A TRVE RELATION OF T …

A TRVE RELATION OF THE LAST SICKNES AND DEATH OF CARDINALL BELLARMINE. Who dyed in Rome the seauenteenth day of Septēber 1621. And of such things as haue happened in, or since his Buriall. By C. E. of the Society of Iesus.

[printer's device of the English College at Saint-Omer, featuring the seal of the Jesuites or Society of Jesus, a sunburst containing a cross over the letters IHS over three nails]

Dilectus Deo & hominibus Moyses [Bellarminus,] cuius memoria in benedictione est: similem illum fecit in gloria Sanctorum.

Ecclesiast. 45.

Moyses (Bellarmine) was beloued of God and men, whose remembrance is blessed: God made him in glory like vnto the Saintes.

Permissu Superiorum,

M. DC. XXII.

TO THE RIGHT HONORABLE, THE L. M. M.

RIGHT HONOV­RABLE,

To dye is the course of Na­ture, to dye well, of Christian [Page] Art: that is common to men with beasts; this proper vn­to Gods seruants alone: Om­nes 2. Reg. 14. morimur (said the woman of Thecua vnto Dauid) & quasi aqua in terram dilabimur: we all do dye, and like water fall v­pon the earth: few dye well, and therefore make a further fall. The Philosopher will haue Science to stand in spe­culation, Art in worke; the one in knowledge, the other in practice: and the more ex­quisite the Art is, and hath the more noble obiect, by so much the greater labour and industry is required: the Art we speake of hath a most emi­nent [Page] end, and of such difficul­ty, as it requireth for labour, our vttermost endeauour, for tyme our whole life. Art ey­therArist. [...]. Physi. tex. 79. perfits nature, or doth i­mitate it. This for imitation hath nothing, because death is nothing but the corrupti­on of Nature, the defect and priuation of life, the diuorce and dissolution of our essen­tiall parts; and the death of the wicked is tearmed by S.Bern. serm. 26. in Can­tica. Bernard, the mother of sor­row, the enemy of glory, the gate of hell, the entrance to perdition: none will imitate, which most abhor. Art ther­fore must perfit this deformi­ty [Page] more truly in the maske wherewith it comes couered thē in the thing it selfe which is without horrour, vnles it be of such as our selues cast vpon it. This art of perfiting nature all should learne, but most neglect; many precepts are deliuered, but all inclu­ded in one, to wit, a constant good life, which makes this rough passadge plaine, this dissolution easy, this defor­mity amiable, this diuorce most delightfull: non habemus (saith Saint Ambrose) quod in Ambros. de bono mortis cap. 8. morte metuamus, si nihil quod ti­mendum [...]it vita commisit; there is nothing that we need feare [Page] in death, if our life haue com­mitted nothing that is to be feared.

Of this argument all spi­tuall books doe treat, and in particuler that vvhich pur­posely was written of this art by Cardinall Bellarmyne, & vvas the last that euer he vvrote: but for that wordes where workes are wanting do blush, as Tertullian sayth, andTertul. lib. de Patient. Leo serm. 1. de San. Laurent. Saint Leo validiora sunt exem­pla quaàm verba, & plenius est o­pere docere, quàm voce: Ex­amples are of more force to moue then wordes, and more effectuall it is to teach with reall actions then verball dis­course; [Page] therefore vnto the doctrine of the Cardinall in this behalfe I will adioine his Example, that the one may confirme the other. And al­though, omitting his life, (which others are now in hand to write) I relate only his last sicknes and death; yet from the one we may con­clude of the other, because as S. Ambrose testifyeth, Mors Ambros. ibidem. vitae est testimonium, death is the testimony of our life: and sel­come we see a saintlike death to follow after a synfull life; the priuiledge is rare, the ex­amples few; the common stile as Saint Augustine noteth [Page] is otherwise, to wit, that Mors Aug. de Ciuit. Dei lib. 13. cap: 2. in fine. bonis bona, malis mala; a good death befalls to the good, & an ill to the wicked: wherfore the death of this Cardinall being so notable as it was, wil not only confirme what he vvrote in his booke of this art, but also testify for his for­mer life, and shew that what he there sayd, came not so much out of his great lear­ning and reading, wherein he was singular, as it did ex abun­dantia Matth. 12. Luc. 6. cordis, out of the inward habituall vertue wherwith he was endewed.

And for that his doctrine and example do shew & con­firme [Page] one and the selfe same thinge, I meane the great sanctity of the man, they shal not be separated in the dedi­cation that in the argument doe agree. Wheras therfore his Doctrine in our tongue came forth in your Name, his Exāple may not passe in any other; in which alone you may as in a glasse behold how liuely the Child repre­sents the Father, the worke the workeman; so far truly, as the Art he wrote may seeme to haue beene nothing else, but an artificiall description of his owne death that was to ensue. Some will take vpon [Page] them to teach others to dye, vvho vvhen they come to it themselues are to seeke a mai­ster; and such a one may tru­ly say, that which Saint Gre­gory, Greg. in Pastor. ca. vltimo. out of meere humility, sayd of himselfe, when he had in his booke called Pastorale, described an excellēt Pastor: Pulchrum depinxi Pastorem Pi­ctor foedus: I haue painted a fayre Pastour, being my selfe a foule Painter: I haue taken vpon me to teach that which I neuer learned to doe, and therefore all his teaching as Saint Chrysostome well noteth,Chrysost. hom. 16. in Matth. serueth to no other end then to condemne the teacher: but [Page] contrariwise vnto the renow­ned Cardinall we may very fitly apply the wordes of ourMatth. 5. Sauiour; Qui fecerit & docu­erit, hic magnus vocabitur in Reg­no caelorum; He that shall doe & teach, shall be called great in the Kingdō of heauen: his doctrine you haue already seene in his book; the ensuing narratiō which I now present you will particulerly declare how in his last sicknes & death he did correspond threunto: to which further I add his fu­neralls, buriall, and some o­ther remarkeable euents, few in number out of many, but so warrāted for truth, as grea­ter, [Page] in thinges of this nature, cannot be required.

And heere I doe sincere­ly affirme, that in this Relati­on I follow no vncertaine ru­mours, no doubtfull asserti­ons, no flying reportes with­out ground or subsistence of truth; much lesse am I mo­ued by any partiall affection to exaggerate or extenuate a­ny thing: but faythfully put downe what I saw my selfe, or vvhat other eye-vvittnesses haue seene, what vpon their owne knowledge and con­science they haue affirmed; many, yea most things I haue taken from an Italian letter [Page] of this subiect written by Fa­ther Iames Minutoli, a graue, learned, & vertuous man, to Cardinall Farnesius; and I vse the more willingly his testi­mony, both for that I know his integrity, and for that by the appointment of the Ge­nerall he continually remay­ned with Bellarmyne, frō the beginning of his sicknes till the last gasp, and set down no more then what he saw in any particuler: others somtymes I alleadge, but of such singu­lar credit as they are beyond exception, or else I would not haue so much relyed on their vvordes. Who they are, for [Page] the most part I name, when I set downe any thing of mo­ment vpon their attestation. But least this Epistle seeme to long for so short a Relation, I will heere conclude it with my prayer, that the death of this famous man may serue to put you in mind, with the beginning of the new yeare, not to forget the end of your owne life. This last of De­cember 1621.

Your dutifull poore seruant C. E.
[...]
[...]
[...]
[...]

Exemplar Testamenti Illustrissimi Carainalis Bellarmini.

