esse exoptatius. Saluta quaeso officiosissimè Henr. Cumberf. nostrum. Jesus Christus. &c.

GEORGIO DAIO CICEST RENsis Ecclesiae praesuli digniss.

CVM tu hijs proximis diebus, ornatissime praesul, Cantabrigiam venisses, et congratulatione omnium, consalutatione plurimorū, quibus tecū necessitudo vlla aut notitia intercessit, exceptus fuisses, vix dici potest, quāto nos et consalutandi desiderio, & animi nostro ac voluntatis erga D. tuam declarandi studio exarsimus. Quod eò lubentiùs fecimus, quoniam multum diuque pertimuimus, ne aliqua animi tui facta esset offensa illorum temporum iniquitate, quibus nos tum siuè consilio propter imperitiam, siuè iudicio propter aetatem, temerè nosmetipsos dedebamus. Fuit tamen quod me semper vnicè consolabatur, cum ego nunquam existimarem tantum adolescentiae meae temeritatem ad offendendum, quantum prudentiae tuae moderationem & beneuolentiae erga me vetustatem ad ignoscendum valere potuisse. Ne que profectò nunc committerem, opt. praesul, vt horum temporum recordatione cicatricem imprudenti facto meo iampridem obductam refricarem, nisi totam hanc culpam adolescentiae meae feruori esse tributam, omnem que eius memoriam sempiterna quadam obliuione deletam ac penitùs extinctam esse putarem. Ita que cum hanc meam cogitationem tibi hoc tempore significare studerem, & quod munusculū de more tibi esset offerendum circumspicerem, ego Isocratis mei sententiam libenter secutus, nō ex hijs rebus, quarum tu abundares copia, ego laborarem inopia, mihi ali quid selegi, sed tale quiddam, quod cum esset mihi ad tribuendam aptissimum, et tibi etiam ad recipiendum non omninò esset iniucundum. Hunc ergo Psalmū iam ferè ante annum, cum Turca Hungariae imminer et, ad studiosorum nostrorum rationem in modos senarios illigatum, eo quo soles vultu accipias, quo nihil mihi gratius aut optabilius possit euenire: Deus D. tuam diutissimè seruet incolumem.

REVERENDISS. IN CHRIsto patri, ac D. D. Thome Cantuariensi Archiepiscopo, literarum patrono maximo.

NEc tibi nouum literas ab obscuris & ignotis hominibus accipere, nec homini mei loci insolens & inauditum esse potest, ad tantum virum libenter velle scribere, ornatissime praesul. Nā dum in te tantum emineat bonitatis et eluceat ad quemuis prouocandum, & nobis, qui nosmetipsi literarū studijs dederimus tot monumenta suppetant ad excitandum, dum alter rerum inopia vrgeatur, alter studio sese venditandi efferatur, singuli singulis, & vna aliqua certè caussa ferè omnes vel necessariò compulsi, vel sponte sua adducti, ad id faciendum fuerint, literas profectò nec tibi accipiendi occasio, nec nobis scribendi opportunitas vnquam deesse potest. Nouum ergo non tibi vsu recipiendi, sed nouum fortassè more scribendi, nouus homo à te postulo (eruditissime praesul) quod veteri tamen, non nouo aliquo modo vt accipias, omnem veterem humanitatem tuam vehementer rogo. Rogo autem non opes tuas, aut quicquid illius generis sit, sed opem tantum tuam, et aliquam gratiae & authoritatis tuae partem, quae & tibi erit ad tribuendum facilis atque prompta, & eadē mihi ad capiendum optata admodum erit et iucunda. Verum si quis sim, & quid petam, scire aues, is sum profectò, quem fortuna tenuem & obscurum, sedes Cantabrigiensem, institutum vitae perpetuum literarum cultorem, natura imbecillum, valetudo Melancholicum reddit. Sed quorsum haec pertinent, dicis? vt scias, cum dei inprimis prouisio, amicorum aliquid cura, nonnihil mea me voluntas, omnem vt aetatem meam in literarum studio contererem, commouisset, atque in ipsam studiorum viam non infoeliciter ingressus fuissē, ecce tibi partim otiosum hoc literarum studium & vitae institutum quod sequor, partim situs loci & coeli intemperies, in qua viuo, partim imbecillitas naturae & febris quartanae vis, qua non paucos menses grauissimè iactabar, ita omnes salutis meae & salubrioris sanitatis rationes vel vrgent haec singula, vel opprimunt vniuersa, vt eum cursum, quem in literarū studio eon, ficere instituerim, nec constanter ad laudem, nec diligenter ad vsum diù tenere potuero. Ita que , cum nec meae me fortunae sinant, hoc solum, sedis mutatione vertere, nec mea voluntas & animi inductio gestiant vitae institutum relinquere, nec curatio vlla possit naturae imbecillitatem corrigere, nec tempus adhuc valuit amissas vires restituere, vel colluuiem illam foecemque Melancholiae & relliquias quartanae febris eijcere: & cum me contrà ab optimo remedio victusque ratione excludunt, partìm constitutiones humanae, in quas impetum facere nefas esse duco, partìm superstitiosae aliquot hominum conscientiae, quarum nullam ducere rationem iniquum esse scio, cum inquā, fortunarum angustia, loci intemperies, studiorum rationes, naturae imbecillitas, Melancholiae vis, lex dura, hominum siuè imperitia, siuè superspitio, graui impetu in salutem corporis facto, immensum in modum cursum studiorū meorū impediūt: Rogo D. tuā per hanc Academiae sedē, quā incolo, per vitae studiorum que rationē, quam sequor, per naturae valetudinis que imbecillitatem, qua grauiter implicatus premor, vt ego authoritate tua non ampliùs tenear ea traditione, qua certus ciborum delectus certis temporibus praecipitur. Quā meam petitionem, nec curacarnis ad concupiscentiam finxit, nec licentia vlla ad insolentiam subornauit, sed salutis meae ratio tantum ad expeditiorem studiorum meorū progressum excogitauit. Cuius si compos fuero, vulgi nec in offensam, nec in sermonē efferendo, sed tacitè, consideratè, quietè, abstinentèr cum gratiarum actione vsurpabo. Qui nemini, nisi desperato morbo laboranti, hanc libertatē concedunt, perinde faciunt, ac hij homines solent, qui nunquam aedes suas, nisi vetustate ruinosas & iamiam collapsuras reparant: frugi patres familias aliter faciunt, aliter periti medici, qui non serò medicinam parant, at principijs semper obstare solent. Ita que , qui nunquam nisi, desperata salute, huius diuini beneficij vsum hominibus impartiunt, & imperiti sunt, quid prudens in omnibus rebuspub. prouisio facit, & nimis insolenter abutentes sunt diuinitùs nobis dato bono, quo tempore vsus eius aut nullus, aut exiguus esse potest, cum tamen huiusmodi bonum, bonum non est, quia externum est, nisi ex ea parte tantum, quatenùs vsus aliquis eius consequatur. Cibo ergo non ad desperatos morbos inutiliter abuti, sed ad salutem vitae nostrae retinendam accommodare debemus, iubente ipso Paulo, vbi ait, 〈 in non-Latin alphabet 〉 Sed hanc caussam vrgere, nec loci opportunitas, nec epistolae modus, nec temporum tuorum ratio, nec rei vlla obscuritas requirit, eruditissime praesul: vnum hoc tamen tacitus praeterire nullo modo possum, quod Herodotus, in Euterpe, de sacerdotibus Aegiptijs memoriae prodidit. Hi homines (cum ab illis tanquam ab ipsis fontibus omnes artes omniaque disciplinarum genera profluxerunt, quod Homerus, Pythagoras, & Plato tres viri omnis doctrinae & ingenij principes, eo nomine Aegipto peragrata intellexerunt) in studio literarum semper versati, & in naturae virtutisque contemplatione omnem & mentis cogitationem & aetatis cursum conterentes, ab omni piscium esu, religione quadam obstricti perpetnò abstinebant, ob hanc caussam solam, sine omni controuersia, ne ignea vis ingenij atque praestantia vllo frigido succo, quem esus piscium ingeneraret, extingueretur. Et hic iniquè comparatum est, ornatissime praesul, vt cum tot superstitionum genera ab Aegiptijs (quod facilè probari potest) primum ad Graecos, deinde ad Romanos redundarunt, post in nostra tempora per sentinam illam papisticam deriuata sunt, vnum istud praeclarum sapientissimorum virorum consilium ac remedium ad doctrinam amplificandam susceptum, sic esset, vel ab indoctis propter imperitiam, vel ab imbecillis propter superstitionē, cū magno magnorū ingeniorum incōmodo, nobis interceptū ▪ Ita que cum nemo meliùs quàm dominatio tua intelligat, vndè haec consuetudo orta sit, à quibus alta atque fota sit, per quos ad nos deducta sit, & per quos potissimùm ad nos pertineat, & cum omnis sit esus piscium, vernis temporibus ineptus, vliginosis locis inutilis, studiorum nostrorum rationibus insalubris, valetudini Melancholiae pestiferus, & stomacho meo semper odiosus, precorte per literas ipsas, quibus omnia tribuere soles, ornatissime praesul, vt quemadmodum ego in possessionē huius libertatis irruere nunquam instituerim, ita per tuam authoritatem, liceat mihi quietè, in eam immigrare. Quam si integram recuperare, & in easedem ac domicilium collocare non permittis at saltem vel pedem ponere, & in ea, si non domum ad habitationem, certe diuersoriū aliquod ad cōmorationem, condonare mihi velis. Nummū quo redimam istud mihi, nullū habeo, praeter vnicū illū exiguū, quē concredidit mihi caelestis ille paterfamilias, quē profectò integrum, vt aliqua veteris libertatis possessio redhibeatur, vel è graecis latinè vertēdo, vel publicè in Academia, vel priuatim in hoc Collegio, siuè graecum, siuè latinum, pro tenuimea facultate praelegendo, ad arbitrium nutū que D. tuae erogabo. De hac re aliquid à te vel hac lata conditione, in summa ista gratia & authoritate tua me impetraturū spero, cum ego certus sum, quod quantum apud alios magna pecuniae vis extorquendo possit exprimere, tantū apud D. tuam ipsum literarum nomen exorando soleat obtinere: et ipse etiam scis huiusmodi libertatem aequiùs literarum studiosis, ad salutem suā retinendam, dari, quàm vllā licentiam, in nescio quos homines, ad libidinē suam explendam conferri debere. Rem omnem cognoscis, cui tantum tribues quantum vis, tantum, scio, voles, quantum honest a petitio ab aequissima authoritate sperare, & literarum cultor ab earundem vero antistite & summo patrono expectare debet. Et quia longo sermone literarum mearum iampridem scio me nimis insolenter humanitate tua abusum esse, & omnes verecundiae fines transusse, libet profectò nunc ipsius Cicer. consilio vti, & benè nauiter que impudentem esse. Si cupias igitur scire, quàm floreat Academia, quis fructus literarum apud nos sit, meam sententiam sic paucis explicabo, Ad sacrarum literarum cognitionem viam affectant plurimi, ad eam tamen diuersi homines diuersa voluntatū studiorū que ratione delectati aliū at que aliū aditum sibi patefaciunt. Quidam & hi sanè multi, insano tamen iudicio immensum quantum Pigio tribuunt, & in illa controuersia de peccato originali ac praedestinatione dei eius vestigijs insistentes, praecipites in errorem ferri malunt, quàm cum D. Augustino rectam viam persequi, qui & ingenij eruditionisque praestantia superiore, & industria opportunitateque id plenissimè illustrandi maiore, reliquos omnes qui aetate aut antegressi aut subsecuti sunt, superauit. Alij ad quotidianam verbi dei lectionem, Augustini inprimis sentētiā, et eam quam possunt maximam linguarum cognitionem, quasi subsidio comparant. Linguae passim ab ijs discuntur, qui cum discendi, tum intelligendi magistri optimi habiti sunt, vt nec ratio propter infantiam nimium obmutesceret, nec oratio propter imprudentiam loquaciter insolescere queat. Ad hanc rem Platonem & Aristo. (ex quorum fontibus inter Graecos, loquens illa prudentia optimè hauriri potest) adhibemus. Ad quos è Latinorum turba solum ferè Ciceronem adiungimus. Herodotus, Thucidides, & Xenophon, tria temporum, veritatis, et graecae eloquentiae lumina, magnum splendorem coeteris studijs nostris apportant. Homerus, Sophocles & Euripides elegantis omnis doctaeque poese 〈 in non-Latin alphabet 〉 , hic fons, illi duo flumina, affluentiùs nunc ad coeterorum studiorum nostronum irrigationes redundant, quàm his proximis superioribus annis Terentius ac Virgilius. Et in hanc optimam studendi viam potissimum Ioan. Checi vel ope ac praesidio adiuti, vel consilio & exemplo excitati plurimi sese dediderunt. Cuius à nobis digressum, per quem in tam facilem paratumque cursum producti fuerimus, eo faciliùs ferimus, quò certiùs cognoscimus hanc nostram incommoditatem cum vniuersae reipub. commodo ac salute conuinctam & implicatam esse. Hinc tamen facilè, quàm vera illa Platonis sententia sit, intelligi potest, nempè plurimum reip. interesse, vt vnus aliquis existat semper praestans excellens que vir, ad cuius virtutis imitationem, caeteri volunt ate, industria, studio, & spe erecti, totos sese effingant & accommodent. Istis studiorum nostrorum rationibus hoc modo satis in praeclaro cursu expeditis, duo inferuntur grauissima impedimenta. Alterum, quod nescio, quo fato vel potiùs quorum facto effectum sit, vt pauci admodum maiores natu viri in Academia commorentur, quorum exemplo studia literarum excitari, authorit ate mores adolescentium fingi at que formari rectissimè potuissent. Alterum, quod illi ferè omnes, qui huc Cantabrigiam cōfluunt, pueri sunt, diuitum que filij, & hij etiam qui nunquam inducunt animū suum vt abundanti aliqua perfecta que eruditione perpoliātur: sed vt ad alia reipu. munera obeunda, leui aliqua & inchoata cognitione paratiores efficiantur▪ Et hic singularis quaedam iniuria bifariam Academiae intentata est: vel quia hoc modo omnis expletae absolutae que doctrinae spes longè ante messem in ipsa quasi herbescenti viriditate praeciditur: vel quia omnis pauperum inopumque expectatio, quorum aetates omnes in literarum studio conteruntur, ab hijs fucis eorum sedes occupationibus exclusa illusa que praeripitur. Jngeniū enim, doctrina, inopia, iudicium, nil quicquam domi valent vbi gratia, fauor, magnatum literae, & alia persimiles extraordinariae illegitimaeque rationes vim foris adferunt. Hinc quo que illud accedit incommodum, quòd quidam prudentes viri nimis aegrè ferunt partem aliquam Regiae pecuniae in Collegiorum socios impartiri, quasi illi non maximè indigeant, aut quasi vlla spes perfectae eruditionis in vllis alijs residere potest, quàm in hijs, qui in perpetuo literarum studio, perpetuum vitae suae tabernaculum collocârunt. De hac re longiorem sermonem habere potuerim, quàm epistolae modus postulat: At haec breuiter attingere volui, vt studia nostra nec cum progrediuntur, gaudio tuo ad congratulationem, nec cum impediuntur, consilio tuo, ad opitulationem, carere vllo modo possint. Quoniam tu is es, qui literis progredientibus plurimum gaudere soles, propter singularem tuam erga illas voluntatem, & eisdem laborantibus vnicè mederi potes, propter summam tuam authoritatem. Vale. Literarum decus & ornamentum.

