Thomæ Bradwardini Archiepiscopi olim Cantuariensis, De causa Dei, contra Pelagium, et De virtute causarum, ad suos Mertonenses, libri tres: iussu reverendiss. Georgii Abbot Cantuariensis Archiepiscopi; opera et studio Dr. Henrici Savilii, Colegij Mertonensis in Academia Oxoniensi custodis, ex scriptis codicibus nunc primum editi Bradwardine, Thomas, 1290?-1349. 1618 Approx. 5238 KB of XML-encoded text transcribed from 458 1-bit group-IV TIFF page images. Text Creation Partnership, Ann Arbor, MI ; Oxford (UK) : 2009-03 (EEBO-TCP Phase 1). A16626 STC 3534 ESTC S113557 99848790 99848790 13904

This keyboarded and encoded edition of the work described above is co-owned by the institutions providing financial support to the Early English Books Online Text Creation Partnership. This Phase I text is available for reuse, according to the terms of Creative Commons 0 1.0 Universal. The text can be copied, modified, distributed and performed, even for commercial purposes, all without asking permission.

 Early English books online. (EEBO-TCP ; phase 1, no. A16626) Transcribed from: (Early English Books Online ; image set 13904) Images scanned from microfilm: (Early English books, 1475-1640 ; 627:07) Thomæ Bradwardini Archiepiscopi olim Cantuariensis, De causa Dei, contra Pelagium, et De virtute causarum, ad suos Mertonenses, libri tres: iussu reverendiss. Georgii Abbot Cantuariensis Archiepiscopi; opera et studio Dr. Henrici Savilii, Colegij Mertonensis in Academia Oxoniensi custodis, ex scriptis codicibus nunc primum editi Bradwardine, Thomas, 1290?-1349. Abbot, George, 1562-1633. Savile, Henry, Sir, 1549-1622. [34], 876 p. Ex officina Nortoniana, apud Ioannem Billium, Londini : M.DC.XVIII. [1618] Reproduction of the original in the Cambridge University Library.

Created by converting TCP files to TEI P5 using tcp2tei.xsl, TEI @ Oxford.

EEBO-TCP is a partnership between the Universities of Michigan and Oxford and the publisher ProQuest to create accurately transcribed and encoded texts based on the image sets published by ProQuest via their Early English Books Online (EEBO) database (http://eebo.chadwyck.com). The general aim of EEBO-TCP is to encode one copy (usually the first edition) of every monographic English-language title published between 1473 and 1700 available in EEBO.

EEBO-TCP aimed to produce large quantities of textual data within the usual project restraints of time and funding, and therefore chose to create diplomatic transcriptions (as opposed to critical editions) with light-touch, mainly structural encoding based on the Text Encoding Initiative (http://www.tei-c.org).

The EEBO-TCP project was divided into two phases. The 25,363 texts created during Phase 1 of the project have been released into the public domain as of 1 January 2015. Anyone can now take and use these texts for their own purposes, but we respectfully request that due credit and attribution is given to their original source.

Users should be aware of the process of creating the TCP texts, and therefore of any assumptions that can be made about the data.

Text selection was based on the New Cambridge Bibliography of English Literature (NCBEL). If an author (or for an anonymous work, the title) appears in NCBEL, then their works are eligible for inclusion. Selection was intended to range over a wide variety of subject areas, to reflect the true nature of the print record of the period. In general, first editions of a works in English were prioritized, although there are a number of works in other languages, notably Latin and Welsh, included and sometimes a second or later edition of a work was chosen if there was a compelling reason to do so.

Image sets were sent to external keying companies for transcription and basic encoding. Quality assurance was then carried out by editorial teams in Oxford and Michigan. 5% (or 5 pages, whichever is the greater) of each text was proofread for accuracy and those which did not meet QA standards were returned to the keyers to be redone. After proofreading, the encoding was enhanced and/or corrected and characters marked as illegible were corrected where possible up to a limit of 100 instances per text. Any remaining illegibles were encoded as <gap>s. Understanding these processes should make clear that, while the overall quality of TCP data is very good, some errors will remain and some readable characters will be marked as illegible. Users should bear in mind that in all likelihood such instances will never have been looked at by a TCP editor.

The texts were encoded and linked to page images in accordance with level 4 of the TEI in Libraries guidelines.

Copies of the texts have been issued variously as SGML (TCP schema; ASCII text with mnemonic sdata character entities); displayable XML (TCP schema; characters represented either as UTF-8 Unicode or text strings within braces); or lossless XML (TEI P5, characters represented either as UTF-8 Unicode or TEI g elements).

Keying and markup guidelines are available at the Text Creation Partnership web site.

 lat Pelagianism -- Early works to 1800. 2008-03 Assigned for keying and markup 2008-06 Keyed and coded from ProQuest page images 2008-07 Sampled and proofread 2008-07 Text and markup reviewed and edited 2008-09 Batch review (QC) and XML conversion

THOMAE BRADWARDINI ARCHIEPISCOPI OLIM CANTVARIENSIS, DE CAVSA DEI, CONTRA PELAGIVM, ET DE VIRTVTE CAVSARVM, Ad ſuos MERTONENSES, LIBRI TRES:

IVSSV REVERENDISS. GEORGII ABBOT Cantuarienſis Archiepiſcopi; OPERA ET STVDIO Di. HENRICI SAVILII, Collegij Mertonenſis in Academia OXONIENSI Cuſtodis,

Ex ſcriptis Codicibus nunc primum edit.

〈…〉

printer's or publisher's device

Academiae Cantabrigienſis Liber

bookplate

LONDINI, EX OFFICINA NORTONIANA, Apud IOANNEM BILLIVM. M.DC.XVIII.

SERENISSIMO ET POTENTISSIMO PRINCIPI, IACOBO, DEI GRATIA MAGNAE BRITANNIAE, FRANCIAE ET HIBERNIAE REGI,

VERAE FIDEI ASSERTORI ET PROPVGNATORI, BONARVM LITERARVM FAVTORI OPTIMO, MAXIMO, INDVLGENTISSIMO:

HOC THOMAE BRADVVARDINI, ARCHIEPISCOPI QVONDAM CANTVARIENSIS OPVS E SITV VINDICATVM.

HENRICVS SAVILIVS, MAIESTATI EIVS DEVOTISSIMVS, IN PERPETVI OBSEQVII MONVMENTVM D. D. CONSECRATQVE.

(*⁎*)

LECTORI.

DE auctore mihi pauca praefari volenti occurrit primo loco Nomen, quod in veteribus libris noſtris variè ſcribitur: Thomas de Bradwardina & de Bredewardina, quomodo conſtanter ſcribitur in Actis Publicis. Exteri homines fere omnes, deflexo nomine euphoniae, vt puto, gratia, Brauardinum nominant: Gerſon lib. 3. de vita ſpirituali Bragwardinum: Autor Catalogi Teſtium, & Geſnerus Branduardinum. Apud Joannem Baconem (ſiue Baconthorpium, vt alijs placet) ſuper 4. Sentent. Diſtinct. 1. Quaeſt. 4. fol. 86. Editionis Venetae 1527. Bradinkardin appellatur, flagitioſo Typographi errore, non ipſius Baconis, qui cum fuerit 〈 in non-Latin alphabet 〉 Bradwardino (ex eodem quippe alueari vterque profecti, Collegio ſcilicet Mertonenſi) rectam nominis contubernalis ſui ſcripturam ignorare non potuit. De loco Natiuitatis putabam aliquando apud Bradwardin caſtrum & vicum natum fuiſſe (ſitum eſt caſtrum illud, atteſtante doctiſsimo & diligentiſsimo Camdeno Noſtro, ad ripam Vagae fluminis aliquot ſupra Herefordiam milliarijs) ſed me ab hac ſententia non improbabili reuocârunt expreſſa verba ipſius Bradwardini lib. 3. cap. 22. pag 559. huius editionis, vbi non obſcurè, vt mihi videtur, innuit ſe Ciceſtria oriundum. Verba ſunt; Per ſimilem etiam rationem quicquid nunc ſcribo Oxonniae, ſcriberet pater meus Ciceſtriae, quia genuit me ſcribentem, imo auus, & proauus, &c. Vt non multum aberrâſſe videantur Balaeus, & Antiquitatum Britannicarum Auctor, qui Hartfeldiae natum aſſerunt in Dioeceſi Ciceſtrenſi, quibus auctoribus, aut quibus permoti argumentis, neſcio. Apud me certè illa Auctoris verba praeponderabunt, dum aliquid certius ab alijs afferatur. Interim certe veriſimile mihi eſt ipſius maiores apud caſtrum, vicumue Bradwardin natos, inde cognomentum ſibi, poſteriſque etiam alio commigrantibus (quod apud noſtrates frequentiſsimum) acquiſiuiſſe: ac horum Bradwardinenſium forte aliquem ſic nouis ſedibus in Ciceſtria defixum in filium ſuum Thomam hunc noſtrum nomen illud iam tum obtinens ac gentilitium transfudiſſe. Quo anno natus ſit, quemadmodum nihil pro certo aſſeuerauerim, (vt ſunt magnorum ſaepe virorum principia obſcura, quorum ſunt notiſsimi exitus) ita cum Procuratorem fuiſſe conſtet Vniueſitatis Oxonienſis, Anno 1325. circa annum Domini 1290. natum crediderim, medijs temporibus Regis Edwardi Primi. Poſt emenſa puerilia ſtudia admiſſus eſt in Collegium Mertonenſe Oxonij tempore Edwardi Secundi, vbi Procurator Vniuerſitatis fuit, vt dixi; ſic enim in Catalogo Cancellariorū & Procuratorū eiuſdē Vniuerſitatis ſcriptum reperi: An. 1325. Willielmus de Alburwike Cancellarius Oxonienſis, & Richardus de Kamſhall Commiſſarius eius; Procuratores Willielmus de Harington, & Thomas de Bradwardina. In qua Vniuerſitate, maturiore iam aetate, tempore, vt puto, Roberti Trenge Cuſtodis, ad tantum, inquit Balaeus in prima editione (quam totam putant quidam ex Lelando deſcriptam) doctrinae peruenit incrementum, vt ſupremae facultatis magister, ac ſummus demum Cancellarius (de quo mihi liceat bona cum Balaei & Lelandi venia 〈 in non-Latin alphabet 〉 ) conſtitueretur, in quo officio ita ſe geſsit, inquit, vt ab omnibus magnam commeruerit laudem. In hoc curriculo literario ſolidam ex Ariſtotelis & Platonis fontibus hauſit Philoſophiam, ſed in artibus Mathematicis ac Theologia eius potiſsimùm eluxit induſtria; ac in Mathematicis quidem ita excelluit, vt parem illa aetas tulerit fortaſſe neminem. Teſtes ſunt tabulae Aſtronomicae exquiſitè deſcriptae aequationum Planetarum, & coniunctionum ac oppoſitionum luminarium, quas penes me habeo magna cum diligentia manu exaratas volumine ſatis craſſo. Teſtes libellus de proportionibus velocitatum; alius de Arithmetica ſpeculatiua; alius de Geometria ſpeculatiua (quem librum libr. 4. de tradendis diſciplinis laudat Viues) omnes iam olim Pariſijs excuſi. In Theologia verò palmaris eſt (nam plurimos alios conſcripſit in omni diſciplinarum genere, ſi credimus Balaeo, mihi non tractatos) palmam facilè, inquam, obtinet liber iſte, quem iam ex manulcriptis ſex edimus contra Pelagianorum perfidiam, haereſim omnibus ſubin de aetatibus, vt experientia docet, in Eccleſia ſuccreſcentem; quem ex lectionibus Oxonienſibus magnam partem concinnatum, & contextum (vt ipſe in prooemio docet) ad petitionem ſuorum Mertonenſium limauit, & edidit in lucem, cùm eſſet Cancellarius Londinenſis. 〈 in non-Latin alphabet 〉 eſt ea, quam praepoſui, in omnibus ferè, quos vidi, manuſcriptis; in libro tamen Collegij Noui "Oxon. titulus eſt; Summa Doctoris profundi de cauſa Dei contra "Pelagianos, & de virtute cauſarum, virtute Dei cauſae cauſarum. In Bibliotheca Vaticana ad eundem ferè modum; Summa "Doctoris Profundi Thomae Bradwardini de cauſa Dei contra "Pelagianos, & de virtute Dei cauſae cauſarum. Fuit hic liber, ſtatim atque editus eſt, tanto omnium Doctorum exceptus applauſu, vt per omnes ferè Bibliothecas totius Europae deſcriberetur. Gerſon, vt ad notum auctorē, ſaepe remittit in libris de vita ſpirituali: Gregorius Ariminenſis ſuper 2. Sent fol. 96. col. 3. & fol. 114. col. 2. & 3. vt taceam de Pico Ʋolaterano, Caſſandro, Auctore Catalogi Teſtium (qui totam huius libri praefationem in ſuum transfudit ſyntagma) & ex recentioribus Lutio, Perkinſio, alijs, dum tamen adhuc in Bibliothecarū ſitu, & puluere deliteſceret. Nam de Galfrido Chaucero illorum ferè temporum aequali, poetarum noſtrorum principe, acris iudicij, non lepidi tantum ingenij, viro, qui de Thoma hoc noſtrate non tacuit, nobis nefas ſit hic tacere. Is, cum eſſet Philoſophicis Theologiciſ que haud mediocriter imbutus, ac haſce Cantuarienſis Archiepiſcopi lucubrationes iamtum recens emiſſas, vt videtur, peruoluiſſet, pro more ſuo iocis ſeria intertexens, in fabella quadā Cantuarienſi, arduam de Dei praeſcientia, rerumque contingentia quaeſtionē obiter attingit; ac Auguſtino Bradwardinum annumerat, ex ijs vnum ſcil. qui in difficili hac controuerſia exagitanda farinā vſque ad furfures (ſic enim familiariter, eleganterque ille noſter) excuſſerunt, hoc eſt veritatem in profundo demerſam elicuerūt. Ipſum, ſi placet, (placet autem antiqua Anglicana, etiam ſtyli, ſimplicitas) ſocco ſuo indutum in medium deducamus.

In the Nuns Prieſts tale.But what that God afore wote, muſt needs bee, After the opinion of certaine clerkis. Witneſſe of him that any clerke is, That in Schoole is great altercation In this matter, and great diſputation, And hath been of an hundred thouſand men. But I ne cannot boult it to the bren, As can the holy doctour S. Auſtin, Or Boece, or the Biſhop Bradwardin. Whether that Gods worthy foreweting Straineth me needly to doe a thing, (Needly clepe I ſimple neceſſite) Or if the free choice be granted me To doe the ſame thing, or do it nought, Though God forewot it or it was wrought. Or if his weting ſtraineth neuer a dele But by neceſſite conditionele. I woll not haue to done of ſuch matere.
Non euenire non poteſt, quicquid Deus Praeſcinit; ita fert crebra Doctorum cohors. Hie literatum quemlibet teſtem voco Quantis vtrinque fluctibus lis haec Scholas Triuit, teritque, penè inextricabili Ingenia nodo centies mille implicans. Excutere nudos haec aduſque furfures (Quod ab Augustino praestitum, & Boethio, Ac BRADVVARDINO Epiſcopo) non ſum potis. Vtrumne me diuina praeſcientia Ad aliquid vnum, vt exequar, neceſſitet; (Neceſsitatem hic abſolutam intelligo) An mihi ſtet huius ſiue agendi ſeu minùs Electionis ſalua libertas, licet Praeſcierit ipſum hoc, antequam fieret, Deus. An praeſcientis obliget neceſsitas Illa vna quam ſuppoſita conditio ſtruit. In tam profundum haud ego inſiliam mare.

Ad noſtrum verò Bradwardinum vt redeamus; Profundi cognomen, ſiue à Papa impoſitum, vt eſt in antiquo regiſtro Bradwardin 'Doctor profundus nominabatur per Papā, & it a vſque nunc appeltatur. Mertonenſi, ſiue communibus Doctorum per orbem Chriſtianum ſuffragijs receptum, adeo de illo eualuit, vt non minus Doctoris profundi cognomine notus ſit Bradwardinus quam Doctoris Subtilis, Scotus, aut Doctoris Angelici, Aquinas. Atque, vt huius libri genius Lectori melius innoteſcat, non abs re fuerit pauca praemonuiſſe: Primò Thomam noſtrum, cum ſummus eſſet Mathematicus, vt ex praecedentibus apparet, etiam in Theologicis tractandis non receſsiſſe ab arte. Itaque primus, quod ſciam, & ſolus hanc viam tentauit in Theologicis, vt filo Mathematico Theologica contexeret, ponendo ſcilicet primo loco duas hypotheſes, quaſi principia, & ex ijs proxima quaeque demonſtrando, & corollaria deducendo, petitis etiam ex Euclide probationibus; deinceps ex hypotheſibus, & praedemonſtratis reliqua omnia perpetua ſerie ad finem vſque operis attexendo, quo fit vt concluſiones eius cuipiam fortaſſe nimis altè petitae videantur. Quod ſi in lemmatibus, & propoſitionibus non ſemper 〈 in non-Latin alphabet 〉 illam Mathematicam potuit vſquequaque aſſequi, meminerit Lector non id Auctori imputandum, ſed ſubiecte, quam tractat, materiae. Nam, vt rectiſsimè docet Philoſophus, 〈 in non-Latin alphabet 〉 Aliud quoque eſt quod delicatas aures fortaſſe nonnihil offendat, librorum quorundam apocryphorum, aut plane 〈 in non-Latin alphabet 〉 , citatio; Qualia ſunt Ariſtotelis Secreta Secretorum, Vacca Platonis, Ouidit libellus de Vetula, Hermetis Poemander, & aliae id genus quiſquiliae. Sed nimirum hoc magnis Noſtri Bradwardini virtutibus, ipſiſque adeo temporibus, vt erat illa aetas minimè omnium Critica, condonandum. Huc adde, quod librorum iſtorum fidem etiam ipſe non ſemel in dubium reuocet. Quod ſi cui tantum ab re ſua otij fuerit, vt loca ex Patribus paſsim citata inſpiciat, & ex fontibus emendet, lociſque ex Ariſtotele, & Platone deſumptis, vel adſcriptis graecis, vel appoſita alia tranſlatione paulo tolerabiliori lucem inferat, nae is Bradwardino Noſtro bonam, & vtilem nauauerit operam, magnam certè à ſtudioſis eius Lectoribus inierit gratiam. Sed ea res ijs, qui denuo hoc opus edituri ſunt, curae eſto; ſat mihi ſit, hac ingraueſcente aetate, qualem in ſcriptis codicibus reperimus Bradwardinum, talem fide optima poſteritati non inuidiſſe. Iam, vt ciuilem, publicamque eius vitam paucis attingam, poſt geſtum in Vniuerſitate Oxoniēſi Procuratoris munus, & (ſi Balaeo credimus) ſummi Cancellarij ibidem magna cum laude adminiſtratam dignitatem, poſt profeſsionem Theologicam Oxonij per annos bene multos, adhaeſit Richardo de Bury, Epiſcopo Dunelmenſi, viro illius aetatis facile doctiſsimo, & doctorum omnium Patrono ſingulari, &, quod ipſe de ſe in libello quodam à ſe edito, cui titulus Philobiblos, teſtatur, librorum vndique, prout illa aetas ferebat, corrogandorum inſano quodam amore impotenter abrepto. In huius itaque, vt dixi, familia vixit Bradwardinus per aliquod tempus, vnà cum alijs ſeptem ex ſodalitio ferè Mertonenſi profectis, maximi ingenij, maximae doctrinae viris: de qua re operaeprecium erit verba Dunelmenſis hiſtoriae audire non vna de cauſa memoratu digniſsima; Plures ſemper Clericos habuit (Richardus de Bury Epiſcopus Dunelmenſis) in ſua comitiua, de quibus fuit Thomas Bradwardin poſtea Cantuar. Epiſcopus, & Richardus Fitzraufe postea Archiepiſcopus Armachanus, Walterus Burly, Johannes Manduit, Robertus Holcot, Richardus Kilwington (alias Kilmington) omnes Doctores in Theologia: Richardus Bentworth poſtea Epiſcopus London, & Walterus Seagraue postea Epiſcopus Cicestrenſis. Et quolibet die in menſa ſolitus erat habere lectionem, niſi forte per aduentum Magnatum impediretur; & poſt prandium ſingulis diebus diſputationem cum clericis praenominatis, niſi maior cauſa impediret. Factus eſt deinde Bradwardinus Noſter Cancellarius London (quod fortaſſe anſam errori praebuit Balaei) tantaeque fuit integritatis, & innocentiae, vt huic non ſane opimo beneficio vix & aegrè Canonicatum Lincoln paſſus ſit adiungi. Quo tempore non ob eruditionem ſolum, ſed multo magis ob morum vitaeque ſanctimoniam à Stratfordo Archiepiſcopo Cantuar delectus eſt, vt regi Edwardo Tertio à ſacris confeſsionibus eſſet; cui cum comes eſſet aſsiduus in bello Gallico, quod tantis duorum potentiſsimorum Regum opibus, tantis animis, tanta euentuum varietate geſtum eſt, rebus plerunque ad Anglos inclinantibus, ita & Regis ferocientes victorijs ſpiritus temperauit, & militarem inſolentiam compeſcuit, habitis ſaepe coram exercitu concionibus ea prudentia, & verborum lenitate, vt non defuerint inter ſcriptores temporum illorum, qui inſignes illas Edwardi victorias huius potius ſanctitati, ac virtutibus acceptas ferendas exiſtimarint, quam cuiuſquam ſiue fortitudini, ſiue prudentiae. Poſt Stratfordi mortem Monachi Cantuarienſes Thomam noſtrum poſtulârunt in Archiepiſcopum: quae tamen poſtulatio fruſtra fuit, Edwardo Rege talem virum de ſuo comitatu dimittere recuſante. Sed renuntiato Johanne Ʋffordo, eoque ſtatim defuncto, cum Monachi Bradwardinum iterata electione poſtulaſſent, annuente Rege, Papa que , ſumma omnium ordinum conſenſione, ſine ambitu, ac nemine refragante, quod illis moribus rarum, Archiepiſcopus declaratus, in Eccleſia Fratrum minorum Auenione ſacratus eſt, vbi, cum mores Curiae non ſatis nôſſet, homo in Scholis ab ineunte aetate caſtriſque verſatus, ab illis comptulis Aulae aſſeclis, non tamen ſiue ſtomacho virorum grauium & modeſtorum, irriſus eſt, vt 〈 in non-Latin alphabet 〉 . Poſt conſecrationem domum reuerſus, habuit temporalia ſibi reſtituta, & fecit Regi pro more fidelitatem, vt ex Actis conſtat 22. Auguſti anno 1349. Edw. 3.23. nec multas poſtea ſeptimanas ſuperſtes moritur Lambethae Octobri ſequente, non expletis inthronizationis caeremonijs, vir longiore vita digniſsimus, ſiue morum probitatem ſpectemus, ſiue eruditionem, vt in illo ſaeculo, ſingularem.

PRAEFATIO THOMAE DE de Bredewardina BRADWARDINA CANCELLARII LONDON, IN TRES LIBROS DE CAVSA DEI CONTRA PELAGIVM, ET DE VIRTVTE CAVSARVM.

MAgnorum & multorum petitionibus atque repetitionibus ſtimulatus, cumulatis inceſsanter ſollicitor, vt quae nuper de cauſa Dei contra Pelagium, & de virtute cauſarum, in caſtris ſcholaſticis militando, voce tranſeunte deprompſeram, ſcripturae mancipem rema • enti. Verum haud dubio, ſicut Dei amici in cauſa Dei poſtulare me prouocant & confortant, ita & amici Pelagij, ſuper numerum plures iſtis, me reuocant & deterrent. Ecce enim, (quod non niſi tactus dolore cordis intrinſecus refero) ſicut olim contra vnicum Dei Prophetam octingenti & quinquaginta Prophetae Baal, & ſimiles ſunt reperti, quibus & innumerabilis populus adhaerebat; ita & hodie in hac cauſa; quot, Domine, hodie cum Pelagio, pro Libero Arbitrio, contra gratuitam gratiam tuam pugnant, & contra Paulum pugilem gratiae ſpiritualem? Quot etenim etiam hodie gratuitam gratiam tuam fastidiunt, ſolum que Liberum Arbitrium ad ſalutem ſufficere ſtomachantur? aut ſi gratiam gratiâ vtantur, vel perfunctoriè neceſſariam eam ſimulant, ipſam que ſe iactant Liberi ſui arbitrij viribus promereri, vt ſic ſaltem nequaquam gratuita, ſed vendita videatur? Quot etiam, Deus omnipotens, impotentes de ſui poteſtate arbitrij praeſumentes, tuae cooperationis auxilium in operationibus ſuis recuſant, dicendo cum impijs, recede á nobis? Quot inſuper, Domine, Iob. 21. ſui libertatem arbitrij extollentes, tuam refugiunt ſeruitutem? Ʋel ſi te cooperari cum eis ſaltem labijs fateantur, cum illis ſuperbis & odibilibus ciuibus tuis quondam, te ſuper eos regnare diffugiunt; imò & ſuperbiores Lucifero aequalitate tui nequaquam contenti, ſuper te, Rex Regum, impudentiſsime gestiunt ſe regnare? Non enim verentur aſſumere aſtruere ſuam voluntatem in actione communi praeire vt dominam, tuam ſubſequi vt ancillam; ſe praeire vt Dominos, te ſubſequi ſicut ſeruum; ſe velut Reges praecipere, te tanquam ſubditum obedire. Quinimo & voluntati ſuae in contingenter futuris omnimodam tribuunt libertatem in tantum, Pſal. 61. vt etiam contra vocem Propheticam à tua ſubiectione exemptionem praetendant, & voluntatem tuam liberrimam, omnipotentiſsimam & immutabiliſsimam huc aduenerit in praecipitium relabatur cum haec aduenerint in praeteritum velabantur de ſumma arce libertatis antiquae deijcere, & nouellae neceſsitatis irreperabili ſeruituti ſubiicere moliuntur. O Domine Deus meus, non niſi gemebundus recogito, quot & quanti iudices eloges ſeleges Pelagianos, olim damnatos, & à totius Eccleſiae finibus relegatos abſoluere & reconciliare ſollicitè machinantur! Quot turgidi aduocati pro eis vociferantur! Quot improbabiles procuratores partem eorum procurant! Quot inſuper, Domine, argumenta artificialia non habentes, ad inartificialia ſe conuertunt, & vt partem Pelagianorum extollant ſaltem clamoribus, horribilibus probris, conuiciis, riſu & gestu, partem tuam deprimere annituntur! Et quot & quàm innumerabiles eis fauent! Totus etenim poene mundus post Pelagium abiit in errorem. Exurge igitur Domine, iudica cauſam tuam, & ſuſtinentem te ſuſtine, protege, robora, conſolare. Scis enim quod nuſquam virtute mea, ſed tua confiſus, tantillus aggredior tantam cauſam.

Iſa. 26.Verum talia mihi ſupplicanti diutius & anxius deprecanti, ecce nuper in cuiuſdam noctis ſilentio, poſtquam coram Domino praecordia mea fudi, ſoporatus didici & inueni, quod ipſe est qui post tempestatem facit tranquillum, Thob. 3. & post lachrymationem exultationem infundit, ac omnibus inuocantibus eum veraciter prope adeſt. Ʋidebar nempe mihi videre diurno lumine circumfuſo, me multum ſupra terram in aera ſubleuatum ſubleuari, ſicque ab Oriente verſus partes occiduas aſcendendo intrepidum proficiſci: quodque Pelagius veniens ex aduerſo, apprehenſa ſiniſtra mea conſertiſque digitis, tota me violentia ad terram detrahere conabatur; cui & proprij roboris accinctus fiducia plurimum reluctabar, taliſque lucta non mediocriter anxia diutius perdurauit: ſed & Pelagio continuè praeualente, & me poenè ad infima detrahente,2. Cor. 1. ipſe in meipſo reſponſum deſperationis accepi: tota tamen virtute renitens ad diuinum confugi auxilium toto corde, ſtatimque Pelagius ſoluta manu praeceps detruditur, & praecedente fracta ceruice corruit ſuper terram, clauſiſque oculis mortuus iacuit reſupinus. Ego autem ſuper terram remanſi in aere aſcendens & progrediens ſicut ante gratulando iucundius & mirando. Hinc ergo ſpiritu fortitudinis confortatus, ſpem hauſi, quod de ſuperbo Pelagio Principe Pelagianorum pestifero (quare & de vniuerſo eius exercitu) Christi paruulus triumpharem: non autem ego, ſed gratia eius mecum; me tamen cum ea pro viribus laborante. Non enim mea est cauſa, nec meum est bellum; ſed Dei, Domini ſcientiarum, exercituum, & virtutum, ego autem [ſub ipſo] ſustineo partem eius. A quorum igitur vultibus, à quorum inſultibus, à quorum furoribus aut terroribus trepidado, tanti Patroni protectione tutiſsima communitus? Quamobrem qui eſt Domini, iungatur mihi; imò non mihi, ſed ambo Domino coniungamur, ſtemus ſimul, quis contra nos? Scio enim quod vnus, cum quo eſt Dominus, mille aduerſarios perſequetur, & duo decem millia effugabunt.

Porro, ſicut antiqui Pelagiani ventoſo nomine ſaecularium ſcientiarum inflati Conſistorium Theologicum contemnentes Philoſophicum flagitabant: ita & moderni. Audiui namque quoſdam aduocatos Pelagij, licet multum prouectos in ſacris apicibus, affirmantes Pelagium nuſquam potuiſſe conuinci per naturalem & phyſicam philoſophicam rationem; ſed vix arguebatur vtcunque per quaſdam auctoritates Theologicas ſatis nudas, maximè autem per auctoritatem Eccleſiae, quae Satrapis non placebat. Quapropter per rationes & auctoritates philoſophicas ipſos diſpoſui reformare. Et quia inſuper omnes Pelagiani communiter, tam veteres quàm recentes, Scripturas Canonicas & Catholicorum Doctorum, ad ſuae peruerſitatis perniciem peruertere ſatagunt, ipſarum intelligentiam ſolidam elucidandam ſincerius arbitrabar. Et quia in immoderata multitudine venientes partem Dei conantur opprimere, & multa teſtium Dei turba ipſos reprimere ſtatuebam, ne & ipſe contra tot belluas videar ſingularis, praeſertim in cauſa tam ancipiti & ſublimi. Et quis effecerit ista paucis? Quot namque voluminibus Sancti Patres ſyluam Pelagianarum haereſium ſucciderunt. Et quot adhuc propagines venenoſae, de antiquis radicibus multiplicius pullulant & ſuccreſcunt? Sicut enim antiquitus, ſic & modo. Primo namque horum Haereſiarcha Lucifero, nolente 'Deo ſubeſſe, ſed coeſſe, per Michaelem deiecto, Rom. 3. ſurrexit Caim, existimans peccatorem nequaquam iuſtificari gratis à Deo per gratiam gratis datam; ſed per meritum antecedens;Antiq. l. 1. cap. 3. quo diuina vltione prostrato ſurrexit Nembrot, qui, Joſepho recitante, ſuadebat hominibus, vt nequaquam Deo aſcriberent, quod ipſis foelicitas eueniret; ſed quod haec eis virtute propria praeberetur, & vt ſpem ſuam in propria virtute reponerent, non in Deo. Multitudo etiam prona erat, vt eius praeceptionibus obedirent; obſequi Deo, graue ſeruitium reputantes. Sicque homines à Dei reuocauit timore, fecitque elatos, ad Dei iniuriam & contemptum atque ad tyrannidem adducebat.Ioſeph. lib. Antiq. 1. c. 5. Pſal. 11. Cuius praeſumptione ſacrilega per Abraham Patriarcham retuſa, ſurrexerunt illi vaniloqui & magniloqui arbitrantes labia & ſermones ſibi à ſe eſſe, quare & Deum habere dominum dedignantes. Horum & filij Sadducaei,Lib. de bello Iudaico 2. teſte Ioſepho, affirmare videntur, quod bonum & malum hominum electioni proponitur, & vnumquemque ex voluntate propria fine Deo eligere hoc, vel illud. Quibus & per Prophetam correptis, ſurrexerunt quidam Hebraei, Graeci, & Romani Christiani, qui dicerent ſe meritis ſuis fidei gratiam ſuſcepiſſe, quibus & per Apostolum redargutis,Epiſt. ad Romanos. ſurrexit Pelagius Brito, qui contra Dei gratiam, & eius auxilium ſuperba bella commouit: Quo per patres Catholicos condemnato, Iulianus & Celeſtius eandem haereſim renouarunt; quae & per Patres orthodoxos extincta, à Caſsiano iterum ſuſcitatur, quam & Proſper proſperè castigauit. Verum & circa idem tempus caepit eadem haereſis in Britannia latiſsimè pullulare. Propter quam (venerabili Beda in Eccleſiaſtica Historia Gentis Anglorū,Beda l. 1. c. 17. Hunting. l. 2. c. 6. & Henrico Hontindon in Hiſtoria Anglorum, narrantibus) Germanus Antiſiodorenſis, & Lupus Trecaſſenſis Epiſcopi, licet daemonibus ſaeuiſsimam tempestatem in mari concitantibus, Oceanum transfretarunt, ipſam que argumentationibus nedū vocalibus, verūetiā realibus, miraculis ſcil. patulis,Beda l. 1. c. 21. Hunt. l 2. c. 7. ſtrenuè cōuulſerūt. Sed ecce poſt paululū, praeciſae iam haereſis virgulta peſtifera denuo reuireſcūt, ſicut ijdē Chronographi cōſcripſerūt, quae & idē Germanus & SeuerusVuronenſis Treuerēſis Epiſc. in Britan. veniētes recidere denuo curauerūt. Adhuc ante et poſt volumina tēporū Scotiā reliquiis pestis huius infectā ſedis Romanae ſolertia, epiſtolis ſalutaribus purgauit, eodem venerabili Beda teſte. Horum & meminit S. Proſper,L • b 2. c. 19 In lib. praedicto c. 27. & licet haec ficus fatua toties ſit praeciſa, toties eradicata, tot es combuſta, incinerata & vſque ad nihitum conculcata, quam late tamen & denſe adhuc non deſinit germinare, & ſua vitulamina vitioſa, quanto ſubtitius ſolito, tanto periculoſius propagare?

Zelo igitur zelans pro cauſa Dei, ſciens in flammam terribilem manum mitto, Non enim ignoro quomodo Pelagiani peſtiferi animo aeſtuanti tumultuoſis clamoribus obtatrabunt, & dentibus efferatis chartulam iſtam laceſſere Antiq. l. 1. lacerare molientur: & hij prae caeteris ſolent liberius carpere aliena, qui nihil proprium ediderunt. Sed nonne, Joſephoreferente, propter hanc cauſam Chaldaei & Meſopotamitae contra Abraham conſurgebant? Nonne & antiqui veri Prophetae, propter cauſam Dei à Pſeudo-prophetis, quamplurima ſunt perpeſsi?Act. 26. 2. Petr. 3. Contra Iul. l. 4. c. 18. Nonne & quidam indocti, Paulum doctiſsimum inſaniae arguebant, eiuſque praeclaras Epiſtolas deprauabant? Nonne & Julianus alumnus Pelagij, glorioſiſsimo Auguſtino, imitatori Apoſtoli, & contra Pelagianos ingratos gratiae ſtrenuiſsimo defenſori adhuc viuenti, quàm multis criminationibus obgarriuit obganniuit, ac libros eius ſe ventilaturum, atque ſententiarum ſuarum impietatē denudaturum & cōfoſſurū iactauit? Nonne & alij Pelagii defenſores in Galliis, Auguſtino de morte iam ad vitam tranſlato, ſcripta eiuſdem reprehendere praeſumpſerunt? Nonne & optimā Chriſti ac Patrum doctrinam ſanctam facta & verba,3. Reg. 10. Io. 13. multi multipliciter peſſundabant? Et quis, aut qualis ſum ego? Scio, quod non ſum melior Patribus meis tantis, nec Domino meo maior. Ʋerūtamen totis ſemper viſceribus iuſtum deſidero correptorem; non olcum peccatoris, qui miſericorditer increpando, non perſonam, ſed vitiumproſeq. perſequatur; non hominem, ſed errorem. Hoc enim vellem, & puto me facere mihi ipſi, & aliis, Deo teste.

Amplius autem quicunque hanc vnam cauſam pertractare voluerit, neceſſe videtur, vt altius ordiendo, de cunctarum virtute cauſarum ediſſerat ſtudioſe: ſed modulo meo penſato, admodum me deterret tam inacceſsibilis rerum ſublimitas, tam impenetrabilis rerum profunditas, tam impermeabilis rerum immenſitas, & tam inextricabilis difficultas. Nonne apud Philoſophos difficillimum reputatur,Metaphyſ. l. 1. in Prolog. & ideo ſoli congruere ſapienti, cognoſcere cauſas rerum, quare & dicit Poeta;Virgil. l. 2. Georg. in fin. Foelix, qui potuit rerum cognoſcere cauſas. Jndagare ſiquidē cauſas naturales entiū & propinquas, difficultatē non modicā cōtinet & laborem: quāto magis totā vniuerſitatē harū cauſarū, volatu mentis corruptela corporis aggrauatae tranſcendere, & vſque ad impenetrabile penetrale cauſarum ſupernaturalium, altiſsimarum, inacceſsibilium & inuiſibilium penetrare, ipſaſque velut Nycticoracis oculo caligante perſpicaciter intueri, ac alios ſimiles ſimiliter eleuare, ipſorum que oculos depurare, vt & ipſi ipſas ſimiliter contemplentur. Nonne & huic Theoriae noſcitur adiacere ſcrutinium de vniuerſitate cauſarum, de vnica cauſa prima, de rerum productione, conſeruatione & qualibet actione, de potentia, ſcientia, & voluntate diuina, de praeſcientia & prouidentia, de praedeſtinatione, electione, reprobatione & gratia, de fato, caſu & fortuna, de libero arbitrio, merito & peccato, de neceſsitate ſeu contingentia futurorum, cum alijs axiomatibus anxietatibus dependentibus & emergentibus tot & tantis? Hocigitur theorema. Haec igitur theoria totius Logicae, Phyſicae, Astronomiae, Ethicae & Metaphyſicae ſeu diuinae obſignatiora mysteria comprehendit; hic quoque omnium gentium & linguarum, graduum, ſexuum, perſonarum diſputatiſsimum est problema, à cuius ventilatione clamoſa, nec etiam idiota ſe temperat, neque anus. A duertat quaeſo vestra diſcretio quàm perfunctoriè omnes illi glorioſi Philoſophi,Boetius de conſol. Philoſoph. lib. 4. proſa 6. tam lociuioſam hanc Muſam, vix à limine ſalutarunt. Quare & ipſa Minerua, cuidam ſuo alumno de istis ſollicite queritanti reſpondens; ad rem inquit, omnium maximam quaeſitu me vocas, cui vix exhauſti quicquam ſit ſatis. Nonne & Prophetae videntes clariſsime horum quorundam excellentiam ſecretorum reuerberato intuitu, ipſa velut lippi & neſcij, ac ideo queruli mirabātur? An non ille, cui ſimilis in terra non erat, vnum articulum paruulum diuinae prouidentiae non explicans, ſed qureuloſe admirans, Suſtinete, inquit, me, Iob 21. vt & ego loquar, & post mea, ſi videbitur, verba ridete. Nunquid contra hominem diſputatio mea est, vt merito non debeam contriſtari? attendite me & obſtupeſcite, & ſupponite digitum ori veſtro, & ego quando recordatus fuero pertimeſco, & concutit carnem meam tremor: quare ergo impij viuunt ſubleuati ſunt confortatique diuitiis? Annon & ille ſecundum cor Dei inuentus, qui ſuper omnes eum docentes, etiam ſuper ſenes intelligere ſe gaudebat, zelans ſuper proſpera peccatorum, pedibus poene motis effuſiſque greſsibus concludebat, ſine cauſa ſe iuſtificaſſe cor ſuum, & ſe inaniter castigaſse, ſeque ſuper hoc ſtatim redarguens, quia ſic Dei filios reprobaret, ſubiunxit, ſe exiſtimaſſe cognoſcere? ſed hoc labor, donec Sanctuarium Dei intrans ibi intelligentiam conſequatur. Annon & ille amabilis Dom. qui cunctos ſapiētia praecedebat, quampturimum queritur vniuerſa iuſto & impio aequaliter euenire, & hoc eſſe peſsimum ommum aſſeuerat: Eccleſ. 8. immo quod iuſti tanquam impij aduerſitatibus quatiantur, & impij velut iuſti proſperitatibus foueantur vaniſsimum iudicans, profitetur hominem etiam ſapientem, nullam poſſe rationem attingere omnium operum diuinorum. Annon & ille ſanctificatus in vtero tam ſublimis propheta, vt excelſus Domino vocaretur, Ier. 22. mirabundus & querulus: Iuſtus, inquit, es Domine ſi diſputem tecū; veruntamen iuſta loquar ad te, quare via impiorum proſpenatur, bene eſt omnibus qui praeuaricantur, & iniquè agunt? Nonne & glorioſi Apostoli primitijs ſpiritus gloriantes, ſimilia ſimiliter mirabantur? Nonne ille vas electionis clariſsimum, & ſecretarius Dei tantus, vt etiam in tertium coelum raptus diuinorum fieret conſcius arcanorum, quendam ſinum huius abyſsi ſcrutando, profunditate eius abſorptus compellitur exclamare, Rom. 11. O altitudo diuitiarum ſapientiae & ſcientiae Dei! quàm incomprehenſibilia ſunt iudicia eius, & inuestigabiles viae eius? Nonne & ille Apoſtolici coetus Princeps, Clauiger coeli,2. Pet. 3. & Spiritu Sancto plenus affirmat Paulum ſecundum ſapientiam ſibi datam ſcripſsſſe Epiſtolas continētes quaedā difficilia intellectu? Sed vbi, quaeſo, in totis illis Epiſtolis obſtruſior difficultas, quam in materiae huius foſsis? Quot inſuper & quam famoſa studiorum gymnaſia, quot & quā praeclara Philoſophorum ac Theologorum ingenia tantis retroactis temporibus, iſtud Chaos elaboratiſsimè ventilarunt, & quantū effecerint, quantum que poſteris ventilandū reliquerint, quis non videt? Plurima nam que ipſius contenta videntur nedū non examinatiſsimè ventilata; verū nec ad ventilabrū triturata. Hic igitur Chaos Anaxagorae infinitū, hic inextricabilis Daedali Labyrinthus, hic Hydrae miraculū mōſtruoſum: imo & monſtruoſior res quā Hydra. In ipſa nā que vno capite amputato tria cōtinuò recreuerunt: 4 de Conſol. Proſa ſexta. hic autē & experientia & Pallade atteſtā te, vna dubitatione ſucciſa innumerabiles aliae renaſcuntur. Quis igitur tot & tam ſinuoſa rerum inuolucra breui volumine explicabit. Nonne & hic eſt locus, qui Lapſus Sapientiū à ſapientibus appellatur?Auerr. ſup. 12. Metaph. com. 41. Nonne & hic Charybdis & Scyllae pericula cuilibet perhorrenda? Quot nam que Charybdim praetergredi cupientes, in Scyllam Laceram impegerunt? Et quot Scyllā vitare curantes in Charybdis voraginē inciderunt? Quis igitur praeſūpſerit ſe tutum per mediū nauigare? ſed ſcio quid faciā, illi me naui cōmittá, quae perire non poterit, naui Petri. Jn ipſa nam que autor & magiſter vnicus noſter Chriſtus tutiſsimè reſid • ns, de ipſa legitur docuiſſe myſticè nobis inſinuans, quod apud ipſam Petri nauiculam, apud Romanam Eccleſiam, totius Christianae doctrinae autoritas & magiſterium remaneret. Huius igitur tam authenticae, tantaeque magiſtrae iudicio me totum, mea que omnia ſcripta, ſeu ſcribenda plenè ſubijcio, integre que ſubmitto; cuius & protectionem, vbi contra Dei inimicos pugnauero; correctionem, vbi errauero; approbationem, vbi rectè ſenſero, inſtantiſsimè postulo totis votis. Contra has quoque difficultates omnes & ſingulas, dulciter me confortat ille fortis adiutor, apud quem non eſt impoſsibile neque difficile omne verbum. Scio namque, Domine Deus, ſcio, quod te ſuſtinentes non deſpicis, non deſeris, non relinquis; ſed ſuſtines, doces, foues, circundas, roboras & confirmas. Hac igitur fretus fiducia, ſub inuictiſsimis ſignis tuis militaturus continuè accipio cauſam tuam.