IN nomine Domini Iesu Christi. Ego Robertus Bellarminus Tit. Sanctae Mariae in Via P [...]esbyter Cardinalis ex Societate Iesu assump­tus, petij à Sanctae memoriae Clemē ­re Viij. facultatem condendi Testa­mentum ad pias causas tantùm, vt certus essem ea quae mihi decedenti bona temporalia superessent, quae­ue dum viuerem dispensari Paupe­ribus, vel Ecclesi [...]s non potuerant, vtpote meae sustentationi necessaria, ad Pauperes, & Ecclesias redirent; concessit Pontifex indultum Testan­di general [...]us quàm voluissem, [...]ed non acceptaui, nisi ad pias causas, vt petieram. Habetur hoc indultum in­ter alias Bullas mihi concessas, in mag no folio pergameno cum plum­bo, datum anno Domini 1603. sex to [Page 89] Idus Aprilis, Pontificatus Sanctissi­mi Papae Clementis Viij. anno 12. Ergo hoc indulto prae [...]upposito Te­stamentum condi [...]i Capuae cùm essē Achiepiscopus eius Ciuitatis deinde [...]o abrogato aliud condidi Romae, sed propter circumstantias mutatas, hoc secundo etiam abrogato, nunc ite­rum Testamentum condere statui, cū sim annorum soxaginta nouem, & proximus vltimae diei, vt opinor, sed ment [...], & corpore per Dei gratiam bene valens. Primùm igitur spiritum meum in manus Dei commendatum toto corde exopto, cui ab Adoles­centia seruire desideraui, & precor, vt me inter Sanctos & Electos suos non aestimator meriti, sed veniae lar­gitor admittat. Corpus meum, non apertum, nocturno tempore sine vlla pompa ad Ecclesiam Societatis Ies [...], vel Collegij Romani, vel Do­mus Professae deferri volo. Et exe­quiae fiant per solos Patres & Fratres [Page 90] Societatis, sine interuentu sacri Collegij, sine lecto sublimi, sine insig­nijs, vel flabellis, eademue simplici­tate, quae ceteris de Societate fieri [...]olent. Et hac de re, quàm maxime possum sanctissimum Dominum no­strum humiliter rogo, vt desiderio meo satisfaciat. Quod attinet ad lo­cum sepulturae, libenter iacere corpus meum voluissem ad pedes B. Aloysij Gonzagae, mei quondam spiritualis filij, sed tamen Superiores Societatis vbi voluerint, corpus meum ponant. De rebus temporalibus mihi à Sede Apostolica cōcessis, vel vndecum (que) acquisitis ita dispono. Haeredem v­niuersalem nomino, & instituo Do­mum professam Romanam Societa­tis Iesu, in qua religione nomen de­di. Volo au [...]ē vt primò soluantur de­bita si quae fuerint, & iura ijs quibus debentur. Deinde dentur familiae ad quadraginta dies more solito, quae ad victum pertinent, id est quod illis [Page 91] taxatum est in pecunia propane, vi­ [...]o, & companatico. Neque aliud [...]is relinquere possum, cùm ad solas pias causas Testamentū faciendi fa­cultatem petierim: & eadem causa singulis stipendium siue prouisio­nem aliquam dederim, praeter vi­ctum. Fratri meo secundum carne [...], vel eius Haeredibus, restituatur I­mago, seu quadrum Clementis viij. Pontificis maximi. Nepoti [...]eo An­gelo, detur Imago, seu quadrum Ro­berti Card. de Nobilibus, & vnum ex duobus quadris S. Caroli Bor­romaei, & vna ex paruis Crucibus quas ad pectus gero cum reliquijs in­clusis. Collegio Romano restituātur Annalium Card. Baronij tomi sex, quos mihi accōmodauit, vt eidē den­tur alij sex mei, nam cùm hac cōditi­one accepi à Coll. sex primos tomos qui me [...] nomine dati fuerunt Colle­gio eidem ab eodem Auctore, vt post obitum relinquerem integrū opus. [Page 92] Eidem Coll▪ relinquo vnā ex tribus Planetis pretiosis cum stol [...] & mani­pulo, quam vol [...]erit, & omnia scrip­ta mea, & totum Bibliothecam, nisi Reuerendissimo Patri Generali vi­deatur Bibliothecā alicui alteri loco Societatis magis egenti applicare. Sanctae Mariae in Via, qui titul [...]s me­us est, relinquo vnam ex tribus Pla­netis pretiosis, quam haeres meus da­re voluerit. Aliud titulo meo non re­linquo, quoniam satis multùm ex­pendi in fabrica Ecclesiae, vt Fratres sciunt, qui hoc ipsum petierunt loco paramentorum, quae illis emere con­stitueram. Reliqua omnia bona quae quocumque modo ad me pertinent, seu pertinebunt, siue immobilia, siue mobilia, siue se mouentia, siue iura, siue credita, siue sacra ad Cappellam siue profana ad vestiarium, vel cellas varias pertinentia, siue pecunias nu­meratas, siue quaecumque alia, inte­gra ad haeredem, id est ad Domum [Page 93] Professam Romanam Societatis Iesu vt dictum est pertineant, volo; & in illis omnibus, & singulis ipsam hae­redem instituo, & nomino. Pro au­xilio Animae meae nihil relinquo, vel prescribo, quia parùm admodum erit, quod ad Haeredem meum per­ueniet vt existimo, cùm ego cumu­landis pecunijs, vel rebus pretiosis acquirēdis numquam ope [...]am dede­rim; tum quia confido, imo certò scio nō defuturam huic officio piam charitatem Matris meae, Religionis videlicet Societa [...]is Iesu, vt pro alijs filijs suis numqu [...] deest, & quemad­modum ego non des [...]u toto vitae meae tempore pro defunctis Societatis sa­crificia, & orationes Deo osser [...]e. Executorem hu [...]s meae voluntatis nomino honoris causa Illustrissimū & Reuerendissimum Dominum me­um Cardinalem Aldobrandinum: la­bor enim, vt existimo, nullus erit in executione Testamēti huius. Relin­quo [Page 94] autē ei [...]em Illustrissimo Domino meo id quod pretiosius nihil habeo, videlicet Cr [...]cem ligneam reliquijs pretiosissimis refertam, quarum ca­talogus in scriniolo cooperto holo­serico rubro inuenietur.

Hoc Testamentum valere vo­lo prioribus abrogatis, quae in om­nibus & per omnia reuoco, casso, & annullo, etiamsi hoc forte non fue­rit cum debi tissolemnitatibus factū. id enim apertè concedit Bulla Sum­mi Pontificis Clementis viij. in qua mihi data est facultas testandi, etiam per simplicem epistolam, vel scedu­lam manu mea subscriptam.

Ego Robertus Cardinalis Bel­larminus vt supra dispono, instituo, lego, & restor, non solùm praefato, sed omni meliori modo. Die 23. Ian­ [...]arij 1611.

A Copy of the last Wil and Testament of Cardinall Bellarmyne, made in the yeare 1611.

IN the name of our Lord Iesus Christ. I Robert Bellarmyne Cardinall of the tytle of our Blessed Ladyes Church called This tytle was changed a yeare be­fore his death, and he made titular of S P [...]xe­des. in Via, being promoted therun­to out of the Society of Iesus, desired leaue of Clement the 8. of holy memo­ry, to mak my wil that my goods might be applyed to pious vses, that I might be sure that such temporall thinges as should remayne after my death, & such as vvhiles I liued, could neyther be be­stowed on the poore or on Churches, as being necessary for myne own maynte­nāce, might returne vnto the said poore and Churches.

The Pope gaue me a more generall graunt then I desired, which I did not accept, but only for bestowing them on good vses as I had desired. This Indult or graunt is amongst other Bulls graunted me, in a great leafe of Parchment sealed with lead, dated in the yeare 1603. the 8. day of Aprill▪ and 12. yeare of the Pon­ficate [Page 96] of the sayd Pope Clement.

This graunt presupposed, I made my will at Capua whiles I was Archbishop of that Citty: afterwardes that will be­ing annulled I made another in Rome▪ but the circumstances of thinges being altered, and that second also abrogated, I determyned now agayne to make my will, being of the age of threescore and nyne, and very nee [...]e as I imagine to my last day, but yet by the grace of God in perfect health of body & mynd.

First therfore I desire with all my hart, to haue my soule commended into the hands of God, whome frō my youth I haue desired to serue; and I beseech him, not as the valewer of merit, but as a giuer of pardon, to admit me a­mongst his Saints and Elect.

I will haue my body, not being o­pened, to be caryed without any pompe to the Church of the Society, eyther of the Roman Colledge, or of the professed Fathers: and let the exequies be made by the Fathers and brothers alone of the Society, without concourse of the holy College (to wit of the Cardinalls) with­out any bed made alost, without armes [Page 97] or scutcheons, with the same playnenes a [...] is accustomed for others of the Socie­ty: and in this I doe as earnestly as I can humbly entreat his Holines that he will satisfy my desire,

As for the place of my buriall, I would gladly haue had my body layen at the feet of Blessed Aloysius Gonzaga once my ghostly child, but notwithstan­ding this, let the Superiours of the Soci­ety bury it where they list.

Of the temporall thinges graunted me by the Sea Apostolike, or gotten anyTo the professed Fathers. other way, I dispose in this manner. I nominate and make my generall Heire the house of the Professed Fathers in Rome of the Society of Iesus, of which Order I was; but first of al I wil that my debts be payed if there be any, and all dutyes discharged to vvhome they are due: then for fourty dayes (as is the fa­shion) let there be giuen to my family such thinges as appertayne vnto their diet, that is to say, so much as is allotted them in money for their bread, wyne, and victualls. I am able to leaue them nothing else, because I desired this leaue of making my will, to bestow all I had [Page 98] on pious vses (as Churches and poore people) and for that cause gaue euery one of them wages, or some allowance besides their die [...].

Let there be restored vnto myneTo his brother & Kinsman. own brother, or to his heires, an Image in a frame, of Pope Clement the 8. Let there be giuen to my nephew Angelo also a little picture, in a frame, of Robert Cardinall de Nobilibus, and one of the two, in frames, of S. Charles Borromaeus. and one of the little Crosses vvhich I weare about my neck with the reliques that are in it.To the Roman Colledge.

Let there be restored to the Roman College six tomes of the Annales of Ba­ronius which it lent me, that other six of myne might be giuen to the same: for on this condition I receaued of the Col­ledge the first six tomes which were gi­uen thereunto in my name by the Au­thour himselfe, that after my death I should leaue them all his vvorkes en­tiere.

To the same Colledge I leaue one of my three best vestments with the stole and manuple, which it pleaseth, also all my writings, & my whole library, vnles [Page 99] it shal please our most Reuerend Father Generall to bestow the library on some other House of the Society, that is more in need.

To our Blessed Ladyes Church in To his first Ti­tular Church▪ Via, which is my titular, I leaue another of my three best vestments, such as it shal please myne Heyre to giue. I leaue no more to that Church, because as the Fri­ars know I haue beene at great charge in building of the same; and they reque­sted that of me in lieu of other Orna­ments which I had determined to haue bought them.

Whatsoeuer else doth belōg vnto me, or shall belong, whether immoueables, moueables, liuing thinges, whether du­tyes or debts owing me, whether sacred belonging to my Chappell, or pro­phane belonging to my wardrobe, or to my cellars, or other places, whether rea­dy money or whatsoeuer else, I wil as is sayd, that all entiere apperteine vnto the heyre, that is to House of the Professed Fathers in Rome: and I appoint and no­minate the same for heyre in all & euery of these thinges.

For the help of my Soule, I [Page 100] leaue or prescribe nothing, because veryFor the benefit of his soule. little wil come vnto my Heyre, as I sup­pose, seing I neuer took care to heap vp money or to gather wealth: as also for that I trust, or rather know, the piou [...] charity of my Mother, to wit the Society of Iesus, will not be wanting to help me, as it is neuer wanting to other of her Children, and as my selfe haue neuer beene wanting all my life tyme, to offer Sacrifices and prayers for such as were departed of the same.