ORNATISSIMO VIRO D. Poneto.

S. P. ornatissime Ponete. Literas scripsi ad Reuerendissimū patrem Cantuariensem, quas si tu epe tua & gratia tua, qua plurimum apud illum vales, adiuturus sis, & mihi rem gratissimam, & amicitia nostra dignissimam facies. Opem eius non opes vllas peto, & eam etiam, quae non foris molestiam adfert (non enim vt literas scribat, non vt quicquā à quoquā meo nomine impetret, requiro) sedquae tota in eius potestate sita est, quae que illi adtribuendum expedita, & mihi ad accipiendum, necessaria, & tibi ad iuuandum ope tua admodum honesta erit. Peto vt eius authoritate, non amplius illaqueer ea traditione, qua certus ciborum delectus certis temporibus interdicitur. Haec vna res omnes vitae studiorum que meorum rationes vehementèr impedit. Vt hoc à Reuerendissimo patre postularem, commouebat loci situs, qui frigidus & vliginosus est, vitae institutum quod, otiosum est, natura corporis, quae imbecilla est, valetudo, quae melancholica est, propter reliquias quartanae febris, à quibus dum integrè liberari nequeo: & stomachus etiam meus qui à nulla re perindè ac ab esu piscium semper abhorruit. Non abs re hoc iam petere videor, dum adhuc in aliquo consistant statu vires corporis mei, & antequam morbo nimium inclinentur. Nam nunquam frugi visi sunt mihi illi patresfamilias, qui nequaquam aedes suas nisi ruinosas & collapsuras reparare solent. Qui sic faciunt, rem nunquam faciunt. Hanc rem apud reuerendissimum patrem non vrgeo, vel quia non opus est, vel quia id te facturū, si res ita tulerit, spero. Quamobrem si ope tua & illius authoritate hoc mihi concedatur, nec'tibi ad faciendū mea caussa maius, nec illi ad tribuendum tua petitione facilius, nec mihi certè hoc tempore, quod vel à te requiram, vel ab eo expectem optabilius accidere potest. Certiorem me quaeso facias literis tuis, quid Reue. pater de petitione & literis meis sentiat. Nihil gratiùs facies. Nihil enim sermone literarū tuarum incundius esse potest. Literis tuis me tibi deuincies vt saepissimè scribam ad te, modò hoc non molestum tibi fuerit. Gregorium Nyssenū graecum, si habes, doctissime Ponete, ad tempus mutuò libentissimè sumerē: Sin tu non habes, rogo te per vetustatem amicitiae nostrae, vt illum à Reuerendissimo patre ad aliquot menses mihi impetres. Quod si facies, quam gratam rem facies, proximis literis meis declarabo. Vale in Christo ornatissime Ponete.

REVEREND ISSIMO IN CHRIsto patri ac D. D. Th Archiepiscopo Cantuariensi.

LIteras meas, ad eum modum, quem mihi retulit Iacobus Bingamus, à te fuisse acceptas, ornatissime praesul, singularis cuiusdam humanitatis tuae illustre fuit & expressum signum: meam autem de ciborum delectu petitionem tam prudenti facilitate à te esse concessam, eximiae bonitatis tuae in tuenda studiorum salutis incolumitate syncerissimum est testimonium. Sed tenuitatem fortunarum mearum, tanto tuo sumptu, in ea, pro Regio Sigillo, solutione esse alleuatam, perpetuum apud me semper diuinae libertatis tuae repositum erit monumentum. Cum ergo pro singulari tua in literis meis accipiendis humanitate, pro eximia tua in concedenda petitione mea bonitate, pro ampla tua in rerum mearum angustia leuanda libertate, gratias quas agerem tibi, vulgares tantum habeam & tritas, quas referrem tibi aut nullas aut perexiguas, et tamen pro tanto beneficio debeam tibi longè maximas: Video sanè eam tantum mihi remunerandi tibi rationem reliquam esse, quae tamen ipsa (vti spero), & meae facultati erit ad perficiendum aptissima, & D. tuae voluntati ad accipiendum gratissima, nimirùm, vt literarum studium assidua persequar diligentia, singulare hoc beneficium tuum perpetua vsurpem memoria, facultate ista à te mihi concessa considerata semper perfruar prudentia. De sigillo licentiae meae, quod nec ipse scripserim, nec ad Dom. tuam accesserim, caussa fuit, quia in eis locis ex eo tempore semper commoratus es, quo nullus certus tabellarius proficiscebatur, cui vel rectè literae meae, vel tutò sig illum illud committi potuerat. Nunc rogandus es, per humanitatem tuam vt illud per Ponetum nostrum Dom. Tailero praefecto noctri Collegij concedatur. Breuitèr et indiligentèr nunc scribo, ornatiss. praesul, quia valetudo mea hos duos ferè menses ardentissima febri afflicta accuratiores scribere non permittit. Posteà deo volente, diligentiùs. Ihesus Christus. &c.

CLARISSIMO VIRO D. THOme Smitho, pro Academia

SI tu is es, clarissime Smithe, in quem Academia haec Cantabrigiensis vniuersas vires suas, vniuersa pietatis iura exercuerit, si tibi vni omnia doctrinae suae genera, omnia reipub. suae ornamenta libentissimè contulerit, si fructum gloriae suae in te vno iactauerit, si spem salutis suae in te potissimum reposuerit: age ergò & mente ac cogitatione tua complectere quid tu vicissim illi debes, quid illa, quid literae, quid resp. quid deus ipse pro tantis pietatis officijs, quibus sic dignitas tua efflorescit, iustissimè requirit. Academia nihil debet tibi, imo omnia sua in te transfundit: et proptereà abs te non simpliciter petit beneficium, sed meritò repetit officium. Nec vnam aliquam caussam tibi proponit, sed sua omnia & seipsam tibi committit, nec sua necesse habet aperire tibi consilia, quorum recessus & diuerticula nosti vniuersa. Age igitur quod scis, & velis quod potes, & perfice quod debes, sic literis, Academiae, reipub. & religioni, sic Christo & principi rem debitam & expectatam efficies. Ihesus de diutissimè seruet incolumem.

ORNATISSIMO VIRO D. JOanni Checo, pro Academia.