Dignantibus autem opuſculum iſtud inſpicere, pro quotationibus textus Ariſtotelis, aduertendum, quod vbi Auerroes commentando exponit, quotatio ſumitur ſecundum partitiones ipſius & particulas commentorum; alibi autem ſecundum diuiſiones capitulorum apud alios conſuetas.
CAPITVLA PRIMI LIBRI. CAP. I. PRimum praemittit duas ſuppoſitiones: quarum prima eſt, Deus eſt ſummè perfectus & ſummè bonus, in tantum quod nihil perfectius vel melius eſſe poteſt. Secunda eſt, Nullus eſt proceſſus infinitus in entibus; ſed eſt in quolibet genere vnum primum. COROLLARIVM. I. Pars. Habet Corollarium morale continens 40. partes, contra 40. errores, quarum prima eſt contra Protagoram dubitantem Deum eſſe. II. Contra Diagoram & inſipientem negantes Deum eſſe. III. Contra dubitantes vel negantes Deum habere realiter, aequinalenter vel ſupereminenter omnem virtutem & quamlibet bonitatem, & vniuerſaliter quicquid melius est habere quàm non habere, omniuè modo omnimode bonum eſſe, & omnimodam bonitatem habere, quod melius eſt eſſe & habere, quam non eſſe, & non habere, ac omne vitium & malitiam non habere: & vniuerſaliter omne illud non habere, quod non habere est melius quam habere, aut aliquod habitum aliquo alio modo habere, quod non habere eſſet melius quam habere; aut quicquam fruſtra ſuperfluumuè habere: vel non ſemper eſſe ſummè felicem, beatum, actualem ſeu actum, ita quod nihil felicius, beatius, vel actualius eſſe poſſet. IIII. Contra negantes Deum eſſe virtutis & bonitatis [cuiuſlibet] ſimpliciter infinita. V. Contra dicentes Deum non plenè ſibi ſufficere ſed alio indigere. VI. Contra credentes Deum non neceſſariò, ſed contingenter eſſe ſummè perfectum & Deum, ipſum que eſſe mutabilem, iraſcibilem,, placabilem, tristabilem, laetabilem aut paſsibilem nouiter quacunque alia paſsione; opinantes quoque quod Deus ſit nomen accidentale & non eſſentiale ſimpliciter. VII. Contra negantes Deum eſſe omnipotentem actiuè, & nullipotentem paſsiuè: id eſt, non poſſe ab alio quicquam pati. VIII. Contra opinantes Deum non eſse ſubstantiam & potentiam rationalem, habentem intellectum & liberam voluntatem cognoſcentem actualiter & volentem; putantes quoque voluntatem diuinam non eſſe vniuerſaliter efficacem, id eſt, non impedibilem, non fruſtrabilem, non defecti • ilem vllo modo. IX. Contra credentes Deum aliquid ignorare. X. Contra fingentes Deum ex membris humanis, vel alijs ſeu quibuſcunque diuerſis componi, neganteſque ipſum eſſe ſubſtantiam ſimpliciſsimam, impartibiliſsimam, nullam compoſitionem, partibilitatem, magnitudin emuè habentem, magnitudinem ſcilicet corporalem. XI. Contra Zabios & ſapientes eorum Coelum pro Deo colentes. XII. Contra adoratores Solis vel Lunae, Martis vel Iouis, cuiuſcunque ſigni coelestis, vel quorumcun que ſignorum, & vniuerſaliter cuiuſlibet partis coeli. XIII. Contra fabricantes ſibi Deos temporales, homines, animalia, arbores, ignem aut quamcunque rem talem. XIIII. Contra nugatorios & nugaces, qui multitudinem oneroſam Deorum aequalium ciuſdem ſpeciei, ſeu naturae adorant. XV. Contra fingentes multos Deos aequales, natura ſeu ſpecie differentes. XVI Contra ponentes confuſionem multorum Deorum inaequalis virtutis, & diſparis dignitatis, ſine eiuſdem ſpeciei, ſiue diuerſae. XVII. Contra negantes Deum eſſe vnicum, & non plures, affirmanteſue eſse poſsibile plures eſse: neganteſque neceſse eſse ſimpliciter eſse vnicum & non plura, affirmanteſue eſse poſsibile plura eſse. XVIII. Contra ponentes multa principia prima ſimpliciter contraria inuicem, quorum nullum reducatur ad aliud, nec omnia ad aliquod. Vnum illis commune: puta honum & malum, ac conſequenter vlterius ſomniantes duos Deos huinſmodi ſiue plures. XIX. Contra Poetas mentientes Deum hominibus ſtudioſis aut alijs inuidere. XX. Contra fabricantes Deos inhoneſtos & turpes, comedentes, bibentes, mulieribus commiſcentes, in rebus aut ludis inhoneſtis, turpibus, & Scenicis delectantes. XXI Contra Idololatras. XXII. Contra Arrianos. XXIII. Contra Donatiſtas. XXIIII. Contra Sabellianos. XXV. Contra non diſtinguentes, ſed concedentes ſimpliciter Deum eſſe infinitae virtutis & potentiae infinitae, etiam intenſine. XXVI. Contra Pictores Dei ipſum varijs qualitatibus, attributis, habitibus vel actibus accidentanbus, & realiter diuerſis ab eo, aut quibuſlibet accidentibus accidentene aliquo depingentes. XXVII. Contra deſperationem ſine ex magnitudine, ſine ex multitudine peccatorum. XXVIII. Contra Cainitas credentes Deum nullum peccatorem ad gratiam reconciliationis admittere, niſi prius tantum vel amplius merendo ſatisfecerit, & ſatisfaciendo meruerit quantum deliquit. XXIX. Contra Pelagianos ſeu Cainitas fingentes Deum nulli beneficium gratis dare; ſed tantum pro ſuo merito praecedente. XXX. Contra indoctos artis amandi, neſcientes Deum eſſe propter ſeipſum amandum, & caetera propter Deum, omneſque actus humanos, ad ipſum propter ſe finaliter ordinandos, ipſumque eſſe ſuper omnia diligendum: putantes quoque hominem, pro quantiſcunque bonis lucrandis ſiue ſeruandis, aut quantiſcunque malis poenalibus habitis amouendis, ſiue non habitis praecauendis potentem iſta non facere, non peccando debere ſaltem ſcienter quicquam etiam minimum facere, contra Deum, contra praeceptionem, contra prohibitionem diuinam, ipſum vel leuiſsimè quomodolibet offendendo, contra conſcientiae regulam diuinitus inſtitutam, vel quomodocunque quantumlibet minimum ſcienter peccare XXXI. Contra effraenes dicentes omnia bonis & malis aequaliter euenire, malum aliquod impunitum, vel bonum aliquod irremuneratum manere: mentiente (que Deum quenquam abundanter punire, ſcilicet vltra condignum vel etiam ad condignum, & parcè quempiam praemiare, ſcilicet citra condignum vel non vltra condignum; fingentes quoque diuinae pictati & miſericordae infinitae nuſquam congruere punire quodcunque delictum; ſed totum ſemper dimittere miſericorditer impunitum. XXXII. Contra Philoſophos praſumentes ſe poſſe cognoſcere Deum plenè, & eius quamlibet actionem; deridentes propterea Chriſtianos credentes nonnulla de Deo, & de actionibus eius miris, de actionibus etiam creaturae virtute diuina, quae perviam rationis humanae neſciunt demonſtrare. XXXIII. Contra Philoſophos negantes poſsibilitatem creationis, adnibilationis & recreationis. XXXIIII. Contra Philoſophos negantes poſsibilitatem creationis mundi. XXXV. Contra Philoſophos & haereticos, negantes poſsibilitatem Conceptus & partus Virginis, dicenteſque Chriſtum nequaquam de ſancta Maria ſemper Virgine natum eſse. XXXVI. Contra Epicureos & Sadduceos, dicentes ſpiritum nullum eſse, immortalitatem quoque animae rationalis irrationabiliter abnegantes: & contra Auerrcis aſtruentem omnes homines vnicam animam rationalem habere. XXXVII. Contra Philoſophos negantes motum coeli & generationem hominum poſse ceſsare, mortuos poſse reſurgere cum ſuis corporibus: bonos poſse ad coelos conſcendere, & malos deſcendere adinferna, & vtroſque poſse ſic viuere in aeternum. XXXVIII. Contra Philoſophos & Haereticos negantes meritum temporale poſse rationabiliter praemiari praemio ſempiterno, aut peccatum temporale poſse iuſtè puniri paena aeterna. XXXIX. Contra Philoſophos & Haereticos negantes reſurrectionem mortuorum futuram ad vitam beatam vel miſeram ſecundum differentiam meritorum: concedenteſque ipſam eſse futuram, ſiue ſtatim poſt mortem, ſiue poſt ſpatium magni anni in corporibuss beſtialibus, vel humanis, alienis vel proprijs ad vitam mundanam beſtijs vel hominibus ſolitam temporalem, per conſuetam periodum duraturam; credenteſque vniuerſaliter omnium mortuorum tam bonorum quàm malorum reſurrectionem futuram ad vitam & beatitudinem ſempiternam, & nullorum ad paenam & miſeriam ſempiternam, putantes quoque bonos aeternam beatitudinem poſſeſſuros, non tamen in Coelo, maloſque aeternam miſeriam habituros, non tumen in inferno: ſed ambos in terra communiter permanſuros: dicentes inſuper corpora bonorum nequaquam ad meliorem, ſinceriorem & coeleſtiorem conditionem in futura beatitudine transformanda, aut immortalia tunc futura; ſed in ſtatu pristino remanſura, corporaue malorum vinentia in aeternis ſupplicijs aeternaliter minime duratura; fingentes etiam impudenter foelicitatem aeternam bonorum futuram debere conſiſtere in carnis voluptatibus conſuetis, aut in aliquo alio ſeu quibuſlibet alijs praeter Deum. XL. Contra Ariſtotelem aſtruentem mundum non habniſſe principium temporale, & non fuiſſe creatum, nec generationem hominum terminandam; neque mundum ſeu ſtatum mundi praeſentem vllo tempore finiendum. Contra Anaximandrum quoque Platonem, Anaxagoram, Empedoclem, & Maurorum vaniloquos circa idem. CAP. II. Quod Deus eſt omnium aliorum neceſſarius conſernator: habet Corollarium habens tres partes. COROLLARIVM. I. Quod nulla res creata ſufficit aliam conſeruare. II. Est, quod neceſſe eſt Deum per ſe & immediatè ſeruare quamlibet creaturam. III. Quod neceſſe eſt Deum ſeruare quamlibet creaturam immediatius quacunque cauſa creata. CAP. III. Quod Deus est neceſſaria cauſa efficiens cuinſlibet rei factae: habet Corollarium habeus tres partes. COROLLARIVM. I. Quod nulla res poteſt aliquid facere ſine Deo. II. Quod nulla res poteſt aliquid facere, niſi Deus perſe & immediatè faciat illud idem. III. Quod nulla res poteſt aliquid facere, niſi Deus faciat illud idem immediatius quolibet alio faciente. CAP. IV. Quod qualibet creatura mouente, Deus neceſſario commouet: habet Corollarium 4. partium. COROLLARIVM. I. Quod nihil poteſt quicquam mouere ſine Deo idem per ſe & propriè commouente. II. Quod nihil potest quicquam mouere, ſine Deo immediatè idem mouente. III. Quod nihil potest quicquam mouere, ſine Deo idem mouente immediatius alio motore quocunque. IV. Quod nulla propoſitio tribuens quodcunque creatum cuicunque cauſae ſecundae eſt immediata ſimpliciter. CAP. V. Quod Deus non est mutabilis vllo modo: habet Corollarium 5. partium. COROLLARIVM. I. Quod Deus eſſentialiter & praeſentialiter neceſſariò eſt vbique, nedum in mundo, & in eius partibus vniuerſis. II. Verum etiam extra mundum in ſitu ſeu vacuo imaginario infinito. III. Vnde & immenſus & incircumſcriptus veraciter dici poteſt. IV. Vnde & videtur patere reſponſio ad Gentilium & haereticorum veteres quaeſtiones, Vbi eſt Deus tuus, &, Vbi Deus fuerat ante mundum? V. Vnde & ſimiliter clarè patet, quod vacuum à corpore poteſt eſſe, vacuum verò à Deo nequaquam. CAP. VI. Quod Deus habet diſtinctam ſcientiam omnium. Habet Corollarium, Quod Deus habet diſtinctam ſcientiam omnium nedum praeſentium, praeteritorum & futurorum; verum & omnium poſsibilium & impoſsibilium, imaginabilium & cognoſcibilium quouiſmodo, vnde & omniſciens, ſicut & omnipotens veraciter dici poteſt. CAP. VII. Obijcit contra ſextum, & ſoluit. CAP. VIII. Quod Deus habet volutionem & amorem communiter & ſpecialiter ad quaecunque. CAP. IX. Quod voluntas diuina eſt cauſa efficiens cuinſlibet rei factae, mouens ſeu motrix cuiuſlibet motionis, ac vniuerſaliter omnium amantiſsima genetrix, nutrix, & vinifica conſeruatrix. Habet Corollarium, Quod omnia quae facta fuerunt, facta fuerunt à voluntate diuina, & quae facta crunt, facta erunt ab ea. CAP. X. Quod voluntas diuina eſt vniuerſaliter efficax, inſuperabilis & neceſſaria in cauſando; non impedibilis nec frustrabilis vllo modo. Habet Corellarium, Quod ad Deum velle facere ſeu fieri quippiam per ſe, vel per aliud quodlibet quoniſmodo, neceſſariò ſequitur illua fiere ill • modo, nec modo noſtro conando alias vires apponit, nec eſt in eo vltra intellectum aictantem & voluntatem conſentientem alia virtus executiua ponenda; nec aliter ſe habet operans, quàm quieſcens, & quod voluntas diuina est primum principium liberum. CAP. XI. Quod primum principium neceſſarium & verum incomplexum eſt Deus; & quod principium complexum primum ſimpliciter eſt de Deo: puta Deus eſt, Deus ſcit omnia, Deus vult omnia, vel alequid ſimile. CAP. XII. Oſtendit quale ſit illud primum principium quia affirmatinum, & quod ſit illud quod Deus eſt, ſeu Deus eſt Deus. CAP. XIII. Ex iſtis quaſi corollariè 12. partes infert. I Quod actus eſt ſimpliciter prior potentia. II Quod eſse eſt prius ſimpliciter quam non eſſe. III Quod neceſſarium eſt prius poſsibili contradictionis. IV Quod neceſſarium eſt prius impoſsibili. V Quod pure neceſſe eſſe, ſeu pura neceſsitas, eſt prius ſimpliciter quolibet alio, ac radix prima, & fundamentum primarium omnium aliorum. VI Quod principium primum complexum ſumme & pure neceſſarium eſt & firmum. VII Quod neceſſarium nequaquam recte per poſsibile velper impoſsibile definitur. VIII Quod neceſſe eſſe, non poteſt ſimpliciter definiri. IX Quod affirmatiua eſt prior qualibet negatiua, & quod quaelibet negatiua vera reducitur ad aliam affirmatiuam priorem & cauſam veritatis illius. X Quod prima cauſa cuiuſlibet negationis verae eſt in Deo. XI Quod Deus eſt prima cauſa cuiuſcunque non eſſe. XII Quod prima cauſa cuiuſlibet impoſsibilitatis & repugnantiae eſt in Deo. CAP. XIV. Quod diuina voluntas eſt cauſa cuiuſlibet futuri atque praeteriti, quare ipſum eſt tale. Et habet Corollarium: Si Deus eſſe deſineret, nihil eſſet praeteritum nec futurum, verum nec falſum, poſſibile vel impoſsibile, neceſſarium vel contingens, nec etiam poſſet eſſe: ex quo & oppoſitum ſequitur euidenter, viz ipſum Deum, & ſic aliquid praefuiſſe, eſſe & fore. O quam neceſſarium est hunc eſſe, quem tam impoſsibile eſt deſinere vnquam eſſe, & quod Deum qualitercunque non eſſe, contradictionem neceſſarijſsime continet & importat: & quod neceſſe eſſe, videtur maxime proprium nomen Dei. CAP. XV. Quodres ſcitae non ſunt cauſae diuinae ſcientiae. CAP. XVI. Contra quoſdam dicentes quod res ſcitae ſunt cauſa ſine qua non diuinae ſcientiae, ſed non cauſa. CAP. XVII. Distinguit ſcita diuina, quia quaedam praecedunt quodammodo eius ſcientiam, & quaedam ſequuntur: ostenditque haec eſſe cauſam quoquo modo diuinae ſcientiae, illa nuſquam. Et habet Corellarium, quod diuina ſcientia, quae eſt notitia eius ſimplex, eſt vere cauſa cuiuſlibet rei factae, non ſolum cauſa ſine qua non. CAP. XVIII. Diſtinguit diuinam ſcientiam in incomplexam quodammodo & complexam: diſtinguit ſimiliter ſcibilia complexa in priora quodammodo & posteriora voluntate diuina: & oſtendit quod priora ſunt cauſa quodammodo quoquomodo diuinae ſcientiae complexae: poſteriora vero nequaquam, ſed quod Deus per voluntatem ſuam ſcit omnia illa. CAP. XIX. Obijcit & reſpondet. CAP. XX. Diſtinguit ſimiliter voluta, in priora & poſteriora voluntate diuina, & ostendit quod voluta poſteriora, non ſunt cauſa volutionis diuinae, nec cauſa ſine qua non; & quod voluta priora ſunt aliqua cauſa eius. CAP. XXI. Obijcit & reſpondet, distinguitque rationabile & iuſtum per prius voluntate diuina, per poſterius & per mixtum. CAP. XXII. Quod Deus habet volutionem vel nolutionem actualem diſtinctam contra obiectum quodlibet voluntatis. Et habet Corollarium quod Deus vult omne verum, & non vult poſitiuè, ſen reſpuit omne falſum. 2. Quod ſi Deus vult aliquod antecedens, vult quodlibet eius conſequens, & non vult poſitiuè omne ſibi repugnans. 3. Quod quorumlibet repugnantium vnius habet velle, alterius vero nolle. Quod ad Deum velle quodcunque conſequitur ipſum nolle eius oppoſitum; & è contra, quod ad Deum non velle quodcunque affirmatine vel negatiue ſignificatum, conſequitur ipſum oppoſitum eius velle. Quod ad Deum non nolle quodcunque conſequitur ipſum oppoſitum eius nolle. Quod ad Deum nolle poſitiuè quodcunque conſequitur ipſum nolle idem etiam priuatiue, & ſimiliter è conuerſo quod quicquid qualitercunque est, Deus vult illud ſic eſſe; & quicquid qualitercunque non eſt, Deus non vult illud ſic eſſe. CAP. XXIII. Quod tam ſcientia Dei quam eius voluntas immutabilis eſt omnino: Et habet Corollarium, quod Deus nullum nouiter diligit neque odit, nec magis aut minus vna vice quam alia, nec preces aut quaecunque merita bona, vel mala flectunt aut mutant voluntatem diuinam in minimo, huc, vel illuc; & quod omne ſaluandum, aut damnandum, praemiandum vel puniendum ſub quocunque gradu voluit ab aeterno ſaluari, vel damnari, praemtari ſimiliter vel puniri ſub eodem gradu praeciſe; & hoc nedum voluntate conditionali, aut indeterminata, ſed ita abſoluta & determinata, ſicut vult in praeſenti vel finali iudicie, aut poſt volet. CAP. XXIIII. Obijcit contra immutabilitatem diuinae ſcientiae & reſpondet. CAP. XXV. Obijcit contra immutabilitatem diuinae voluntatis & ſoluit. CAP. XXVI. Quod tota vniuerſitas rerum eſt bona, & nulla res per ſe mala: Et habet Corollarium, quod bonum, & per ſe malum, ſeu bonitas & pura malitia non ſunt contraria, ſed oppoſita priuatiuè. CAP. XXVII. Quod omnia à prouidentia diuina eueniunt. CAP. XXVIII. De Fato. CAP. XXIX. De caſu & fortuna. CAP. XXX. Quod res voluntariae diuinae prouidentiae legibus gubernantur. CAP. XXXI. Quod actiones voluntariae diuinae prouidentiae ſupponuntur. CAP. XXXII. Quod omnia proueniant à Dei prouidentia actualiter diſponente, non ſolummodo permittente. CAP. XXXIII. Quod reſpectu cuiuſcunque est Dei permiſsio, est & eius volutio actualis. CAP. XXXIV. Si, & quomodo, Deus vult, & non vult peccatum. CAP. XXXV. Contra Pelagium quod gratia gratis datur à Deo, non praecedentibus meritis comparatur: Et habet Corollarium, contra Caſsianum mediantem, dicendo Deum dare quibuſdam grattam ſuam gratis abſque merito praecedenti: quibuſdam vero non niſi prius ipsam recipere mereantur; quare & quod nullus seruus peccati mortalis poteſt proprijs tantum viribus liberari. CAP. XXXVI. Contra Procuratores Pelagij aſſerentes, quod etſi merita non ſint causa collationis gratiae principalis: sunt tamen causa ſine qua non confertur. CAP. XXXVII Contra quosdam Pelagianos dicentes hominem poſſe ex se tantum debitè praeparare; quod ſi faciat, Deus dabit ſibigratiam suam gratis. CAP. XXXVIII. Contra quoſdam Pelagianos dicentes, quod Deus praeuenit hominem in gratiae collatione pulſando, & homo ipſam acceptionem gratiae aperiendo & conſentiendo, ex ſe tamen pulſanti, & ſic ipſam quodammodo promerendo. CAP. XXXIX. Contra quoſdam putantes hominem ex ſe tantum poſſe mereri primam gratiam de congruo, non de condigno. Et habet Corollarium contra quoſdam alios recentiſsimos Pelagij defenſores; fingentes, quod liret homo nullo modo poſsit primam gratiam promereri, poteſt tamen ipſam proprijs tantum viribus impetrare. CAP. XL. Quod gratia quae eſt habitus gratis datus à Deo vna cum voluntate humana eſt cauſa efficiens proprie cuiuſlibet boni & meritorij actus ſui. CAP. XLI. Quod gratia prius naturaliter, quam voluntas humana efficiat actus bonos. Et habet Corollarium quod tam Deus, quam gratia eius creata efficit proprie prius naturaliter quemlibet actum bonum creaturae rationalis, quàm ipſa; & quod Auctores dicentes Deum facere opera noſtra bona, non excludunt, ſed includunt Dei gratiam eadem ſimpliciter ſimiliter facientem, dicenteſque gratiam Dei facere opera noſtra bona, non excludunt, ſed includunt Deum eadem ſimiliter operantem. CAP. XLII. Quod Deus prius naturaliter efficit quemlibet actum bonum voluntatis creatae, quàm gratia. Et habet Corollarium, quod Deus, & Spiritus Sanctus, dicitur quoquo modo charitas, & gratia, qua chare & gratis nedum Deus diligit ſe & hominem, verum etiam qua homo ſimiliter diligit Deum & proximum. CAP. XLIII. De poenitentia ſalutari ſecundum opiniones diuerſas, & de clauium potestate. Et habet Corollarium quod illud eſt prius ſecundum naturam, ſiue prius naturaliter alio, quod eſt cauſa illius quodaliquid à quo ad aliud tenet conſequentia ſubſiſtendi, & non è contra eſt prius illo ſecundum naturam. Quare & quod non omne à quo non conuertitur conſequentia ſubſiſtendi eſt prius ſecundum naturam, ſed ſecundum ſuperioritatem ſeu vniuerſalitatem ſecundum conſequentiam, ſiue ſecundum quemlibet alium talem modum, quod non quicquid eſt prius alio ſecundum naturam poteſt eſſe ſine illo; nec etiam quicquid poteſt eſſe ſine alio, & non è contra, eſt prius isto ſecundum naturam, ſed ſecundum aliquem alium modum iam dictum: niſi fortaſsis prius ſecundum naturam dicatur aequinoce tribus modis. CAP. XLIV. De Praedeſtinatione ſecundum quid nominis. CAP. XLV. Quod Praedeſtinatio realiter ſit ponenda, quid ſit, quot modis dicatur; quod non ſit propter operae, ſed ſecundum Dei gratuitam voluntatem. Et habet Corollarium quod nullus praedestinatur aut reprobatur propter opera quae faceret ſi vlterius viueret; nec vllus ſaluatur propter opera vel damnatur. CAP. XLVI. Contra quoſdam concedentes praedeſtinationem & reprobationem ad gloriam & ad poenam: ſed negantes has eſſe ad aliquos certos gradus. Et habet Corollarium quod omnes gradus gratiarum, meritorum, proſperitatum, aduerſitatum, gloriae ſiue penae, in praeſenti & in futuro ſimiliter ſunt praedeſtinati à Deo aeternaliter & diſtincte. CAP. XLVII. Obijcit & reſpondet.
CAPITVLA SECVNDI LIBRI. CAP. I. QVod Liberum Arbitrium ſit, & quid ſit. CAP. II. De actu Liberi Arbitrij & eius obiecto. Et habet Corollarium quod non ideo dicitur Liberum Arbitrium, quia libere poteſt velle & nolle quodcunque, ſed quia libere poteſt velle quodcunque obiectum ſuum volubile, & nolle quodcunque obiectum ſuum nolubile. CAP. III. Quod nulla cauſa inferior poteſt neceſsitare voluntatem creatam ad rationalem & liberum actum ſuum ad meritum propriè, vel peccatum. Et habet Corollarium, Quod voluntas creaturae rationalis non eſt paſsiua tantummodo, ſed actiua: & quod voluntas per cauſas ſecundas ſufficientiſsimè diſpoſita ad agendum, potest vna vice non agere, & alias egere liberum actum ſuum: quare & quod bonis inaequalibus propoſitis voluntati: non neceſſariò volet maius: immò & propoſito bono honeſto, & malo inhoneſto delectabili, tamen multum vel vtili, poteſt ſcienter bono illo neglecto eligere illud malum. Quare & quod cum recta ratione in intellectu, eſt error poſſibilis in affectu. Quod etiam appetitus irrationalis non neceſsitat hominem ad agendum; Quod corpora coeleſtia non neceſsitant voluntatem; Quod Diabolus non neceſsitat voluntatem; & quod nulla tentatio neceſsitat voluntatem: Quod tamen purum malum voluntati ostenſum ipſam neceſsitat ad non volendum & purum bonum ad non nolendum poſitiuè, id eſt, ad non odiendum ipſauè voluntas naturali neceſsitate neceſſariò haec non poteſt, vbi etiam ostenditur conſequenter quod fortè multum deceret, & plurimum expediret Theologis & perfectis catholicis Aſtrologiam & alias tales ſcientias non neſcire. CAP. IIII. Quod Liberum Arbitrium tentatum, non poteſt proprijs viribus, ſine Dei auxilio & eius gratia tentationem aliquam ſuperare. CAP. V. Quod Liberum Arbitrium quantacun que gratia creata ſuffultum ſine alio Dei auxilio ſpeciali non poteſt tentationem aliquam ſuperare. CAP. VI. Quod illud Dei auxilium ſpeciale, eſt voluntas eius inuicta. CAP. VII. Quod nullus non tentatus, ſolius Liberi Arbitrij viribus, ſine gratia, vel cum gratia quantacunque creata abſque alio. Dei auxilio poteſt peccatum aliquod euitare. Et habet Corollarium, quod diuina voluntas, ſicut tentatos à ruina conſeruat: ſic & non tentatos, tam à tentatione, quàm à peccato praeſeruat. CAP. VIII. De perſeuerantia quid ſit, & quod nullus viator quantacunque gratia creata ſubnixus, ſolius Liberi Arbitrij viribus, vel etiam cum adiutorio gratiae poſsit perſeuerare finaliter ſine alio Dei auxilio ſpeciali. Et habet Corollarium, quod nullus viator ſolius Liberi Arbitrij vel gratiae viribus aut amborum coniunctim ſine alio Dei auxilio ſpeciali poteſt perſeuerare per aliquod tempus omnino. CAP. IX. Quod nec homo nec Angelus cum quantacunque gratia ante lapſum potuit perſeuerare finaliter, vel ad tempus ſine alio Dei auxilio ſpeciali. CAP. X. Obijcit & reſpondet. CAP. XI. Quod perſeuerantia non eſt aliquod donum Dei creatum à charitate & gratia realiter differens & distinctum. Et habet Corollarium quod nomen Perſeuerantiae nullam rem abſolutam eſſentialiter ſignificat, ſed accidentaliter & relati • è, Charitatem videlicet ſiue inſtitiam cum reſpectu futura permanſionis continuè vſque in finem, & quod non improbabiliter poſſet dici perſeuerantiam eſse ipſam relationem huius. CAP. XII. Obijcit & reſpondet. CAP. XIII. Quod illud auxilium ſine quo nullus perſenerat, & per quod quilibet perſenerat, eſt Spiritus Sanctus diuina bonitas & voluntas. CAP. XIIII. Quod Perſeuerantia gratis detur à Deo, non meritis comparetur. CAP. XV. De Perſeuerantia ſempiterna de confirmatione videlicet bonorum beatorum & cauſa ipſius, quod ipſa eſt aterna charitas Dei voluntas. CAP. XVI. De Perſeuerantia ſempiterna, ſeu obstinatione malorum in malo, & cauſa ipſius. CAP. XVII. Quod nulla creatura rationalis poteſt confirmari vel obſtinari immutabiliter per naturam. Et habet Corollarium, quod nulla creatura rationalis est aut eſſe poteſt immutabilis, inuertibilis aut impeccabilis per naturam. CAP. XVIII. Contra quoſdam dicentes actum Liberi Arbitrij nihil eſſe. CAP. XIX. Obijcit & reſpondet. CAP. XX. Quod cuinſlibet actus voluntatis creata, Deus eſt neceſſarius coeffector. Et habet Corollarium, quod quicquid effecerit voluntas creata, neceſſe est vt & illud coefficiat increata, & quicquid operata fuerit voluntas angelica, vel humana, neceſſe eſt, vt & iliud cooperetur diuina; & quod omnem actum voluntatis creatae totum efficit voluntas creata, & totum ſimiliter increata. CAP. XXI. Recitat ſex falſas reſponſiones quarum prima dicit, quod ideo ſolum Deus dicitur facere omnē actum voluntatis creatae quia facit omnem voluntatem creatam, quae ſola verè & propriè efficit ſuum actum: Secunda, quod Deus ideo dicitur facere actum bonum voluntatis creatae, quia facit charitatem ſeu gratiam effectricem illius: Tertia, quod Deus conſeruat voluntatem: Quarta, quod Deus facit obiectum & omnia monentia voluntatem: Quinta, quod permittit: Sexta, quod Deus efficit propriè omnem actum bonum voluntatis, ſed penitus nullum malum & corrigit ipſas generaliter & coniunctim. CAP. XXII. Specialiter corrigit primam harum. CAP. XXIII Secundam. CAP. XXIIII. Tertiam. CAP. XXV. Quartam. CAP. XXVI. Quintam. CAP. XXVII. Sextam. CAP. XXVIII. Obijcit contra vigeſimum & reſpondet. CAP. XXIX. Quod voluntas increata & creata, in coefficiendo actum voluntatis creatae non ſunt cooequales, nec coequaeua in ordine naturali. CAP. XXX. Quod in omni actione communi voluntatum increata & creatae, increata creatam naturaliter antecedit. Et habet triplex poriſsima; vnum naturale, qd. eſt in omni cauſatione comuni Deo & cauſae ſecundae, Deum cauſare prius naturaliter quā cauſam 2am. aliud Theologicū Deum videlicet conditionaliter nihil velle: 3am. Logicū, nullam ſcilicet propoſitionem tribuentē quamcun que cauſationē cuicun que cauſae inferiori & posteriori voluntate diuina, ſeu aliud quicquam poſitinum inferius cuicun que ſub Deo eſſe de primo ſimpliciter, niſi fortaſsis propoſitio dicatur de primo ſimpliciter ratione primitatis ſubiecti, non cauſae, plurimae tamen tales ſecundum quid & in certo genere ſunt de primo. CAP. XXXI. Obijcit & reſpondet: Et habet Corollarium notabile quod ſacra Theologia pium & prudentem lectorem requirit. CAP. XXXII. Quod in omni non actione Deo & creaturae communi prius naturaliter eſt, Deum ibi non agere, quā ipſam: idem, quia Deus certam actionem per creaturam non agit, ideo creatura illam non agit; & non è contra. CAP. XXXIII. Obijcit & reſpondet: Et habet Corollarium nedum videlicet entia ad ſuum eſſe verū; & non entia ad ſuum non eſſe Deo neceſſario indigere; Deum quo que non ſolum ſuper entia, ſed & ſuper non entia tenere digniſsimè principatum. CAP. XXXIIII. Per praemiſſa allicit homines ad timorem & amorem, ad conſidentiam, ad patientiam & humilitatem ad orationem, & ad gratias referendas: Et habet Corollarium multiplex omnibus gratis gratum.
CAPITVLA TERTII LIBRI. CAP. I. QVod Deus poteſt neceſsitare quodammodo omnem voluntatem creatam ad liberum actum ſuum & ad liberam ceſſationem & vacationem ab actu: Et habet Corollarium, quod aliqualis neceſsitas & libertas ac meritum, caſuſ que & fortuna inuicem non repugnant, de fati quo que praeſcientiae praedestinationis & gratiae, cum Libero Arbitrio ac merito concordia generali. CAP. II. Quod Deus quodammodo neceſsitat quamlibet voluntatem creatam ad quemlibet liberum actum ſuum, & ad quamlibet liberam ceſſationem ac vacationem ab actu, & hoc neceſsitate naturaliter praecedente: Et habet Corollarium, quod aliqualis neceſsitas antecedens & libertas ac mertum non repugnant; & quod nulla cauſa inferior, ſed tantum ſuperior, ſcilicet Dei voluntas eſt neceſsitas antecedens reſpectu ſui effectus: & quod omnia quae ſunt, fiant, & eueniunt de aliqua neceſsitate ipſam naturalituraliter praecedente. CAP. III. De contingente ad vtrumlibet ſecundum opiniones diuerſas, & quod ipſum eſt. CAP. IIII. Quid ſit contingens ad vtrumlibet: Et habet Corollarium, quid ſit libertas cōtradictionis, & quis ſit actus liber libertate contradictionis. CAP. V. Quaſi Corollarie ex praemiſsis 13. partes infert. Prima eſt, quod propoſitiones de contingenti aequaliter conuertuntur per oppoſitas qualitates. II. Quod aliqua conſequentia bona non est neceſſaria ſimpliciter, ne que vt nunc, ſed contingens aequaliter. III. Quod aliqua cauſa indeterminata, ſcilicet non praedeterminata ad agendum agit. IIII. Quod omnis & ſolus actus liber libertate contradictionis eſt contingens aequaliter. V. Quod omne & ſolum contingens aequaliter eſt actus liber libertate contradictionis. VI Quod contingentia ad vtrumlibet & neceſsitas non repugnant. VII. Quod contingentia dicitur propriè reſpectu praeſentis. VIII. Quod libertas dicitur propriè reſpectu praeſentis. IX. Quod nullus actus creaturae eſt ſimpliciter contingens aqualiter, ſed tantum indeterminato genere, puta reſpectu cauſarum inferiorum. X. Quod nullus actus creaturae eſt liber ſimpliciter libertate contradictionis, ſed ſecundum quid tantum, ſcilicet reſpectu cauſarum omnium ſecundarum. XI. Quod ſolus actus voluntatis diuinae ad extra, eſt ſimpliciter contingens aequaliter. XII. Quod ſolus actus Voluntatis diuinae ad extra eſt liber ſimpliciter libertate contradictionis. XIII. Quod prima & ſumma libertas contradictionis, ſimilis quoque contingentia ad vtrumlibet eſt in volūtate diuina; & qd. hae ſunt cauſae ſimilis libertatis & contingentia in alijs vniuerſis. CAP. VI. Obijcit & reſpondet. CAP. VII. Monet quaeſtionem, nunquid aliquid ſit in poteſtate voluntatis creatae; & ponit vnam reſponſionem & corrigit. CAP. VIII. Recitat alias 6. reſponſiunculas & emendat. CAP. IX. Reſpondet. CAP. X. Distinguit de neceſsitate & libertate: Et habet Corollariu quod neceſsitas & libertas ac meritum non repugnant ad inuicē, vel repugnant. CAP. XI. Obijcit & reſpondet: Et habet corollarium, qualis ſit libertas in irrationabilibus creaturis, & quomodo differt & conuenit cum rationalium libertatte. CAP. XII. Incipit diſputare illam famoſiſsimam quaeſtionem, nunquid omnia quae euenient, de neceſsitate ouenient, & recitat opintonem Mathematicorum, ſeu Stoicorum dicentem, quod omnia quae euenient, euenient de neceſsitate ſimpliciter abſoluta. CAP. XIII. Tractat opinionem Ciceronis, dicentem Deum neſcire futura. CAP. XIIII. Tractat opinionem dicentem, quod multa ſunt futura in natura ſua, ſed non apud Deum. CAP. XV. Recitat quartam opinionem Sophiſtarum dicentium nihil eſse futurum. CAP. XVI. Refellit quintam opinionem Megaricorum, negantium omnem potentiam ad futura. CAP. XVII. Corrigit ſextam opinionem quorundam, putantium quod aliquid eſt futurum ad vtrumlibet vel non futurum in ſenſu compoſito, non diuiſo. CAP. XVIII. Rectificat ſeptimam opinionem dicentem, quod aliquid poteſt incipere eſse futurum. CAP. XIX. Caſtigat octauam & nonam opiniones, credentes nulla inferioris mundi ſub diuina prouidentia contineri, & quod nulla voluntaria ſeu libera per Dei prouidentiam diſponantur. CAP. XX. Corrigit decimam opinionem quod Deus non habet volutionem, reſpectu alicuius effectus mundi inferioris, & vndecimam quod non vult aliquem effectum voluntarium, ſeu liberum. CAP. XXI. Refellit duodecimam opinionem, putantem quod nulla inferiora fiant à Deo, & decimam tertiam aeſtimantem, quod nulla voluntaria ſeu libera, immediatè & propriè fiant ab eo. CAP. XXII. Caſtigat decimam quartam opinionem, quod Deus non vult aliquid libere futurum abſolutè; ſed tantum conditionaliter, & decimam quintam, quod nulla mala, ſed tantum bona ſunt abſolute prouiſa, voluta, aut facta a Deo. CAP. XXIII. Arguit decimam ſextam opinionē, ponentem quod Deus non vult actum liberum creaturae voluntate antecedente; ſed tantum modo conſequente, & quod Deus cum creatura coefficit omne actum liberum creaturae, ſed poſterius ordine naturali; & decimam ſeptimam arbitrantem quod licet Deus ſemper de facto agat & praeagat actum quemlibet creaturae, eſt tamen abſolutè poſsibile aliquam creaturam agere per ſe ſolam. CAP. XXIIII. Tractat decimam octauam opinionem, dicentem quod Deum velle & praeuelle eſt in hominis poteſtate, & decimam nonam, quod eſt in hominis poteſtate facere aliquid, vnde ſequitur Deum non velle, nec vnquam voluiſse aut fore quod tamen nunc vult, & ſemper voluit ipſum fore, & vigeſimam, quod quam primo voluntas diuina praeuenit actum liberum voluntatis humanae, tam primo potest humana in oppoſitum talis actus, & vigeſimam primam, quod Deo volente hominem producere, ae. actum futurum in.b. menſurae, poteſt homo ſe prius ita diſponere, quod Deus hoc tunc non velit, quare & quod tunc non habeat illum actum, & vigeſimam ſecundam, quod voluntas diuina non eſt ſemper neceſsaria in agendo; ſed defectibilis & frustrabilis aliqualiter, & vigeſimam tertiam, quod voluntas diuina non eſt cauſa efficiens aliquorum, ſed tantum conſentiens intellectui diuino dictanti, & alia quaedam virtus executiua & posterior in Deo, velin cauſis ſecundis efficit res effectas, & vigeſimam quartam, quod quanquam voluntas diuina coagat & praeagat omnem actum voluntatis creatae; hoc tamen facit tam debiliter influendo, quod nequaquanc ipſam neceſsitat ad agendum. CAP. XXV. Tangit 25am. opinionem, fingentem Deum nō prouidere praedeſtinare velle, nec facere gradus actuum liberorū meritorum, aut etiam praemiorum, & 26 • m quod nullus actus eſt aliquid, & 27am. quod nullū non agere ceſsare, ſiue quieſcere eſt à Deo, & 28am. quod res futurae praeſcitae, ſunt praeſcientia Dei cauſa, & 29am. quod res futurae praeſcitae, funt cauſa ſine qua non diuinae praeſciētiae, & 30am. quod Deus ſcit & praeſcit res ſecundū modum illarum, & 31am. Academicorū, qd. nullus poteſt rimari aut ſcire iſtud tā obſtruſum naturae miraculum, tā abſconditū Dei arcanum, & 32am. qd. in omnibus rebus futuris, praeſentibus atque praeteruis, reſpectu ſcientiae & voluntatis diuinae, est ſemper contingentia ad vtrumlibet, & libertas, & nulla omnino neceſsitas. CAP. XXVI. Tractat opinionē 33am. famoſiorem caeteris, quae affirmat quod aliquid ſemper fuit futurum, & adhuc eſt futurū: non eſt tamen neceſſariū vllo modo illud vnquam fuiſſe, aut nunc eſſe futurum; & quod aliquid nunquam fuit futurum, nec nunc eſt futurum, & poſsibile poſsibilitate omni neceſsitate oppoſita eſt illud ſemper fuiſſe & nunc eſſe futurū, & de praeſcientia Dei correſpondenter omnino de omni tamen praeterito, vel praeſenti dicit, qd. neceſſe est illud fuiſse, & qd. neceſſe eſt Deum ſemper praeſciuiſſe illud fuiſſe futurum, vel ſcire illud eſſe nunc praeſens, quod etiam neceſſe est Deum ſcire illud eſſe praeteritum, ac fuiſse, & corripit cam ſuper inſufficientia reſponſionis, eò quòd non ſufficienter difficultatem euacuat. CAP. XXVII. Reſpondet ſecundum ſententiam Philoſophorum & Theologorum, quod omnia futura euenient de quadam neceſsitate reſpectu cauſarum ſuperiorum, non contraria, ſed conſentanea libertati. CAP. XXVIII. Recitat vnam gloſsam auctoritatum erroneam. CAP. XXIX. Obijcit & reſpondet. CAP. XXX. Arguit eam ſuper falſitate hypotheſis, per viam ſumptam à neceſsitate & libertate voluntatis diuinae, quae ſemper neceſsario vniformis permanet, & aequalis. CAP. XXXI. Reuocat eandem per viam neceſsitatis & contingentiae intellectus ſcientiaeque diuinae. CAP. XXXII. Reducit eandem per viam immutabilitatis voluntatis diuinae. CAP. XXXIII. Mouet eandem per viam reuelationis in verbo, & ponit 6. reſponſſones concedentium reuelationum in verbo, & arguit grauiter contra illas. CAP. XXXIIII. Arguit ſpecialiter contra primam. CAP. XXXV. Contra Secundam. CAP. XXXVI. Contra tertiam. CAP. XXXVII. Contra quartam. CAP. XXXVIII. Contra quintam. CAP. XXIX. Contra ſextam. CAP. XL. Corripit negantes reuelationem in verbo. CAP. XLI. Recitat diuerſos modos ſecundum diuerſos videndi in verbo, obijcit que & ſoluit. CAP. XLII. Reducit adhuc opinionem trigeſimam tertiam & eius hypotheſim per viam reuelationis in proprio genere; & primo de Domino Ieſu Chriſto, & recitat vnam reſponſionem dicentem, quod Chriſtus potuit decipi, & refellit. CAP. XLIII. Tractat aliam reſponſionen CAP. XLIIII. Recitat tertiam reſponſionem. CAP. XLV. Ventilat quartam reſponſionem. CAP. XLVI. Contra eandem opinionem & hypotheſim per viam reuelationis in primo proprio genere, de puris creaturis ſcilicet Angelis. CAP. XLVII. Contra eandem opinionem & hypotheſim per eandem viam de puris hominibus. CAP. XLVIII. Recitat 4. Reſponſiones & corrigit. CAP. XLIX. Recitat duplicem opinionem, dicentem quod in futuris reuelatis eſt ordinata vel abſoluta neceſsitas; in alijs verò nulla. CAP. L. Reſpondet ſecundum ſententiā Philoſophorum & Theologorum, quod Deus vult & ſcit neceſſariò, quicquid vult & ſcit neceſsitate ſequente immutabilitatis, immobilitatis, ſtabilitatis, & ordinatae non praecedente, & ſimpliciter abſoluta, non naturali, violentae, aut inuita, non contraria, ſed conſentanca ſummae & maximae libertati: Et habet Corollarium, qd. omnem actum volutionis & cognitionis diuinae praeſentem, neceſſe eſt neceſsitate ſequente praedicta ſemper fuiſſe, & ſimiliter ſemper fore; quare & quod omnia quae praeſentialiter ſunt, fiunt, aut eueniunt, ſimili neceſsitate ſunt, fiunt, & eueniunt in praeſenti: & qà. omnia quae euenient, ſimili neceſsitate euement in futuro: immo & quod omnia quae nunc fiunt, de aliqua neceſsitate praecedēte nunc fiunt; & quod omnia quae eueniunt de aliqua neceſsitate praecedente euenient in futuro. CAP. LI. De aternitate: Et hebet Corollarium, quod vnicum & idem eſt inſtans & immutabile penitus in tota aeternitate, & quod tota aeternitas non est multiplicior ne que maior ſuo instanti, nec inſtans aeternitatis ipſa ſimplicius ne que minus, quare & quod idem eſt realiter aeternitas & ſuū inſtans: Amplius autem & quod his nequaquam obſtantibus dicitur aeternitas tota, magna, longa, etiam infinita fuiſse quo que eſse & fore, aliquid inſuper in ipſa fuiſſe eſſe & fore; quamobrem & quod de Deo & actu eius intrinſeco dicitur tranſumptiue fuit, eſt, & erit, de actionibus tamen eius extrinſecis propriè temporaliter dicitur fecit, & facit, & faciet. CAP. LII. Per viam aeternitatis oſtendit ſententiam 50o praelibatam: Et habet Corrollarium 30. partium notandarum, obij cit que & ſoluit. CAP. LIII. Contra promptulos accuſatores, faciles indices & praecipites damnatores; & ponit 36. capitula quae ſibi videntur erronea, implorans humiliter auctoritatem Eccleſiae quatenus determinet veritatē.
THOMAE DE BRADWARDINA AD SVOS MERTONENSES, EPISTOLA PRIOR.

DIlectis Fratribus & amicis, Cuſtodi ac Scholaribus Aulae de Merton in Oxon Spiritus Sanctus gratiam ſeptiformen Aliquoties accidiſſe comperi, vt in rerum difficilium tractatione, aut inſipientia relatoris auditorem corrumperet, aut temeritas auditoris relatorem infamaret. Quapropter aequè cauendū mihi videtur, vt potiſsimum illic, vbi ſine periculo aliud ſentiri non poteſt, nec facile praeſumamus aſſerere, nec aliena temerè dijudicare. Noui ego quanta, vt dicit B. Aug. ſomnia cor humanum pariat, atque eo iudicio quo in ſui cognitione fallitur, caetera quoque quae propter ipſum ſunt, non rectè ſuſpicatur. Quid enim hoc eſſe putatis, quod de rerum veritate tam diuerſa ſentire ſolent homines? Nunquid non vna eſt veritas? Ecce, vt interim de Deo taceamus, quid eſt quod dialectica tot diuerſas, & tam aduerſas, ne dicam peruerſas habet ſententias. Nunquid non omnes nouerunt vnum id quod eſt, & amore fallendi diuerſa finxerunt? Non ſic ego puto, ſed narrant quique ſomnia ſua, & ea qua primum ipſi in ſe opinione decepti ſunt, poſtmodum alios neſcientes ſeducunt. Et ſicut B. Iob amicis ſuis arrogantibus, & de ſe pluſquam oportebat praeſumentibus dicit, omnes iam non ſolum ſecum morituram, ſed exortam quo que à ſe ſapientiam putant. Dignum ergo eſt vt id ipſum in noſtra nos aſſertione veritatis, tot iam videmus eſſe diuerſos. Quia enim de longe veritas videtur, iudicia parit, & tantum de ipſa poteſt quiſ que quantum ipſe eſt. In nobis quippe quod dierum cognitione percipimus, eo modo cordis intellectus de hijs quae extra ſunt ad veritatem iudicat, quo ſe interius animus in repraeſentatione figurat. Vnde neceſſe eſt, vt dum mens interius prauè afficitur, intellectus quo que in iudicio eorum quae foris ſunt decipiatur. Haec ipſa eſt cauſa quae etiam aliquando in vnitate ſenſuum, controuerſiā verborum generare ſolet: quae tamen tunc veniale fit, cum pertinax non fuerit. Hanc igitur nos, qui Dei verbi tractatores & inquiſitores veritatis eſſe videmur, ſi inter nos forte, vt aſſolet, aliquando inuenimus, citius in id ipſum redeamus: ne ſi caeperimus noſtra dicta pertinaciter defendere, aliud putemur ſapuiſſe.

Illud quod de cauſa Dei contra Pelagium charitas veſtra à me quaerere dignata eſt, iam pridem inter quoſdam ſapientes ventilatum fuiſſe didici: atque ex hijs quid ſenſerunt quibus magis credendum eſſe exiſtimamus tum alijs de ipſis, tum ipſis de ſe referentibus agnoui. Ego autem cum ſaepius hac materia pulſari ſoleam, talem me eſſe profiteor, qui nollem hinc aliquid ab omnibus vel tam curioſè ac ſuperſtitioſè inquiri, vel tam fidenter aſſeri. Vnde nunc quo que gemina in hac re conſideratione coarctor, cum videam me & prudentiae veſtrae debere ſilentium, & bonitati reſponſum. Inter haec ipſa etiam rei difficultas occurrit, quae fortaſsis non poterit à me, ita vt decet compendioſe diſcuti, Cum ego ſi modum in dicendo tranſiero timeam ſuperſtitioſus videri; volo tamen & multo magis volo aliquando in parte inſcientiae argui, quam charitatis contemptor videri; & verba incōpoſita habere, quam cor peruerſum.

Valete ſemper in Domino noſtro Ieſu Chriſto, qui eſt via ducens à deuio, veritas firmans in promiſſo, & vita conformans in termino.
THOMAE BRADWARDINI DE CAVSA DEI LIBER I.
CAP. I.

Praemittit 2. ſuppoſitiones, quarum 1. eſt, Deus est ſummè perfectus & bonus, in tantum quod nihil perfectius, vel melius eſſe poſſet.

2. Eſt, Nullus eſt proceſſus infinitus in entibus, ſed eſt in quolibet genere vnum primum.

IN primis firmiſsimè ſupponatur, quod Deus eſt ſummè perfectus & bonus, in tantum, quod nihil perfectius vel melius eſſe poſſet. Haec autem ſuppoſitio poſſet euidenter oſtendi, ex magnitudine perfectionis & bonitatis ipſius, quae eſt ſimpliciter infinita, ſicut rationibus Philoſophicis & Theologicis poſſet multipliciter demonſtrari. Hanc etiam ſuppoſitionem teſtari videtur pater Philoſophorum Hermogenes, ſiue Hermes, Mercurius triplex, Triſmegiſtus triplex, in philoſophia ter maximus, Rex Aegypti, Philoſophus & Propheta, de Verbo aeterno 34. dicens de Deo; Ipſe totus eſt plenus atque perfectus: & infra 35. Ipſe ſanctus, & incorruptus, & ſempiternus eſt, & ſi quid poteſt melius nuncupari: Deus enim ſummum bonum; quam & conteſtari videtur eius filius Ariſtot. in de Mundo 11. ſic dicens: Potius aeſtimandum, quod & conueniens eſt & magis aptum Deo: & in alia tranſlatione; Melius autem acciderit accipitur, quod & melius eſt, & Deo maxime conueniens: Et 12. Met. 39. Deus eſt vnus, aeternus, infinitae nobilitatis. Et Boetius 3. de conſolat. Philoſoph. Proſa 10. Deo nihil melius cogitari poteſt. Viginti quatuor etiam definitionum ſeu propoſitionum de Deo à 24. Philoſophis editarum 5. ſic ait: Deus eſt quo nihil melius excogitari poteſt. Quibus etiam concordanter Anſelmus Proſolog. 2. Credimus, inquit Deo, te eſſe aliquid quo nihil melius cogitari poſsit: Qui & Monologion 15. Sicut, inquit, nefas eſt putare, quod ſubſtantia ſupremae naturae ſit aliquid, quo melius fit aliquo modo non ipſum: ſic neceſſe eſt, vt ſit quicquid omnino melius eſt, quam non ipſum. Hoc etiam Richard. 1. de Trinit. 20. ſic teſtatur: Omnes quicquid optimum iudicant incunctanter Deo attribuunt. Et Auguſtinus 1. De doctr. Chriſtian. 4. Omnes pro excellentia Dei certatim dimicant, nec quiſquam inueniri poteſt, qui hoc Deum credat eſſe, quo melius aliquid eſt. Itaque hoc omnes conſentiunt Deum eſſe, quod caeteris rebus omnibus anteponunt. Vnde & Propheta: Magnus, inquit, Dominus & laudabilis nimis, & magnitudinis eius non eſt finis, Pſa. 144.

Secundo ſupponatur ad praeſens, quod nullus eſt proceſſus infinitus in entibus, ſed eſt in quolibet genere vnum primum. Hoc enim eſt alibi demonſtrarum, quod & ferè omnes Philoſophi & verè omnes Theologi conteſtantur. Verùm ne tantas ſuppoſitiones, ſine tantilla probatione improbabiliter ſupponere videar, ecce ſaltē breuis inſinuatio vtriuſque. Dicatur ſiquidem cauſa compendij A aliquid tam perfectum & bonum, quod nihil perfectius vel melius eſſe poſſet. Sumatur quoque poſsibile ad communem modum loquendi, vel ſi oporteat maxime abſolutè, pro illo viz. quod per ſe & formaliter ſimpliciter contradictionem, ſeu repugnantiam non includit: Ex quo ſcilicet, poſito & admiſſo pro poſsibili abſolutè ſecundum ſpeciem obligationum, quae poſitio nominatur, nuſquam in conſequentia bona & formali ſimpliciter, ſequitur impoſsibile abſolutè, quod ſcilicet per ſe & formaliter ſimpliciter contradictionem includit. Omnis namque repugnantia contradictionem importat & parit. Huiuſmodi autem modus ſumendi poſsibile & impoſsibile hinc fundatur, quia omne, vel eſt poſſibile, vel non poſsibile, quare & impoſsibile iſto modo. Poſsibile igitur eſt A eſſe, ſeu A poteſt eſſe, aut poſſet eſſe, quis non ſtatim aſſentiat? Quiſue hoc poſito & admiſſo pro poſsibili abſolutè, ſe non à contradictione defendat? Si autē poſsibile ſit A eſſe aut ſi A poteſt, aut poſſet eſſe, A eſt, imo & neceſſe eſt A eſſe, & A eſt neceſſe eſſe, & hoc per ſe. Dicatur ſiquidem ad modum Philoſophorum loquendi illud neceſſe eſſe, quod per ſe, & de ſe neceſſarium eſt eſſe, neceſsitate abſoluta: quod ſcilicet non potuit, nec poteſt, nec poterit non eſſe, & poſsibile eſſe oppoſitè oppoſito modo, quod ſcilicet potuit, poteſt, aut poterit eſſe & non eſſe. Nam neceſſe eſſe perfectius eſt & melius, quam poſsibile eſſe, praeſertim in bono perfecto & ſummè perfecto. Non enim poſſet recedi ab illo, niſi illud vel totaliter, vel partialiter irrecuperabiliter omittendo, quod nullus dubitat eſſe malum. Eſt quoque neceſſe eſſe in bono perfecto actus bonus perfectus completus in bono, & purus à potentialitate imperfecta incompleta, & à corruptibilitate mala. Poſsibile vero eſſe priuationem huius actus puri, potentialitatem imperfectā, incompletam habilitatem ad malum, & corruptibilitatem importat. Nonne & eſſe forte & firmū, imò ſummè forte & firmū, praeſertim in bono perfecto & ſummè perfecto, melius & perfectius iudicandum, quam eſſe debile & infirmum? quare & neceſſe eſſe, quàm poſsibile eſſe, quod & multis alijs rationibꝰ poſſet oſtendi: ſed cuius mens intrinſecùs non ſentit? Cuius animus non conſentit? Si quis autē ex abundanti teſtes deſideret, ecce Ariſt. qui 9. Met. 13. & poſt diffuſe dicit, & probat actum praecedere potentiā 3. modis; ſcilicet ratione, id eſt definitiones; ſubſtantia, id eſt perfectione; & tempore, ſcilicet in indiuiduo generante: ſed è contra in indiuiduo generato. Qui & infra 19. docens, quod in bonis actus eſt melior potētia, & in malis deterior, ita ſcribit: Melior & honorabilior ſtudioſa potentia actus: neceſſe autem & in malis, finem & actum eſſe deteriorem potentia. Et ſupra 17. Sempiterna, inquit, priora ſubſtantia ſunt corruptibilibus; eſt autem nihil potentia ſempiternum. Ratio vero haec: omnis potentia ſimilis contradictionis eſt, quod ergo poſsibile eſſe, contingit eſſe & non eſſe. Idem ergo poſsibile eſſe, & non eſſe; poſsibile vero non eſſe, contingit non eſſe, contingens autem non eſſe corruptibile eſt, aut ſimpliciter aut hoc ipſum quod dicitur contingere non eſſe. Nihil ergo incorruptibilium ſimpliciter, potentia ens ſimpliciter, nec eorum quae ex neceſsitate ſunt, & quidem ipſa prima. Nam ſi hoc non eſſent, nihil vtique eſſent: Vbi & videtur talem innuere rationem; Illud quod eſt per ſe, non dependens ab alio, prius natura, perfectiuſ que eſt illo, quod non eſt per ſe, ſed aliundè dependens: id quod eſt neceſſe eſſe eſt huiuſmodi, reſpectu illius quod eſt poſsibile eſſe. Hunc & Auerroes ſequitur in Cōment. quem & Auicenna ſecutus 1. Met. 6. dicit, quod neceſſe eſſe ſecundū ſe non habet cauſam, & quod eſt poſsibile eſſe, per ſe habet cauſam, & probat, quod neceſſe eſſe, non habet aliquid aliud ſibi coaequale, nec aliquid prius eo: ſed ipſum per ſe ipſum eſt primum omnium aliorum. Qui & infra octaui 6. dicit, quod neceſſe eſſe eſt perfectum, & pluſquam perfectum. Si igitur A poteſt eſſe, poteſt eſſe A; quare & poteſt eſſe neceſſe eſſe, cum hoc ſit perfectius & melius, quā poſsibile eſse, poteſt que eſſe neceſſe eſſe per ſe. Eſſe nam que bonū per ſe, eſt ſufficientius, dignius, perfectius & melius, quam eſſe bonum per aliud, alio indigere, & ab alio dependere, ſicut cuiuſlibet animus iudicat, & memorati Philoſophi conteſtantur. Et ſi poteſt eſſe neceſse eſse per ſe, eſt neceſſe eſſe: imò & neceſſariū eſt ipſum eſſe neceſſe eſſe (alias enim eſſet poſsibile eſſe) ſed hoc eſt impoſsibile eſſe. Ponatur enim in eſſe; ſicut eſt poſsibile, quod A ſit neceſſe eſſe, & hoc per ſe, & ſequitur quod nunquam potuit, poteſt, aut poterit non eſſe, cuius oppoſitū dicebatur. Quod etiam ſemel eſt poſſibile eſſe, ſemper eſt poſſibile eſſe; & quod ſemel eſt neceſſe eſſe per ſe, ſēper eſt neceſſe eſſe. Quicquid enim ſemel per ſe & formaliter ſimpliciter nullam repugnantiam implicat, neque vnquam; & quicquid ſemel, & ſemper: Conſecutio namque quae ſemel eſt formalis ſimpliciter, ſemper ſic fuit, & erit, quia eſt per ſe & abſolute neceſſaria; quare nunquam poteſt deficere conſequendo. Et quae aliquando non eſt formalis ſimpliciter, nec vnquam fuit aut erit; quia ſi eſſet aliquando, eſſet & ſemper. Cuius inſuper animus concipit naturam de ſe poſsibilem verti in naturam de ſe neceſſariam, vel è contra? Rurſum paululum praelibandum, omne quod dicitur poſsibile, ſiue potens, per aliquam potentiam hoc dicitur: & hoc vel per potentiam propriam, ſicut res exiſtens, habens potentiam actiuam vel paſsiuam, vel per potentiam alienam; ſicut non entia poſsibilia fore, & effectus futuri dicuntur poſsibiles potentia actiuorum & paſsiuorum illorum, quia viz. haec poſſunt illos agere, illa pati. Quodlibet etiam quod dicitur poſsibile potentia alicuius paſsiui, dicitur poſsibile potentia alicuius actiui: Quomodo namque poteſt poſsibile quicquam pati, quod nil poteſt agere? Aut quomodo poteſt effectus aliquis fieri, quem facere nihil poteſt? Et ſi quis quaſi ad videndum ſolem facem requirit, ſic ad iſtam veritatem per ſe notam teſtem depoſcat: Ecce Auerroes ſuper 1. de Coelo & Mundo comm. 124. qui dicit poſsibile non eſt poſſibile, niſi in reſpectu agentis & patientis, & impoſsibile eſt imaginari aliquid eſſe poſſibile in reſpectu patientis, & impoſsibile in reſpectu agentis, quoniam continget, vt ſit patiens impoſsibile, & poſsibile impoſsibile. Omne ergo non ens, quod dicitur poſsibile ſiue potens, ſic dicitur per potentiam alicuius actiui. Si ergo A non eſt, & poteſt eſſe, per aliquam potentiam poteſt eſſe, & non per potentiam propriam, cum nullam habeat; cum etiam nihil omninò poſsit ſe facere & producere de non eſſe ad eſſe: Nam omne faciens aliquo modo praecedit, ſaltem naturaliter, ſuum factum; ſed nihil ſeipſum praecedit: cum inſuper ſecundum praemiſſa, omne non ens dictum poſsibile, ſic dicatur per potentiam alicuius actiui, nec A poteſt eſſe per potentiam alienam. Hoc enim ſecundum prius oſtenſa, eſſet per potentiam alicuius actiui, quod poſſet facere A: ſed nullum eſt tale, cum omne aliud ab A ſit incomparabiliter minus A & impotens ipſum cauſare. Si etiam A cauſetur ab alio, non eſt A [Deus.] Perfectius enim eſt eſſe per ſe ſufficienter, omnino incauſabiliter & independenter ab alio, & ſummam & primam cauſam aliorum, quàm ab alio dependere, & alteri ſubijci vt effectus. Non poteſt ergo A eſſe ab alio quouiſmodo, quod & poſſet oſtendi per multas alias rationes. Per nullam ergo potentiam poteſt A eſſe, cuius oppoſitum dicebatur Quare contradictionem includit, A non eſſe, & poſſe eſſe; & verum eſt, & neceſſarium eſt A poſſe eſſe: falſum ergo & impoſsibile eſt, A non eſſe. Quapropter verum & neceſſarium eſt A eſſe. Quamobrem & verum eſt, & neceſſariū Deum eſſe: eſſe quo que tam perfectum & bonum, quod nihil perfectius vel melius eſſe poſſet. Secunda vero ſuppoſitio ſequitur ex hac prima: Sequitur enim ex ipſa Deum eſſe primum & ſummum omnium entium; hoc vero notorio coaſſumpto, quod eſſe primum & ſummum eſt perfectius & melius, quam eſſe poſterius & inferius alio, aut alteri coaequale. Si quis autem teſtem deſideret, ecce Philoſophus qui 2. de Coelo & Mundo 34. teſtatur expreſſe, quod ſurſum eſt honorabilius & diuinius; quam deorſum: & anterius, quam poſterius. Qui & vna cum alijs Philoſophis ſaepè docet nuſquam in eodem genere plura principia coaequalia, & aequè prima ſimpliciter reperiri. Vnde & Apoc. 1. Ego ſum Α & Ω, principium & finis, primus & nouiſsimus.