I nominate, for honours sake my most Illustrious and Reuerend Lord, Cardi­nallThe Exe­cutour of his will, and what he left him. Aldobrandino, for the Executour of this my will. I hope there will need no labour in the execution thereof: and I leaue vnto the same most Illustrious Lord (then which I haue nothing more deare) a vvoodden Crosse filled vvith most pretious reliques, the names of which he shall find in a little deske, co­uered with red silke.

This Will and Testament I will haue to stād in force, the former two be­ing annulled, which in all thinges, and for all, I reuoke, make voide, and annul­late, notvvithstanding that this Will [Page 101] hath not perhaps been made with won­ted solemnityes (as the Law requireth) for the Bull of Clement the 8. in which leaue is giuen me to make my will, doth expresly graunt me this liberty, and fur­ther to make it by simple letter, or any o­ther writing subscribed with mine own hand.

I Robert Bellarmyne doe dispose, or­dayne, bequeath, and appoint by Te­stament as aboue, not only in the fore­said, but in any other better forme what­soeuer. The 23. day of Ianuary 1611.

IN FVNERE ROBERTI CA …

IN FVNERE ROBERTI CARD. BELLARMINI ORATIO TARQVINII GALLVTII SABINI è Societate Iesu. Habita Romae, in Templo Domus Pro­fessae eiusdem Societatis, Idib. O­ctob. Anno. M. DC. XXI. Illustrissimo Principi ODOARDO CARD. FARNESIO, Angliae Protectori &c. dica [...]a.

[printer's device of the English College at Saint-Omer, featuring the seal of the Jesuites or Society of Jesus, a sunburst containing a cross over the letters IHS over three nails]

Iuxta Exemplar impressum Romae, apud Alexandrum Zannettum, 1621.

SVPERIORVM PERMISSV.

Imprimatur, si videbitur

Reue­rendiss. P. Mag. Sacr. Palat. Apost.
P. Episcopus de Curte Vicesg.

Imprimatur,

F. Greg. Donatus Magist. & Soc. Reu. P. Fr. Hyacinthi Petronij Magist. Sacr. Palat. Apost. Ord. Praedic.

ILLmo. PRINCIPI, ODOARDO FARNESIO S. R. E. CARD. AMPLISS. Angliae Protectori &c. Tarquinius Gallutius F.

QVAS in priuato Funere haud multis antè diebus ROBERTI BEL­LARMINI Cardinalis exposui laudes, eas, Illustrissime Princeps, in tuo splendore proponam, ac pro­ducam in publicum. Hanc opinor au­daciae meae facilè veniam dabis: quā, vt coniecturis assequor, ipse mihi [...]è [Page 106] beatorum domicilio tribuit Bellar­minus. Respuisset ille quidē viuens hoc laudum suarum acroama, quod alioqui mortalibus est ita iucundum: sed nunc, cùm tam pium prohibere non potest officium, si consuli posset mortuus, responderet haud dubiè, placere sibi virtutum suarum orna­menta tibi potissimùm offerri, ac de­dicari; Cui praecipuum ipse semper honorem habuit; Cui libellum de cae­lesti felicitate pulcherrimū inscrip­sit; Cui etiam paulo ante obitum se debere professus est plurimùm. Hau­serat hanc ille à maioribus suis hae­reditariam obseruantiam erga No­men istud, Domumue Farnesiam, e­gregiorum altricem hominum, vir­tuti (que) bonorum apertam semper, & [Page 107] [...]ospitalem ex ea quippe cum alijs longè plurimis, qui vel sacram Se­ [...]atus augustissimi Purpuram, vel summum Christianae re [...] Principa­tum adepti sunt, ille quoque Marcel­lus olim prodijt, que Bellarminus & auunculum habuit à genere, & virtutum suarum idoneum, quod i­mitaretur, Exemplar est nactus. Hunc, inquam, aduersus Farnesiam gentem acceperat à suis quasi trans­latitium amorem, ac reuerentiam: sed nominatim erga promeritum, ac virtutem tuam sic erat effectus, vt qui faceret omnia temperatè, in te vno diligendo, obseruandoue mo­dum habere non videretur. Et re­cepit quidem à te parem beneuolen­tiae significatiouem, ac gratiam; cùm [Page 108] Tu praeter ceteros insignem hominis doctrinam, & sanctimoniam admi­ratus, non modo verbis amplissimis eum semper ornaueris, sed eiusdem quoque in actu vitae postremo res ge­stas singulas, ac pronunciata designa­ri, notarique scripto volueris, quae tibi proponeres ad imitandum. Quin id quoque merito gloriaris, quòd tu, supremo loco ab eodē consecratus E­piscopus, eorum clauseris agmen & numerum, qui tantam in eo genere sunt adepti felicitatem. Est enim a­nimo periucundum, à sanctissimis, ac celebratissimis viris eiusmodi mu­nus accipere, quod sacrum nihilomi­nus esset ac sanctum, quamquā nohis à gregarijs, & communi sanctitudine praeditis hominibus impartiretur. [Page 109] Vtinam pateretur iustae modus or ati­onis, hic à me percenser [...] omnia, quae de Bellarmini sanctitate spectabili cupis agnsocere simul enim obseque­rer animo tuo, simul satisfacerem vo­tis orbis terrarum, qui praeclarum hoc virtutum omnium speculum ve­hementer exposcit. Sed explebunt hoc manus alij, qui vitam bominis e­nucleatè perscrutabuntur omnem, quaeque sapienter ab eo, acrectè facta sunt opera, diligenter, accurateue persequentur. Interim, Illustrissime Princeps, haec pauca deliba, & à me, atque à tota Sodalitate nostra, quam impendiò foues, vale plurimum, ac salue: [...]e (que) Christianae Reipublicae or­namēto & commodo diuturuum at (que) incolumem praesta.

ORATIO.

MAGNVM è Collegio Purpura­torum superioribus hisce die­bus extulimus hominem: ma­gnum sanè parentem, ac pa­tronum amisimus: magnum ipsa Religio Custodem luget, ac Defenso­rem: magnum, vt semel dicam, mihi vi­deo propositum argumentum, ROBER­TVM BELLARMINVM Cardinalem, Tutorem, Praesidem, Consiliarium, Se­natorem Christianae Republicae magnum. Mentiuntur haud dubiè, ac saepe mortali­bus imponunt Mathematici quidam dolo­sa Chaldaeorum instituti disciplina, qui di­uinare se putant, ac futura praedicere: nec quisquam paulò sapientior est, qui genus hoc hominum, vt dixit ille, consulenti­tibus infidum, sperantibus fallax, qui ma­litiosam hanc artem commentis, & men­dacijs illaqueantem plurimos, vetari legi­bus semper, semperue retineri non con­queratur, Mirantur tamen aliqui, cur ex fallaci doctrina, responsa quaedam fortuita sanè, atque inconstantia, sed euentum in­terdum habentia, vulgoue probata pro­ficiscantur; tum praesertim, cùm totius an­ni [Page 111] futuras belli, pacisue vicissitudines, aêris salubritatem aut luem, annonae pre­tium, pecudum vale [...]udinem aut mor­bos, hominum in [...]eritus & [...]unera, ex a­stroium notatione generatim, vniuerse­ue significant. Q [...]am profectò non nullis admirationem in hunc Bellarmini deces­sum curiosiùs, quam par esset, intuentibus, mouit nuper lustorum aliquis, qui p [...]o­nunciare non dubitauerat, hoc anno ver­tente magnum é viuis esse demigraturum Antistitem. Excita [...]at adeo plurimorum expectationem illa praedictio, perqui­rentium, Ecquis ea Magni nominis appel­latione designaretur ad obitum? Sed con­festim ambigua suspicione liberauit eorum animos exemptus è mortalium numero Bellarminus: cuius tanta magnitudo no­minis est, vt hunc demum es [...]e putauerint, cuius exitus è vita fortuitò fuis [...]et, & casu denuncia [...]us. Mihi quidem neque praedict­tum harioli, neque vulgi simplex ista pro­batur, & credula natio: ve [...]umtamen ex illa interpretatione prorsus, id omnes exi­stimasse, idue me posse, probantibus vniuersis, ac iure contendere, Magni co­gnomentum multò sane magis in purpu­ratum hunc Antistitem cadere debere, [Page 112] quàm in eos, qui olim à magnitudine re­rum gestarum illum sibi titulum inuene­runt. Eum enim verè magnum dici posse, atque hoc nomen in eo tantum modo po­ni debere crediderim, in quo virtus illa de­prehendatur, quae quoniam humano fa­stigio superior esse videtur, ac maior; ab officiorum praeceptoribus appellatur He­roica. haec autem non vna est militaris illa fortitudo, quam poëtae immanibus etiam, & truculentis hominibus interdum attri­buunt; sed ipsius quoque temperantiae, mansuetudinis, ac modestiae, singularum denique virtutum apex, & extremitas vl­tima praeclaro illo nomine cohonestatur. Nullis adeo virtutis Heroicae legibus inhi­bemur, quó minùs hunc sacri Senatus mo­deratissimum, ac modestissimum Patrem dicere Magnum excellenti nomine debea­mus; cùm ipsis quoque lenioribus con­gruere virtutibus Nomen illud Heroicum possit, si eum gradum eminentem, supre­mamue determinationem attingant, quae non tam in homines conuenire vide­atur, quàm in aliquos omni humano cap­tu, atque ingenio celsiores. Quamquam ne illius quidem fortitudinis, cui solùm Heroicum nomen imperitia poëtarum im­partit, [Page 113] si minùs expressam vim, certe similitudi­nem aliquam in hoc homine prorsus, omninoue considerabimus, si eius intueri scripta illa volue­ [...]imus, quorum impressione bellum Christianae Reipublicae perduellibus acerrimum fecit, faciet­ue quoad litterae loquentur, & monumenta sta­bunt, quoad erit humanum genus, quoad ipsa rerum vniuersitas communi populorum omni­um rogo, ac tumulo conflagrabit. Statuarum se poëta Pindarus esse gloriatur, & dicit artificem: non tamen ea signa caelare, ac facere, quae vel tem­porum, hominúmue iniuriae sint obnoxia, vel motu careant, ac vita, vel sua semper in basi, & loculamento consistant; sed carmina condere sta­tuis meliora, quae terras, ac maria peruagētur, quae victorū coronas toto terrarum orbe circūferant, quae nullis sint, aut bellorū, aut temporū, aut alia­rum calamitatū procellis, ac tēpestatibus oppor­tuna. [...]lorietur hic etiam noster, ea se composui­sse, ac reliquisse posteritati armamenta doctrinae, quorum beneficio, ac vi, non in vna, vel altera terrarum ora, non vno, vel altero tempore, sed vbique ac continenter implacabile bellum cum deser [...]ortibus olim gesserit, geret (que) semper in po­sterum, vita quidem functus, ac spiritu cassus, at in monumētis illis aeternùm spirans, at (que) ob rem pro Christiana Religione felicissimè gestam, ipsa nominis immortalitate superstes. Sed vt plani­us, [Page 114] [...] [Page 115] [...] [Page 114] explicatiusue propositum attingam, ac ea, quae de doctrina dicenda esse arbitror, in loco di­cam, ac separatim, ita statuo: in Bellarmino, quem iure Magnum appellari debere contendi­mus Antistitem, magnam oppidò fuisse sapienti­am, magnam religionem, ac pietatem, magnam rerum humanarum contemptionem, temperan­tiam, mansuetudinem, modestiam, ac modera­tionem, ceteras denique virtutes huiusmodi faci­liores etiam magnas; hoc est [...]as, quae communi­bus egressae finibus, humanum vicisse modum, mensuramue mortalitatis omnem superasse vi­deantur. Et quoniam doctrinae splendor eximi­us in hoc primo vestibulo confestim occurrit, hu­ius ego ductum aduersitoris vltrò, ac libentissi­mè sequar, qui & clarissimam praeferet ceteris vir­tutibus in itinere facem, & Heroicam in hoc ho­mine laudem esse multo facillimè demonstrabit.

