CVm rerū domi iu­dicatarum foris rationē exigi, omnibus qui sui sunt iuris, nouum, & ob insolentiam mole­stū est, tum nobis pro­fectò longè molestissi­mum videri oportet: quippè quibus ne­cessitas imposita est, vt quorū vitia tegere cupiamus, eorum vitam cogamur oppug­nare, nisi ipsi omnium sceleratissimi haberi velimus. Sed magnam eius molestiae partē leuat tua (Serenissima Regina) aequitas, quae non minus molestè feras propinquā, quàm nos, Reginam, omnium sermone traduci, quae (que) non minus veri intelligendi, quàm nos calumniae vitandae, studio ducaris. Igi­tur, quàm breuissimè fieri potest, rem per­stringemus: ac tanto exponemus compen­dio, vt summa rerum capita, non tam expli­casse, quàm percurrisse videamur,Nuptiae Re­ginae Scotiae cum Rege. à prima Reginae inconstantia exorsi. Vt enim prae­ceps fuit in nuptijs faciendis eius leuitas, ita repentè sequuta est vel poenitētia, vel (nul­lis extantibus causis) alienatae voluntatis indicia.Odium Re­ginae Scot. erga mari­tū post nup­tias. Nam cum anteà non modò negli­genter, sed parum honorificè Rex est habi­tus, tandem apertius odium erumpere coe­pit: illa praesertim hyeme, cum Peblium, non modo tenui, sed infra priuati hominis dignitatē, comitatu, non in aucupium mis­sus [Page 2] est, sed procul à Consilio, & negotiorū publicorum conscientia, ablegatus. Ne (que) literis committere necesse est, eas res, quae vt tum omnibus erant spectaculo, ita nunc, velut recens imago, in omniū haeret pecto­ribus. Et quanquàm hoc initium erat om­nium, quae sequuta sunt, malorum, ab initio tamen occulta erant Consilia: vt non mo­do vulgus, sed nè familiares quidem, & qui plurimis rebus gerendis intererant, satis in­telligere possent, quid potissimum tum Re­gina spectaret.

Tandem circiter mensem Aprilem,An. 1566 Aprill. anni. 1566. cum à Dumbaro Edinburgū Regina redisset, at (que) in arcem eius Oppidi conces­sisset, ibi vs (que) ad puerperij tempus se conti­nuit. A partu statim occulta cogitati scaele­ris Consilia,Perfidia Reg. Scot. erga mari­tum post puerperiū. sese aperire coeperunt: quo­rum haec summa fuit. Vt Rege qualibet ra­tione sublato, matrimoniū cum Bothuelio contraheret. Ac ne ipsa suspicione perpe­trati sceleris contingeretur, spargere pau­latim semina discordiarum coepit,Reginae cū Bothuelio, in necem Regis con­spiratio. inter Re­gem, & Proceres, qui tum in Aula versa­bantur: Ac magis & magis eis inflamma­tis, ad capitales inimicitias rem deducere. Et si quando suspiciones mutuas relangue­scere sentiebat, nouis vtrin (que) delationibus, irarum stimulos acuebat:Inimicitias inter Regē & Nobili­tatē serit. dum Nobilitati Regem, Regi Nobilitatem in caput eius im­minere, persuadere conatur. Ne (que) quic (quam) [Page 3] ei longius videbatur, quàm vt res ad ma­nus veniret: incerta enim vtros vinci mallet, vtrius (que) partis cladē in lucro sibi ponebat: quippè quae gradum ad id quod intenderat, ita sibi factura videretur. De­ni (que) breui, ita omniū animos mutuis im­pleuit suspitionibus, vt nemo tum genere paulo illustrior in Aula esset, quem non in eam necessitudinem induxerit, vt ru­mores de se fictos, vel turpiter agnosce­re, vel cum arguentibus armis cōtendere, vel domum secedere cogeretur. Ac vt coetera, studio ad ipsū causae caput festi­nandi, omittam, vna tamen illius tempo­ris insignis calumnia praetereunda non est. Nam cum Rex aliquandò ad multam noctem cum Regina colloquutus fuisset, eius ferè colloquij haec summa fuit: No­bilitatem propè omnem in eius exitium conspirasse, ac rationem inter se inire, qua eum tollere possent.Comes Mo­rauiae Regi­nae frater Prorex Scotiae. Rege dimisso, Regina Morauium fratrē suū (qui Prorex postea fuit) accersit: rem esse atrocē, sta­tim eius praesentia opus esse. Ille è pro­fundo somno excitatus, trepidè (veste talari super indusium lineum iniecta) vt erat seminudus ad eam aduolat.Lites inter comitē Mo­rauium & Regem per Reginam excitatae. Simili propè ibi oratione vsa, quali ante ad Re­gem: quem tanto eius odio flagrare ait, ac tam aegrè ferre, quòd eum apud se gra­tiae locū obtineret, vt ipsum cum primum [Page 4] posset, de medio tollere decreuerit. Ita, quod in ipsa erat, nihil omisit quò minus eos committeret, & procul dubio cōmi­sisset, nisi Deus homines innoxios è tam periculosis insidijs eximere, & scelera­tam illius nequitiam detegere statuisset.

Cum hic ei conatus frustrà fuisset, alia fraude hominem adolescentē, & incau­tum aggreditur. Eum sollicitat vt, dum vterum ferret, aliquam, è magna copia, adolescentulam deligeret,Regina lenae munus marito prae­stat. cuius intereà consuetudine vteretur. Studium suum, & operam pollicetur, vaeniam facti spondet: Comitis Morauij vxorem ostendit: non quòd lectissimam foeminam maximè o­portunam flagitio putaret,Insidiosum Reginae cō ­silium. sed tres inimi­micos vna opera volebat vlcisci: Regem, Comitem, eius vxorem: & locū diuor­tio acquirere, vt vacuū Bothuelio thala­mū relinqueret. Partu liberata, etsi alios omnes satis comiter accipiebat, quoties Regē, visendi causa, adesse nunciebatur, & ipsa, & comites, vultum, sermonem (que) ita effingebant, vt nihil magis timere vi­derentur, quàm ne Rex non intelligeret se eis fastidio, aduentum, conspectum (que) eius omnibus ingratum esse. Cōtra vero Bothuelius vnus, omnia poterat: vnus cōsilijs, vnus negotijs omnibus praeerat. Adeò (que) Regina, sui ergà illum animi pro­pensionem ab omnibus intelligi volebat, [Page 5] vt si quid ab ea impetrandū foret, nemo, nisi per eum, impetraret. Adeò timebat, nè obscurus erga eum fauor esset.

Non adeò diû post partum, quodā die, summo manè, cum paucis admodū con­scijs, ad Portum (quem nouum vocant) descendit: omnibus (que) mirantibus quo properaret, nauiculam ibi praeparatā con­scendit. Apparauerant autem eam naui­culam, Gulielmus,Guliel. Bla­caterus. & Edmundus Blaca­teri, Leonardus Robertsonus, & Thomas Dicsonus,Edmundus eius frater. Bothuelij clientes, & notae ra­pacitatis piratae. Hocigitur cum Latronū comitatu,Leonard. stupentibus omnibus bonis, se mari cōmisit, nemine (ne ex honestiori­bus quidem ministris) assumpto.Robertso­nus. In Alôa verò arce, quo Nauis appulit,Tho. Die­sonus, pi [...]a­tae clientes Bothuelij. qualiter se gesserit, malo apud se quis (que) cogitet, (quam) ex me audiat. Vnū illud affirmare audeo, nullam ibi (non dico Regineae maiestatis, sed nè Matronalis quidem modestiae) in omnibus dictis & factis habitā fuisse rati­onem. Rex audito nec opinato Reginae discessu, terra, quantū potuit, eam est cō ­sequutus: ea spe, & consilio, vt vnà esset, & mutua coniugali officiorum cōmuni­catione frueretur. Quàm verò amicè ab ea fuerit exceptus, & omnes qui aderant norunt, & qui de illis audierunt, memi­nisse possunt. Vix enim paucis horis (dum ministri, & equi, cibo & quiete reficeren­tur) [Page 6] concessis,Reginae er­ga Regem insolens su­perbia, & fastidium. nè quid grauius accideret, discedere est coactus. Illa verò, si non re­gia honorificentia, certè plus (quam) regia, aut certè parū regia licentia, aliquot ibi dies transegit. Sequutae sunt vaenationes, alte­ra ad Magatam fluuium, altera ad Saltū, quem Glenartua vulgò vocant. Ibi (quam) se morosè, quàm arroganter, & fastidiosè, erga Regem gesserit, quîd opus est orati­one? res enim in omnium oculis gesta, & memoria consignata est.

Vbi verò Edinburgum redijt, non in suum Palatium, sed in priuatā, in proxi­mo Ioannis Balfurij,Reginae fur­tiua itine­ra. domū diuertit. Il­linc [...] alias Aedes cōmigrauit, vbi Con­uentus anniuersarius, quem Scaccarium vocant, tum habebatur. Hae enim aedes erant laxiores, & hortorū aderat amoe­nitas, & iuxta hortos penè solitudo. Sed erat & aliud, quod omnibus his magis inuitaret.Dauid Ca­merius Bothuelij cliens. Habitabat in propinquo Dauid Camerius, Bothuelij cliens: cuius posti­cum erat hortis aediū Reginae propinquū. Per id posticum Bothuelius, quoties libi­tum erat, cōmeabat. Coetera quis nescit? Nā & rem ipsam Regina, cū multis alijs, tum Proregi, & matri eius est confessa: sed culpā in Reresiam,Reresia me­retrix, & lena. proffigatae puditi­tiae mulierē conferebat, quae inter pellices Bothuelij fuerat, ac tū in intimis Reginae ministris erat▪ Ab hac (quae aetate inclina­ta [Page 7] à meretricio quaestu, ad Lenonium se contulerat) Regina, vt ipsa dicebat, pro­dita est. Nam Bothuelius per hortum in Cubiculū Reginae introductus,Reginae cū Bothuelio adulteriū. eam inui­tam vi compressit. Sed (quam) inuitam Reresia prodiderit, tēpus veritatis parens osten­dit. Nam post paucos dies, Regina vim vi, vt reor, vlcisci cupiens, destinat Reresiam (quae & ipsa vires hominis anteà erat experta) quae eum ad se captiuum addu­ceret. Regina vnà cum Margareta Caruo­dia, omnium secretorum conscia,Reresia me­retrix Re­gineae libi­dinis mini­stra clam per zonam dimissa ad Bothueliū mittitur. eam è zona suspensam, per maceriem, in hor­tum propinquum demittunt. Sed nun (quam) in re militari omnia sic prouideri possūt, vt non aliquid incommodi interueniat. Eccè zona repentè frangitur. Reresia, mulier & aetate, & corpore grauis, cum magno strepitu cadit. Sed veterana miles, nihil tenebris, nihil altitudine maceriae, nihil inexpectato casu perterrita, ad Bo­thuelij cubiculum penetrat: foribus re­clusis, hominem è lecto, è complexu con­iugis, semisomnum,Fides histe­riae testime­nio confir­mata. seminudum, addu­cit ad Reginam. Hunc rerum gestarum ordinem, non modò maxima pars eorum qui cum Regina erant, sunt fassi. sed & Georgius Daglesius, Bothuelij cubicula­rius, paulò antè quàm poenas luit, de­narrauit: quae eius confessio in Actis con­tinetur.

[Page 8] Interea Rex propemodum relegatus,Rex a Re­gina spretus reiectus & exclusus. iniurijs & miserijs ablegatus, Sterilini se, cum paucis ministris, continebat. Quid enim aliud faceret? Vt qui apud Reginam nullum gratiae locum obtineret, sed nec, vnde pauculos ministros, & equos ale­ret, sumptus quotidianos haberet: de­ni (que), qui iurgijs (ob leuissimas nugas) ortis, & quaesitis criminandi causis, abi­geretur. Animus tamen eius, in amando obstinatus, prohiberi non poterat, quo minus Edinburgum rediret, vt omni ob­seruantiae genere aditum aliquem in pri­stinum locum gratiae, & vitae coniugalis societatem, impetraret. Qui iterum, per summam contumeliam exclusus, ite­rum vnde venerat reuertitur, vt ibi (velut in solitudine) suas deploraret miserias. Non adeo multis, post id, diebus, cum Regina statuisset Iedburgum proficisci, ad Conuentus iuridicos habendos, circi­ter initium Octobris,Octob. Bothuelius expe­ditionem in Liddiam adornat. Ibi cum ne (que) pro loco quem obtinebat,Bothuellius a latrone vulneratus de vita pe­ri [...]litatur. ne (que) pro familia & expectatione se gereret, a la­trone moribundo vulneratus, in arcem Heremitagium, incerta etiamnum vitae spe, defertur. Id vbi Borthuicum ad Re­ginam delatū est magnis itineribus, aspe­ra iam tum hyeme primum Melrosiam, inde Iedburgum, velut insana, peruolat. [Page 9] Eò etsi certi de eius vita rumores perfe­rebantur, tamen impatiens morae ani­mus,Reginae li­bido morae impatiens. sibi temperare non poterat, quin & flagitiosam libidinem proderet, & ali­eno anni tempore, spretis viarum diffi­cultatibus, & latronum insidijs, se in iter conijceret cum eo comitatu, cui nemo, paulo honestior; suam vitam aut fortu­nas committere auderet. Inde Iebur­gum iterum reuersa, summo studio & di­ligentia, ad Bothuelium eo transferendû,Reginae er­ga Both­uellium a­mor & studium. omnia confert & comparat. Eo (que) illuc traducto, eorum conuictus & consuetu­do, parum ex vtrius (que) dignitate fuit. Ibi, siue ob nocturnos, diurnos (que) labores, ip­sis parum decoros, vulgo infames, siue occulta aliqua Numinis prouidentia,Reginae morbo leta­liter labo­rat. Re­gina in morbum adeo saeuum, & exitia­bilem incidit, vt nulla propè spes de eius vita euiquam superesset.