Habet corollarium morale continens 40 partes contra 40. errores; quarum prima est,

contra Protagoram dubitantem Deum eſſe. 1.

EX hijs autem, quaſi poriſmatice videntur multi multipliciter aberrantes poſſe clarè reduci ad ſemitam veritatis, dum tamen ipſa dignetur praecedere, ſicut ductrix.

Ex hijs ergo certificetur Protagoras, qui ſicut recitat Lactantius 1. Inſtitut. Diuinarum aduerſus Gentes 1. Deos vocauit in dubium.

Contra Diagoram & inſipientem negantes Deum eſſe. 2.

REſipiſcat Diagoras, qui, ſicut ibi ſimiliter recitatur, poſtea Deos excluſit. Sapiat etiam aliquando inſipiens, qui recitante Propheta, dixit inſipide, Non eſt Deus.

Contra dubitantes vel negantes Deum habere realiter, aequiualenter, vel ſupereminenter omnem virtutem, & quamlibet bonitatem: & vniuerſaliter quicquid melius eſt habere, quam non habere, omniue modo omnimode bonum eſſe, & omnimodam bonitatem habere, quod melius eſt eſſe & habere, quam non eſſe & non habere, ac omne vitium & malitiam non habere: & vniuerſaliter omne illud non habere, quod non habere eſt melius quam habere, aut aliquod habitum aliquo alio modo habere, quod non habere eſset melius quam habere, aut quicquam fruſtra ſuperfluumue habere: vel non ſemper eſse ſummè felicem, beatum, actualem ſeu actum, ita quod nihil felicius, beatius, vel actualius eſse poſset. 3.

PRoficiant Deum eſſe fatentes, ſed dubitantes, vel negantes ipſum habere realiter, aequiualenter, vel ſupereminenter omnē virtutē & quamlibet bonitatem, & vniuerſaliter quicquid eſt melius habere, quam non habere, omniuè modo omnimode bonum eſſe, & omnimodam bonitatem habere, quod melius eſt eſſe & habere, quam non eſſe, & non habere, ac omne vitium & malitiam non habere: & vniuerſaliter omne illud non habere, quod non habere eſt melius quā habere; aut aliquod habitum aliquo modo habere, quod non habere eſſet melius quàm habere: aut quicquam fruſtra ſuperfluumue habere; vel non ſemper eſſe ſummè felicem, beatum, actualem, ſeu actum, ita quod nihil felicius, beatius vel actualius eſſe poſſet. Alias enim poſſet aliquid eſſe perfectius, melius, atque decentius, quam ſit Deus, quod Suppoſitio prima vetat. Actualitas etiam ſumma Dei per hoc ſpecialiter demonſtratur, quod actus eſt melior & perfectior potentia, & praecipuè actus bonus potentia ſua bona. Sicut ex oſtenſione primae Suppoſitionis apparet. Et ſi aliqua potentia ponatur in Deo; illa de neceſſitate eſt bona, ſicut docent priores particulae huius partis. Nulla ergo potentialitas; ſed ſumma actualitas eſt in Deo, ſicut prima Suppoſitio clarè monſtrat, quod & demonſtratur ſimiliter per proximam particulam huius partis. Si namque Deus ſit ſummè beatus & felix, eſt ſummè actualis: Quis enim neſciat iſta conſiſtere non in habitu, ſed in actu, quod & Philoſophi manifeſtant.

4. Contra negantes Deum eſse virtutis & bonitatis cuiuſlibet ſimpliciter infinitae.

EXtendant ſe negantes Deum eſſe virtutis & bonitatis cuiuſlibet ſimpliciter infinitae. Si namque aliqua virtus eius aut bonitas eſſet tantum finita, poſſet augeri. Quare & Deo aliquid melius eſſe poſſet, quod Suppoſitio prima damnat. Hij etiam refelluntur clariſſimè per proximam partem huius. Secundum hanc autem Dei virtutem & potentiam infinitam, & reſpectu ipſius iuxta praetacta ſuperius de potentia exiſtimo verum eſſe, quod Geometrae ſupponunt lineam rectam poſſe quantumlibet pertrahi in continuum & directum, & ſuper centrum quodcumque ſpatium quantumlibet occupando circulum deſignare, vt patet primo Elementorum Euclidis: & Philoſopi naturales mediū poſſe quantumlibet ſubtiliari & ſimilia: & vniuerſaliter omne illud quod apud Logicos, ſeu quoſlibet alios dicitur per ſe & abſolutè poſsibile, quod ſcilicet per ſe contradictionem formaliter non includit, licet non ſit poſſibile per naturam, per potentiam ſcilicet naturalem.

5 Contra dicentes Deum non plenè ſibi ſufficere, ſed alio indigere.

A Perientur dicentes Deum non plenè ſibi ſufficere; ſed alio indigere. Hoc autem ex 2. partibus proximis, & ex prima Suppoſitione conſequitur euidenter: Conſtat enim notoriè ſufficientiam eſſe bonum. Quare & Philoſophus in de Mundo 11. loquens de Deo, ſic ait: Non eget artificio, aut alieno adminiculo, velut noſtri Reges indigent cliētela propter impotentiam. Et 1. de Coelo & Mundo 100. neque habet prauum nihil, neque indigens eorum, quae ipſius bonorum vllo eſt. Quare & 24. Definitionum de Deo à totidem Philoſophis editarum 11. dicit ita: Deus eſt ſemper exiſtens, neceſſitate ſolus ſibi abundanter ſufficiens. Quod & teſtatur Sadai vnum de nominibus Dei Hebraicis, quod, vt dicit Rabbi Moſe de Duce dubiorum, ſiue neutrorum 61. Idem eſt quod ſufficientia, eo quod non eget eſſentia alicuius entis, neque eget alio extra ſe ad firmitatem eſſentiae ſuae: ſed ſua eſſentia ſufficit ſibi. Ieronymus etiam in lingua Latina & Hebraea peritus ad Marcellam de 10. nominibus, quibus apud Hebraeos Deus nominatur, epiſtola 99. dicit, quod 10. horum nominum eſt Sadai, quod robuſtum & ſufficientem ad omnia perpetranda accipere poſſumus.

6. Contra credentes Deum non neceſſariò, ſed contingenter eſſe ſummè perfectum & Deum, ipſumque eſſe mutabilem, iraſcibilem, placabilem, triſtabilem, laetabilem aut paſſibilem nouiter quacunque alia paſsione; opinantes quoque quod Deus ſit nomen accidentale, & non eſsentiale ſimpliciter.

MVtentur credentes Deum non neceſſariò, ſed contingenter eſſe ſummè perfectum & Deum, ipſumque eſſe mutabilem [nouiter] iraſcibilem, placabilem, triſtabilem, laetabilem, atque paſsibilem, nouiter quacunque alia paſsione: opinantes quo que, quod Deus ſit nomen accidentale, & non eſſentiale ſimpliciter. Quod autem Deus ſit neceſſariò ſummè perfectus & Deus, ex prima Suppoſitione conſequitur euidenter; cum perfectius & melius ſit ſic eſſe; quam contingenter, ſicut patet ex praemiſsis in oſtenſione Suppoſitionis illius. Si inſuper Deus non neceſſariò ſit ſummè perfectus, & Deus, poteſt eſſe non talis: quod ſi ponatur reprobabitur & oppoſitum eius probabitur, ſicut prima Suppoſitio probabatur. Quamobrem neque Deus eſt mutabilis quouiſmodo; quia non ad melius, cum ſit ſummè bonus; nec ad deterius, cum ſit neceſſario ſummè bonus (ſicut proximo demonſtratur) neque ad aeque bonum. Hoc enim ſuperfluum videretur contra tertiam partem huius, niſi fortaſsis hoc faceret propter bonum proprium conſeruandum, & tunc indigeret motu contra quintam partem, vel propter bonum creaturae: & ſic adhuc indigeret motu, nec ipſe ſibi ſufficeret ad faciendum quod vellet. Si etiam Deus poſſet mutari ad bonum aequale, cur non ad minus? Si etiam Deus perdat temporaliter & adquirat aliquam bonitatem, non ſemper habet omnimodam bonitatem, praecipuè infinitam contra tertiam partem huius & quartam. Si inſuper Deus eſſet mutabilis, eſſet potentialis, & non ſummè actualis, ſeu actus, contra vltimam particulam tertiae partis huius. Ex his autem vlterius patenter infertur, quod Deus non eſt nomen accidentale, ſed eſſentiale ſimpliciter: praeſertim ſi imponatur ab illa ſumma perfectione & maxima bonitate: Alias enim Deus poſſet non eſſe Deus, atque mutari, contra 2. priores particula • huius partis.

Contra negantes Deum eſse omnipotentem actiuè, & nullipotentem paſsiuè; id est, non poſse ab alio quicquam pati. 7.

NEgentur, qui negant Deum eſſe omnipotentem actiuè, & nullipotentem paſsiuè; id eſt, non poſſe ab alio quicquam pati. Quod enim ſit omnipotens actiue tertia pars & quarta demonſtrant: Conſtat enim quod potentia actiua eſt virtus quaedam & bonum, nec poteſt pati ab alio; quia tunc eſſet mutabilis contra proximam, poteſtque eius impaſsibilitas, ſicut & eius immutabilitas demonſtrari.

Contra opinantes Deum non eſse ſubſtantiam & potentiam rationalem, habentem intellectum & liberam voluntatem, cognoſcentem actualiter & volentem: putantes quoque voluntatem diuinam non eſse vniuerſaliter efficacem, id eſt, non impedibilem, non fruſtrabilem, non defectibilem vllo modo. 8.

RAtiocinentur melius opinantes Deum non eſſe ſubſtantiam & potentiam rationalem, habentem intellectum & liberam voluntatem, cognoſcentem actualiter & volentem; putantes quoque voluntatem diuinam non eſſe vniuerſaliter efficacem, id eſt, non impedibilem, non fruſtrabilem, non defectibilem vllo modo. Patet namque ex prima Suppoſitione Deum eſſe, & eſſe ſubſtantiam, cum ipſa ſit perfectior accidente, quare & ſubſtantiam atque potentiam rationalem; cum ipſa irrationali rationabiliter praeferatur: quapropter & habentem intellectum & liberam voluntatem, quod & tertia pars oſtendit; cognoſcere quoque ac velle actualiter, non tamen habitualiter, cum hoc ſit perfectius, ſicut & actus bonus potentia verſus bonum. Voluntas quoque diuina eſt vniuerſaliter efficax modo dicto. Hoc enim eſt perfectius, quàm quod eſſet impedibilis, fruſtrabilis, aut defectibilis vllo modo. Si etiam Deus quicquam vellet, & illud non haberet, nec fieret, non eſſet ſummè beatus & foelix, ſed miſer, praeſertim cum nihil velit, aut velle poſſit, niſi iuſtè per tertiam partem huius, quae & beatificat ipſum ſummè. Quis enim neſciat foelicitatem & beatitudinem eſſe bonum integrum & perfectum, beatiuſque quoque eſſe, habere quod cunque iuſtè deſideratum, ſeu volutum, quàm carere? Si namque propter vnius voluti non habitionem non eſſet quis minus beatus, nec propter non habitionem alterius, & eadem ratione adhuc vlterius, & ſic deinceps, quare nec eſſet quis minus beatus, etſi omnibus & ſingulis volutis & deſideratis careret. Sed cuius animus ita ſentit, niſi forſitan inſenſati? Quare & Philoſophus 1. Ethic. 9. dicit foelicitatem eſſe bonum per ſe ſuſficiens & perfectum. Boetius quoque 3. de conſolat. Philoſophiae Proſa 2. dicit, quod beatitudo eſt bonum, quo quis adepto, nil vlterius deſiderate queat, quod quidem eſt omnium ſummum bonorum, cunctaque bona intra ſe continens: cui ſi quid abforet, ſummum eſſe non poſſet, quoniam relinqueretur extrinſecus quod poſſit optari. Liquet ergo eſſe Beatitudinem ſtatum bonorum omnium congregatione perfectum. Nonne etiam laetius, iucundius, & delectabilius eſt habere deſiderata & voluta, quam ipſis inuitè carere? Quis hîc diſſentit? cuius animus non ſic ſentit? in Beatitudine vero ſumma, ſumma laetitia, iucunditas & delectatio continetur. Deus autem eſt ſemper ſummè beatus per tertiam partem huius: quare nunquam aliquo voluto caret inuitè. Amplius autem quis neſciat optimè conſequi; Si Deus poteſt hoc, & vult hoc, facit hoc, cum nihil deficiat requiſitum, quod & Philoſophia ſaepe teſtatur? Quare & ex oppoſito, ſi Deus non facit hoc, & vult hoc, non poteſt hoc, aliquo poſſibili demonſtrato: non eſt ergo omnipotens, ſed impotens reputandus, contra 7. partem huius, quod & teſtatur 12.24. Definitionum 24. Philoſophorum de Deo, ſic dicens: Deus eſt cuius voluntas eſt deificae potentiae.

9. Contra credentes Deum aliquid ignorare.

IGnorentur credentes Deum aliquid ignorare. Tales autem videntur quidam Philoſophi, & vulgares: apparet enim quibuſdam, quod Ariſtoteles 12. Meta. 51. velit aſſerere Deum non cognoſcere aliquid extra ſe; & quod Auerroes ibi in comment. 51. velit aſtruere Deum non cognoſcere vilia, neque ſingularia, quibus & Auicenna 8. Metaphyſicae ſuae 6. & Algazel. 3. Metaphyſicae ſuae primo, ſententia ſexta conſentire videntur. Cicero quoque de Diuinatione negat à Deo omnem praeſcientiam futurorum. De quorum ſimilibus Iob. 22. recitatur hoc modo. Quid nouit Deus? & quaſi per caliginem iudicat, nubes latibulum eius, nec noſtra conſiderat, & citra cardines coeli perambulat. Et Pſalmo 72. Et dixerunt, quomodo ſcit Deus, & ſi eſt ſcientia in excelſo. Et infra Pſa. 93. Et dixerunt, non videbit Dominus, nec intelliget Deus Iacob. Sed hij omnes per tertiam partem & quartam faciliter corrigentur: Conſtat enim quod ſapientia, ſcientia & diſcretio approbatiua, vel reprobatiua praeclariſſimae ſunt virtutes.

Item per partem proximam Deus cognoſcit actualiter, & ſi aliquid cognoſcit, maximè videtur quod ſeipſum cognoſcat. Perfectius quoque videtur ſcipſum cognoſcere, quam penitus ignorare. Quare ſecundum primam Suppoſitionem ſeipſum cognoſcit. Quomodo etiam ſecundum tertiam partem huius eſt Deus ſummè beatus, ſi nullo modo ſentiat, percipiat, aut ſciat ſe eſſe beatum? Deus igitur ſeipſum cognoſcit, & non imperfectè & diminutè propter ſecundam Suppoſitionem & tertiam partem & quartam. Cognoſcit ergo ſe perfectè & ſummè perfectè, ita quod nihil perfectius poſſet cognoſcere, vel cognoſci. Cognoſcit ergo ſe ſecundum ſuam eſſentiam, & ſecundum omnes ſuas conditiones, relationes & circumſtantias vniuerſas. Sed non eſt res aliqua qua Deus non ſit prior, ſuperior, melior atque perfectior, ſicut Suppoſitio prima docet; cuius etiam Deus non ſit cauſa, principium, & finis, ſicut & Philoſophi conteſtantur. Non eſt ergo res quam Deus non cognoſcit propriè & diſtinctè; Haec enim cognitio perfectior eſt confuſa.

Item vel ſcit Deus quod eſt aliquid aliud praeter ipſum, vel neſcit: Si ſciat & non confuſè, cum ſcientia diſtincta actualior & perfectior ſit cōfuſa; diſtinctè ergo cognoſcit aliquid extra ipſum, & qua ratione vnum & omnia per partem quartam praemiſſam: Si neſciat eſſe aliquid praeteripſum, hoc eſt mirabilius & abſurdum; Poſſet enim tunc veriſimiliter credere nihil eſſe penitus praeter ipſum, quare & decipi turpiter & errare contra tertiam partem huius.

Item ſecundum praemiſſa Deus cognoſcit perfectè ſcipſum; cognoſcit ergo & ſe eſſe potentiae infinitae, omnipotentem & voluntatis vniuerſaliter efficacis ſecundum quartam, ſeptimam, & octauam partes praemiſſas. Scit ergo ſe poſſe facere, deſtruere & mouere aliquid extra ipſum. Quod ſi ponatur, tunc illud cognoſcit; operatur enim non temerè ſed ſcienter, & non nouit illud nouiter propter ſextam partem: & quia prius ſciuit ſe poſſe & velle ſic facere, & ita ſe facturum: aeternaliter ergo illud nouit, quare & quodlibet aliud ſimili ratione.

Item ſi Deus quaedam vera neſciret, poſſet deſiderare & velle ſcire illa; omnis enim rationalis natura naturaliter ſcire deſiderat: quare & cum per partem proximam habeat voluntatem vniuerſaliter efficacem, poſſet illa ſcire & non nouiter; quia tunc non ſemper eſſet actualiſſimus, ſcientiſſimus, perfectiſſimus, beatiſſimus, & immutabilis penitus contra tertiam partem & ſextam: Neceſſariò ergo aeternaliter omnia vera nouit.

Item quanquam aliquae res ſunt viles, ſcientia tamen illarum eſt praetioſa & nobilis, ſicut teſtantur omnes Philoſophi naturales de animalibus, partibus, & de generatione animalium pertractantes; praeſertim in eis qui per ſcientiam vilium non vileſcunt, vileſcereue non poſſunt. Deus autem teſte ſexta parte vilificari non poteſt: Ipſe ergo omnia perfectè & diſtinctè cognoſcit. Verum ſi quis ſubtilius conſiderate voluerit; inueniet, quod omnis natura, & res quaelibet naturalis, & omnis eſſentia ſecundum illud quod eſt, bona eſt, & pulchra, ſicut & Philoſophi conteſtantur. Cur ergo non decet Deum bonum & pulchrum iſta cognoſcere? An fortè quia ſunt minus bona & pulchra quàm ipſe? Quomodo ergo [non] poteſt talia facere, & ſeruare, per eius omnipotentiam & efficaciſſimam voluntatem, ſecundum proximas partes huius? Quomodo etiam decet hominem, tam dignam naturam & nobilem cognoſcere viliora?

Item, quomodo poſſet Deus congruè remunerare ſuos cultores, & ſuos contemptores bonos & malos, ſi ipſorum merita ignoraret?

Item, cur fruſtra porrigimus preces [Domino] Deo, ſi illas audire non poſſit?

Amplius autem quis dubitat eſſe melius, ordinatius, atque decentius, vt Deus qui prima Suppoſitione probante (ſicut in oſtenſione ſecundae Suppoſitionis apparet) prae eſt Mundo & alijs vniuerſis, praeſit omnibus ſapienter, poſsit, ſciat & velit expedire ſupplicationes ſibi porrectas, bonos praemiare, malos corrigere, vel punire? Alioquin minus hebetaretur ſtimulus ſpei & amoris, rum peretur lorum timoris & effraenaretur audacia delinquendi. Quare & totus ordo rerum humanarum tam ad Deum, quam ad proximum quaſſaretur. Si autem Ariſtoteles voluerit dicere, Deum non intelligere aliquid praeter ipſum, quia quodlibet tale eſt vile, ſaltem reſpectu dignitatis diuinae nihil eſt, ſicut ex praemiſſis apparet. Eadem etiam ratione nihil aliud poſſet facere aut mouere contra ſeptimam partem huius. Illud etiam quod Auerroes videtur arguere, Deum ſcilicet non habere ſcientiam particularium, & diſtinctam particularium & ſingularium, quia illa ſunt infinita, & non determinantur à ſcientia, non debet mouere; quia Deus eſt ſimpliciter infinitus & quaelibet virtus eius, ſicut prima Suppoſitio & quarta pars demonſtrant; Imo Deus eſt magis infinitus quacunque multitudine infinita, quam ponit Auerroes particularium exiſtentium, cuiuſcunque ſpeciei fuerint, aut etiam omnium ſpecierum: quia quacunque tali multitudine infinita cuiuſlibet ſpeciei, eſt alia maior multitudo, viz. congregata ex illa, & alia ſimili alterius ſpeciei: tota etiam multitudine infinita omnium particularium exiſtentium poſſet aliqua maior eſſe; imò & dupla, tripla, quadrupla & deinceps ſimul, vel ſucceſſiue. Deus autem eſt tam magnus & infinitus, quod nihil maius aut infinitius eſſe poſſit, ſicut prima Suppoſitio & quarta pars oſtendunt, quare & correſpondenter quaelibet virtus eius. Scientiuitas ergo Dei & eius capacitas nulla multitudine finita, neque infinita ſingularium exiſtentium vnius ſpeciei, vel pariter omnium ſatiatur: ſed vnamquamque earum etiam totam multitudinem, ſi ponatur, ex omnibus congregatam excedit quodammodo infinitè. Quod inſuper aliqui argumentantur; ſi Deus cognoſceret ſingularia, cum illa ſint mutabilia, & eius cognitio ſimiliter eſſet mutabilis; verum eſſet, ſi illa cognoſceret ſicut homo, altera biliter paſsibiliterque ab eis: ſed non ſic illa cognoſcit propter ſextam & ſeptimam partes huius; imò materialiter & actiuè, ac ſi oculus fixus per extramiſ • ionem videret partes fluminis ſuccedentes.

Contra fingentes Deum ex membris humanis, vel alijs, ſeu quibuſcunque diuerſis componi, neganteſque ipſum eſse ſubſtantiam ſimpliciſsimam, impartibiliſsimam, nullam compoſitionem, partibilitatem, magnitudinemue habentem, magnitudinem ſcilicet corporalem. 10.

REſipiſcant compoſitores Dei, fingentes ipſum ex membris humanis, vel alijs, ſeu quibuſcun que diuerſis componi: Sciant quo que Deum eſſe ſubſtantiam ſimpliciſsimam, impartibiliſsimam, nullam compoſitionem, partibilitatem, magnitudinem habentem, magnitudinem ſcilic • t corporalem. Si nam que compoſitio talis eſſet in Deo, non repugnaret partibus diſtrahi, & ab invicem ſeparari, quare nec toti mutari, minui, vel corrumpi, quod praemiſſa corrumpunt. Quomodo inſuper eſſet Deus ſummè perfectus, ſiue ſufficiens & beatus, ſicut praemiſſa teſtantur, ſi neceſſariò dependeret ab alijs, & alijs neceſſarijs indigeret? Actualius etiam at que potentius videtur ex ſe, & per ſe ſufficienter exiſtere, quam alieno fulcimento & adminiculo ſupportari. Deus autem eſt ſummè actualis & potens, ita quod nihil actualius & potentius eſſe poſſet, ſicut prima Suppoſitio, & alia priora demonſtrant. Si etiam Deus componeretur ex partibus, quaelibet pars componens, vel ſaltem forma partes illas perficiens, vniens, & coniungens eſſet naturaliter, prior Deo, contra primam Suppoſitionem, ſicut in oſtenſione ſecundae Suppoſitionis apparet. Ad haec autem, vel Deus componitur ex partibus homogeneis tantum, vel etiam heteromogeneis: Si tantum homogeneis, animalia & coelum perfectiùs componuntur contra primam Suppoſitionem, & tertiam partem hujus: Si ex heteromogeneis partibus componatur, illae ſunt diſsimilis officij, diſparis dignitatis, & non aequè perfectae: quare & aliqua earum non eſt ſummè & infinitè perfecta contra quartam partem praemiſſam [hujus.]

Amplius autem ſi Deus ex partibus componatur; vel aliqua earum eſt infinitae perfectionis ſimpliciter omniqua que vel nulla: Si aliqua, ipſa eſſet Deus, ſicut Suppoſitio prima monſtrat; eſſet quo que ſuperfluum, quod Deus plures partes haberet, cum illa ſola ſufficeret ad quaecun que contra tertiam partem hujus: Si nulla, offenditur quarta pars hujus. Ad idem tunc quaelibet pars poſſet eſſe perfectior, & ſic Deus, quod Suppoſitio prima damnat. Praetereà partes Dei vel ſunt finitae, vel infinitae in numero: Si finitae, totus Deus eſt perfectionis finitae contra primam Suppoſitionem & quartam partem. Si infinitae, idem ſequetur, quia quaelibet iſtarum, cum ſit tantum finitae perfectionis, poſſet augeri: quare & ſimiliter Deus totus. Infinitatem quoque huiuſ. modi huius 2a. Suppoſitio excludit, & tota ſimul natura, ac cuiuſlbet animus ipſam refugit & abhorret: altera particula huius partis conſequitur ex priori & ex prima Suppoſitione cum tertia parte & quarta.

11. Contra Zabios, & ſapientes eorum coelum pro Deo colentes.

ERubeſcant Zabij & ſapientes eorum coelum pro Deo colentes. Ipſi namque teſte Auerroe ſuper 1. Met. comment. 41. credentes coelum eſſe aeternum, aeſtimabant ipſum ex ſe eſſe motionis aeternae, nec oportere ponere principium aliquod nobilius ipſo, quare &, vt videtur, ipſum pro Deo colebant: ſed iſti per proximam corrigentur. Coelum inſuper eſt virtutis & potentiae, & cuiuſli. bet bonitatis. finitae, eſt quoque mutabile, alterabile, illuminabile, & obſcurabile: Deficiunt quoque coelo multae perfectiones & bonitates poſsibiles; non eſt igitur Deus ſicut praecedentia manifeſtant. Quare & Auerroes ibi praemiſit: hoc quidem, ſcilicet inuenire primum mouens ſimpliciter eſt valde difficile & clauſum, & ideo ille locus fuit lapſus ſapientum.

12. Contra adoratores Solis vel Lunae, Martis vel Iouis, cuiuſcunque figni caeleſtis, vel quorumcunque ſignorum, & vniuerſaliter cuiuſlibet partis coeli.

CEſſent adoratores Solis & Lunae, Martis & Iouis, cuiuſcunque ſigni coeleſtis, vel quorumcunque ſignorum, & vniuerſaliter cuiuſlibet partis coeli propter rationem de toto coelo praemiſſam.

13. Contra fabricantes ſibi Deos temporales, homines, animalia, arbores, ignem, aut quamcunque rem talem.

FEriantur qui Deos ſibi fabricant tales, temporales homines, animalia, arbores, ignem, aut quamcunque rem talem. Tales fuerunt quidam Gentiles antiqui, qui homines quoſdam viuos, quoſdam vero mortuos, Deos ſibi fecerunt, ſicut quamplures hiſtoriae conteſtantur. Vnde & Plato 2. Timaei. 3 Sit, inquit, noſtra credulitas comes aſſertioni priſcorum vitorum, quod Terrae Coelique filij ſunt Oceanus & Thetis, horum porrò Saturnus & Rhea & Phorcus. Saturni portò & Rheae proles Iupiter & Iuno, & caeteri qui ſunt in ore hominum & mentibus, & de quorum fraternitate fama celebratur; atque ex his alij nati ſunt, qui putantur Dij. Hiſtoriae quoque Romanae teſtantur, & recitat Aug. 4. de Ciuitate 27. quod Scaeuola doctiſsimus Pontifex Romanorum diſputauit triplex genus Deorū, Poeticum, Philoſophicum, Principum, ſeu Ciuile, de quorum ſecundo ſic dicit: Secundum non congruit ciuitatibus, quod habeat aliqua ſuperuacua, aliqua etiam quae obſit populis noſſe. De ſuperuacuis non magna eſt cauſa: Solet enim & à viris peritis dici; ſuperflua non nocent. Quae ſunt autem illa, quae prolata in multitudinem nocent? Haec, inquit, non eſſe Deos Herculem, Eſculapium, Caſtorem, Pollucem: Proditur enim à doctis, quod homines fuerint, & humana conditione defecerint. Tales fuerunt antiqui Babilonij, qui colebant Draconem, ſicut Dan. 14. recitatur. Tales etiam fuerunt Aegyptij veteres Bouem pro numine adorantes. Vnde Solinus de Mirabilibus Mundi 7. agens de Aegypto & rebus eius, ſic ait: Inter omnia quae Aegyptus habet digna memoratu, praecipuè Bouem mirantur quem Apidem, ſeu Apim vocant, hunc ad inſtar colunt Numinis, inſignem albae notae macula, quae dextero lareri eius ingenita corniculantis Lunae refert faciem. Statutum enim ſpatium eſt, quod vt affuerit, profundo ſacri fontis immerſus necatur, ne diem longius trahat, quam licebit. Mox alter, nec fine publico luctu requiritur, quem repertum centum Antiſtites Memphim perſequuntur, vt incipiat ibi ſacris initiatus ſacer fieri. Delubra, quibus ſuccedit aut incubat, myſticè Thalamos nominant, dat omnia omina. manifeſtantia de futuris, illud maxime, ſi de conſulentis manu cibum capiat: denique aduerſatus Germanici Caeſaris dex teram prodidit ingruentia, nec multo poſt Caeſar extinctus eſt; pueri Apim aggregatim ſequuntur, & repentè velut lymphatici ventura praecinunt. Bos illi oſtenditur foemina in anno ſemel, & ipſa non abſque certis inſignibus, quae ſimul at que inuenta eſſet oblata eſt, eadem die neci datur. Apis natalem Memphi celebrant iactu paterae aureae, quam proijciunt in vili ſtatim gurgite: Haec ſolennitas per ſeptem dies agitur, quibus diebus cum Sacerdotibus quaſdam crocodili inducias habent, nec attrectant lauantes. Verum octauo die, caeremonijs iam peractis, velut reddita ſaeuiendi licentia ſolitam reſumunt atrocitatem. Hunc autem Apim Papias in Elementario ſuo, & Iſidorus 6. Etym. 44. dicunt fuiſſe Taurum Aegypti Serapi conſecratum, cuius & imaginem affirmant Iudaeos de Aegypto profectos ſibi in eremo fabricaſſe. Sunt etiam quidam recentiores, qui teſte Marco de Venetijs 3. de conditionibus, & conſuetudinibus Orientalium regionum 25. In India Maiori in regno Var bouem adorant, dicentes bouem rem eſſe ſanctiſsimam, neque boues occidunt, neque carnes eorum ob reuerentiam comedunt: Cum autem moriuntur boues, adipe eorum domos ſuas perungunt, & infra eiuſdem 28. dicit quod in prouincia Maabar, ſcilicet in maiori India, cum hij qui bouem adorant ad bella procedunt, quilibet ſecum defert de pilis bouis ſylueſtris. Credunt enim Bouem ſylueſtrem tantae ſanctitatis eſſe, quod quicunque ſuper ſe de pilis ſuis habuerit, portanerit in omni periculo tutus erit. Tales fuerunt & illi Indi, qui ſicut vt apparet ex epiſtola Alexandri ad Ariſtotelem de ſitu Indiae, & ejus vaſtitate colebant arbores Solis & Lunae, quae de quibuſcunque interrogatis, etiam tacita cogitatione ſine pronuntiatione quacunque reſponſa viridica cunctis dabant, quibus & Sacerdos Indicus ſolenniter miniſtrabat; vbi & de interrogatione Alexandri & arborum reſponſione mirabili ſcribitur iſto modo: Vidimus ab Occidente iubare fulgentibus Phoebi radiis percuſſa arborum cacumina, & Sacerdos ait, ſurſum, inquit, omnes intuemini, & de quibus rebus quiſque conſulturus eſt, occultè cogitet ſilentio, nemo palam pronunciet: Cum ego & amici, & commilitones accuratiùs ſumus intuiti, ne inter nemorum denſitatem, aliqua in morem hominum nos illuderet falſitas, mox interueniente nullo tali dolo, vſque ad cacumina ramoſque proſpeximus, ſtantibus nobis cominus diuina auribus occupauimus oracula. Cogitabam ſi deuicto orbe terrarum, in patriam triumphans ad Olympiadem matrem meam ſororeſque meas chariſsimas reuerti poſſem, cui ſubito Indico ſermone tenuiſsimo reſpondit arbor. Inuicte bellis Alexander, vt conſuluiſti numen, vnus eris dominus orbis terrarum: ſed viuus amplius in patriam non reuerteris, quoniam fata ita de capite tuo ſtatuerunt. Tum ego oraculum cum ignorarem, interrogaui quale eſſet, Indicus interpretatur, quem ego partim muneribus, partim minis, vt quaecunque arbores dicerent, iudicare coegi. Quare cognitis omnibus, percuſsis flentibuſque, qui mecum erant in comitatu palamque, ſic moris erat, & aliud conſulturus eram, & intraturus veſpertino tempore. Sed nondum exorta erat Luna, cum rurſus inuitati ad lucum iuxta ſacras arbores conſtitiſſemus, mox ſolita conſuetudine adoramus, tres fideliſsimos induxeram mecum amicos, Perdicam, & Diconam, & Philotam quia nullum metuebam vltra, nec in me quicquam erat metuendum, vbi neminem fas erat interfici. conſulo Conſului igitur, vbi moriturus eſſem, & tum ad primum Lunae ortum percuſſa cornu ſplendoreque accepto, arbor Graecè reſpondit; Alexander, inquit, plenum iam finem aetatis habes: ſed ſequente anno menſe Maio in Babilone morieris: à quo minimè ſperas, decipieris. Et infra, intraui tertio conſulturus ab eadem mihi ſacratiſsima Solis arbore, cuius mortem de manu percuſſoris habeam praecauendam; quemue exitum mater mea, ſororeſque meae habiturae ſint. arbor Graecè dixit: Si mortis tuae tibi inſidiatorem prodidero, ſublato eo facilè inſtantia fata mutabis, mihi quoque tres iraſcentur ſorores, quod veridica oracula earum impenſa prodiderim; ſcilicet Clotho, Lacheſis & Atropos. Igitur ad annum & menſes 8. in Babilone morieris, non ferro, vt ſuſpicaris, ſed veneno: Mater tua turpiſsimo, ac miſerando quandoque exitu inſepulta iacebit in via, praeda auium ferarumque: Sorores tuae felices dici erunt fato: tu etiam, et ſi breue ſupereſt tempus, Dominus tamen orbis terrarum eris; nunc modò caue ne nos vlterius ſciſciteris, vnde excede terminos luci noſtri: quae omnia ita contigiſſe Iuſtinus & alij Hiſtoriographi conteſtantur.

Fuerunt etiam multi qui ignem pro Deo colebant, eo quod vincere & conſumere alia videatur. Hij autem omnes poſſunt vt proximi faciliter caſtigari: Deus enim, vt praemiſſa circa 1am. Suppoſitionem teſtantur, eſt neceſſe eſſe. Nulla ergo res temporalis, generabilis, corruptibiliſuè eſt Deus. Si etiam aliquis purus homo ſit Deus; vel homo eſt à ſe, vel ab alio. Si à ſe, cur non alius homo ſimiliter, cum ſit eiuſdem naturae? aut cur non poteſt alius facere ſe Deum, ſicut & ille ſe fecit? Si ab alio, ille alius videtur potius eſſe Deus, & ille eſt de quo Suppoſitio 1a. canit. Quis etiam niſi irrationabilior beſtia, poſuerit beſtiam Deum ſuum, arborem, ignem, aut rem irrationalem quamcunque [rem] omnia vel alia neſcientem, voluntatem inelficacem habentem, rem non omnipotentem, ſed debilem, indigentem, paſsibilem, interfectibilem, deſtructibilem etiam, & ſi ſtuduerit ſe ſaluare, contra 1am. Suppoſitionem & partes praemiſſas? O miſerabiliter miſerabilis, miſer homo, ſi tamen homo, cur non verecundaris naturam irrationalem naturaliter viliorem, ignobiliorem, imperfectiorem & tibi ſubiectam adorare & colere pro Domino Deo tuo? cuius etenim animus non praeponit Deum ſuum ſibi ipſi, & omnibus alijs in ordine dignitatis, ſicut Suppoſitio 1a docet?

14. Contra nugatorios & nugaces, qui multitudinem oneroſam deorum aequalium eiuſdem ſpeciei, ſeu naturae adorant.

REfraenentur nugatorij & nugaces, qui multitudinem oneroſam deorum aequalium eiuſdem ſpeciei ſeu naturae adorant, quaſi eis minus ſufficiat vnus talis. Si namque Suppoſitio 1a ſit vera, ſufficit pleniſsimè vnus Deus. Nam vbi nequaquam ſufficeret, deficeret ſibi perfectio & bonitas aliqualis, quae poſſet ei alteriue adeſſe, quod & tertia pars & ſeptima huius monſtrant. Cum ergo ipſe ſolus omniquaque ſufficiat, cur ſine cauſa ſuperfluè ponitur alius, allijue ponuntur, cum quilibet ſapiens Philoſophus vel alius; imò & ipſa natura hoc refugiat & deuitet. Et ſi quis teſtem requirat, ecce Philoſophus 3. de Coelo & Mundo 39. qui dicit, non neceſſe facere elementa infinita: omnia enim haec ſcilicet compoſita reddentur finitis exiſtentibus. Et infra 35. manifeſtum, quia multo melius finita facere principia, & haec vt minima omnibus ijſdem futuris, quemadmodum dignificant & qui in diſciplinis: Cur ergo multos Deos aequales colendo, hunc vnum inſufficientem efficiunt? vel ſi hunc credunt ſufficere, cur in huius iniuriam & contemptum, amorem, honorem, & gloriam, debitos ipſi ſoli, ab ipſo vnico ſubtrahunt, alijſque impendunt? Qui etiam ita fingunt circa naturam diuinam, plurimum daeuiant & aberrant? Non enim eſt multiplicabilis, nec plurificabilis in multa indiuidua omnino ſimilis rationis, quae ſubſtantialiter & ſolo numero differant, ſicut ſpecies naturales: imò nec poſſet eſſe aliud indiuiduum illius naturae. Si enim poſſet, poſſet eſſe ſummè perfectum & bonum: Quare & ſic eſſet Deus. ſicut ſuperius probabatur, in concluſione primae Suppoſitionis: & eadem ratione qua vnum aliud poſſet eſſe, poſſet eſſe & aliud, & aliud, & ſic ſuper numerum infinita: quare & actualiter ita eſſent, quod cuiuſlibet animus renuit, & ſecunda Suppoſitio interdicit.

Item poſsibile eſt ſimpliciter abſolutè vnicum Deum eſſe. Quis non ſtatim conſentiat? Quis non hoc poſito & admiſſo, pro poſsibili abſolutè ab omni contradictione faciliter ſe defendat? & ſi ſit poſsibile vnicum Deum eſſe, illum viz. quem ſecundum praemiſſa neceſſe eſt eſſe, qui & ſit A neceſſe eſt ergo vnicum illum eſſe, & omnem alium Deum non eſſe. Sit enim B. alius quidam Deus, & ſecundum priora poſsibile eſt B. non eſſe Deum, quare & ſecundum ſextam partem non eſſe B ergo vel eſt impoſsibile eſſe vel poſsibile eſſe poſsibilitate contradictionis, quare & neceſſe eſt B. Deum non eſſe; ſicut praehabita in oſtenſione primae ſuppoſitionis lucidè manifeſtant: vel breuius, omnem Deum neceſſe eſt eſſe Deum, ſicut prima Suppoſitio & ſexta pars demonſtrant: B non neceſſe eſt eſſe Deum; ſecundum praemiſſa, B ergo non eſt Deus. Multitudo quoque deorum aequalium ſi ponatur, nonne eſt aliquo modo perfectior vno Deo. Quare & nullus eorum eſt ſummè perfectus. Quamobrem neque Deus, ſicut Suppoſitio prima monſtrat. Iſte inſuper vnicus verus Deus continet totam eſſentiam & perfectionem poſsibilem ſuae ſpeciei, ſiue naturae, ſicut Suppoſitio prima probat. Non eſt ergo alius Deus talis: imò non eſſe poteſt, quia non ſimul cum iſto propter cauſam praemiſſam, nec poſt iſtum corruptum, ſeu iſto quomodocunque non ente, [nihil foret] ſicut Suppoſitio prima monſtrat. Haec autem ratio, de quocunque alio indiuiduo cuiuſcunque alterius ſpeciei, ſiue in naturalibus, ſiue in artificialibus, ſiue in quibuſlibet alijs per ſe patet. Si quis tamen teſtimonio gaudeat, ecce Philoſophus 1. de Coelo & Mundo 93. 92. oſtendens non eſſe, nec poſſe eſſe plures Mundos, ſic ait: Neque vna neceſsitas plures eſſe Mundos, neque contingit factos eſſe plures, ſiquidem iſte ex tota eſt materia, quemadmodum eſt. Sic autem fortè quod dicitur, magis erit manifeſtum. Et ſequitur 94. Si enim eſt ſimitas curuitas in naſo aut carne, & eſt materia ſimitati caro: ſi ex omnibus vna fiat caro, & exiſtat in hac ſimum, nihil vtique aliud, neque erit ſimum, neque contingit • actum eſſe. Similiter autem etſi homini ſunt materia carnes & oſſa, ſi ex omni carne & omnibus oſsibus homo fiat, & impoſſ. poſsibilibus exiſtentibus diſſoluta eſſe, non vtique contingit eſſe alium hominem. Similiter autem & in alijs. Et ſequitur 95. Coelum autem eſt quid ſingularium, & eorum quae ex materia: ſed ſi non ex parte ipſius conſtat, ſed ex omni, non vtique erit aliud, neque continget factos eſſe plures propter omnem materiam comprehenſam eſſe. Super quod Auerroes Comment. 95. dicit, quod demonſtrationes ad impoſsibile ſunt de genere ſignorum: ſed haec demonſtratio probans Mundum eſſe vnicum, eſt propter quid. Habet enim cauſam pro medio termino, & ideo dat nobis ſcientiam huius rei cum ſua cauſa, & iſte eſt perfectiſsimus modorum. Quis etiam dubitat quid ſit dignius, honorabilius atque perfectius, eſse per ſe ſummum & primum ſine pari, quàm neceſsario parem habere, etiam etſi nollet? Deus ergo per primam Suppoſitionem parem non habet. Cur etiam non poſſet vnus deorum aequalium & numeraliter differentium, ſicut Angeli vel homines, velle quod alius nollet, & è contra? Nulla enim videtur ratio, quare de potentia abſoluta non ſic poſſet, cum nullius eorum volutio ab altero pendeat, ſicut nec ipſe, nec ſit idem numero, quod volutio alterius, ſicut nec ipſe idem quod alius. Quare & quilibet eorum poſſet quemlibet alium, & quoſlibet alios impedire, & miſerum, ac miſeros facere, & è contra; quod prima Suppoſitio, tertia pars & octaua refellunt. Huius autem rei teſtes ſunt pene omnes Philoſophi Naturales, Diuini & Morales: Omnes namque Philoſophi Naturales (paucis exceptis) ponunt vnicum primum motorem, qui ſecundum eos eſt Deus. Diuini ſimiliter ponunt expreſsius vnicum primum ens, vnicam primam cauſam, vnicum ſummum Deum. Vnde & Ariſt. 12. Metaph. vltimo. Entia non volunt diſponi malè, nec bonum pluralitas principatiuum. Vnus ergo Princeps, quod & probat Auicenna 1. Metaph. 6. & 7. ſicut ſuperius tangebatur; & Algazel 2. Metaph. ſuae 1o. Morales quoque Philoſophi, de Politijs tractantes dicunt Monarchiam eſſe optimam politiam, praeſertim ſi reperiatur vnus ſufficienter idoneus, nec plures ſimul principari debere, niſi propter defectum vnius idonei vnicè principari. Haec liber Ethicorum & Politicorum Ariſt. haec Iura Ciuilia Gentium, haec omnium ciuitatum, communitatum & Regnorum Legalia conteſtantur. Rem etiam Militarem, & negotia bellica pertractantes, vnicum ſemper eſſe ducem ſupremum aſſerunt optimum. Hoc autem totum in minori mundo, in minori communitate ſcilicet virium hominis (vnde & omnes aliae communitates humanae originaliter deriuantur) magis apparet. Sunt enim in homine collegialiter ſociatae vires exteriores, interiores, ſenſus, appetitus, voluntas, & ratio. Sed quis ignorat vnicam iſtarum debere naturaliter principari, & alias ſubſeruire? Vnde & Philoſophus in Secreto ſecretorum, Partis 3. Capitulo 8. Quando, in quit, creauit Deus altiſsimus hominem, conſtituit corpus ſuum ciuitatem quandam, & eius Intellectum Regem in ipſa: conſtituit ei 5. Baiulos, ſcilicet 5. Senſus praeſentantes ei quaecunque. Sic ergo in maiori Mundo, etiam in Ciuitate mundi ampliſsima ſentiendum. Sic enim digniſsimè honorabiliſsimè & optimè conuenit ipſi Deo & alijs vniuerſis: quare & per primam Suppoſitionem neceſſe eſt ſic eſſe. Non eſt ergo poſsibile, quod ſint Dij multi, aequales, eiuſdem ſpeciei, ſolo numero differentes. Amplius autem ſecundum multorum Philoſophorum & Philoſophicorum virorum concordem ſententiam, ſi ſint Dij multi vniuocè nullus eorum per ſe & primo eſt Deus: ſed omnes per aliquam vnam naturam priorem ipſis communem & communiter inhaerentem, quae per ſe & primo eſt talis, & alij ſecundo per illam. Nullus ergo illorū eſt Deus, quia non primum & per ſe primum; ſed tantum illa vna natura communis, ſicut prima Suppoſitio manifeſtat. Perfectius quoque eſt eſſe bonum per ſe & primo, quam per aliud & ſecundo, ſicut nullus ignorat, & Philoſophi atteſtantur. Non eſt ergo Deus qui per ſe & primo non eſt Deus, ſicut prima Suppoſitio & tertia pars demonſtrant. Quoniam inſuper ſunt hij Dij, qui non ſunt actualiſsimi, puriſsimi, ſimpliciſsimi, & per ſe ſufficientiſsimi, ſed per aliud conſtituti, contra primam Suppoſitionem, & partes praemiſſas?

Contra fingentes multos Deos aequales, natura ſeuſpecie differentes. 15.

PAueant quoque fingentes multos Deos aequales, ſed natura, ſeu ſpecie differentes; quorum vnus praeſit Orienti, alius Occidenti; vnus Auſtro, alius Boreae; vnus frugibus, alius vitibus; vnus paci, alius ſaluti; vnus vni ſpeciei, & alius alij praeponatur. Hij quidem vt proximi, primae Suppoſitionis virtute faciliter inſtruentur. Quis etiam non facilè videat, ſi ſint Dij multi diuerſi ſpecie, vel natura, quodcunque iſtorum carere perfectione ſpecifica & propria alterius cuiuſcunque, quare & non eſſe ſummè perfectum, quin aliquid perfectius eſſe poſſet? Quamobrem conſequenter & nullum eorum eſſe Deum, ſicut prima Suppoſitio & tertia pars demonſtrant.

16. Contra ponentes confuſionem multorum Deorum inaequalis virtutis & diſparis dignitatis, ſiue eiuſdem speciei, ſiue diuerſae.

COnfundantur ponentes confuſionē multorum Deorum inaequalis virtutis, & diſparis dignitatis; ſiue eiuſdem ſpeciei, ſiue diuerſae. Tales autē fuerunt nonnulli antiqui, qui tamen ponentibus Deos pares & ſimpliciter aequè primos, in hoc melius poſuerunt, quod dixerunt, omnes praeter vnum ſolum quem louem vocabant, illi vnico ſubijci, ſicut Principi ſiue patri. Vnde Philoſophus 1. Polit. 8. Bene, inquit, Homerus Iouem appellauit, dicens, Pater virorumque Deorum, Regem horum omnium patrem dicens, & ſupra eiuidem 1. Deos, inquit, omnes dicunt regi. Hic etiam fuerat vetus error veterum Romanorum. Vnde Aug 4. de Ciuit. Dei 5. Quando autem poſſunt vno loco libri huius commemorari omnia nomina Deorum aut Dearum, quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt, ſingulis rebus propria diſpertientes officia numinum: Et infra 6. ipſum Iouem Deorum omnium dearumque Regem eſſe volunt. Hunc Varro credit etiam ab hijs coli, qui vnum Deum ſolum ſiue ſimulachro colunt, ſed alio nomine nuncupari: per quos (vt credo) intellexit Iudaeos, vnde Ioſephus 12. Antiquit. Iudaicae 2. refert, quod quidam Ariſtaeus ſapiens dixit Ptolomaeo Philadelpho Regi Aegypti: Cognoui Iudaeos factorem omnium Deum colere, quem nos Zena, id eſt, Iouem nominamus. Philoſophus etiam in de Mundo, vltimo, oſtendens quod Deus cum ſit vnus, eſt tamen multinomius, dicit quod vocatur Zima Zeus & Iupiter: quem & Hermes de verbo aeterno 21. ſimiliter Iouem vocat. Plato quoque, teſte Ambroſio de bono mortis, Iouem, & Deum, & mentem totius dixit. Tartari etiam qui colunt magnum Deum & immortalem, Marco de Venetijs 1. de Conditionibus & conſuetudinibus Orientalium Regionum 53. 58. referente, colunt etiam Deum quem vocant Natagay: quem Deum terrae putant gerere quoque curam ipſorum ac fructuum terrae, filiorum & gregum ipſorum, & hunc maxime reuerenter. Hij autem horribiliter deuiant. Non enim eſt Deus, qui non eſt ſummè perfectus, ſicut Suppoſitio prima monſtrat.

17. Contra negantes Deum eſſe vnicum, & non plures, affirmanteſue eſse poſſibile plures eſſe, neganteſque neceſse eſse ſimpliciter eſse vnicum & non plura, affirmanteſue eſse poſſibile plura eſse.

REuereantur negantes Deum eſſe vnicum, & non plures, affirmanteſque eſſe poſſibile plures eſſe, neganteſque neceſſe eſſe ſimpliciter eſſe vnicum & non plura, affirmanteſue eſſe poſſibile plura eſſe. Tales autem fuerunt multi Philoſophi & famoſi. Nam ſicut recitat Aug. 8. de Ciuit. Dei 12. Plotinus, Iamblicus, Porphyrius, A puleius & Platonici caeteri, ac etiam ipſe Plato ſacra eſſe facienda dijs plurimis putauerunt. Sed hij omnes dignentur agnoſcere, quod nec ſunt, nec eſſe poſſunt dij plures aequales vel inaequales, eiuſdem ſpeciei vel diuerſae, ſicut partes priores lucidè manifeſtant. Quod autem vnum ſit, neceſſe eſſe ſimpliciter puta Deus, prima Suppoſitio clarè monſtrat, & quod ſit vnicum, & non plura, oſtendit prima particula huius partis. Nihil eſt enim neceſſe eſſe ſimpliciter, niſi Deus. Deus enim non habet aliquam cauſam, à qua dependeat in eſsendo, ſicut prima Suppoſitio & quinta pars probant, nec habet aliquam partem ſicut decima pars oſtendit. Quodlibet ergo aliud à ſeipſo poſset poſſibiliter abſolutè Deus deſtruere & manere: Poſset enim velle illud non eſse; quare & iuxta partem octauam facere illud non eſse, quod & pars ſeptima per omnipotentiam Dei monſtrat: praeſertim cum quodlibet aliud à Deo, ſit minus eo, quia non ſummè perfectum, ſicut prima Suppoſitio loquebatur: imo & improportionaliter & infinitè quodammodo minus eo, quia infinitè quodammodo diſtans à ſumma perfectione praedicta. Adhuc autem quis dubitat, eſse poſsibile abſolutè eſse vnicum neceſse eſse ſimpliciter, puta Deum! Quis non ſtatim conſentiat? Quis non hoc poſito & admiſſo pro poſsibili abſolutè, ab omni repugnantia ſe faciliter defendet? Quodlibet ergo aliud à Deo, poteſt non eſse neceſſe eſſe ſimpliciter. Quare & quodlibet aliud non eſt neceſse eſse ſimpliciter, ſicut ex oſtenſione primae Suppoſitionis poteſt euidenter oſtendi. Amplius autem ſi non ſit aliquod neceſse eſſe ſimpliciter praeter Deum, nec poteſt eſse aliquod aliud praeter eum, ſicut oſtenſio primae Suppoſitionis perſpicuè demonſtrauit, quod & ſi falſigraphus ponat eſse, deſtruetur continuò per praemiſsa. Iſtud quoque teſtatur Auicenna 1. Metaphyſicae ſuae 6. & 7. & Algazel. 2. Metaphyſ. ſuae 1.