Ex honestis, bonisue Maioribus in vrbe Po­litiana, quod norunt vniuersi, Bellarminus est natus; quibus vt ipse continuò moribus ac pie­tate respondere studuerit singulis, multò se tamen similiorem exhibuit auunculo suo Marcello Cer­uino Pontifici Maximo, religiosissimo, doctissi­mo, ac prudentissimo Viro, quem Christianus or­bis tamquam è coelo per machinam in hoc Thea­trum extemplo demissum effuse gratulatus est, ex [...]odem repente subductum vehementer indoluit. [Page 115] Anno aetatis 16. nondum exacto, humanarū pertaesus, atque affectus fastidio rerum, Sodalita­tem hanc nostram infantem adhuc, & prope cres­centem in cunis precibus expe [...]ijt infimis: sed cū à patre ad explorandam animi constantiam in quodam vico Ceruinorum attineretur, praeterquā quod, operi futuro praeludens, ad paganos de Deo, deque Christiani hominis officio conciona­batur assiduè, in consanguineorum etiam aequa­lium Academia, vbi aliū alij scriptorem explica­bant, orationem ipse pro Milone Ciceronis egre­giam, atque vt antiquorum aliqui loquuntur, o­rationum Reginam ausus est illa aetate puer inter­pretari. quo tempore, vt eius quoque facultatis, in qua mirabili modo iuuentutis prodere se so­let ingenium, & amoenitas animi, specimen ali­quod daret, carmen fundere coepit, & bonum, & multiplex. nam cùm alia multa latina, popula­riue lingua poëmata fecit, tum vnum, quod pri­mum fuit, de virginitate praeclarum, & eclogam, elegiamue de Rober [...]i Nobi [...]ij Cardinalis obitu longè pulcherrimas; quae in hominum honesta corona pronunciatae, non modò cum acclama­tione sunt exceptae, verum etiam auditae cum la­crimis. Cum hac indole post aliquod tempus hanc Sodalitatem ingressus, illico coepit inter excellentia ingeniorum lumina, quibus etiā tum efflorescebat hic coetus, ita praefulgere, vt Philo­losophicis [Page 116] tantùm imbutus artibus, necdum sacris initiatus, simul ad domesticos de virtutū cultu statis ex more diebus verba faceret, simul hu­maniores in Gymnasio doceret litteras, simul sacras explicaret in templo, tanta cum approbatio­ne, quantam ne ipsi quidem veterani promere­bantur. In quo munere cum Monti-Regali Cis­padanorum Vrbi praeclaram initio nauasset ope­ram, Florētiae deinde, ac Patauij, tum denique Ve­neijs, in Vrbe Domina, prima nostrorum hominū iam inde ab initio Societatis altrice summā con­secutus est laudem: vbi eum nobilissimi, disertissi­miue Senatores, quorum illa Respublica floren­tissima, & singulari sapientia regitur, & abundat numero, non cum admiratione solùm audiue­runt è loco superiore dicentem, verùm etiam ad extremum opera perfunctum sua, & discenden­tem exosculari cum pietate voluerunt. Paucissi­mi quidem fuere, tamen fuerunt aliqui ad milita­ria studia sic facti, vt exercitus antè duxerint, & copias, quàm aut in tirocinio fuerint, aut inter gregarios stipendia fecerint: id quod nominatim contigisse Lucullo ferunt; qui propter incredibi­lem ingenij magnitudinem subito ingressus est imperator in Asiam, cum fuisset rei bellicae rudis ex Vrbe profectus. Sed quod in re militari tam rarum exemplum est, id ego video in omni do­ctrinae laudae Bellarmino adolescenti singulariter [Page 117] esse concessum. vt enim Augustinus omnium illa genera rerum, obscurissimo ab Aristotele stylo descripta, nullo magistro praeeunte percepit; sic ipse difficillimas quasdā, grauissimasue docere aggressus artes, optimus repēte magister apparuit earum rerum, quarum aut nunquam, aut certè vix fuisset ante discipulus. Missus in Belgium est nec­dum Theologiae cognitione penitus institutus in schola, nec vllis instructus Ordinibus ex ijs, qui Sacerdotio praeparant viam; ita prorsus, vt neces­se habuerit Leodij minores omnes, & è maiori­bus, ac sacris vnum accipere, reliquis autem Gan­daui à Cornelio illo Iansenio, cuius in Euange­lio laus, & perfecta lucubratio est, aliquando fuerit insignitus. Et tamen illa aetate iuuenis, ac ty [...] sacrarum interea monumenta literarum la­tina concione Louanij sic interpretabatur in tē ­plis, in exedra Theologiam, excellentem illam, diuināue scientiam ita docebat, vt clamoribus vndique factis, ad eum audiendum vtriusque re [...] causa ab innumerabili multitudine cum pugilla­ribus, & palimpsestis ex tota prouincia concurre­retur. Hic videlicet, vbi nouitius praeceptor inter imperatoria munera tam egregia rudimenta po­nebat, meditari coepit bellum, quod postea, & indixit animose, & suscepit ardenter, & promo­uit constanter, & bona demum ex parte profli­gauit aduersus Ecclesiae transfugas, quibus in to­to [Page 118] terrarum orbe vix habet alios hostes Christia­na religio capitaliores. Vagabantur multis sanè locis, & Christi fundum, regnumue vastabant haec monstra, ferocitate formidolosa, veneno pestifera, numero infinita. Repebant humi quaedam, mordebantue praetereuntes, quasi dra­cones, & colubri per insidias: alia voluntabantur in coeno, nec extra popinas, & ganeas egredie­bantur: alia velut Harpyiae quaedam Angelorum illum panem, & Regum delicias conabantur in­ficere: alia tamquam tauri cornibus, pedibusue aras, ac Caelitum imagines euertebant: alia Re­gibus, ac Dynastis infensa sanguine resperge­bant vrbes, templa, fora, loca omnia vulneribus, ac caede cruentabant. Singula denique separatim ipsa per se monstra erant immania, communiter, & coniunctim Hydram componere videantur, cuius vulnera periculosiora essent, & foecundio­ra, quàm sanitas. Non tamen est tanto labore, periculoue deterritus hic Imperator: sed com­parata sibi disciplinarum, litterarum, linguarū ­que omnium copia tanta▪ quantam ne multi qui­dem simul homines assequi possent, classicum cecinit illud, quo tamquam [...]eonis rugitu perter­refactae minores belluae, ad meditandum effugi­um intra latibula se condiderunt. Bezae quippe co [...]yphaei, at (que) antesignani repentino veluti sul­mine percussi è Geneuae gurgustio demum audita [Page 119] vox est, vi quadam diuina, & quasi machina veritatis extorta; cùm primò illo controuersiarū inspecto volumine, vbi de Pontificis auctoritate disseritur, exclamare coactus est, Hic liber enim­uerò nos perdidit. Eosdem alij quoque clamores emiserunt, ac lacrymas, impēdioque cogitare coe­perunt, qua ratione ruinae possent occurrere, quā suis imminere ceruicibus intuebantur. Confestim in Britānia certū excitauere suggestū, sedemue constituerunt à ceteris seiunctam, & propriā, ex qua refelleretur accuratè, ac sedulò Bellarminus. hoc enim confutato, putabant arcē omnem Ca­tholicae religionis amoliri se posse; quemadmo­dum eorum vnus scriptis ad Virum primarium hisce litteris haud dubie significauit: ‘Gaudere se, quòd Bellarmini vulgata essent opera, quorū lectione planissimè demū, certissimèque posset intelligi, quid in vnaquaque de religione contro­uersia Romanae vindices Ecclesiae censerent, quae­ue medulla esset Pontificij dogmatis intima, quae non magis in ipso Pontifice, quā in Iesuitis (sic enim ipse loquitur) esse crederetur.’ Infelicem, & eum, quem omnino merebatur exitum nacta est tam insolens, ac putida diligentia: cum ex ea schola permulti de suo iam dubitantes errore, plu­rimi quoque mutato planè consilio, atque ad ve­ritatem conuersi quotidie digrederentur. Intelle­xerunt adeo, frustra se demum conari clauam [Page 120] illam infringere, quam Hercules haberet in ma­nu: & iam tota Britannia in eos, qui curiosè ob­seruateue meditabundi cernuntur in via, cō ­mune quasi prouerbium dicitur, De Bellarmino refellendo, tamquam de Althantico mari per cetylani exorbendo cogitare. Quin ita sibi persua­serant omnes; Bellarminum statura procera, hu­manūue supra modum eminenti praeditum fu­isse natura; nec ijs habebant fidem, qui testaban­tur hominem se Romae, alibiue vidisse non ita magnū, ac paruo potius instructum corporis ha­bitu, quàm excelso. Neque enim fieri posse pu­tabant, vt praegrandi quoque statura, & corpo­re non esset ille, qui animo, ac doctrina fuisset contra Gigantes istos, Titanasue Centimanus. In summa, veritatis ineluctabilis est vis, frustra­ue testes adornantur aduersus conscientiae iudi­cium, quod corrumpi, deprauariue non potest. Nam cùm omni lapide commoto, efficere se non posse cernerent, vt vel captionibus, ac praestigijs, vel fictis etiam fabulis huius hominis eleuarent existimationem, imminuerent famā; coeperunt eundē ipsi quoque mirificè praedicare, verbisue ac re illum plurimi pendere, quem aspernari sine sua vituperatione non possent. Bataui quippe, sicuti nuper accepimus, in sua ipsorum publica bibliotheca Bellarminum vel primū esse volunt, vel collocant inter primos: & alij, qui aduersus [Page 121] eum scribere tamen aliquid audent, cōmunem reueriti populorum opinionem, eumdem cōmen­dant, vt nos ad hominem exornandum Oratores haud alios, quàm vituperatores istos quaerere de­beamus. Placet istorum verba, quoniam hostiū testimonia sunt, de scripto pene, ac volumine re­citare▪ Magnum, inquit eorum aliquis (Caecilium illum alloquens Angliae Quaestorem) magnum no­men Bellarminus: de quo homine cùm meam opinionem qu [...]reres, respondi vt sensi, me illum iudicare virum sa­nè doctum, ingenio felici, iudicio subtili, lectione multi­plici praeditum; qui soleret etiam apertius, ac simplicius a­gere, quàm ceteri, argumentum pressius vrgere, atque ad causam arctius adhaerescere: cumue legisset omnes ar­gumentationes, responsio nesue, selegit quas iudicaret esse neruosiore [...]. Arduum sane opus, exclamat alius, Bel­larmini quaestiones illas infinitas in certa volumi­na relatas, admirans, arduum opus, quod exigit scien­entiam prope infinitam, non modo variarum discipli­narum, & linguarum, sed etiam totius antiquitatis, om­nium historiarum, ac temporum. multa isto in opere, atque instituto peluti pila [...]as actes agmine facto oportet homini [...]ccur [...]sse, cùm in tantis rebus, argumentisue scientiam adeo multiplicem desiderari putauerit, vt haereticos non v­ni [...]s generis, sed varia variorum examina vna acie pro­sterneret. Auditis elogiū inimico profectū ex ore, ac veritatem apertissima confessione de mendacio triūphantem? euersos se, prostratos (que) profitentur. [Page 122] sed ne solidum victori concedere gaudium vide­antur, & se pythones isti, cōminuto iam capite, cauda tamen, ac reliquo corpore commoueant, in huius partem laudis, ac gloriae collegas etiam vocant, quorū auxilio Bellarminus illa tam ar­dua monumenta perfecerit. non enim inducere possunt animum, opus ita spissū, tantisue diffi­cultatibus impeditum vnius labore hominis, ac studio confici, expediriue potuisse. Scio equi­dem hoc cōmentum iugulatum esse nuperrimè, viri doctissimi oratione, ac stylo, qui & codices ex Romani Collegij bibliotheca produxit auto­graphos Bellarmini manu perscriptos, & verè, sanctèque testa [...]us est, hominem se vidisse cùm quaestiones illas exararet, non modo nullis adhi­bitis eius laboris, operaeue consortibus, sed ne amanuensibus quidē, aut exceptoribus accersitis, addam tamen etiam ego symbolam meam, & i­stos, qui suo iudicio errare, ac decipi volunt, in­uitos sanè, repugnantesue omni prorsus errore liberabo.