Id Rex vbi resciuit, maximis itineri­bus Iedburgum contendit, vt Reginam inuiseret,Regis erga Reginam fides et gra­tae seduli­tas. languentem solaretur, & qui­bus posset officijs, suum animum, & sta­dium ei gratificandi testaretur. Adueni­enti vero tantum abest, vt hospitium vic­tus (que) (quod mediocribus etiam homini­bus fieri solet) apparatus sit, vt ne vllum quidem amici animi indicium senserit. Illud vero barbarae inhumanitatis fuit, quod nobilibus, omnibus (que) qui aderant [Page 10] aulae ministris interdictū est, ne quis ad­uenienti assurgeret, hospitio cederet, vel ad se, in vnam saltem noctem, reciperet. Cū verò Morauij (qui postea Prorex fuit) Reginae suspecta esset humanitas,Reginae plus (quam) Scy­thica inhu­manitas. agit cum vxore eius, vt properè domum re­deat, morbū (que) simulet, ac statim decum­bat, vt saltem hoc praetextu Rex exclude­retur, per occasionem aduersae valetudi­nis. Ibi cum omnibus humanitatis offi­cijs destitueretur, postridiè in antiquam solitudinem cum summo animi moerore, reuertitur. Interim dum Rex in illa om­nium & rerum, & amicorum inopia, vix precarium inuenit gurgustium, Bothue­lius ex aedibus, vbi antea diuersabatur, velut de Rege triumphans, per ora vulgi in hospitium Reginae transfertur in coe­naculum inferius, sub eo in quo Regina decumbebat. Ibi cum adhûc laborarent, illa è morbo, ille ex vulnere, Regina, in summa corporis infirmitate, tamen eum quotidie inuisebat.Foeda & aperta Re­ginae adul­teria. Et cum vter (que) pau­lulum conualuissent, nondum satis firmis viribus, ad consuetam redierunt palae­stram: id (que) adeò apertè, vt nihil magis timere viderentur, quàm ne ignota esset sua nequitia.

Circa Nonas Nouembres cum Ied­burgo in vicum,Nonae Nouēb. nomine Calco transisset, ibi Literas à Rege accepit. Quas cum [Page 11] legisset corā Prorege, Comite Huntleio,Regina li­berationem expetit a Rege. & Secretario, vultu tristi, miserabiliter se crucians, ac si in pristinum esset recasura morbum, planè ac disertè pronunciauit, nisi aliqua ratione à Rege liberaretur, vi­tam sibi nullo modo fore vitalem. Ac si alia ratione non posset, potius quàm in illis molestijs viueret, sese sibi manum il­laturam. Proximis deindè diebus, dum per Merciam rediens, apud Coldingami­am commoratur,Reresia Re­ginae nuncia iterū emit­titur. Reresia, dum per excu­bias transit, agnita, ac dimissa est. Quos autem habuerit comites, aut quo id noc­tis iret, Reginae non est ignotum. Indè cum circiter finem Nouembris, venisset ad Cragmillarium (ea arx ad duo passuū milia distat ab Edinburgo) ibi praesenti­bus Comitibus Morauiae (qui postea Pro­rex, nunc & ipse occisus est) Huntleiae,Nouēb. & Argatheliae, & Secretario, in superioris tēporis incidit orationē:Regina sub consangui­nitatis prae­textu regi intendit actionē di­uortij. ac rationē etiam qua id fieret, vt sibi videbatur, cōmodissi­mā subiecit. Vt videlicet litē de diuortio aduersus Regem intenderet: ne (que) dubi­tabat, quin id facilè fieri posset: cum eo consanguinitatis essent gradu, qui iure Pontificio vetitus esset matrimoniū con­trahentibus: literis (quod facile erat) de medio sublatis, quibus ea lege solue­rentur. Hic cum quidam Scrupulum inie­cisset, id si ita transigeretur, eorum filium [Page 12] spurium fore, quippe qui extra matrimo­nium natus esset, praesertim cum neuter parentum causas, quae irrita facerent ma­trimonia ignoraret. Id responsum, cum paulum in animo secum versasset, ac sci­ret verum dici, & consilium de filio tol­lendo aperire non auderet,Consilium de occiden­do Rege a­gitat Re­giua. propositum de diuortio abiecit: nec tamen vnquàm ab eo die Regis perimendi consilium o­misit, vti ex hijs quae sunt sequuta, facilè intelligi potest.

Rex Sterelino ad Cragmilarium re­uersus, cum existimaret eam placabiliorē erga se fore, iracūdia paulum spatio tem­poris mitigata, adeo nullum animi mu­tati sensit indicium, vt nihil ei in quoti­dianos vitae vsus, nisi Sterelini maneret, erogaretur. Quae res vehementer auxit pronam sua sponte vulgi suspitionem de quotidiana Reginae cum Bothuelio con­suetudine. Sub initium fere Decembris,Decēb. cum Legati venissent è Galia & Anglia ad Baptismum eius,Baptismus filij è Regi­nae nati. qui nunc Rex est, celebrandum, hîc vt Bothuelius inter Proceres conspicuus esset, ipsa, partim ei ad vestimenta coemenda,Studiū Re­ginae in [...]r­nādo Both­uelio. pecuniam ero­gabat, partim de Mercatoribus emebat: omnibus (que) conficiundis tanta diligentia praeerat, (quam) si, non dico vxor, sed ne ancilla quidem foret. Intereà legitimus eius ma­ritus, in filij Baptismo, nō modo subsidio [Page 13] eius ad sumptus faciendos destitutus, sed in conspectum Legatorum prodire veti­tus, ministri quotidiani ei detracti: No­bilitas tota sequi, obseruare, ac propemo­dum agnoscere prohibiti: Legati exteri moniti, ne cum eo colloquerentur: cum intereà maiorem diei partem omnes in eadem arce diuersarentur. Homo ado­lescens ita contemptim & inhumaniter habitus sic animum despondit, vt Sterili­no relicto,Reginae or­namentis & suppelle­ctile Regē spoliat. Glascuam ad patrem proficis­ceretur, discedentem Regina solito pro­sequitur odio. Vasa argentea, quibus à nuptijs ad eum vs (que) diem vsus erat, au­fert vniuersa, ac Stannea supponit. Sed hoc ad contemptum pertinuerit. Quae se­cuta sunt, inhumanae feritatis, & impla­cabilis odij manifesta sunt argumenta. Antè quàm mille passus Sterilino abesset, tam vehemens dolor simul omnes cor­poris partes afflixit, vt facilè appareret non à vi alicuius morbi, sed ab humana fraude id profectum.Hae pustulae­rum erup­tiones faci­lè veneni suspicionem arguunt. Cuius fraudis in­dices liuentes pustulae, cum Glascuam ve­nisset, toto corpore eruperunt, tāto cum dolore, & omnium partium vexatione, vt exiguà vitae spe duceret spiritum: cum interim Regina nè Medicum quidem eū adire sit passa.

Ceremonijs Baptismi peractis, egit cum fratre Morauio, vt quādo Comitem [Page 14] Bedfordiae,Comes Bed­fordiae Reg. Angliae in Scotia Le­gatus. Reginae Anglorum Legatum, ad fanū Andreae deducturus esset, a Both­uelio peteret vt is quo (que) vnà proficisce­retur. Qui liberaliter quidem promisit: etsi & ipse, & Regina illius commenti author,Reginae & Bothuelij fucata con­silia, & furtiui con­gressus. nihil minus cogitaret: quod & euentus facilè ostendit. Nam simul at (que) Rex Glascuam, alij fanum Andreae versus profecti sunt, ipsa cum Bothuelio suo ad Drumenū abijt, indè Tilebarnium. Qui­bus in domibus circiter octo dies transe­gerunt ita in cunctis coenaculis, & fami­liari accessu, vt omnes (praeter ipsos tam proiecti pudoris) contemptus, & negle­ctae famae vilitas vehementer offenderet: cum iam nè velum quidem suae nequitiae eos obtendere viderent.

Cùm sub initium Ianuarij Sterilinum redissent,An. 1567 Regina coepit causari aedes, in quibus filius educabatur,Ianuar. incommodas, quòd in locis frigidis & humidis, puero à pituita esset periculum. Sed facilè ap­parebit, alio animo id fieri: cum & om­nia quae causabatur vitia ab illius aedibus abessent, & in eis, quo puer ducebatur, adessent: vtpotè in loco humili & etiam palustri sitis. Puerigitur vix septimum ingressus mensem, aspera hyeme, Edin­burgum ducitur. Ibi, quoniam primus conatus parum successerat, & veneni vis [Page 15] naturali corporis firmitate, victa erat, vt aliquando pareret quod tam diû partu­rierat, noua de coede Regis init consilia.Regina filij vitam ve­neno petit. Ipsa Glascuam proficiscitur: causa itine­ris praetenditur, vt Regem viuum inuise­ret, cuius toto mense superiore, mortem expectauerit. Quae autē vera fuerit illius profectionis causa, facile ex literis eius ad Bothuelium, quiuis intelligat. Iam se­cura de filio, quem in potestate habebat, tota in mariti exitium imminens, it Glas­cuam, comitata Hamiltonijs ac alijs pa­ternis Regis inimicis. Bothuelius, vt con­uenerat, quae ad scelus perpetrandum visa sunt commoda apparat: Inprimis aedes ne (que) commodas aegroto,De tollende Rege via praestruitur, a Regina & Bothue­lio. ne (que) Regi decoras (erant enim lacerae, ac ruinosae) vt in quibus nemo aliquot annis habita­uerat: loco infrequenti, inter duorum Templorum ruinas, circum pauca pau­perum mendicabula. Et ne vlla scaeleris patrandi commoditas abesset, posticum in muro vrbis aedibus coniuncto aperi­tur, vt in agros etiam essent peruiae. In loco eligendo, salubritatis rationem ha­bitam videri volebat: id quo (que) ne finxisse videretur, ipsa biduo eo, quod caedis diem praecesserat, in caenaculo inferiore sub Regis cubiculo pernoctauit: ac velut sedulò suspiciones ab se amoliebatur, ita caedis ministerium alijs libenter de­legari [Page 16] volebat.

Triduò ferè priusquàm Rex interijt,Atrox si­multas in­ter Regem & Robertū Reginae fra­trem per Reginam excitata. Robertum fratrem suum cum eo cōmit­tere tentauit: vter eorum periisset, pro lucro habitura. Pro semine discordia­rum, Regina, sermonis quem Rex secum de fratre habuisset mentionem iniecit. Et quum vter (que) ita dissereret, vt alterum videretur arguere mendacij, tandem à verbis penè ad ferrum deuentum est. Sed cum vter (que) iam manum capulo admoue­ret, Regina velut metuens nè fieret, quod expetebat, Morauium alterum fratrē ad­uocat: vt illi quo (que) vel praesentia exi­tium, vel in posterum crimen strueret. Cum illac res non succederet ex senten­tia, aliam deriuandi criminis rationem commenta est.Morauius secessionem ab aula fa­cit. Morauius cùm abesset ab Aula libenter, cum etiam iustam absen­tiae excusationē haberet, quòd vxor par­tui vicina, graui praetereà morbo labora­bat: Intereà, cum à Duce Sabaudiae Le­gatus adesset, is color visus est Reginae idoneus, vt fratrem accerseret. Vera au­tem reuocandi eius causa erat, quòd in eum, & Mortonij Comitem, caedem Re­gis transferre volebat. Et eadem opera homines populares, & tyrannidem mo­lienti aduersarios tolli volebat. Sed Mo­rauio diuina clementia, quae saepè anteà plurimis inimicorum eum insidijs libera­uerat, [Page 17] tum quo (que) manifestè affuit.Februar. Nam die dominico, qui nonus erat Februarij, cùm in templum ad Concionem iret, li­terae ad eum afferuntur, vxorem abortū fecisse, ac in exiguà spe vitae animam du­cere. Hoc nuncio repentino perculsus,Morauius reuocatus ac dei bene­ficio a per­petratae coe­dis omni li­beratus su­spitione. cum à Regina Comeatum peteret, ea re­spondit, si res ita se habeat, superuacuum fore laborem itineris, vt qui nihil aegrotae profuturus [...]. Sed cùm ille vehemen­tius vrgeret, illa contra petit ab eo, vt ea tantum nocte maneret, postridiè ad vxo­rem abiret. Sed diuina (vt saepè aliâs) cle­mentia, hominem innocentem & prae­senti periculo subtraxit, & calumniarum in posterum semina sustulit. Quanquàm, nè sic quidem, etsi suspicionum causae ab­erant, calumnia caruit. Nam HuntleiusHuntieius, & Bothue­lius coedis Regiae Mo­rauium & Mortonium falso insi­mulant. & Bothuelius, cùm verè non possent, sparsis Libellis famosis, maculam foedis­simi sceleris ei aspergere conati sunt: & cùm coedes post mediam noctem esset perpetrata, antequàm illucesceret, per idoneos homines, rumores per Angliam disseminarūt, qui caedis authores Mora­uium, & Mortonium perferrent. Sed is rumor, luce veritatis oborta, vt falsa ferè solent, confestim euanuit.