Contra ponentes multa principia prima ſimpliciter contraria inuicem, quorum nullumreducatur ad aliud, nec omnia ad aliquod vnum illis commune; puta bonum & malum, ac conſequenter vlterius ſomniantes duos Deos huiuſmodi, ſiue plures. 18

VErecundentur inuerecundè ponentes multa principia prima ſimpliciter contraria inuicem, quorum nullum reducatur ad aliud, nec omnia ad aliquod vnum illis commune: puta bonum & malum, ac conſequenter vlterius ſomniantes duos Deos huiuſmodi, ſiue plures. Huius autem erroris videtur Empedocles eſſe pater: videns enim nedum bona fieri, ſed & mala, poſuit vnum principium bonum, à quo bona cuncta procederent: aliud verò malum à quo procederent cuncta mala: quae etiam amorem ſeu amicitiam, & litem ſeu odium aliquoties nominauit. Vnde Philoſopus 1. Metaph. Capitulo 10. Quoniam, inquit, contraria bonis ineſſe videbantur, & non ſolum ordinatio & bonum, ſed inordinatio & turpe; & plura mala melioribus, & praua bonis: Sic alius aliquis Amorem induxit & Litem, ſingula ſingulorum cauſam iſtorum. Si quis enim aſſequatur & accipiat ad intellectum, & non ad quem balbutit dictus Empedocles, inueniet Amorem quidem cauſam eſſe agatorum bonorum, Litem verò malorum. Quare ſi quis dixerit quodammodo primum dicere Empedoclem bonum & malum principia, forſam benè dicet: ſi bonorum omnium ie bonum eſt cauſa, & malorum malum. Hunc & ſecutus Pythagoras duas alaſtogias, ſyſtichias, coëlementationes, ſeu coordinationes, 10. viz. principiorum ex vna parte, & 10. ex altera dicitur poſuiſſe, ſicut breuiter tangitur 12. Metaph. 39. 37. vbi in nona Tranſlatione habetur coelementatio, in Tranſlatione verò quam Auerroes exponit alaſtogia: quod verbum Alexander & Auerroes ſimiliter breuiter ad intellectum praedictum exponunt. Euſtratius verò ſuper illud Philoſophi 1. Ethicorum 7. Probabilius autem videntur Pythagorici dicere de ipſo, ponentes in bonorum coordinatione vnum comment. 56. plenius hoc exponens, ſic ait: Duas ſyſtichias, id eſt, coordinationes Pythagorici expoſuerunt, quae ſequendo ipſum Euſtratium ſic poſſunt deſcribi: 1. Terminus. Infinitum. 2. Perfectum. Superfluum. 3. Vnum. Multitudo. 4. Dextrum. Siniſtrum. 5. Maſculus. Foemina. 6. Rectum. Curuum. 7. Lumen. Tenebra. 8. Tetragonus. Altera parte longius. 9. Quieſcens. Motum. 10. Bonum. Malum. Sequendo verò Alexandrum, videtur quod deſcriptio deberet tranſponi, collocando viz. Bonum & malum in alaſtogiarum capitibus velut ſumma, aliaque ſub ipſis: ita quod vna diceretur alaſtogia boni; altera verò mali, quod & conuenientius mihi videtur, licet textus quem exponit Auerroes dicat, quod intellecta per ſe & ſubſtantia prima ſunt alaſtogia vltima: Hoc enim intelligo aſcendendo. Videtur quoque Alexander dicere, quod hi Pythagorici ordinarunt primum ſub genere quod eſt bonum; vltimum verò in malo, quod ſi ſit verum oportet tollere alia duo quae ponit Euſtratius, & loco eorum ponere iſta duo. Ipſemet verò Philoſophus 1. Metaph. 12. tam in ordinatis quàm in ordine diſcrepat ab vtroque. Ait enim: Alij 10. dicunt principia eſſe, ſecundum coëlementationem dictam, Finitum, infinitum; Par, impar; Vnum, plura; Dextrum, ſiniſtrum; Maſculum, foeminam; Quieſcens, motum; Rectum, curuum; Lucem, tenebras; Bonum, malum; Quadrangulare, longius altera parte. Puto autem quod Philoſopus non multum ponderauit, quia nec multum oportuit, horum ordinem iſto loco. Cauſa verò Pythagorae (ſicut ibi recitatur) fuit, quia denarius eſt perfectus, eo quod omnium comprehendit numerorum naturam. Quare & poſuit 10. Sphaeras coeleſtes, quamobrem & fortaſsis voluit ponere 10. Deos Hanc autem cauſam Pythagorae, ſecutus Architas Pythagoricus, ſicut recitat Boetius 2. Arithmet. 41. ante Ariſtotalem 10. praedicamenta conſtituit hac famoſa. Hijs autem quidam alij ſuccedentes motiuo Empedoclis prius tacto decepti, dixerunt, vt recitat Auerroes ſuper 12. Metaphyſ. comment. 52. Duos Deos eſſe: quorum vnus cauſat bona, alius verò mala. Huius autem erroris inuentor, potiuſué ſectator, fuit Manes Maniacus, & innanis pater Manichaeorum. Videtur tamen rationabilius ex praemiſsis, quod ipſe & ſui Empedoclini, ſeu Pythagorici ſint vocandi. De iſto autem mane in Eccleſiaſtica Hiſtoria lib. 7. cap. 28. ſcilicet penultimo ſcribitur iſto modo: Manes quidam ſecundum nomen ſuum infaniens, etiam inſtinctu daemonis agitatus, inuiſam haereſim docet, vbi & multa ſcribuntur de eo. B. etiam Aug. de Haereſibus 46. De iſto Mane & Manichaeis haereſique illorum pertractat, & alijs libris multis contra eos aliquemue eorum conſcriptis. Iſidorus quoque 8. Etymol. 9. & recitatur in Canone cauſa 24. Quaeſtione vitima, Capitulo vltimo. Vbi & multi haeretici cum eorum haereſibus recitantur, cuius & ſecta peruerſa, in aliquibus partibus licet paucis etiam vſque hodie perſeuerat. Hij autem omnes dupliciter deuiant, quare & ſunt dupliciter reducendi. 1. quia aſſerunt multos Deos, contra proximo iam oſtenſa. 2. quia aſtruunt Deum malum: Nam quomodo poſſet eſſe aliquis Deus malus prima Suppoſitione & tertia parte huius conſtantiſsime reclamante? Motiuum quoque iſtorum nullum debet mouere, nam quaelibet res exiſtens, quatenus exiſtens bona eſt, & nulla mala ſimpliciter, ſicut inuicta ratio manifeſtat, & poſteriores, profundiores ac famoſiores Philoſophi atque Doctores Catholici conteſtantur; quare nec inconueniens aliquod, ſi à Deo bono procedat. Quod autem de numero denario arguunt, non valet denarium nec minutum, nec enim perſuaſionis Rhetoricae vim attingit.

19 Contra Poetas mentientes Deum hominibus ſtudioſis aut alijs inuidere.

PVniantur Poetae, mentientes Deum hominibus ſtudioſis vel alijs inuidere: Tales fuerunt quidam antiqui, Philoſopho 1. Metaph. in Prologo recitante; ſed hij, ſcilicet vt proximi, refellentur, cum inuidere ſit malum, quos & breuiter ibi refellit Philoſophus, allegans Prouerbium, Multa mentiuntur Poetae.

20 Contra fabricantes deos inhoneſtos & turpes, comedentes, bibentes, mulieribus commiſcentes, in rebus aut ludis inhoneſtis, turpibus & ſcenicis delectantes.

HOneſtentur qui ſibi Deos fabricant inhoneſtos & turpes, comedentes & bibentes, mulieribus commiſcentes, in rebus aut ludis inhoneſtis turpibus & ſcenicis delectantes, & omnes qui ſibi huiuſmodi Deas fingunt. Tales autem fuerunt antiqui Babylonij, qui Beel Deum ſuum comedere putarunt & bibere, ſicut Dan. 14. recitatur. Tales etiam fuerunt antiqui Romani & Graeci, qui Deos ſuos comedere & fornicari credebant, & in rebus ac geſticulationibus talibus delectari; quare & eis Ludos Scenicos dedicarunt; ſicut ex eorum hiſtorijs ſatis conſtat. Tales videntur & Tartari, de quibus Marcus de Venetijs 1. de Condit. & Conſuetud. Oriental. Regionum 58. dicit, quod quilibet Tartarus habet in domo ſua idolum Natigay Dei eorum praedicti, & idola vxoris ſuae, & filij; & quando vadunt ad prandium, vel ad coenam, prius cum pinguedine carnium coctarum ora iſtorum Deorum ſuorum perungunt, partem quoque brodij extra domum effundunt, vt ſic dij iſti recipiant partem ſuam. De talibus autem dijs ſicut recitat Aug. 8. de Ciuit. Dei. 13. opinabantur Gentiles, quod ſicut Dij boni & honeſti ſacris honoribus ſunt placandi, vt iuuent; ſic & dij mali & inhoneſti ne laedant; quare & rebus ſuis diuinis Ludos Scenicos adiunxerunt. De talibus quoque Dijs & Ludis ac picturis eorum loquens Philoſophus 7. Polit. vltimo, ita ſcribit: Totaliter quidem turpiloquium ex Ciuitate, 〈 in non-Latin alphabet 〉 &c p. 338. f ſicuraliquid aliud, oportet Legiſlatorem exterminare: ex dicere enim de facili quodcunque turpium, fit & ipſum facere prope. [Curandum] maximè quidem ergo exiuuenibus, quatenus, neque dicant, neque audiant nihil tale. Si quis autem apparuit aliquid dicens aut agens, [aliquod] vetatum, liberum quidem, nondum autem dignificatum de mentione in conuiuijs, dehoneſtationibus punire & verberibus; ſeniorem autem aetate hac in honorationibus illiberalibus vtilitatis gratia: Quoniam autem dicere aliquid talium exterminamus manifeſtum, quia & videre, aut picturas, aut ſermones inhoneſtos. Cura quidem igitur eſt Principibus nihil neque ſculpturam, neque picturam eſſe talium actionum, niſi apud aliquos deos tales, quibus & laſciuiam attribuit lex. Adhuc autem dimittit lex eos qui habent aetatem amplius prouectam, & pro ipſis & pueris cultu honorare deos: Iuniores autem neque Iamborum, neque Comoediae ſpectatores ponendum, antequam aetatem accipiant in qua exiſtet communicare iam dementatione, & ab ebrietate, & ab eo quod fit à talibus nocumento omnes impaſsibiles faciet diſciplina. Nunc quidem igitur in tranſcurſu horum fecimus ſermonem: poſterius autem inſiſtentes oportet determinare magis, ſiue non oportet. Primo, ſiue non oportet dubitantes, & qualiter oportet: ſecundum praeſens autem tempus meminimus tanquam neceſſariò; fortè autem non bene dicebant quod tale Theodorus Tragoediae geſticulator; Nulli enim vnquam permiſit aut ſe inducere, neque vilium hypocritarum tanquam appropriatis Theatris primis auditibus: accidit autem idem hoc & ad hominum collocutiones, & ad eas quae rerum: omnia enim amamus, prima magis; propter quod oportet iuuenibus facere omnia extranea quae praua: maximè autem quaecunque ipſorum habent infectionem aut inhaeſionem. Quid etiam Plato de Ludis Scenicis huiuſmodi dijs exhibitis ſentiat, audi: Aug. vbi prius narrante, quod etiam Poetas ipſos, qui tam indigna deorum maieſtate atque bonitate carmina compoſuerunt, cenſet de ciuitate pellendos: Cui & concordat Scaeuola doctiſsimus Pontifex Romanorum, ſicut geſta eorum teſtantur, & recitat Aug. 4. de Ciuit. Dei. 27. diſtincto triplici genere deorum, ſcilicet Poetico, Philoſophico, & Ciuili: Primum dicit eſſe nugatorium, eo quod multa de dijs fingant indigna; quia viz. deos ſic deformant, vt nec bonis hominibus comparentur, cum alium faciunt furari alium adulterare: ſicitem aliquid aliud turpiter atque ineptè dicere, ac facere tres inter ſe deas certaſſe de praemio pulchritudinis, victas duas à Venere Troiam euertiſſe; Iouem ipſum conuerti in Bouem, aut Cygnum, vt cum aliqua concumbat; Deam homini nubere; Saturnum filios deuorate. Nihil denique poſſe confingi miraculorum atque vitiorum, quod non ibi reperiatur, atque ab deorum natura longè abſit. Verum ſicut priores, ad bonitatem deorum, ſeu Dei; ita iſtos ad honeſtatem prima Suppoſitio, & tertia pars adducit. Nonne honeſtas magna virtus & bonitas reputanda?

Item ſi Deus comedat, vel hoc eſt propter neceſsitatem, aut propter voluptatem: Non propter neceſsitatem, ſicut prima Suppoſitio, quinta pars, ſexta & ſeptima clarè docent; tunc etiam poſſet corrumpi, quod corrumpitur per praemiſſa. Si propter voluptatem, quomodo non eſt intemperatus, aut incontineas reputandus? contra tertiam partem hui • : Deus etiam ſufficit pleniſsimè ſibiipſi ad pleniſsimam voluptatem, laetitiam, gaudium, beatitudinem, & foelicitatem perfectam, ſicut quinta & tertia partes demonſtrant. Omnis quoque viciſsim comedendo delectans viciſsim mutatur, & habet os & alia membra, ad actum huiuſmodi requiſita: Deus autem nequaquam, ſicut ſexta & decima partes oſtendunt.

Similiter etiam poteſt oſtendi Deum non contingere mulierem, praeſertim cum Deus ſit neceſſe eſſe, & inimitabilis, non egens haerede, neque auxilio alicuius, ſicut praemiſſa teſtantur. Si etiam Deus ita generaret, ex foemina, ſiue dea; quid dignius quam Deum alium generaret? ſicque eſſent dij multi contra 17. partem huius. Si etiam aliqua dea ponatur, videtur quod ſit aliquo modo Deus, cum Deus ſit nomen eſſentiale per ſextam partem huius. Quare & erunt dij multi & diſparis dignitatis; videtur namque quod dea ſit imperfectioris conditionis quam Deus; contra 16 & 17 partes huius. Quomodo inſuper talis dea honorabitur tanquam Deus, cum ſit imperfectioris conditionis? quare & non ſummè perfecta: quapropter nec Deus, ſicut prima Suppoſitio manifeſtat.

Contra Idololatras. 21.

PRoijciant Idololatrae idola ſua cuncta, maſculina, foeminina, vel neutra, humanae, beſtialis, alteriuſue figurae. Talia ſiquidem idola multi antiqui Gentiles antiquitùs coluerunt; nonnulli etiam vſque hodie in partibus orientis huiuſmodi idola colere perhibentur: Sed quodlibet idolum, ſi ſit alicuius perfectionis, potentiae, & virtutis, eſt tantum finitae, & poſſet eſſe maioris; Deus autem nequaquam, ſicut ſuppoſitio prima docet. Idolum etiam eſt factibile, & corruptibile: Deus verò neceſſe eſſe, ſicut eadem ſuppoſitio manifeſtat. Idolum inſuper indiget ſupportante, & pluribus alijs, & eſt mutabile, potentia irrationalis, compoſitum ex diuerſis: Deus autem nequaquam, ſicut quinta, ſexta, octaua, & decima partes docent. Nonne etiam homo, beſtia, arbor, coelum, Sol, & Luna, eſt perfectioris naturae quàm idolum, metallum, quodcunque lignum, lapis vel lutum? & tamen nullum iſtorum eſt Deus, ſicut 13.12. & 11. partes monſtrant: quare nec aliquod idolum eſſe poteſt. Omnes quoque Idololatrae ponunt multitudinem idolorum, quare & deorum, contra 17. partem huius. Idola inſuper ponuntur habere ſexum & membra diuerſa, quod poteſt refelli per praemiſſa in oſtenſione proximae partis huius. Faciunt quoque Idololatrae idola ſua de nobiliori, & ignobiliori, perfectiori, & imperfectiori materia: ſed prima Suppoſitione probante, Deus eſſe non poteſt, quo aliquid perfectius reperitur. Idolum quoque factum de nobiliori materia; puta de auro, poſtet habere maiorem materiam, & forſitan puriorem, plures gemmas, & lapides meliores, quare & melius eſſe poſſet: Deus autem nequaquam. Hîc fortaſsis Idololatrae reſpondebunt, dicentes, illud materiale idolum, non per ſe materialiter eſſe Deum; ſed cum fuerit modo debito carminatum, dedicatum, & conſecratum, recipere quandam virtutem, & ſic fieri deum, & eſſe. Sed hij poſſunt redargui ſicut prius; quoniam ſi ſit ita, ille deus eſt nouus, & non eſt neceſſe eſſe mutabilis, paſsibilis, deſtructibilis, indigens, compoſitus, plurificabilis, ſi locis diuerſis conſecratio talis fiat: Deus autem nequaquam, ſicut praehabita manifeſtant. Illa in ſuper virtus quam recipit idolum conſecratum, vel eſt Deus, vel non; ſi eſt Deus, & compoſitum ex idolo materiali, & illa virtute eſt Deus; quare vel ſunt dij multi, vel idem Deus pars ſui ipſius. Ad idem, ſi illa virtus eſt Deus, vel eſt ille Deus, de quo prima Suppoſitio loquitur, vel alius: Si ille, cur non compendioſiùs colitur ſine idolo conſecrato? praeſertim cùm non indigeat idolo, cùm etiam idolum dicatur formula ad imaginem, & ſimilitudinem alterius rei formata: Deus autem incorporeus eſt omninò; quare, nec propriè poteſt habere aliquam formulam, aut ſimilitudinem corporalem decima parte teſte. Ille inſuper verus Deus, per nullam incantationem, aut carminationem ad idolum trahi poteſt, cùm ſit immutabilis, impaſsibiliſque omninò. Si alius, ſunt dij multi, contra 17. partem huius. Si virtus illa non ſit Deus, nec idolum materiale eſt Deus, quomodo ergo ex duobus non dijs fit Deus? Illa quoque virtus, ſi non ſit Deus, eſt tamen finita, & poſsit eſſe maior, & ſimiliter idolum materiale; quare & totum pariter congregatum: Deus autem nequaquam, prima Suppoſitione, & quarta parte vetante. Item, ſi homo facit ſibi Deum, vel hoc facit virtute propria, vel virtute alterius: Si virtute propria, videtur quòd ipſe ſit dignior Deo ſuo, ſicut quodlibet faciens ſuo facto: Si virtute alterius, vel alterius Dei, vel non Dei: ſi alterius Dei, ergo non ſufficit ille Deus, eruntque dij multi: Si non Dei, quomodo poteſt non Deus, facere vnum Deum? & minus maius, & tam maius? Item, ſi homo faciat ſibi Deum, Deus ille magis tenetur homini, quàm econtra: ſicut filius patri ſuo, & factum factori.

Aliter forſitan reſpondetur, quòd idolum materiale poſt conſecrationem huiuſmodi ritè factam, totum tranſſubſtantiatur, conuertiturque in Deum: Sed quomodo poteſt res corporalis in rem incorporalem immediatè conuerti; Deus enim eſt incorporalis, impartibiliſque omninò decima parte teſte. Haec quoque conuerſio poteſt multis modis refelli, ſecundum data ab eis: Videtur enim cuilibet ſenſui, omni experimento teſtante, quod ibi ſit idem idolum materiale quod prius; Quare, ſi aliqua conuerſio ibi fiat, magis videtur Deum conuerti in idolum, quàm econtra. Ille inſuper Deus in quem conuertitur idolum, vel eſt nouus, vel aeternus: Non nouus, prima Suppoſitione vetante: Si aeternus, vel eſt ille Deus, de quo prima Suppoſitio loquitur, vel alius, &c. ſicut contra reſponſionem priorem. Et ſi adhuc dixeris conſequenter, quòd Deus moratur in coelis, nec aduertit quae circa nos aguntur in terris, nec auxilium nobis praeſtat, niſi per huiuſmodi conſecrationem deſcendat in formam idoli ad habitandum nobiſcum: facis Deum mutabilem contra ſextam; nec aduertis, quòd Deus ſemper ſcit omnia per nonam partem, & quod habet voluntatem vniuerſaliter efficacem per octauam. Nonne ergo, etſi Deus habitet in ſummo coeli cacumine, videt omnia quae geruntur in terra, omnem neceſsitatem tuam, omnem petitionem tuam oris, & cordis? Nonne etiam ſi velit quod iuueris in terra, & habeas petitionem quamcunque efficaciſſime, ſtatim fiet? Et nonne tantò libentius petitiones tuas exaudiet, quantò honorabilius & melius ſentis de ipſo? Et nonne honorabilius & melius eſt, quòd ipſe exiſtens in coelo, ſciat & poſſit iuuare te in terra, quam quod nec hoc ſciat, nec poſſit, niſi relicto coelo deſcendat ad terram? Sic ergo ſenti de Deo, praeſertim cum prima Suppoſitio, & partes praemiſſae infallibiliter hoc demonſtrant. Praeterea idolo conſecrato, vel Deus accedit voluntariè, vel neceſſariò & inuite: Si voluntarie, cognoſcit in coelo conſecrationem factam tali tempore, & tali loco in terra; Cur ergo non ſimiliter alia vniuerſa? Quòd autem neceſſario, inuitus & coactus per conſecrationem huiuſmodi deſcendat de coelo, quis dixerit, prima Suppoſitione, parte tertia & ſeptima conſtantiſſime reclamante?

Amplius autem quis faciet conuerſionem huiuſmodi? Si homo, virtute propria, aut verborum ſuorum, cur non poteſt facilius facere omnem conuerſionem minorem cuiuſlibet ſcilicet rei materialis, in quamlibet aliam? Si Deus hanc faciat, cum in omni factione & motione faciens & mouens ſint ſimul cum facto & moto, Deus fuit ibi ſimul cum idolo iam conuerſo, & prius natura quam conuerſio illa fiebat; ad habendum ergo Deum ibi praeſentem, non oportuit fieri conuerſionem huiuſmodi.

Adhuc autem Hermes triplex Triſmegiſtus in libro ſuo de Verbo aeterno factor, cultor, & defenſor idolorum, dicit idola & ſtatuas eſſe aliquos deos: non tamen Deum ſummum; ſed ipſi ſubiectos, ipſo que minores, quos & dicit ab hominibus effici, & hanc eſſe hominum maximam poteſtatem, ipſoſque ex animabus corporibuſque componi: & quia homines non poſſunt animas facere, euocant animas Daemonum, Angelorū, vel hominū, & ipſas imaginibus ſacris induunt, ſicut 25.40. & ſequentibus clarè patet. Vnde & 40. omnium, inquit, mirabilium vincit admirationem, quod homo diuinam potuit inuenire naturam, eamque efficere. Quoniam ergo proaui noſtri multum errabant circa Deorum rationem increduli, & non aduertentes ad cultum religionemque diuinam, inuenerunt artem qua deos efficerent; cui inuentae adiunxerunt virtutem de mundi natura conuenientem, eamque miſcentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas Daemonum, vel Angelorum, eas indiderunt imaginibus ſanctis, diuiniſque myſterijs, per quas idola & benefaciendi & malè vires habere potuiſſent. Et infra eodem 40. idem oftendit de animabus humanis, & ſupra 25. loquens Aſclepio ſtatuas contemnenti. O, inquit, Aſclepi, videſne quatenus tu ipſe diffidas ſtatuas animatas ſenſu & ſpiritu plenas, tantaque facientes & talia, ſtatuaſque futurorum praeſcias, & vates multa praedicentes, imbecillitates hominibus facientes, eaſque curantes. Sed ſi Triſmegiſtus loquatur de Deo, ſeu dijs vniuoce, per 16. & 17. partes huius faciliter corrigetur. Si autem loquatur aequiuocè, non eſt nimis cutandum; cognitis namque rebus inane videtur circa nomina nimium altercari.

Verum de religione quam plurimum eſt curandum, cum ergo Triſmegiſti ille Deus vnus, de quo prima Suppoſitio loquitur, ſit ſummè ſciens, ſummè bonus, ſummè pius & clemens, ſummè largus & potens, ſit etiam vtique praeſens, ſicut eadem Suppoſitio, & partes ſequentes demonſtrant, & tu ipſe in eodem libro tuo diuerſis locis fateris, cur deos alios, aut deum alium tibi fingis? Cur non poteſt tibi ſufficere iſte vnus? praeſertim cum iſte Deus in qualibet bonitate excedat quemlibet alium, & quoſlibet alios infinite, ſicut tertia pars & quarta euidenter oſtendunt. Cur ergo ipſum minus ſufficientem exiſtimas, aut minus propitium ſupplicanti? Cur etiam in eius praeiudicium & contemptum, dijs alijs manufactis honorem diuinitatis impendis, ab alijſque impendi procuras. Cur etiam inſuper Daemonibus, Spiritibus reprobis & malignis, inimicis veri Dei & amicorum ſuorum, idola conſecras, cultum praeſtas, veri Dei cultui derogando. Nonne Bel, Aſtaroth, & caetera nomina idolorum ſunt nomina Daemonum & Spirituum malignorum, ſicut Libri Necromantici de officio Spirituum & alij manifeſtant? Quid, quaeſo, differt conſecratio idoli, à conſecratione magica Capitis Veneris, aut Saturni. Imo tale caput debitè conſecratum, multum diuinius idolo videretur. Caput namque huiuſmodi plurimi Spiritus incolere perhibentur: idolum verò vnus. Sed quis neſciat caput taliter conſecratum, ſeu potius execratum, Deum non eſſe, nec diuino honore colendum. Cur etiam Latriam cuicunque creaturae impendis cultum, ſcilicet debitum ſoli Deo, non enim te latet Triſmegiſte Pater Philoſophorum (vt puto) quod Deus eſt cauſa finalis cuiuſlibet creaturae, ſicut etiam per primam Suppoſitionem cum ſecunda facilè ſuadetur. Nulla ergo creatura propter ſe finaliter eſt amanda, honoranda, nec colenda: ſed finaliter propter Deum, vt ſic ipſe in ea finaliter & principaliter honoretur.

Reſpondebis fortaſsis, dicendo, quod ſic & non aliter iſtos Deos honoras, cultumque Duliae non Latriae eis praebes. Sed cur quaeſo, Diabolum inimicum Dei & omnium amicorum ſuorum, Angelorum & hominum ſic adoras? Nunquam enim audiui de idolo nomine alicuius ſancti Angeli dedicato; ſed tantum nomini Bel, Aſtaroth, aut ſimilium, quos omnes Daemones & reprobos ſpiritus eſſe conſtat.

Et ſi adhuc dixeris aliquem Sanctum Angelum inhabitare aliquod idolum conſecratum, quomodo quaeſo, ad conſecrationem tuam ingreditur idolum, voluntarie an coacte? Voluntarie non videtur. Quomodo namque S. Angelus & beatus, ſocietatem glorioſiſsimam Angelorum, & glorioſiſsimum coelum gratis relinqueret, & ad carcerem idoli tenebroſum deſcenderet, & ſolitarius ibi maneret? Si etiam voluntarie accedit ad idolum, poſſet non accedere; quare & poſt totam conſecrationem huiuſmodi rite factam poſſet idolum non eſſe Deus; ſed tantum materia quae praeceſsit: ſicque vos non Deum, ſed tantum illam materiam coleretis, quod & vos (vt puto) negatis. Si inſuper voluntarie veniat, voluntarie ibi moratur, poteſtque voluntarie recedere quandocunque, & ſic vos deluſi adorabitis vnum truncum, Neque ad conſecrationem tuam coactus ingreditur & inuitus. Sic enim Angelus beatus in coelo, efficeretur miſer in terra. Quomodo etiam vires tuae, fortiſsimi Angeli vires excedunt, aut prudentia tua ſuam? Quomodo etiam vires carminum, aromatum, & herbarum tranſcendunt terminos naturales, in ſummum coeli conſcendunt, Angeloſque depellunt, includunt, in carcerant, & inſolubiliter ipſos ligant?

Si inſuper huiuſmodi conſecratio poteſt vnum Angelum coeleſtem inuitum de coelo detrahere, cur non vnum alium, & adhuc alium, & alios vniuerſos, & ita totum coelum ab Angelis vacuare? Nonne etiam eadem hora, qua tu in loco tuo aliquem Angelum euocas, poſſet & alius alibi eundem ſimiliter euocare, ad quem ergo veſtrum veniret? certe ad neutrum, ſicque eritis ambo deluſi, & adorabitis purum lapidem ſiue lignum.

Adhuc autem, ſi quis idolo tuo in loco tuo nomine cuiuſpiam Angeli conſecrato, euocet eundem Angelum ad aliud idolum alibi, per conſecrationem, carminationem, herbas, gemmas, thura, aromata, & omnia huiuſmodi fortiora, nonne idolum tuum relinquet, aliudque adibit? Praeterea, conſectatione tua ceſſante, & te vnà cum alijs dormiente, quid Angelū inuitum ibi perpetuò detineret? effectus enim continuatus, cauſam continuantem requirit. Quod autem aliqua vis characterum, herbarum, aromatum, aut gemmarum, haberet tantum dominium ſuper tam potentem, & nobilem creaturam, eſſet omninò diſſonum rationi, & contrarium ordini naturali. Quomodo etiam non eſt contrarium ordini naturali, quod homo inferior praeſit ſuperioribus Angelis imperando, mittendo, & ſicut voluerit, compellendo? magis enim deceret è contra, ſicut videmus in qualibet politia, in quacunque familia, in omni domo congruè ordinata.

Dices forſitan, Triſmegiſte, ſicut in libro tuo quandoque videris innuere, quod homo eſt perfectior & ſuperior Angelo in ordine naturali, cur ergo creaturae tibi ſubiectae te ſubijcis, & ipſam pro Deo tuo honoras & colis? magis enim deceret è contra.

De animabus quoque humanis bonis & ſanctis ſimiliter arguendum, praeſertim cum te autore, recedentes a corpore coelum ſcandant.

Amplius autem ſi efficis tibi Deum, videtur quod quoquomodo maior, digniorque ſis ipſo, ſicut faciens facto ſuo; & quod Deus tuus, ſi ſit gratus, magis tenetur te diligere, honorare, & colere, quàm tu ipſum: magis enim feciſti pro eo. Eſſe namque ipſi dediſti ſicut & pater: imò amplius quàm pater filio ſuo dedit, cuius & eſſe continuè in nutu arbitrij tui pendet. Potes enim per aliquid contrarium conſecrationi priori ipſum reſoluere, ipſumue per ignem, malleum aut ſecurim redigere in puluerem, & in nihilum. Nec ratio tua Hermes alicui rationali debet concludere animali: ſcis enim benè, ſicut & Necromantici, & alij benè ſciunt, quod Daemones, reprobi & maligni ſunt praeſcij futurorum, & multa mirabilia etiam in corporibus hominum operantur: non tamen ſunt dij colendi ab hominibus; ſed cauendi tanquam inimici ipſorum peſtiferi, & callidi ſeductores.

Quidam verò ſubtilius reſpondentes, & ad veram religionem propinquius accedentes, dicunt, quòd Deus verus, etſi ſit vnus, & incorporalis, & ſimplex, habet tamen multas virtutes, quas, & per quas, ſeipſum oſtendit, effectus plurimos corporales & ſenſibiles faciendo, à quibus & correſpondenter multis nominibus appellatur. Vnde Philoſophus in De mundo vltimo dicit, quòd Deus cùm ſit vnus, eſt tamen multinomius ſecundum multitudinē illorum quae innouat, & quorum eſt cauſa, & quod vocatur Iupiter, & alijs multis nominibus. Oſtendebatur quoque ſuperiùs per teſtimonia alia, quòd Deus Iupiter appellatur. Quare & Albricius London, De origine deorum, ſiue in Poëtaſtro ſuo in Prologo, dicit Deum vocari Vitunetum, quia vitam praeſtat; Sentinum, quia ſenſum: vocaturque Iupiter in aethere, Iuno in aëre, Diana in terra, & diuerſo ſexu, pro quo & allegat hos verſus Valerij Soriani: Iupiter Omnipotens rerum Regumque repertor, Progenitor genitrix que Deûm, Deus vnus & idem.

Quare & iſti reſponſales dicunt vlterius, quòd ipſi fabricant idolum tantummodo Deo vero, etſi multum diſsimile & indignum; ſimiliori tamen modo, & digniori, quo ſciunt & poſſunt. Multa etiam idola fabricare ſe dicunt vnico Deo vero, propter multitudinem nominum, effectuum, & virtutum illius; ſicque idola iſta colunt, non propter ipſa idola vllo modo; ſed vt per ipſum vnicum Deum verum, & multiplicem eius virtutem multipliciter venerentur: Et haec videtur reſponſio ſapientium veterum Romanorum. Sed vtinam omnes idolorum cultores ſic ſaperent, ſic ſentirent. Verùm ad quid, rogo, oportet tot nomina imponere vni Deo? tot & tam varia idola fabricare? cùm poſſet compendioſius, breuius, leuius, & vtilius, vnico nomine proprio dici Deus, & ſimiliter etiam ſine idolo adorari: Ipſo namque ſub iſto nomine adorato, coadorantur neceſſariò omnes eius virtutes; non enim realiter differunt hae ab eo, ſicut quinta & decima partes docent, & reſponſio confitetur. Qui autem Dei virtutes non niſi ſingillatim, & per ſingula idola adorare voluerit, nunquam ſingulas adorabit: imò neceſſe eſt, vt plures incomparabiliter non adoret, quam vnquam adoret, cùm Deus habeat infinitas virtutes, ſicut tertia pars demonſtrat: ipſe verò tantum finitas & paucas poſſit diſtinctè cognoſcere, & tantum finita idola fabricare.

Nonne etiam compendioſius vtiliuſque apparet, quod in quacunque neceſsitate habeas vnum certum refugium ſufficientiſsimum omniquaque, ſicut eſt Deus, quinta parte, ſeptima, octaua, & nona teſtantibus, ad quod promptè ſemper ſupplicando recurras? quam quòd ſecundum doctrinam Varronis, in infirmitate ad Eſculapium, in bello ad Martem, in mari ad Neptunum, pro vino ad Liberum, pro aqua ad Nymphas, & ita in ſingulis neceſsitatibus ad ſingulos Deos, nominaue Deorum, ſeu Dei recurras? potes enim in multas neceſſitates incidere, vnde neſcias ad aliquem proprium Deum refugere deprecando, niſi fortaſſis volueris fingere tibi aliquem nouum Deum, & ipſi idolum nouum fabricare: ſed priuſquam hoc feceris, forte peribis. Sufficiat igitur tibi ſemper, vbique, in omnibus ſufficientiſſimus, & omnipotentiſsimus, & clementiſsimus, vnicus verus Deus, & vnicum nomen eius, relicta multitudine idolorum.

Caueat quoque ſibi, quicunque ſubtilis & doctus, dum virtutes Dei multas & varias praedicat, dum ipſum variè nominat, & varia idola fabricat, licet ipſe ſanè intelligat, quod hae virtutes in Deo nequaquam realiter differant; ſed ſint idem, & Deus realiter tantum vnus & ſimplex; ne forte rudes ſimplices & indoctos faciat credere, quod hae virtutes realiter differant; quod etiam ſint dij multi realiter differentes ſecundum multitudinem nominum, & differentias idolorum.

Contra Arrianos. 22

COnuertantur aridi Arriani, non minimam partem Aſiae auertentes, qui teſte Aug. de Haereſibus 49. & Iſidoro 8. Etymol. 11. & in Canone vbi prius Perſonarum Diuinarum ſubſtantiam ſeparant, ipſaſque inaequales, & non coaeternas coalfirmant: ſed Filium creaturam temporalem patris, & Spiritum S. creaturam Filij temporalem: quoniam ſi ſic eſſet, eſſet & pluralitas inae qualitaſque Deorum contra praemiſſa, & contra primae Suppoſitionis edictum.

Quomodo etiam Deus eſſet, qui aeternus & neceſſe eſſe non eſſet, ſicut Suppoſitio prima monſtrat, & praecedentia docuerunt?

Contra Donatistas. 23

REuertantur Donatiſtae, totam fere Aphricam abducentes, ſimiles & diſſimiles Arrianis, dicentes diuinas Perſonas eſſe eiuſdem ſubſtantiae, ſed magnitudinis inaequalis: quia Filium minorem Patre, & Spiritum Sanctum vtroque, ſicut nonnullae Hiſtoriae, & Aug. de Haereſibus 69. & Epiſtola 32. ad Bonifacium conteſtantur. Sed hij dignentur agnoſcere, quod Deus eſſe non poteſt, qui non eſt ſummè perfectus, ſicut Suppoſitio 1a. docet.

Contra Sabellianos. 24

REuereantur Sabelliani ponentes in Patre, & Filio, & Spiritu Sancto vnitatem & identitatem eſſentiae & perſonae. Deum enim neceſſe eſt eſſe, & neceſſe eſt eſſe Deum, ſicut Suppoſitio 1a. monſtrat, ſicut ſuperius eſt oſtenſum: ſed tale quid impoſſibile eſt eſſe; vel ſi quomodolibet poſſet eſſe, Deus eſſe non poſſet. Si enim idem ſit Pater & Filius; vel hoc eſt reſpectu ſuiipſius, vel reſpectu alterius: Non reſpectu ſuiipſius; nulla enim res ſeipſam gignit, efficit, aut producit (hoc enim contradictionem includit) teſte iudice animo cuiuſcunque, quod & praecedentia manifeſtant: Si reſpectu alterius, Deus ergo Filius eſt ab alio à ſe, alio inquam perſonaliter & eſſentialiter. Illud ergo ſic aliud, vel eſt Deus, vel non: Si eſt Deus, ſunt dij multi, contra prius oſtenſa: Si non eſt Deus, Deus gignitur, & eſt à non Deo; cuius oppoſitum Suppoſitio 1a. monſtrat, ſicut praecedentia declarabant. Nec poteſt quis pro Sabellio reſpondere, dicendo Deum non ſimul eſſe Patrem & Filium & Spiritum Sanctum; ſed ſucceſſiuè cum voluerit, ſigillatim nunc hunc, tunc illum, alias verò iſtum. Nam quando eſt filius, neceſſe eſt eum eſſe filium alicuius Patris, ſiue parentis; haec enim ad inuicem neceſſario referuntur, ſicut nullius animus permittitur ignorare. Sed nec poteſt eſſe filius ſui, nec alterius, ſicut ſuperius eſt oſtenſum, hypotheſi eius ſtante: eſſet quoque Deus mutabilis contra ſextam partem praemiſſam.

Contra non diſtinguentes, ſed concedentes ſimpliciter Deum eſse infinitae virtutis & potentiae infinitae, etiam intenſiuè. 25

DIſtinguant & ſeparent purum à vili, & verum intellectum à falſo, qui dicunt Deum eſſe infinitae virtutis, & potentiae infinitae. De infinitate ſiquidem ſecundum durationem tantummodo, vel ſecundum extenſionem, ſeu ſecundum alios modos improprios, quos tangit Philoſophus 3. Phyſ. nullus videtur velle debere intelligi tale dictum, ſed ſecundum intenſionem ſolummodo, quod & ſecundum infinitatem huiuſmodi poteſt habere duplicem intellectum: Vnum proprium, ſcilicet quod Deus propriè ſit intenſus, eiuſque virtus & potentia infinitè, quaſi lux quaedam remiſſa intenderetur, donec eſſet infinitè intenſa; vel quod ab initio eſſet infinitè intenſa, ſicut caliditas, & qualitates aliae naturales ſub certis gradibus ſunt intenſae: Sed ſic Deus non eſt intenſiuè propriè infinitus, nec aliqua virtus eius. Quicquid enim propriè eſt intenſum, irrepugnanter poſſet remitti. Poſſet ergo Deus & virtus eius remitti, & eſſe imperfectior quam ſit modo, quam potentiam cum eius actu, pars quarta & Suppoſitio prima vetant.

Si etiam Deus propriè eſſet intenſus, eſſet irrepugnanter poſsibile aliquod eſſe ſuppoſitum remiſsius eiuſdem ſpeciei, ſeu naturae: & cum Deus ſit nomen eſſentiale, quia aliter Deus poſſet non eſſe Deus, illud Suppoſitum remiſsius poſitum eſſet Deus, quare & ſecundum quartam partem eſſet ſummè perfectum, quapropter & ſummè intenſum. Prius inſuper erat oſtenſum non eſſe poſsibile eſſe multos deos inaequales eiuſdem ſpeciei ſiue naturae: Cur etiam non poſſet Deus remiſsior intendi ad ſummum, & ad aequalitatem intenſioris, cum ſit eiuſdem naturae: ſic que poſſent eſſe dij multi aequales, eiuſdem ſpeciei, ſolo numero differentes: eſſet quoque Deus mutabilis, quod erat ſuperius reprobatum.

Hoc idem poſſet & aliter multipliciter demonſtrari, ſed iſta puro debere ſufficere amatori cuilibet veritatis. Eſt ergo Deus non intenſus propriè, nec remiſſus, non intenſibilis, nec remiſsibilis; ſed indiuiſibiliſsimae, immutabiliſsimae, ſtabiliſsimae, ſimpliciſsimae que naturae: Eſt tamen verè, licet impropriè quodammodo infinitae virtutis, infinitae fortitudinis, infinitae potentiae intenſiuè; quod poteſt intelligi 3. modis. Primo reſpectu aliarum potentiarum actiuarum, ſcilicet aequiualenter, & etiam praeualenter: Nam quantamcunque actionem ſeu effectum poteſt iſta potentia actiua, puta caliditas & dupla huius & quadrupla, & ita deinceps, poteſt Deus propria potentia, ſine auxilio cuiuſcunque, inſuper & maiorem: imò & ſi poſſet eſſe caliditas infinita intenſiue & agere tantum, ſimiliter poſſet Deus. Secundo, quantum ad ſpeciem actionis: Poteſt enim Deus propria potentia de nihilo aliquid facere & creare, quod nulla alia potentia quantumlibet magna poteſt. Tertio quantum ad menſuram actionis extrinſecae ſeu effectus: Omnem enim effectum, quem alia cauſa facit in aliquo tempore, poſſet Deus facere in minori tempore quantumlibet & minore, imò etiam in inſtanti: Poteſt quoque Deus in aliquam operationem extrinſecam ſeu effectum, & maiorem in duplo, in quadruplo, & ita deinceps quantumlibet ſine fine. Non eſt ergo aliquod maximum quod poteſt, nec minimum quod non poteſt, quare veraciter dici poteſt potentiae infinitae. Nam ſecundum Philoſophum 1. de Coelo & Mundo 116. & per Auerroem in Comment. Potentia actiua definitur & terminatur per maximum, in quod poteſt, vel ſecundum ſubtilius forſitan intuentes, per minimum, in quod non poteſt.

26 Contra pictores Dei, ipſum varijs qualitatibus, attributis, habitibus, vel actibus accidentalibus accidenteuè aliquo depingentes.

DEſiſtant pictores Dei, ipſum varijs qualitatibus, attributis, habitibus vel actibus accidentalibus & realiter diuerſis ab eo, aut quibuſlibet accidentibus, accidenteue aliquo depingentes: Tales etenim qualitates & accidentia talia nō eſſent infinitè intenſa propter praemiſſa; neque finitè, propter quartam partem praemiſſam. Illa quoque accidentia vel eſſent infinita numero, vel finita: non infinita, melius eſt enim perfici per finita & paucioribus indigere, quam pluribus. Hoc ergo Suppoſitio prima non ſinit, nec ſecunda permittit: nec poſſunt poni finita, quia tunc plura numero plus valerent. Sic quoque Deus non eſſet ſummè perfectus, nec haberet omnem potentiam & virtutem, quod tamen Suppoſitio prima monſtrat.

Amplius autem quod Deus nullis accidentibus diſponatur; imò nec aliquo accidente, attentis prioribus clarè patet: Si namque accidentibus aliquibus, aut accidenti alicui ſubiaceret, non eſſet actus puriſsimus, nec maxime actualis contra tertiam partem huius.

Rurſum ſi Deus habeat aliquod accidens, vel illud eſt ſuperfluum, vel neceſſarium, aut vtile: non ſuperfluum, propter tertiam partem huius; neque neceſſarium, vel vtile, propter 5am.

Adhuc autem cum accidens poſsit adeſſe & abeſſe ſubiecto manente, ſi Deus per aliquod accidens diſponatur, eſt mutabilis contra ſextam partem praemiſſam.

27 Contra desperationem ſiue ex magnitudine, ſiue ex multitudine peccatorum.

REſpirent Cainitae atque Iudaici, ex quantacunque magnitudine, vel multitudine ſcelerum deſperantes. Cainitae dicuntur à Cain, qui propter iniquitatis ſuae magnitudinem de venia deſperauit: Maior, inquit, eſt iniquitas mea, quam vt veniam merear, Gen. 4.

Iudaici a Iudaeis dicuntur, qui propter multitudinem peccatorum ſuorum deſperant: Pertinaciter namque credunt, & mihi ipſi pauco tempore evoluto conſtanter dixerunt, quod ſi quis quarta vice peccauerit, non eſt ei poſsibilis venia, nec poenitentiae medicina, quod intelligendum eſt de eodem genere peccati, & de eo qui aliquando lapſus eſt in peccatum, & per miſericordiam Dei, & poenitentiam reſurrexit; qui & poſt poenitentiam recidiuans ſecundo eſt lapſus, & ſecundo ſimiliter reſurrexit, qui & adhuc recidiuando tertio labitur, tertio quo que reſurgit; qui ſecundum ipſos, ſi quarto labitur, reſurgere non valebit, ſed omnis ei adimitur ſpes ſalutis. Haec autem eorum opinio videtur eis fundari, Amos 1. vbi Dominus dicit ita; Super tribus ſceleribus Damaſci, & ſuper quatuor non conuertam eum: & ita de tribus ſceleribus & quartuor, Gazae, Tyri, Edom, Ammon, Moab, Iuda & Iſrael conſequenter. Et quaerenti mihi à quodam perito Iudaeo, ſi contingat quenquam inter eos quarto peccare, quid faceret: reſpondit, Quod quicquid libuerit, ſicut certiſsimè Diabolo traditus & damnatus, & tandem fortaſsis, in aliquo nemore aut deſerto vagabitur errabundus, & aliqua ſe miſera morte perdet.

Sed tam hos, quàm illos prima Suppoſitio arguit, & reducit ad ſpem miſericordiae, veniae & ſalutis. Si namque Deus eſt ſummè bonus, ita quod nihil melius eſſe poſſet: eſt & ſummè miſericors, ita quod nihil miſericordius poſsit eſſe, aut etiam cogitari. Eſt & ſimili modo ſummè pius & clemens, ſummè diues & potens, ſummè liberalis, ſummè largus, ſummè magnificus, & bonitatibus omnibus ſummè bonus, & ſupra quam intelligi valeat ſummè plenus, ſicut tertia & quarta partes oſtendunt: Quis enim vel leuiter haeſitat miſericordiam, pietatem, clementiam, potentiam, liberalitatem, largitatem, magnificentiam, & caetera talia eſſe praeclariſsimas bonitates; Peccatum autem hominis quantumcunque magnum, finitum eſt, & paruum. Poſſet enim augeri, poſſetque eſſe peccarum aliud maius illo, imo eſt quaſi penitus. punctus nihilum, & inane reſpectu diuinae miſericordiae, pietatis & clementiae infinitiſsimè infinitae, ſicut quodcunque finitum, reſpectu cuiuſlibet infiniti. Cur ergo tanta miſericordia & pietas, tanta clementia & poteſtas, non poſsit tantillum peccatum ſuperare, tollere, & purgare? Cur ranta liberalitas, & tanta largitas, & tam magna magnificentia non poſsit debitum tantillum dimittere filio prodigo poenitenti, humiliter ſupplicanti, & vnde redderet non habenti? Cur non tantillam eius indigentiam pleniſsimè releuare, imo & vltra haec aliqua magna munera ei dare? praeſertim cùm ex dimiſsionibus, & largitionibus talibus, ipſius diuitiae, & copiae infinitae nulla inopia minuantur, nihil ei decreſcat: ſed quodammodo magis accreſcat vnum inaeſtimabile iocale, vna clariſsima margarita, vna praetiociſsima anima, vna digniſſima creatura, & per illam aliae forſan multae. Cùm etiam per hoc ciues eius domeſtici & amici magno gaudio gratulentur, & magis eum laudent, glorificent, & adorent.

Nonne potentius eſt poſſe haec facere, quàm non poſſe? & nonne miſericordius, & clementius, liberalius, & magnificentius eſt potentem ſic facere miſero, indigenti, veraciter poenitenti, deſiſtere proponenti, & humiliter ſupplicanti; quam auertere faciem, obſtruere aurem, cor, incompaſsibiliter obdurare, & fontem innumerabilis miſericordiae miſeris praeparatum miſericorditer obturare? Nonne ergo poſſe ſic facere, atque ſic facere conuenientiſſimè conuenit bono Deo, ac decentiſsimè eum decet, ſicut Suppoſitio prima monſtrat. Qui etiam dixerit vſque ad tantum, aut tantum, poteſt Deus peccatum dimittere, abluere, & purgare, & vltra non poteſt; nonne bonitati, di • inae potentiae, & miſericordiae infinitae ſimpliciter omniquaque finem praeſtituit, limitem & menſuram? & ipſam quaſi ſub modio comprimit & coarctat? Quicunque ergo quantacunque magna magnitudine peccati depreſſus ſecurè poeniteat, indubitanter accedat, certam ſpem hauriat miſericordiae, veniae, & ſalutis. Quare & quicunque quantalibet multa multitudine peccatorum tranſſixus confidenter redeat ad ſpem vitae. Quodlibet namque peccatorum ſuorum finitum eſt & paruum: quare & tota multitudo ſimiliter ſuorum omnium peccatorum, praeſertim cùm omnia illa, vt dicunt, ſint quatuor, vel ſaltem finito & breui numero compraehenſa: poſſetque tota illa multitudo adhuc peccando vlterius [in numero] adaugeri, poſſetque in malitia augmentari, & in duplo, & in centuplo, & quantum volueris maior eſſe, ſi viz: quaelibet vnitas quodlibet peccatorum ſimplicium eſſet auctum, & proportionaliter augmentatum: poteſtque eſſe multitudo alia peccatorum maior numero, & in malitia multipliciter maior illa. Haec ergo multitudo finita eſt & paruula, quaſi nihil reſpectu diuinae miſericordiae, & potentiae, pietatis, & clementiae, largitatis, & magnificentiae infinitiſsimè infinitae ſupra omnem numerum & menſuram, ſicut prima Suppoſitio cum tertia & quarta partibus clarè monſtrant, & caetera ſicut ſupra.

Quis inſuper audeat dicere, ad tantum, aut tantum numerum poteſt Deus peccata dimittere, & manum pietatis extendere, & non vltra: Bonitas namque, potentia, ſapientia, miſericordia, & caeterae Dei virtutes, ſicut ſunt infinitae, ſimpliciter intenſiuè, ſic etiam innumeroſe, ſicut prima Suppoſitio, cum tertia & quarta partibus manifeſtant. Vos etiam ſpecialiter conuenio, ô Iudaei: Nonne aliquo committente ſemel aliquam leuem gulam, ſuperbiam, aut aliquod leue peccatum, & ſtatim per poenitentiam reſurgente, & ſic 2o. & 3o. & adhuc 4o. ex praua conſuetudine & humana fragilitate peccante; nonnne, inquam, poſſet quis committere prima vice vnum grande peccatum, puta horribiliſſimam blaſphemiam, crudeliſſimum homicidium, turpiſſimum inceſtum, aliudue peccatum aeque ponderans, vel praeponderans huic quarto peccato, hijs quatuorue peccatis, & de illo quantumlibet graui & magno miſericordiam conſequi, & veniam impetrate, ſicut praehabita docuerunt, quod & bene facitis concedendo. Cur ergo non de illo quarto peccato huic aequali, vel forte minori omnibus circumſtantijs ponderatis?

Si inſuper alicuius Patris aut Domini eſſet vnus Filius, ſiue ſeruus totus timoroſus, proponeretque vitare offenſam Patris aut Domini, quantum poſſet, & ad hoc multipliciter laboraret: ex ignorantia tamen aut fragilitate humana, ſemel offendit Patrem aut Dominum, & ſtatim cum lachrymis & omni ſatisfactione poſſibili reconciliationem diligenter quaerit & accipit, & ſic ſecundò & tertiò conſequenter; qui & ſimiliter quartò peccat, & ſimili modo vel deuotiori, ſi poteſt, reconciliationem requirit, cum firmo propoſito nunquam amplius delinquendi; & hoc totum, non timore poenae; ſed amore iuſtitiae, non timore ſeruili; ſed amore deuotiſſimo filiali; eſſetque eiuſdem Patris aut Domini alius filius, ſiue ſeruus totus ſuperbus, contumax & rebellis, qui in contemptum Patris ſui aut Domini proponeret ſemper peccare, nunquam poenitere, nunquam ſatisfacere, nec vnquam reconciliationem aliquam impetrare, & ita viuat ſceleritatiſſimè multis annis, ſemper pro viribus ſcelera ſceleribus cumulando: nonne ille habilior & diſpoſitior eſt quam iſte, ad miſericordiam conſequendam, & ad reconciliationem plenariam impetrandam? Alias etenim occaſio-nimia praeberetur, vt homines velut porci peccatis ſuis iacerent vſque ad veſperam vitae ſuae, & tunc tandem quando vlterius peccare non poſſent, ſemel & ſimul de peccatis omnibus poeniterent, quantumlibet tepidè, vel remiſsè: Sed quis quaeſo ſic ſapit, niſi qui deſipit & inſanit?