Est his, qui Bellarmini laborem, & gloriam cum alijs communicatam volunt, ingenium, vt credo, mediocre, memoria fortasse non mala, do­ctrina, quae supra litteraturam non attollatur, stu­dium haud multum, comessationes, compota­tionesue creberrimae, impietas in Caelites, in homines arrogantia non ferenda: quibus cum [Page 123] moribus diuina se conciliare sapientia non po­test, quae modestis, ac bonis viris gratiam dare, [...]uperbis elatisue se resistere profitetur. Bellarmi­no fuit ingeniū singulare, ordine [...]ucido perspi­cax, versatile, factū ad omnia; memoria, vt se­mel dicā, pene diuina, quae quicquid [...]egeret, scri­beretue statim, ac subitò reciperet, quicquid re­cepisset, fidelissimè, constantissimeque retineret. Fuit studium ita pertinax, & tam insatiabile, vt, non dico diem sine linea, sed ne momentū qui­dem tēporis elabisine operae pretio pateretur; tēperantia verò incredibilis, vigiliae plurimae, pie­tas, animiue demissio disciplinarum studio ma­ior. Vultis igitur acutissimi Silones ex me disce­re quid causae sit, cur ille aduersum vos, hoc est aduersus impietatem, sine socijs, auxilijsue scri­bere potuerit opus, quod tam multa librarijs aëra meretur, quod in sola Germania vigesimā habet editionem, quod immortalitatē sibi iure pollice­tur, quod cùm fieret, multorum, vt dicitis, & creditis ipsi, defatigauit ingeniū; vos autem col­lato studio, longo (que) post tempore librum profera­tis in lucē, vel non magnū, vel quatūuis magnū, certe non bonū, & qui vix natus exarescat, Prin­cipum edicto proscriptus, at (que) obliteratus incen­dio? vultis inquam id ex me nosse? possum enim hoc vobis oraculum facilè reddere, totumue Si­byllae folium vno verbo recitare. Cúm vos in [Page 124] viola decumbebatis, & pluma, ille vigilans, ac pro religione velut excubias agens, in rerum di­uinarum, humanarumue contemplatione ver­sabatur. Cùm vos in voluptatibus eratis, & pro­curatione corporis, ille temperantia, ieiunioue oblectans animum, vel in Patrum sanctissimorū legendis, euoluendis (que) monumentis erat totus, vel feriatus à studio cū superis colloquebatur & Deo▪ cùm vestris vos innixi viribus & ingenio, stylum in Ecclesiam, hoc est, in Christi corpus armaba­tis; ille sibi diffisus, ac doctrinae suae, tela prepara­bat quae regereret in aduersarios, pia plus preca­tione, quàm lucubrationibus & vigilijs, plus mo­destia, quàm minis, plus commodorum omnium despicientia, quàm rerum copia communitus.