Omnibus rebus ad crudele facinus apparatis, occasionibus autem deriuan­di criminis praecisis, veriti popularis con­iurationis [Page 18] ne mora, aut impedimentum afferret, aut occulta consilia nudaret, pro­perandum statuunt.De morte & coede Regis tota tragoedia & coniu­ [...]atio expo­nitur. Regina igitur post­quàm coenauisset, de more, ad Regis di­uersorium conscendit. Ibi cùm nihil o­mittere statuisset, quod reconciliati amo­ris indicium fore videretur, aliquot ho­ras cum eo transegit, vultu & sermone magis familiari, quàm superioribus sex aut septem mensibus con [...]euerat. Ad­uentu Paridis,Regina quo modo se ge­rit ante ne­cem Regis. colloquium dirimit, ac reditum adornat. Erat autem Paris iuue­nis, natione Gallus, qui in familijs Both­uelij, Setoni, ac deinde Reginae, aliquot annis vixisset. Is, cum coeterae diuersorij claues penes Regios ministros essent,Paris, Gal­lus minister coniurati­onis & so­cius. cō ­fictis causis, ne (que) satis iustis, nec idoneis, claues anterioris ianuae, & posticae, à Bothuelio retentas custodiebat. Huic summa erat secretorum inter Bothueliū, & Reginam fides. Eius aduentus, indici­um (vt conuenerat) erat, omnia ad faci­nus apparata. Eo igitur conspecto, Regi­na statim assurgit, at (que) aliam abeundi causam simulans, Ego, inquit, in Sebasti­anum vehementer deliqui, quae in nuptijs eius hodiè personata non affuerim. Erat is Sebastianus, Auernus genere, homo, & ob psallendi peritiam, et Sales, Reginae admodum gratus, & eo ipso die vxorem duxerat. Rege propemodum solo in soli­tudine [Page 19] illa relicto, Regina discedit, Co­mitibus Argathaeliae, Huntleiae, & Casi­lissae eam deducentibus. Reuersa in cu­biculum, post mediam noctē satis longo sermone cum Bothuelio collocuta,Nocturna colloquia Reginae cū Bothuelio ante Regis interirum. cum vir nemo, praeter custodum corporis prae­fectum, adesset. Hoc quo (que) secedente, Bothuelius sine arbitris relictus, paulò post in suum cubiculum recedit: vestem, nè ab obuijs agnosceretur, commutat: penulam laxiorem, qualis Germanorum equitum est, superinduit, & ad destina­tum scelus,Bothuelius penulatus per excubi­as ad coedē Regis profi­ciscitur. per excubias, progreditur. Quae autem fuerit facinoris conficiendi tota ratio, ex eorum confessionibus, qui eo nomine poenas luerunt, facilè intelli­gi potest.

Peracto, cuius causa profectus erat, facinore, Bothuelius redit: ac tanquàm omnium quae gesta erant, ignarus, it cu­bitum. Regina intereà exitus expectati­one suspensa, mirum quàm (vt ipsi vide­batur) venustè suas partes egit. Nam nec ad fragorem ruentium aedium, qui totam vrbem concusserat, quicquam commota, nec ad vulgi, quae sequuta est, trepidatio­nem, dissonos (que) clamores (nihil enim o­pinor ei nouū acciderat) donec Bothue­lius iterum è lecto, trepidum se simulans, assurgit, & ad eam vnà cum Comitibus Argathaeliae, Huntleiae, & Atholiae, item [Page 20] cum vxoribus Comitū Atholiae, & Mar­riae, & Secretario, adierunt. Ibi dum pro­digiosum facinus narratur, dum pro se quis (que) factum miratur,Cubicuium Regis pul­uere sulphu rio a fun­damentis concussum. Regis diuersorium ab imis vs (que) fundamentis in aera subla­tum, Regem ipsum mortuū. In illo max­imo stupore & trepidatione omnium or­dinū, animus ille heroicus Reginae adeò non in humiles lamentationes, & inde­coras regio nomini, sanguini, ordini, la­chrymas se proiecit, vt priorum tempo­rum omnem constantiae fidem, vel aequa­rit, vel superarit. Illud quo (que) ab eadem animi magnitudine profectum, quòd ma­iorem eorum, qui aderant, partem explo­ratum rei gestae ordinem mittit, stationes militum sequi iubet.Regina quo animo quo vultu & gestu mortē mariti ac­cepit. Ipsa deindè se ad quietem componit, vultu adeò tranquil­lo, at (que) animo imperturbato, vt ad meri­diem vs (que) diei insequentis, placidè con­quieuerit. Sed nè omnis humanitatis ex­pers in mariti morte videretur, paulatim tandem clauditur, luctus breui finiendus indicitur. Vulgus, incertum lugeat an ri­deat, in diuersas cogitationes distrahitur: cùm iuxta periculosum esset, simulationē aulicam vel agnoscendo, palàm contem­nere, vel malè simulando, videri agnos­cere. Cùm alius aliorum sermo, pro cu­ius (que) captu, & ingenio, esset: de quaesti­one interim decernenda nulla fit mentio. [Page 21] Tadem, postridiè, paulò post meridiem, cū & pudor, & timor eos cogeret, prin­ceps author facinoris Bothuelius, cum aliquot conscijs, conueniunt ad Comitē Argatheliae, quòd is rerum capitalium perpetuus quaestor esset.De morte Regis vix vlla quaestio aut perue­stigatio de­cernitur. Primum, tan­quàm omniū quae gesta erant ignari, rem nouam, anteà inauditam, incredibilem mirantur. Deinde quaestioni paulum va­care incipiu [...]t: pauperculas aliquot è vi­cina mulierculas conuocant. Quae incer­tae vtrum expediret magis, loqui, an tace­re, etsi sermonem temperarent, tamen cùm plus effutiuissent, quàm expectabāt iudices, tanquàm temerè loquutae dimit­tūtur. Earum enim testimonia, etsi quos­dam vrebant, facilè erat contemnere. Accersūtur domestici Regis, quos ea ca­lamitas non absumpserat: negant claues in sua potestate fuisse. Quis igitureas ha­bebat? aiebant Reginam. Differtur quae­stio in speciem, re vera supprimitur: nè si longius progrederentur, aulae secreta in vulgus prodirent.

Ne tamen res neglecta videretur, pro­ponitur Edictum,Iudicium simulatis aedictis fu­catum. praemia decernuntur iudicibus. Sed quis auderet Reginā, aut (quòd penè periculosius erat) Bothueli­um arguere tam nefandi facinoris? prae­sertim cùm ipse idem author, iudex, quae­sitor poenae, exactor esset futurus. Hic ta­men [Page 22] metus, qui singulorum ora compri­mebat, vniuersos continere non poterat. Nam & Libellis propositis,Libellis & picturis sce­leris autho­res notati. & picturis, & nocturnis per tenebras clamoribus effe­ctum est, vt facinoris authores facilè in­telligerent arcana sua illa in vulgus pro­dijsse. Et cum nemo dubitaret qui scelus designassent, qui operas cōtulissent, quā ­tò magis ipsi sua nomina supprimere co­nabantur, tantò magis vulgi dolor inhi­bitus erumpebat. Haec etsi se contemnere simulabant, tamen interdum eos adeò ad viuum rumores stimulabāt,Vulgi ru­mores con­tra Reginā, & Bothue­lium passim dissipati. vt suum do­lorem dissimulare nequirent. Ita (que) anti­quata de morte Regis quaestione, subit al­tera, multò acrior, aduersus libellorum authores, & Bothuelij (vt ipsi dicebant) calumniatores. Quae aedeò seuerè exerce­bantur, vt ne (que) pecuniae, nec hominum, nec equorum labori parceretur. Pictores omnes conuocantur: qui scripturam facerent ad vnum accersuntur, vti de pic­turis & libellis propositis, iudicarent. Ac nisi pictor quidam se eum esse, de cuius opere contenderetur, professus fuisset vl­trò, alter innocens,Saeuum e­dictum con­tra pictu­ras, & Bothuelij calumnia­tores. leui suspitione attac­tus, poenas daturus erat. Additur quaesti­oni conueniens Edictum, quo, non pro­ponere modò, sed propositum ab alio le­gisse, capitale erat. Sed nec isti, qui capi­talis poenae cōminatione sermones vulgi [Page 23] compescere studebant, saeuissima Regis morte satiati, odium erga mortuum re­mittebant. Bona defuncti, arma, equos, vestes, reliquam (que) suppellectilem Regina, aut eius interfectoribus, aut paternis ini­micis (non secus ac si in fiscum relata fu­issent) diuisit: paternos (que) eius subditos, velut praedae accessionem, penè ad extre­mam redegit inopiam.

Illud verò crudelitatis nouum, & in­auditum fuit exemplum,Dirae cru­delitatis exemplum in Reginae erga mari­tum. quòd velut ani­mum supplicio, ita oculos spectaculo trucidati corporis, pascere voluit. Specta­uit enim, nō modò secura, sed etiam aui­dè, corpus omnium huius aetatis pul­cherrimum. Deindè repentè, sine vllo fu­neris honore,Rex sine fu­neris hono­re, nocte prope Da­uidē Riziū sepelitur. nocte per Baiulos, vili fe­retro, propè Dauidem Rizium sepelien­dum curauit. Haec cum omnibus nota essent, & minas poenarum populi indig­natio, dolendi libertas metum vicisset, paulatim domi vultum fingere, & simu­latione luctus, populi offensi animum placare conatur. Nam cùm in more esset, a priscis vs (que) temporibus,Luctus Re­ginae simu­latus. vt Reginae post maritorum obitum, quadraginta dies nō modo caetu hominum, sed lucis etiam abstinerent aspectu, simulatum quidem luctum est aggressa: sed animi superante laetitia, foribus quidem clausis, fenestras aperit: & abiecta lugubri veste, intra [Page 24] quartum diem solem, coelum (que) aspicere sustinuit. Illud incommodè prorsus eue­nit, quòd cùm Henricus Kilgreus, ab An­glorum Regina ad eam consolandam (vt mos est) venisset, tota simulationis scaena ab homine peregrino detecta est. Nam cùm, Reginae iussu, in Palatium venisset, quan (quam) homo diû in aulis principum ver­satus, ac minimè praeceps nihil properā ­ter ageret: tamen adeò inoportunè, thea­tro non dum ornato, interuenit, vt fene­stras apertas, lumina vix dum accēsa, coe­terum histrionicum apparatum disiectum apprehenderit.Regina lu­ctu longe ante tem­pus abiecto sese iterum reficit cum Bothuelio. E quadraginta verò die­bus, qui legitimi sunt luctui, duodecim aegrè, ac non plenè transactis, cùm nec simulatio procederet, & affectus veros tam citò prodere puderet, tandem, con­firmato animo, contemptis huiusmodi nugis, ad se redit, ac veros mores profi­tetur. Ad Setonum cum paucis, nec ijs adeò maestis comitibus, aduolat. Ibi Bothuelius, quanquàm summa, qua tum erat in Aula gratia, & maiorum nobili­tas, & honores postulare viderentur, vt splendidissimè, secundum Reginam, acci­peretur, tamen proximum Culinae cubi­culum ei datur: ne (que) tamen omninò in­commodum ad luctus minuendos: erat enim Reginae cubiculo subiectum, & si quid repentini doloris accidisset, scalae [Page 25] erant angustae quidem illae, sed quae adi­tum tamen Bothuelio ad eam consolan­dam praeberent.

Intereà rumore in Galliam perlato, Crocus (qui saepè anteà in Scotia Legati­onibus erat perfunctus) interuenit, quan­quàm omninò incommodè. Eius suasu, ex illo, etiam in Gallia infami latibulo, Edinburgum reditur. Sed apud Setonum tot commoditates habebat, vt vel cum famae dispendio, eo redeundum esset: ibi consilia, magnis Regni de rebus, aguntur. Omnis autem consultationis illud caput erat, vt Bothuelius coedis reus ageretur, ac per coactos ad id iudices, purgaretur. Leuiores iudicum gratia & pollicitatio­nibus: grauiores, quos ad speciem addi oportebat, metu ad eum absoluendum posse adduci. Nam praeter Libellos passim sparsos,Comes Le­ninae Regis pater Both­uelium Re­giae coedis reum pera­git. & Regis pater, Leniniae Comes, eum palàm coedis authorem deferebat. Sed instabat ordinum conuentus ad 13. Aprilis: ante quem diem iudicium pera­gi volebant. Ea festinatio in causa fuit, vt nihil iure, nihil ordine, nihil more ma­iorum, in eo iudicio fieret. Accusatores de more citari debebant, proximi, vxor, pater,April. filius: vt vel ipsi adessent, vel pro­curatores mitterent: legitimi erant qua­draginta dies: pater adesse ante 13. diem iussus, id (que) sine amicorum aduo­catione, [Page 26] cum sua tantum familia,Iudieiū de coede nullo ordine, nul­la seruata iuris forma tumultua­ria festina­tione cotra Bothueliū instituitur. quae, in summa eius inopia, ad paucissimos erat redacta: Cùm intereà Bothuelius cum magnis agminibus tota vrbe volitaret. Et quia neminem, tam certo periculo proposito, putabat accusationi subscrip­turum (tanta erat apud eum negligentia, tantus legum, & iudiciorum contemp­tus) vt constitueretur iudicium de caede, quae nono die facta diceretur, cùm deci­mo Februarij Rex fuisset interemptus. In iudicum lectione,In iudicibu [...] cōstituendis nullus habi­tus delec­tus, nec per­missa reie­ctio. & reiectione, eadē fuit seueritas: à Sicarijs ipsis iudices le­cti, cum nemo esset, qui reijceret.