EX vniuerso illo numero clarissimorum virorum, clarissime Chece, qui ex hac Academia in rempublicam vnquam prodierunt, tu vnus es, quem semper haec Academia prae vniuersis alijs, & praesentem complexa est, & absentem admirata est. Quam tu vicissim plus quàm vniuersi alij & praesens ornaueras, & absens iuuas: praesens enim ea praecepta doctrinae ad omnem institutionem tradidisti, & ea exempla ingenij ad omnem imitationem proposuisti, quae cum omnes sequuti sunt ad summā vtilitatē, nemo assequutus est, ad summam perfectionem. Nemo profectò inter nos omnes est, vel tam ignarus qui nesciat, vel tam inuidiosus qui neget, hos foelicissimos studiorum nostrorum fontes, quos multi magna industria, studio, & spe attigerunt, ex tui vnius ingenij laude, praesidio, exemplo, & consilio effluxisse. Et istis humanitatis tuae, ingenij, & doctrinae monumentis consecrata est perpetua recordatio memoriae tuae in omnium nostrorum animis. Absens autem maiorem opem certiusque praesidium ad dignitatem Academiae perpetuò tuendam aggregasti, quàm aut reliqui amici cogitare, aut nos ipsi expectare vnquā potuissemus. Nam dum rex institutus praecepto tuo, sic praeest eruditioni, cōsilio tuo, quid reliqui aut velint, aut debeant tribuere Academiae nostrae non ignoramus. Hanc spē nostrā Et hanc disciplinā ex Platone tuo ad pessimum regem Dionysium exhausimus, fructū tamē et vsum eius nuper ope tua in optimo principe nostro Eduardo experti sumus. Ita que cum tot mutua officia, tam piae propinquitates et vincula inter te & Academiam intercedunt, vt repetēdo memoriā ab ipsis infantiae tuae incunabulis ad hanc dignitatis laudē, in qua nunc versaris, nullum in te reperiri possit vel naturae beneficium, vel industriae frnctus, vel ingenij laus, vel fortunae praesidium, vel dignitatis ornamentum, cuius non sit Academia nostra vel adi • trix ad vsum tuū, vel particeps ad gloriam suam. Non dubitamus quin Academia hunc fructum ornamē torum suorum in te collatorum abs te sperare & repetere possit, vt nulla posthac facultas dignitatis tuae esse queat, quae non in Academiae dignitate cō seruanda omnes vires suas exercere velit. Non vnam sed caussas nostras vniuersas tibi commendamus, in quibus tantum te elaboraturum speramus, quantum vel tu nobis tribuere, vel nos à te expectare debemus. D. Iesus. &c.

CONIVNCTISSIMO AMICO Eduardo Raueno suo.

S. P. in Christo Iesu, charissime Eduarde Rauene. Quanquā Joan. Daeus noster instar multarum literarum esse potest, tamen cum sciam quam charae tibi nostrae literae sunt, nolui committere vt tam idoneus nūcius sine meis ad te literis Cantabrigiā proficisceretur. Suauitates itineris mei, quod alioqui iucundissimū erit, nōnulla acerbitate, illa, quam feci Cantabrigiae, iactura permiscuit. Nec tantùm vexat me fortunae inuidia, quantùm etiam nunc pung it Amici quidem, sed non eo modo, quo ego soleo, & tu facis, mi Rauene, amantis nimis supina incuria. Saluta tamen Baruicum & Baruicum meum, quem amo ex animo, & quem puto nonnihil commoueri, hac mearum rerum angustia, in his potissimùm meis temporibus. &c. Nisi Baruicus scripserit ad me saepiùs, verebor eius à me alienum esse animum. Utor bono & valdè bono domino, et opt. Domina: proxima Veneris, deo volente, Tamesin concessuri sumus. Literas vestras ad me perferēdas curabit Steph. Halesius, qui duxit sororem Morysini: domus eius Londini in eo foro est, quod Stokes vocitatur. Guilielmus meus Irlandus nouit vbi habitat. Scribatis saepissimè, longissimè, quod ego etiam facturus sum. Saluta diligenter M. Bucerum patrem & praeceptorem meum colendissimum. Dic illi me fideliter egisse caussam Ioannis Sleidani cum Domino Morysino, quem facilè video plurimum fauere Slei dano, & illius scribendi instituto: Sed Bruno ille, nescio quomodo, multas dubitationes multis bonis viris iniecit. Audiuimus Caesarem in animo habere restituere in pristinam dignitatem Ducem Saxoniae. Cum aliquid certi, etiam in itinere, ad manus meas peruenerit, id accuratè ad Dominum Bucerum scribam. Uale charissime. Saluta vniuersum caetū nostrū. Joan. Barnes et vxorem, &c. Optimam matrem tuam & lectissimam sororem. Ex aedibus Guil. Elandi, Londini. 17. Septemb.

EIDEM.

S. P in Christo Iesu, chariss. Rauene. Hoc vicessimo primo Septemb. in festo D. Matthaei hora vndecima antemeridiana è portu Belmi soluimus. Heri salutabam domi suae summum amicum meum Joannē Checum. Londini enim nunc valetudini seruit. A meridie ferè nos duo inter nos soli varijs sermonibus tempus traduximus vsque ad horam nonam. Multas res ad religionem, ad Aulam, ad Rempublicam, ad Academiam pertinentes tractauimus. Statum & disciplinam Collegij Diui Joannis mirificè approbauit, cuius crede mihi est studiosissimus. In eo sermone omnes nostros Pilkintonos, Leueros, Wilsonos, Elandos. &c. singulos nominatim commendaui: omnibus prodesse, nemini omnium nocere studui. Te venicè mi Eduarde, hoc est, suauitatem morum, ingenium, prudentiam, diligentiam, iudicium tuum, quo amicos soleo modo commendaui, & quodammodo eius fidei tradidi. Caussam tuam cum Lucasio illo vniuersam explicaui, & statim recepit se facilè te expediturum ab eo negotio. Audacter igitur nomine meo adeas hominem, & caussam tuam explica. &c. Ab Augusta, Patauiū & Venetias expeditissima ratio est mittendi & literas & quasuis alias res. Seribam Deo volente, saepiùs, quod spero vos etiam facturos. Grauesenda. 21. Septemb.

EIDEM.

S. P. in Christo Jesu, suauiss. Ed. Rauene. Patriae meae recordatio mihi chariss. quidem est, sed tuae consuetudinis omni humanitate, beneuolētia, et officio pleniss, nescio quomodo mihi charior existit. Ab hoc iucundiss. itinere meo duas aut tres horas sacilè paterer me abesse, & in cubiculum meum domi Cantabrigiae includi, vt in sinum tuum praesentibus charissimis meis Pilkintonis, Leueris, Aelandis, Wilsonis Beis. &c. Wasshintono & Wrighto omnes suauitates itineris mei infunderem. 21. Sep. tembris peruenimus Grauesendam, fauente quidem Neptuno, sed subirata Iride. 22. lasso & breui equo, sed longo itinere & via lutosa Cantuariam peruenimus, ea nocte lautissimè accepit nos humanus & prudens vir Ioannes Halesius. Ego tantum discendo ab equo meo, & statim confero me in amplissimam Christi ecclesiam, perscrutor omnia vetera Monumenta, Epitaphia Henrici. 4. & Edwardi nobiliss. Principis filij Ed. 3. locum vbi occisus suit Bekkettus, et omnes ferè abditos recessus &c. deinde bibliopolas adeo, tū officinas Aurificū, post intueor situm, muros vrbis, intereà inter deambulandum diligenter aduerto mores & vniuersum habitum populi. Constitui enim, charissime Edu. quocun que iuero cuiusuis ciuitatis inuisere, quantum facere possum, tēpla, Monasteria, et in his vetustissima Monumenta, Bibliothecas, bibliopolas, aurifices, fora, muros, castella, portus. Et haeres nunc non breuibus literis sed longo sermone reseruandae sunt. &c. 23. visimus Reuerendissimū Cant. deducit ille nos ferè vsque Douerum. Castellum illic in altissimo & praeruptissimo Promontorio situm est, quod ab vsque Gallia, ab vsque Flandria prospici facillimè potest. Uidetur imperiosè quidem non vniuerso mari solùm, sed ipsi Galliae quoque minari. Cum sumus in medio freto, ipsa tellus Angliae sublimior est, Galliae multò humilior. Castellum Doueri refertissmum est monumentis longissimè vetustatis. 24. traiecimus fretum, reliquo Comitatu nostro grauissimè laborante ex mari, cum Dom. Morysina parum, ego solus cum quodam nobili Iuuene Thymlibaeo Lincolniensi, nihil acerbi passi sumus. 24. &. 25. Caleti refecimus nos. Ego statim circumeo omnem circuitum oppidi, aduerto situm, vires, portus, viso Risebank & Newnambridge duo fortissima munimenta, et eminùs video, Arde, Ginnes, Hammes, & omnē situm sic illius Regionis, vt nunquam è memoria mea excidere possit. 26. & si tu nunc vis, suauissime Eduarde, comitari me in Flandriam vsque Antuerpiam, inspice Chartam meam Galliae, & perpetui mei comites eritis primùm Graueling. venimus, quod oppidum initium est Flandriae, seperatum ab Anglico solo, Solùm fluuio, distat à Caleto. 9. miliaria, ea nocte mansimus in Dunkirk piscatorio quidem oppido, sed quod magnificis aedificijs conferri potest ferè cum vlla vrbe in Anglia. Et illic sedulò à nobis perquisitum est num Domina Morysina fuerit nec nè D. M. quam aiebant se expectare. 27. Newportum venimus, quod non cedit Dunkirko, opportunitate portus excellit. 28. Brugis amplissimam vrbem venimus tādem, sed decem miliaria tàm lutosa via, Sili vocatur, vt superet Syluestrem Cantiam. Si in hac vrbe liceret mihi diutiùs morari, mi Rauene, molestus essem tibi longo sermone, lōgè superat Londinum. 29. Calfum venimus obscurum locum, de quo nihil scribam, quia tam malè illic accepti sumus, nam in ocreis pernoctabam. &c. 30. Antuerpiam venimus, Dij boni, non Brabantiae sed totius mundi ditissimum Jmperium. Splendida magnifica que structura sic eminet, vt eo modo superet reliquas omnes vrbes quas ego vidi, quemadmodum Aula D. Ioan. Theatrali more ornata, post Natalem seipsam superat. Et hic nunc sumus sani quidem & laeti. Deo sint gratiae. Antuerpia non recepit edictū Caesaris de immutatione religionis. In tota fere Flā dria, tam pinguis & crassus Papismus est, ne dicā puerilis, vt si is in Anglia, qui ei maximè fauere videtur, hic adesset, facilè respueret. Gipkinus meus ostendit mihi indicem nouorum librorum, & illic Sturmium de Periodis, & Sturmium in Rhetoricam Aristotelis: libros non vidi, & quantum desiderabam, tu conijcere potes. Audio vxorem Buceri in Anglia esse, puto illam habere literas ad me à Sturmio, recipe, serua, mitte si potes, sed reseruato exemplo. Scribam Reuerendissimo patri meo D. Bucero, quum ad manus meas aliquid peruenerit, quod interuenit illum scire. Saluta eum officiosissimè & charissimum meum Pemberum, qui quo tidiè versatur in memoria mea: Baruicum, Joannē Scarlet, Familiam Barnes, omnes nostrates, cum omnes dico neminem excipio, sed de omnibus nominatim quanquam non scribo, cogito indies semperque cogitabo. Scribe quas literas recipis à me, & quo die, & à quo loco. Uale in Christo. Antuerpiae in Brabant, primo Octobris.

EIDEM.