Sed hae nimirum illae virtutes sunt, quas in Bellarmino fuisse summas huius orationis initio dixi. pergam igitur, atque à doctrina gradum faciam ad ea, quae cum illa singulari scientia vinculo prorsus admirabili, ac perdifficili copu­latione coniunxit. Quàm enim arduum sit, le­niores quasdam, mansuetioresue virtutes do­ctrinae praestabili, & rerum omnium cognitio­ni subnectere, scimus omnes, qui literarum a­liquo colore leuiter aspersi, necesse habemus assi­duè spiritus, atque animos premere, hoc est ca­uere, ne nobis ipsis sapientes nos esse videamur ideo, quòd supra vulgares, atque imperitos ho­mines [Page 125] plus aliquid intelligamus. Neque verò il­lam hic ego vitae partem attingendam puto, quae nondum iniecta purpura, sed [...]uce tantummodo lucebat sua: cùm sit eius conditionis ita propria moderatio, & rerum humanarum contemptio, vt quamquam dicere singularia possum, nihil ta­men [...] praeter modum adimrabile me dicturum esse confidam. Sin antem ex accessione purpurae. non modò nihil eum de modestia, deue animi demissione, nihil de felicitatis, ac rerum omnium despicientia remisisse, verum etiam eas virtutes auctiores longè fecisse, ac meliores ostendero, aliquid sine dubio proferam in medium ab ea vitae, fortunaeue mutatione vehementer abhor­rens. Vt enim hic ordo Purpuratorum illustrissi­mus omnis planè moderationis, omniumue virtutum sua sanctitate sit custos; splendo­rem tamen haberet eiusmodi, qui perstrin­gat interdum virorum quoque bonorum a­ciem, habet tantam supremo cum honore pro­pinquitatem, vt animum alioqui firmum, ac stabilem possit aliquantulum eius cupiditate la­befactare. Sed non labefactauit animum eius, qui purpuram illam, hoc est, honorem primo proximum tam ingratis accepit, quàm alij siti­enter expectant, qui tacitum, & quietum plus a­maret o [...]ium, quàm alij turbidam, inquietam­ue felicitatem, qui fastigium omne dignitatis, [Page 126] & culmen finitimum putaret esse ruinae locum. Erat iam Bellarminus, quamquam ipse frequen­tiam fugeret, hominumue notitiae subduceret se, nomine celebratissimus, & fama▪ fuerat iam olim à Cardinale Borromaeo Sanctissimo, quem nunc aris colimus, & sacris, expetitus ardenter, frustraue Mediolanum é Belgio, Prouincialibus enixè repugnantibus, accersitus. fuerat à Sixto V. Pont. Max. cum Henrico Cardinale Caieta­no Legato difficili sane tempore missus in Galli­am. fuerat ab alijs deinceps in dubijs de religione quaestio nibus saepe consultus. à Clemente Octa­uo diligi, honorari (que) praeter ceteros, ac multo ma­xime videbatur. Animaduertebat ipsemet eius in se Pontificis illustria quaedā, & peculiaria beneuo­lentiae signa: sed vir antiqui moris, ac probitatis suspicari serò coepit, ad Purpuratorū ordinē am­plissimum se destinari. Pestem adeo sibi ratus im­minere, admonet de suspicione sua communem familiae nostrae Praesidem, ac Rectorem in tem­pore, oratue vt tantum periculum à se, ac prop­ter exemplū à tota quoque Sodalitate defendat. Dum sibi, dum publicae rei tanto cum studio, ac sollicitudine cauet, ecce tibi qui eum nunciarent Cardinalem esse iam factum, vetarentue domo pedem efferre, nisi ab eius voluntate discedere vellet, cuius imperio traheretur ad purpuram. Di­ceres afflatum sidere pestilenti, non ingrato nun­cio [Page 127] verberatum. latebras meditabatur, & sugam, antiqua proculdubio renouaturus exempla, nisi fuisset aliorum iudicio, atque auctoritate prohi­bitus. Quippe animi dubius, inopsue consilij, sapientiores Patres, & doctiores, quorum ipse in Poenitentiario Diui Petri Collegio Praefectus e­rat, ac Moderator, in consultationem accitos an­xiè percontatur, Ecquid sibi faciendum in illo tē ­poris, ac rerum articulo censeant; remansionem­ne suadeant, an tacitam ad Pontificem abitionē, vt de suo eum dolore, deue Sacramento, quo eiusmodi vetabatur honorem capessere, faceret in priuato colloquio certiorem. Respondent ad vnum omnes, id integrum non videri, nec esse deliberationi locum, vbi praecepto tam amplo ad resistendum domi cogeretur. Abit è concilio tri­stis: & quoniam clausa videbat effugia, quaerere molimina coepit, certo ad Aldobrandinum Car­dinalem homine dimisso, qui aditum ad Ponti­ficem suo nomine postularet. Cū ne iacta quidem hac ancora solùm cōprehenderetur, eundum fuit in coetum, vbi ceteri Collegae hominem operie­bantur. Antequam de more tonderetur, antequā noui ordinis indueretur vestibus, diù, multumue laboratum est. Itum perfectis omnibus in coena­tionem ex more, vbi gratulationes erant, ve­lut in natalitijs epulis, & laeta colloquia. solus ipse interea lugere, ac lacryman, solus angi, & [Page 128] fortunam complorare suam, tamquam in silicer­nio funestorum esset, non in conuiuio Purpura­torum. Ductus denique cum reliquis ad Pontifi­cem, cum sui consilij rationem atque impedi­mentum, quo ab honore delato prohiberetur ag­gressus esset exponere, indicta contumaciae poe­na, nisi desisteret, ac silere continuò iussus, cer­uicem aliquādo supposuit iugo, quod citra lethi­feri peccati culpam detrectare non poterat. Li­benter haererem hoc loco, vbi magnanimae con­temptionis offendimus exemplum ita rarum, vt gloriari pene possimus, hoc nostro saeculo natum esse. libenter, inquam, hic immorarer, nisi virtutes hominis antiquas in hoc honoris gradu retentas, amplificatas (que), nisi nouas etiam expositurus essē, quas in idonea proposuit scena, suo (que) velut in lu­mine collocauit.

Principiò, quemadmodum in commentario legi, quem suo ipse chirographo consignatum re­liquit, id apud se certissimo decreto sancitum vo­luit, vt pristini parsimoniam victus, piaeue con­suetudinem precationis, ac ceteram viuendi ra­tionem antiquam perpetuò retineret: deinde, vt nullos à Pontifice redditus, prouentúsue peteret annuos, nulla prorsus à Principibus acciperet munera, quibus occaecantur etiam lyncei: tum, vt nullas sibi pararet opes, quibus affines, & con­sanguinei redderentur opulentiones. Quae pro­fectò [Page 129] quàm exaggeratè, cumulatè que praestiterit omnia, duorum & viginti decursus annorum, semper aequabilis, ac similis sui, sanctissima de­mum innocentis vitae conclusio declarauit. Quod enim attinet ad diuinarum commentationem re­rum, ac pias preces, numquam commisit, quin eius studij causa de nocte consurgeret, & [...]ecit semper, vt ad veterem vsum aliquid plus tempo­ris, & vacationis accederet: quod ad cibi, vitae­que degendae modum; & cum priori temperan­tia ieiunia singulis hebdomadis [...]erna coniunxit, & à generali Societatis nostrae Moderatore legem efflagitauit, qua s [...]pellectilem, familiam, instru­mentum omne domesticum veluti certissima re­gula metire [...]ur. De prouentibus autem quàm ni­hil omnino laboraret, aliàs quidem semper, sed tunc maxime demonstrauit, cùm post accepti ho­noris initia, nullis ipse copijs instructus, deben­ti pensionem Episcopo non copioso remisit totā, condonauitue minimè rogatus in perpetuum, & Clementi Pontifici opulentum ei, quod primo quoque tempore suppeteret sacerdotium polli­centi constanter affirmatèque respondit [...] quic­quid hoc esset diuitiarum, & opulentiae alijs se li­benter, vltròque concedere, sibi sportulam, & cubiculum in ea Societate, cuius etiam tum pars esset aliqua, deesse non posse. Suscepit ille qui­dem aliquando Capuae Sacerdotium, & quoni­am [Page 130] ita iubebatur, eius ciuitatis Antistitem se pas­sus est fieri: sed vtrum in eo quaestum pecuniae, an animarum facere compendium vellet, ab ijs intelligite, qui totam eius muneris ineundi, pro­curandiue rationem in hunc modum exposue­runt. Principem Vrbis aedem, ipsamue domum Archiepiscopi malè materiatas, & squalore obsi­tas haud mediocri sumptu primo loco refecit, nec festum vllum ire sinebat diem, quo non ipsemet in templo concionem haberet. Deinde numero familiarum descripto, quarum vel angusta res es­set, vel grauis inopia, singulis mensibus certa pe­cuniae summa subleuabat singulas: denique vt ne ijs quidem deesset, qui vicatim, oppidatimue sti­pem emendicant, iussit in ipso domus atrio, vesti­bulòque diribitores esse, qui petentibus aduenis quotidiè cibatum, ac nummos impertirentur. At­que hoc institutum in obeunda quoque prouin­cia, & ditione, quam singulis omnino lustrabat annis, per pagos vbique concionabundus, accu­ratè retinuit; neminem vmquam passus abire va­cuum ex ijs, quos aliqua premi rerum egestate cognouisset. In quo genere quoniam vnum vi­detur esse, quod exponi solitariè velit, ac separa­tim enarrari, non committam, vt temerè cum ce­teris inuoluatur.