Comes Cassilissae, cum mùlctam, de more, soluere mallet, quàm index legi, ne (que) Reginae roganti, minanti (que), & an­nulum, ad fidem faciendam & precum & minarum mittenti, pareret; metu tan­dem relegationis,Comes Cas­silissae. & poenae coactus, de sententia discessit. Sedent iudices non lecti ad decernendum, sed selecti ad ab­soluendum: agitur causa sine aduersario: iudicium capitis, in quo nemo accusat, nisi à reo suppositus: vt non in foro cau­sam, sed in Theatro fabulam agi putares. In tanta rerum securitate (videte quaeso quantum valeat in vtram (que) partem con­scientiae testimonium) prodijt de re­pentè, ex inopinatò, Iuuenis è familia Comitis Leniniae, apud quem officij ratio [Page 27] vicit metum periculi.Protestatio contra iu­dicium. Is protestatur eum consessum iudicum non esse: quippe in quo nihil iure, nihil ordine ageretur. Ad hanc vocem tantus metus est iniectus iu­dicibus, vti omnes vno ore protestaren­tur,Protestatio iudicum. nè sibi aliquando fraudi esset, quòd reum absoluerent,Bothuelius in iudicio absoluitur, vbi nemo accusare audet. cuius nemo esset accu­sator: Itē quòd caedis cum absoluissent, quae facta diceretur nono Februarij, cum Rex decimo die esset occisus. Hoc est il­lud nobile iudicium, quo Bothuelius, nō crimine liberatus, sed velut atramento Sutorio lotus, nuptias Reginae honestius ambire volebat: turpior maritus futu­rus, quàm antea fuerat maechus. Ad cu­mulum huius absolutionis, propositus est libellus in celeberrimo fori loco, Both­uelium, etsi legitimo iudicio à caede, cu­ius falsò arguebatur, legitimè purgatus esset,Bothuelius in causae de­fensionē ad monoma­chiam pro­uocat. tamen, quo sua innocentia omnibus foret manifestior, ferro decernere para­tum, si quis integra fama, & honesto loco natus, eum Regiae caedis insimularet. Nec defuit qui postridiè, per libellum publicè propositum, acciperet conditionem, mo­do locus certamini decerneretur, in quo sine metu nomen auderet profiteri.

In hoc motu animorum,Parlamen­tū in Scotiae celebratū. conuentus ordinum habetur. Ibi, cum per octo ferè dies de tollēdo iudicio, quo pater Hunt­leij maiestatis erat damnatus, ac filio resti­tuendo [Page 28] in bona & honores paternos, ac­tum esset: nonnulla item blandimenta plaebi concessa: ac inprimis Ecclesiae, vt leges aliquot papisticae tyrānidis, de poe­nis eorum qui contra decreta Romanae sedis mutire auderent, tollerentur. Haec etsi in vulgus grata erant, vnum tamen supererat, quod non minus Reginam an­geret, quàm populum offenderet: con­suetudo videlicet illa cum Bothuelio, nec tam palam, quàm Regina cupiebat, nec tam occulta, vt populum falleret: praeser­tim omnium oculis in eos coniectis.Regina post Regis obi­tū, nuptias ambit cum Bothuelio, viuente ad­huc Both­uelij vxore. Nam cum Bothuelius vxorē haberet, & diuor­tium expectare longum esset, & intereà Regina nec palam habere, nec clam poti­ri, nec omnino eo carere posset, velamen­tum si non honestū, saltem aliquod quae­ritur. Et cum nihil aliud succurreret, in­primis lepidum commentum visum est, vt Bothuelius Reginam per vim raperet, & ita eius pudori consuleret. Igitur pau­cis post diebus,Regina cal­lidissimo commento diuortium serit inter Bothueliū eius (que) con­iugem. dum Sterilino redit Re­gina, à Bothuelio capta Dumbarum duci­tur. Volens ne, an inuita, ex literis ad eum ex itinere scriptis, facilè quiuis intelliget. Sed, vt, vt, res erat, vti raptus iniuria nup­tijs honestis aboleretur, Bothuelij vxor cogitur in duplici foro de diuortio litem intendere.

Apud iudices authoritate Regia dele­gatos [Page 29] ad ius dicendū in hoc genere cau­sarum, accusat vxor maritum de adulte­rio, quae vna iusta apud eos erat diuortij causa.Regina per vim sese rapi pati­tur a Both­uelio. Apud iudices papisticos ordinum quidē decreto vetitos, tamen ab Archie­piscopo sancti Andreae ad hanc causam cognoscendā datos, accusatur, quòd antè matrimonium, cum propinqua vxoris, stupri consuetudinem habuisset: caelato interim pontificis Romani diplomate, quo venia eius culpae facta erat. Nulla di­uortio, nec in testibus,Bothuelij vxor prop­ter raptum Reginae co­gitur litem diuortij cō ­tra maritū persequi. nec in iudicibus, mora. Intra enim decimum diem, lis su­scepta, incepta, cōtestata, disceptata, diju­dicata est, apud vtros (que) iudices. Relata ad Dumbarum diuortij sententia, Bothueli­us omnes amicos & clientes vndi (que) con­uocat, vt Reginam, quae captiua videri vo­lebat, Edinburgum reducerent. Hij cum armati plaeri (que) conuenissent, in itinere dum Reginam reducunt, metus multorū animos perculit, nè aliquandò accusari possent quòd Reginam captiuā tenerent. Vt coetera desint, hoc vnū satis argumen­ti esse, quòd armati circa eam, in rebus ac temporibus alioquî pacatis, essent. Hoc scrupulo iniecto, abijciunt omnes in me­dio itinere lanceas: & pacatiore, saltem in specie comitatu, eam in Arcem Edin­burgensem ducunt. Quae & ipsa in Both­uelij potestate erat. Ibi cum Bothuelio [Page 30] commorata, dum Bannae quas vocant de­nunciarentur, tùm demum ex arce in op­pidum descendit,Bothuelius ex turpi maecho, tur­pior mari­tus, turpis­simus vero homicida, nuptias cū Regina con­ficit. & ad consilium publi­cum iudicum accessit: pronunciant se li­beram, ac sui iuris. Ac ità demum innup­tas illas nuptias intra diem octauum con­fecit (omnibus bonis eas adeò execranti­bus, aut certè abominantibus) vt Cro­cus Regis Francorum Legatus, homo Re­ginae studiosissimus, & Gutianae etiam factionis, & in propinquo habitans, licet multum rogatus, non existimaret è sua dignitate ad coenam adesse. Haec ad 15. Maij.Maij. An. 1567. acta sunt. Decimo quinto verò proximi Iunij,Iunij. Bothuelio, vel con­scientia sceleris perterrito, vel ab Regina ablegato,Bothuelius tanquam publicus parricida ad supplici­um a proce­ribus de­poscitur. ipse ad Proceres, qui parricidā publicū ad suppliciū deposcebant venit.

Quae ab eo die gesta sunt, non admo­dum ad praesentem causam pertinent. Et quanquàm longior fortasse, vestra opini­one, mea fuit oratio, tamen facilè sen­tio, dum exitū aliquem narrationis quaero, multa me praeterijsse, plurima festinandi studio leuiter percurrisse, ni­hil ferè pro scele­ris atrocitate explicasse.

HAEc cum & literis,Actio, in qua Regina Scottae ar­guitur par­ricidij. & te­stibus ita teneantur, & in totius populi conscien­tia sic haereant, vt nec qui maximè occulta ea cuperent, infi­ciari tamen possint: Quis locus inge­nio hîc relinquitur? aut quis dili­gentiae vsus esse potest, in re perspi­cua vel confirmanda, vel refellenda? Omnia enim tam clara, tam mani­festa, tam mutuis viribus nixa sunt, vt externis probationibus nō egeant: omnia tam testata, vt argumentis non sit opus. Nam si quis à me, quod in alijs causis fieri solet, tanti sceleris causas requirat, possem quo (que) de eo vicissim quaerere, cùm de tempore, [Page 32] cùm de loco, cùm de facto, cùm de au­thore constet, quorsum opus est in causis excutiendis immorari? aut quibus facultatibus res gesta sit, in­quirere? Rursus cùm tot odiorū cau­sae suppetant, tot indicia se sponte pro­ferant, vt rebus etiam incertis fidem facere possent, superuacua tam longa rei gestae explicatio videri poterit. Sed tamen cum tanta sit & scelera­torum in negando impudentia, & impudentium in fingendo confiden­tia, experiamur quibus armis veri­tas, aduersus haec monstra, tueri pos­sit innocentiam. Igitur si causas tan­ti facinoris quaerāt, dico fuisse in ex­piabile odium. Quaero ab istis odium ne fuisse negent?Odium Re­ginae contra maritum implacabile demonstra­tur. ac tantū fuisse, vt nō nisi sanguine potuerit satiari? Si odium negent, illud respondeant: cur mulier adolescens, diues, nobilis, de­ni (que) Regina, adolescentē formosum, propinquum, Regij item generis, & [Page 33] (quod maius est) amantē, ab se able­gauit propè in exilium, hyeme aspera, in loca nec copijs abundantia, nec in­colis frequentia, ac ferè semper latro­nibus infesta? Cur in Colles desertos & nudos, tenui viatico, in aperta pe­ricula, propè nullo comitatu, dimi­sit? aut quid aliud, si maximè odis­set, & è medio sublatum vellet, quid inquam aliud consuluisset? At ni­hil tale timuit, credo. Sed ego istam animi securitatem, odij obstinati in­dicium esse arguo: praesertim cum & loca cognosceret, & pericula non ig­noraret. In illa igitur loca maritum illum, cui non ita pridém nupserat, inuitis ciuibus, inuitis vtrius (que) ami­cis, sine quo durare nō poterat, quem vix è conspectu dimittere audebat, in mortem incertam, sed certa pericula amandat.

Quaeres ex me mutati animi cau­sas? quîd si me ignorare dicam, satis [Page 34] est ad id quod volo, monstrare odium fuisse. Quîd si ego quaeram cur ado­lescentem modò visum, tam impotē ­ter prius amauerit? Cur tam prope­ranter nupserit, [...]dij causae exquirun­tur. & immodicè hono­rarit? Ita quarundam sunt ingenia, praesertim quae suae fortunae magni­tudinem ferre non possunt, vehemē ­tes habent in vtram (que) partē affectus, impotenter amant, immoderatè ode­runt: & quocun (que) inclinant, non consilio reguntur, sed impetu ferun­tur. Possem è monumētis vetustis in­finita referre exempla, sed malo de se illi credere. Reuocate in memoriam partem illam Epistolae ad Bothueliū, qua se Medeam facit,Regina ip­samet in li­teris ad Bothueliū sese Medeā, Bothueliū Iasonem sa­ [...]it. hoc est, foemi­nam quae nec in amore, nec odio mo­dum teneat: possem & alias odiorū (etsi non iustas) tamen quae animum impotentem impellere, & praecipitare quaeant, causas proferre. Continebo me tamen. Et, si per eam liceat, vt­cun (que) [Page 35] de suis ciuibus merita est, quā ­tum per causam publicam licet, par­ [...]am eius honori: parcam etiam plus quàm per causam liceat. Omitto igi­tur alias odiorum causas, illûc redeo, odisse certum est, nec leuiter odisse.

Vultis etiam aliud odij argumen­tum? vxor indulgens,Aliud odij argumen­tum. quandò con­ingis non potest, Lenae munus mari­to se praestituram promittit. Fratris vxorem potissimum delegit,Regina ope­ram lena marito pol­licetur. quam sui loco ei obijciat. Quam huius re­pentinae mutationis causam esse exi­stimabimus? Quae modò omnes su­spitionum aur as aduersus maritum colligebat, & vbi verisimiles non suppetebāt, affingebat manifestè fal­sas: nec id, dum amaret, sed post (quam) odisse coeperat, sollicitè faciebat, cum diuortij omnes quaereret occasiones, Nunc offert vltro quam amet, studi­um suum ostentat, operam pollicetur. Quid causae opinemur? vt marito [Page 36] gratificetur? at oderat, & si amaret, etiam in muliere facinus istud incre­dibile est. Vt Rex mutua stuprorum conscientia deuinctus, Riualem faci­lius ferret? at inuitus ferebat. Vt inuenta causa diuortij, vacuū Both­uelio thalamum relinqueret? hoc profectò petebatur. Sed nec hoc so­lum. Nullum in hac muliere simplex flagitium putatote.In vno Re­ginae facto quot quan­ta (que) cōcur­runt flagi­tiae. Oderat Morauij vxorem, eo odio quo omnes mali bo­nos oderunt. Vrebat eam dispar v­trius (que) fama. Et maritum eius cum Rege committere volebat, vt duabus simul molestijs se liberaret. Videtis quot, quantas (que) res, vna opera confi­cere conetur. Inimicum adulteri, & suae licentiae moderatorem, & mari­tum inuisum,Per scelera­tas coedes et discordias, ad scelera­tas nuptias Regina ad­ultera fe­stinat. se sublaturam opina­tur, dum, per scelerū tot diuersa ge­nera, ad sceleratas nuptias festinat.

Quid illa Morauij, de multa nocte, tam trepida vocatio? Diem [Page 37] expectare non poterat? quae tam sub­itae formidinis occasio? Timebat vi­delicet mulier concordiae inter Pro­ceres studiosa, fratris amans, mariti amantissima, ne fratrem, de nocte, Rex, quem ipsa exarmauerat, aggre­deretur. Exarmauerat dico? imò omni honesto comitatu spoliauerat, quem iurgijs muliebribus lacessendū curauerat, id (que) per vnam comitum suarum, non minus perfrictae frontis, quàm profligatae pudicitiae. Metue­bat ne is adolescens, omnibus amicis destitutus, omnibus miserijs circum­uentus, inuaderet, de nocte. Quem hominem? Reginae fratrem, fama & opibus florentem, summa apud om­nes ordines gratia. Vbi inuaderet? in arce munitissima, vbi nec ad fu­gam esset exitus, nec ad Reginae mise­ricordiam aditus. Qua de causa in­uaderet? Inimicitiae erant nullae, nisi quarū ipsa semen iecerat. Quid [Page 38] si id ipsum maximè expetebat,Regina ex­ecrabili cō ­silio inimi­citias inter proceres dissemmat. quod se maximè timere simulabat? Nam alioquî cur fratrem, de nocte, iner­mem ad se aduocat? Cur non illud saltem mouet, vt quia & praeter, & propter fores Regis eundum erat, vt saltem arma capiat? Imò cur nō aut periculi monuit, aut accersere in proximum diem distulit? Sed longè aliud agebatur. Regem à se, vti pu­tabat, inflammatum odio Morauij dimiserat. Ita (que) non difficilè fore pu­tabat, vt Rex recenti ira percitus, aetate praeceps, ob amorem credulus, inmicum, nudum, incomitatum, in­ermem conficeret: at (que) ita Regem ad caedem, ira inflammatum mittebat: Morauium, nudum, & incomita­tum, & incautum, in insidias praeci­pitabat. Haec mens, hic animus eius erat. Sed praua consilia, vtcun (que) cal­lida, non semper sunt foelicia.