S. P. in Christo Iesu, charissime Eduar. Si scirem Th. Leuerū meum apud vos esse, literas ad eum scriberem. Scribam enim ad vos, quoties vllus mihi oblatus fuerit tabellarius. Sed nullam 〈 in non-Latin alphabet 〉 expectate. Singula turbatè in literas meas inferciā. Antuerpia non literis sed lōgo sermone describenda est, tot res dignissimae occurrunt in eo oppido, quas fusissimè ad ignem Problematariū depromerē. Hoc primū accipite. Edictū Caesaris de religione in inferiori Germania, iussu ipsius Caesaris irritū factū est. 3. Octob. Autuerpia profecti sumus Macliniam vrbem quae Londino vix comparari potest, Nordouicum longè superat: & hoc in loco mecum mirabar quomodo tantus numerus hominum, qui habitant frequentissimi in Brugis, Antuerpia, Gaudano, Maclinia, & Bruxella, ali possit. Hae quin que vrbes, altera ab altera ad duodecimum lapidem sitae sunt. Si quin que Londina in tantas angustias collocarentur in Anglia, exhaurirent statim regnum nostrum. Et pecudes & pecorarara hîc cernuntur, si Flandriam Brabantiam, Leodiam & Geldriam circumspiceres. Sed mirari desino, nam ad panem ferè nihil adhibent praeter olera & herbas. Brabantia, quidem, & potiss. Leodia, Geldria, bonitate soli & larga vbertate frugum longè latè que patenti, non quemuis comitatum Angliae, sed ipsum agrum Cantab. aequant et superant. Magna vis olerum, diligenti cultura crescit in omnibus locis. Nunquam famem sentiunt hîc homines, si non deficiantur frugibus. Macliniam venimus, in suburbano monasterium ampliss. est, non otio sarum sed nauarum nonnarum. Mille & sexcentae sunt in eo loco linijs vestibus faciendis victum quaritantes. Nubunt & exeunt quum volunt. 4. Octob. quod mihi iucundissimū fuit, vidi Macliniae in aedibus Caesaris, nobilem illum Lantgrauium Hessiae, quem Hispani malè tractant. Singulis diebus, hora octaua antemeridiana Lātg. distribuit pauperibus 40. Stiuers. i. vj. s. viij. d. tunc opportunè illum cōtemplatus sum. Sed auocor à scribendo cū vix vnius diei iter explico: cum scribo, videor inter vos versari, ô Amicissimi, & proptere à scribam libentèr & frequentèr & fusè, nullum diem it ineris mei praetermittā. Jta que in proximis literis à quarto octobr. reliquum iter meum persequ • r, Coloniam vs que , vbi haec scribo, vbi Billicus est, quem vidi, & audiui iustum Velsium legentem Ethica Aristotelis graecè, sed D. Morys. auocat à scribendo. Nā nauis parata in Rheno expectat nos, qua ituri sumus Moguntiam. Vos omnes literis meis libentèr saluto, quotidiana memoria iucundissimè colo, & vestris precibus me commendo. Nihil dum mihi in toto itinere acerbū fuit, nunquam defagatus, omnia comparata sunt ad summam iucunditatem. Scribite. Valete in Christo • hesu. Saluta Reuer. P. D. Buc. Pemb. ornatissimum Haddonum. Coloniae. 12. octob.

VENERANDO PATRI ET PRAEceptori D. Martino Bucero.

S. P. in Christo Jhesu venerande pater D. Bucere. Non obliuione tui factum est, quod nondum literas à me acceperis, ne que excidit, mihi quod dixeras abeunti, praesentes prolixè polliceri scribere, absentes verò statim, & suam fidem, & amicorum curam abijcere. Non sic fit mi B. nam ex quo primùm Augustam venerim, otium mihi nō exiguum, sed nullum est. Tabellarius nullus datus est, nisi communis ille, cui aliquid committere nec possum, nec audeo, & has inanes literas tibi scribere, omninò inane esset, nisi significationem adferrent memoris & grati animi. Si grauiores ad te scriberem, pertimesco ne obitèr per lectionem releuarentur. Excutiuntur hic tabellarij, & quicquid à quoquā scriptum est, illi periculo commissum est, vt aut intereat, aut aperiatur, aut intercipiatur. Sed abutor hoc exiguo meo otio antelucano. Christi gloria, hîc Augustae, supra quā credi possit, efflorescit, fructus in lucem vberrimos effundit. Ecclesijs Protest antium nihil frequentius, nihil ardentius: ministri sunt diligentissimi. Popest antium contra, nihil infrequentius, nihil frigidius. Cōsilium generale Tridentire sumetur primo Maij. Bulla Papalis missa est ad Cae. M. Reg. Polus Card, praeerit (vt percrebescit fama) illi consilio. Res Africanae in magno motu sunt. Nā quanquā oppidū, quod Africa dicitur, fortiter expugnatum sit hoc anno ab And. Dorea, tamen post eius digressum, cū omnia illic essent pacata, ecce tibi praefectus oppidi Africae eiectus per Doream, subitò reuertitur, & praeter expectationem omnium occupat Insulam Jarbe et interfecit illius regem, amicum Caesari. Hic praefectus crudelis Turca, & infestus praedo at que pirata est, nec dubito quin Caesar foelicitèr fracturus est hanc insolentiam Turcicam. Maius tamen periculum imminet Hungariae, quam Turca breui (vt hic frequentissimus rumor est (adorietur. Caesarea maiestas resistet illi in Hungaria, ingentibus copiis ex Hispania, Italia, & Ger. collectis. Apparatus est in summa diligentia, & profectio nostra in maiori expectatione breui mouebimus ab hac vrbe Ratisbonam, hinc rectà per Danubium Hungariam petituri, nisi forsan (quod quidam dicunt) per Saxoniam & Poloniam hoc iter sumus facturi. Magdeburgenses ceperunt Georg. Ducem Mecleburgensem hijs recent issimis diebus. Eduardus Rauenus meus (quem iuuenem vnicè tibi commendo) ostendet tibi literas, ex quibus elicere potes statum illarum rerum. Clemens Alexandrinus imprimitur nuper Florentiae elegantissimè 〈 in non-Latin alphabet 〉 li. j. 〈 in non-Latin alphabet 〉 lib. 3. 〈 in non-Latin alphabet 〉 lib. 8. Paulus louius Italus scripsit historiam horum temporum, 2. Tomos ingentes ad hunc annum. Est apud nos hic Dominus Christophorus Montius tui studiosissimus, author sum illi in dies singulos, vt diligenter ad te perscribat omnem rationem horum hîc temporum. Habet ille maiorem opportunitatem, & nulla res est ferè, quae non peruenit ad eius manus. Spero me breui, longiores literas ad te daturum, si dabitur facultas, non deerit mea voluntas et. &c. Rogandus es, & maiorem in modum, optime praeceptor, vt aliquam curam mei, filij tui, absentis suscipias. Meministi, quomodo olim, cum primùm in Angliā veneris, & Lambethi vixeris, ego ad te accessitum quidem ignotus tibi declaraui quam malè tractarer non à D. mea Elizabeta, sed à nonnullis illarū aedium: Rogabam te tum, vt tuis literis me reponeres in gratiam Domi. meae, quae nulla mea culpa (teste Deo loquar) sed iniqua aliorum opera nonnihil à me abalienata fuit. Ante digressum meum ex Anglia, adiui illustrissimam. Dominam, humanissimè me accepit, & multò humaniùs me obiurgauit, quod sic vellem eam relinquere, nec vnquam laborarem per vllum hominem vt redirem in illius gratiam. Rogo te, optime vir, per omnem amicitiam nostram, vt literis tuis ad illustrissimam Do▪ scriptis, significes, quantum laboraui, vt hoc tu faceres, quod etiam opinor fecisses, nisi valetudo tum te impediuisset. Munitus sum, mi Bucere, optima conscientia rectè factorum & dictorum in illa Aula, et nisi pudor me reuocaret, exponerem tibi, quam preclar as res à me clarissima Domina acceperit. Hoc beneficium tuum in me absentem collocatum, erit mihi & meis longè gratissimum. Tu nosti, quod hoc beneficium olim Lambethi abs te petebam, quaeso intelligam & ipse Augustae, quam 〈 in non-Latin alphabet 〉 idem beneficiū à te nunc repeto. Studiū 〈 in non-Latin alphabet 〉 , ipsius Christi, & eius imagini conformium max. proprium est. Si fortunatior aur a fauoris illustriss. D. meae huc vsque perflauerit, eā tibi magna ex parte acceptum referam. Intelligam per literas tuas, quantū mihi in hac re tribues. Sermone literarune tuarum nihil mihi expectatius. Saluta ornatissimum Haddonū nostrum: cōmendo tibi omnes Ioannenses, et me, quod facis ama. Vale in Chr. Ihesu. Augustae Vin. è Coenobio D. Georgij, Postridiè 〈 in non-Latin alphabet 〉 .