Nihil in tota sui muneris administratione prius habuit, aut antiquiùs, quàm vt corrigeret [Page 121] populorū capita sacerdotes: inter quos cum vnū offendisset alea iam infamem, & talo, nec vllis aut verbis aut minis reuocare posset ab angiportis in templum, rogauit hominem quid esset causae, cur tam impotenter ab aris, & sacrificio ad alue­um raperetur, ac pyrgum. Responder, rem sibi domi curtam esse, nec facile, nisi per ludum con­sulere posse rationibus suis. Extemplò (videre mansuetudinem ne dicam, an liberalitatem An­tistis?) extemplò numerata pecunia, omnem il­li quaestum, ac lucrum aleae repraesentauit, impe­rauitue, vt quoties tantumdem, aut plus e [...]iam argenti vellet, toties ad accipiendum sine rubore, ac verecundia reuerteretur. Emendatus ille con­festim (quis autem ea charitate non emendare­tur?) emendatus inquam, & redditus exaleatore sacerdos, toti ciuitati miraculum fuit. Ne aliud quidem huic omni ex parte persimile obtegi si­lentio, aut negligenter, & per incuriam praeteri­ri potest exemplum▪ est enim hoc etiam spectabi­le, non liberalitatis modò, sed etiam charitatis, ac mansuetudinis argumentum. Externus qui­dam, profugus, ac vagus ementito cum habitu, impuraue ad latus adiuncta pellice sacerdos, siue casu, sine consilio delatus est Capuam. vbi de­prehensus, & patefactus, qui carceres, ac trire­mes expectare meritò poterat, abstractus à mere­tricula, poenitentia lustratus, toga demū indutus, [Page 132] ac pallio, reperit apud Bellarminum Anti­stitem eam animi salutem, ac vitae, quam ei diuturna illa, & erratica desperatio denegabat. Accipite verò nune, non dicam probabilis aua­ritiae, cuius ille vel vacuum nomen aduersabatur, sed piae cuiusdam cupiditatis, & parsimoniae ge­nus. Veniebat cum ceteris sacerdotibus in odae­um, canebatue quotidie, non ea tantùm gratia, vt alijs praeiret exemplo, verum etiam, vt quo­niam Capuae Archiepiscopus ex instituto veteri Canonicus item est, sua ipse quoq, diurna stipen­dia, quae pauperibus elargiretur, excerperet. haec enim quia priuato illo labore, tamue studioso parabat incommodo, dicebat verè, propriêque se dare desuo, cetera, que capiebantur ex sacerdo­tij fructibus, ex alieno se dare sibi videbatur. Non possum omnia persequi, nec vna tantùm oratio­ne complecti, quae per hoc benignitatis, ac mi­sericoroiae studium edidit opera commemoratio­ne, monumentisue dignissima sempiternis. De­ [...]ratiam omnis pecunia, exhaustus propè iam e­rat ipse liberalitatis ac beneficentiae fundus: non aerarium, quod ei nullū vmquam fuerat, sed hor­rea, cellae, prōptuaria vacua iam erant, & inania­neque enim ille cibaria, non vestē, non culcitram, non pallia superesse domi patiebatur. Reclamare omnes oeconomi, & rei familiaris administri mo­nere serio, ne viatici quidem aliquid reliquum [Page 133] esse ad habendum in Vrbem iter, cuius, extincto Clemente Pontifice, propter futura comitia ne­cessitas impendebat: cum ille interea id solùm ad [...]a monita respondere satis haberet, auersari se superuacaneam secuturae diei prouidentiam, nec sibi quicquam odiosius esse, quàm quae veritatis oraculo damnaretur, de futuro, ac de crastino co­gitationem. Et quoniam hoc Christi Seruatoris effatum firmissime consignauerat animo, eam perpetuô retinuit ad obitum vsque consuetudi­nem, ac disciplinam, vt Calendis Ianuarij, cùm accepti, datiue consuluisset ephemeridas, eroga­ri continuò iuberet quicquid ex anno priori su­peresset. Neque enim eum annum auspicari se ri­tè credebat, qui domum suam omni spoliatam vi­uendi presidio non inuenieret. Et dubitabimus, vtrum illud quoque promissū exsoluerit, quod tertio loco tum fecit, cū statim inter Amplissimos Patres adlectus, secum ipse, ac Deo teste sibi pro­posuit, nullas se collecturū opes, quibus agnatos, ac posteros opimaret? O Testamentū illud tuum, Bellarmine, pulcherrimae testimonium tempe­rantiae, ac paupertatis! Vultis hic ego resignem tabulas, quas decimo circiter ab hinc anno con­fecerat, & supremam hominis innocentissimi vo­luntatem, assēue pronunciem totum? Corpus meum, inquit, efferri iubeo sine designatoribus, & pompa; nec in edito lecto, sed in humili, vulgariue feretro collo­car [...] [Page 134] volo, nullis ornatum insignibus, aut flabellis. Non potuit huic obtemperari mandato, quia Pontifi­ci Maximo visū estaliter: sed profectò quemad­modum imperarat, faciendum necessario sic fu­isset, nisi eius haeredes inopiae, qui domus huius­ce fuerunt Patres, tum ad alia multa, tum ad haec etiā iusta peragenda nonnihil ex corrogata stipe contulissent. Ad expiationem animae meae nullam ego designo, legoue pecuniam, cui cogendae, cumulandaeúe nullis vmquam temporibus operam dedi: sed spero, scio­ue mihi non defuturam Parentem, Altricemue meam Sodali [...]atem illam, cuius ego defunctis socijs pro mea viri­li parte non defui. Fratri meo, (erat enim tum super­stes) huic autē fratri suo quid expectatis, aut opi­namini relicturum esse? apud argentarios, & re­demptores pecuniam? domi signa marmorea, vel auream vestē? foris oppida, vel latifūdia? ò alieni­ssima Bellarmini á cōmuni mortaliū cogitatione consilia! Fratri meo reddi volo pictam in tabula Octaui Clement is effigiem. haec est tota legati summa, ho [...] fraternae monumentū opulentiae, tam parui resti­tutio cōmodati. Angelo nepoti meo (viuebat hic etiā, cùm testamentū conderetur) dari iubeo pictas tabulas duas, alteram Roberti Cardinalis de Nobilibus, alterā Diui Caroli Borromaei, & argenteam crucem Sanctorū distin­ctam ornatam (que) reliquijs, quam e collo pensilem gerere mihi mos est. Ne huic quidem, aut ceteris aliquid am­plius testamento relinquit. Supersunt enim alij [Page 135] ex paterno, maternoue genere probae indolis adolescentes, quos indonatos propter inopiā esse permittit, nec aliqua parte huius, quae nulla pro­pemodum est, haereditatis aspergit. Sed ire sini­nite iuuenes optimi, quae fortunae rapit iniquitas, & inconstantia. magna vobis à patruo, auuncu­loue vestro traditur, & legatur haereditas, qui tanta cum omnium in se beneuolentia vixit, tan­ta cum gloria decessit è viuis. Vidistis quāto sensu diligeretur ab omnibus, quanta mortaliū omnium cōmend atione celebraretur. vidistis in morbo su­premo adeuntem ad illum singulari cum amoris significatione Pontificē. vidistis ad eius genua primarios accidentes viros, manū exosculantes, aliquid religionis causa deposcentes ex ijs, quae ille vel vsu tractaret, vel gereret corpore. vidistis denique illo demortuo, totius in hoc templū Vr­bis Romae concursū, vndamue populi, militum perrumpentis custodiam, & corpus, aut lectum manu contingere gestientis. Huius vos amoris, & gloriae ab eo, si nescitis, absque testamento, & syngrapha scripti estis haeredes, in huius vos assis, & patronij partem venitis; quam, si sapitis, Attali conditionibus anteferre debetis. Quemad­modū enim improbi parentes nullam perniciem, pestemue creant maiorem liberis suis, quàm cū odium sibi conflant, & maleuolentiā popularem; sic innocentes, & boni maiores nullam tradunt [Page 136] posteris opulentiorem haereditatem, quàm cū Principū sibi demerentur amorem, & beneuo­lentiam ciuium. Has videlicet opes ipsi vos ab il­la pauperate decerpetis: demonstrabimini prae­te [...]euntium digito: relegetur in ore vestro Car­dinalis optimi dignitas, & maiestas: diligetur in idole virtus, ac sanctitas; ipsa demū in vos, nisi degeneres esse volueritis, honoratissimi patrui promerita redundabunt.

Ceterùm iniuria virtutum sit, in eo mag­nopere diuitiarum, opumue contemptio­nem admirari, quem excellentiora bona quae­dam, & potiora, hoc est summum hono­rem in terris, ac vitam ipsam scimus incredi­bili magnanimitate neglexisse. Dixi de hon [...] ­ris despicientia sanè multū, cùm demonstraui, quanto cum sensu, ac dolore se passus est inter Purpuratos adscribi; sed dicenda sunt ampliora. Neque enim ex eorum numero Bellarminus fuit, qui cùm honores ingratis acceperint, in acceptis deinde, quae humanae mentis est inconstantia, si­bi placere paulatim incipiunt, & maiores vehe­mentiùs expetere, quàm minores ante repudias­sent. Non hanc ille morū dissimilitudinem, ac varietatem vmquam ostendit: sed eodem vultu semper honorē intuitus, quo eum olim repug­nanter accepisset, auditus est aliquando cum di­ceret, sibi videri flāmas aspicere suo corpori cir­cumfusas, [Page 137] cùm se mitra indutū, & purpura con­templaretur. Quin à probatissimis ego testibus accepi, atque abijs ipsis, quibus cum animi sui consilia communicauit, sedulò de se abdicando, deponendaue purpura deliberasle; nec ante de­stitisse, quam intelligeret, splendide sane, atque ad aucupandā sanctimoniae [...]amam appositè, sed frustra, cassoue conatu id se petiturum, quod ne Petro quidem Damiani prorsus, omnique con­cessum fuisset ex parte. Tanta quippe dignitas, ac sanctitas huius purpurae putatur esse, vt inter res illas euanidas, ac fluxas, quibus ad seuerioris vitae rationē quaerendam remitti nuncius à pijs, ac religiosis hominibus solet, numerari non posse videatur. Quae profectò causa Cardinales olim impulit, vt cum Ardicinus secundus à Porta, or­dine hoc amplissimo relicto, digressus esset ad Monachos, ab Innocentio Pont VIII. qui eam illi veniam inuitus dederat, vt reuocaretur in Collegium, quotidianis & precibus, & queri­monijs efflagitarint.