Quid illud, quòd post partum, [Page 39] quo tempore, mulieres aliae in mari­torum charitate maximè conquies­cunt,Alia odij manifestis­sima indi­cia. in aspectu alleuamentum dolo­ris sentire se fatentur: quae eo tem­pore maritum abigit, quid aliud fa­cere eam existimabimus, quàm, quod est apud comicum, prae amore, vt fit, eum excludere for as? At illa tenellula quae maritum aut excludit, aut intromissum statim abigit, quae ad eius conspectum nauseat, cui, eo praesente, dolores oboriuntur, cùm in Myoparone, cúm piratis & latroni­bus erat per puppim, & duros gau­deat tractare rudentes, nō iam quae­ro quem amet, quem oderit? Quòd etiam ad Aloam suae voluptatis mo­lestum interpellatorē abegerit: quòd iterum Edinburgum ad se profectū reiecerit,Rex toties à Regina in­dignissime acceptus, reiestus, & ludificatus. non accuso: non mariti odio, sed animi sui causa, fecisse cre­dam. Quòd rursus Iedburgi ad se non admiserit, ignosco. Cuius enim [Page 40] mortem tantoperè expetebat, nō im­meritò metuebat, ne vis morbi, eo conspecto inualesceret. Quòd autem vetuerit, ne quisquàm eum hospitio susciperet, ne quis cibo, potuuè iuua­ret: quòd propemodum aqua, & igni interdixerit, odij profectò immanis indicium. Sed contagium etiam ti­muisse videtur, si vel in vicino ma­ritus versaretur. Quòd à Cragmil­lario rursus Sterilinum eum remise­rit, non queror. At quòd rebus om­nibus spoliauerit: ministros abstule­rit, sumptus imminuerit, nobilitatē alienauerit, hospitum conspectu eum prohibuerit, & (quòd in ipsa erat) coelum, solum, aeris haustum viuo abstulerit,Prodigiosa Reginae er­ga maritū inhumani­tas. inhumanitatem, odium, feritatem, an truculentiam appellem dubito. Quòd autem Sterilino abe­unti, vasa argentea abstulerit, ig­nosco. Quid enim ei opus argento erat, qui praesentem in sinu mortem [Page 41] efferret? Illud verò quantum omni­um indignationem conciuerit, cogi­tate: quòd cùm Rex in solitudine, squalore, & egestate versaretur, in­terim Bothuelius, tanquàm Simius in purpura, Legatis externarū gen­tium ostentabatur: & aemulus, non minus in mariti inuidiam, quàm ob sui amorem, omnibus rebus ornatus produceretur: & is aemulus, qui nec genere, nec forma, nec vllis honestis artibus, esset cum marito comparan­dus. Hîc velim odij fuisse negent indicia.

At quantum, & quàm implaca­bile id fuerit odium,Odium Re­ginae in ma­ritū quàm implacabile & immane fuerit. vel hînc colli­gite. Maritus toties exclusus, toties cum ignominia dimissus, ad extre­mam redactus inopiam, in angulum extremum, procul ab aula, procul ab oculis hominum relegatus, ministris, & instrumento domestico spoliatus, & propemodū victu necessario frau­datus, [Page 42] nullis iniurijs abigitur, nullo metu mortis deterretur:Summa Re­gis huma­nitas, & obsequia, Summis in­iurijs reta­liata. obsequijs, & patientia, immitis animi violen­tam feritatem si non frangere, certè aliqua ex parte lenire conatur. Quid interim bona vxor, clemens Regina, & in calamitatibus hominum lenis, & misericors? Nec of ficijs, nec pre­cibus, nec squalore, & sordibus ma­riti flectitur: ne (que) tempore mitiga­tur, nec satiatur supplicijs. Imò verò obsequio iritatur, precibus accendi­tur, & ad omnem eius aduentum no­uam contumeliae accessionem cōmi­niscitur. In quibus vbi omnem in­genij vim, & naturae acerbitatem consumpsit: vbi miserum adolescen­tem, nec penuria pressum deficere, nec ab omnibus contemptum, & to­ties periculis obiectum tamen ani­mum despondere, aut quidquam in se grauius consulere videt: tandem velut miserijs & supplicijs eius sati­ata, [Page 43] statuit illum aerumnis,Regina ve­nefica vene­no maritū tollere labo­rat. se mole­stijs, metu riualem liberare: ac per idoneos eius rei ministros venenum ei dandū curat: vt videlicet absens, minore suspicione moreretur. Sed de veneno alio loco dicam.

Vbi haec machinatio non satis ex sententia ei procedit, Glascuam ipsa proficiscitur: vt quem absentem tol­lere non poterat, praesentis praesens miserijs animum truculentū, & ocu­los etiam expleret. Et tanquàm ipsa ad exigenda supplicia, per se non suf­ficeret, suorum quidem flagitiorum administros, illius verò paternos ini­micos, ante oculos adduxit, & su­premos eius spiritus hijs tormentis excarnificare tentauit. Sed quorsum argumenta, tanquàm in re dubia col­legimus, cum ipsa non sinat nos du­bitare: ipsa, inquam Regina palàm professa est, non apud amatorem in lecto, nec inter conscias in cubiculo, [Page 44] nec apud paucos & ignobiles, fortu­na ad assentandum natos,Regina sua ipsius con­fessione te­netur. penuria coactos, consilio deditos, ipsa palam confessa nullam sibi, nisi a Rege libe­ratae, vitam fore: nec id semel, ne (que) temerè, & apud eos viros quos de re­bus grauissimis adhibere in cōsilium solebat. Temerè enim effusum credi non potest, quod toties, tot locis, tam distantibus, etiam adiectis ad fidem lachrymis, apud homines, genere, di­uitijs, fama, prudentia praestantes dixit: de quo suam ostendit senten­tiam, illorum captauit assensum, ex­pectauit consilium. Sed simulauerit illa, simulatae fuerint lachrymae, qui audierunt non crediderint, & mag­nitudo sceleris orationi fidem abro­get. Et ego profectò me libenter in eo numero censerem, qui tentandi cau­sa haec prolata, potius quàm ex ani­mo crederent, nisi res verba compro­baret, & factorum immanitas, ver­borum [Page 45] acerbitatem longè superaret.

Abituro enim Glascuam, vene­num dandum curauit: per quem in­quies? quomodo? quale? vnde pa­rauit? me ista interrogas? quasi scelerum ministri, sceleratis Regibus vnquàm desint.Veneni cri­mē Reginae intenditur. At vrges fortasse, & qui sint isti ministri me rogas. Primum de veneno constat. Nam, vt hominum impudentia rem tam apertam inficiari vellet, tamen mor­bi genus nouum, vulgo incognitum, Medicis ignotum, ijs praesertim qui in Italia & Hispania minus versati essent: liuentes toto corpore pustulae eruperunt. cruciatus omnium mem­brorum, foetor intolerabilis. At sig­na dubia sunt, multorum morborū communia sunt. Haec si causa apud Catonem illum censorium ageretur, omnia nobis expedita forent: quippe qui nullam adulteram non eandem veneficam esse sibi persuaserat. Quae­rimus [Page 46] locupletiorem Catone testem, cuius singulas sententias, totidē ora­cula vetustas existimauit? Cuius au­thoritas, in rebus dubijs, saepè pluri­mum valuit, in re manifesta ei non credemus? Dicit testimonium homo summa integritate, summa fide, & aduersus foeminam dicit, odio mari­ti, adulteri amore flagrantem, & in vtro (que) genere morbi effraenem, & impotentem fortunae, potentia furen­tem, & suis diuitijs indulgentem. Sed vetera & obsoleta mittamus: & à causa regia, vulgi incōstantiam re­pellamus: neminem in re tanta te­stem recipiamus, cuius vel in fortu­nam suspicio, vel in mores reprehen­sio cadere possit. Quibus igitur testi­bus vtemur? Ista enim lege, Regum aliquis producendus esset. At ista fa­cinora non magnis viris & bonis, sed malis & sceleratis ministris com­mitti solent. Sed vt hîc quo (que) moro­sissimis [Page 47] satisfiat, age, Regium testem citemus.Regina, Re­gio testimo­nio cōuinci­tur, propria videlicet ipsius ma­nu, propria­ (que) epistola. Legite ipsius Epistolam: epistolā, inquam, ipsius manu scrip­tam. Quid sibi vult illud? Non multum deformatus est, multum tamen accepit. Cuius tandem rei multum accepit? Res ipsa, morbus, pustulae, odor loquitur. Nempè il­lud accepit, quod deformitatem in­duxit, venenum videlicet. At Epi­stola venenum non nominat. Illud mihi satis est quod dicitur, quod licet multum acceperit, non ta­men multum deformatus est, aut licet non multum sit deforma­tus, tamen multum acceperit. Quid sibi vult illud tamen? quid aliud, quàm quicquid illud sit quod acceptum fuerit, in eo causam defor­mitatis fuisse: quod et si multum fu­erit, tamen parum ad eam quae ex­petebatur deformitatem. Sed non fuerit venenum. Subijce aliud. Ni­hil [Page 48] comperies quod in eum locū possit commodè supponi. Deni (que) quicquid hac voce, multum, intelligitur, tale est, vt nec ipsa in tam familiari Epi­stola, audeat suo nomine appellare. Sed etiam si tergiuer sari velimus, nō licet per ipsam: conferte praeterita cum futuris: ex eius in posterum con­silio quid fecerit intelligetis.

Primū purgatione opus esse ait: deindè ad Cragmillarium eum duce­re statuit,Veneni cer­titudo cer­tissimis ar­gumentis astruitur. vbi & Medici, & (quod periculosius est Medico) ipsa possit adesse. Demum cum Bothuelio con­sultat, an occultiorem rationem ipse comminisci queat per medicinam, id (que) ad Cragmillarium, & a Balneo. Videte quàm omnia consentiant. Multum accepit, & purgandus est, & ad Cragmillarium. Nempè in solitudine, & loco propter infre­quentiam ad nefariam scelus cōmo­do: & medicina vsurus, qua tan­dem? [Page 49] nempè illa, è qua multū antea acceperat. Vndè id sciemus? vult occultam medicinae rationem esse. Si ad sanandum, quid opus ista occul­tatione? Cur non palàm, & celebri loco datur? Cur morbo leuatus, iam vegetus, & valens, non vsitata ra­tione, & loco purgatur? Sed nouum istud morbi genus erat: nouis opus erat remedijs. Quos igitur Medi­cos adhibet in consilium? Cui ista mandatur cura, vt nouam Regi me­dicinam conquirat? Nempè Regis inimico, Reginae adultero, omnium bipedum nequissimo, & cuius domus in Gallia infamis fuit veneficijs, cu­ius è ministris eo nomine (alij torti, alij in carcerē cōiecti) omnes suspecti fuerunt. Quando istam praeclaram medicinam sumpturus erat? Aut in Balneo, vbi solus loturus, aut saltem à balneo, vbi solus coenaturus. Sic scilicet comparari medicina solet per­inimicos, [Page 50] in loco secreto, nullis arbi­tris. Igitur quod adulter, quod ad­ultera, quod inimicus, quod riualis diligēter parat, & occultè dat, quale id pharmacum apud se quis (que) existi­met, & expendat. Iam opinor odium Reginae ergà maritum, quàm fuerit implacabile, quàm atrox, quàm ob­stinatum videtis: quem latronibus obiecit, cùm Nobilitati, cùm fratri­bus suis committere voluit: quem nudum, & inopem oneratum contu­melijs, vexatum iurgijs, veneno pe­titum, in sollitudinē vt cum summo cruciatu ibi moreretur, eiecit. Nunc ad alias causas pergamus. Fuit qui­dem odium illud per se satis ad im­pellendum ad inimici caedem saepè quaesitam, semel tentatam, & prope­modum peractam. Tamen accessit & alia vis acrior, quae odium quo (que) in­flammaret: Amorem dico, quo im­patienter Bothueliū est prosequuta: [Page 51] quem amorē qui non viderit, illum autem viderit, incredibilem fortassis opinabitur. Quid enim erat in eo, quod mulieri paulum honestiori, con­cupiscendum foret? Vis nè eloquen­tiae? an formae dignitas? an virtus animi, [...]. quae rerum fortuitarum ac­cessione cōmendarentur? At de elo­quentia, & forma, non est opus ora­tione longa: cùm & qui eum vide­rint, vultus, & incessus, corporis (que) totius qui fuerit habitus, meminisse possint: & qui audierint hominis in­fantiam, & hebitudinem,Hypotypo­sis, seu eui­dentia, quae Bothuelij persona in­genium, ac mores de­pinguntur. non igno­rent. At fuit in suscipiendis negocijs prudens, in subeundis periculis for­tis, in dando munificus, in volupta­tibus temperans. Prudentiam, nec qui sunt ei addictissimi tribuere au­dent: fortitudinis opinionem capta­uit: sed inter equites, sedens in equo pernicissimo, sui securus: alienae pug­nae spectator: interdum fugientium [Page 52] terga premebat: hostis aduersum vultum nunquàm propius intueri sustinuit.Vecordia Bothuelij. Vultis praeclarae fortitudi­nis speciem? à latrone notae ignauiae, cui dedito, nec inopinanti letale vul­nus inflixerat, in terram prostratus, vulneratus, incruētis plagis cōtusus, ac interemptus esset, nisi latronē mo­ribundum vires defecissent. Possem inanes eius in Gallia minas comme­morare, possem postremam eius vs (que) Cimbros trepidam fugam. Sed illi­us diei malo repetere memoriam, quo eo relicto, Regina ad Nobilitatem, caedis Regiae vindicem accessit. Sta­bant in procinctu acies: erat Bothue­lius militum numero par, loco longè superior: erat propositum victori praemium, Regina eius amantissima, Regnum, opes, honores, & sibi, & posteris: adhaec scelerum praeterito­rum impunitas, in posterum summa licentia, amicos honestandi, inimicos [Page 53] vlciscendi potestas: victo autem ig­nominia, contemptus, egestas, exiliū: deni (que) omnia quae post acciderunt, aut in posterum euenire possunt, ante oculos erant: Aderant praeter duos exercitus, fortitudinis & ignauiae cuius (que) spectatores, & testes, Regina certaminis praemium,Crocus Gal­lorum lega­tus in Sco­tia. & Crocus Re­gis Gallorum Legatus. Expectatis quid ibi magnificus fortitudinis o­stentator fecerit? Primū insigni equo vectus processit ante aciem. Homo ci­uilis sanguinis parcus, sui prodigus, poscit qui cum singulari certamine extra ordinem decernat. Et quum plurimi ex acie aduersa,Ignaua & imbellis Bothuelij timiditas. genere, & honoribus clari, nomina profiteren­tur, statim refrixit impetus, resedet magniloquentia: ac nisi Regina, tan­quàm tragicus è machina Deus, su­am interposuisset authoritatē, suū (que) columbulum Dionaeum pugnare ve­tuisset, non exitus modo, sed nè color [Page 54] quidē recusati certaminis fuisset re­pertus. At certamine singulari inter­pellato, in acie tamen fortiter se ges­sit. Imò primus, ac principio ferè so­lus fugit, ac tandē suae fugae comitem reliquum exercitum traxit.