R. A. D. IOAN. CHECO.

S. P. in Chr. Ihefu. clarissime vir, libentèr crebrò, prolixè scriberem ad te, & nunc etiam post abitionem nostram ex Anglia, singulorum iter dierum ab oculos tibi proponerem, nisi te, legendis nostris, cùm multarum leuium rerum spectatorem, tùm mearum inaniū cogitationum Iudicem constituere pertimescerem. Si scirem te non solum grauium rerum monumēta expectare, sed horum etiam quotidianorum morum commemoratione aliquā do delectari, prolixus saepè esse potuerim. Sed quomodocun que scribam, credo, contentus esse vis, & volo ego quo que , vt & iudicium in me potiùs & 〈 in non-Latin alphabet 〉 in meis literis desideres, quàm aut voluntatem, aut negligentiam meam reprehendas. Expecta igitur in omnibus meis literis, non delectum rerum ordine incedentium, sed tumultum earundem promiscuè sese ingerentium. Quanquam hoc modo, hoc tempore minus te abutar, quia res nec magnae nec multae sese offerunt, quas te scire multum tua interesse existimem. Et tamen nullae res sunt minimae, maximae, mediocres, siuè ad religionem siuè ad rem & publicam, & priuatam pertinentes, quae ad manus meas peruenire possunt, quas non cupidè, & diligentèr aduerto. Monasteria, templa, bibliothecas, vetustos & libros & numos (quibus ego domum reuersus antiquissimis & elegantissimis te donabo) vrbium mores, disciplinam & situs, structuras, muros, vires, portus & omnes circumcirca terrarum aquarum oportunitates sic perlustro, vt harum rerum commemorationem, vbi meas cogitationes liberē deponere audebo, vix sermo multorum dierum, potuerit exhaurire. Parcè ergo non largè ad te nunc scribo, dum tu significes, vtram scribendi rationem me sequi malueris. Germania, vt omnes vocant, inferior, vt multi sentiunt, inferorum, vt ego planè perspicio (nobili concursu mercatorum excepto) omnibus modis infima & depositissima est, in quam turbidissima Romanae foecis, et sordium illuuies inundans, iam stagnare videatur. Antuerpiae vidi commentarios in Timaeum Platonis, sed latini hominis. Louanij fuimus, sed non diutiùs quàm prandij apparatus postulabat. Audiui tamen integram horam in Trilingui Collegio insignem, vt illi putant, virum Theodorum Laudium profitentem Tyrannum Sopho. secutus est in omni nostrā pornunciationē. Si hic cū Carro nostro aut Louanium cum Cantabrigia conferetur, planè friget. Coloniae audiui iustum Velsium Argentinensem olim, nunc metu factum Herodianum, exordientem graecè Ethica Aristo. probare, non admirari potui. Audiui eodem die D. Alexandrum Blancartum Carmelitam praelegentem acta Apostolorum, insignis est Papista. Vrsit. 9. Epistolam bri primi libri Cipriani pro oblatione in gratiam defunctorum. Doctior & peior habetur ipso Euerardo Billico, qui illic publicè profitetur Genesim▪ sed eo die non legebat. Ego adiui Monasterium Billici, tantum vidi hominem: fingebam mihi allatum esse, illum habere certos libros D. Bernardi nondum impressos. Hoc feci vt aliqua ratione prouocem hominem, ad priuatum colloquium, vt perspicerem, ecquid haberet ingenij. Sed distentus negotijs, vt seruus aiebat, tunc temporis vacuus esse non potuit, ego reiectus in aliud tempus, reieci ipse quoque superbum papistam. Multas Bibliothecas perlustraui, non vidi tamen vnum insignem librū. Spirae est, vt ferūt, insignis Bibliotheca, referta priscis, latinis, graecis, et hebraicis libris. Qui praefuit, ab fuit, sin verò omnia perlustrassem. Gauisburgi (hoc oppidum abest. 9. miliaria Germanica ab Augusta) adiui aedes Iudaeorum, vbi multi habitant: libros vetustos haebraicos permultos eleganter scriptos habent. Emere vnum non potui, tamen experiebar. Vidi quoque vetustos nummos elegantissimos, emi duos Neronem & Augustum. Vidi quo que vetustum Haebraicum nummum aureum, elegantem, elegantissimis literis Hebraicis: Emissē, si in pretio fuisset vllus modus. Haec vrbs Augusta habet instructissmam Bibliothecam, & plurimos Graecos priscos & Hebraicos. Qui praesunt, seposuerunt ad numerum 60. optimorum librorum, ne Caesar, aut Caesariani illis auferant. Habent integrum Chrysost. graecum, & alios insignes. Honestus vir promisit mihi se curaturum, vt ipse viderem. Religio Christi haud aliter floret Augustae praesente Caesare, quam tua pronunciatio floruit Cantabrigiae furente Wintono. Gaudent omnes nostri, & ego quo que congratulor: Sed vereor ipse, ne Caesar dum praesens cum dolo facilis est in caussa religionis, absens facilius sine suspitione frangat omnes vires politicas, vt, lapsu politiae, corruat etiam religio. Sed est in coelis, qui angelis suis mandabit, nosti reliquum Psalmi. &c. Hamburgus, Brema & potissimùm Magdeburgus animo, calamo, & gladio religionem defendunt. Vidi confessionem Magdeburgensem. Argumentum libri hoc est: si superior magistratus vim exercet in subditis contraius aut naturale aut diuinum, licet tū inferiori magistratui resistere. Vrbem Magdeburg. et mentem laudo, hanc 〈 in non-Latin alphabet 〉 tamen ipse non probo. Nam hinc graues motus facilè exorirentur. Hunc librum vi • hîc parabilē dono tibi mitto. Et multas alias tractationes Intemisticas & adiaphoricas etiam ad te mitterem, nisi sperassem Gipkinum haec omnia tibi curauisse. Wittenberga cum Melancthone, & Lipsia cum Camerario reprehēduntur hic à multis bonis viris, quòd doctrinam intermisticā et adiaphoricam admittunt. Ioan. Camer. oratione habita Lipsiae proximo superiori anno perfudit animos multorum hoc tempore in religione. Cum aliquid certi siuè ad religionē, siuè ad remp. spectans, ad manus meas peruenerit, fusè tibi perscribam omnia. Nunc quidem in nostro primo aduentu, nec multa, nec magna, nec mira habeo quae scribam. Mirum verò mihi, in hoc toto itinere, nullum tale visum est, quā quomodo D. legatus noster impensarum magnitudinem ferre queat. Nam his recentissimis diebus, immensum quantū, & rerū singularū crescunt pretia, & Anglica vbi que iacet pecunia. Dimensum regium noui, expensum diurnum perspexi: prouisio diligens, moderatio cauta adhibetur. Sic tamen superant expensa, in hoc multiplici concursu sumptuū vndi que nec opinatò confluentiū, vt facilè vel immensā pecuniae vim exhaurire & absorbere possint. Ita que nisi abunde huic rei prouideatur, pertimescēdū est, ne breui necessariò exarescat eius liberalitas, foris tandem occlusa non sine aliquareip. reprehensione, quae domi semper fuit, reserata cum maxima sua laude. Ne que ista 〈 in non-Latin alphabet 〉 in illo solo haerebit, pertinget etiam ad eos, qui propter parem prudentiam & eruditionem, similia principum negotia deinceps sunt obituri. Hoc tu facilè iudicio aestimare potes, & opportunè etiam in loco consilio iuuare vis. Georgius Wheetlaeus nō ignotus tibi hic propè habitat, rerum, & suarū diues, et Germanicarū peritus, Anglorū omniū in hac regione negotijs & cōmodis tam cōmodus, vt eo cōmodè carere non possint. Cupit esse seruus regiae M. nec lucri cōpēdium ex Anglia quaerit, sed cōmendationis testimoniū ex patria poscit. Hanc eius postulationem maiori voluntate quā necessitate institutā D. Hobbaeus noui, sedulò illi curabit impetratam iustissimae tamen rationes sunt, quamobrē optarē vt hoc beneficiū ille tibi non alteri deberet. Pridiè illius diei, quo Lōdino D. Ledatus profectus est, eum sermonē in cubiculo tuo Lō gini mecum de vera religione et recta studiorū ratione instituisti, qui nunquam mihi excidere potest. Uehemēter gaudebam tam familiarē tibi esse Demosthenem. Cuius & Aeschinis inter se 〈 in non-Latin alphabet 〉 contrarias orationes si tu latinè verteres, rem tuo loco, studio, ingenio, i • dicio, facultati aptissimam susciperes: Demost. & Ciceroni, graecae & latinae linguae, ad praeclaram imitationē maximā lucem adferres. Etiam pronunciatio tua ne diutiùs delitescat in Anglia. Si mitteres ad me exemplaria, efficerem vt breui in conspectu hominum prodiret: nec dubito quin opera etiam Joannis Sturmij vti possim ad eam illustrandam. Si de me quoque aliquid audire vis: profectio haec vehementer placet, & in tota hac profectione nihil magis placet, quàm consuetudo haec quotidiana qua cum Domino meo suauissimè vtor. Cuius sunt sermones & eo sale humanitatis sparsi, & hijs prudentiae notis tam insignes, acsi disputatio aliqua acciderit, contentiones tam argutae cum viribus etiam & n • ruis, quibus accedit multiplex rerum scientia, memoriae que vis, vt ego non à studijs diuelli, sed in studijs iam demùm viuere videar. Jd quod mult ò veriùs breui dicemus, cum post digressum D. Hobbaei, plusculum otij nacti, optimos quosque graecae linguae scriptores nos inter nos iunctis studijs conferem us. Vtor domino ea humanitate et liberalitate, quam tu mihi saepè praedicare soles. Nō dum egui re aliqua, quin multò prior & expeditior ratio fuerit illius in dando beneuolentiae, quàm meae in rogando verecundiae. Et quanquam hoc facit iudicio, sponte, & genio suo, commouet tamen multùm & tua commendatio mei. Quod igitur tua caussa factum est, intelligat quaeso, aliqua significatione memoriae, id tibi quo que gratum esse. Cum Dominus meus videat me vehementer delectari secundo versu secundi operis Homeri, facilè pollicetur me non solùm Italiam aditurum, sed eas etiam regiones, quas videndi illum ardorem tu ipse mihi incendisti, cum Euterpen et Polymniā Herodoti enarrasti, vt is nullo ne que laboris ne que periculi metu restingui possit. Ad promptum studium & voluntatem adfero corpus nō id robustum quidem, sed laboris, frigoris, caloris, satis patiens, quemuis potum & cibum cum salute etiam ferens. Si ad has opportunitates ope tua, ad opes aliquas comparandas abuti potuero, fructū huius itineris tu ipse aliquem perciperes. Nam praeter diligentem priscorum monumentorum conquisitionem, adferrē ad te, certo quidē meo sermone, praesentem consuetudinem, mores & faciem eorum locorum, quorū admiratione tu semper tenebaris. In Anglia fauent mihinobiles multi, & nosti illud Hesiodi 〈 in non-Latin alphabet 〉 . &c. Non annuū quicquam, sed praesentem pecuniolam ad hoc iter posco. Illustrissima domina mea, non dubito, multum tribuet huic petitioni meae, D. Suffolchiensis hoc proximo superiori anno prolixè & largè mihi pollicita est, cum aliquot menses D. Carolum graecis literis institui, & ad pulchram manum formaui. Eius liberalitatem ad hoc tempus, & hunc vsum reseruaui. Clarissimus etiam dux Suffolchiensis cum mihi fauet, & elegantiam scribendi, qua ille praestat, mihi quoque debet, hanc postulationem meam apud matrem adiuuauit. Largior mihi multum de vtroque Marchione. Sed taceant petaces literae, quibus pudor iam pridem silentium iniecisset, nisi eundi cupiditas, erubescendi verecundiam & illis & mihi abstersisset. Sed spem mihi & tua antiqua in me beneuolentia, & mea petendi non inhonesta ratio auget. Prolixior sum quàm in principio constitui. Si scire possim, te has literas vnà cum confessione Magdeburgensi recepisse, paratiùs & alijs quoque temporibus ad te scribam. Uale, ornatissime vir, & me, vt facis, ama. Anno Domini. 1550. Nouemb. 11.