Vnus tamen est in hoc honorū curriculo scopulus, quem paucissimi praeternauigant; vnū illicium est, quo etiam callidi capiuntur, ac boni; vltimus ille mimirū gradus, & suprema potestas, qua partibus explentur omnibus ipsa vota morta­lium. quippe animus etiam moderatus, ac tem­perans causas sibi videtur habere probabiles, [Page 138] cur apicern illum exoptet, in quo grauissimi Pa­tres, & prima illa sanctitatis antiquae lumina pro­lapsionem, casumue reformidarunt. Sed hic scopulus, & breuia, hae tam artificiosae periculi latentis illecebrae illum fallere non potuerunt, qui & curiosè discrimina perpenderet omnia, & nihil in humanis, nisi quod est humile, tutum putaret, & nominatim ab illo culmine sibi time­ret tāquam à saxo naufragijs opportuno. Pro­nunciabat enim definiendo, idue crebris vsurpa­re sermonibus solitus erat, Pontificiū munus la­borem periculosissimum, ac periculum laborio­sissimū esse. Et quia circumspecti, ac suspiciosi gubernatoris est, etiam ea, quae non eueniunt, sed tamen accidere possunt, animo secum ante peragere, dixit aliquando, gaudere se, quòd qui ad purpurae dignitatem ineuitabili praeceptione fuisset, ac necessitate compulsus, ad supremum Ecclesiae Sacerdotium adigi non posset imperio; cùm tantū praecipendi ius in interregno quem­admodum existimabat ipse, sit nemini. Sic enim paratus erat ad id quoque muneris, honorisue repudiandū, vt putaret, Cardinalium suffraga­tione omnium, ac volunate se cogi non posse; in ea tantum opinione decipi se passus, & monito­rem, quem etiam audiuit, hoc vno loco requi­rens, qui scriptis, ac doctrina totum terrarum or­bem instituisset. Cum hac ergo praeparatione, [Page 139] munimentoue Conclaue primū ingressus, cùm officij causa Patres Amplissimos, vt occasio sese dabat alloqueretur, & salutaret aliquos, admo­nebat, ne sibi clauum Ecclesiae traderent, qui ge­nus duceret à maioribus aetate longaeuis, ac viua­cissimis: periculum subesse, ne Pontificem vide­rent nonagenarium. Altius haec in aliquorum pectus descendere poterant, quàm quae facetè di­cuntur, & commodè. tanta tum quippe res agi­tur, vt nulla prorsus vrbanitas omni vacare peri­culo queat. Sed tamen ipse loquebatur ex ani­mo, & per iocum illum à deliberatione, si qua foret, seriò Patres deterrere voluisset, quemad­modum dictis disertissimis, ac re postea signifi­cauit. Nam & precibus a Deo inter Comitia con­tendebat assiduis, vt se à tam edito fastigio procul auerteret; & cùm Cardinalis quidam, grauitate, doctrina, religione spectatissimus ei diceret, in illo Conclaui, agi de ipso iam coeptum ad Ponti­ficatū euehendo, suamue propterea in opus tam salutare diligentiam, studiumue deferret, non modo nullis hominem prosecutus est gratijs, verū etiam enixè rogauit, ne, si saluum se cuperet, quicquam eiusmodi, sed alia omnia moliretur. quin articulatim, ac distinctè subiunxit, se pro­fectò Principatum illum abnuere, & sic esse pa­ratum, vt ne stipulam quidem, quae tum forrè ia­cebat humi, ad eum consequendū honorem tol­lere [Page 140] loco vellet, aut commouere. Sed numquā in eo clarior apparuit huiusce neglectus Imperij, quàm cum suo quodā munere perfunctus, quod Praefectos aliquos offendisset Regios, & Poten­tes & Magnos; admonitusue à familiari per lit­teras, vt videret etiam, atque etiam, ne quid a­geret suis aliquando rationibus obfuturum, ha­bere se gratiam amico pro beneuolentiae signifi­catione respondit, verumtamen ipso Sacerdotij principatu, ad cuius adeptionem sui functionem muneris impedimēto futuram intelligeret inter­pretando, nihil omnino se commoueri; immo disertè se Pontificem esse nolle. si quid grauius minis illis intentaretur, Marcelli Ceruini se ne­potem esse minime degenerem, qui cùm Cardi­nalis esset, Tridentum à Romano Pontifice ad cogendum, regendumue Concilium allegatus, ne proposita quidem à Caesarianis acerbissima nece deterreri potuit, aut impediri, quo minùs officio satisfaceret suo, idque perficeret, quod ab omnium Imperatore Deo sibi demandatum esse intelligebat.

Commodum in hoc exemplum incidimus, quod non honoris tantummodo contemptionem habet, sed etiam corporis, ac vitae. Demonstra­turus enim extremo loco sum, ipsam quoque vi­tam à Bellarmino fuisse neglectam, ac pro ni­hilo ductam; ne quid restaret, quod ille infra se [Page 141] positum habere non videretur. Viro sapienti, ac bono dolorem condonat A [...]istoteles de vitae ia­ctura, sensumue in ip [...]o periculo mortis accer­biorem: quia cum illi vita sit proba, cunctisue virtutibus instructa, omnium intelligit maximè cùm moritur, & quàm excellenti bono spolie­tur. Sed necesse non habuit istam ab Aristotele veniam accipere Bellarminus, qui maiori cupi­date flagrabat interrumpendae vitae, quàm alij producendae. Intellectum id quidem semper est, sed tum praesertim, ac maximé, cùm in morbo, qui fuit illi postremus, siue caloris, aestusue via­quantulum aberraret interdum à mente, siue re­mittente flagrantia, sanitate vteretur integra, nul­lae ab eo voces emittebantur aliae, nisi quae vehe­menter è vitae statione deceslum efflagitarent▪ Nemini, qui suas ei preces apud Caelestes offer­ret, non respondit, aequi se boniue facere tam pium officium, sed tamen id vnum excipere, ne sibi vitam à Deo poscerent, quam funditus ipse repudiaret, ac nollet. Quin ab ipso Pontifice Optimo, ac Maximo, suum ei studium inter aras, ac sacra pollicente, illa lege, consilioue tam am­plum se munus accipere velle professus est, vt ma­turiùs, ac citius è corporis vinculis auolaret in caelum, non vt ex eo mortis periculo liberaretur. Fuit illequidem in tota valetudinis regendae ra­tione facillimus, nec vmquam grauiùs inter cor­poris [Page 142] acerbitates, ac dolores est questus. sed vnus tamen eius aliquando gemitus exauditus est, & expostulatio non leuis, cum septima post decubi­tum die habere se meliusculè intellexit ex medi­cis, qua die domum se suam (sic enim ipse caelum appellabat) commigraturum esse pro certo spera­uerat. Illuxit denique tempus exoptatum, cùm admonitus, exiguum sibi vitae spatium superesse, contineri non potuit, quin in summa illa confe­cti, afflicti (que) corporis imbecillitate penè semiui­uus, atque intermortuus ter ingenti, claraue vo­ce, O bonum nuncium exclamaret! Ne multa. commeatū, ac viaticum peregrinationi deposcit idoneū: quod cùm humi stratus, & sic in genua quemadmodū poterat innixus excepisset, iterū lecto compositus, inter iucundissimas de caelesti patria collocutiones, ac preces horam praestola­batur extremam. quae cùm aliquando tandem adfuisset, crucem extemplò complexus arctissi­mè, ac velut illa comite facturus iter humeris, colloue leniter acclinans, haud multò post sine laterum vexatione, sine spiritus angore, sine de­prauatione vultus, & corporis, mortalitatem ex­pleuit in terris, immortalitatem inter Caelites in­choauit. vir omnino dignus, qui octogesimo cir­citer aetatis anno decendens, tamquam acerbo praeriperetur obitu, sic omnium ordinum voci­bus, & luctu comploraretur. Populare prouer­bium [Page 143] est, bouem vetulum non lugeri, in homi­nes bene senes, & grandiores aetate conueniens; quorum excessus quia tempestiuus esse videtur omnibus, amicorum luctu vacat, & complorati­ne domesticorum. sed hoc dictum alioqui verū, diuturno comprobatum experimento in Bellar­mini funere deprehendimus falsum, qui & tam senex ploratus ab omnibus est, & si ad plures quoque prouectus fuisset annos, semper existi­matus fuisset immaturè decedere. Nimirum, vt vetus quidam poëta loquitur, Consules fiunt quotānis, & noui Proconsu [...]es. Sed (non dicam equidem quod apud eundem sequitur, Solus, aut Rex, aut Poëta non quotannis nascitur. Rex e­nim quotidie nascitur ex Regibus, & poëtarum natio plus etiam quàm vellemus, in Republica sobolesc [...]) sed dicam inquam id quod ipsa res est, nec in idonea laude verebor inuidiā. Solus Bel­la [...]mino similis ordinis amplissimi Senator, ita doctus, ac sapiens, ita modestus, ac moderatus, religiosus, ac pius, ita Reipublicae salutaris, non modo non quotannis nascitur, sed requiretur in annos plurimos, & longa post saecula desiderabi­tur. Non tamen eius à nobis vmquam desidera­tur. Non tamen eius à nobis vmquam desidera­bitur auxilium, non fides, non Ecclesiae patro­cinium, ac tutela; cuius militantis ipse, dum viueret, tam praeclara stipendia meruit, cuius o­uantis, vita iam functus, & triumphum capit, [Page 144] & obtinet gloriam. Excurrit ille nunc inter [...]elices animas, Ambrosios, Augustinos, aliosue mortis beneficio triumphantes, ac liberos: respicit è caelo relicta, videt nos alta nocte circumdatos, & diui­nis perfusam radijs aciem promittit in spatia [...]am vasta terrarum. Suas adeo partes intelligit esse, pro Christiana Republica non iam amplius Co­lumbae gemitum dare, quod scripto libello fecit in lugentium campis, sed per aduocationem ad­esse, atque intercedere; quod & praestitit olim viuens in terris, & nunc praestare multò facilli­mè potest in triumphantium Concilio colloca­tus.

FINIS.

This keyboarded and encoded edition of the work described above is co-owned by the institutions providing financial support to the Text Creation Partnership. Searching, reading, printing, or downloading EEBO-TCP texts is reserved for the authorized users of these project partner institutions. Permission must be granted for subsequent distribution, in print or electronically, of this EEBO-TCP Phase II text, in whole or in part.