Sed belli offensiones virtutibus ciuilibus pensauit. Quibus tandem, aut quae virtutes ab eo expectari po­terant? ab homine scilicet, in aula Morauiensis Episcopi, hoc est longè corruptissima educato, in vino, & stupris, inter vilissima solutae illius disciplinae ministeria. Vbi adoleuit, in alea, & scortis, ita patrimonium amplissimum prodegit,Bothuelij educatio stagitiosa. vt etiam (vti poeta quidam ait) deesset egenti aes laquei precium: qui non modo do­mus alienas stupro, sed suam quo (que) incestu polluit.

Hunc igitur hominem, cùm à Regina dico fuisse amatum, nec ama­tum tantum, sed & flagitiose, & im­potenter, [Page 55] qui rem ignorant, eis for­tassè prodigia loqui videbor. Dicat fortassè aliquis, erat nè alius in toto nobilissimae iuuentutis grege digni­or, qui amaretur? Erant profectò multi. Erat omnibus rebus, quae a­morem conciliare solent, omniū lon­gè primus, ipsius maritus. Quid igi­tur tam disparem amorē, tam à rati­one abhorrentem conciliauit? Si di­cam morum similitudinem, veris [...] ­milem quidêm amoris causam, sed quibusdā fortassè falsam videbor af­ferre. Nec ego libenter in hanc ora­tionem ingredior: Nec rumoribus de ea per Gallias sparsis in matrimo­nio priore accedo.De Reginae cum esset in Gallia non optimi sparsi ru­mores. Quanquàm reli­quae vitae flagitia eos non de nihilò fuisse ortos, coarguant: & multa quae post eius in Scotiā reditum diuulga­ [...]a sunt, non libet credere: per me quidem obliuione sepeliantur: aut si id fieri non potest, fide careant, falsa, [Page 56] ficta (que) credantur. Nec in amore cau­sas diligentius examinare necesse est, qui temerario animi perturbati im­pulsu ita fertur, vt plaerū (que) in amen­tiam desinat: quem si consilio regere velis, nihilò plus agas, quàm si des operam vt cum ratione insanias.

Sed nè hîc quidem causae desunt. Erat enim in vtro (que), si non formae, si non rerum externarum, si non vir­tutum, certè maximorum vitiorum similitudo. Mulier adolescens ad su­premū potentiae gradum subitò pro­uecta, cum nunquam legitimi Regni speciem oculis vidisset, auribus au­disset, aut animo proposuisset, adhaec impotentibus propinquorum consilijs instructa (qui & ipsi in Gallia ty­rannidem moliebantur) ius, fas, le­ges, instituta maiorum, ad suum v­nius nutum reuocare studebat: huius impotentiae voces indices plaerum (que) erumpebant: hoc dies, noctes (que) medi­tabatur. [Page 57] Sed huic eius cupiditati ob­stabat mos patrius, leges, & institu­ta, & praecipuè optimatum consen­sus, quibus saluis eò peruenire non poterat. Eò igitur vt perrumperet, quicquid in mora esset, tollere decre­uit. Sed non satis constabat quo mo­do, aut quibus ministris id aggrede­retur. Fraude grassandum erat, quā ­dò res perfici aliter non poterat. Vnus igitur ad id Bothuelius maximè vi­sus est idoneus, homo in summa ege­state incertum magis flagitiosus,Bothuelius omnis reli­gionis con­temptor. an sceleratus: & qui inter diuersae reli­gionis factiones, ambarum contemp­tor, vtriusuis studium simularet. Is cùm operā Hamiltonijs ad Morauij caedem antè obtulisset,Bothuelius ad Morauij caedem ope­ram coniū git cum Hamilto [...]nijs. spem dabat, emolumento maiore proposito, maius aliquid eum ausurum: quippe quem domesticae ruinae praecipitem impelle­rent, nec pietatis, aut honesti respec­tus à facinore reuocaret. In libidinis [Page 58] verò vsu immoderato, nō minus glo­riam quaerebat, quàm alij dedecus vitant & infamiam.

Mulier igitur immoderatae licen­tiae auida, quae leges carcerem, iuris temperamentum seruitutē existima­ret, cùm in viro non satis materiae ad res perturbandas videret, elegit ho­minem qui nec in fortunis haberet quod perderet, nec in fama quod cō ­taminaret, nec ijs fulcimentis nitere­tur, vt nō facilè subuerti posset quo­ties eius fastidium subiret:Reginae ef­fre [...]is licen­tia: libido [...]moderae­sa: astuta consilia: amor insa­nus: turpe adulteriū: parricidiū horrendū: sanguina­ [...]iae nuptiae. cuius in­temperantiam illecebris caperet, ege­statē pecunia expleret, fidem consci­entia scelerū illigaret. Hij sunt fontes illius non immoderati, sed insani a­moris, infamis adulterij, scelesti par­ricidij: quo, velut pignorè, sangui­nariae illae nuptiae coierunt. Hae ergò sceleris suscipiendica sae fuerunt, o­diū implacabile mariti, & amor ad­ulteri immoderatus. Accedebat & [Page 59] illa spes, crimen à se in alios transfer­ri, & supplicia in vilia inimicorum capita deriuari posse: & homines à culpa maximè alienos, sui loco placā ­dae populari irae victimas posse sup­poni. Alioquî quò pertinebant illa penè conserta, inter Regē, & Rober­tum fratrē pugna? quò semina dis­cordiarum cum Proceribus sparsa? quò tanta diligentia cum Morauio,Causa c [...] Morauius pridiè ante caedem Re­gis accersi­tur a Regi­na, excut [...] ­tur. pridiè qnàm caedes facta est, retinen­do? aut quae causa eius accersendi? Venerat è Sabaudia legatus, qua de re? magnam fuisse oportuit, & quae sine conuentu Procerū transigi non posset. Imò Sabaudius ad Baptismū inuitatus serò, ac re peracta venerat: cùm & tam leui de re mittere pige­ret, & Gallis & Anglis eo munere perfunctis, defuisse puderet, non le­gatus ad Baptismum, sed officij neg­lecti excusator. Is, vt honestius di­mitteretur, ab vxore moribunda [Page 60] Morauius accersitur, id (que) nuncijs frequentibus. Quis igitur erat eius praesentis vsus futurus? vt in con­scientiam sceleris eum asciscerent? Cur nun (que) anteà id tentatū? an tum demum in illo puncto, in illo parrici­dij momento, eum adiungere vole­bant? leuē videlicet hominē & in­constantem, & ad omnes temporum articulos consilia mutantem, vita su­periore infamem, rebus praesentibus non confisum? nihil horum nè nunc quidem dicere audent. Falsam igi­tur eius retinendi causam cùm non queant cōminisci, quae vera fuerit, apud se quis (que) facilè colliget: Nempè eadem quae primù Atholium, quae posteà illum è palatio demig [...]are cō ­pulit: quae toties cum in mortis peri­culum adduxerit: quae falsis inimi­corum rumoribus in Anglia sparsis, eum calumniata est: quae libellis fa­mosis parricidarū eum persecuta est: [Page 61] quae effecit, vt potius in exilium abi­ret, quàm in Aula inter Sicariorum gladios cum magno vitae discrimine versaretur.

Sed quid prodest ista causae aequi­tas apud auditores vel rei, vt gesta est, ignaros, vel vltrò auersos, & in­uidos, vel confictis rumoribus oppor­tunos? qui hominum leuissimorum conuitia pro testimonijs habent, & eis credunt, qui domi cùm omnia se posse iactent, nec iudicum sententijs se cōmittere audent, ne (que) armis se de­fendere potuerunt: & velut scelerū conscientia iudicium timuerunt, ita furore ex conscientia orto in bellum praecipites ruerunt: è praelio trepidè fugerunt: nunc quo (que) cùm numero, & opibus freti aduersariorum pru­dentiam irrideant, potentiam prae sua contemnant, tamen veris virtu­tibus diffisi, ad latrocinia se conuer­tunt: & mentem sceleratam intesti­nis [Page 62] conscientiae terroribus vexatam, ad conuitia, ad calumnias, ad men­dacia transferunt:Saena & a­mica au­thoris ad ciues suos admonitio. quos pro meo in ciues meos amore monitos velim, vt ab hac, siuè stultitia, seû furore, seû maledicentiae morbo desistant: & nè quorum aures falsis rumoribus nunc onerant, illucescente veritate odio sui aduersus preces occludant & ob­struant: ne (que) enim semper erit fictis locus: sed velut ad solem caligines, ita ad veritatis lumen euanescunt mendacia.

Patrandi verò sceleris commodi­tates, & spem celandi, non habeo ne­cessè pluribus prosequi: cum & faci­endi facultas, & locorum oportuni­tas, & occasionum momenta, in ip­sorum potestate essent. Celare verò factū, quorsum erat opus? cum vul­gati nulla poena metueretur. Quam enim poenam metueret in tam firma conspiratione? cùm & legum, quarū [Page 63] ipsi moderatores erant, vis esset ex­tincta: & maioris partis hominum mentes societate sceleris deuinctae, aut spe impulsae, aut praemijs occupa­tae, aut metu tantae ex aduersò poten­tiae, debilitatae forent & coercitae. Sed vtcum (que) haec se habent, tamen operae precium erit, & rei gestae or­dinem, & consiliorum temeritatē in­constantiam, & exitum perspicere. Simul enim intelligetis, non volun­tatē caelandi facinoris defuisse, sed emotae mentis furorem, rationē om­nem consiliorum peruertisse: dum interdum velut famae verba daturi, cogitatum naefas occulere conantur, interim ita grassantur apertè,Regina odi [...] mariti, et adulteri a­more aperta insanient. vt de existimatione securi, non magni fa­cere videantur quam in partem ho­mines factum interpretentur. Vene­num enim Glascuam profecturo da­tum est occultè: & satis cautum vi­debatur, vt absens lento morbo con­ficeretur. [Page 64] Coetera verò ita crudeliter tractabantur, vt si morbus fortui­tus fuisset, tamen suspicio veneni esse posset. Maritus enim, & vnici filij & primogeniti pater, illius inquam filij pater, cuius tanto cum fastu, tanto ambitu Baptismus est celebra­tus, cum propè nudus velut ex in­cendio esset emissus,Regina ve­neficij argu­itur. in itinere maxi­mis doloribus cruciatus, cùm Glas­cuae letali morbo vexaretur, quid optima vxor intereà? quid? Ad morbi primum nuncium conuolat? praesentia sua, familiari alloquio, vultu deni (que) ipso aegrum consolatur? & cùm vitā retinere nequeant, ex­tremū eius haurit spiritum? oculos morientis claudit?Regina, quo m [...]do in morbo ma­riti se gerit. coetera (que) bonarū matronarū praestat officia? Imò ve­rò quae iā iam moriturum emiserat, & vix ad paucos dies infoelicem spi­ritum posse ducere eum existimabat, in diuersam longè regionē rusticatū [Page 65] abit: & Nobilium aedes cum suo A­donide perambulat: & hospitales do­mos lustrorum suorū vestigijs con­spurcat: & sub ipsam (vt ex veneni vi diuinabat) funeris horam Steri­linū redit. Ibi dum tardiûs opinione res procedit, & Iuuentae vigor cum doloris acrimonia colluctatur, nè omnino suo deesse videretur officio, semper Glascuam proficisci adornat, nec vnquàm proficiscitur.