R. A. CLARISSIMAE DOMI. Ioan. Graiae.

IN hac longinqua peregrinatione mea, clariss. D. emensus sum grandia locorum spatia, vrbes amplissimas perspexi, mores hominum multorum vidi, instituta, leges, religionem, disciplinam diuersorum populorū, qua maxima potuerim diligētia aduerti: Nihil tamen in tanta rerū varietate, tā iustā mihi admirationem adfert, quàm quòd hac proxima superiori aestate offenderim te, tam nobilem virginem, absente optimo praeceptore, in Aula nobiliss. patris, quo tempore reliqui & reliquae venationi et iucunditatibus sese dent, offenderim inquam 〈 in non-Latin alphabet 〉 diuinam virginem, diuinum diuini Platonis Phaedonem graecè sedulò perlegentem, hac parte foelicior es iudicanda, quā quòd 〈 in non-Latin alphabet 〉 ex Regibus Reginis que genus tuum deducis. Perge porrò, ornatissima virgo, patriae decus, parentibus foelicitatem, tibi gloriam, praeceptori laudem, notis tuis congratulationem, omnibus exteris summam admirationem adferre. O Elmarum meum foeliciss, cui talis contigit discipula, & te multò foeliciorem, quae eum praeceptorem nacta es, vtri que certè & tibi quae discis, & illi qui docet, & gratulor, & gaudeo. Haec verba Joannis Sturmij sunt ad me de meo munere docendi illustrissmam meam D. Elizabetham, sed ad vos duos veriùs traduci possunt, vobis duobus hanc foelicitatem integram cedo, eum ego acerbam offensionem sine omni caussa hinc exhauserim, vndè suauem laboris mei fructum optimo iure expectare debuerim. Sed intempestiuè refrico asperitatem doloris mei, qui si non prudentia mea, certè ipso tempore, callum sibi obducere potuisset. Hoc tantùm dico, D. Elizabetham accusare non possum, qua vsus sum semper optima Domina, nec M. Astlaeam quidem, sed si vnquam in Elmarū meum incidero, in eius sinū abundè meos omnes dolores effusurus sum. Duas res à te peto mi Elm. ( • re do enim te has meas legere) vt tuo suasu & hortatione D. Joanna Graia, ad me quamprimū poterit, Graecas literas scribat. Hoc illa recepit se mihi facturā. Scripsi etiam nuper Joan. St. quòd hoc ipsum ea mihi pollicita sit. Fac literae tuae & illius aduolēt ad nos. Via longinqua est. Joan. Halesius cōmodiss. curabit vt ad me perferantur. Si graecè etiā scribat ad ipsum Joan. St. nec te nec illam poeniteret illius suscepti laboris. Alterū est, quod peto, mi Elmare, vt tu cures quomodo nos inter nos, perpetuam hanc vitam vnà traducamus. Quā liberè, quā suauiter, quàm 〈 in non-Latin alphabet 〉 tum demū viueremus? Quid impediret, quò minùs nos, exoptatiss. Elmare frueremur omnibus illis bonis, quae Cicero nūc in ipsa extrema conclusione. 3. libri de finibus, huiusmodi viuendi rationi tribuit. Nihil in vtra que lingua, nihil in omni temporum memoria, aut illa superiori, aut hac praesenti esset, ex quo non aliquid ad suauitatē vitae nostrae excerperemus. &c. De nouis▪ quae hic sunt, clarissima Domina, nescio quid scribam. Inanes literae essent, quae inania adferrent, & quod de suis temporibus conqueritur etiam ipse Cicero, paulò grauiorres nulla ad vos referri potest, quae non in via per lectionē releuaretur. Praetereà omnia haec loca, & omnes hos sermones, occupant motus, strepitus, & rumores bellici, qui pleri que , vt sunt aut cum dolo excogitati, aut sine authore disseminati, sic cum inani aut nulla delectatione ad vos perscriberentur, nec tua multùm interesse puto scire. Generale consilium primo • , Maij Tridendi incepturū: Reginaldū Polū Card. Anglum, vt ferunt, praesidē illius consilij futurum: Praetereà, qui tumultus fuerunt hoc anno in Affrica? Quis apparatus belli fiat aduersus Turcam, & quomodo expeditio Caesaris in Hungariam in maxima expectatione sit, cuius belli si non miles, certè comes ipse, Deo volente, futurus sum? Quid attinet scribere de obsessis Magdeburgensibus, & quomodo hij caeperunt D. Mecleburgensem, & de vniuerso illo motu, qui omnibus modis, hijs temporibus, miseram affligit Saxoniam. Haec fusè explicare, quae coarctaui in has angustias, nec otium, nec tutum est. In reditu meo, qui non longinquus est, vti spero, integrum mihi erit, coràm de integro haec eadem retexere, & singula horum temporum fila longiùs opportunè praesente sermone producere. Liberalitas tua, nobilissima Ioanna Graia, praesenti mihi perquam erat grata, sed ea ipsa mihi absenti longè extitit gratissima. Parentibus tuis nobilissimis, longam foelicitatem, tibi, quotidianam tui ipsius in literis, in virtute, victoriam: Sorori D. Catharinae, vt tui simillima euadat, & tantùm Elmaro meo • , quantùm Aschamo suo ex animo quidem exopto. Et nisi vererer grauare tantam dominam, pondere leuium mearum salutationum, rogarem te vt salutares meo nomine Elizabetham Astlaeam, quam, quoniam fratris sui Ioannis, summi amici mei, in omni morum & suauitate & integritate similem esse credo, libenter diligo. Saluta quaeso propinquam meam Mariam Latin, & vxorem meam Alisiam, cuius dictum saepiùs memoro, quàm foeliciùs sequor. Saluta etiam nobilissimum Juuenem Garrettum, & Jacobum Haddonum. Vale clarissima domina in Christo. Augustae. 18. Janu. 1551.

R. A. D. Joan. Checo.

S. P. in Christo Iesu. Dubito, an superiores meae literae per Franciscum Tabellarium ad te missae, ad manus tuas venerint. Responsum, clarissime vir, nō expecto, nam video te grauioribus rebus distineri, quàm vt tot literas Dom. legati, singulis Hebdomadis summo beneuolentiae studio ad te missas, vel tribus verbis cōpensare possis. Quāquā non est vlla tam praesens amicitiae suauitas, quàm absentis vel defensa salus gratis officijs, vel culta memoria crebris literis. Et contrà nihil acerbius illo hominum genere, de quibus Cicero, cum prouinciam procuraret, grauitèr conqueritur, qui absenti illi, aut silentio ingrati, aut reprehensione iniurij extitissent. Non obscuri & humiles, hac parte faeliciores sumus, quia nec dolemus, si praetereamur silentio, nec timemus, ne laedamur inuidia, quos nec 〈 in non-Latin alphabet 〉 ; sensus multū mouere, nec 〈 in non-Latin alphabet 〉 aculei acriter pungere solent. Cupio equidem ad te creberrimas prolixas que literas scribere, non facio, & certo consilio et iusta de caussa: Nam res grauissimae, quae hic geruntur, literis Dom. legati, aut priuatis ad te, aut publicis ad consilium perscribuntur. Si ego easdem res scriberem, & officium mihi commissum proderem, & laborem cùm mihi inanem, tùm tibi molestum sumerem: Sin alias res, leuiores, quotidianas, plateis iactatas, cum mendacio ex cogitatas, sine authore disseminatas adferrem, tuae dignitatis, prudentiae, iudicij rationem habere non viderer. Praetereà otium mihi minimum suppetit, vt si maximè voluntate id cuperem, minimè tamen facultate praestarem. Nam D. legatus, cum otium à publicis negotijs datum est, in peragranda graeca lingua, quotidianis & maximis itineribus vtitur, in nullo diuersorio quiescit, ad nullum diuerticulum deflectiti, & i • m incipit percurrere, propedièm spero peruolaturus, vt nihil egisse se existimet, si reliquos Anglos in hoc cursu superet, nisi ad vos etiam aspiret olympiacos, quod facturus est etiamsi caueatis. Ad hunc modum ego tempus traduce: aut studeo, aut cum Domino lego, aut transcribo literas, quas Dominus ipse scribit in Angliam. Rarissimè proficiscor in vrbem, sed omnem meam voluptatem ex domestico meo officio quaero. In omni officij genere, quod Domino meo praestare possum, nam quod non possum, exigere, vti spero, non vult, vniuersam meam operam, diligentiam, obseruantiam, cum summa voluntate, fide, constā tia exhibebo. Et quanquam hoc postulat ratio & honestatis meae, & bonitatis illius, te tamen, ornatissime vir, veluti praesentem spectatorem, factorum meorum omnium, ob oculos quotidiè propono, vt nihil absens committam, quod tibi praesenti non probarem. Et quemadmodum tua vnius opera huc missus sum, sic mea in memoria semper inhaerebit illa Ciceronis sententia, grauiorem esse sponsionem alienae honestatis, quam alieni aeris. Neque quicquàm mihi in hac longinquae absentia mea, frequentiùs obuersatur, quàm vt assiduè laborem, vt antiquae tuae in me beneuolentiae aliquis indies nouus cumulus accedat. &c. In graeca lingua diligens sum, in Italica aliquis, in Latina nullus. Nam vsum habeo illius legendae infrequentem, loquendae insolentiorem, scribendae rarissimum. Ad aliquot menses libentèr viserem Italiam. Quòd scripsi ad te superioribus literis, aliqua vtilitas huius itineris mei ad te praecipuè perueniret. Nam si me liberum, & integrum, non ad varias res distractum, ad notationem temporum, locorum, rerum, & hominum apponerem, nullus esset reipub. motus, religionis status, literarum progressus, morum & disciplinae gradus, vicissitudines, expectationes, aperta consilia, secreta studia, quae vllo modo expiscari potuerim, quin tibi ea omnia perscriberem. Siope tua, opes mihi ad hanc rem suppeterent, hoc beneficium, & hoc tempore gratum, & in hac absentia mihi & meis gratissimū haberetur. Haec postulatio mea, cum vno verbo tuo cō iuncta, facilè quod volo, assequeretur. Nō sum tam durus mihi, vt non sentiam, quid & ipse possim, quid etiā aliqui non possūt, quibus eximiae praebēdae, vt nominātur, passim, tributae sunt, praefectura vt tuscis, Bibliothecae regiae mihi cōceditur. Si hāc iacturā alia non compenset cōmoditas, possum ego meā deplorare 〈 in non-Latin alphabet 〉 , nō possunt alij suā excusare 〈 in non-Latin alphabet 〉 , nisi alter alterum circumuenire in nullo vitio ponendum sit. Multis nominibus amo Barthol. Frierum, & faciliùs patiar tam honesti viri caussa, mihi praecludi Bibliothecam, modo aditus mihi pateat, ad aliquam similem coditionem. Si tu, optime vir, indigeres vlla opella mea, opinor nosti, quo animo, quo studio, in id totus incumberē. Sentiam & ipse quàm foelicitèr trado & commendo meum negotium tibi. Alium, qui beneuolentia plus velit, aut facultate opportuniùs possit hoc mihi perficere, nullum habeo. Clemens Alexandrinus imprimitur Florentiae, 〈 in non-Latin alphabet 〉 li. vnus. 〈 in non-Latin alphabet 〉 li. 〈 in non-Latin alphabet 〉 impressus est Romae Theod. 〈 in non-Latin alphabet 〉 , & Venetijs nuper Dionis Chrysost. orationes Grae. 80. tractat insignia loca communia, 〈 in non-Latin alphabet 〉 (hanc olim vertit Camerarius) & alia similia, ad vsum ciuilem accommadata: Hunc librum, & reliquos mitterem libentèr ad te, si commode hinc in Angliam deferri possint. Ioan. Iacobus Fuccarus insignis mercator huius vrbis, curauit sibi ex Jtalia, ex Gallia, & Germania, transcribi elegantiss. magnū numerū optimorū graecorū librorū. Bibliothecam nondum vidi. Si videro, diligentèr notabo, si quid venerandae antiquitatis illic existat. Musculus, superiori anno dedicauit Ecclesiasticam historiam regiae maiestati. adhuc non intelligit an liber traditus sit. Si tu, Cicellus. & Cocus, virtutis atque literarum caussas in loco tueamini, opinioni omnium, respondebitis. Si in extremis literis tuis ad D. legatum significes, quòd has meas receperis, gratum faceres, sed longè gratissimum, si antiquam beneuolentiam tuam ex optatissimis mihi semper literis tuis agnoscere possim. Vale, clariss. vir. Augustae. 1551. 24. Ianuarij.

ORNATISSIMO VIRO D. G. Cecillo.