Tu quoque Iudaee, nonne vnquam quartò dimiſiſti filio tuo, aut ſeruo extraneo delinquenti, humiliter & veraciter poenitenti; puto quod quinto, ſexto, & ſeptimo, immò & ſeptuageties ſepties ſi oportuit & deinceps. Et ſi tu non feciſti, ſcio quod ego feci, & multi alij ſaepius ſic fecerunt: Et nonne & Deus ſummè bonus eſt ita miſericors, ſicut miſer peccator? immò incomparabiliter longè miſericordior ſuper omnem numerum & menſuram, ſicut 12. Suppoſitio clariſſime manifeſtat. Quicun que ergo quantalibet multa multitudine peccatorum grauatus, ſecurè poeniteat, peccare deſiſtat; & ſpem certam accipiat gratiae, vitae & gloriae conſequendae. Motiuum autem Iudaeorum ſi intelligatur ad literam non facit pro eis. Veritas enim eſt quod Dominus quoſdam peccatores de plurimis peccatis quandoque conuertit: quoſdam autem de paucis, etiam de vno actuali aut originali tantummodo aliquoties non conuertit. Si autem moraliter exponatur, etiam non facit pro eis: Nam moraliter ex ponendo, primum peccatum poteſt intelligi malum illecebrosè, & voluntariè cogitare: Secundum malo conſentire: Tertium opere adimplere: Vel primum eſt velle malum facere: Secundum quaerere opportunitatem faciendi: Tertium nacta opportunitate, opere conſummare: Quartum verò peccatum eſt, ita finaliter permanere ſine poenitentia aut correctione in vita praeſenti, à quo peccato Dominus non conuertit in vita praeſenti, quia tunc ſic non finaliter permaneret, nec etiam poſt hanc vitam: Confitentur enim Iudaei, quod ſi ceciderit lignum ad Auſtrum, aut ad Aquilonem; in quocunque loco ceciderit ibi erit, Eccl. 11.

28 Contra Cainitas credentes Deum nullum peccatorem ad gratiam reconciliationis admittere, niſi prius tantum vel amplius merendo ſatisfecerit, & ſatisfaciendo meruerit quantum deliquit.

CAueant Cainitae credentes, & ideo forſitan deſperantes, Deum nullum peccatorem ad gratiam reconciliationis admittere; niſi prius tantum vel amplius merendo ſatisfecerit, & ſatisfaciendo meruerit quantum deliquit. Nonne hoc intendebat Cain, cum dixit, Maior eſt iniquitas mea quàm vt veniam merear: quaſi diceret; Si iniquitas mea eſſet minor & parna, poſſem ſatisfaciendo proportionaliter veniam promereri: ſed ſi ſic eſſet, qui ſemper peccauit grauiſſimè multis annis, vſque ad ſenectam aut ſenium, deberet neceſſariò deſperare: Non enim poteſt tantum ſatisfacere & mereri, quantum deliquit, contra proximò praeoſtenſa.

Quomodo inſuper eſſet Deus ſummè miſericors ita quod nihil miſericordius eſſe poſſet, ſicut prima Suppoſitio & praemiſſa teſtantur, ſi nulli offenſam, aut debitum peccati dimitteret, niſi plena ſatisfactione praemiſſa? Non eſt hoc opus miſericordiae, ſed iuſtitiae & rigoris: imò non ſic facere impietas atque crudelitas videretur: Nonne etiam homo bonus & miſericors quandoque remittit iniuriam ſupplicanti ſine ſatisfactione plenaria praecedenti? quanto magis Deus, qui prima Suppoſitione docente, incomparabiliter melior & miſericordior demonſtratur.

Contra Pelagianos ſeu Cainitas fingentes Deum nulli beneficium gratis dare, ſed tantûm pro ſuo merito praecedente. 29

Palleant Pelagiani, imò potiùs Cainitae, filij & ſectatores Cain, fingentes Deum nulli beneficium gratis dare; ſed tantum pro merito praecedente. Nonne innuit ſatis Cain, quod venia nulli datur, niſi meruerit illam prius? quare & quod neque gratia eſt venia, ſeu quâ fit venia peccatorum. Pelagiani verò, filij & lectatores Cain, quod pater eorum dixit implicite, dicunt explicite; gratiam ſcilicet, ſecundum merita noſtra dari: Et ſi gratia non gratis detur, quid aliud gratis datur? Nonne ideo apud Heſiodum, Homerum, Chryſippum, & alios veteres Graecorum Poetas, tres Gratiae, Iouis filiae, ſorores, manibus implexis ridentes, iuuenes, virgines, veſte ſoluta atque perlucida deſcribuntur? Et vt de caeteris taceam, quare virgines, & veſte ſoluta, niſi vt gratias beneficiorum gratuitas, nullum praetium intercedens proſtituat, aut corrumpat? in quibus & ſecundum Senecam 1. de Benef. 3. nihil eſſe alligati decet nec aſcripti Non & ideo Philoſophus 2. Rhet. ſuae 11. definiens gratiam, ſit, inquit, Gratia ſecundum quam dicitur, habens gratiam ſubuenire indigenti, non pro aliquo, neque vt aliquid ſibi ſubuenienti, ſed vt illi aliquid. Hic igitur Cain maledictus eſt auctor & pater peſtifer Pelagianorum peſtilentium in hac parte: O generatio quàm peruerſa, & filij infideles. Sed nonne ſi Suppoſitione prima docente, Deus eſt ſummè bonus, ita quod nihil melius eſſe poſſet; & eſt ſummè liberalis, ita quod nihil liberalius eſſe poſſet, aut etiam cogitari? Et nonne liberalius eſt dare quam vendere? gratis dare, quàm pro aliquo merito veluti quodam praemio praecedenti, aut etiam ſubſequenti? Nonne homo liberalis multa ſic donat; cur ergo non Deus liberalior infinitè?

Contra indoctos artis amandi, neſcientes Deum eſse propter ſeipſum amandum, & caetera propter Deum, omneſque actus humanos ad ipſum propter ſe finaliter ordinandos, ipſumque eſse ſuper omnia diligendum, putantes quoque hominem pro quantiſcunque bonis lucrandis ſiue ſeruandis, aut quantiſcunque malis paenalibus habitis amouendis, ſiue non habitis praecauendis potentem iſta non facere, non peccando debere ſaltem ſcienter quicquam etiam minimum facere contra Deum, contra praeceptiōnem, contra prohibitionem diuinam, ipſum vel leuiſsimè quomodolibet offendendo contra conſcientiae regulam diuinitùs inſtitutam, vel quomodocunque quantumlibet minimum ſcienter peccare. 30 Si quis in hoc artem populo non nouit amandi, Hic legat, & lecto carmine, doctus amet.

SCiat ergo omnis homo Deum eſſe propter ſeipſum amandum, & caetera propter Deum, omneſque actus humanos ad ipſum propter ſeipſum finaliter ordinandos, quare & Deum eſſe ſuper omnia diligendum. Quapropter & nullum hominem pro quantiſcunque bonis lucrandis, ſiue ſeruandis, aut quantiſcunque malis poenalibus habitis amouendis, ſiue non habitis praecauendis, dum tamen poſſet iſta non facere non peccando, debere ſaltem ſcienter quicquam etiam minimum facere contra Deum, contra praeceptionem aut prohibitionem diuinam, contra conſcientiae regulam diuinitus inſtitutam, vel quomodocunque quantumlibet minimum ſcienter peccare, ipſum vel leuiſsimè quomodolibet offendendo. Conſtat ſiquidem tantum bonum quantum eſt Deus, eſſe amandum, & non propter aliud, ordine congruo, naturali: non enim ad aliud naturaliter ordinatur. Quoniam ſecundum ordinem naturalem, vilius ordinatur ad dignius, & minus perfectum ad magis perfectum, & minus bonum ad maius: quodlibet autem citra Deum, eſt minus perfectum & bonum, quàm ipſe, ſicut Suppoſitio prima monſtrat.

Item, dignius, perfectius & melius eſt eſſe amandum propter ſe, quam propter aliud, ſicut ex praemiſsis apparet, nec aliquis dubitat. Cum ergo Deus ſit amandus, eſt propter ſe amandus, ſicut prima Suppoſitio, & tertia pars oſtendunt.

Item, ſi Deus eſſet amandus propter aliud, ſecundum ordinem rectum amandi, illud eſſet magis amandum: finis enim magis amatur, quàm id quod eſt ad finem; & id quod propter ſe amatur, quàm illud quod ſolummodo propter aliud, ſicut cuiuſlibet animus experitur, teſtis quoque eſt Philoſophus 1. Poſter. 2. Semper, inquiens, propter quod vnumquodque, illud magis eſt; vt propter quod amamus, illud amicum magis eſt: ſed quod bonum magis amandum, ſummo & maximo bono Deo?

Item inter amanda, hoc quidem ſecundum ordinem dignum amandi eſt propter illud amandum, & illud propter aliud aliquid, & deinceps, & ſic non eſt infinitus proceſſus, ſicut ſecunda Suppoſitio manifeſtat, ſicuti & cuiuſlibet animus ſibi dicit. Eſt ergo aliquid quod propter ſeipſum finaliter eſt amandum, & alia propter illud, & quid dignius tale, quàm Deus.

Item ſecundum haec eadem, aliquis eſt finis omnium entium naturaliū naturalis: finis autem ſecundum ordinem naturalem eſt perfectior, dignior, melior hijs quae ſunt ad finem, & propter ſeipſum amandus, & alia propter ipſum, ſicut & hic praemiſſa, & Philoſophi conteſtantur. Sed quid eſt perfectius, dignius & melius omnibus entibus naturalibus, niſi Deus? Ipſe ergo eſt finis omnium naturalis, & propter ſeipſum amandus, & alia propter ipſum. Secunda particula ſequitur ex hac prima, & ex praehabitis circa primam. Tertia particula ſequitur ex ſecunda, & ex praehabitis circa primam: Conſtat enim hominem, cum ſit rationalis creatura, rationabiliter debere omnes actus ſuos ad finem aliquem ordinare: quilibet autem finis intentus ab homine, ſi non ſit vltimus, debet rationabiliter ordinari ad finem vlteriorem & vltimum qui eſt Deus. Quarta particula conſequitur euidenter ex prima & ſecunda particulis huius partis. Quinta particula videtur ſequi ex quarta.

Item bonae perſonae & magnae cauenda eſt offenſa, & melioris ac maioris perſonae magis; quantum ergo cauenda eſt offenſa perſonae diuinae, qua melior & maior eſſe non poſſet, ſicut Suppoſitio prima docet; certe tantum, quod pro nulla re debet ſcienter committi.

Item dicat falſigraphus, ſi audeat, oppoſitam partem huius, quenquam ſcilicet debere ſecundum exigentiam rationis, pro aliquo bono captando, aut aliquo malo vitando, quod poteſt non facere ſine peccato, offendere Deum ſcienter, qui & ponatur ſic Deum offendere faciendo A factum: vel ergo omnibus ponderatis A eſt recte factum omnino, vel peccatum, vel actus indifferens, ſiue neuter. Si recte factum, non offendit Deum, qui per primam Suppoſitionem, & tertiam partem rectiſsimus, iuſtiſsimus, & rationabiliſsimus comprobatur. Quomodo ergo offenditur, ſi quis in quocunque caſu poſitus, rectiſsime, & rationabiliſsime, quia ſecundum exigentiam rationis rectiſsime operatur: etiam ſicut ipſemet Deus conſuleret & dictaret. Quale inſuper quaeſo factum Deo placebit, ſi factum rectiſsimum ipſi diſpliceat & offendat: imo magis videtur quod ſi contemneret iſtam rectiſsimam rationem & ſententiam ipſam Dei, non ſic faciendo, offendere Deum: ſicque ex vtraque parte huius biuij contradictorij, quicquid faceret, de neceſsitate Deum offenderet, quod diuinae non congruit pietati, clementiae, iuſtitiae, bonitati.

Ad haec autem ſi A ſit recte factum, eſt meritorium, quare & ſecundum primam Suppoſitionem, & tertiam partem huius nequaquam puniendum à Deo, ſed potius praemiandum. Qui enim ſecundum tres partes praemiſſas quibuſdam non rectè ſed & male agentibus, quandoque dat bona, quomodo rectè agentibus reddet mala; vel bona non reddet? & quomodo praemiabit A factum, quod ipſum offendit, quod ei diſplicet, & quod odit. Praeterea vel Deus iuſte offenditur & iraſcitur pro A, vel iniuſtè: Si iuſte, A eſt iniuſtum: Si iniuſte, Deus eſt iniuſtus contra primam Suppoſitionem & tertiam partem huius. Si autem dicatur A eſſe peccatum, non deberet fieri, nec fit ſecundum exigentiam rationis. Quare ſi faciens A, omnibus pondeartis, faciat per omnia ſicut debet, & ſecundum dictamen rectiſsimae rationis, etiam ſicut Deus ipſe conſuleret & dictaret, non peccat. Quid eſt enim peccatum, niſi quaedam obliquitas à rectitudine practicae rationis? Praeterea patet cuilibet, & teſtatur Philoſophus 3. Top. quod neceſſaria ſunt magis eligenda non neceſſarijs, etiamſi illa fuerint meliora: Non peccare autem contra Deum, & vniuerſaliter non peccare, ſaltem ſcienter, eſt neceſſarium cuilibet creaturae rationali; quia de ſubſtantia ſuae regulae naturalis, rationis viz. ſiuè ſyndereſis ipſi naturaliter inſitae. inditae, & diuinitusinſtitutae ad ipſam in omnibus regulandum. Alia autem quae ſine peccato poſſunt dimitti, nequaquam ipſi neceſſaria iudicanda. Nec poteſt quis dicere, quod A. ſit actus indifferens, ſiue neuter, tunc enim non offenderet mitem Deum. Cur etiam tunc ipſum offenderet, potiùs quam placaret. Si etiam A. fiat vt debet omnino ſecundum falſigraphum, cur actus indifferens reputandus, & potius rectè factum?

Contra effraenes dicentes omnia bonis & malis aequaliter euenire, malum aliquod impunitum, vel bonum aliquod irremuneratum manere; mentienteſque Deum quenquam abundanter punire, ſcilicet vltra condignum, vel etiam ad condignum, & parcè quempiam praemiare, ſcilicet citra condignum vel non vltra condignum; fingentes quo que diuinae pietati, & miſericordiae infinitae nuſquam congruere punire quodcunque delictum, ſed totum ſemper dimittere miſericorditer impunitum. 31.

REfraenentur effraenes, dicentes omnia bonis & malis aequaliter euenire, malum aliquod impunitum, vel bonum aliquod irremuneratum manere: mentienteſque Deum quenquam abundanter punire, ſcilicet vltra condignum, vel etiam ad condignum, & parcè quempiam praemiare, ſcilicet citra condignum, vel non vltra condignum: fingentes quoque diuinae pietati & miſericordiae infinitae nuſquam congruete punire quodcunque delictum; ſed totum ſemper dimittere miſericorditer impunitum. Iſti ſunt multùm rudes & groſsi, bona & mala naturae, ſiue Fortunae palpabilia tantummodo perpendentes. Nonne ſecundum proximam partem huius, malis ſcienter peccantibus, & Deum offendentibus quantumlibet minimum, ſtatim inſeparabiliter euenit tantum malum, peccatum tam malum, quod pro quantiſcunque bonis lucrandis, ſiue ſeruandis, aut quantiſcunque malis poenalibus habitis amouendis, ſiue non habitis praecauendis illud admittere non deberent? Bonis verò è contra diuinae praeceptioni quotieſcunque ſicut tenentur ſcienter parentibus, ſtatim inſeparabiliter euenit tantum bonum, tam nobile meritum, & tam incomparabiliter praetioſum, quod pro quantiſcunque bonis non lucrandis, ſiue non ſeruandis: aut quantiſcunque malis poenalibus non tollendis, ſeu non cauendis, illud praetermittendo negligere non deberent, per proximò nunc praemiſſa de malis; quia tunc ſcienter diuinam iuſsionem contemnerent & peccarent. Et ſi meritum ex neceſsitate ſeruientis Deo ſit tam praetioſum, tam magnum, tam bonum, quo modo meritum ſeruientis ex libertate ſpontanea nullum erit? O rudis anima & indocta, quae bona & mala terrena & carnalia, minima & poenè nulla faciliter reſpicit, & haec moralia & ſpiritualia maxima non perpendit.

Nullus inſuper iuſtus homo diſcretus & potens, permittit ſuis ſeruitoribus aut ſubiectis bonis & malis omnia ſimiliter. aequaliter euenire: ſed differenter, ſecundum differentias meritorum, melioribus prouidens meliora. Deus autem eſt quolibet homine iuſtior, diſcretior, & potentior infinitè, ſicut prima Suppoſitio, & partes ſequentes oſtendunt. Vnde & euidenter apparet, quod nullum malum remanet impunitum. Quantum namque malum omnem ſcienter peccantem ſtatim inſeparabiliter ſequitur, patet ex tricesima & oſtenſione primae particulae huius partis.

Nonne etiam omnis peccans eo ipſo fit malus & culpabilis, vel peior & culpabilior, amittique priſtinam libertatem, innocentiam, & immunitatem quam prius habuit, reſpectu illius peccati, fit Deo diſsimilior, remotiorque ab eo? Et nonne hoc eſt poena, & poena quàm magna? & vnde hoc niſi à prima iuſtitia, à primo retributore omnium, qui eſt Deus, ſicut Suppoſitiones oſtendunt. Ex quo. quibus & ſimili modo patet, quod Deus nullum bonum irremuneratum manere permittit. Abſit enim quod Deus eſſet pronior ad puniendum peccantes, quàm ad praemiandum merentes. Hoc enim potius videretur crudelitatis, impietatis, & immiſericordiae, quam ſummae bonitatis, pietatis, & miſericordiae, contra 1am Suppoſitionē, 3am partem & 4am. Deus autem nullum malum impunitum relinquit, ſicut proximò docebatur.

Quantum etiam bonum inſeparabiliter ſtatim conſequitur, omnem ex neceſsitate Deo debitè ſeruientem, praecedentia manifeſtant. Quomodo ergo nullum bonum conſequitur Deo liberaliter ſeruientem? Nonne inſuper quicunque benè, meritoriè & laudabiliter operatur, eo ipſo eſt melior & laudabilior, quàm ſi nullatenus mereretur? Et nonne haec inſeparabilis remuneratio, meriti pulchra merces? & vnde talis remuneratio, talis merces, niſi à prima iuſtitia, primo retributore omnium, qui eſt Deus? ſicut Suppoſitiones demonſtrant.

Quomodo etiam deceret ſummè iuſtum, liberalem, potentem, & abundantem, indefectibilium theſaurorum amatores, & operarios ſuos, ſecundum doctrinam triceſsimae irremuneratos relinquere, abijcere vacuos, & facere ipſos aequales alijs vanis ipſum nequaquam amantibus, nec quic quam operantibus propter ipſum.

Nec Deus punit quempiam abundanter vltra condignum; hoc enim eſt iniuſtum, impium, immiſericors, & crudele: Deus autem nequaquam per tertiam partem huius, nec etiam ad condignum. Hoc enim videtur ſeueritatis, immiſericordiae, & rigoris, quae longè abſunt à Deo, imo & virtutes oppoſitae pleniſsimè ſunt in eo, per tertiam partem, & quartam.

Nonne etiam pro quacunque offenſa ſaltem ſcienter in Deum commiſſa, poſſet iuſtè rependi quantacunque poena actualis damni & ſenſus etiam adnihilatio offendentis, pro quantacunque namque tali poena ſeu etiam adnihilatione vitanda non deberet committi, 30a. huius teſte. Deus autem offenſoribus ſuis finitam poenam & paruam infligit, quare & poſſet iuſtè infligere quantumlibet grauiorem: remittit ergo miſericorditer cuilibet offenſori ſuo punito poenam majorem incomparabiliter, quam infligit. Nec decet Deum parce quempiam praemiate citra condignum: hoc enim vel eſt impotentiae, vel iniuſtitiae, illiberalitaris, parcitatis, tenacitatis, & auaritiae, quae longe ſunt à Deo: immò & virtutes oppoſitae plenatiè ſunt in eo per tertiam quartam & ſeptimam partes huius. Vel planius forſitan iſto modo: Deus vel vult reddere merentibus ad condignum & non poteſt, & tunc eſt impotens contra ſeptimam: vel poteſt, led non vult, & tunc eſt iniuſtus, illiberalis & parcus, contra tertiam partem huius.

Neque decet Deum praemiare quempiam ad condignum tantummodo, & non vltra. Praemiare namque operarium ad condignum, eſt iuſtitiae & neceſſitatis, non gratiae aut liberalitatis. Ipſe autem eſt ſuperexcellentiſsimè generoſus, & ſuperabundantiſſimè liberalis, per primam Suppoſitionem, tertiam parrem & quartam, nec per quantamcunque largitionem magnificam ſuae copiae minuentur. Non enim poterunt minui quouiſmodo per ſeptimam & octauam.

Deus etiam ſecundum proximam particulam huius partis, quibuſcunque immeritis inimicis & offenſotibus ſuis malis, quam magna beneficia gratis donat, ipſos non modicum citra condignum miſericorditer puniendo, poenam quamplurimam remittendo. Quomodo ergo decet, vt ſuis amatoribus & ſeruitoribus ſecundum doctrinam 30. nullam gratiam faciat, nihil gratuitè tribuat, nihil liberaliter largiatur; ſed vix parce ſimplex debitum eis reddat.

Nonne etiam homo liberalis & potens operatios ſuos quandoque vltra condignum remunerat? Deus autem eſt quolibet homine liberalior, & potentior infinitè per tertiam partem & quartam. Neque pietati diuinae & miſericordiae infinitae repugnat punire peccantes: Non enim hoc facit tantum ex odio aut zelo vindictae: Hoc enim ſuam maximam bonitatem, pietatem & miſericordiam nuſquam decet; ſed zelo correptionis, caſtigationis, emendationis & glorificationis puniti ſi velit: alioquin aliorum per ipſum, ſemper autem propter bonum, propter decorem & propter ordinem vniuerſi. Eſt enim tam bonus & pulcher, tam purus à malo & turpi, quod nihil finaliter poteſt intendere niſi bonum & pulchrum, ſicut prima Suppoſitio & tertia pars oſtendunt.

Nonne etiam quam miſericors & pius eſt Deus, tam iuſtus & ſapiens comprobatur, prima Suppoſitione, terria parte & quarta teſtantibus? Sed quomodo decet ſummè ſapientem & iuſtum, peccantes non peccantibus, & non peccantes peccantibus per omnia coaequare?

Nonne etiam ex ſuperioribus clarè patet, omnem peccantem ſtatim inſeperabiliter eo ipſo ex neceſſitate iuſtitiae indiſpenſabilis iuſtè puniri, & vnde hoc, niſi à 1o. iuſto diſpoſitore cunctorum, à 1a. iuſtitia, à primaria veritate? Hoc ergo neceſſariò eſt à Deo, ſicut Suppoſitiones oſtendunt.

Quis etiam neſciat in omni recta politia duo requiri, quibus ciues retrahantur à vitijs, & ad virtutum ſtudia prouehantur. Timorem videlicet & amorem, timorem poenarum peccantibus, & amorem praemiorum merentibus? Cur ergo non decet Deum inſtitutorem atque rectorem magnae politiae mundanae, ſimilia ex ſimilibus cauſis ſtatuere ſuis ſubditis vniuerſis? Nonne multos videmus ſpreto terrore poenarum peccantibus ſtatutarum, effraenes diſcurrere ad illecebras peccatorum. Quantò magis hoc facerent, ſi nulla eſſet poena peccantibus comminata? Quod & plurimi alij ſimiliter facerent, qui nunc ſolo timore poenarum ſe abſtinent à peccatis.

32 Contra Philoſophos praeſumentes ſe poſſe cognoſcere Deum plenè & eius quamlibet actionem; deridentes propterea Christianos credentes nonnulla de Deo, & de actionibus eius miris, de actionibus etiam creaturae virtute diuina, quae per viam rationis humanae neſciunt demonstrare.

REprimantur Philoſophi praeſumentes ſe poſſe cognoſcere Deum plene, & eius quamlibet actiorem, ceſſentque deridere & contemnere Chriſtianos, credentes nonnulla de Deo, & de actionibus eius miris, de actionibus etiam creaturae virtute diuina, quae per viam rationis humanae neſciunt demonſtrare. Nonne anima tua paruula & finita? Deus autem ſupra menſurā magnus, & omnifariam infinitus; Infinitus inquam, quodammodo numerosè & extenſiuè propter infinitatem omnimodam virtutum & bonitatum quas habet, ſicut tertia pars oſtendit, infinitus etiam quodammodo intenſiue, ſicut quarta pars dicit. Quomodo ergo potes capere eum plene? diſcutere eum plene? cognoſcere eum plene? Imò erubeſce Philoſophe, & ſcientia ſuperbiens, dedignare tam paruum Deum habere, vt tu paruus, per paruam mentem tuam totum ipſum ſcruteris, omnia eius ſecreta rimeris, capias & cognoſcas plenarie ipſum totum. Deus namque ſicut eſt infinitae entitatis, ita & infinitae veritatis & cognoſcibilitatis; quare à nullo finito per virtutem ſuam finitam plenè cognoſcitur: Sed tantummodo à ſe ipſo, per ſeipſum, per virtutem ſuam propriam infinitam, niſi fortaſsis accommodet homini oculum ſuum, & virtutem ſuam cognoſcitiuam infinitam, totum videlicet ſemetipſum, vt ſic per ipſum totum Deum, poſsit quoquo modo cognoſcere totum Deum.

Adhuc quaeſo Philoſophe, dic mihi quid plenè cognoſcis? puto non audere te dicere quod paruulam vel minimam creaturam. Scio quod non perfectè cognoſcis minimum atomum in Sole, nec minimum puluerem terrae, neque minimam guttam aquae. In omni namque corpuſculo infinitae figurae lineares, ſuperficiales, & corporales diuerſae numero, quantitate, qualitate & ſpecie continentur. Quare etiam correſpondenter concluſiones Geometricae infinitae, etiam ſeſe ordinabiliter conſequentes, ita quod poſterior ſciri non poteſt, niſi per priorem. In omni quoque corpuſculo infinitae ſpecies numerorum, & infinitae concluſiones Arichmeticae continentur, etiam ordinatè ad inuicem ſe habentes. Harum autem concluſionum infinitatum demonſtratiuè ſcibilium quot ſcis quaeſo Philoſophe? Puto quod finitas & paucas. Do tibi plures Philoſophos quotcunque volueris, etiam infinitos, omnes ſummo ingenio praeditos, ſummo ſtudio deditos, per quantum libet tempus, etiam per mille millia annorum, circaiſtas concluſiones Geometricas aut Arithmericas in ſcibilitate diſpoſitas ſecundum ordinem ſupra dictum. Vos ergo omnes pariter Philoſophi infiniti, quot ſcitis de iſtis concluſionibus infinitis? finitas proculdubio, finitas & paucas: quare & remanent infinitae, quarum propter ſui difficultatem & veſtri exilitatem, nullus veſtrum per ſe aliquam ſcire poteſt, nec omnes pariter ſcire poſſunt. Nonne ergo quilibet veſtrum, & tota pariter omnium multitudo magis neſcit quam ſcit de rebus, & de ſcibilitate corpuſculi cuiuſcunque? Si ergo minimum non potes plene cognoſcere, quin imò neceſſario infinitè magis ipſum neſcis, quàm cognoſcis; Quomodo maximum cognoſcere plenè potes? Noli praeſumere, agnoſce te hominem & humiliter confitere, te magis infinitè neſcire Deum, quam ſcire.

Nonne etiam, vt viderur per Suppoſitionem ſecundam, & ſecundum Philoſophicam diſciplinam: Si aliquid ſit difficile ad plenariè cognoſcendum, & aliquid magis difficile, & aliquid adhuc magis, & ita deinceps, aliquid eſt ſummè difficile, & quid niſi Deus? In creaturis namque, ſicut in concluſionibus Mathematicis ordinatis, poſterior ſemper eſt difficilior praecedente, nec aliqua difficillima, ſicut nec vltima reperitur. Quid ergo difficillimum cognitu, niſi Deus? quod & eius immenſitas, at que infinitas maxima numerosè quodammodo ac extenſiue & intenſiue per primam Suppoſitionem tertiam partem & quartam teſtata lucidè manifeſtant. In quacunque autem ſerie infinita concluſionum huiuſmodi infinitae ſunt, quarum nulla propter ſui difficultatem ab aliquo Philoſopho, aliquibuſue Philoſophis demonſtratiue propriè ſciri poteſt. Quomodo ergo Deus difficilior cognitu infinitè quacun que illarum, & omnibus illis ſimul, qui & ſcit omnes illas perfectè, & alias ac alias infinities infinitas, ſicut pars nona demonſtrat, plenariè ſciri poteſt. Sapiat ergo ſobriè quicunque Philoſophus & iſtam veritarem pro maxima Philoſophia agnoſcat, nihil citra Deum poſſe cognoſcere plenè Deum niſi fortè per eum. Si mihi non credit, credat profeſsionis ſuae hominibus viginti quatuor Philoſophis, qui totidem definitiones de Deo concorditer ſtatuerunt, quarum 16a ita canit. Deus eſt quem voces non ſignificant, nec intellectus intelligunt propter diſsimilitudinem: & 21a Deus inquit, eſt tenebra in anima poſt omnem lucem derelicta, & 23a Deus eſt qui ſola ignorantia mente cognoſcitur. Vnde & Hermes de verbo aeterno 35. Senſus, inquit, ſummi Dei ſola veritas eſt, cuius veritatis in mundo nec quidem extrema linea vmbra dignoſcitur? Quare & Plato in 2o Prologo Timaei, ſic ait: Opificem genitoremque vniuerſitatis tam inuenire difficile eſt, quam inuentum impoſsibile eſt dignè profari. Si ergo Philoſophus incomparabiliter infinitè magis neſciat Deum quam ſciat, quomodo operationem eius quamlibet plenè ſciet? Si namque ſit incomprehenſibilis in eſſendo, cur non ſimiliter in agendo? cum actio quodammodo proportionetur agenti. Dic mihi, quaeſo Philoſophe, nonne es tu finiti & parui ingenij? finitae & paruae ſcientiae ſicut praemiſſa teſtantur? Deus autem eſt infiniti, & infinitae ſimpliciter omniquaque, ſicut 1a. Suppoſitio tertia, quarta, ac nona partes oſtendunt. Quam faciliter ergo poteſt excogitare aliquid mirabile faciendum, & modum aliquem mirabilem faciendi, ad cuius compraehenſionem plenariam ingenioſitas tua aſcendere non valebit? Et cum per eandem Suppoſitionem, tertiam partem & ſeptimam Deus ſit aequalis potentiae ad quodlibet, quomodo libet faciendum, ſicut ad excogitandum illud vt fiat, aut ſic fiat, quam faciliter poteſt facere aliquod opus mirabile, ſecundum modū aliquem mirabilem faciendi, ad cuius plenam indaginem, ingenium tuum extendere ſe non poſſit? Immò & operationem rei paruulae naturalis, cognoſcere plenè non potes. Nonne paruula ignis ſcintilla illuminando & calefaciendo, cauſat infinitos circulos luminoſos, & Sphaeras ſe inuicem continentes, & inuicem ſe ſecantes, infinitas quoque Pyramides luminoſas, Pyramides viſuales, ſecundum qualitates & differentias infinitas, infinitas quoque lineas radiolas, & radios viſuales incidentes, reflexos, & refractos, ſi medium ſit deforme, habenteſque alias proprietates praeclaras, & differentias infinitas, in quibus (ſicut & ſecundum praemiſſa) infinitae concluſiones Geometricae & Arithmeticae continentur; ſic & perſpectiuae aliae infinitae; & quis has omnes poteſt plenè cognoſcere?

Nunquid etiam plenè noſti actionem magnetis in ferrum, & multas huiuſmodi actiones, ſecretas naturae proprietates, & modos huiuſmodi actionum?

Amplius autem quam rem, aut quam actionem naturalem certè & perfectè cognoſcis? In illa namque quam melius te putas cognoſcere, alius tibi Philoſophus contradicet, & quamplures alij, tibi vni. Immò & tu ipſe forſitan hodiernus, tibi ipſi contradicis heſterno, aut tibi hodierno craſtinus contradices: vel ſi fortè multi tibi contemporanei opinioni tuae conſentiant; trāſeat illa periodus, veniat alia; & tot fortaſſis vel plures, tam ingenioſi & ſtudioſi, vel magis, tuam ſententiam per aliquam probabilem rationem Sophiſticam fortè, vel veram, que tibi non patuit, reprobabunt; mirantes te tam turpiter deliraſſe, & tam aperta, tamque facilia ignoraſſe: Nonne proceſſus temporis haec demonſtrat? Cui ergo ſententiae certitudinaliter adhaerebo?

Nonne etſi duo vel tres Philoſophi tibi aequales, vel maiores ſentirent contrarium tuae ſententiae, minus firmiter adhaereres, etſi adhuc plures, adhuc & minus? Quare & videtur ſi quam multi ſeu omnes Philoſophi & vulgares concorditer ſentirent conteſtanter oppoſitum, tu etiam ipſo conſentires, & à priore ſententia reſilires. Quid ergo Philoſophia huiuſmodi naturalis, niſi fides firmata ex defectu rationis apparentis contrariae fortioris, ex defectu multitudinis teſtium oppoſitum conteſtantis, qui defectus reducitur ad priorem? Quid ergo in talibus niſi fides, nec vlla ſincera ſcientiae certitudo? Quod & quaedam ſecta Philoſophorum non parua, ſcilicet Academicorum, minus ſuperbè, & magis ſobrie ſapientium planè ſentit. Dicunt enim non contingere quicquam ſcire, quod intelligendum videtur in materijs dubijs, vbi probabilis contradictio reperitur.

Nonne etiam Philoſophi, ſecundum conſuetudinem audiendi & recipiendi à pueritia haec, vel illa, & ſecundum profeſſionem Sectae, quam tenent; puta Academicae, Peripateticae, Stoicae & ſimilium, quamplurima gratis dicunt ſine violentia rationis, ſicut Philoſophorum omnes libri lucidè manifeſtant? Quod etiam ex iſto clare perpenditur, quod quaelibet harum Sectarum, probabiliter ſuſtinet ſententiam alteri diſplicentem, ſicut & quilibet ſciens, poteſt probabiliter ſuſtinere abſque contradictione euidenti, per indeclinabilem violentiam rationis, in materijs probabiliter dubijs, ſatis multis, & forſitan vniuerſis.

Quare & Philoſophus in Praedicamentis, agens de hijs quae ſunt ad aliquid; fortaſſe, inquit, difficile ſit de huiuſmodi rebus confidenter declarare, niſi ſaepius pertractata: Dubitare autem de ſingulis non erit inutile. Quid igitur in Philoſophicis talibus niſi fides? Quare & Plato 2. Tim. 3. Diuinarum, inquit, poteſtatum, quae Daemones nuncupantur, praeſtare rationem maius eſt opus, quàm ferre valeat hominis ingenium. Ergo compendium ex credulitate ſumamus. Credamus ergo hijs qui apud Seculum prius, vbi & Calcidius ſentit idem. Vnde & Hermes de verbo aeterno 35. Contingit, inquit, hominibus, vt quaſi per caliginem, quae in caelo ſunt videamus, quantum poſſibile eſt per conditionem humani ſenſus: Haec autem intentio pro videndis tantis anguſtiſſima eſt, nobis latiſſima, cum viderit felicitate conſcientiae.

Ariſtoteles etiam 2. Metaph. 1. De veritate, inquit, theoria, ſic quidem difficilis eſt; ſic verò facilis. Signum autem eſt, neque dignè nullum adipiſci ipſam poſſe, nec omnes exortes eſſe: Et infra; Sicut, inquit, Nicticorarum oculi ad lucem diei ſe habent; ſic & animae noſtrae intellectus ad ea quae ſunt omnium naturae manifeſtiſſima. Qui etiam 6. Ethic. 9. Oportet, inquit, attendere expertorum, & ſeniorum, & prudentium, indemonſtrabilibus enuntiationibus & opinionibus, non minus demonſtrationum. Et 1. Elench. 2. Oportet eum qui diſcit, credere. Et 2. de Coelo 34. dicit; Quòd videre oportet qualiter habens & credendo prius humano modo, aut firmius: & ſupra 1. eiuſdem 22. Accidit, inquit, hoc ſufficienter, vt ad humanam dicere fidem. Ecce quomodo iſti Philoſophi, in ſuis Philoſophicis fidem fideliter profitentur? Et ſi Philoſophi hoc faciant in materia naturali, cur non patiuntur Chriſtianos ſimiliter facere in morali? In ipſa namque ſecundum Philoſophum ſufficit minor ſuaſio, & minor requiritur certitudo.

Erras quoque non parum Philoſophe, credendo te poſſe demonſtratiuè probare omnem operationem diuinam: Nam ſecundum partem octauam, Deus eſt potentia rationalis, liberae voluntatis. Non eſt ergo ratio demonſtratiua voluntatem ſuam naturaliter antecedens, quae ipſum ad ſingula facienda, vel non facienda compellat: Sed ſicut tu potes multa libere facere & dimittere; ſic & Deus: Quorum ſi hoc voluerit facere, illud dimittere rationabile eſt ſic eſſe, quia iuſtum eſt ſic eſſe, per tertiam partem huius: rationabile, inquam, ratione concomitante & ſequente voluntatem diuinam, non naturaliter praecedente. Nec potes obuiare, dicendo Deum debere ſemper facere melius poſsibilium, & hanc rationem neceſſariam ipſius praecedere voluntatem, & ipſam in ſuis agendis neceſſariò regulare. Deus enim non poteſt facere melius, ſcilicet optimum quod poteſt facere. Si enim poſsit, ponatur quod & ſit A. vel ergo A. eſt Deus, vel non: Si eſt Deus, eſt aliquis Deus factus, & nouus, & dij multi, contra primam Suppoſitionem, & 17. partem huius: Si non eſt Deus, eſt minus perfectum & bonum, quàm Deus; & non indiuiſibiliter, ſed diuiſibiliter per latitudinem infinitam, ſicut facilè eſt Philoſopho demonſtrare. Cùm ergo per quartam & ſeptimam partes huius, Deus ſit potentiae infinitae, & plenè omnipotens, poteſt facere aliquid melius & melius, & melius ſine fine.

Quis etiam dubitat Deum poſſe facere res meliores quàm ſint? Non enim impeditur ex defectu ſcientiae propter primam Suppoſitionem, & quartam partem; nec ex defectu potentiae propter eandem Sūppoſitionem tertiam, quartam, & ſeptimam partes huius. Secundum hoc etiam, Deus non eſſet potentia rationalis & libera, vel ſaltem non ſummè libera in agendo, contra primam Suppoſitionem, octauam partem, & quartam. Secundum hanc quoque ſententiam, cùm omnia eueniant à prouidentia, & voluntate diuina, ſicut Philoſophi confitentur, omnia ſemper euenirent, ſicut & Deus ſemper cuncta vellet, & faceret de neceſsitate ſimpliciter abſoluta, contra primam Suppoſitionem, & tertiam partem huius, cùm alius modus faciendi ſit perfectior, quod & Philoſophi ipſi negant. Videris quoque Philoſophe in verbis proprijs laqueri; nonne dicendo Deum neceſſariò facere melius, id eſt, optimum poſsibilium fieri, innuis alia eſſe poſsibilia fieri, & Deum poſſe facere alia?

Si etiam Deus ſemper faciat melius; cùm melius ſit legem bonam & veram diuinitùs dari hominibus, quàm non dari: Deus dedit hominibus talem legem, & quam legem, ſi non legem ſanctiſsimam Chriſtianam?

Verum cùm ſecundum praemiſſa Deus non poſsit plenè cognoſci ab homine, per ſcrutinium naturale; imò infinitè magis neſciatur neceſſariò, quàm ſciatur, & multiplex operatio eius poſsibilis ſaltem ſimiliter: Cur non poſſet Deus, ſi vellet, aliqua ſuupſius ſecreta, & etiam operationum ſuarum, quando voluerit, quibus voluerit, & quo modo voluerit reuelare per Angelos, per Prophetas, aut etiam per ſeipſum? Nonne tu potes ſecreta cordis tui, & actionum tuarum, alijs qui ea inueſtigare non poſſunt, per teipſum, aut alios reuelare? Ceſſent ergo Philoſophi contemnere Chriſtianos credentes quaedam eis diuinitùs reuelata de Deo, & de eius operibus quae neſciunt demonſtrare, dum tamen ſciant ea à demonſtrationibus veſtris contradictorijs defenſare. Nonne debet cuilibet Chriſtiano, imò & prophano pro demonſtratione ſufficere, Deus dicit? Ipſe enim errare & mentiri non poteſt, per primam Suppoſitionem, & tertiam partem huius. Huiuſmodi autem ſunt Articuli fidei Chriſtianae.

Scio Philoſophe, & confidenter me ſcire affirmo, quod non eſt Articulus aliquis magnus, vel paruus, de ſubſtantia fidei Chriſtianae, quam Deus non prius multis temporibus ante fidei huius exordium, per Prophetas ſolennes, velut per quoſdam praenuntios reuelauit; ſicut euidenter oſtendunt Libri authentici Noui & Veteris Teſtamenti. Non enim eſt Articulus fidei Chriſtianae, qui etiam Philoſopho iudice non corrupto, non ſophiſtico, non proteruo; ſed indifferente, ſolido, ſobrio, & veritatis amico, efficaciter poſsit fundari in Veteri Teſtamento, in veteribus Prophetijs, ſicut & conſtatantiquitùs veraciter contigiſſe. Tradentibus namque Hiſtorijs, Conſtantinus Imperator Romanorum, per Sylueſtrem Papam, ad fidem Chriſti Romae conuerſus, & ab Helena regina matre ſua, relictis idolis, in Deum Iudaeorum credente, & tunc in Iudaea agente grauiter increpatus, eò quòd in Chriſtum hominem crucifixum, potius quam in Deum Iudaeorum credere maluiſſet: Rogauit Reginam, quatenus ſecum adduceret Magiſtros ſapientiſsimos Iudaeorum, diſputaturos cum Doctoribus Chriſtianorum: Quae veniens ſecumadduxit 140 viros doctiſsimos Iudaeorum, ex quibus 12. praeclariſsimi ſunt electi; Abiathar, Ionas, Godolias, Annan, Doeth, Cuſi, Beniamin, Aroel, Iubal, Thara, Silion & Zambri, duobuſque Philoſophis Gentilibus ſapientiſsimis Cratone & Zenophilo, de conſenſu partium, Iudicibus conſtitutis, Imperatore & Regina aſsidentibus, & magna multitudine Chriſtianorum, Iudaeorum atque Gentilium circumſtante, ad diſputationis negotium properatur: vndecim quoque Magiſtris Iudaeorum praedictis, opponentibus ſingillatim, & impugnantibus fidem Chriſti, Sylueſter reſpondens, ſingulos ſingillatim ex Scripturis eorum proprijs conuincebat, decernentibus Iudicibus ſupradictis: 12us verò nolens per argumentum vocale arguere; ſed reale miraculum magicum faciens, vero miraculo ſuperatur. Quapropter, Regina, Iudices, & caeteri infideles qui aderant, ad fidem Chriſti pariter ſunt conuerſi.

Nec poteſt quis dicere, Chriſtianos in ſuae fidei firmamentum Vetus Teſtamentum, & libros Prophetales huiuſmodi veteres nouiter confinxiſſe, quaſi fidem ipſorum futuram antiquitus praedixiſſent. Conſtat enim de initio fidei Chriſtianae, conſtat de Hiſtorijs Gentium multum praecedentibus, fidem noſtram teſtantibus euidenter de Patriarchis, Prophetis, & rebus veteris Teſtamenti. Ecce & teſtis famoſus Ptolomaeus 2. ſcilicet Philadelphus, Rex Aegypti, qui ſicut Hiſtoriae Graecorum & Iudaeorum teſtantur, teſtatur & Ioſephus 1. Antiquit. Iudaic. in Prologo & plenius 12. lib. 2. Fecit libi trans ferri in Alexandria per 72. Hebraeos totum vetus Teſtamentum de Hebraeo in Graecum, annis quam plurimis ante Chriſtum.

Nonne etiam Iudaei, inimici capitales fidei Chriſtianae, ab Abraham & Moyſe inſtituti, per quam plurima tempora ante fidei noſtrae principium vſque hodiè perſeuerant, totum Vetus Teſtamentum, & libros huius Prophetales habentes, & in lingua ipſorum Hebraica, aut vicina, ab antiquis Patribus & Prophetis, antiquis temporibus editos & conſcriptos concorditer atteſtantes?

Etſi quae ſieris, cur ergo ipſi non credunt in omnibus fidem Chriſti? dico, quod multi eorum, & qui melius intellexerunt Legem & Prophetas ipſorum, certiſsimè crediderunt, Chriſto firmiſsimè adhaeſerunt, Euangelia conſcripſerunt, Epiſtolas proprias addiderunt, Nouum Teſtamentum in Veteri fundauerunt, fidem Chriſti conſtantiſsimè tenuerunt, & feruentiſsimè praedicarunt, etiam vſque ad martyrium conſummatum, ſicut Apoſtoli & Euangeliſtae Iudaei conuerſiteſtantur. Vnde & Ioſephus Iudaeus Hieroſolymita, & Sacerdos ex Sacerdotibus, qui citò poſt Dominicam Paſsionem illas famoſas ſcripſit Hiſtorias, adhuc in Iudaiſmo perſiſtens, ſicut patet 1. de Bello Iudaico in Prologo, & infra lib. 3. & 20. Antiquit. Iud. vltimo 18o Antiquit eiuſdem 8. ſic ait: Fuit autem ijſdem temporibus Ieſus ſapiens vir (ſi tamen virum eum nominare fas eſt) erat enim mirabilium operum effector & Doctor omnium eorum, qui libenter quae vera ſunt audiunt; Et multos quidem Iudaeorum, multos etiam ex Gentibus ſibi adiunxit: Chriſtus hic erat: hunc accuſatione primorum noſtrae Gentis virorum, cum Pilatus in crucem agendum eſſe decreuiſſet, non deſeruerunt hij qui ab initio eum dilexerunt. Apparuit enim eis tertio die, iterum viuens, ſecundum quod diuinitus inſpirati Prophetae, vel haec, vel alia de eo innumera miracula futura eſſe praedixerant: Sed & in hodiernum diem à Chriſtianorum qui ab ipſo nuncupati ſunt, & nomen perſeuerat & genus.

Multi quoque eorum adhuc ſaepius conuertuntur: multi autem propter ſuperbiam & malitiam voluntatis non credunt, vel nolunt ſe credere confiteri, niſi fortaſsis mortis articulo imminente: Multi non credunt, ſeu non conuertuntur expreſsè propter quandam conſuetudinem peſsimam in quibuſdam partibus obſeruatam, ſecundum quam omnia bona Iudaei conuerſi, ſuo Domino confiſcantur.

Multi quoque propter ignorantiam Legis & Prophetarum, & pro defectu ſanae doctrinae non crodunt; praeſertim cum propter odium fidei Chriſtianae in oppoſitis principijs, & in alio intellectu Legis & Prophetarum, quamuis nimis extraneo & plurimum vilento; ac etiam expoſitionibus antiquorum & ſolenniorum Doctorum ſuorum contrario, ab ipſis cunabulis inſtruantur. Non enim latet nos Philoſophos, quantam vim habeat conſuetudo à pueritia introducta.

In eiſdem etiam libris Propheticis continetur, quod Iudaei in poenam peccatorum ſuorum, in tantam caecitatem mentis inciderunt, quod etiam clariſsima non viderunt; qua propter & quod non conuerterentur ad fidem Chriſti communiter, ante veſperam, & nouiſsimos dies mundi, quod etiam oculi Gentilium illuminarentur & conuerterentur ad Chriſtum: Moyſes namque omnibus bonis promiſſis populo Iudaeorum, dum tamen mandatis Dominicis obedirent, ſubiunxit: Quod ſi audire nolueris vocem Domini Dei tui, vt cuſtodias & facias omnia mandata eius, venient ſuper te omnes maledictiones iſtae; & multis maledictionibus recitatis, adiecit: Percutiat te Dominus amentia & coecitate, ac furore mentis, & palpes in meridie, ſicut palpare ſolet caecus in tenebris, & non dirigas vias tuas. Iſaias quoque praeco Chriſti & fidei Chriſtianae clariſſimus; immo Dominus per Iſaiam ſic ait: Vade & dices populo huic; audite audientes me, & nolite intelligere, & videte viſionem, & nolite cognoſcere, excaeca cor populi huius, & aures eius aggraua, & oculos eius claude, ne forte videat oculis, & auribus ſuis audiat, & corde ſuo intelligat, & conuertatur, & ſanem eum. Qui & iterum in perſona populi ſui loquens more Prophetico de Meſſia, Quali, inquit, abſconditus eſt vultus eius & deſpectus, vnde nec reputauimus eum: putauimus eum quaſi leproſum, & percuſſum à Deo & humiliatum.

Nonne & Angelus Danieli, ſic ait: Tu autem Daniel claude Sermones, & ſigna Librum, vſque ad tempus ſtatutum, cum completa fuerit diſperſio manus populi ſancti, & complebuntur vniuerſa haec: Et ego audiui, & non intellexi, & dixi, Domine mi, quid erit poſt haec? & ait, Vade Daniel quia clauſi ſunt ſignatique Sermones vſque ad tempus praefinitum; eligentur & dealbabuntur, & quaſi ignis probabuntur multi, & impie agent impij, neque intelligent omnes impij, porrò docti intelligent. Cui & adhuc concorditer Iſaias, Obſtupeſcite & admiramini, fluctuate & vacillate, inebriamini & non à vino mouemini, et non ab ebrietate, quoniam miſcuit vobis Dominus ſpiritum ſoporis, claudet oculos veſtros, Prophetas & Principes veſtros qui vident viſiones, operiet; et erit vobis viſio omnium, ſicut verba libri ſignati, quem cum dederint ſcienti literas, dicent lege iſtum, & reſpondebit, non poſſum, ſignatus eſt enim: & dixit Dominus: Eo quod appropinquat populus iſte ore ſuo, & labijs ſuis glorificat me, cor autem eius longè eſt à me, & timuerunt me mandato hominum & doctrinis, ideo ecce ego addam, vt admirationem faciam populo huic miraculo grandi & ſtupendo. Peribit enim ſapientia à ſapientibus eius, & intellectus prudentium eius abſcondetur; & audient in die illa ſurdi verba Libri, & de tenebris & caligine oculi caecorum videbunt, Haec dicit Dominus, non modo confundetur Iacob, nec modo vultus eius erubeſcet: ſed cum viderit filios ſuos opera manuum mearum in medio ſui ſanctificantes nomen meum, & ſanctificabunt ſemen Iacob, & Deum Iſrael praedicabunt, & ſcient errantes ſpiritu intellectum, miniſtratores diſcent legem.

Haec autem & multa ſimilia de Iudaeorum auerſione, & Gentilium conuerſione in Libris Propheticis continentur, qui etiam perhibent, quod & ipſi finaliter ad Dominum conuertentur. Moyſes namque prophetatis populo Iudaico multis malis, propter peccata ſua futura ſubiunxit: Nouiſſimo autem tempore reuerteris ad Dominum Deum tuum, & audies vocem eius. De quibus & Dauid; Conuertentur, inquit, ad veſperam: quibus & concordat Ieremias; In nouiſſimis diebus intelligetis conſilium eius; & iterum; In nouiſsimo dierum intelligetis ea. In tempore illo dicit Dominus, ero Deus vniuerſis cognationibus Iſrael, & ipſi erunt mihi in populum, quibus & conſonanter Oſee: Dies multos expectabis me, ſed & ego expectabo te, quia dies multos ſedebunt filij Iſrael ſine Rege, & ſine Principe, & ſine ſacrifificio, & ſine altari, & ſine Ephod, & ſine Teraphim; & poſt haec reuertentur filij Iſrael, & quaerent Dominum Deum ſuum, & Dauid Regem ſuum, & pauebunt ad Dominum, & ad bonum eius in nouiſsimo dierum Dauid, inquit, Regem ſuum, id eſt Meſſiam; de ipſo namque promittebatur diuinitus Dauid Regi, quod de ſemine eius deſcenderet, & regeret regnum cius, quare & Meſſias frequenter nomine ipſius Dauid in libris Propheticis figuratur.

Fuerat inſuper prophetatum Iudaeis, quod propter peccatum ſuum committendum in Chriſtum, deſtrueretur Ciuitas eorum famoſa Ieruſalem, & nobile templum eius, quod ipſi irrecuperabiliter perderent terram ſuam, & diſpergerentur per terras extraneas, miſeri, vagi & profugi, circumquaque, quod & paucis annis poſt fidei noſtrae principium, fuit efficaciter adimpletum, & vſque hodie perſeuerat per annos viz. mille 200. immo penè 300. quod & ipſimet Iudaei concorditer atteſtantur: quod totum ideo fortaſſis eſt factum, vt tu & multi alij, per ipſos & libros ipſorum omni ſuſpicione carentes, pro nobis contra ipſos, verum non fictum teſtimonium perhibentes, conuertamini & confirmemini in hac fide.