Tandem spe quam certā in animo praeceperat destituta, ad alia se consi­lia confert.Rex occidē ­dus [...] cer­nitur. Edinburgū delata, con­uocat in consilium adulterum, cum paucis secretorū conscijs: decernunt omninò Regē occidendum: nec satis liquet quo genere mortis tolleretur. Quod ex eius Epistola facilè potest colligi,Epistolas has ad calc [...] ̄ libri adie­ctas reperi­es. in qua cum Medea venefica iuxta ac sanguinaria, se aliqua ex parte cōparat. Item ex altera, in qua de veneno deliberat. Rex autem qui [Page 66] iam amatoriū poculum degustasset, incertus an magis blandis eius ser­monibus crederet, an prauitatē natu­rae metueret, quan (que) interdum de re­conciliatione non desperaret, tamen semper timori propior erat. Sed cùm ne (que) vitam, ne (que) mortē in sua pote­state haberet, cogitur praeteritas in­iurias mussare, praesentem timorem dissimulare, & de futuro spem finge­re. Ita (que) non velut maritus educitur. sed tanquam funus effertur: aut ve­rius, ad lanienā trahitur.Regina cum veneno non potest, ferro maritum extinguere aggreditur. Regina de adolescente omni iniuriarum genere vexato, venenis crutiato, circūuen­to insidijs, ad supplicium tracto, glo­riabunda triumphum ducit: sequun­tur currum paterni inimici, de indu­stria adhibiti, vt & ipsi tam misero spectaculo pascerent oculos, & cuius mortem propinquā expectabant, ani­mi eius maerore interim fruerentur. Et nè vlla deesset sacrificiorum cere­monia, [Page 67] Ioannes Hamiltonius Sancti Andreae Archiepiscopus,Ioan. Ha­miltonius Archiepi­scopus. tan (que) sa­crificulus adhibetur, homo anteà om­ni genereflagicij pollutus: & in spo­lijs, & caede Ciuium suorum pastus, & vetus multarū palmarū lanista. Vulgus toto itinere maestum, nihil boni augurabatur. Comites Reginae, ne (que) tristitiam satis simula [...], ne (que) laetitiam dissimulare poterant: cùm sceleris suscepti atrocitas in euentus expectationē, gaudium immoderatū suspenderet. Ducitur Edinburgum, non in Palatium. Cur ita? Ne vide­licet contagio pestilentis morbi filio adhûc tenello noceret. Quasi à vene­no etiam laesis contagij sit metus. Sed verior illa causa, ne praesentia eius incommoda esset, & voluptatibus li­berè frui volentibus, & de morte consulentibus.

Quò ergo ducitur? In Oppidi par­tē maximè desertā, anteà sacerdotū [Page 68] regno incolumi: sed aliquot iam an­nis à nemine habitatā:Simulatae salubritatis praetextus. ac nisi ad il­lud nocturnum sacrificium fuissent aedes refectae, sua spontè ruituras. Cur hîc potissimū delectus est locus? aeris salubritas praetenditur. Bone Deus: Occisura maritum loci salubritatem quaerit? in quem vsum? nō profectò vt vitam seruet, sed vt corpus sup­plicio reseruet. Hûc illa spectat vxo­ria diligentia, & de mariti vita vl­tima sollicitudo. Metuit ne poenis eri­piatur: vult vt se sentiat mori. Sed quaenā sit ista salubritas videamus.Vxoria cru­delitas con­tra maritū inaudita. Vt videlicet inter mortuorum Sepul­chra, viuendi quaeramus presidia? Nam in vicino erant duorum Tem­plorum ruinae: ab oriente Monaste­rium Dominicanorù fratrum, ab oc­cidente Tēplum virginis, cui ob loci solitudinem, Campensi nomen fece­runt: à meridie muri vrbis, & in ijs, vt vndi (que) peruiae essent, posticum [Page 69] aperitur: à Septemtrionibus paucae pauperum aediculae, tum quidem in ruinā pronae, quondam sacerdotum & monachorum prostibula: cuius loci nomen ipsum, faciem, & naturā facilè indicat. Nam Angiportum fu­rum appellant. Nulla alia in propin­quo domus,Ioānes Hae­miltonius Archiepis­copus S. An­dreae sangui nariae huius coniuratio­nis antesig­nanus. praeter aedes Hamiltonio­rum, quae ad iactū ferè teli aberant: & ipsae tum vacuae. In eas cōmigrat Archiepiscopus Sancti Andreae, sem­per anteà in locis vrbis frequentiori­bus diuersari solitus. Is quo (que) eam noctē, qua Rex interemptus est, egit peruigilem. Nunc vos rogo, quando oculis non potestis, saltem animo cer­nite veterum sacerdotum aedes, inter sepulchreta, inter duorum Templo­rum ruinas positas, & ipsas ruino­sas, propè locum furum & latronū receptatorem: non longè ab hostili praesidio quod ianuam aedium specta­bat, per quam si quis fugisset, insi­dias [Page 70] vitare non poterat. Huius loci faciem cùm in animo vobiscum co­gitatis, cùm ruinas Tēplorum, Sepul­chra mortuorum, latibula furū, pro­stibula maeretricum auditis, nonnè, non modò aedes ipsae, sed singulae par­tes viciniae, naefas proclamare vi­dentur? in hospitiumnè diuertissè, an in latronum spaeluncam intrusus esse Rex videtur?L [...]cus ad caedem Re­gis (quam) maxi­me oportu­ [...]us, a Regi­na electus. Nonnè illa deser­ta vastitas, & infrequentia metum sceleris simplicioribus facere, suspici­onem callidioribus inijcere, occasionē hominibus prauis dare poterant?

Quîd inimici hominis in ea loca insolens aduentus, nocturnum propè in ipsis foribus peruigiliū? cur hunc potissimum hospitio locum, praeter morē delegit? At aedes vacuae erant, fratris erant, propinquae Regis hospi­tio erant. Vacuae semper anteà fue­rant? Cur nunquàm anteà in eas di­uertisti? Cur celebritate vrbis, vici­nitate [Page 71] Aulae neglecta, in solitudinem te coniecisti?Contra Ar­chipiscopum rationes colliguntur. quam vtilitatē, quam commoditatem, quam voluptatē hîc sequutus es? Vt homo anteà semper popularis aurae captator, & caenarū aucupijs aulicos complectens, spontè in abstrusum angulum, extra caetū, & celebritatem te abderes? amaeni­tas te loci capiebat? & homo sacer­dotijs obrutus, verius quàm onustus, templorum ruinis animum oblecta­bas? Sed fuerit aduentus in ea loca tuus fortuitus: suas etiam causas, si non veras, saltem verisimiles habue­rit: Quîd sibi volebat peruigilium insolitum? quîd trepidatio nocturna tuorum? quos tamen in publico tu­multu egredi vetuisti? Sed quid erat cur egrederentur? vt rem, cuius tu author & machinator eras, rescisce­res? at è specula tua fragorem ruinae auribus, fumum & cinerem oculis, gaudium animo, hauriebas: Sulfu­ris [Page 72] odorem penè naribus imbibebas. At emisisses qui elapsos ex incendio exciperent; neminem fugientem vi­debas? Ita (que) lumina quae ex aeditiori­bus vrbis locis tota nocte domi tuae apparuerunt, tum demum tanquàm re benè gesta, sunt extincta.

Sed ad Regēredeamus. Non satis erat posticum in muris aperuisse, per quod latrones immitterent, insidias antè fores collocasse ne quis euaderet, duorum apud se ostiorum claues reti­nent: inferioris domunculae alterā, vbi parictibus suffossis, sulfureo pul­uere cuniculos oppleuerunt: superio­ris, vt aditus Sicarijs ad Règem dor­mientem esset. Deindè è paucis mini­stris maiorem partem subtraxerunt:Reae submo­tis ministris omnibus so­lus cum Da ramio fa­mulo relin­quitur. vt qui anteà non tam adhibiti erant ad vsum domesticum, quàm ad se­creta speculanda, quae ad Reginā de­ferrent. Hij, varijs causis confictis, alij aliò discedunt. Vltimus Alexan­der [Page 73] Duramius,Alexander Duramius. cum satis iustam abe­undi excusationem non haberet, ex­truditur à Regina. Ipsa interim, nè suis desit partibus, dum Bothuelius tragicam mortis scaenā instruit, quo­tidiê Regem inuisit: animum amore aegrum, nunc blandis pollicitationi­bus erigit, nunc iurgijs oppugnat, suspicionibus exercet, ac verè fabu­lam illam poeticā ludit,Promothe [...] fabula. in qua Pro­methei iecur ad nouas quotidiè poe­nas excrescens, ab Aquila aduolante corroditur. Ad hanc enim imaginē illa miserum adolescentem interim spe fouet,Rex impta Reginae im­posturae de­lusus. & refocillat, in nullum a­lium vsum, nisi vt perferendis dolo­ribus vita sufficiat. Quaeso, apud a­nimum quis (que) suum cogitate, in re­centi scelere qui fuerit motus animo­rum: cùm nè nunc quidem haec sinè indignatione possint audiri. Aedes ab humano commertio propè semotae, ab homine omnium nequissimo, ab ini­mico, [Page 74] ab vxoris adultero parantur, ad lanienam quàm ad habitationem commodiores; & adolescenti paran­tur, ob aetatem incauto, ob amorē ad insidias aperto, ministris spoliato, de­serto ab amicis: aedes, inquam, lace­rae, solae, ab omni parte non modo a­pertae,Rex in aedes desertas, et procul dissi­tas ad [...]aedis opportuni­tatē retru­sus. sed etiam peruiae: vt quarum claues penês inimicos essent: nemo intus praeter Iuuenem à morbo non satis validum, & Senem aetate infir­mum, & duos peregrinos, locorum, rerum, hominum ignaros: nemo in propinquo praeter inimicos, & la­trunculos habitabat. Sed mulier pro­uida diligenter id cauerat, nè à latro­nibus esset periculum. Nihil enim apud eum reliquum fecerat, quod la­trones inuitaret. Inimicos autem spe­ctatores, non actores huius tragoediae volebat esse: facinoris verò gloriam sibi & Bothuelio reseruabat.

Quîd interim illa Reginae sollici­tudo? [Page 75] quid insolita concursatio? & malitiosa non officiosa sedulitas? quotidiè inuistit: in multas horas sermonem protrahit: in cubiculo in­feriore duas noctes quiescit▪ si modò spiritum illum atrocē, scelerum con­scientia à furiarum stimulis conqui­escere patiatur.Pariete [...] per subter­raneos cuni­culos pulue­re sulfure [...] oppleti. Metuebat videlicet, nè si aedium pars inferior vacua fu­isset, strepitus molientium cuniculos, & inferentium puluerē sulfureum, aliquem è ministis in suspicionem fraudis induceret. Volebat etiam ipsa suis oculis rem tantam cernere, poti­us quàm fidei ministrorum credere: volebat animo futurū gaudium prae­libare: ignem, fumum, puluerem, ruentis domus fragorem, trepidatio­nem, tumultum, pauorem ministro­rum, latronum, ciuium, quandò ocu­lis, & auribus non poterat,Astuta R [...] ­ginae seduli­tas in amo­lienda a se mariticidij suspicione. animo saltem haurire. Omnibus igitur re­bus ad funestam illam noctem prae­paratis, [Page 76] vltima subit famae cura: segregat à se suspiciones: [...]. adit mari­tum, osculum pangit, annulum pig­nus amoris donat, solitò blandius al­loquitur, prolixius pollicetur:Reginae al­tera manu demulcet, altera occi­dit maritū. fingit sibi curae esse eius valetudinem: nec intermittit cum adultero consuetu­dinem. Haec qui propius intueban­tur, nihil boni diuinabant. Nam quantò maiora placati animi signa Regina ostentabat, tanto in animo quis (que) suo atrociora omnia praecepe­rant. Alioquî enim vndè illa repen­tina mutatio? vndè tanta cura de eo, cui venenum superiore mense de­derat? quem nuper non modo cupie­bat occisum, sed occidentem videre volebat: cuius morti fratrem, imò duos fratres impendère gestiebat: & ipsa, velut lanista, rege gladiatore, funus Regium apparabat. Antè pau­cos menses ipsa è vita discedere vole­bat, ne Regem viuentem aspiceret. [Page 77] Vndè nunc repentinum de eius sa­lute studium?

Expecto vt se dicat placatā fuisse. Tu marito placata? quem in illud desertum (vt cum poeta loquar) fu­riarum castrum ablegasti? cui inter meretricum prostibula, pauperum mendicabula, latronum latibula ia­centi, aedes ab omni parte ita peruias fecisti,Probaetioni [...] argumenta grauissima, quibus Re­ginae neces­sario coar­guitur par­ricidij. vt plures aditus, quàm mini­stros qui clauderent relinqueres? quae Sicarios ad caedem, fures ad praedam inuitaris? ministros qui vitam eius tueri possent abegeris? nudum, solū, inermem latronibus obieceris truci­dandum? cùm in hoc mariti misero statu adulter in Palatio habitaret, in cubiculo frequens esset, cùm ei dies noctes (que) fores omnes paterent, mari­tus interdicto nobilitatis cōmertio, ministris adire vetitis, aut ablegatis, ad ludibrium, at (que) vtinam ad ludi­brium tantum, in solitudinē abiectus [Page 78] relinqueretur? Ac de coeteris mini­stris nihil quaero. Non interrogo sol­licitè cur discesserint, cur tum potis­simum Regē reliquerint cum eorum opera & ministerio potissimum ege­ret: cum conualuisset, cum prodire inciperet, nec alios comites haberet? De Alexandro Duramio silere non possum: quem illi custodem, tibi de­latorem habueras. Quid autem erat quod obseruaret? quod ad matronā mariti amantem, coniugij tenacem, de pellice sollicitam deferret? vere­batur videlicet ne & adolescens, & formosus, & Rex, in aliquam, se ab­sente, oculos conijceret? imò hoc ip­sum maximè cupiebat. Nam & ipsa maritum eò antea inuitauerat: occa­siones ipsa obtulerat: & sponte obla­tas commonstrarat. Hoc erat, quòd causas diuortij quaerentem, maximè eam vrebat, quòd ne tenuem quidē suspicionem pellicatus inuenire pote­rat. [Page 79] Cur ergò adhibiti obseruatores? ne quis Nobilium, nè quis clientum, ne quis omninò alienus eum adiret: ne quis conueniret, qui insidias dete­gere, de periculo admonere posset? Hunc verò ipsum Alexandrū quàm sollicitè seruat, cùm maritum occidat, quâm coeteris abactis serò dimittat, in ipso propè mortis articulo, cum de­lationibus iam nihil amplius esset o­pus. Pridiè enim quàm parricidium illud factum est, vnus è ministris se­cretorum consiliorum conscijs reli­ctus erat Alexander.