MAgna cum voluptate, vir ornatissime, cognoui ex literis tuis ad D. Mor. quanta animi propensione eniteris, vt me tibi beneficio tuo in perpetuum deuincias. Spes quam proponis, est mihi admodum certa, & res, quam expecto, erit valdè grata sed omninò tua voluntas est longè iucundissima, quae ita expedita est ad benè de me merendū, vt omnem in me praecurrat, vel gratias agendi facultatem. Ita que , cum gratiae, quas tibi referrem, sunt penitùs nullae & quas tibi haberem, sunt etiam perexiguae, ego superatus re, & destitutus oratione referam me ad eam, quae sola mihi reliqua est, compensandi rationem: Subsequar te voluntate, studio, & perpetua mea obseruantia: Cuius propositi mei duos luculentos obsides mitto ad te duos insignes Caesares, qui vt se tibi praesentes sisterent, ego veritus nec hunc aereum Deum, nec illum aureum Diabolum, vtrum que in literis inclusituas. Aureus Numus minùs erit tibi gratus. Nā quid pessimo principi, cum optimo viro? Sed quia materies est purissima, & opus praestantissmum, fortassè iuuabit te intueri illam Tyrannidem & immanitatem, quae etiam nunc apparet in ipso vultu, & in ipsis faucibus, quomodo in Suetonio etiā scitè describitur. Aereus Numus est valdè insignis, & ita insignis, vt ex hac mea facultatula nihil habeam, quod tibi, tanto viro, tanto meo patrono pretiosius offerre possim. Superiore mense fui apud Don Diego di Mendoza, virum literarum amantissimum, & omnis antiquitatis peritissimum. Ostendit mihi magnam numorum vim, dedit aliquot, rogat ecquos haberem? Eduxi hunc aereū quem praesentem habui. Inspecto Numo, respexit ad me, intelligis inquit, quem Nummum habes? Aug. Caesaris, inquam ego, rectè ait ille: At ex omni temporum & vetustatis memoria, nullus numus insignior isto ad hominum manus peruenit. Legis inquit in Tito Liuio, de templo Iani bis clauso, vniuersa pace constituta: Primum regnante Numa, post imperante Augusto, quo anno, Christus nasci voluit. S. P. Q R. imperitus prouidentiae dei referebat hanc vniuersam pacē ad prouidentiā Augusti, et facto S. C. salutabat eū & DIVVM ET PAT. feriens hūc Numum cum templo Iani clauso, & hoc verbo PROVIDENTIA. Interrogabat me vndè haberem, respondebā in oppidulo, secundum Rhenum sito: Credibile inquit: Namp aulò post Drusus & Tiberius, illa loca circumcirca bello infestabant. Obtuli ei numū dono, quoniam videbam illum eo delectari, sed noluit accipere, addens, dignum esse, cum in Angliam redirem quem Regmaiestati offerrē. Sed nimius sum, in re tam leui, praesertim ad talem virum & memor tuae humanitatis, imprudens oblitus sum authoritatis & occupationum, quibus distineris. Recipies vnà cum hijs literis chartam Mirandulae cum maxima parte Longobardiae, & longissimo volumine Padi Fluuij. Credo te anteà habere, sed quid impedit duobus locis eandem affligere. Nisi explorata mihi esset tua humanitas, & singularis in me beneuolentia, nec res tam leues, nec literas tam inanes, ad te mittere ausus fuissem. Uale, ornatissime vir, Brux. Julij. 7. Anno. 1553.

D. JOAN. CHECO ROgerus Aschamus.

JS mihi nuncius logè gratissimus fuit, ornatissime vir, quo te, in Regium senatum coaptari ad nos allatum fuit. Sed quia haec dignitas, doctrinae, prudentiae, & integritati tuae, omnium hominum voluntate, consensu, & voce tantò anteà debebatur, non eam tibi vni, imo non tantùm tibi eam gratulor, quantùm hijs, quibus, meo iudicio, maior prudentiae laus in te eligendo, quam tibi foelicitat is pars in conscendēdo ad hunc dignitatis locum accessura est. Gratulor ita que vniuerso nomini Brittanico: primum verò & quidem praecipuè, opt. nostro principi, quòd cuius te pueritia vsa est excellentissimo praeceptore, eiusdem iam adolescens virilis, & grandaeua deinceps etas, in longissimos annos eundem te, prudentissimum & fidelissimum habiturasit consiliarium. Quorum alterum, tuae praestanti eruditioni: Alterum insigni probitati et spectaiae prudentiae▪ Vtrumque Regis & Regni nostri summae foelicitati: totum verò hoc quicquid est, immortalis dei benignitati, qua te, principem, & vniuersam Angliam, vno hoc beneficio beare voluit, libentèr attribuimus. Plurimum enim gratulor nostrae rei et publicae et literariae, & Christianae, quarum trium rerum salus tam tibi semper chara extitit, vt singularis nunc singulorum hominum tranquillitas, exoptatum studiorum otium, & purioris Religionis quies, in tua iam plurimum vnius authoritate, in excellenti doctrina, in ardenti erga deū studio, sint deinceps cōquietura. Gratulor multum quidem Cantabrigiae, quae te genuit, sed vnicè Collegio D. Jo. quod te docuit. Quia altera te habuit optatissimum alumnum, alterum florentissimum discipulum, vtrum que nunc te videt vtrius que optimum potentem que patronum. Seorsim verò, vltimo in loco gratularer ipse mihi, nisi hominis sui nimiùm amantis hoc esse videretur, gratulor tamen & impensè gratulor, sed ea ratione, vt aliàs malim opera aliqua mea & obseruantia, cor ipsum ostendere: quàm nunc verbis indicare studium & beneuolentiam. Hanc meam laetitiam, adauget, hominum in his regionibus, & nostrorum exterorum laetans certans que de hac tua dignitate congratulatio: Seperatim verò sermones Thomae Hobbaei, quos mecum creberrimos vsurpat de tua probitate, & sua in te singulari obseruantia. Hic iuuenis praeclarè ostendit, ex cuius artificis prodierit officina. Frater eius D. Philippus, vir prudentissimus, vtitur eo, & vtitur solo ad omnes res pertractandas in hac Caesarea Aula. In qua perfunctione tam opottunè, diligentèr, consideratè, & tacitè se gerit, vt illorum seminum, quae tu in eo puero Cantabrigiae iecisti, non nascens iam aliqua spes se proferat, sed florens ea que insignis maturitas, in eo nunc adolescente facto sic emineat, vt rectè quidem meo iudicio, ipse faceres, si effeceris, vt is intelligat, te non solùm illum in hoc cursu libentèr cum voluptate spectare, sed ipsum tam praeclarè currentem cum aliquo etiam applausu incitare. Quia nullus stimulus ad virtutem aptior adhibetur, quàm laudati viri, laeta collaudatio. Hunc ergo totum tuum, tibi adiungito, & saltem aliqua salutatione, in aliorum literis, ad maiorē spem excitato. In sinu meo, nonnunquam conqueritur, se plurimas literas ad te scripsisse, se tamen scire non posse, an ad tuas peruenerint manus. Nos verò vetulos, obscuros, effoetos, & iacentes 〈 in non-Latin alphabet 〉 contēnere potes: Istos autem insigniores adolescentes, natos ad lucē, crescentes ad laudem, & surgentes ad praeclaram fortunam, praeterire nō debes. Quanquā nec me quidem praeteris, cuius mentionē in literis tuis ad D. Morisinū tam memoritèr, et amantèr, facis. Minùs saepè iam ad te do literas, quia vereor scribere praesertim ad tantum virū, & in re, aut nulla, aut leui. Proptere à metuo, nè istae literae, aut nimiae, aut intēpestiuae sint, cū tibi nec molestus esse, nec ineptus videri vllo modo velim: Superiore tamen mense scripsi ad te per famulum. Dom. Chamberl. Laetor si illae tibi traditae fuerunt, propter duos vetustos numos, alterum C. Caesaris, alterum P. Clodij, quos in eas includebam literas. Literae quas proximé ad me dedisti, traditae mihi fuerunt superiori anno Argentinae, gratissimae quidem illae, sed non adeò, quemadmodum coeterae esse solent, iucundae: iudicabam enim ipsas valdè amantes, sed opinabar tum quidē eas non nihil esse pungentes: quarum aculei mihi aliquandiu inhaeserunt. Quod ipsum credo mihi accidit, quia nihil abs te profectum lego, cuius non singula pondero verba, singulas que appendo sententias, vt ipsum animi tui intimum eruam sensum. Et quò pluris te facio, eò magis semper sū sollicitus quid de me, in vlla re existimes. Sed scrupulum quem inanis iniecit metus, certum excussit iudicium, nec volui committere, vt opinioni meae leuitèr susceptae, quàm beneuolentiae tuae mihi perspectatissimae plus vllo modo tribuerem. Et hunc metum, mihi concedes valdè amanti, & hanc libertatem tuae assignabis humanitati, quae facit, vt liberè proloquar, etiam ea, quae inanitèr cogito. Si scire cupis, quidnam hîc rerū ago, intelligas me nūc describere certas illas caussas, quamobrem, Parmensis Salernitanus, Brandonburgensis, & Saxo. Caesarem deseruerunt. Deindè continentem singulorum dierum memoriam colligo, quid in Aula Caesaris contigit, ab Oenopontica fuga, vs que ad Metensis obsidionis derelictionem: quibus temporibus▪ magnae amicitiarum, dissidiorum, praedationum, bellorum confusiones, mutabiles fortunae varietates, & grauissimae rerum conuersiones extiterunt: quas miseras omnes, 〈 in non-Latin alphabet 〉 , dolus, perfidia, libido, auaritia, ambitio, tyrannis, & 〈 in non-Latin alphabet 〉 , exacta libertate, violato iure, foedata religione, contempto ipso Deo, permiscuerunt. In hijs rebus, veritatem sequor, ornatū non quaero: scribo enim anglicè, et mihi soli, ac meis socijs problematarijs, et proptereà nō luci, sed nocti, vt harū rerū dulci sermone & recordatione proximas has hyemales noctes nos inter nos fallamus. Fuit tempus, ornatissime Chece, cum talem materiam etiam latinè mediocritèr perpolire potuissem, sed succus ille purioris dictionis, quē ego hausi ex hijs fontibus, quos tu profluentèr quidē mihi, sed foelicissimè alijs mult is aperuisti, totus nunc exaruit: & stylus, quem excellentis ingenij doctrinae que tuae cos mihi etiam nonnihil exacuerat, nunc omnis est retusus, ad duram hanc meam, et desperatam etiam ex melioribus studijs, meliorem fortunam. At fortunam non deplorare meam, sed tibi gratulari tuam institui. Domi hoc coràm, praesente sermone opportuniùs faciam. Nostrum reditum in dies singulos appropinquare speramus, quem vt acceleres etiam atque etiam rogo: id quod facio commotus rerum, non domesticarum stulto desiderio, nec exterarum inconstante fastidio, cum magnam capio & voluptatem ex consuetudine prudentissimi viri, & vtilitatem ab experientia grauissimarum rerum, praeter vsuram rectae conscientiae in perfungendo illo munere, fidelitèr & constantèr, quod tu mihi imposuisti. Ioan. Sturmius nuper scripsit ad me, petijt que vt ex meis literis ipse intelligeres, illum tui esse & studiosum & percupidum. Sed quò plus ille me amat, & melùs de me existimat, eò timidiùs sumo, & parciùs facio quod ipse rogat: Jta que reijcio te ad iudiciū duorum optimorū virorū Christophori Montij & Joannis Halesij, qui laudem doctrinae maximā, sed humanitatis, prudentiae, vsus, consilij, iudicij, & religionis longè maiorē Sturmio tribuunt. Compendium fortunae suae, credo, non quaerit, sed suauitatem beneuolentiae tuae maximoperè appetit, cum is sit, qui praeclarè possit in summis versari numis. Attamen vehementèr ipse dolerē, si laudem praestantis illius operis, 〈 in non-Latin alphabet 〉 vtrius que linguae aut Gallus, aut Polonus optimo nostro principi eriperet. Aureū numū Antonini Pij hijs literis inclusum ad te mitto. Foelix illud seculum propter auri puritatem, et artificij praestantiā, sed longè foelicius propter optimum principē. Hijs priscis monumentis delector, nō solū quia fidem vetustissimae memoriae faciunt, sed quia ad ipsius aeternitatis naturā proximè accedūt. Soli enim numi isti praesertim aurei nulla temporis longinquitate vitiari possunt, cum coeterae res vniuersae, tempore consumūtur. Vale, ornatissime vir, et me vt soles, ama: quia nullū beneficiū maius aut gratius mihi, ipsa tua beneuolentia, vnquam iudicabo. Bruxell. 7. Julij. 1553.