Nec poteſt quis fingere illos Prophetas fuiſſe fictores & pſeudo-prophetas. Quomodo namque videtur credibile, quod qui tantum auerſabantur omnimoda vitia, coluerunt & docuerunt omnes virtutes clam & palam, & haec tam conſtanter fecerunt, vt etiam martyrium ſuſtinerent, quod qui tot & tanta miracula in vita & in morte fecerunt, fecitue Dominus per illos, ſeu pro eis, eſſent fictores? Quomodo etiam in hijs ſolis quae ad nos pertinent ſunt fictores, cùm in omnibus alijs praeteritis quae dixerunt, tam de gente & terra ipſorum, quàm alijs, puta de Babylonijs, & Regibus Babylonis, ac ipſamet ciuitate, de Aegyptijs Regibus, & terra ipſorum, de Perſis & Medis, & Cyro Rege nominatim; de Graecis, de Romanis, & alijs Prophetae veriſsimi comprobentur, ſicut rerum exitus demonſtrauit, ſicut plurima Chronica ſatis authentica & famae celebris manifeſtant? Quomodo etiamſi fuiſſent fictores, finxiſſent filijs ſuis & ciuibus tanta mala; nobis autem qui nondum nati ſumus tanta bona? Quomodo etiam ſunt fictores, cùm in praeteritis omnibus, quae ad gentem ſuam pertinent, quae etiam ad Religionem Chriſti pertinent, inueniantur veriſsimi praedictores, ſicut exitus terum probat, ſicut ſuperius tangebatur? Quis etiam dubitat Deum poſſe illuminate & inſpirare ſic hominem, vt reddat eum Prophetam? Nonne prima Suppoſitio, nona pars & ſeptima euidenter hoc probant? Cur ergo non decet Deum ſummè prouidum, & cuncta ſua prouidentia moderantem, ſicut prima Suppoſitio, & partes ſequentes oſtendunt, & Philoſophi confitentur ſic facere? imo decet. Decet igitur quod Propheta ſit Dei Secretarius, hominum conſiliarius, Dei & hominum mediator, diuinam hominibus nuncians voluntatem, in hijs praeſertim quae cultum Dei & Religionem concernunt.

Omnes quoque magni Philoſophi quorum ſcripta reſpexi, concedunt Prophetias, & veros Prophetas fuiſſe. Vnde & Ariſt. Secreti ſecretorum, vltimae partis primo, dicit; Quòd Prophetae probati ſunt puriſsimi intellectus, & verae viſionis, quod & vult Auerroes ſuper de Somno & Vigilia exponendo, vbi & allegat Socratem ad hoc idem. Auicenna quoque 4. de Anima. 4. & 10. Metaphyl. 1.2. & 3. concedit Prophetas; quod & ſimiliter Algazel 5. Phyſicae ſuae 6.7. & vltimo ſatis planè. Ptolomaeus inſuper Albumazar, Haly, & Aſtrologi caeteri Prophetas pariter & Prophetias confitentur.

Amplius autem omnes vera ſomnia concedentes, vera indicia futurorum, praeteritorum & praeſentium habent, & conſequenter Prophetarum & Prophetiarum concedere veritatem: veritatem autem Sommorum concedunt omnes Philoſophi & vulgares. Ariſtoteles ſiquidem in De Somno & Vigilia, vera ſomnia, vera rerum indicia, & vera praeſagia futurorum verè concedit. Vbi & Auerroes; Iſtarum, inquit, comprehenſionum quaedam dicuntur Somnia & quaedam Diuinationes, & quaedam Prophetiae; & quidam homines negant illa, & dicunt ea accidere caſu: ſed negare ea, eſt negare ſenſata, & maximè negare ſomnia: nullus enim homo eſt, qui non vidit Somnium quod enunciauit ſibi aliquid futurum, & cùm homo experimentauerit hoc multoties, videbit, quòd hoc non accidit caſu, ſed eſſentialiter & illae aliae comprehenſiones ſcilicet Philoſophiae; licèt non ſint viſae, ſcilicet ita communiter, tamē ſunt valde famoſae; & res quae ſunt famoſae apud omnes ſunt neceſſariae aut ſecundū totum, aut ſecum partem. Impoſsibile enim eſt vt famoſum ſit falſum ſecundum totum, & ſermo de iſtis omnibus idem eſt, & ideo ſermo de quid ditate Somnij ſufficiet, quia cauſae eorum non differunt niſi ſecundum magis & minus, ſed tantum differunt ſecundum nomina & modum.

Poſtea verò dicit, quod interpretator eſt ille, cui largitur intellectus intentiones corporales, cui aſsimilantur in ſomno intentiones ſpirituales. Interpretantis autem conditionem allegat ab Ariſtotele, ita dicens, & oportet interpretantem, ſicut dicit Ariſtoteles, vt ſemper ſit cogitans, & mundus non declinans ad mores bruti animalis. Algazel quoque 5. Phyſicae ſuae 3. determinat de interpretatione & praeſagio Somniorum: Auicenna ſimiliter 4. de Anima 2. concedit vera Somnia futurorum praenuncia.

Adhuc autem & cauſam Prophetiae, ſicut & Somniorum verorum Philoſophi inquirentes, dicunt concorditer, Quod eſt Deus, & quod ipſe illuminat & inſpirat Prophetas aliquoties vigilantes, & aliquoties dormientes, & quod hoc eſt ex ſollicitudine & cura diuina circa homines, vt ſic poſsint cauere nociua, & vtilia adipiſci. Vnde Philoſophus in Secreto Secretotum partis vltimae 1. ſcribit; Si quis quaerat cauſam Prophetarum, qui probati ſunt in hoc mundo puriſsimi intellectus, & verae viſionis cum miraculis iuuatiuis, prouenit ex abſtractione animae à deſiderijs, & concupiſcentijs, & nociuis, cùm fuerit dominans ſuper corpus, & virtus flammea exiſtens in corde non deſinat. Haec autem virtus flammea ſecundum eum eſt intellectus agens, intellectum poſsibilem illuminans, non comburens. Et ſupra partis ſecundae primo; Deus excelſus & glorioſus ordinauit modum & remedium ad temperantiam humorum, & conſeruantiam ſanitatis, & ad plurima alia adquirenda, & reuelauit ea ſanctis Prophetis, ſeruis ſuis, & iuſtis Prophetis ſuis, & quibuſdam alijs, quos praeelegit, & illuſtrauit ſpiritu diuinae ſapientiae, & dotauit eos dotibus ſcientiae: Scilicet ab iſtis ſequentes viri Philoſophiae principatum, & originem habuerunt Indi & Perſes, Graeci & Latini, ab iſtis hauſerunt & ſcripſerunt Artium & Scientiarum principia & ſecreta; quia in Scripturis ipſorum nihil falſum, nihil reprobum inuenitur, ſed à ſapientibus approbatum. Et infra 26. dicit; Quòd Enoch nouit hoc lecretum, quod dicitur gloria ineſtimabilis, & theſaurus Philoſophorum per viſionem.

Auicenna quoque & Algazel locis ſuperius allegatis, dicunt ſimiliter Prophetam eſſe à Deo per inſpirationem, & illuminationem diuinam, & hoc ex prouidentia & gubernatione ipſius. Vnde & Auicenna 10. Metaph. 3. dicit quod Propheta eſt ex Deo, & ex miſſione eius, & quod in ſapientia Dei neceſſarium eſt ipſum mitti, & quicquid conſtituit, non eſt niſi illud quod apud Deum fuit vt conſtitueretur.

Ptolomaeus inſuper propoſitione prima Centilogij ſui dicit, quod aliqui propter vim animae in eis dominantem, licet non habeant multam ſcientiam artis aſtrorum, habent ex meliori parte cognitionem futurorum, & ſunt propinquiores verirati, quam Aſtrologus. Super quod dicit ibi Haly in Comment. quod duplex eſt via cognoſcendi res futuras: vna, vt aſpiciat quis motum & opera ſtellarum, & libros huiuſmodi antiquorum, iunctis experientijs quas probauit: & alia via eſt, quando quis per diuinam gratiam, & inſpirationem habuerit ſcientiam futurorum. Multi enim ſunt qui dant vera iudicia de futuris, quorum nec ſignificationes, nec rationes inuenimus in operatore, ſiue in opere, ſiue in operato; ſed quod dicunt ex eorum cordibus manat, & ex hijs multos vidimus, & haec via cum pura fuerit, a Philoſophis vocatur diuina: & ideo dicit Ptolomaeus, quod quidam eorum qui ſunt ſub circulo Lunae, habent huius Artis ſcientiam per doctrinam: alij verò per inſpirationem diuinam. Quapropter & Socrates recitante Auerroe ſuper de ſomno & vigilia, ratiocinando hominibus Athenarum ſic ait: O homines, ego non dico quod veſtra ſcientia illa diuina ſit falſa; ſed ego dico, quod ego ſum faciens ſcientiam humanam.

Amplius autem quicun que concedunt vera ſomnia eſſe à Deo, concedunt ſimiliter prophetias: ſed omnes praedicti Philoſophi fatentur concorditer vera ſomnia eſſe à Deo, ſicut libri eorum locis praetactis indicant euidenter. Quare & Auerroes ſuper de ſomno & vigilia dicit, quod eadem eſt cauſa ſomniorū diuinationum. diuinatiuorum & Prophetiae, ſicut ſuperius recitatur; vbi & recitat opinionem vulgarē ſic ſcribens: Vulgus dicit, quod ſomnia ſunt ab Angelis, & diuinationes à Daemonibus, & Prophetiae à Deo, aut cum medio, aut ſine medio. Sed ipſemet oſtēdit diffuſe, quod vera cauſa verorum Somniorum & Prophetiae eſt Deus, qui veré ſcit omniafutura huiuſmodi, & eſt omnium vera cauſa: vnde & dicit, quod intellectus in actu, cuius eſſe declaratū eſt in libro de Anima, ſcilicet intellectus agens, qui dat & agit primas propoſitiones, ſcilicet prima principia complexa, dat ſimiliter cognitionem in Somno, & addit, ſed differunt, quia in cognitionibus vniuerſalibus dat principia vniuerſalia facientia cognitionem illius quod erat ignotum. Hic autem in Somno dat cognitionem rei ignotae ſine medio, & iſte modus dationis largae eſt valdé nobilis, & attribuitur principio nobiliori, ſcilicet principio voluntatis: imo eſt à re diuina & ex perfecta ſollicitudine circa homines; & quia Prophetia intrat hunc modum dationis, attribuitur Deo & rebus diuinis, ſcilicet Angelis: Et infra dicit, quod Somnia ſunt propter ſollicitudinem Dei circa homines, vt ſciat res futuras vtiles & nocentes, vt ſit paratus contra illas: & ideo fuit ſuſtentata haec virtus cum hac enuntiatione nobili, & comprehenſione ſpirituali; & ideo dicitur quod eſt vera. vna pars Philoſophiae. Prophetiae & hoc manifeſtum eſt in ſomnio Pharaonis, de quo interrogauit Ioſeph.

Ex hijs omnibus apparet euidenter, quam intrepidè, quam ſecurè, quam conſtanter, quam firmiter ſit credendum veris Prophetis: nihil enim Prophetant hominibus, niſi quod viderant & dedicerant priùs apud Deum; ipſis ergo ſicut Deo eſt credendum, ipſe eſt enim qui loquitur per Prophetas, ſicut praehabita ſuaſerunt.

Nonnè & diſcipuli Doctoribus, Philoſophi minores maioribus, & poſteriores prioribus nedum Philoſophis, verum & non Philoſophis fidem ſaepius adhibent, etiam vbi ſimpliciter aſſerunt ita eſſe, vbi nec euidens argumentum, nec exilis quidem ſuaſio ſuffragatur, ſicut ſuperius tangebatur. Quod & adhuc recitare & confirmare non piget Plato, ſiquidem 2. Tim. 3. Locuturus de Angelis, & dijs poſterioribus, ſeu ſecundis, ſic ait: Inuiſibilium diuinarum poteſtatum, quae Daemones nuncupantur, preſtare rationem maius eſt opus, quam ferre valeat hominis ingenium: Ergo compendium ex credulitate ſumatur: Credamus ergo hijs qui apud ſeculum prius, cum ipſi cognationem propinquitatemque diuini generis praeferrent è natura maiorum Deorum atque aliorum, deque genituris ſingulorum aeterna monumenta in libris poſteritati relinquerunt: Certè Deorum filijs aut nepotibus non credi ſatis irreligioſum, quamuis incongruis ſed neceſſarijs argumentis dicant, tum quia de domeſticis rebus pronunciant, credendum eſſe meritò puto: ſit ergo noſtra quoque credulitas comes aſſertioni priſtinorum. priſcorum virorum. Vbi & Calcidius exponendo Platonem ſcribit de Pythagora dictum eſſe, ipſum dicere, proptereaque quaeri vltra non oportere: ergo inquit, neque probationes ſemper adhibendae, nec perſuadens aſſertio hijs quae dicuntur à priſcis diuina quadam ſapientia praeditis.

Ariſtoteles etiam 1. Elench. 2. oportet, inquit, eum qui diſcit credere: & 2. de Coelo & Mundo 2. oportet bene perſuaſibilem ſeipſum exhibere antiquis, & maximè Patrum noſtrorum vetos credere eſſe Sermones: Vbi Tranſlatio quam habet Auerroes: Oportet, inquit, nos credere Sermones antiquorum, vetuſtiſsimorum, veriſsimorum, & maximè quia ſunt parentes noſtri. Si ergo auctoribus talibus, neque demonſtrantibus, neque ſuadentibus, ſed aſſerentibus ſimpliciter ita eſſe, in materia Philoſophica ſit credendum; quanto magis praeclariſsimis & famoſiſsimis toti orbi Prophetis diuinitùs inſpiratis, diuinituſque edoctis, ſicut praecedentia docuerunt? Sed quos reputabimus veros Prophetas, quibus dignè & certè credamus in omnibus, ſi non illos praeclaros per totum orbem celebriter diffamatos? Illos, inquam, antiquos de Veteri Teſtamento, de Lege veteri Iudaeorum, qui in omnibus dictis ſuis, de rebus praeteritis tam varijs & tam multis veriſsimi comprobantur. Cur ergo in paucis articulis fidei Chriſtianae nequaquam eis rationabiliter eſt credendum? Et ſi prophetias alterius alterius gentis requiris, ecce Sybilla famoſiſsima Prophetiſſa inter Gentiles, cuius fama nec Philoſophos latuit, nec Poetas, quae in libro ſuo expoſitorio viſionis ſeu ſomnij quod 100. viri ex Senatu Romanorum viderunt ſinguli vna nocte, viz. 9. Soles multipliciter varios & diuerſos: per 9. Soles 9. futuris generationibus intellectis, expeditoque de expoſitione trini Solis, ſubiungit de quarto. Quartus Sol quarta generatio eſt, erunt homines quod verum eſt abnegantes, & in diebus illis exurget mulier de ſtirpe Hebraeorum nomine Maria, habens ſponſum nomine Ioſeph, & procreabitur ex ea ſine commixtione viri de Spiritu Sancto filius Dei nomine Ieſus; & ipſa erit virgo ante partum, & virgo poſt partum, qui vero ex ea naſcetur, erit verus Deus & vetus homo ſicut omnes Prophetae praedicauerunt, & adimplebit legem Hebraeorum, & adiunget ſua propria in ſimul, & permanebit regnum eius in ſecula ſeculorum. Naſcente autem eo exercitus Angelorum à dextris & à ſiniſtris erunt, dicentes; Gloria in excelſis Deo, & in terra pax hominibus bonae voluntatis. Veniet namque ſuper eum vox dicens; Hic eſt filius meus dilectus, ipſum audite. Et ſequitur; Erant ibi ex Sacerdotibus Hebraeorum, qui audientes haec verba, indignati dixerunt ad eam; Iſta terribiha ſunt verba, ſileat haec Regina. Et ſubditur; Reſpondens Sybilla dixit eis: O Iudaei, neceſſe eſt iſta fieri, ſed vos non credetis in cum. Dixeruntque, Nos non credimus, quia Verbum & Teſtamentum dedit Deus patribus noſtris, & non auferet manum ſuam à nobis. Reſpondit eis iterum: Deus coeli generaturus eſt ſibi filium, vt ſcriptum eſt, qui ſimilis erit Patri ſuo, & poſtea vt infans per aetates creſcet, & inſurgent Reges in eum, & Principes terrae. In diebus illis erit Caeſari Auguſto celebre nomen, & regnabit in Roma, & ſubijciet omnem terram ſibi. Non multi vel non pauci, non tres, neque duo ſunt dij; ſed vnus Deus ſolus & immenſus, qui fecit Coelum, Solem, Stellas & Lunam, frugiferam que Terram, & vndoſum Mare: Qui autem illum honorant, aeternam vitam haereditabunt, perpetuumque ipſi haereditabunt Paradiſum ſimul amaeniſsimum hortum. Mortuorum verò reſurrectio erit, & claudorum curſus velociſsimus erit, ſurdi audient, & caeci videbunt, loquentur non loquentes, & de panibus quinque & duobus piſcibus marinis, multa millia hominum ſaturabuntur, & colligent reliquias fragmentorum, & duodecim cophinos ex inde replebunt: in ſpem populorum veritatem docebit, ventos compeſcet verbo, maréque furens ſedabit, pedibus mare calcans, ambulanſque ſuper vndas, infirmitatem hominibus ſoluet, ſurgere faciet & mortuos, repellens multos dolores, & de pane vno ſeu vino, ſaturatio erit al. Viroū. viuorum. Sed cum haec omnia fuerint perfecta quae dixi, in ipſo reſoluetur omnis lex, & in manus impiorum poſtea veniet: Poſt haec conuenient Sacerdotes Hebraeorum contra Ieſum, quia multa ſigna faciet, & comprehendunt eum: dabunt autem Deo alapas iniectis manibus, & impuro ore in ipſum ſpuent venenatos ſputos; dabit vero ad verbera ſimiliter ſanctum dorſum, & colaphos accipiens, tacebit, ne quis agnoſcat quod verbum, vel vnde venit. Inferis loquetur, & corona ſpinea coronabitur, ad cibum autem fel, & ad ſitim ei acetum dabunt, & ſuſpendent eum in ligno & occident; ipſa cuim inſipiens tuum Deum non intellexiſti ludentem mortalium ſenſibus, ſed ſpinis corona ſti & hotridum fel miſcuiſti. Templi verò velum ſcindetur medium, & medio die nox erit tenebroſa in tribus horis; vel ſecundum aliam literam, dies erit tenebroſus per tres horas, & ſortē mortis ſumet tribus diebus ſomno ſuſcepto, & tunc ab inferis regreſſus ad lucem veniet, primus reſurrectionis principium mortalibus oſtender, quia die tertia reſurget, & oſtendet ſe diſcipulis ſuis, & ipſis videntibus aſcendet in coelum, & regni eius non erit finis: dicent me inſanam & mendacem Sybillam: cum autem facta fuerint, tunc demum reminiſcentur mei, & nullus poſtea me dicet inſanam, ſed Dei Magam: Haec aut Sybilla ſcripſit omnia iſta Graecè, quae & prophetato de proceſſu mundi, ex tunc vſque ad finem: in fine prophetiae ſuae protulit quoſdam verſus in Graeco, quorum literae capitales, has quinque dictiones Graecas efficiunt; 〈 in non-Latin alphabet 〉 : quae ſonant Latinè, IESVS CHRISTVS DEI FILIVS, SALVATOR. Verſus autem in Latinum tranſlati ſecundum ſententiam, & ferè ſecundum correſpondentes literas capitales ſunt iſti verſus Sybillae. 1. Iudicij ſignum, tellus ſudore madeſcit; 2. E Coelo Rex adueniet, per ſaecla futurus. 3. Scilicet in carne praeſens vt indicet orbem. 4. Vnde Deum cernent, incredulus atque fidelis, 5. Celſum cum Sanctis, aeui iam termino in ipſo. 6. Sic animae cum carne aderunt, quas iudicat ipſe. 7. Cum iacet incultus denſis in vepribus orbis, 8. Reijciunt ſimulachra viri, cunctam quo que Gazam: 9. Exuret terras ignis, pontumque polumque. 10. Inquireus tetri portas confringet Auerni. 11. Sanctorum ſed enim cunctae lux libera carni, 12. Tradetur, fontes aeterna flamma cremabit 13. Occultos actus retegens; tunc quiſque loquetur 14. Secreta, atque Deus reſerabit pectora luci 15. Tunc erit & luctus, ſtridebunt dentibus omnes 16 Eripitur ſolis iubar, & chorus interit aſtris; 17. Voluetur coelum, lunaris ſplendor abibit. 18. Deijciet colles, valles extollet ab imo, 19. Non erit in rebus hominum ſublime vel altum. 20. Aequantur campis montes, & caerula ponti, 21. Omnia ceſſabunt, tellus confracta peribit 22. Sic pariter fontes torrentur fluminaque igni, 23. Et tuba tunc ſonitum triſtem dimittet ab alto. 24. Orbe gemens facinus miſerum, varioſque labores 25. Tartareumque Chaos monſtrabit terra dehiſcens, 26. Et coram hoc Domino Reges ſistentur ad vnum, 27. Recidet è coelo igniſque ſulphureus amnis. Defectus autem correſpondentiae in Capitalibus literis poſſet faciliter corrigi, ſi quis vellet. Et ſequitur poſt hos verſus. Tunc iudicabit Deus ſecundum vniuſcuiuſ que opus, & ibunt impij in gehennam ignis aeterni; iuſti autem praemium vitae aeternae recipient: & erit coelum nouum, & terra noua, & mare iam nouum erit, & regnabit Dominus cum Sanctis, & ipſi regnabunt cum illo in ſaeculorum ſaecula, Amen.

Ecce & alia Sybilla Prophetiſſa Gentilis. Decem namque Sybillae Prophetiſſae teſtantibus Chronicis fuiſſe leguntur. Ecce, inquam, alia Sybilla, quae circa Chriſti aduentum Octauiano Auguſto, & primo vocato Auguſto, Rege Romanorum imperante toti mundo, ſecundum Prophetiam alterius Sybillae praemiſſam, & hoc pacificè per annos 12. ſine bellis, ſicut & Prophetae alij praedixerunt, ipſam conſulenti, ſi deberet permittere ſe adorari pro Deo, ſicut obtulerunt ei Romani, praemiſſo ieiunio triduano reſpondit ſecundum Prophetiam alterius Sybillae praemiſſam, ſtatimque apertum eſt coelum, & ſplendor nimius irruit ſuper eum, qui & vidit in coelo Virginem quandam pulcherrimam ſtantem ſuper quoddam altare, & puerum in brachijs ſuis tenentem. Audiuit quoque vocem dicentem; Haec ara Filij Dei eſt; qui multum admirans, & ſuper terram proiectus, adorans, retulit Senatoribus viſionem, quam & ipſi nimium mirabantur, in cuius viſionis dignam memoriam Romae, in loco vbi Imperatori apparuit, conſtructa eſt quaedam Eccleſia S. Mariae, quae dicitur Ara coeli.

Nonne haec omnia teſtimonium reddunt Chriſto? Ecce Balaam alienigena, qui ſimiliter teſtimonium dixit Chriſto. Ecce & ille olim mortuus & ſepultus, cuius ſepulchrum in Conſtantinopoli anno primo Conſtantini Imperatoris, cum matre ſua Irene caſu erat effoſſum, per Scripturam in lamina aurea ſecum iacente, ſic ait: Chriſtus naſcetur ex Virgine Maria, & credo in eum. Sub Conſtantino & Irene Imperatoribus; O Sol, iterum me videbis. Si credas dictum huius ſecundum, ſicut & rei euentus illud veriſsimum demonſtrauit, cur non & primum? cùm & ſicut videtur in confirmatione illius primi, addidit hoc ſecundum?

Ecce adhuc aliud huiuſmodi teſtimonium admirandum: Tempore ſiquidem Ferrandi Regis Caſtellae in Toleto Hiſpaniae, quidam Iudaeus comminuendo vnam rupem pro vinea amplianda, in medio lapidis inuenit concauitatem vnam, nullam penitus diuiſionem habentem neque ſciſſuram, & in concauitate illa reperit vnum librum quaſi lignea folia habentem, qui Liber tribus linguis ſcriptus; viz. Hebraicè Graecè & Latinè, tantū de litera habebat quantum vnum Pſalterium, & loquebatur de triplici mundo ab Adam vſque ad Chriſtum, proprietates hominum cui • ſcunque mundi exprimendo, & principium tertij mundi poſuit in Chriſto, ſic dicens: In tertio mundo filius Dei naſcetur ex virgine Maria, & pro ſalute hominum patietur. In eodem quoque Libro ſimiliter ſcriptum erat, quod tempore Ferdinandi. Ferrandi Regis Caſtellae debuit inueniri, qui & tunc veraciter eſt inuentus in teſtimonium alterius veritatis. Ecce teſtes teſtificantes Chriſtum futurum, ecce & teſtes teſtificantes ipſum praeſentem. Ioannes Baptiſta in vtero matris ſuae, & poſtea in aetate virili: Ecce Symeon Iuſtus, ſenex; Ecce & Anna annoſa, omnes ſanctiſſimi, & pollentes ſpiritu prophetiae: Ecce & 3. Magi Orientales, praeclari, qui doctrina Balaam praedicti inſtructi, ſtella Duce mirabili, Chriſto nato munera detulerunt. Quis Chriſtianus hos tantos teſtes corrupit, ſubarrauit ſubornauit & docuit, vt Chriſto noſtro teſtimonia talia perhiberent, quando nec nomen Chriſti, aut Chriſtiani innotuit cuicunque? Haec autem ſtella fortaſſis fuit Cometes ille viſus Romanis & Octauiano Auguſto, quo imperante natus eſt Chriſtus, de quo Plinius 2. Naturalis Hiſtoriae ita ſcribit: Cometes in vno totius Orbis loco colitur in Templo Romae, admodum fauſtus Diuo Auguſto iudicatus ab ipſo, qui incipiente eo apparauit apperuit ludos, quos faciebat Veneri Genitrici, non multum poſt obitum Patris Caeſaris, in Collegio ab eo inſtituto. Namque hijs verbis praedictis proditis ipſis ludorum meorum diebus, Sidus Crinitum per ſeptem dies in regione Coeli, ſub Septentrionibus eſt conſpectum: id oriebatur circa vndecimam horam diei, clarumque & omnibus terris conſpicuum fuit. Eo ſidere ſignari vulgus credidit Caeſaris animam, inter Deorum immortalium numina receptam, quo nomine id ſigni, & inſigni. inſignium Simulachro capitis eius quod mox in foro conſecrauimus, adiectum eſt: Haec ille in publicum interiore gaudio ſibi illuminatum, ſeque in eo naſci interpretatus eſt, & vt verum fateamur, ſalutare; id idem terris fuit. Verum Calcidius de ſtella iſta praeclara, clarius multum ſcribens, ſuper 2. Tim. Platonis, tractando de Stellis rarò apparentibus, nunciantibus morbos & mortem ſubiungit: Eſt quoque alia ſanctior & venerabilior hiſtoria, quae perhibet ortu ſtellae cuiuſdam non morbos morteſque denunciatos; ſed deſcenſum Dei venerabilis ad humanae conuerſationis rerum mortalium gratiam: quam ſtellam, cum nocturno itinere ſuſpexiſſent Chaldaea profecti. Chaldaeorum profecto ſapientes viri, et in conſideratione rerum caeleſtium ſatis exercitati, quaeſiſſe dicuntur recentem ortum Dei, repertaque illa Maieſtate puerili paruuli veneratos eſſe & vota tanto Deo conuenientia nuncupaſſe.

Ouidium de Vetula, & Albumazar loquentes de Chriſto, tranſilio hîc ſcienter. Nonne & Chriſtum atteſtari videntur caſus Templi Pacis, & ſtatuae Romuli in hora Natiuitatis Chriſti de virgine glorioſa? de quibus erat praedictum, quod non caderent, donec virgo pareret. Nonne & ipſum teſtatur caſus omnium Idolorum Aegypti, ad eius introitum in Aegyptum? Nonne & ipſum ſolemniter atteſtantur Angeli multi coeleſtes, in ipſa hora Natiuitatis ſuae annunciando gaudium magnum Paſtoribus, quia natus tunc fuit Saluator Chriſtus Dominus in Ciuitate Dauid, Iaudandoque Deum, & dicendo Gloria in ex celſis Deo, & in terra pax hominibus bonae voluntatis?

Nonne & ipſum teſtatur illa apparitio glorioſa die Epiphaniae quo fuerat baptizatus? Nonne & ipſum atteſtari videtur eclipſis illa Solis, qua Chriſto in carne paſſo, in medio menſis lunaris, circa plenilunium conſuetum, ab hora ſexta vſque ad nonam Sol fuerat obſcuratus. Sed aliquis forſitan cogitabit hanc obſcurationem fuiſſe quodammodo caſualem, per interpoſitionem alicuius nubis denſae tunc temporis occurrentis: Sed ſi ita fuiſſet non eſt veriſimile, vllo modo, tot & tantos Hiſtoriographos, puta Mathaeum, Marcum, & Lucam, in libris fundamentalibus fidei Chriſtianae, concorditer hoc conſcripſiſſe; praeſertim quia tunc illa nubes fuiſſet multum denſa, magna & lata: immo benè maior & latior, quam tota terra in meridie obumbrata. Quis enim Philoſophus ignorat Solem eſſe maiorem terra? quare & lineas ductas ab extremitatibus totius terrae, ſeu cuiuſlibet partis terrae, ad contingentiam Solis in punctis oppoſitis recedendo à terra continuè plus diſtare. Quamobrē & nullam nubem excludere totam illam incidentiam luminis, niſi fuerit latior tota terra, & qualibet parte terrae totaliter obumbrata. Quis quicquam horum ignorat, qui Aſtronomiae, Geometriae, & Perſpectiuae vel limen perſpexit? Sed ſicut Euangeliſtae teſtantur Chriſto patiente, ab hora ſexta tenebrae factae ſunt per vniuerſam terram vſque ad nonam, quod fortaſſis de vniuerſa terra Iudae ae debet intelligi. Oportuit ergo nubem illam fuiſſe denſiſsimam & latiſsimam, & ab omnibus benè perceptam. Quid ergo notabile & memorabile ſcripſiſſent noſtri Euangeliſtae & Hiſtoriographi haec ſcribendo? Quare & Lucas diligentiſsimus inquiſitor & ſcriptor, cauſam alijs ſuperaddeus; Obſcuratus, inquit, eſt Sol. An putandum ſimiliter caſuale, quod tunc etiam velum Templi ſciſſum eſt in duas partes à ſummo vſque deorſum? quod terra mota eſt, quod petrae ſciſſae ſunt, quod monumenta aperta ſunt, quod multa. multorum Sanctorum corpora ſurrexerunt, ſicut eaedem Hiſtoriae conteſtantur? Non ſic autem, non ſic putabant inimici eius, Centurio & qui cum eo erant: ſed hijs viſis dicebant, verè Filius Dei erat iſte, ſicut non tacent Hiſtoriae ſupradictae.

Fuit igitur haec Eclipſis huius luminaris, coeleſtis, ſupernaturalis, inſinuans aliquid circa coeli & naturae autorem. Quare & Dionyſius Areopagita Philoſophus adhuc Gentilis, haec videns: Aut, inquit, Deus naturae patitur, aut mundi machina diſſoluetur; & quia credidit mundi machinam duraturam, credidit Deum pati: quare & Aram erexit intitulatam, Ignoto Deo. Quapropter & Paulo Chriſtum Deum ignotum Athenienſibus & Philoſophis praedicante, recepit Dionyſius fidem Chriſti. Modum autem huius Eclipſis ſcribit idem Dionyſius ad Polycarpum ſummum Sacerdotem Epiſtola ſeptima, vbi contra Apollophanem Sophiſtam iſta negantem, ſic ait: Dic ipſi quid dicis de defectu facto in Cruce Saluatoris: ambo enim apud Heliopolim tunc praeſentes & coaſtantes inopinabiliter Lunam Soli incidentem videbamus, non enim erat conuentus, tempus, & rurſus ipſam à nona hora vſque ad veſperam, ad Solis Diametrum ſupernaturaliter reſtitutam. Rememora autem & quiddam aliud ipſi: nouit enim quod Eclipſim ipſam ex Oriente vidimus inchoatam, & vſque ad Solarem terminum venientem, poſtea egredientem, & rurſum non ex eodem & defectum, & repurgationem, ſed ex contrario ſecundum Diametrum factam. Talia eius ſunt temporis ſupernaturalia, & ſoli Chriſto qui eſt omnium cauſa poſsibilia, qui facit magna & mirabilia, quorum non eſt numerus. Hoc dicit ſibi, & ſi poſsibile eſt, Apollophanes reprehende, & contra me tunc compraeſentem tibi, & ſimul inſpicientem, & ſimul indicantem, & ſimul admirantem ſi quid & diuinationem. Tunc neſcio vnde Apollophanes incepit, & ad me: ſicut quae fuerit conferens dixit: Hae, O bone Dionyſi, ſunt mutationes diuinarum rerum, tanta ſicut in Epiſtola ſunt à nobis dicta: tui autem erit ſufficienter, & deficientia adimplere, & adducere perfectè Deo virum ſapientem in multis exiſtentem, & forſitan non dedignaturum manſuetè dicere ſuper ſapientem religionis noſtrae veritatem.

Si quis autem diligenter conſideret, videbit multa miracula in iſta Eclipſi; quod Luna tam velociter ab oppoſito ad oppoſitum mouebatur, quod in medio menſis Lunaris fiebat Eclipſis Solaris, quod Eclipſis Solis incipiebatur ex parte orientali Solis: quod pars Solis primò eclipſata, fuit vltimò repurgata; & quae vltimò eclipſata, primò purgata: quod habuit tantam moram, ſcilicet, per tres horas: quod Luna tam velociter redijt vndè venit: quod venit per Orientem, vel redijt contra proprium motum ſuum, ſiue proprius motus eius ſit ab Occidente in Orientem velocior motu Solis, ſiue ſub deficiendo è contra. Haec omnia eſſe contra naturam, nullus ignorat, qui in huiuſmodi vel modicum fuerit eruditus. Quis ergo haec potuit facere, niſi ille qui olim Ioſue pugnante contra quinque Reges, quos Dominus delere decreuit, atque orante, fecit Solem ſtare & Lunam: Solem in medio coeli, vt non feſtinaret occumbere ſpatio vnius diei, donec vlciſceretur ſe gens de inimicis ſuis praedictis. Quis haec potuit facere, niſi ille, qui tempore Iſaiae Prophetae Dominum inuocantis, & Ezechiae Regis Iudaeae, fecit Solem reuerti, donec vmbra in Horologio 10. lineis, & totidem gradibus correſpondenter rediret, ſicut ſacratiſsimae Hiſtoriae, & per orbem famoſiſsimae clarè produnt? Hoc autem ſignum, referente Dionyſio vbi prius, Babylonios conuenienter in ſtuporem mouit, & ſine pugna Ezechiae ſubiecit, ſicut cuidam aequali Deo, & homines excedenti, quod & maximè Perſarum ſacerdotalibus effertur memorijs. Crede ergo Apollophanes noſtris Hiſtorijs, praeſertim Euangelicis, apud nos tam authenticis, tam famoſis, maximè vbi Hiſtoriam nudam tradunt. Si enim tu non credideris Hiſtorijs Gentis noſtrae, quomodo credam ego Hiſtorijs Gentis veſtrae? aut quomodo credet quicunque cuicunque Hiſtoriae Gentis non ſuae? aut etiam Gentis ſuae, quam oculis ſuis non viderit adimpletam? Sed abſit ab hominibus hoc venenum: hoc enim redderet homines incredibiles, illegales, inſociabiles, inhumanos, incommunicabiles, inciuiles, & omnia penè humanitatis foedera diſsiparet. Quis enim nouit de qua terra, aut patria, de qua gente aut parentela deſcendit; per quem, & à quo patria & parentela ſua, & ipſe tot bona ſuſcepit, niſi per Hiſtorias & teſtimonia ſeniorum? Et ſi in hac parte Hiſtorijs gentis noſtrae non credis, nec credis Hiſtorijs Iudaeorum, Babyloniorum, Perſarum, Graecorum, imò nec Dionyſio & Polycarpo viris praeclaris, qui illam Eclipſim ſimul praeſentialiter inſpexerunt, quis ergo tibi credet? Cut ergo non credis Hiſtorijs referentibus illud eſſe praeteritum, quod Sybilla, & antiqui Prophetae praedixerunt à diu eſſe futurum, Prophetia Sybillae ſatis expreſſa ſuperius recitatur.

Nonne & hoc eſt, quod Amos Propheta praedixit: Erit, inquiens, in die illa dicit Dominus, occidet Sol in Meridie; & tenebreſcere faciam terram in die luminis: & loquitur ibi ad literam, de finali exterminatione Iudaeorum, ſicut litera praecedens & ſequens euidenter oſtendit, quae citò poſt mortem Chriſti praedicato Euangelio inter Gentes, etiam apud Romanos per Titum & Veſpaſianum erat plenariè conſummata, quae & vſque hodiè perſeuerat. Quibus omnibus & alij antiqui Prophetae multa ſimilia praedix erunt. Sed abſit quod quiſquam ita intelligat de Eclipſi luminarium naturali: quomodo namque videtur credibile tantos Prophetas Eclipſim naturalem & conſuetam, pro aliquo ſigno magno ſpiritu Prophetico praedixiſſe, quam vnus puer certiſsimè ſciret praedicere cum eius circumſtantijs vniuerſis per ſcientiam naturalem?

Argutia autem tua, Apollophanes Sophiſta, vix ſophiſtica dici meretur, vix enim apparentia tenui coloratur: peccat verò mortaliter in materia & in forma: in forma quidem, quomodo nam que tenet locus ab autoritate negatiuè? Auctor non dicit, ergo non verum. Quomodo ergo conſequitur, nullus Graecorum, aut Barbarorum conſiderantium talia iſtud ſcripſit, ergo ita non fuit, praeſertim cùm conſiderantes talia, nunquam viderunt vel audierunt quicquam tale accidere, in medio menſis Lunaris: ſciebantque quod nec tunc poſſet contingere per naturam. Quare etſi huiuſmodi tenebrae tunc fiebant, non conſiderabant, ſaltem diligenter, putantes illas accidere ex obiectu alicuius nubis condenſae, vt fieri ſaepè ſolet.

Poſſes quoque contra alia ſigna coeleſtia memorata ſuperius, ſimiliter cauillare. Verum tranſcende, quaeſo, modicum ſtatum Sophiſtae, & diſce Eclipſim Solis etiam vniuerſalem, nequaquam vbique & omnibus apparere, ſicut Eclipſis Lunae apparet, & hoc eſt propter diuerſitatem aſpectus, ſicut non Sophiſtica, ſed Philoſophica, ſcilicet Mathematica, Theoremata clarè monſtrant, quare & poſſet Eclipſis Solis in aliqua terra contingere, erſi ipſi in Graecia non viderent etiam claro die.

In materia quoque peccas, dicendo nullum Graecorum Eclipſim illam vidiſſe, aut de ipſa mentionem feciſſe, ſicut praehabita manifeſtant. Nonne etiam reſurrectio Chriſti à morte, atteſtatio Angelorum, aſcenſio eius in coelum multis videntibus, atteſtatio Angelorum, miſſio Spiritus Sancti promiſsi, cum inſpiratione Diſcipulorum rudium, laicorum, tam mirabili, tam efficaci, tam valida, vt ſtatim linguis omnium loquerentur, intelligerent que Scripturas, teſtimonium perhibent Ieſu Chriſto?

Nonne & alia miracula eius omnimoda tantum excedentia vires naturae, quae & quanta teſtantur Hiſtoriae noſtrae authenticae & famoſae faciunt fidem certam. Solent enim Philoſophi ab effectibus ſenſatis & notis, ad cauſas ignotas procedere inquirendo. Fuerunt autem apud Chriſtum multi miraculoſi effectus, & apud Chriſtianos in eiuſdem nomine, vſque hodie perſeuerant: puta conuerſio ſubita aquae in vinum, ſaturatio quinque millium hominum ex quinque panibus, & duobus piſcibus, relictis duodecim cophinis fragmentorum: mundatio ſubita leproſorum, illuminatio ſubita caecorum, conſolidatio ſubita paralyticorum; &, vt plurima breuibus comprehendam, quorumcunque languorum curatio ſubita & perfecta; imo & ſubita, & vera reſuſcitatio veraciter mortuorum, ſicut quamplures Hiſtoriae ſatis authenticae concorditer atteſtantur, ſicut & antiqui Prophetae, & Sybillae de ipſo antiquitùs praedixerunt, quod & inimici noſtri Iudaei, & Ioſephus conteſtantur. Horum ergo effectuum O Philoſophe, dic tu cauſam, nonne ſicut effectus iſti vires totius naturae creatae tranſcendunt, ſic & cauſa ipſorum?

Scio autem quod à proteruis Sophiſtis qui volunt videri Philoſophi, ad haec & huiuſmodi multipliciter reſpondetur. Quidam namque irreligioſi omnia miracula negare ſimpliciter non verentur. Sed iſti ſicut Apollophanes ſuperius corrigentur: Inciuile namque & inhumanum eſt, omnes Hiſtorias Chriſtianorum, & etiam Iudaeorum ſimpliciter abnegare. Quicunque etiam negas miracula, habes conſequenter negare omnem poſsibilitatem miracula faciendi; reputas quoque te poſſe plenè cognoſcere omnem operationem diuinam, contra priorem particulam huius partis, & contra 7am & 8am partes praemiſſas.

Quicunque etiam negas miracula Chriſtiana, veni & vide ad oculum, adhuc iſtis tempotibus in locis Sanctorum per vices miracula glorioſa. Veni in Angliam ad Regem Anglorum praeſentem, duc tecum Chriſtianum quemcunque habentem morbum Regium quantumcun que mueteratum, profundatum, & turpem, & oratione fuſa, manu impoſita, ac benedictione, ſub ſigno crucis data, ipſū curabit in nomine Ieſu Chriſti. Hoc enim facit continuè, & fecit ſaepiſsimè viris & mulieribus immundiſsimis, & cateruatim ad eum ruentibus in Auglia, in Alemannia, & in Francia circumquaque, ſicut facta quotidiana, ſicut qui curati ſunt, ſicut qui interfuerunt & viderunt, ſicut populi nationum & • ama quam celebris certiſſimè conteſtantur. Quod & omnes Reges Chriſtiani Anglorum ſolent diuinitus facere & Francorum, ſicut Libri Antiquitatum, & fama Regnorum concors teſtantur: Vnde & morbus Regius nomen ſumpſit. Vade in Hiberniam, intra Purgatorium S. Patricii, & experiêris miraculum multipliciter admirandum, quod & nonnulli certiſſimè ſunt experti.

Amplius autem, ſi Hiſtoriis Chriſtianorum de miraculis apud ipſos factis non credis, crede Hiſtoriis Philoſophorum, Poetarum, Chronographorum, Gentilium, & illorum qui nunquam receperant fidem Chriſti, & ipſis etiam Chriſtianis de miraculis factis apud exteras nationes. Ecce Ariſtoteles famoſus Philoſophus in de Mundo 12. referens vnum magnum mirabile: Fuit, in quit, dudum verſus occaſum terraemotus, qui euertit plurimas ciuitates, atque cum imbtibus maximis rabieque ventorum, in quibuſdam locis mare conuertit in aridam, aridamque in mare; factaque ſunt tanta incendia, vt omnia conflagrarent. Nam ignis erumpens de terra quaſi ruptis Aetnae carceribus, ferebatur in modum fluminis ſuper terram, vbi & fidelium genus numen praecipuè honorauit, vbi & dum quidam iuuenes, parentes & ſenes baiulantes in humeris fuiſſent à rheumate compraehenſi, appropinquaretque eis terribiliter flumen, ignis diuiſum eſt flumen incendij quoque: hoc quidem huc; hoc autem illuc ſe diuertit, ac iuuenes cum ſuis parentibus conſeruauit illaeſos. Quod etiam expreſſiùs teſtatur Solinus de Mirabilibus Mundi lib. 2. vbi agit de Sicilia, ita dicens: Inter Catinam & Syracuſas certamen eſt de illuſtrium Fratrum memoria, quorum nomina ſibi diuerſae partes adoptant. Si Catinenſes audiamus Anapius fuit & Amphionius Amphinomus, ſi quod malunt Syracuſae Emantiam putabimus & Cratonem Critonem. Catinenſis tamen regio cauſam dedit facto, in quamcum ſe incendia Aetnae protuliſſent, iuuenes duo ſublatos parentes euexerunt inter flammas ignibus illaeſi. Horum memoriam ita poſteritas munerara eſt, vt Sepulchri locus nominaretur Campus piorum. Idemque infra eodem narrat, quod ibi, ſcilicet in Sicilia eſt Vulcanius Collis, vbi 2. mirabilia demonſtrantur. Sactificantibus namque conſtruentibus ſarmenta viridia ſuper Aras, nec igne appoſito probatur ſi Deus adeſt placatus per hoc, quod ligna concipiunt ignem ſponte, & nullo inflagrante haliru à numine attenduntur. Vbi & poſt ſacrificium conſummatum, epulantibus alludit flamma, quae flexuoſis exceſſibus vagabunda, quem contigerit, non adurit.

Simile huic teſtatur Plinius 7. Naturalis Hiſtoriae, ſub hijs verbis: Haud procul vrbe Roma, in Faliſcorum agro, familiae ſunt paucae quae vocantur Hirpiae, quae Sacrificio annuo quod fit ad montem Soraſtem. Apollini ſuper ambuſtam ligni ſtruem ambulantes non aduruntur, & ob id perpetuo Senatus conſulto, militiae omniumque aliorum munerum vacationem habent.

Refert quoque Ariſtoteles in Secreto Secretorum Part. tertiae cap. 14. quomodo Mago Orientali Deum orante, Iudaeus qui mulam eius ſibi accommodatam adduxerat, eiectus eſt de ipſa & proſtratus confracta tibia, & ſimiliter collo laeſo. Et idem infra eodem part. vlt. cap. 1. approbat miracula Prophetarum iuuatiua; & ſupra eodem part. 3. cap. 1. allegat Hermogenem haec verba. Pater noſter Hermogenes, qui triplex in Philoſophia optimè Philoſophando dixit; veritas ita ſe habet, & non eſt dubium, quin inferiora ſuperioribus, & ſuperiora inferioribus reſpondent: operator miraculorum vnus & ſolus Deus eſt, à quo deſcendit omnis operatio mirabilis.

Auicenna quoque 10. Metaph. concedit mirabilia miracula, & ſimiliter 4. de Anima 4. licet ibi erroneas cauſas fingat: Et ſimiliter Algazel. 5 Philoſophiae ſuae 5. miracula confitetur. Albumazar etiam de coniunctionibus Tract. 1. differentia. 3. determinat de miraculis ſolennium Prophetarum licet ſicut & Auicenna, in cauſis eorum aberret. Item Ioſephus 2. Antiquit. vltimo, referens tranſitum Iſrael per medium maris rubri, in argumentum fidei haec ſubiungit. Nullus verò diſcredat verbi miraculum, ſi antiquis hominibus & malitia priuatis, via ſalutis, licet per mare, ſit facta, ſiue voluntate Dei, ſiue ſponte reuelata, dum & eis qui cum Alexandro Rege Macedoniae fuerunt olim & antiquitus reſiſtentibus Pamphylicum mare diuiſum ſit, & cum aliud non eſſet iter, tranſitum praebuit eis, volente Deo per eum deſtruere Perſarum principatum, & hoc confitentur omnes qui Actus Alexandri, conſcripſerunt.

Hiſtoria quoque Scholaſtica, vbi actum eſt de Heſter recitat à Ioſepho memorato; quod Alexandro magno orante Deum Iſrael, vt intra montes Caſpios includeret 10. Tribus, praerupta montium acceſſerunt ad inuicem & locum immeabilem perfecerunt. Refert quoque Valerius Maximus lib. 8.1. quod Virgo quaedam veſtalis de corruptione ſuſpecta, in argumentum ſuae integritatis illaeſae, oratione Deae Veſtae praemiſſa, cribrum plenum aqua de Tyberi in eius Templum integerrimè deferebat. Ouidius de faſtis lib. 4. agens de feſto Cyboles quod nonis Aprilis veteres celebrabant, quam matrem Deorum & Virginem putarunt, quae & Berecinthia, Idea, Peſsimica, Phrygia, Dea virgo, & caeleſtis virgo fucrat nominata, vt partim patet ibi per Ouidium partim per Aug. 1. de Ciuit. Dei 29. & 2i. 5o. 26. & 10.16. & per multos alios Hiſtorias & poëmata pertractantes deſcripto itinerario, quo ipſa à Phrygia verſus Romam, per multa maria ad oſtium Tiberis eſt delata, refert vnum magnum miraculum & ſtupendum: Carina namque (vt dicit) limo Tiberis iam aeſtu nimio deſiccati inſidente tam firmiter, vt nullo ingenio, nec vllis viribus amoueri valeret: Claudia Quinta Virgo, ſuper violatione communiter defamata, accedens ad Deam, ſupplici prece fuſa in purgationem publicam ſuae famae, nauem cum zona, ſeu fune, leui conamine, quò voluit praetrahebat, & quia metra iuuant animos aliquorum, paucos verſus Ouidij repeto, qui ſic ait.

Verſus Ouidij. Hostia contigerat, qua ſe Tiberinus in altum Diuidit, & campo liberiore natat? Omnis eques, iuxtaque ſimul cum plebe ſenatus Obuius ad Thuſci fluminis ora venit. Procedunt pariter matres, nati que viri que Quae que colunt ſanctos virginitate focos. Sedula fune viri contorto brachia laxant, Vix ſubit aduerſas hoſpita nauis aquas Sicca diu fuerat tellus, ſitis vſſerat herbas, Sedit limoſo preſſa carina ſolo. Quiſquis adeſt, operi pluſquam ꝓ parte laborat, Adiuuat & fortes voce ſonante manus. Illa velut medio ſtabilis ſedet Inſula Ponto, Attoniti monſtro ſtantque pauentque viri. Claudia quinta genus lauſo referebat ab alto, Nec facies impar nobilitate fuit. Casta quidem eſt, ſed non ſic credita, rumor iniquus Laeſerat, & falſi criminis acta rea est. Cultus & ornatus variè prodiſse capillos Obfuit, ad rigidos promtaque lingua ſonos. Conſcia mens veri famae mendacia riſit, Sed nos in vitium credula turba ſumus. Haec vbi castarum proceſsit ab agmine matrum, Et manibus puram fluminis hauſit aquam, Ter caput irrorat, ter tollit in aethere palmas, Quicunque aſpiciunt, mente carere putant, Submiſsoque genu vultus in imagine Diuae Figit, & hos egit crine iacente ſonos. Supplicis alma tuae genitrix foecunda Deorum, Accipe ſub certa conditione preces. Casta negor, ſi tu damnas, meruiſse fatebor, Morte luam poenas, iudice victa Dea. Quod ſi crimen abest tu noſtrae pignora vitae Re dol is & caſtas caſta ſequere manus. Dixit & exiguo funem conamine traxit: Mira, ſed in ſcena testincata loquor: Mota Dea eſt, ſequiturque ducem, laudatque ſequendo. Index laetitiae fertur ad aſtra ſonus.

Sed ne indictis ſuſpectis Poëtarum tantummodo videar me fundare: Ecce Titus Liuius qui lib. 9. de 2. Bello Punico hoc teſtatur. Ecce Solinus de mirabilibus Mundi parte vlt. qui ſic dicit: Nauis à Phrygia gerula ſacrorum dum ſequitur vittas caſtitatis contulit Claudiae principatum pudicitiae, & ecce ſimiliter Aug. qui primo de Ciu. Dei 16. tam iſtud, quam praecedens, cum quibuſdam alijs recitat & concedit. Idemque Solinus ſupra, eiuſdem primi ſecundo ſic ſcribit: Saceilum Herculis in Boario foro eſt, in quo argumenta & conuiuij & Maieſtatis ipſius remanent: Nam diuinitus neque muſcis illo neque canibus ingreſſus eſt: etenim cum viſcerationem ſacrificij libaret, magnum Deum dicitur imprecatus: clauam vero in aditu reliquiſſe, cuius olfactum refugiunt canes, id vſque nunc durat.

Referunt quoque Hiſtoriae Tartarorum, & commemorat Haitonus in lib. intitulato, Flos hiſtoriarum terrae orientis, Part. 3. de Chamguis 1o Cham, 1o Imperatore, ſeu Rege Tartarorum, vnum ſtupendum miraculum in haec verba: Poſtquam Chamguiſcam omnes terras & prouincias, quae citra montem Belian erant, ſuo imperio ſubiugauit, & illa poſſedit quietè & pacificè, quadam nocte in Somnis vidit aliam viſionem: vidit enim iterum militem album, qui dixit ad eum; Chamguiſcam, voluntas Dei immortalis eſt, quòd tu tranſeas montem Belian verſus Occidentem, & occupabis terras & regna, ibique dominaberis gentibus quas ſubijcies tuo imperio; & vt certus ſis, quod ea quae tibi dico, ſunt ex parte immortalis Dei; Surge & vade ad montem Belian cum tota Gente tua, ad locum vbi mare iungitur cum eodem, ibique deſcendes, & verſus Orientem cum nouem genuflexionibus nouies immortalem Deum adorabis, & ipſe qui eſt Omnipotens tibi viam oſtendet per quam poteris pertranſire. Chamguiſcam verò viſa viſione, gaudenter ſurrexit, nec in aliquo dubitauit: nam prima viſio quam viderat de alijs certitudinem ſibi dabat. Feſtinanter quoque ſuos vniuerſaliter congregauit, & praecepit quòd ſequerentur eum, cum vxoribus & filijs ſuis, & omnibus quae habebant. Perrexit itaque quouſque peruenerunt ad locum, vbi mare magnum & profundum montibus adhaerebat; nec erat ibi aliquis tranſitus, ſiue via: Continuò verò Chamguiſcam, ſicut praeceptum fuerat ab immortali Deo, de equo deſcendit: illud idem omnes facientes vniuerſaliter verſus Orientem flexis genibus nouies adorauerunt, ab omnipotenti & immortali Deo miſericordiam & gratiam implorantes, vt tranſitum & viam eis oſtenderet abeundi. Steterunt in orationibus ſuis nocte illa, & manè ſurgentes, viderunt quòd mare per 9. pedes à monte retroceſſerat, & eis dimiſerat viam latam. Stupefacti fuerunt omnes mirabiliter hoc videntes, & immortali Deo vnanimiter gratias referentes deuotiſsimè, per viam quam viderant, tranſierunt.