Is cum noctem illam,Alexandri Duramij callida ex­cusatio, non minus infamem, quàm funestam appropin­quare sentiret, praeparat absentiae fu­turae excusationē (vt ipsi visum est) non incallidam, vt casus eum expu­lisse, non ipse sponte deseruisse domi­num videretur. Ignem in stramenta lectuli sui inijcit: ac flamma latius fusa, tumultu excitato, stragula se­miusta, [Page 80] è cubiculo Regis eijcit. Sed postridiè cū ea excusatio non satis ex sententia procederet, quippè cùm, au­diente Regina, Rex eum blandius ro­garet, ne se solum ea nocte desereret, at (que) etiam inuitaret vt vnà secum cubaret (quod & anteà saepè fecerat) singulari enim praeter coeteros bene­uolentia Rex eum complectebatur.Alexander Duramius Regi adhi­bitus non seruus, sed obseruator, nō famulus, sed custos, et delator, & desertor, & proditor. Hîc Alexander deprehensus, morbi metum ad priorem excusationem ad­iecit, ac se, vt liberius curaretur, in oppido pernoctaturum. Hîc quo (que) cùm parum proficeret, Regina suam authoritatem interposuit: & Regem non rectè facere ait, qui adolescentē, contra valetudinis rationem, secum retineret. Deindè ad Alexandrum conuersa, iussit quòei cōmodum esset, abire: & ille cum dicto abijt. Nolo hîc diligentius exequi omnia crimi­num vestigia. Ne (que) quaeram curio­sius, ignis ille pridianus, fortuitus, [Page 81] an fraude suppositus fuerit: ne (que) il­lud rogabo, cur homo saepè antea in lectum Regium receptus, illa potissi­mum nocte id recuset? morbum in causa fuisse credamus. Hoc tantum quaero, cuius generis fuerit is mor­bus, illo statim momento temporis immissus, qui sine vlla medicorum cura, ante lucem eum reliquerit? cu­ius nullū, ne (que) antè ne (que) postea, ne (que) in illo temporis puncto signum ap­paruerit? Sed opinor, illo tacente, vos satis intelligitis. In homine ma­leficij conscio, mortis metus vicit of­ficij rationem. Quòd nisi Alexander, anteà delator, nunc desertor, & pro­ditor, omnium scelerum conscientia teneretur, nonnè Regina coetera tam crudelis, vnam illam victimam in­ferijs mariti impendere potuisset?

Haec dum fiunt multū noctis pro­cesserat: & ReresiaRe [...]esia me­retri [...] stre­nuae Regia mortis mi­nistra. strenua miles ante signum datum in aciem proces­sit, [Page 82] foras prodijt, equum conscendit: & quanquam, vt futurae procellae conscia, timet, tamen in equo sedens Reginam expectat, sed longiusculè ab aedibus. Interim Paris aduenit, colloquiū dirimitur, surgitur. Subijt enim, eo conspecto nephas illud quod non nisi magnis piaculis aueruncari posset, quòd Regina in coena nuptiali Sebastiani Cantoris, ac tantum non scurrae, non saltauerit: quòd marito non dum ad iustam valetudinē per­ducto assederit: quòd in conuiuio do­mestici parasiti histrionicā non ege­rit. Digna profectò res excusatione. Sed quid faceret?Nocte qua Rex interi­mitur, Re­gina ad sig­num datum a Rege dis­cedit, friuo­lo praetextu discessum excusans. abeundū erat, Pa­ride cōspecto: ita enim cōuenerat, & aliquid erat praetexendū. Quîd su­perioribus noctibus, quibus maturi­us discesserat nulla interposita excu­satione: nunc demū media ferè nocte discessus erat excusandus? Sed fue­rit. Nihilnè aliud subibat aptius (que) [Page 83] nuptiae Sebastiani? Ego contra con­tendo, si vel fratris, vel sororis nup­tias reliquisset, vt maritum etiam leuiter languentē inuiseret, eam om­nibus iustam excusationem habendā esse. Quid si Regi etiam, non marito, quid si alijs è Proceribus id officij praestitisset?Regina ni­hil habet quo se excu­set, tot hic concurrunt verisimilia. tanti sunt nuptiae Seba­stiani, vt Mimica ibi saltatio prae­ferenda sit coniugali officio, & cha­ritati? Sed profectò aliud in hac ex­cusatione, & dolore neglecti officij la­tet, nec tamen ita latet, vt non tran­spareat. Nimia ista, in excusando vbi nihil opus est, diligentia, suspici­onem occulti facinoris, & quod de­tegi nolis, habet: & causae leuitas suspicionem auget: praesertim cum alia in promptu essent, quae causari potuisset.

Sed excusationē accipiamus, quā ­do Regina iusta est visa. Quò deindè abit? in cubiculū suum rectà. Quid [Page 84] deinde? fessa labore diurno, & no­cturna vigilia, it cubitum. Imò cum Bothuelio propè solo, deindè etiam so­lo colloquitur: quid autem loquuta sit,Bothuelius post colloquium Reginae, ad caedem Regis se ac­cingit. res ipsa prodit. Bothuelius enim cùm vestem, velut decubiturus exu­isset, statim aliam sumit: ad faci­nus abiens, noluit agnosci. Laudo hominis calliditatem. Sed per custo­dias eundum erat. Hîc miror amen­tiam. Sed mentes cogitatione scele­rum obsessae, ferè sese sua inconstan­tia produnt: & ad coetera plaerum (que) coecae,Regis mors. vnum illud vident, in quo ani­mum intenderunt. Quid autem ges­serit, Regis mors, ipsius fuga, noxio­rum confessio, & coetera quae caedem secuta sunt, declarant. Excitato in vrbe tumultu, ille, quasi omnium ig­narus, per easdem custodias redit cu­bitum. Cùm ruinae fragor aures, tre­mor etiam omnium aedes concuteret, Regina in expectationem euentus e­recta, [Page 85] & vigilans, nihil sentit: Both­uelius nihil sentit: mira surditas. At coeteri per vrbem qui vigilabant exterrentur, qui dormiebant exper­giscuntur.

Tandē surgit iterum Bothuelius:Bothuelius huius fabu­lae choragus post ex cho­rago fit nu [...] cius. & in eadem fabula, è poeta, fit nun cius, accurrit ad Reginam: eôdem fit aliorum, qui in Palatio diuerte­bant, concursus: res alijs vera, alijs simulata, sed omnibus mira videri. Quid Regina? Quid faceret? fert moderatè suam foelicitatem: in me­ridiem placidè conquiescit. Postridiè tamen, vt in fabula decoro seruiret, luctum simulat, quem nec diû fingi sinit vnà habitans laeticia, nec omni­no negligi patitur pudor. Haec cum subiecta sint oculis,De authore Regiae necis nemini du­bitandum in tanta ve ritatis luce. manibus contre­ctentur, in auribus & conscientia omnium habitent, adhûc de authore caedis, tanquàm dubio, quaerimus? At Regina negat. Quid negat? Se [Page 86] caedem illam fecisse. Tanquàm mul­tum intersit, author sis, an minister: iubeas, an facias? consilium, operam, opes, authoritatem, ad eam patran­dam adhibuit: Ne (que) causa cur id fe­cerit, latet. Nempè vt impurae illae nuptiae cum Bothuelio fierent.

Quae omnia etiamsi argumenta, si tot è conscijs testes deessent, ipsius testimonio, ipsius literis teneatur ne­cesse est.Ex causis a caede Regis consequen­tibus contra Reginam arguitur. Et si alia omnia deficerent, quae caedem secuta sunt authorem fa­cilè coarguunt: quòd in mariti mor­te, non modò non doluerit, sed, vt in re praeclarè gesta, quieuerit: quòd non luxerit, sed propemodum palam sit laetata: quòd defuncti corpus non sustinuit modò spectare, sed auidè spectauerit: clàm, de nocte, sine fu­neris honore sepelierit: aut potius, la­tronis instar, absconderit. Nam si­mulatio illa luctus tam inconstans, ipsa se facilè prodidit. Quid enim [Page 87] ille secessus ad Setonum sibi volebat? Cur celebritatem vrbis, & oculos ho­minum fugit?Regina an luctum si­mulabat magis, aut laetitiam dissimula­bat, ex viri morte, diffi­cile est dis­ctu. An quia pudebat pa­làm lugere? an quia non potuit laeti­tiam dissimulare? aut vt occultè se totam in luctus daret? imò ad Seto­num totam luctus personam abiecit: in campos quotidiè cū Sicarijs ibat: nec modò pristinam consuetudinem repetiuit, sed lusus viriles, & cum viris, & palam affectauit: ita popu­larium suorum existimationē facilè contemnebat.Henr. Kil­graeus An­glus, et Cro­cus Gallus duo legati, letitiae Re­ginae testes. Sed malè sit Kilgraeo, malè sit Croco, qui tam incommodè interuenerunt, & personam detra­ctam exteris ostenderunt: multa facta negari, multa appositè fingi, multum rumoribus profici sine illis poterant.

Sed quaestio de caede habita est. Per quos? Per Bothuelium inprimis, ali­os (que) nonnullos, qui noxios legum poe­nis eximere tentarunt, & hodiè ten­tant: [Page 88] & nunc palàm ostendunt, quid tum occultè senserint.Quaestio de Regis inter­ritu, quo modo, et per quos tracta­ta. Sed qua dili­gentia, qua sanctitate; quaestio illa tractata est? Pauperes è vicinia ho­spicij Regij nec proferre audebant quae viderant & audierant: & si propius rem attigissent, vel metu re­ticere cogebantur, vel vt vani con­temnebātur: cautiores Bothuelium, inter quaesitores sedentem, laedere non audent: ministri, vnus & alter, qui cladi superfuerunt interrogan­tur, latrones quo modo ingressi sint? Claues, aiunt, penes nos non erant: Quis eas habuit? dictum est Reginā habuisse: Coeperant Aulae secreta pa­l [...]m fieri. Quaestio differtur, nun­quàm repetitur. Quid hac quaestione sanctius? Sed tamen nonnihil ea pro­fe [...]tum est. Nam quod quae sitores ta­cere volebant, vulgus clamat: quod supprimunt, erumpit: quod caelant, elucescit. At aedictum proponitur: [Page 89] facti impunitas, indicij praemia pro­ponuntur. Quis autem tam demens fuisset, vt in tam manifesto vitae pe­riculo, aduersus iudices, qui vitae ne­cis (que) sui potestatem haberent, testi­monium dicere, aut indicium profi­teri auderet? expectandum scilicet erat, vt qui Regem trucidassent, in­dici caedis parcerent? praesertim cùm omnes viderant de caede Regia quae­stionem omissam, de libellis caedem coarguentibus, seuerè exerceri? Iu­dicium verò quo Bothuelius purga­tus est, [...]. quale fuerit audistis. Nempè per ipsum coactum: iudices ab ipso lecti: accusatores ab eodem suppositi; legitimi accusatores adesse vetiti, nisi gladijs inimicorum ceruices subijce­rent. Indictum; iudicium nec in diem legitimum, nec more patrio, nec de caede Regis, sed de ea caede, quae pri­diè quàm Rex interemptus, facta di­catur. Hic cùm Bothuelius gratia & [Page 90] opibus, Regina minis & precibus a­pud iudices contenderent, expectatis quid homines, praeter leges, praeter morē patrium lecti pronunciarint? Rem sententijs suis non attigerunt: tantum iudicium non esse legitimū sunt testati, cùm sibi cauerunt ne ea res ipsis aliquandò fraudi foret.

Deindè, vt omnes intelligerent, quid ferro,Bothuelius, mactato Rege, vxorē ilico repu­diat, ac Re­ginam du­cit. flammis, veneno petitum esset, nuptiae aliae dirimuntur, aliae coeunt: id (que) tanta festinatione, quan­ta nec ad triumphum de praeclara victoria fuisset properandum. Ta­men vt in illis illegitimis nuptijs ali­quid legitimi moris obseruaretur, Barnae praeclarae publicantur: in quibus denūciandis, etsi metus mor­tis Ecclesiae ministro, nisi paruisset, fuerit intentatus, is tamen inter de­nunciandum palàm testatus est, se causam scire, cur illae nuptiae legiti­mae non essent. Sed in tanto coetu ho­minum, [Page 91] quotusquis (que) erat, qui id ignorarat,Banna pro­clamatae, & refutatae. quippe qui meminissent duas vxores nō dum dimissas Both­ueliū habuisse, tertiam nec legitimè nuptam, nec ritè dimissam. Verùm non id agebatur, vt legitimi moris ceremoniae obseruarentur: Sed, vt in Comedijs fieri solet, quandam vul­gatae cōsuetudinis speciem, & imita­tionem curabant. Nam qui omnia iura humana saepè violauerat, reli­gionem omnem abiecerat, facilè ius diuinum contemnebat.

Explicasse mihi videor paucis pro rei magnitudine, sed fortassè pluri­bus quàm necesse erat, propter proba­tionum perspicuitatem, quo consilio, qua spe caedes nefaria sit suscepta, quanta cum crudelitate perpetrata, quibus indicijs, testimonijs, & lite­ris ipsius Reginae tota res teneatur: & ita teneatur, vt tanquàm subiecta oculis cerni possit: proponam tamen [Page 92] & vniuersi populi testimoniū, quod quidē minimè negligendū esse arbi­tror. Singuli enim plaerum (que) fallunt, & ab alijs itē falluntur: at nemo om­nes decipit, aut ab omnibus decipitur. Hoc populi, quod dixi testimoniū hu­iusmodi est.Contra Re­ginam nullū grauius te­stimonium quam pub­licum popu­li silentium. Cùm Reginae prodeunti in publicum, à maxima vulgi parte solitū esset proclamari, benè & foeli­citer, quae (que) alia vel amor exprimit, vel adulatio cōminiscitur, post caedē Regis eunti ad arcem, per celeberri­mum vrbis vicum, moestum passim erat silentium. Sed cum aliquando mulier,Verba cu­iusdam foe­minae con­tra reginā exclamātis. è turba, sola benè precata Re­ginae esset: alia statim, ita vt ab om­nibus audiri posset, exclamauit: Ita cui (que) sit vt promeretur.