R. ASCHAMVS SVO HVBERTO.

S. P. Multos magno dolore, & me non mediocri affecit, subita illa Metensis obsidionis derelictio, doctissime Huberte: quae impedimento fuit, quominus Heidelbergā accesserim, vbi singularem voluptatem ex suaui consuetudine▪ & erudito sermone▪ tuo videlicet, Micylli et Cesneri percepissē. De recta nam que graecè pronunciādiratione, quomodo inter nos constitutum fuit, cōmodè & fusè disputassemus. Magnum fructum scio ex vestra eruditione, & palmā ipsam, credo, ex meliori caussa domū reportassem. De Huberto meo, hoc est, de summa bonitate tua & multiplici doctrina, & de illa instituta nostra disputatione, saepè multū que cogito, et ita cogito, vt id literis, aliqua ex parte, nunc tentem inchoare, quod opportuno sermone, corā, plenè praestare potuissē. Ex hac tamen vna re, et mutua scribendi ratione duplicem capiemus cōmoditatem: Nam initā nostram amicitiam, literarum crebritate stabiliemus, & institutā nostrā disputationē, magna cum voluptate persequemur: persequemur autē eo modo, vt modū literarū nunquam excedamus: proptereà, singulis literis nostris, singulā quā que graecā literam expediamus: et sic nostrae literae, nunquā nimis lōgae et materies scribendi sēper valdè copiosa nobis proposita erit. Auspicemur igitur, fauentibus musis, et agnoscite caussā, nam vos tres▪ quos habeo aduersarios, libentèr in hac caussa, patior esse iudices. Prodeat ergo vtra que pronunciatio, vestra & nostra pugnent inter se: quibus telis? rationibus: facilè accipio: doctrina: id à vobis doctissimis expecto, Testibus, & ego quo que laudo. Rationes scio nullas babetis, nisi quas subornauit multiplex vestra doctrina. Sed testes quos? excutiendi enim sunt. Testē habetis primum, vsum, quia omnes pronunciāt vt vos, exceptis nobis Anglis. Deindè producitis ipsam Graeciā, quae hodiè retinet vestrā pronunciationē, cuius authoritas, longè anteponenda est istis diuisis toto orbe Britannis. Si vsum intelligitis priscae illius aetatis cōsuetudinē, cū vixit & scripsit Aristoteles, qui adhuc in libris doctorū hominum cōseruatur et viget, vsum et ego recipio. Sin vsū vultis hunc vulgarem, imperitū, & quotidianū, à prisco illo doctissimo vsu longè alienissimū, tot mutationibus corruptū, tot erroribus implicatū, & tēporis lōginquitate exesū, ego verò nō admitto. vsus nisi doctrina & ratione nitatur, praeceps in errores semper ruit. Et hinc fit, quod nulla vnquā fuerit, vel resp. tam rectè gubernata, vel lex tā sanctè posita, quin vnius consuetudinis vitio, sit tādem euersa at que labefactata. Taceo quos errores, solus vsus in ipsa verissima Christireligione, producit, fouet, et tanquā sus porcellū suum, in foetido sinu amplectitur & mordicùs etiānum defendit. Vis corrigere, vis emendare aliquid, quod vitiatū sit? solus vsus repugnat & sese opponit, clamitans, consuetudo consuetudo, à qua vulgus & imperiti homines aegerrimè diuelli possunt. Vos ergo duces scientiae videritis, an tātū vsui, omnis erroris authori, et pro pugnatori, in hac caussa tribuēdū sit, praesertim cū nulla res extet, quae quotidianis mutationibꝰ magis obnoxia sit, quàm verborum sonus & pronunciatio. Praetereà cum Graeca lingua diù iam recesserit ex vsu vulgari & sermone hominum, & sese omninò abdiderit in doctorum libros, taceat ergò & facessat vsus vester ex hoc iudicio, & prodeant libri, quos nec Iouis ira, nec ignis, nec aetas omnis potuit corrumpere. Libri inquam antiquioris illius fidei, quanquam nullius libri vocem & testimonium reijcio, quem vos tres, dignum et idoneum testem iudicabitis. Ast, libri, dicitis, nō loquuntur, uon possunt exprimere sonum literarum. Scio, tacebunt omnes libri & literae, & erubescent, de vestra corrupta & vitiata pronunciatione loqui, at de nostra copiosa & luculenta dicent testimonia. Sin vlli libri de vestra quicquam loquuntur, producite, nullum reijcio, & ego vicissim libros doctissimos summae authoritatis pro mea in medium adferam, & id iam statim cum ad disceptationem accessero. Alter testis vester, est ipsa Graecia, rectè. Graecia, scilicet quae iam nescit loqui, nouit rectè pronunciare. Graecia, quae iam diù amisit suum imperium, gloriam, ingenium, doctrinam, imò nomen suum et linguam, retinet tamen, si dijs placet, ipsam veram pronunciationem. Graecia, tot vrbibus euersis, & ipsa suis pulsa sedibus, & tot barbarorum cedens inuasionibus, pronunciationem tamē puram, inuiolatam, & nulla mutatione iactatam hactenus conseruauit. Alij profectò testes melioris fati, et fortunae, quàm isti miseri Graeci, vobis quaerendi sunt: Nam non solùm cum vobis tribus, sed cum Graecis ipsis, qui nunc viuunt, libenter pugno, cum graeca lingua, nunc dierum, non magis sit propria graecorum hominum, quàm lingua Latina Jtatorum: nisi hoc fortassè dicturi sunt, se aliter quidem, sed meliùs pronunciare, quàm veteres illi doctissimi graeci consueuerunt, & tunc pugnabo cum hijs qui ad inueteratum aliorum errorem singularem etiam suam adijcient impudentiā. Quisquis ergò in hac caussa contendere vult, praesidio scientiae, non errore consuetudinis, sese muniat doctorum monumentis, vbi tota iam habitat graeca lingua, non Graeciae olim nunc Barbariae regionibus, vndè omnis exulat doctrina, & ipsa etiam lingua, hanc disputationem contineat. Et haec de vniuerso genere pronunciationis, nunc breuissimè de vna litera, vt rationem literarum, non libelli magnitudinem nobis proposuisse videamur. De α non contendimus, nisi cum coaluerit in diphthōgum 〈 in non-Latin alphabet 〉 , sed eum locum reijciemus ad nostram de vocalibus disputationem▪ β ergò prodeat. Hic longè discrepamus. Sed audiamus quomodo vos, & quomodo nos efferimus, & penes vos tres iudicium esto, vtri rectiùs pronunciant. Hoc verbum χυβερνω, vos sic effertis chiuerno, in qua vna dictione, tres errores admittitis, in χ, in υ, in β. Latini hoc verbum suum fecerunt, nec solùm vim in significatione, sed etiam veritatem in pronunciatione retinent, solùm mutantes primam literam tenuem χ in suam mediam γ, id quod Graeci veteres saepissimè fecerūt. Ita que nos efferimus 〈 in non-Latin alphabet 〉 cum latina lingua cuberno. Sed de χ & υ suo loco: Nunc testes idoneos proferamus, an cum vobis dicendum, sit verno, an cum nobis berno. Producite testes vestros. Conticescunt omnes, excepto mendaci vsu, quem comites sui, error et ignorantia, obtorto collo, & impudenti facie in hunc locum prouehunt. Audite nostros testes, quos vos scio non reijcietis. Primus est, doctiss. Eustathius, qui sic explicat illū Hom. locum, 〈 in non-Latin alphabet 〉 . &c. 〈 in non-Latin alphabet 〉 inquit est ipsissima vox ouilis. Iam, vtrum vlla ouis effert vi, vt vos, an bee vt nos, iudicetis. Anglae scio omnes oues & Germanae & Jtalae pro nobis faciunt, sed fortassè Graecae oues olim non balabant sed vilabāt. &c. Ast, qualis haec, dicetis, disciplina est, quae petitur ab ouibus. Certè rubore non perfundimur discere ab ouibus, cū in simili caussa, ille, cui similem nemo potest nominare, nō erubuerit à cane literā 〈 in non-Latin alphabet 〉 perdiscere. Et discere ab ouibus, est discere ab ipsa natura, quae constans semper et sui simillima existit, nec varietatibus & mutationibus obnoxia est, vt vsus vester, & fluctuans consuetudo. Sed alterum testem proferamus. Ecce Mar. Cicero, qui graecè loquendo, ipsis graecis gloriā, vt ille ait, eripuit, in epistola illa, satis vobis nota, de obscoenis verbis, dicit, cum audit 〈 in non-Latin alphabet 〉 putidum graecum verbum, sonat idem quod bini latinum. Sin bi sonuisset Ciceroni vi quemadmodū nunc sonat vobis, mentionem vini non bini procul dubio fecisset. Jtaque aut tunc Cicero • ▪ non rectè, ant vos nunc malè pronunciatis. Tertium testem expectatis? nō leuem, sed in omni caussa grauissimū authorem, D. Aurelium Augustinū producimus, qui planiùs, si quid planiùs dici potest, quàm aut Eustathius, aut Cice. hanc rē decidit. In libris de doctrina Christiana (caput nō occurrit, quia liber non est ad manum) dicit, cum audit nominari herba beta, videtur illi nominari secunda litera graeca, quomodo nos nunc efferimus. Sin verò pronunciasset August. quemadmodū vos, vita. i. anima, non beta herba auribus eius circumsonuisset. Quartum vultis testem? nisi Epistolae modum mihi proposuissem, & quintum, & decimum etiam produxissem. Verùm sequemur illum qui in grauiori caussa dicit, in ore duorum aut trium. &c. Et cui Eustathius, Cicero, & Augustinus non satisfaciunt, illi ego satisfacere non laborabo. Jtaque aut me falsa retulisse, aut istos tres non rectè scripsisse, aut nos veram & germanam, & proptereà Germanis hominibus aptissimam pronunciationem asseruisse ingenuè fateamini. De pronunciatione reliquarum literarū, reliquis literis nostris deinceps ordine, deo volente, persequemur. Saluta doctissimos viros, Micyllum, & Cesnerum, quorum literas & tuas de procunciatione auidè expecto. Saluta etiam literis tuis clarissimam illam foeminam Olympiam, quae sola, pro sua singulari eruditione & summo iudicio, si patrocinium nostrae pronūciationis susceperit, de vobis reliquis minùs laborabo. Uale optime & doctissime Huberte, & me quod facis, ama. Brux. 6. Martij. 1553.