Quis ergo niſi nimis durae ceruicis, & Patrum impius verberator, ſolus tot, & tantis teſtibus contradicet? Et ſi iſtis Hiſtorijs fidem accommodes, cur non Hiſtorijs Hebraeorum & Chriſtianorum famoſioribus multum valdè? Quare & alij humanè magis agentes, concedunt miracula Chriſtiana, ſed in aſsignatione cauſae diſcordant. Alij namque aſsignant cauſam non veram; alij autem veram. Aſsignantes autem cauſam non veram, multipliciter variantur. Altqui nam que Medici dicunt bonitatem, & proprietatem complexionis optimae temperatae, quam vocant temperatam ad iuſtitiam in Chriſto, fuiſſe cauſam effectiuam ſanitatis in corporibus alijs, & quorumcunque miraculorum quae fecit. Sed iſti faciliter ſanabuntur: Nam etſi poſsint vtcunque faciliter coloratè aſsignare hanc cauſam aliquorum miraculorum Chriſti, puta ſanitatum paucarum quas fecit tangendo: aliorum tamen non poſſunt. Chriſtus enim multos ſanauit non tangendo, imò nec domum intrando, ſed in magna diſtantia, vbi pro infirmis rogabatur, conſentiendo. Nôrunt autem Philoſophi & Medici, quod in omni actione & motione reali, & ſpirituali, mouens & motum ſunt ſimul: teſtis eſt ille magnus Philoſophus Ariſtoreles 7. Phyſ. 9. & 2. de Anima 74. Illa quoque complexio, & tota eius proprietas fuit tantum finitae virtutis, quare & mundando leproſum, ſolidando paralyticum, & caeteras infirmitates ſanando, requireret certum tempus, certam alterationem & motum, ſecundum proportionem illius potentiae ſanatiuae, ad reſiſtentiam infirmitatis ſanandae, & vbi eſſet reſiſtentior, & maior infirmitas, ibi requireretur neceſſariò maius tempus, ſicut & Philoſophi & Medici benè nôrunt, eſſetque neceſſariò aliquod medium inter infirmitatem & ſanitatem perfectam, quod Medici ſolent conualeſcentiam appellare: Chriſtus autem ſubitò & perfectè, ſicut non ſine cauſa ſuperius recitaui, infirmos quos voluit, ſanos fecit.

Rurſum, ſecundum haec eadem, ſi ſic fuiſſet, tanta potuit fuiſſe infirmitas, tam incurabilis, tam mortalis, quod virtus complexionis Chriſti non potuiſſet illam ſanaſſe. Legitur tamen morbos grauiſſimos & antiquiſſimos antiquatiſsimos curauiſſe, nec in aliquo defeciſſe: Quomodo etiam morbum quemcunque quantumcunque mortalem non poſſet curare, qui etiam mortuos ſuſcitauit?

Si inſuper talis & tanta complexio potuit facere tanta miracula, poſſet & quaelibet minor complexio facere miracula proportionaliter minora, in proportionale paſſibile, ſicut tam Philoſophi, quam medici conteſtancur. Quae etiam virtus complexionalis poſſet quatriduanum mortuum iam foetidum, non tangendo; ſed ſolo verbo, ad vitam perfectam ſubito reuocare, aquam in vinum mutare, panes & piſces tam vehementer multiplicare, ſuper aquas ambulare, ſicut haec omnia fecit Chriſtus? Quae Complexio Chriſto pendente in cruce fecit terram moueri, monumenta aperiri, corpora Sanctorum reſurgere; immò & Solem eclipſari modo praedicto? Quae complexio potuit à morte reſurgere, in Coelum aſcendere, Spiritum Sanctum demittere, & tam efficaciter Apoſtolos inſpirare? Nunquid omnes Chriſtiani per quos fiunt miracula, illius tantummodae & non magis omnimodae complexionis exiſtant? Immò per viros & mulieres, per ſenes & iuuenes, per viuos & mortuos, miracula multa fiunt. Nunquid etiam Moyſes, antiqui Prophetae, & omnes facientes miracula, iſtius Complexionis fuerunt? Quae etiam Complexio mare ſiccaret, ſiccatum teneret, montes transferret, faceret Solem ſtare atque redire?

Conſtat quoque Complexionem eſſe potentiam irrationalem, quare & ſecundum Philoſophos, ad alterum oppoſitorum tantum valere: potentiam verò factiuam miraculorum ad vtrumque, ſecundum quod exigunt miracula facienda. Nonne etiam Complexio eſt potentia irrationalis, quare & ſecundum Philoſophos, non agit ex electione & liberè; ſed de neceſſitate naturae; ſicut ignis calefacit. Quapropter & Complexio Chriſti, ſemper & neceſſariò praeſente paſſibili, feciſſet quodcunque miraculum, quod facere potuiſſet. Legimus tamen ipſum, & etiam alios feciſſe miracula ſua ſponte & ex libera voluntate.

Quid etiam oporteret Deum orare pro miraculoſis effectibus, ſi non faceret ibi quicquam, cum etiam ſufficiat Complexio naturalis? Sancti tamen per quos fiunt miracula Deum orant, quod eſſet omnino ſuperfluum, niſi ipſe miracula operaretur.

Si etiam aliqua creatura poteſt miracula facere, poteſt & Deus, ſicut Suppoſitio 1a. monſtrat. Cur ergo non facit, quando ſuppliciter exoratur? Immò magis decet Deum ſic facere, & nos credere ita eſſe: Quare & Pater Philoſophorum Hermogenes dicit, quod operator miraculorum vnus & ſolus eſt Deus, cui & Ariſtoteles Secreto Secretorum ſuorum conſentit, ſicut erat ſuperius recitatum; qui etiam ſupra eiuſdem Part. 1.22. oſtendens quid valeat praecognitio futurorum, puta hyemis nimis frigidae, aeſtatis nimis calidae, annorum famis & indigentiae: Confert, inquit, multum futura praeſcire, quia melius declinare poſſunt homines, quando ventura praecognoſcunt. Nam & deſtinatorem excelſum tunc precibus implorare debent, quod per ſuam clementiam ab eis futura mala auertat, & aliter ordinet. Non enim ita praedeſtinauit, quod in aliquo ſuae potentiae derogaret. Poſſunt ſiquidem homines diuinam clementiam deprecari orationibus, deuotionibus, precibus, ieiunijs, ſeruitijs, ſacrificijs, eleemoſynis, & multis alijs bonis, de commiſſis veniam implorantes, de reatibus poenitentes, & veriſſimè tunc Deus omnipotens auertet ab eis quod trepidant & formidant. Cui etiam concorditer Auicenna 10. Metaph. ſua 1o. dicit, quod quia primus verus nouit hoc totum, ideo ab eo incipit eſſe omnis eius quod fit, & propter has cauſas proſunt hominibus orationes & ſacrificia, & praecipue Litaniae pro pluuia, & alia huiuſmodi; oportetque vt timeas reddere malum pro malo, & ſtudeas reddere bonum pro bono. Cuius rei certitudo faciet te refugere malum. Sed certitudo huius rei eſt euidentia miraculorum eius, vbi & loquens de diſpoſitione & vtilitate membrorum animalium, & plantarum, ſic ait: Non eſt ibi cauſa naturalis vllo modo; ſed principium eius eſt ex cura diuina, ſicut & illa pendent ex cura; quantò magis ergo in miraculis ſimiliter ſentiendum? & addidit; ſcias etiam quod plus appropinquat vulgus & tenet & dicit; verum eſt, nec refugiunt hoc niſi illi, qui volunt videri Philoſophi, eò quòd ignorant cauſas & occaſiones iſtorum.

Aſtrologi autem puta Albumazar vbi prius, & alij alibi videntes corpus terreſtre minus ſufficere ad miracula facienda, aſcendunt ad coeleſte, dicentes diuerſas coniunctiones & virtutes Corporum coeleſtium in ſignis diuerſis miracula diuerſa cauſare: Verum Aſtrologi ſicut Medici corrigentur. Corpus quoque Coeleſte, aut quaecunque Coeleſtis coniunctio, ſi faciat miraculum hic in terra, cum non poſsit immediatè hoc facere, requirit aliquod medium per quod hoc faciat: hoc autem non eſt tantum ignis aut aer; ſed aliquis magnus homo, in aliqua tali magna coniunctione conceptus, natus, aut praeſignatus per illam: videmus enim quod non ſolus aer operatur miraculum, ſed aliquis magnus homo, aliquis ſanctus homo, quod & iſti Aſtrologi confitentur, quod & videtur Ariſtot. dicere in Secreto Secretorum vlt. Part. 1. Sed fi ſic eſſet, talis homo operaretur miracula virtute ſuae complexionis ſicut reſponſio prior dixit.

Quomodo inſuper conuenit coniunctioni & virtuti coeleſti, virtutem coeleſtem infringere, motus luminarium coeleſtium immutare, facere Solem & Lunam ſtare, redire, & Solem eclipſari per Lunam in medio menſis lunaris modo praedicto?

Quomodo inſuper virtus coeleſtis corporis luminoſa faciat aliquam patriam in terra ſolitam illuminari de die, & obtenebrari de nocte, ſicut & regio circa cam, perpetua caligine tenebroſam? Haytonus ſiquidem in libro ſuo intitulato, Flos hiſtoriarum terrae Orientis Part. 1. cap. 10. agens de regno Georgiae, ſcribit ita. In regno iſto Georgiae apparet quoddam ſtupendum mirabile & multipliciter monſtruoſum, quod dicere non auderem, neque credidiſſem relatione cuiuſcunque. cuiuſquam, niſi prius proprijs oculis aſpexiſſem: ſed quia ibi perſonaliter fui, & fide vidi etiam occulata, dico quod in illis partibus eſt quaedam prouincia Haniſſen, quae in circuitu benè occupat tres dietas, & tantum quantum extenditur illa prouincia per totum quadam caliginoſa & tenebroſa caligine locus ille taliter offulcatur, quod nullus eſt qui poſsit aſpicere quicquam, nec eſt aliquis qui audeat ingredi illam terram, quoniam ad redeundum tramitem ignorat. Habitatores illius regionis aſſerunt ſe ſaepius audiuiſſe voces hominum vociferantium, cantus Galli, hinnitus equorum, & per meatum cuiſdam fluminis quod de loco illo egreditur, apparent ſigna certa, quod ſit gentium habitatio in eodem. Verum eſt quod legendo inuenitur in Hiſtorijs Regni Armeniae & Georgiae, quoniā fuit quidam peſsimus Imperator & dominator Perſarum, qui nuncupatur nomine Sanoreus; idola colebat iſte, & perſequebatur crudeliſsimè Chriſtianos. Quadam verò die praecepit, quod omnes habitatores Aſiae venirent, & ſua idola adorarent, & quicunque edictis imperialibus contrairet, poenam incendij pateretur: vnde accidit, quod quidam Chriſtiani fideles, Martyrium potiùs elegerunt, quidam idola adorarunt, quidam ad montes fugerunt: Quidam verò boni Chriſtiani tunc temporis, in quadam planicie habitabant, quae Mogan vulgariter appellatur, & cum nollent aliquo modo idolis immolare, cogitarunt de fuga, & dum ad partes Graeciae crederent ſe transferre, ille peſsimus iniquitatis filius, Imperator cum ſuo exerciru infoeliciſsimo obuiauit, dum fugerent, Chriſtianis, in illâ viz. prouincia Haniſſen ſuperius nominata: Cumque iuſſu Imperatoris, deberent Chriſtiani fruſtratim omnes vniuerſaliter detruncari, clamauerunt ad Dominum Ieſum Chriſtum, & continuo illa tenebroſitas perfidorum lumina offuſcauit, & Chriſtiani pergentes recto tramite euaſerunt: iniqui vero in illa tenebroſitatis valle vſque nunc reſident, & reſidere debent, vſque ad finem ſeculi, vt ab omnibus creditur & narratur.

Qualiter etiam virtus coeli Eccleſiam aut columnam ſine fundamento ſtantem, quaſi ſuper flabilem aërem multis temporibus immobilem ſuſtentaret? Marcus ſiquidem de Venetijs, qui multis annis orientales Regiones perſonaliter circuiuit, & quae ibi vidit & didicit, memoriae fideliter commendauit, in lib. intitulato, De Conditionibus & Conſuetudinibus Orientalium Regionum, lib. 1.39. ſcribit in haec verba: Samurcham nobilis ciuitas eſt & magna in Regione illa quae tributaria eſt Nepoti Magni Kaan, vbi ſimul habitant Chriſtiani, & qui Mahometum adorant, qui ſe Sarracenos vocant. In hac ciuitate tale hijs temporibus factum eſt miraculum Chriſti virtute: Quidam frater Magni Kaan, qui dicebatur Cygatay, qui huic praeerat Regioni, inductus à Chriſtianis & doctus, baptiſma ſuſcepit: tunc Chriſtiani Principis fauorem habentes, aedificauerunt Baſilicam magnam in vrbe Samarcham in honore B. Io. Baptiſtae. Tali autem ingenio fuit per Architectos Eccleſia fabricata, vt tota celſitudo Baſilicae, ſuper vnam columnam marmoream firmaretur, quae columna in medio eius erat: Acceperunt autem dum fieret opus quendam Sarracenorum lapidem, de quo baſim formauerunt ſub columna praedicta: Sarraceni verò qui Chriſtianos oderant, de ſublato eis lapide doluerunt; ſed Cyngatin Principem metuentes, auſi contradicere non fuerunt: Factum eſt autem vt moreretur Princeps, cuius filius in Regno, ſed non in fide ſucceſsit; Sarraceni autem impetrauerunt ab ipſo, vt Chriſtiani ſuum eis lapidem reſtituere cogerentur. Offerentibus verò Chriſtianis illis praetium pro lapide magnum, renuerunt Sarraceni praetium, volentes vt ſublato lapide Eccleſia deſtrueretur cadente columna. Cumque Chriſtianis nullum pro hac re eſſet remedium, B. Io. Baptiſtam, lachrymoſis precibus inuocare coeperunt. Adueniente igitur die quando lapis de ſub columna remouendus fuerat, & à Sarracenis per conſequens ruina totius tecti Eccleſiae ſperabatur, nutu diuino columna adeo à Baſi ſubleuata eſt, vt per palmorum 3. ſpacium eleuata, ſuſtentaretur in aere, & ſic abſque humani adminiculi fulcimento, vſque hodiè perſeuerar.

Adhuc autem, quomodo poſſet virtus coeleſtis longis temporibus, omni anno, certo die, mare ſiccare, per 7. dies ſiccatum tenere, paruulum in medijs fluctibus derelictum poſt annum peractum incolumem exhibere. Quem celebris enim hiſtoria longè ac latè diffamat, quomodo B. Clemens praedicans fidem Chriſti, à principe infideli proijciebatur in mare cum anchora circa collum, ne fortè à Chriſtianis in uentus pro Martyre haberetur: orantibuſque Cornelio & Phaebo eius diſcipulis, mare per tria milliaria ſe retraxit, qui cum magna multitudine Chriſtianotum per ſiccum intrantes, inuenerunt habitaculum ad modum marmorei Templi paratum, & ibi in quadam arca corpus eius decenter compoſitum, & anchoram iuxta eum: in cuius etiam paſsione mare ad 3. milliaria per 7. dies, ariuis quamplurimis ſe retraxit, praebens venientibus ſiccum iter, donec ob furiam barbarorum Romam vbi praefirerat eſt delatus, vbi & in Eccleſia, quae ab ipſo vocatur S. Clementis, ſolemniter veneratur.

Quomodo etiam durante miraculo recitato, quaedam mulier filium ſuum paruulum illuc adduxit, & in fine ſolemnitatis, irruentibus aquis maris, prae nimia feſtinatione ibi reliquit, reuoluto que anno, cum multitudine Chriſtianorum reuertens, inuênit puerum dormientem: qui excitatus & totus incolumis, putauit ſe tantum vnius noctis ſuauiter dormiuiſſe ſpatio. Multa quidem & alia poene innumera miracula glorioſa cateruatim ſe offerunt Hiſtorias reuoluenti, quae per ſolam virtutem coeleſtium corporum nequeunt vel ſophiſticè colorari.

Dicat mihi quaeſo Aſtrologus, quae tam potens & miraculoſa coniunctio in factione miraculorum priorum nouiter contingebat? Nonne motus, coniunctiones, paruae, magnae, maiores & maximae, oppoſitiones omnes, aſpectus, proprietates & virtutes coeleſtes, ſunt notae fidelibus, ſicut infidelibus Aſtrologis, ſeu Aſtrologiae Sophiſtis, qui propter paucitatem gnarorum in iſta ſcientia, fingunt ſe multa ſcire quae neſciunt, & multas non cauſas vt cauſas, vt ſic irreprehenſibiliter ſuper caeteros ſe extollant. Si inquam, tu doctus Aſtrologus ſcias aſsignare cauſam coeleſtem. Miraculorum quorumlibet, dic mihi quaeſo, quod & quale miraculum, quandò, & vbi continget, quandò incipiet, quantum durabit? Sed noli mihi quaeſo illudere, dicendo, quod in Gadibus Herculis aut in profundo Oceani, poſt 100. annos, aut quod poſt terminum vitae meae, miraculum tale erit, ne forſitan videa • is per fugam ſophiſticam declinare. Vel dic mihi quando & vbi fiebat miraculum hoc vel illud, vel adhuc mihi dic, infra quod tempus futurum in certo loco miraculum nullum fiet, vel miraculum tale non fiet; aut infra quod tempus praeteritum in certo loco nullum fiebat miraculum, vel tale non fiebat miraculum? Vel ſi mihi neſcias dicere, dicam tibi: quod enim, quale, quando, & vbi Deus voluerit aut voluit, fiet miraculum, aut fiebat; & ſimiliter negatiuè voluntatis autem diuinae, cùm per 8am partem & 4am ſit ſummè & maximè libera, non poſſum cauſam antecedentem neceſſariam aſsignare, ſicut ſuperius monſtrabatur. Hoc autem euidenter apparet, eò quòd miracula iſta contingunt fuſa prece ad Deum, quod omninò videretur ſuperfluum, friuolum & inane, ſi coelum haec faceret, & non Deus, ſicut ſuperius eſt argutum.

Alij autem videntes nullum corpus poſſe ſufficere ad miracula facienda, ponunt ſpiritum cauſam horum: & hij vlterius variantur. Aliqui namque putant, quod ſpiritus hominis anima rationalis humana ſit ſufficiens cauſa horum; non autem quilibet anima quocun que modo dipoſita: ſed ſicut dicit Ariſtoteles in ſecreto ſecretorum vltimae part. 1. Cum anima fuerit ſuperans corpus & dominans & ei praeponderans, facit Prophetā cum miraculis iuuatiuis. Haec autem reſponſio poteſt corrigi vt priores. Praeterea ſi anima ex ſola tali diſpoſitione habituali facit miracula, ſemper & neceſſario facit quaecunque miracula poteſt, quam diu eſt ita diſpoſita ſicut & agens irrationale. Sicut ſi anima ex ſola ſpecie ignis in ipſa combureret, ſemper combureret, quamdiu illam ſpeciem haberet, dormiendo, vigilando & aliud quodlibet faciendo, approximato paſsibili & impedimento remoto. Quare & Auicenna ſequens & ſupplens Ariſtotelem in hac parte, 4o de Anima 4. dicit, quod anima cum fuerit nobilis, conſtans, ſimilis Principis. principijs, tunc pro voluntate eius obedit ei, nedum corpus proprium; ſed & corpora extrinſeca, & materia quae eſt in mundo, ita vt ſanet infirmos, debilitet prauos, permuter elementa, contingat pluuia, ſterilitas & obſorbitio à terra, quemadmodum opus occuli faſcinantis eſt in corpore alieno: vbi & videtur innuere animam facere talia opera, ex fortitudine & firmitate formae rei ſibi impreſſae & imaginationis de illa, cuius & imaginariae fictioni conſentit Algazel 5. Phyſ. ſuae 5. & quidam alij modernorum. Sed huius imaginationis imago faciliter confringetur, & ad nihilum redigetur, per quae reſponſiones priores. Talis etenim anima volens ſanare quenquam diſtantem, ſi per hoc ipſum ſanaret, hoc eſſet per aliquam actionem expanſam ad ipſum per totum medium interceptum: Norunt enim Philoſophi. & medici non ignorant nihil agere in extremum niſi agendo in medium, etſi non ſemper ſimilem actionem. Quare etſi in illo medio quotcunque infirmi alij ponerentur, ſaltem infirmitate ſimili detenti, omnes ſimiliter ſanarentur.

Illa inſuper anima, volutio, & imaginatio eſt tantum finitae virtutis; Poſſit ergo eſſe tanta diſtantia inter illam & aegrum, vel in parua diſtantia medium ita indiſpoſitum per denſitatem aut aliam qualitatem, quod ipſum ſanare non poſſit: poſſent quo que eſſe tot aegri in aliquo magno exercitu, & comitatu, aut conuentu, quod ſi vellet omnes ſanare, nullum ſanaret: aut tot inimici in aliquo exercitu, quod volendo omnes debilitare vel occidere, neminem laederet: ſed nunquid ſic Chriſtus? Nonne qui ex paucis panibus & piſcibus tot millia hominum ſatiauit tanta copia fragmentorum relicta, potuiſſet (ſi voluiſſet, & oportuiſſet) plura & plura millia ſatiaſſe, paneſque & piſces amplius & amplius multiplicaſſe, & ad maiorem diſtantiam & maiorem, quare & de alijs miraculis ſimiliter ſentiendum.

Talis inſuper anima qualitercunque volens atque imaginans, cùm ſit tantum finitae vittutis, requirit certum tempus & alterationem ſucceſsiuam ſecundum reſiſtentiam patientis, poſſetque infirmitas eſſe tanta, & reſiſtentiam tantam habere, quod eam ſanare non poſſet, quorum vtrumque eſt falſum de Chriſto, ſicut ſuperius eſt argutum.

Si etiam tam potens anima per tam fortem volutionem & imaginationem poteſt facere tanta miracula, cur non quaelibet anima per proportionalem volutionem & imaginationem, poteſt proportionalia miracula operari? Quomodo etiam poteſt anima volendo aut imaginando mortuos ſuſcitare, & animas à Coelo vel Inferno ad corpora reuocare? multò autem facilius poſſet praeſeruare quenquam à morte, & reddere corpus proprium immortale; imò & omnes homines, & omnes beſtias immortales. Cuius etiam quaeſo imaginatio incluſit tantum exercitum, & tantam patriam tenebris, ſicut ſuperius tangebatur? Non imaginatio Chriſtianorum, ipſi enim non videntur tunc imaginati fuiſſe de huiuſmodi tenebris, ſed de fuga; nec imaginatio perſecutorum, ipſi enim (vt videtur) non imaginabantur ſe comprehendi tali caligine, ſed perſequi Chriſtianos, illa quoque tenebroſitas continuè perſeuerat: habet ergo cauſam continuam. Sed quis tali imaginationi vacat continuè? quis ſic imaginando continuè perſeuerat? Cuius imaginatio ſuſtentauerit columnam praedictam baſe ſubtracta? Non Sarracenorum, (ipſi enim potius imaginabantur Eccleſiam ruituram) nec Chriſtianorum, ipſi enim (vt videtur) potius ſperauerunt aliquam vindictam Sarracenis diuinitus inferendam, vel baſim columnae ibi diuinitùs retinendam, quàm vnum tale inopinatum miraculum à ſaeculis inauditum, cuius etiam imaginatio tam continua perſeuerat, vt tantis temporibus columnam ſuſtentet, continuè etiam dormientibus Chriſtianis? Refert quo que Marcus de Venetijs 1. de Condit. Orien. Regionum 18. in hunc modū: In illis regionibus, ſcilicet inter Thauriſium & Baldachum, mons eſt qui olim de loco ſuo ad locum alium tranſlatus eſt virtute diuina. Volebant enim Sarraceni Chriſti Euangelium vanum oſtendere, pro eo quod Dominus ait, ſi habueritis fidem vt granum ſinapis, dicetis huic monti, Tranſi hinc, & tranſibit; & nihil impoſsibile erit vobis. Dixerunt enim Chriſtianis qui ſub eorum dominio in illis partibus habitabant, aut in Chriſti nomine montem illum transferte, aut omnes ad Machometum conuertimini, aut omnes peribitis gladio. Tunc deuotus quidam hic Chriſtianos confortans oratione fuſa fideliter ad Dominum Ieſum Chriſtum, vidente multitudine populorum, montem tranſtulit ad deſignatum locum, propter quod multi ex Sarracenis ad Chriſtum conuerſi ſunt. Sed cuius imaginatio (quaeſo) tam fortis, vt transferat vnum montem? O Auicenna magnanime, animam magnam habens, transfer per imaginationem tuam iſtum monticulum, aut minimam glebam eius, & dabo tibi montem aureum poſsidendum. Nonne etiam imaginationes tot Sarracenorum contrariae detinuiſſent potius ibi montem? Imo potius reputandum haec, & alia huiuſmodi miracula facta fuiſſe per Chriſtum & Deum, qui vt iuuaret, fuit ſuppliciter exoratus. Cuius etiam imaginatio Saulum Iudaeum tam peritum in lege, tam feruentem in lege, tam vehementem perſecutorem fidei Chriſtianae, tam inopinabiliter, tam potenter, tam mirabiliter conuertebat, tanta de ipſo veraciter praedicebat, in fide Chriſtiana tam perfectè, tam ſubitò imbuebat, vt etiam confunderet Iudaeos incredulos & Graecos, ſapientiſsimos etiam Philoſophos ad fidem Chriſtianam conuerteret?

Cuius imaginatio circa corpora Sanctorum Chriſtianorum mortuorum omnimoda miracula operatur? ſicut Hiſtoriae noſtrae certiſsimè conteſtantur, ſicut & de S. Clemente ſuperius recitatur, ſicut & Marcus de Venetijs 3. de Condit. Oriental. Regionum 27. recitat, quomodo circa corpus S. Thomae Apoſtoli in Maabar, id eſt, in maiore India, in quadam ciuitate ſepultum, multa miracula etiam iſtis temporibus crebro fiunt. Quare & ipſi Sarraceni • llarum partium ipſum quàmplurimum reuerentur, dicuntque ipſum magnum fuiſſe Prophetam, & vocant eum Anar nan, id eſt, ſanctum hominem. Cuius, inquam, imaginatio iſta facit, non imaginatio corporis mortui, nullus neſcit, ſi imaginatio animarum quae illa corpora animârunt, animae illae ſunt potentes, ſanctae, nobiles, & beatae. Quis ergo dubitauerit credere, vt credebant? Si imaginatio viuorum colentium illos Sanctos, cur non alibi imaginando ſimiliter acciperent quod optarent? Cur (quaeſo) inaniter porrigunt eis preces? cur credunt fallaciter ſe iuuati per eos, aut per Deum propter eorum merita Deo chara?

Nonne etiam inter miracula S. Thomae Cantuar. Archiepiſcopi recitatur, quomodo quaedam Domina laſciuiae cauſa, deſiderans oculos pulchriores, accedens ad tumbam Sancti & hoc orans, ſtatim fuit poenitus excaecata? nonne eius imaginatio in oppoſitum ferebatur? Cuius inſuper hominis volutio aut imaginatio fecit coeleſtia miracula ſupradicata?

Amplius autem ſi anima talis poteſt miracula facere, poteſt & Deus, ſicut 1a. Suppoſitio & partes ſequentes lucidè manifeſtant; & nedum eſt potens & ſummè potens miracula facere: verum etiam ſummè clemens, pius, & propitius magnificus, liberalis, ſicut 1a. Suppoſitio & 3a. Pars demonſtrant. Nonne ergo decentius credibiliuſque videtur, quod cum dilectores ſui modo praemiſſo 30a. Parte huius, in neceſſitatibus ſuis magnis, excedentibus vires ſuas ipſum ſuppliciter deprecantur, ipſe eis miraculosè ſuccurrat, praeſertim cum hoc eis videat expedire, quam quod immiſericorditer ſe auertat, ipſos abijciat & repellat & petire permittat?

Nonne Hermogenes, ſiue Hermas Pater veſter, & vos ipſi Ariſtoteles & Auicenna iſtud ſuperius affirmaſtis, Deum videlicet eſſe miraculorum factorem? Quomodo ergo nunc cauſam aliam ſomniatis? Nec te latet, vt aeſtimo, Auicenna, quod licet oculus faſcinantis poſſet mirabiliter operari in corpore alieno, nequaquam tamen oportet, quod illa anima poſſet miracula huiuſmodi operari. Non enim vis dicere, quod quilibet, cuiuſcunque complexionis poſſit taliter faſcinare; ſed quidam habentes complexionem infectam, & quandam complexionalem malitiam venenoſam, quam per os & oculos, loquendo & videndo, euaporant & emittunt ſubtiliter, aut alterando inficiunt medium & ſic laedunt. Quare nec hoc faciunt in omni diſtantia, ſed propinqua, ſicut & oculus menſtruatae inficit ſpeculum, & Baſiliſcus interfecit viua viſa: miracula verò nequaquam proprietatem complexionis ſequuntur, ſicut ſupetius eſt oſtenſum. Cur igitur Auicenna aſtruis aliquid tam mirandum, per tam debilem rationem? & quare Ariſtoteles ſine aliqua ratione; cur etiam contra ſententiam veſtram priorem, nunc ponitis aliam cauſam miraculorum quam Deum? An forte veriſimiliter reſpondetur pro vobis dicendo, dicta veſtra diligenter inſpecta, nullam cauſam effectiuam miraculorum aliam aſſignare: Dictum ſiquidem Ariſtot. videtur poſſe intelligi de cauſa diſpoſitiua ad prophetiam & miracula; non propriè effectiua. Apparet enim ſecundum ſententiam Ariſtorelis in de bona Fortuna, & de ſomno & vigilia prophetiam & vera ſomnia praeſagia futurorum eſſe à Deo, & non eſſe homini à ſcipſo; quod & teſtatur Auicenna 4. de Anima & 5. ac 10. Met. & Algazel 5. Phyſ. ſuae, & Auerroes ſuper de Somno & Vigilia manifeſtè; vbi etiam dicit, quod interpretatio ſomniorum eſt vna ſpecies prophetiae, quod & dicit eſſe manifeſtum in ſomnio Pharaonis de quo interrogauit Ioſeph, & addit & operatur interpretem ſicut dicit A • ſt. vt ſemper ſit cogitans & mundus, non declinans ad mores bruti animalis: Dictum etiam Auicennae poteſt ſimiliter fortaſſis intelligi & exponi. Fatentur etenim Chriſtiani quod hominibus ſanctae vitae gratanter illabitur ſpiritus prophetiae, & quod Deus libenter pro talibus miracula operatur. Vel forſitan Auicenna, cum dicit animam quamlibet ſimilem principijs poſſe miracula operari, intelligit quod hoc poteſt virtute horum principiorum, quae ſecundum eum ſunt Deus & Angeli: ſeu quod iſta Principia hoc poſſunt & volunt quandoque per eam ſeu propter eam, propter ſimilitudinem, ſcilicet ſanctitatis & voluntatis huius animae & ipſorum.

Sed hic quaeſo, audi benigne, magne Philoſophe, maxime Arabum Auiconna: Nonne cum dicis quod anima ſimilis principijs ita poteſt, innuis quod diſſimilis haec non poteſt? Cum ergo Chriſtus & perfecti Chriſtiani hoc potuerunt, & poſſunt, ſicut praemiſſa teſtantur, conſequitur euidenter ipſos habuiſſe & habere animas ſimiles principijs ſupradictis. Machometus autem veſter teſte teipſo 9. Metaphyſ. tuae vltimo, non potuit miracula facere ipſomet teſte, in quodam libro legis veſtrae, vbi petentibus ab eo miracula, ſic reſpondit non miſſus ſum cum hoc. Caeteri etiam Sarraceni, quanquam ſint Monachi, & vitam ducant arctiſſimam, & ſecundum traditiones Machometi ſanctiſſimam, non poſſunt miracula facere; conſtat planè: Nec enim decet, quod diſcipulus ſit ſuper magiſtrum, aut ſeruus domino ſuo maior. Nonne ergo Machometus, & omnes eius diſcipuli Sarraceni & Tartari habent animas diſſimiles principijs memoratis? Cur ergo non efficimini Chriſtiani, vt ſic poſſitis iſtis principijs pleniùs ſimulari?

Reſpondebunt forſitan Ariſt. & Auicenna ad praemiſſa dicentes, ſe non negare ſed affirmare Deum facere quaedam miracula, & etiam animam talem quaedam. Sed tunc, quaeſo, diſtinguatis rationabiliter & doceatis diſtinguere inter illa. Nonne etiam ſit ita, maiora & glorioſiora miracula Deo digniſſimè tribuentur? Sed quae maiora aut glorioſiora miracula, quam praecurſorum & praenunciorum Chriſti, veterum ſcilicet Prophetarum & quam miracula Chriſtiana, ſicut ex hic praemiſſis & hiſtorijs noſtris certiſſimis planè conſtat? Eſt ergo Deus qui facit illa glorioſa miracula Chriſtiana in atteſtationem fidei Chriſtianae. Iudaei autem & eorum Philoſophi inimici Chriſti & fidei Chriſtianae dicunt Chriſtum feciſſe miracula, non vera, ſed ficta, per artem Magicam, & per potentiam ſpirituum malignorum. Quidam etiam Magici in approbationem artis ſuae infamis dicunt Chriſtum vſum fuiſſe quibuſdam magiſterijs ibi ſcriptis, ſicut patet in libro qui dicitur Vacca Platonis. Sed quomodo non aduertitis vos Iudaei Manichaeos, qui reſpuunt Moyſem & Prophetas, dicentes Deum malum, principem ſcilicet tenebrarum, auctorem totius veteris Teſtamenti, poſſe vobis ſimiliter reſpondere de omnibus miraculis Moyſi & omnium Prophetarum? Quomodo vos oſtendet is ergo veritatem miraculorum veſtrorum contra ipſos, & ego contra vos oſtendam veritatem miraculorum noſtrorum.

Dicetis fortaſſis, vos habere Scripturam authenticam, quae miracula Moyſi atteſtatur: & ego dico confidenter, nos habere Scripturam multo magis authenticam, quae Chriſti miracula atteſtatur. Quis enim ſcripſit libros illos & miracula Moyſi? nonne ipſemet? nonne ſolus? nonne & miracula nuſquam prius per alios priores Prophetas praedicta? Chriſtus autem non ſcripſit miracula propria, nec aliquis vnicus illa ſcripſit, ſed 4. magni Scribae, & alij multi minores, non ſimul in loco vel tempore, quaſi conſpirantes & Chriſti miracula concorditer confingentes: Sed quidam in Iudaea, quidam in Italia, quidam in Achaia, & quidam in Aſia, quidam in vna lingua, & quidam in alia, quidam ſecundum vnum modum, & quidam ſecundum alium, Chriſti doctrinam, geſta & miracula, concordi ſententia conſcripſerunt. Horum autem Scribarum & Protonotariorum Chriſti, teſtes ſunt Apoſtoli, viri praeclari, Chriſto continuè aſſiſtentes, in miraculis ſuis praeſentes, & ipſa certiſſimè oculis ſuis videntes, & tam hij, quam illi natura Iudaei.

Nonne & Chriſti miracula fuerunt praenuntiata Propheticè tam per viros, quàm per Sybillam, & eadem ratio de miraculis Prophetarum: vel fortè dicetis conuerſationem factam Moyſi & Prophetarum veſtrorum, euidenter oſtendere ipſos maleficos non fuiſſe, quare & ipſorum miracula vera fuiſſe. Et quis vnquam ſanctioris conuerſationis, quam Chriſtus, ſicut nedum noſtrae hiſtoriae, ſed & Gentilium conteſtantur? reſpicite facta eius, legire verba eius, attendite legem eius. Quid vnquam innocentius? quid ſanctius? quid honeſtius valeat reperiri? nonne tandem ita honeſte connerſabatur, ſicut Prophetae veſtri & Sybilla de ipſo propheticè praedixerunt? annon ita conuerſabatur Chriſtus, ſicut ſiue Meſſias, quem vos ex peccatis ſecundum praedictiones Propheticas, conuerſati deberet?

Obijcitis forſan ei, quod legem veſtram peruertere nitebatur, ſed male. Non enim legem veſtram peruertit, ſed expoſuit & impleuit, ſicut & erat diuinitus prophetatum. Amplius autem, cur non attenditis eandem calumniam poſſe ſimiliter obijci vero Meſſiae, quem vos ſecū dum praedictionem Proheticam Oſee veſtri, dies multos expectatis: ſed cum aſino adhuc futurum, cum fecerit miracula ſua vera, quomodo ergo vos eius miracula defendetis, & ego veri Chriſti noſtri vera miracula defenſabo.

Adhuc autem ſi Chriſtus fuiſſet maleficus, falſus Propheta, & falſa miracula tantum feciſſet, quomodo fuiſſet à tot, & tam ſolennibus teſtibus, tam concorditer prophetatus futurus, & etiam praeſentialiter atteſtatus, & per veſtrum Ioſephum commendatus, ſicut ſuperius recitatur. Quomodo etiam eſt veriſimile, ſi miracula Chriſti fuiſſent tantum ficta & diabolica arte facta, quod fuiſſent diuinitus prophetata, non reprobando, ſed totaliter approbando? praeterea ſi Chriſtus fuiſſet maleficus, pſeudo propheta, & legis ſubuerſor, ſecundum legis veſtrae praeceptum debebat occidi, quare & ipſum occidere, nequaquam demeritorium aut punibile ſed potius meritorium & praemiabile fuiſſe quis dubitat? ſed vos propter eius abnegationem & occiſionem, fuiſtis & eſtis puniti grauiter, & afflicti per occiſionem veſtri quamplurimam in terra veſtra, per Imperatorem & exercitum Romanorum, citò poſt occiſionem Chriſti factam, per diſſipationem ciuitatum veſtrarum & templi, per veſtram captiuationem & demigrationem de terra veſtra perfectam, per veſtram diſperſionem, ſubiectionem & vilipenſionem miſerabilem circumquaque, ſicut hiſtoriae veſtrae & noſtrae teſtantur, & ſpecialiter Ioſephus veſter in ſeptem libris de Iudaico bello ſcriptis, in quo & perſonaliter ipſe fuit, ſicuti etiam indicat praeſens dies. Sed quomodo Deus tam bonus, tuſtus, & clemens (ſicut Suppoſitio 1a. & 3a. Pars oſtendunt) vos tunc tam exceſſiue puniret incomparabiliter amplius, quam vllis temporibus retroactis, niſi pro aliquo grandi peccato, quolibet peccato veſtro priori incomparabiliter grauiori, praeſertim cum Deus vobis promiſerit & dederit terram veſtram perpetuo poſſidendam, quod etiam iuramento firmauit, ſi tamen, vel dum tamen ſeruaueritis legem eius, ſicut libri veſtri ſaepiſsimè ac clariſſimè atteſtantur? Quod ergo tam grande peccatum tunc temporis commiſiſtis, ratione cuius tantam miſeriam incurriſtis, niſi illud peccatum in Chriſtum? nonnè priùs adulteria turpiſsima commiſiſtis, prophetas ſanctiſsimos occidiſtis, Dominum reliquiſtis, & idola coluiſtis, & pro hijs, & iſtis ſimilibus immiſit vobis Deus nunc vnum Regem, nunc alium, nunc hos hoſtes, nunc illos qui vos affligerent multis modis, ſed, incomparabiliter mitius & breuius quā in afflictione praedicta? Nonne maxima afflictio veſtra prius, fuit captio Ciuitatis veſtrae Ieruſalem, Templi deſtructio veſtri, captiuatio, tranſmigratio in Babylonē, & per 70. annos detentio veſtra ibi? verùm tranſmigtatio illa non fuit perfecta, quin multi in terra propria morabantur, non fuit multum diuturna, non fuit multum amara, quia adhuc inipſa habuiſtis Prophetas vos diuinitus conſolantes, & poſt 70. annos dimiſſi fuiſtis liberi, & reuerſi ad propria, reaedificaſtis Ciuitatem & Templum. Haec autem veſtra captiuatio & tranſmigratio, perfecta diſſipatio Ciuitatis & Templi veſtri perfecta eſt, multum diuturna, quia per annos poene mille trecentos eſt, multum amara, quia nullum Prophetam toto iſto tempore habuiſtis: Propter quod ergo tam exceſſiuum peccatum circa tempus illud commiſſum, patimini iſtam poenam, omnes alias poenas veſtras tam incomparabiliter excedentem, niſi propter illud excellentiſſimum. excedentiſsimum peccatum veſtrum, in Chriſtum Sanctum Sanctorum, omnes alios Prophetas & Sanctos incomparabiliter excellentem?

Hic fortaſſis dicêtis, hanc calamitatem vobis accidiſſe, propter necem iniuſtam S. Io. Baptiſtae, aut Iacobifratris Chriſti, quorum vterque apud vos ſanctiſsimus habebatur: ſed ſi vterque fuit ſanctiſsimus, fuit & veraciſſimus & fideliſſimus recta fide: Iohannes autem atteſtabatur ſolemniter Chriſtum noſtrum, & ad digitum demonſtrauit: Iacobus verò fuit Diſcipulus & Apoſtolus Ieſu Chriſti, qui & fidem Chriſti conſtantiſsimè tenuit, docuit, praedicauit, vſque ad Martyrium triumphatum, ſicut Hiſtoriae manifeſtant. Eſt ergo ſanctiſsima & fideliſsima fides Chriſti. Nec etiam Iudaei occidebant, aut occidere conſulebant Io. Baptiſtam, ſed Herodes Agrippa; quem & ideo dicunt Iudaei ſuum exercitum prodidiſſe, ſicut Ioſephus 18. Antiquit. Iudaicae 12. planè refert, quod & Hiſtoriae noſtrae produnt. Neque Iudaei de communi conſenſu S. Iacobum occiderunt, aut eius occiſionem placitam habuerunt; ſed Ioſepho 20. Antiquit. Iudaicae 16. referente, quidam Ananus Pontifex Iudaeorum, facto Concilio Iudicum, ipſum tradidit lapidandum: Quare & Ciues moderatiſſimi Iudaeorum, & qui circa legis integritatem ſollicitudinem habuerunt, grauiter hoc tulère, miſerunt que ad Regem latenter, rogantes, vt praeciperet ei ne perpetraret talia, cum neque prius rectè feciſſet: Quapropter & Rex Agrippa, ipſum à Pontificatu quem tribus nenſibus habuit, deponebat. Prius quoque Iudaei Prophetas ſanctiſſimos occiderunt, necideò talem miſeriam incurrerunt: immo etſi omnes Iudaei tunc temporis exiſtentes, in mortem Ioannis & Iacobi vnanimiter conſenſiſſent, et ideò à terra ſua expulſi fuiſſent, mortuis patribus homicidis, Deus corū filios redoxiſſet, maximè ſi factum paternum nullatenus aprobaſſent, nec ratum eſt gratum concorditer habuiſſent, propter promiſſionem diuinam praetactam, etiam iuramento vallatam, quod viz. Iudaei & filij eorum poſt eos, terram illam poſſiderent perpetuo, ita tamen vel ſi tum eius legitima cuſtodierint? Nonne iſtud in Lege veſtra inuenitur expreſſe? Annon in Numeris legitur, quod Patribus veſtris murmurantibus contra Moyſem; immo potiùs contra Deum, & deſperantibus ſe poſſe ingredi illam terram eis promiſſam, Dominus in poenam peccati incredulitatis illorum, ſtatuit populum in deſerto per annos 40. donec omnes patres culpabiles eſſent morte conſumpti, & tunc eorum filios innocentes, ſicut promiſerat, introduxit? Nonnè etiam poſt ingreſſum veſtrum, in terram veſtram, propter Idololatriam veſtram per Nabuchodonoſor in Babyloniam tranſmigrati, tantum per 70. annos captiui fuiſtis, poſt quos Patribus Idololatris mortuis, filij innocentes ad propria reuertentes, Ciuitatem & Templum dirutareſtruxerunt? Nonne Moyſes verè praeuidens, & praedicens, & teſtes inuocans Coelum & Terram, quod ſi contra Dominum peccaretis, non longo tempore expectaret; ſed citò deleret vos de Terra veſtra, & in omnes Gentes diſpergeret, remaneretiſ que pauci in nationibus, ſubiungebat, cumque quaeſieris ibi Dominum Deum tuum, inuenies cum, ſi tamen toto corde quaeſicris, & tota tribulatione animae tuae, poſtquam inuenerint te omma quae praedicta ſunt, non dimittet te, neque obliliuiſcetur pacti in quo iurauit patribus tuis: Et iterum, cum ergò venerint ſuper te omnes ſermones iſti, & ductus poenitudine cordis tui in vniuerſis Gentibus in quas diſperſerit te Dominus reuerſus fueris ad cum, & obedieris ei & eius imperijs, reducet te Dominus de captiuitate tua, & rurſum congregregabit te Dominus de cunctis populis in quos te ante diſperſerit, & introducet te in terram quam poſſiderunt Patres tui, reuertetur enim Dominus, vt gaudeat ſuper te in omnibus bonis, ſicut gauiſus eſt in patribus tuis: ſi tamen audieris vocem Domini Dei tui, & cuſtodieris praecepta eius, & reuertaris ad Dominum Deum ruum. Cur ergo nunc haec veſtra calamitas incomparabiliter longè maior, grauior, & diuturnior ſupra modum omnibus retroactis, niſi propter aliquod peccatum, incomparabiliter longè maius, grauius, & diuturnius ſupra modum? Et quod eſt illud, niſi occiſio, occiſionis approbatio & negatio continua Ieſu Chriſti? Si mihi non creditis, credite veſtro Prophetarum clariſsimo Danieli, qui Ioſepho veſtro teſte 10. Antiquit. Iudaicae vltimo, non ſolum futura, ſicut alij Prophetae, praedixit, ſed etiam tempus definiuit, quando haec neceſſe ſit adimpleri, ſed nuſquam tempus certius definiuit, quam vbi per numerum 70. hebdomadum congruè diuiſarum, praedixit aduentum Sancti Sanctorum Chriſti, Ducis occiſionem Chriſti, negationem veſtri, & quod non foret eius populus qui eum fuerat negaturus; quod Ciuitatem veſtram, ſcilicet Ieruſalem, & Sanctuarium, id eſt, Templum diſsiparet populus cum Duce venturo, & quod finis eius vaſtitas eſſe deberet, & deſolatio non tranſitoria, ſed ſtatuta; quod hoſtia & ſacrificium tunc deficeret, & quod abominatio deſolationis foret in Templo; deſolatio, inquam, non temporalis & breuis, ſicut retroactis temporibus, ſed vſque ad conſummationem, & in finem ſtabiliter perſeuerans. Nonne tempus illarum hebdomadum, ſecundum praedictionem & diuiſionem Propheticam in aduentu Chriſti, in occiſione Chriſti, in diſspatione Ciuitatis & Templi per populum Romanorum cum Duce clariſsimè eſt impletum? ſcio quod ſic Iudaei, ſcio quod ſic, ſicut per Hiſtorias Iudaicas & Gentiles poteſt perſpicuè demonſtrari.

Et quan quam aliquis Sophiſtarum veſtrorum voluerit proteruire, ſubtrahendo vel addendo aliquid modicum temporibus regijs in Hiſtorijs deſignatis, & ideo cauillari Hebdomades illas Propheticas nequaquam tunc fuiſſe praeciſè impletas, nullo tamen colore poteſt extendere illas hebdomades vſque ad praeſens, per annos ferè mille trecentos. Nullae namque Hiſtoriae etiamſi trahantur inuitè hoc poſſunt vel tenuitèr colorare loquendo de Hebdomadibus dierum, ſcilicet & annorum, ſicut Patres veſtri, Prophetae veſtri, & Libri veſtri hactenus ſunt locuti. Si etiam hebdomades illae nequaquam tunc fuerunt impletae, dicat mihi (quaeſo) aliquis peritus Iudaeus, ſi adhuc ſint impletae, & quando, & monſtret mihi Sanctum Sanctorum, & Chriſtum, qui tunc venit, & caetera Prophetica ſuperius memorata: vel ſi nondum ſint impletae, quando erunt impletae? & fundet ſe in Lege, Prophetis; aut veris, non fictis Hiſtorijs coloratè, aut ſi hoc non potes, crede Ioſepho, crede mihi ſcienti monſtrare clariſsimè per Legem, Prophetias antiquas, & veraces Hiſtorias praedictis temporibus ipſas fuiſſe plenatiè adimpletas.

Nonne etiam Daniel verè praedixit diſsipationem Ciuitatis & Sanctuarij veſtri, per Ducem & populum Romanorum praedictam, hoſtiae ſacrificijque defectum & deſolationem veſtrae Ciuitatis & Templi ſtatutam? nonne hoc indicat calamitas veſtra praeſens? nonne hoc indicat tranſlatio ciuitatis & Templi de loco ſuo antiquo ad montē Caluariae, locum viz. Dominicae paſsionis Templi, in quam nunquam reae dificandi loco ſuo antiquo, ſicut videtur ex praemiſſo teſtimonio Danielis, & Scripturae veſtrae teſtantur? Si ergo Daniel haec verè praedixit, praedixit & veriſimiliter tempus horum, hebdomades ſupradictas. Neque enim res iſtas tantum futuras praedixerat ſed & tempus, verè ergo quando iſta vobis acciderant, erant praedictae hebdomades adimpletae, quare & tunc veraciter venit Chriſtus, cùm haec omnia propheticè ſint connexa. Si autem Daniel iſtam veſtram tantam miſeriam non praedixit, quis alius Prophetarum eam praedixit? Non eſt enim veriſimile vllo modo, quòd Prophetae veſtri calamitates veſtras improportionaliter minores, tam diligenter vobis praedicerent, & in ſcriptis relinquerent, & de iſta incomparabiliter maxima penitus reticerent? Nonne vnus Prophetarum veſtrorum ſic ait? Si erit malum in ciuitate quod Dominus non fecit, quia non faciet Dominus Deus verbum, niſi reuelauerit ſecretum ſuum ad ſeruos ſuos Prophetas. Si inſuper Daniel non praedixit hanc veſtram tribulationem praedictam, remanet eius Prophetia nondum effectuata, quare adhuc expectatis reductionem in terram veſtram, reaedificationem Ciuitatis & Templi, & habitationem veſtram ibi per aliqua tempora, & poſt haec omnia aliud illud tantum diſsidium, imo magis iuxta vocem propheticam Danielis, abſit à vobis tam horrenda calamitas, abſit, abſit, abſit. Teſtantur quoque Doctores veſtri in ſcriptis ſuis frequenter, Templum veſtrum reaedificari tertio non debere: Prophetae autem qui videntur prophetare contrarium, Ieruſalem ſcilicet atque Templum adhuc reaedificanda, intelligunt de Ieruſalem Ciuitate & Templo non terreſtri, ſed coeleſti; ſicut Doctores veſtri plurimi conteſtantur. Per haec igitur & ſimilia non improbabiliter ſuaderi videtur quod Iudaeis ſobrijs, & veritatis amicis debeat rationabiliter apparere gentem & terram ipſorum Ciuitatem & Templum fuiſſe, vt praemittitur deſolata, propter non receptionem; imò abnegationem, blaſphemiam & occiſionem Meſsiae & Chriſti: filios verò ipſorum, & filios filiorum, vſque in praeſens, tam miſerabile excidium continuè ſuſtinere propter approbationem, & imitationem continuam ſcelerum paternorum. Approbant enim continuè necem Chriſti, nec ipſum credendo, amando, & colendo recipiunt: verum continuè odiunt, abnegant & blaſphemant. Quis igitur his attentis rationabiliter, aut veriſimiliter dixerit, Chriſtum noſtrum fuiſſe maleficum, pſeudochriſtum, & miracula eius ficta?

Adhuc autem quaeſo, Iudaei, paululum auſcultetis. Nonne verus Meſsias, ſi nondum venit, ſed veniet, vt ſperatis, cum venerit & vera miracula fecerit non cognoſcetur, non recipietur: imò negabitur, patietur & occidetur à vobis? Nonne poſtea & propterea diſsipabitur terra veſtra, ciuitas, & ſanctuarium? & vos eijciemini & diſpergemini circumquaque ſicut Iſaias & Daniel caeterique Prophetae, ac alij veſtri doctores clariſsimè praedixerunt? & tunc haud dubio in veſtri excuſationem & ipſius accuſationem, aliquam mendacem calumniam confingetis, dicentes ipſum eſſe maleficum, & miracula eius ficta. Quod enim vera miracula faciet nullatenus concedetis. Nonne Nobilis ille Propheta veſter in perſona veſtra loquens Meſsiae, ſic ait: Cum feceris miracula, non ſuſtinebimus. Sufficiat igitur quaeſo, vobis ſufficiat, quod hactenus aberraſtis, redite quaeſo, redite, poenitentiam agite, miracula Chriſti agnoſcite, & peripſa ipſorum mirabilem effectorem.

Adhuc autem ex abundanti ecce Rabbi-Moſſe Ben Maymon, maximus Philoſophorum veſtrorum in libro quod de Iudicibus ſcripſit, ait: Ieſus Nazarenus viſus eſt eſſe Meſsias, & interfectus fuit per domum Iudicij, & ipſe fuit cauſa ſeu meruit, vt deſtrueretur Iſrael in gladio, & vt diſpergerentur reliquiae ipſorum, & vt inferiorarentur. Pro auctoritate verò iſt • us Rabby-Moſſe, quae ſiui ſemel à quodam magno & famoſo Iudaeo, nunquid ſcripta ſua haberentur authentica apud ipſos, qui percutiendo buccam ſuam reſpondit, quod quicquid Moyſes iſte dixit, fuit ita authenticum apud nos, ac ſi exiſſet de bucca Dei: & ſubiunxit; Inter primum Moyſem & iſtum, non ſurrexit tantus inter Iudaeos.

Amplius autem ſi Chriſtus noſter fuiſſet vir maleficus, & non bonus, miſericors atque pius, hanc veſtram ſubuerſionem, & deſolationem praeuidens & praedicens, ipſam nullatenus defleuiſſet, ſed magis riſiſſet: praeſertim cum ſciuit certiſsimè & praedixit ſe eſſe crucifigendum à vobis, vos doctrinam ipſius nullatenus recepturos: qui tamen accedens & videns ciuitatem veſtram, praedicenſque ſubuerſionem ipſius ac filiorum ſuorum, ob cauſam praemiſſam, futuram, fleuit, compatiens ſuperillam, ſicut haec omnia hiſtoriae noſtrae certiſsimè atteſtantur. Item ſi Chriſtus noſter fuiſſet maleficus & pſeudopropheta, quomodo pro ſaluandis hominibus & Scripturis Prophetarum implendis ſuſtinuiſſet ſcienter & voluntariè talem mortem? quomodo etiam moriens pro ſuis occiſoribus exoraſſet? haec tamen fecit, ſicut ex hiſtorijs authenticis clarè patet. Annon & Propheta veſter clariſsimus haec praedixit? vbi loquens pleniſsimè de Meſsia futuro & paſſuro,Eſ. 53. ſic ait: Oblatus eſt quia ipſe voluit; & infra, cum ſceleratis reputatus eſt, & ipſe peccatum multorum tulit, & pro tranſgreſſoribus rogauit. Si etiam Chriſtus noſter fuiſſet maleficus, pſeudopropheta, aduerſatius legis veſtre, quomodo Sancti Prophetae veſtri & alij, vel Sybilla paſsionem ipſius, modum & circumſtantias paſsionis tam ſollicitè praedixiſſent, ipſam deuotiùs venerando, & veſtram caecitatem & crudelitatem, atque veſaniam deteſtando? Nonne Dauid Pſalmo 21. multum expreſsè & planè paſsionem, ipſius modum & circumſtantias ſic praedixit: & quod ibi non dixit Pſalmo 68. ſuppleuit. Nonne Iſaias alijque Prophetae ipſam praedixerunt ſimiliter? Nonne Chriſtus noſter ſtatim moriturus, incepit lingua veſtra illum Pſalmum 21. dicens: Eli, Eli, Lammaſabachthani, euidenter inſinuans, illum Pſalmum fuiſſe praedictum & impletum de ipſo, qui & ſitiens accepto aceto dixit conſummatum fuiſſe, ſicut Hiſtoriae noſtrae certiſsimè conteſtantur. Liber etiam, qui dicitur Teſtamentum 12. Patriarcharum, plurima & clariſsima teſtimonia perhibet Chriſto noſtro, ſi ſit verus non fictus. Et quare non poſſet eſſe verus, cum Sybilla praedicta, à gente veſtra Prophetica penitus altena, tam clara teſtimonia dixerit Chriſto noſtro? Cut ergo illi 12. Patriarchae, filij Iacob Patriarchae clariſsimi, & Prophetae, more paterno teſtando, nequaquam Meſsiae teſtimonium perhiberent, ſicut & fecit pater corum, dicendo; Non receder virga, vel ſceptrum de Iuda, & Legum dator ſiue lator de inter pedes eius, ſiue de medio pedum eius, donec veniat Silo, id eſt Meſsias; ſicut antiqua gloſſa veſtra ibi exponit: quod & aliae gloſſae veſtrae alibi conteſtantur? Vnde & Tranſlatio veſtra Chaldaica planè dicit non al. peribit. praeteribit opus, ſeu actio poteſtatis, ſeu dominationis Regiae de domo Iudae, & Scriba de filijs filiorum eius, vſque in ſaeculum, vſque quo veniat Maſsilia. id eſt Meſsias, ſeu Chriſtus, quam Prophetiam, vna cum alijs partibus quae ſequuntur, in Chriſto noſtro conſtat plenariè adimpletam. Quoniam ſicut Hiſtoriae veſtrae teſtantur à tempore Moyſis ſemper fuerunt 71. Iudices ordinarij, ſiue Scribae, habentes poteſtatem & iuriſdictionem ordinariam, atque regiam, etiam ſanguinis, & omnia iudicia exercendi, qui etiam poſt tranſmigrationem Babylonis, & ablationem coronae & ſceptri à tribu Iuda per Nabugodonoſor Regem factam, quaſi auctoritate ordinaria & poteſtate regia apud eos manente, iudicia huiuſmodi exercebant, & hoc maximè in Ieruſalem, vrbe Regia, & Metropoli regni Iuda, vſque ad Herodem & Chriſtum, qui & non longè poſt, omnes pariter ſunt deſtructi. Vel ſi iſta prophetia in Meſsia & Chriſto noſtro impleta non fuerit, cum tam Sceptrum quam huiuſmodi Iudices, & iuriſdictio ſeu poteſtas, iamdiu à Iuda planè receſsit; inueniatis vos alium Meſsiam qui venit. Liber inſuper ſupradictus, etſi fortè penes vos nuſquam valeat inueniri, non ideò ſtatim conſequitur quod ſit fictus, potuit enim fuiſſe, quod liber ille fuiſſet tranſlatus in Graecum, ſicut & alij libri veſtri fuerunt, ante illud veſtrum excidium maximum per Romanos, & in illo combuſtus penitus, vel deſtructus; vel etiam quod aliquis talis liber, inter alia ſpolia fuiſſet Romam delatus, & in Romanum tranſlatus combuſtis alijs libris veſtris huiuſmodi vel deſtructis.

Amplius autem, ſi Chriſtus fuiſſet maleficus, quomodo eſt veriſimile quod omnia praedicta propheticè de Meſsia, fuiſſent in ipſo plenariè adimpleta? Si enim ita eſſet, Prophetae veſtri & Doctores tradidiſſent vobis doctrinam & notitiam diminutam, & nimis deceptoriam de Meſsia, & certè quicquid reſpondendo finxeritis de multis quae circa Chriſtum noſtrum acciderant, de tempore Aduentus & Paſsionis Meſsiae per Iacob & Danielem praedicto, ſicut tangebatur ſuperius, fingere non poteſtis. Amplius autem ſimul contra Philoſophos Iudaeorſi & maleficos ſupradictos, Si Chriſtus fuiſſet maleficus, ſocius malorum. malignorum ſpirituum & amicus, & per ipſorum potentiam feciſſet miracula, vſus fuiſſet aliquibus ſuffumigijs, annulis, inſtrumentis, characteribus, incantationibus, carminationibus, aut alijs talibus ſicut alij Necromantici faciunt, & ars tradit, & diuerſis ad diuerſos effectus: quare & congruum tempus neceſſarium ei fuiſſet ad miracula facienda. Sed ipſe ſemper pene fecit miracula diuerſa & varia, ſolo verbo, ſolo praecepto, imperio ſuo mero, & hoc ſubito ſine mora, quandoque autem orauit Patrem coeleſtem, daemonem verò nunquam.

Si etiam Chriſtus noſter fuiſſet maleficus, videtur quod libentius & conuenientius. communius feciſſet miracula nociua hominibus, ſicut Necromantici & maligni ſpiritus faciunt, quam miracula iuuatiua, praeſertim articulo paſsionis ſuae inſtante: qui tamen omnes malè habentes ſanauit, & in ipſo tempore ſuae paſsionis & articulo, cuiuſdam ſui tortoris auriculam amputatam per Petrum, increpato Petro tetigit & ſanauit, ſicut Hiſtoriae noſtrae docent. Quomodo etiamſi fuiſſet maleficus, tam ſanctiſsimè deceſsiſſet, nullum verbum diabolicum aut profanum emittens, ſed ſanctiſsima verba ſemper? Quis etiam maleficus, maluſue ſpiritus fecit omnia illa miracula, ſpecialiter autem coeleſtia, & reſuſcitationem ſanctorum quae in morte eius contigerant, ſicut ſuperius recitatur.

Adhuc autem, ſi Chriſtus fuiſſet maleficus & Necromanticus, videtur quod propter ſectam ſuam ſeruandam & latiùs ampliandam docuiſſet ſuos diſcipulos artem ſuam. Quicunque tamen totam doctrinam Chriſti reſpexerit diligenter, nuſquam inueniet aliquod tale verbum, nuſquam quicquam reperiet niſi puriſsimum cultum Dei, fidem, ſpem, & charitatem ad Deum, in omni neceſsitate orationem & recurſum ad Deum cum oratione ſanctiſſima ore ſuo dictata, Pater noſter qui es in coelis, ſanctificetur nomen tuum, & caetera aequè ſancta. Nihil ibi niſi integra charitas, omnimoda ſanctitas & perfecta honeſtas, cuius etiam doctrinam docti eius diſcipuli imitantes, omnes maleficos cum artibus eorum maleficis tanquam venena peſtifera & velut haeretica & fidei Chriſtianae contraria damnauerunt, quod & omnia Iura noſtra Canonica & Ciuilia ſanciunt & confirmant. Si etiam Chriſtus per maleficia miracula fecit; Quomodo diſcipuli eius ſancti, ſancti viz. Chriſtiani ſimilia miracula operantur? ſicut & Magiſter eorum promiſerat eis Chriſtus per ſolam inuocationem Dei, Chriſti, Mariae, alteriuſue ſanctorum, abſque inuocatione quacunque ſpirituum malignorum, & ſine quibuſlibet alijs in huiuſmodi artibus conſuetis: immò & qui de talibus artibus nihil penitus didicerunt; ſed ipſas artes cum ſuis artificibus pro viribus deſtruxerunt, & hoc nedum in vita praeſenti; verum etiam ſaepius poſt hanc vitam. Malefici autem & Necromantici inter Chriſtianos non faciunt miracula, nec in vita, nec in morte, nec alij Chriſtiani peruerſi: ſed tantum integri Chriſtiani, coram Deo & homine irrepraehenſibiliter conuerſantes. Si autem quis dixerit, quod Daemones faciunt gratis miracula pro huiuſmodi Chriſtianis, quomodo eſt veriſimile, quod tantum honorarent ſuos praecipuos inimicos, qui ipſos, aras eorum, idola eorum, Templa eorum, & vniuerſaliter omnem honorem & cultum eorum, vita, doctrina, facto & verbo, totis viribus deſtruunt, adnihilant, & confundunt. Nonne magis videtur, quod ſuos cultores ſic potius honorarent, vt ſic ad culturam ſuam homines potiùs prouocarent, quam ad religionem Chriſtianam tantam eis infeſtam, contrariam, inimicam? Nonne etiam Hiſtoriae noſtrae tradunt, quomodo Cyprianus, ab ipſa pueritia à ſuis parentibus Diabolo conſecratus, Necromanticus maximus, beatam Iuſtinam Antiochenam virginem Chriſtianam, pro ſe ipſo, ſeu pro quodā Acladio concupiuit, & ipſam primò per vnum Daemonem, ſecundò per alium fortiorem, & tertiò per principem Daemonſi ſollicitauit, multipliciter, etiam per ſeptenniū ad peccatum, nunc inuiſibilter, nunc viſibiliter, nunc ſpeciē virginis, nunc ſpeciem iuuenis aſſumendo, & in lectum virginis ſubintrando; ipſum quo que Cyprianum, quando que in foeminam, quandoque in auem, & Acladium in paſſerem transformatum ad thalamum virginis deferendo, quos omnes ſigno Crucis ſe muniens ſuperauit, & transformatos ad formam propriam reformauit? Quomodo etiam idem Daemon videns ſe non poſſe proficere, in formam Iuſtinae conuerſus, ſe obtulit Cyptiano, vt ſic ſaltem ſuam impotentiam palliaret, & Cypriano dicente benè veniſti Iuſtina, ſtatim ad prolationem nominis virginis euanuit inſtar fumi, quare & Cyprianus ad fidem Chriſti conuerſus, tandem pro fide Chriſti, vnà cum Iuſtina Martyrium conſummauit. Similia quoque leguntur, de Sancto Chriſti Apoſtolo Iacobo Zebedei, qui Hermogen & Philetum Necromanticos maximos omnia maleficia ipſorum euacuans, per miracula conuertebat. Si ergo virtute fidei Chriſtianae, omnia miracula, immò maleficia Daemonum deſtruuntur, qua ratione putandum miracula Chriſtana fieri Daemonum poteſtate?

Amplius autem ſi Diabolus poteſt aliqua miracula facere, poteſt & Deus, ſicut prima Suppoſitio, tertia & ſeptima partes demonſtrant, &c. ſicut ſupra contra reſponſionem priorem. Nonne & veritatem miraculorum, Chriſtianorum oſtendunt preces Chriſtianorum amantium Deum, ſecundum doctrinam tertiae partis huius; quas in neceſſitatibus maximis, Deo non Daemonijs, immo contra Daemonia offerunt pro miraculoſo auxilio impetrando? Quomodo namque Deus ſummè bonus & potens, ſummè pius & clemens, ſicut prima Suppoſitio, & alia praecedentia manifeſtant, tales amatores ſuos ad ipſum in ſummis periculis fugientes, clamantes, orantes, repelleret, & Daemonibus commendaret? Adhuc autem ſi Daemones ita ſubueniant Chriſtianis Chriſtum & Deum orantibus in neceſsitatibus ſuis magnis, vel hoc faciunt voluntariè vel inuitè, ſponte vel coacte: non videtur quod ſponte, cum Chriſtus & Chriſtiani tanta fecerint & continuè faciant contra eos: ſi coacte, magna eſt virtus fidei Chriſtianae, cui ſubſunt Daemones etiam & coacti, obediuntque inuiti, & deſeruiunt renitentes. Non enim eſt potentia ſuper terram quae Daemonibus comparetur, quare & magis videtur, quod Deus per omnipotentiam ſuam magnam cogat ſic Daemones, quando voluerit, vbi voluerit, & quomodo voluerit, vt cultoribus & ſeruitoribus ſuis deſeruiant Chriſtianis: praeſertim cum boni Chriſtiani in ſuis neceſsitatibus exceſſiuis nuſquam vtantur aliquo magico documento, nuſquam Diabolum, ſed Deum ſuppliciter deprecenter, quantum ergo diligit Deus & approbat fidem Chriſti?

Obijcient tamen fortaſſis malefici, aliquiſue pro eis, quod ipſi cogunt & violentant Daemones ad aliqua facienda. Sed cur non poſſunt ſimiliter cogere Angelos bonos Dei, cùm ſint ciuſdem naturae, aut homines viatores bonos aut malos infirmioris naturae? videtur inſuper quod poſſit oſtendi per Philoſophicam & Theologicam rationem Liberum Arbitrium naturale ſubſtantiae rationalis, non poſſe compelli ſeu cogi ad proprios actus ſuos per aliqua verba ſeu carmina, ſigilla vel ſigna, aromata vel ſuffumigia, herbas vel characteres Coeleſtes aut Terreſtres, ne que per quaſcunque creaturas inanimatas, irrationales aut rationales, etiam quaſlibet citra Deum. Hoc enim videtur naturali libertati Arbitrij repugnare: Quare & Daemones à Magicis inuocati crebrò non veniunt, aliquando autem gratis accedunt ad ſeducendum animas infelices, ſeductaſue amplius obfirmandum. Nonne etiam alias Daemones tam malitioſi & callidi & potentes cogerent homines praecipuè peccatores ad omnia maleficia facienda? Amplius autem ſi Chriſtus fuiſſet fictor, & feciſſet miracula tantum ficta, cur tempore praedicationis & paſſionis ſuae ceſſauerunt miracula veſtra vera, nec hactenus renouantur, ſicut & Hiſtoriae veſtrae tradunt. Ex Hiſtorijs namque veſtris & noſtris ſimiliter poteſt patere quod Romani diſſipabant Ciuitatem veſtram & Templum ſecundum praedictionem Propheticam Danielis & Chriſti An. 42. poſt Paſſionem ſeu Aſcentionem eius in Coelum, igitur & Thalmud veſtrum Babylonicum clarè dicit, 10. ſigna facta ſunt in domo Sanctuarij: 1. Non abortiuit mulier propter nidorem carnium Sanctuarij, 2. Nec carnes Sanctuarij foetebant vnquam, 3. Non fuit vnquam muſca viſa in domo Carnificum, 4. Non contigit accidens Sacerdoti magno in die propitiationis, 5. Non eſt inuenta corruptio in garba ſiue in manipulo, neque in duobus panibus, nec in panibus propoſitionis: ſtantes per ordines & adorantes erant ſpatioſi, licet retracti à domo Propitiatorij per 11. vlnas, 6. Non nocuit Serpens neque Scorpio, in Ieruſalem, 7. Nunquam dixit homo proximo ſuo anguſtus eſt noſter locus manendi in Ieruſalem, 8. Nunquam pluuiae extinxerunt ignem lignorum praeparationis, neque vicit ventus columniam fumi: licet omnes venti qui ſunt in mundo flarent in eam non poterant eam deuiare: 9. Fragmenta vaſorum fictilium abſorbebantur à locis ſuis, 10. Cineres quo que altaris interioris et Candelabri abſorbebantur à loco ſuo. Omnia vera iſta ſigna ceſſauerunt per 40. annos ante deſtructionem Templi, ſicut dictum eſt; Signa non vidimus, non vltra Propheta, neque apud nos eſt ſciens vſque quò. Alius quoque liber veſter, qui dicitur Iona, teſtatur quod Magiſtri veſtri tradiderunt quod 40. annis in quibus miniſtrauit Symeon iuſtus, ſors nominis Domini aſcendebat in dextra & 40. annis ante deſtructionem domus, id eſt Templi non aſcendit ſors in dextra, ſed in ſiniſtra. Lingua quoque ſplendoris, laua viz. rubricata ſuſpenſa in Templo conuertebatur in alborem, ſed ex tunc nequaquam; linum etiam veſpertinum prius ſemper ardebat, ex tunc non, ſed extinguebatur quandoque. Ignis ſimilter praeparationis qui deberet ardere continuè in altari ſemper fuerat validus, & non fuit neceſſe vt ſupponerent al. plura. multa ligna, ſed tantum duas aſcellas propter mandatum appoſitionis lignorum: extunc verò & vltra quandoque erat validus & quandoque nequaquam, & tum non ceſſabant Sacerdotes ligna ſupponere tota die. In manipulum inſuper ſiue garbam, & in duos panes facierum ſiue poſitionis ſeu propoſitionis immittebatur tanta benedictio, quod quantumlibet modicum contingeret Sacerdoti, comedebat & ſaturabatur, & adhuc ſuperfuerunt reliquiae; Ex tunc autem tanta maledictio eſt immiſſa, vt quicquid indè Sacerdotibus proueniret, non valeret quantum vna faba. Quare & honeſti retrahebant manus ſuas, & guloſi tolerabant. Adhuc autem quòd anno quo mortuus eſt Simeon Iuſtus, praedixit Iudaeis ſe moriturum illo anno; quibus ſciſcitantibus vndè ſciret, reſpondit, omni die quo intrabam, ſcilicet Sancta Sanctorum, aſſimilabatur mihi ſenex albis indutus qui mecum intrauit, & mecum exiuit: Hodie verò apparuit mihi ſenex vnus nigris indutus, qui mecum ingreſſus eſt, ſed non exiuit: poſteà infirmatus eſt ſeptem diebus & mortuus eſt, & ex tunc ceſſauerunt fratres eius Sacerdotes benedicere, ſcilicet in nomine Domini. Portae quoque templi aperiebant ſe ſemper ſponte, donec increpauit eas Rabba. Rabban Iohanan filius Zaqqai, & dixit Templum, Templum, cur deſtruis teipſum? ſcio enim de te, quòd finis tuus erit deſtructio: Super te namque prophetauit Zacharias, Aperi Libane portas tuas, & deuoret ignis Cedros tuos. Haec eadem & Talmud veſtrum Hieroſolymitanum commemorans, omnibus inquit diebus quibus fuit Simeon Iuſtus exiſtens, aſcendit ſors nominis Dei in dextra &c. ſententialiter ſicut ſupra, & ſequitur, Quadraginta verò annis cùm nondum erat domus deſtructa extinguebatur lumen veſpertinum, & lingua ſplendoris rubeſcebat vt ſanguis, & ſors nominis aſcendebat in ſiniſtra, & erant portae Templi aperientes ſe de nocte, & manicantes reperiebant eas apertas, dixitque Rabban Iohanan, Taemplum, Templum, quare obſtupefacis nos? ſcimus quod finis tuus erit ad vaſtationem, & quòd ſuper te prophetauit Zacharias, Aperi Libane portas, &c. & deuoret ignis Cedros tuas. Nec latet vos Iudaeos neque alios debet latere, quomodò numerando, maiori numero, puta articulo quaſi numero integro recitato ſoletis frequenter digitos, & numeros minores quaſi minutias ſeu fractiones abijcere negligendo. Licet igitur libri veſtri affirment quòd miracula veſtra ceſſauerunt per 40. annos, ante deſtructionem domus ſeu Templi; poteſt tamen eſſe quòd per 42. annos, aut 43.45. vel circiter anteà ceſſauerunt, tempore ſcilicet Baptiſmi, praedicationis miraculorum operationis, Paſsionis, aut Aſcenſionis Domini Ieſu Chriſti, ſicut potiùs reputo verum eſſe. Verum licet tunc temporis miracula veſtra penitus defecerunt, prius tamen circiter annos centum deficere incaeperunt; ſicut & ante noctem profundam lux aliquantulum tenuatur, & ante caecitatem perfectam viſus aliqualiter obſcuratur. Ioſephus namque veſter. 3. Antiquit. Iud. 8. tradit, quòd Deus omnipotens dereliquit ſcire legentibus ſiue ad ſacra veniat, ſiue ad eſſe nolit; & ſubdit. Et hoc non ſolum Hebraeis voluit eſſe manifeſtum, ſed etiam peregrinis. Dum ergo ſacrificijs Deus adeſſet, alter lapidum Sardonychum qui in dextro humero Pontificis portabatur, micabat; & ex eo ita ſplendor exiliebat, vt etiam procul poſitis apareret, cùm priùs hoc lapidi non ineſſet, & hoc itaque mirabile eſt, his tamen qui ſapientiam, non abiectionē diuinorum operum nanſciſcuntur. Quod verò eſt mirabilius dicam. Per duodecim enim lapides, quos ſupra pectus Pontifex ſutos in Eſsin, id eſt in rationale portat, victoriā pugnaturis Deus praenunciabat. Tantus enim ſplendor fulgebat in eis, cùm nondum exercitus moueretur, vt omni fieret multitudini manifeſtū eorum auxilijs adeſſe Deū. Vndè Graeci qui noſtras ſolemnitates honorant, eò quod nihil in his contradicere valeant. Eſsin rationalem vocant. Ceſſauit ita que & Eſsin & Sardonyx ſplendere annis mille ducentis. ducentis anteqā haec ego conſcriberem. Nec mirū, Veniente nam que Meſſia ſecundum Prophetiā Iacob tactam ſuperiùs, auferenda fuit à Iuda virga ſeu ſceptrum, & tota ordinaria Iudiciariaque poteſtas, quod non potuit aut non decuit ſubito fieri, ſed per bella ſuccedentia & potentiam veſtram deſtruentia ſucceſſiuè, vt & ſic lucerna veſtra extingueretur ſimiliter ſucceſsiuè, eò quod viam & ſemitas Meſsiae venturi in proximo, ſicut ex prophetijs & traditionibus maiorum veſtrorum benè ſciuiſtis, aut ſcire debuiſtis, nequaquam debitè praeparâſtis, ſicut eſt vobis propheticè imperatum. Quinimò & contra ipſum venientem vos ipſos inimicos, inſidiatores, contradictores, & oppugnatores impios praeparâſtis, ſicut rei exitus indicauit, multiſque annis prioribus veſtra legitima neglexiſtis, mala multimoda exercentes, ſicut libri Machabaeorum, quos Aſamonaei filios ſeu Aſamonaeos vocatis, & libri Ioſephi de Antiquitate & bello Iudaico, vna cum alijs Hiſtorijs conteſtantur. Sed quare tempore Chriſti noſtri praedicto miracula veſtra penitus ceſſauerunt? Nonne quia vos eius glorioſa miracula deprauâſtis, ipſum Autorem miraculorum contempſiſtis, abnegaſtis, occidiſtis, diſcipulos quoque ſuos & totam eius doctrinam a veſtris finibus eieciſtis? Quid mirum ſi Autore miraculorum recedēte à vobis, & mitacula pariter receſſerunt? imò & ex receſſu miraculorum à vobis, poteſt non improbabiliter argui receſſus Autoris eorum Domini Dei noſtri, qui teſte Propheta, facit miracula magna ſolus, ſicut & ſupra per teſtimonia Prophetica monſtrabatur: Quare & circa tempus illud audiebatur vox in templo veſtro dicentium, Migremus hinc, migremus ex his ſedibus; ſanctorum videlicet Angelorum. Nonne ergo tunc temporis Dominus & Deus exercituum cum Angelis ſuis ſanctis a vobis veſtriſque ſedibus demigrauit, & ad populum Gentium qui habitabat in tenebris tranſmigrauit, ipſoſque illuminans factus eſt Pater illorum, Pater futuri olim ſaeculi, nunc praeſentis. A Chriſto namque velut à Patre noſtro dicintur Chriſtiani, cuius praeſentiam paternalem, & paternitatem praeſentem apud nos lucidè indicant beneficia eius magnifica, miracula ſcilicet glorioſa, ſicut & olim apud vos eius praeſentiam indicabant. D • cetis fortaſsis quòd Deus operatur pro vobis continuè vnum miraculum magnum inter inimicos veſtros, tanto vos tempore conſeruando, paſcendo, & neceſſaria miniſtrando. Sed iſtud magis videtur ad veſtram miſeriam, quàm ad veſtrum miraculum deputandum. Nam etſi ſit miraculum, in miſeriam tamen veſtram dignoſcitur redundare, in poenam peccatorum veſtrorum, ſicut erat de vobis antiquitus prophetatum. Deut. 4. Moſes namque dixit, ſi patrantes malum coram Domino Deo veſtro eum ad iracundiam prouocetis, teſtes inuoco hodie Coelum & terram, citò vos perituros eſſe de-terra, quam tranſito Iordane poſſeſſuri eſtis. Delebit vos Dominus, atque diſperget in omnes gentes, & remanebitis pauci in nationibus, ad quas vos ducturus eſt Dominus; Non dimittet te, nec omnino delebit. Dauid quoque in perſona Meſsiae & Chriſti tunc paſſuri à vobis ſic ait; Pſal. 58. Deus oſtendit mihi ſuper inimicos meos, ne occidas eos, ne quando obliuiſcantur populi mei, Diſperge illos in virtute tua & depone eos, &c. quae & mendacia veſtra execranda adhuc continuata in Chriſtum, & poenam veſtram indicant euidenter, & vſquequo haec durabunt, donec ſciant quod Deus dominabitur, nedum Iacob, ſed & finium terrae totius, atque ad veſperam conuertantur. Nonne continuè viuitis in ſubiectione grauiſsima, & miſerabili ſeruiture, in miſeria & aerumna, in dolore multiplici & labore; quod miraculum ſiue mirum quod laborarij omniquaque ex laboribus ſuis viuant, dicente Ouid. de Faſtis. Poeta Omne ſolum ſorti Patria, est vt piſcibus aequor, Vt volueri vacuum quicquid in orbe patet? Nec ſunt Chriſtiani inimici veſtri cenſendi vt dicitis, ſed amici Amore namque Chriſti qui ex vobis deſcendit, volunt, orant, & procurant pro vitibus vobis bonum, imò bona maxima in praeſenti, & ſimiliter in futuro, ſicuti ſibi ipſis. Quod igitur conſeruamini iſto modo, eſt in poenam peccatorum veſtrorum, vt etiam per vos alij caſtigentur, ne inſuper lucerna & memoria ſanctorum Patrum veſtrorum penitus extinguatur. Dicit enim Moſes, non dimittet te, nec omnino delebit, neque obliuiſcetur pacti in quo iurauit Patribus tuis: & Dauid, Ne occidas eos, ne quando obliuiſcantur populi mei. Quod & non irrationabiliter fieri creditur, vt libri veſtri prophetici apud vos inimicos fidei Chriſtianae manentes, fidem Chriſti fideliter atteſtentur, ſicut ſuperius tangebatur; Adhuc autem & propter eos qui ex vobis quotidie conuertuntur, amplius autem & propter reliquias Iſrael, quae finaliter conuertentur.

Alij autem, puta Saraceni & eorum Philoſophi fatentur miracula Chriſti noſtri, & veram cauſam miraculorum ſuorum, videlicet verum Deum, & veram eius potentiam & virtutem: ſed dicunt vlterius, Illa miracula non probare ipſum fuiſſe Deum, ſicut aeſtimant Chriſtiani, ſed aliquem Magiſtrū magnum ſanctum Magiſtrū magnum Dei amicum, & Magiſtrū magnum Prophetam, ſicut Moſes & Mahometes fuerunt, & haec eſt traditio Mahometi. Sed ſi Chriſtus fuit magnus ſanctus, magnus Dei amicus, & magnus Propheta, ſicut & Deus per tam euidentia miracula demonſtrauit, non fuit mendoſus ſeductor, ſed verax ductor & doctor. Non fuit ergo doctrina eius mendoſa, ſed vera: In eius autem doctrina habetur ipſum fuiſſe Deum: Fuit ergo veraciter Chriſtus Deus. Hic reſpondebitis forſitan cum Manichaeis haereticis, ſecundum traditionem Mahometi dicentes totam doctrinam Chriſti fuiſſe veram; ſed eius diſcipulos velut rudes ipſam malè intellexiſſe, & ex ignorantia aut ex malitia ipſam ſcribendo multipliciter corrupiſſe; in ipſa autem doctrina Chriſti nullatenus contineri ipſum fuiſſe Deum. Sed forſitan in doctrina per diſcipulos eius corrupta. Sed hic quaeſo pacifice auſcultetis. Nonne Autoritatem & Veritatem incorruptam Euangeliorum noſtrorum ſufficienter oſtendunt contra reſponſionem proximam iam praemiſſa praemiſſa? Nonne rationabiliter potius credendum videtur, quod tot, tales, & tanti Chriſti diſcipuli, Apoſtoli, & Euangeliſtae cum ipſo continuè praeſentialiter conuerſantes, ipſius vitam & opera continuè praeſentialiter intuentes, ipſiuſque doctrinam continuè praeſentialiter audientes, de iſtis concorditer conſcripſerunt, quàm quod Mahometes ſolus & abſens, quia per ſexcentos annos & amplius Chriſto poſterior de his ſcripſit? Imò ſcriptura noſtra de Chriſto, quam tot & tales ſcripſerunt concorditer, & fide, vita, ac doctrina continuè teſtabantur, videtur multo magis authentica lege veſtra, quam Mahometes ſolus vel aliquis diſcipulus eius ſolus, aut vxor eius aliqua ſola ſcripſit. Adhuc autem fortaſsis dicetis, quod Mahometus fuit Propheta, quare & quod Chriſti doctrina fuit ei diuinitus reuelata. Verum quanquam fuiſſet Propheta, multa potuerunt fuiſſe, nequaquam ſibi diuini • us reuelata. Nonne ergo magis credendum teſtibus concordibus praeſentibus, videntibus, audientibus, palpantibus, quam Mahometo ſoli & abſenti, de cuius prophetia non conſtat ſpecialiter in hac parte? Cur etiam non credendum Chriſtum docuiſſe ſe fuiſſe Deum; cum antiqui Prophetae Iudeae, & Sybilla ipſum fore Deum concorditer prophetabant, ſicut ex prophetijs ip • orum poteſt perſpicuè demonſtrari? Quomodo ergo credam ſoli Mahometo, & iſtis multis clariſsimiſ que Prophetis non credam? Nec poteſt quis fingere nos Chriſtianos finxiſſe huiuſmodi Prophetias, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Adhuc autem ſi Mahometes fuit Propheta, ita fuerunt Chriſti diſcipulifacta eius ſcribentes, ſicut hiſtoriae noſtrae docent. Nonne ſecundum Auicennam maximum Philoſophorum veſtrorū 10. Metaph. ſuae 2. Prophetia eſt donum ſpiritus ſancti, & quam plene habuerunt diſcipuli Chriſti pariter congregati Spiritum Sanctum, ſeu donum huiuſmodi Spiritus Sancti, quando die Pentecoſtes Spiritus Sanctus in ſpecie ignis repleuit totam domum vbi erant ſedentes, & ipſos omnes, in tantum vt cùm eſſent Hebraei, linguis omnium gentium ſubitò loquerentur? Nonne Pertus & Paulus, & alij Chriſti diſcipuli prophetabant? Nonne Ioannes Chriſti diſcipulus & Euangeliſta, decurſum mundi à tempore Chriſti vſque ad finem mundi in ſua Apocalypſi prophetando deſcripſit, vbi & de Mahometo veſtro, & veſtri per eum ſeductione, & Chriſtianorum per vos impugnatione non tacuit? Nonne & multi alij Chriſtiani multis temporibus clariſſime prophetabant? Diſcipuli quoque Chriſti, Apoſtoli & Euangeliſtae Euangelia noſtra dictantes, ſcribentes, ipſaque vita, doctrina, facto, & verbo, etiam vſque ad martyrium & in ipſo martyrio conſtantiſſimè arteſtantes, fecerunt, id eſt, Deus fecit pro eis multa miracula glorioſa tam in vita quam poſt vitam eorum? Quare & ſecundum reſponſionem veſtram praemiſſam ipſi fuerunt magni ſancti, & magni Dei amici, imo maiores Mahometo veſtro, pro quo D • us miracula nulla fecit, ſicut ſuperiùs tangebatur. Fuit ergo vita & doctrina eorum ſancta & vera, quam Deus per miracula talia approbat & teſtatur. Praeterea à tempore Chriſti vſque modo, ſemper inter Chriſtianos miracula durauerunt, per Chriſtianos ſeu pro Chriſtianis, qui ſecundum iſtam doctrinam Chriſti quam habemus, vixerunt. Deus ergo approbat talem vitam pariter & doctrinam. Nonne primò ſancti Martyres Chriſtiani, viri & mulieres innumeri pro iſta fide certantes, miraculis plurimis claruerunt? Nonne & poſtea Doctores Chriſtiani contra Haereticos pro fide quam tenemus, verbis & ſcriptis concorditer dimicantes, miraculis plurimis claruerunt? Nonne Confeſſores & Virgines ſecundum fidem iſtam viuentes, miraculis plurimis claruerunt, ſicut hiſtoriae plurimae conteſtantur? Quomodo etiam videtur credibile ſi Chriſtiani errarent communiter in credendo, praeſertim cum diligant Deum ſecundum doctrinam proximae partis huius, quod Deus non reuelaret veritatem alicui Chriſtiano, pro quo facit alia miracula tot & tanta, ſed tantum vni infideli, idololatrae Gentili, veſtro ſcilicet Mahometo? Talis enim fuit priuſquam Prophetiae munus accepit, ſicut libri veſtri teſtantur. Sic enim reuelauit Chriſto noſtro Iudaeo, & per ipſum diſcipulis ſuis Iudaeis, quando legem ipſorum voluit exponere ſpiritualiter & implere. Adhuc quaeſo aduertite diligenter modum faciendi miracula Chriſti & omnium aliorum. Nonne omnes alij, per quos ſeu pro quibus fiebant miracula, orabant ad Deum tacitè vel expreſsè pro miraculis faciendis, proteſtantes ſe non poſſe miracula facete propria poteſtate, & ſe Deum non eſſe; Chriſtus autem creberrimè & paenè ſemper miracula faciens, ſine orationis ſuffragio illa fecit, imò & praetendebat ſe facere omnia propria autoritate, propria poteſtate, & ſola ſua propria voluntate, vt ſic oſtenderet ſe eſſe Deum, & Deus ab hominibus crederetur. Vnde & vt plurimum miracula faciendo, tantum voluntatem faciendi expreſsit, & ſtatim fiebat miraculum quod volebat, vt ſic euidenter oſtenderet ſe habere voluntatem infruſtrabilem, omnipotentem & generaliter efficacem, qualem nō habet aliqua creatura, cum ſit tantum virtutis finitae, ſed ſolus Deus virtutis ſimpliciter infinitae, ſicut octaua pars docet. Dixit enim mortuis, paralyticis, alijſque infirmis, ſurge; Caecis, reſpice; Manco, extende manum tuam; Leproſo, volo, mundare; & multis petentibus multa, fiat, & ſtatim fiebat miraculum quod volebat; Fuit ergo veraciter Chriſtus Deus. Quomodo namque aliter Deus ipſum taliter approbaſſet? Quoſdam autem infirmos curauit, quaedam alia faciendo propter miniſterium; quandoque autem orauit Deum Patrem pro miraculo faciendo, vt ſic oſtenderet quod virtute humanitatis aſſumptae non potuit miracula facere, ſed tantum virtute diuina. Amplius autem Chriſtus fuit maior Propheta & eminentior Mahometo; quare & vt videtur lex Chriſti lege Mahometi. Nonne ille eſt maior Propheta qui habet ſpiritum Prophetiae, & virtutem miracula faciendi, quàm ille qui habet alterum horum tantum? Nonne Auicenna clariſſimus Philoſophorum veſtrorum, 4. de Anima 4. dicit quod proprietas faciendi miracula pendet ex virtute deſideratiua, quae prouenit ex anima Prophetae dignioris prophetiae; & 10. Metaphyſ. ſuae. 1. quod certitudo eſt ex euidentia miraculorum; Chriſtus autem excellentiſſimè habuit ambo iſta, ſicut quamplures hiſtoriae manifeſtant; Mahometus autem veſter vix tenuiter, ſi tamen aliqualiter, vnum horum, donum videlicet Prophetiae. Aliqua namque vera praedixit, ſed pauca, aliqua verò falſa, ſicut libri veſtri & rerum exitus manifeſtant; ſed miracula nulla fecit, ſicut ipſemet in Scriptura veſtra teſtatur. Annon & hoc idem ſupra, contra quartam reſponſionem per Autoritatem Auicennae ſimiliter eſt oſtenſum? Nonne etiam ſanctior Propheta videtur, qui ſanctius mundum ingreditur, ſanctius conuerſatur in mundo, & ſanctius exit mundum? Chriſtus autem ſanctius ingreſſus eſt mundum, quia per annuntiationem Angelicam conceptus de Spiritu Sancto, ex Sanctiſſima Virgine Maria, & natus, ſicut liber legis veſtrae multis locis teſtatur: Sanctius conuerſatus eſt in mundo, ſicut vita, doctrina, & miracula ſua probant, nec vos negatis vt credo; ſanctius egreſſus eſt mundum, ſicut illa miracula maxima, quae circa mortem eius acciderant, lucidè manifeſtant, reſurrexit à morte, aſcendit in coelum, promiſit & miſit Spiritum Sanctum ſuis; fuit ergo excellentior Mahometo. Adhuc autem quia vos Philoſophi Saraceni eſtis magni Aſtrologi, & omnia quae geruntur inferius cauſis ſuperioribus deputatis, vt ſecundum veſtra principia vobis loquar; Aduertite quaeſo magnam coniunctionem Saturni & Iouis, quae praeceſsit, & praeſignificabat Prophetam veſtrum & ſectam cum omnibus circumſtantijs ponderandis; reſpicite & coniunctionem magnam, imò maiorem & maximam, eorundem cum ſuis circumſtantijs vniuerſis, quae paucis annis Chriſtum praeceſsit, & fuit ſignificatrix ſuper Propheta noſtro futuro & ſecta: Haec enim & veſtri & noſtri ſciunt promptiſsime calculare, & conſiderate quae debeat ſolennior, excellentior & dignior iudicari. Nonne coniunctio illa Chriſti? Quis Aſtrologus dubitat aut ignorat? Nonne ergo Propheta noſter & ſecta noſtra, Prophetam veſtrum, & ſectam ſimiliter ſuperant & excellunt? Nonne & Chriſtus & religio Chriſtiana habuit plurima clariſsima teſtimonia ante, ſimul, & poſt, ſicut praecedentia docuerunt, & continuata miracula adhuc docent? Veſter autem & veſtra, nulla, vel ſaltem non tot, non talia, ne que tanta. Adhuc autem lex ducens ad perfectionem & foelicitatē animae in praeſenti & in futuro, melior videtur & dignior illâ, quae ducit ad foelicitatem ſeu voluptatem corporis in praeſenti & ſimiliter in futuro: Lex autem noſtra ducit ad perfectionem & foelicitatem animae rationalis principaliter in praeſenti & ſimiliter in futuro; veſtra autem ad foelicitatem ſeu voluptatē corporis in praeſenti, & etiam in futuro, ſicut inſtitutiones & promiſsiones legis noſtrae & veſtrae teſtantur. Nonne & Auicenna maximis Philoſophorū veſtrorum. 9. Metaph. ſuae vlt. Lex, inquit, noſtra quā dedit Mahometus, oſtēdit diſpoſitionē foelicitatis & miſeriae, quae ſunt ſecundū corpus: ſed alia eſt promiſsio, quae apprehenditur intellectu, & ratione demōſtratiua, & haec eſt faelicitas & miſeria animarū, quae probātur argumentationibꝰ, quāuis noſtrae aeſtimationes debiles ſint ad imaginandum eas nunc, propter cauſas quas ego oſtendam. Sapientibus verò Theologis multò magis cupiditas fuit ad conſequendam hanc foelicitatē, quam foelicitatē corporū, quae quamuis daretur eis, non tamen attenderunt eam, nec appreciati ſunt eam comparatione huius foelicitatis, quae eſt coniuncta primae veritati, ſicut oſtendam de ea. Igitur faciam ſciri diſpoſitionem huius foelicitatis & miſeriae, quae eſt ei contraria; Corporalis autem foelicitas iam aſsignata eſt in lege. Nonne & Galdiffa veſter, & Soldanus, ac alij maiores veſtri ſecundum traditionem legis veſtrae credunt & praedicant, quod mortui veſtri reſuſcitati ad vitam, comedent & bibent omnia delicata, puta lagana, mel, lac, caſeum, & butyrum, & quod habebunt multas & pulchras vxores, quibus carnaliter miſceantur? Sed quàm inhoneſtum hoc eſſet in foelicitate futura, quàm carnale, quàm beſtiale, quàm irrationale, quis honeſtus Philoſophus facilè non perpendit? Ad quid enim ibi oportebit comedere? vel propter neceſsitatem, vel propter ſolam voluptatem? Si propter neceſsitatem, erunt ibi corpora hominum alterabilia ad infirmitates, orbitates, triſtitias, & ad mortem, & ita forſitan alterata: hoc autem foelicitati repugnat: Foelicitas namque ſecundum omnes Philoſophos veſtros, & alios, eſt bonum, ſtabile, & perfectum. Si propter ſolam voluptatem, quis eos à gula, incontinentia, aut intemperantia, excuſabit. Si etiam ibi carnaliter comedetis, nonne & carnaliter egeretis, & locum foeliciſsimum turpiter polluetis, & abominationem, foetorem & taedium inuicem parietis? Adhuc autem ſi comedetis ibi & bibetis, nonne & poſtea dormietis, ſicque à foelicitate ceſſabitis, & miſeriam incurretis. Docent enim Philoſophi concordanter, quòd actus eſt perfectior potentiâ, & vſus habitu; quare & foelicitas quae eſt ſummum bonum humanum in actu & vſu, non in potentia habituuè conſiſtit. Vnde & quidam Philoſophorum praeclarus recitat, 1. Eth. vlt. approbando dictum vulgare, Nihil differre ſecundum dimidium vitae foelices à miſeris. Ad quid etiam ibi haberetis vxores, vel propter generationem, vel propter ſolam voluptatem? Non propter generationem: Hic enim tantùm non ibi eſt locus, tempus, & neceſsitas generandi, nec quiſquam ibi indigebit haerede, cùm quilibet ibi ſemper vt creditis, immortaliter ſit victurus. Adhuc autem vel ſemper ibi generabitis, vel ceſſabitis aliquando; ſi ſemper generabitis, producetis immoderatam & oneroſam multitudinem filiorum, nec illa ſocietas paradiſi ſeu coeli vnquam erit perfecta, nec finaliter conſummata: ſi aliquando generare ceſſabitis, ceſſabitis & à veſtra foelicitate, & aeternam miſeriam incurretis. Filij quoque veſtri ibi progeniti, vel generabunt ibi vlterius, vel nequaquam: ſi generabunt, erit ibi infinita & immoderata multiplicatio filiorum. Videtur quoque quòd filij, qui nunquam beatitudinem meruerunt, erunt ibi ita beati, ſicut Patres eorum, qui ipſam hîc multipliciter meruerunt, cùm ibi non ſit tempus, nec locus merendi: Si nullatenus generabunt, nunquam beatitudinem conſequentur, ſed miſeri ſemper erunt. Nec habebitis ibi vxores propter ſolam voluptatem explendam, quis Philoſophus dubitat? quis honeſtus ignorat? quis ſanus hoc ſperat, niſi porcus forſitan Epicuri? Item vel habebitis ibi concupiſcentiam & appetitum venereorum ante actum venereorum, vel nequaquam: ſi habebitis, habebitis ibi triſtitiam & dolorem ex dilatione, & carentia delectabilis concupiti. Dicit enim Philoſophus, 3. Eth. 21. Intemperatus concupiſcit delectabilia, propter quod & triſtatur non adipiſcens; cùm triſtitia enim concupiſcentia; qui & 12. Metaphyſ. oſtendens Deum ſemper optimè ſe habere, 39. probat ipſum ſemper habere maximam delectationem ſeu voluptatem, & hanc eſſe alicuius actus ſemper praeſentialiter exiſtentis, quia actus exiſtens eſt perſe & maximè delectabilis; ſpes verò de actu futuro, & memoria de actu praeterito non per ſe, ſed propter actum, & quatenus habent quaſi praeſentialiter ipſum actum. Super quod Auerroes veſter; Spes, inquit, & rememoratio, quamuis ſint voluptuoſae, tamen ſunt de rebus non exiſtentibus in actu, & ſunt voluptuoſa, quia ſperans imaginatur ea eſſe comprehenſa in actu, & ſimiliter memorans, & innuit quòd comprehenſio voluptuoſa non eſt niſi illius quod eſt in actu, non in potentia, & quod deſiderium praecedens comprehenſionem magis videtur dolor quàm voluptas, quod & Auicenna veſter, & omnes Philoſophi & Medici conteſtantur, & frequens experientia manifeſtat; triſtitia autem foelicitati non conuenit, ſed repugnat. Si verò concupiſcentiam nequaquam habebitis, nec habebitis delectationem in opere vt videtur. Ad quid etiam oportebit non concupiſcentes omnino actum huiuſmodi exercere? Et ſi vos viri cum tot vxoribus plenis voluptatibus affiuetis, & haec foelicitas veſtra erit, cur non & quaelibet mulier multos viros habebit, vt ſic ſuis plenis voluptatibus ſimiliter ſatientur, aut ipſae ſemper infoelices & miſerae permanebunt? Amplius autem vel ſemper continuè exercebitis actum carnis, vel ceſſabitis aliquando per vices: ſed abſit quòd vel leuiter cogitetis vos exercituros continuè talem actum; ſic enim & porcis apud vos quoque immundis & illicitis ad veſcendum, efficiemini turpiores. Neque etiam poteritis exercere continuè talem actum cum vna vxore, eò quòd habebitis ibi multas; neque cum multis; quomodo etiam poterunt multae vxores viri vnius pro foelicitate ſua complenda, in tali actu continuè occupari, niſi cum viris diuerſis adulterium committendo? Et ſi à tali actu aliquando ceſſabitis minuetur veſtra foelicitas vel ceſſabit, ſicut praemiſſa teſtantur. Quis ergo etiam Philoſophorum ignorat, foelicitatem humanam tantummodò conſiſtere in operatione perfectiſsima hominis, & quis neſciat operationem perfectiſsimam hominis eſſe operationem ſecundum perfectiſsimam potentiam hominis, circa perfectiſsimum ſuum obiectum? & quis dubitat animam rationalem eſſe perfectiorem potentiam quacunque potentia corporali? Quare & certum cuilibet eſſe debet, quòd foelicitas hominis in cognitione, in coniunctione, & fruitione perfectiſsima Dei conſiſtit, ſicut Hermes, Plato, Ariſtoteles, Auicenna, Algazel, Auerroes, & omnes Philoſophi tam Sarraceni, quàm alij pariter conteſtantur. Nonne & delectatio corporalis & anima beſtialis, praecipuè autem venereorum, quàm plurimum impedit operationem animae rationalis ſpiritualem, & delectationem eius ſinceram? quare & perfectae foelicitati repugnat: Dicit enim Ariſtoteles 7. Eth. 11. Impedimentum, ei quod eſt prudentem eſſe, delectationes, & quanto magis gaudet, puta ea quae venereorum: Nullum enim vtique poſſe intelligere aliquid in ipſa. Cur etiam in tali delectatione carnall & beſtiali humanam beatitudinem expectatis, & non in delectatione ſpirituali & rationali, perfectiori, permanentiori, quia continua, honeſtiori, puriori, meliori, atque maiori, praeſertim cùm ambas ſimul non poſsitis habere? repugnant enim ad inuicem & mutuò ſe expellunt, ſicut ſuperius proximo docebatur. Et quis Philoſophus neſciat, quòd ſicut potentiae perfectioris, infatigabilioris, honeſtioris, ſanctioris, & melioris circa conuenientiſsimum ſuum obiectum, ſicut proportionalis operatio, ſic & proportionalis delectatio rationabiliter debet eſſe; potentiam autem hominis perfectiſsimam, infatigabiliſsimam, quia immaterialem, & incorruptibilem, puriſsimam, honeſtiſsimam, ſanctiſsimam, maximè Deiformem, & vniuerſaliter optimam eſſe animam rationalem, quis negat? & proportionale eius obiectum quis dubitat eſſe Deum? Nullus ergo permittitur dubitare foelicitatem delectabiliſſimam, & delectationem foeliciſſimam expectandam in operatione animae rationalis perfectiſsima, continuiſſima, ſinceriſſima, & ſanctiſsima circa Deum, ſicut praedicti Philoſophi, & plurimi alij Gentiles, Iudaei & Sarraceni vnanimiter conteſtantur, & quàm rationabiliter iuxta praemiſſa? Nonne ſecundum primam ſuppoſitionem, tertiam partem, & quartam, Deus eſt ſummè, copioſiſsimè, abundantiſsimè, & infinitiſsimè delectabilis, voluptuoſus, delicioſus, dulcis, ſuauis, amabilis, gaudioſus, foelix, & beatus. bonus? Cur ergo ſecundum partem 7am & 8am non poteſt ſe talem ſuis cultoribus in futura beatitudine exhibere; & ipſos ſuis ſinceris delicijs & ſemper continus, ſincerè & continuè aeternaliter ſatiare, vt ſic ipſemet eis foelicitas delectabiliſsima & delectatio foeliciſsima ſemper fiat? Nonne & hoc pulcherrimè congruit rationi? Annon ſecundum omnes Philoſophos verè Philoſophos, & ſecundum exigentiam rationis, homo debet omnia facere propter finem? & cùm non ſit infinitus proceſſus in finibus, ſicut ſecunda ſuppoſitio & ipſi pariter conteſtantur, aliquis eſt omnium finium vltimatus, qui propter ſe quaeritur, & alij propter ipſum: hic autem eſt beatitudo foelicitaſque finalis, & in quo quaerenda ipſa foelicitas niſi in Deo? & quid erit iſta foelicitas, niſi Deus? alioquin Deus propter aliud à ſe eſſet amandus finaliter, & à ſuis amatoribus. cultoribus venerandus, contra omnes rectè Philoſophantes, & contra 30. partem huius. Nonne & ſecundum 31. partem Deus amatoribus & ſeruitoribus ſuis non parcè ſed abundanter retribuet, & vbi & quando niſi in foelicitate futura? hi autem ſecundum doctrinam trigeſimae partis huius, ſuper omnia nedum exiſtentia, ſed etiam poſsibilia & imaginabilia citra Deum quantalibet, ipſum amant, & ſeruiunt ei hoc modo, quòd pro quantiſcunque bonis delectabilibus capeſcendis, aut malis triſtabilibus praecauendis, nuſquam ipſum ſcienter offenderent vllo modo. Nonne ergo bonum maius ipſis retribuet, & delectationem maiorem? & quod bonum niſi ſeipſum? & quam delectationem, niſi ſuam propriam infinitam? & quis neſciat delectationem diuinam eſſe ſanctiſsimam, ſinceriſsimam, honeſtiſsimam, continuiſsimam, & abundantiſsimè infinitam, ſicut prima Suppoſitio, tertia, quarta, & 20. partes docent. Hanc autem foelicitatem delectabiliſsimam & delectationem foeliciſsimam, & maximè Deiformem nos Chriſtiani ſecundum legem noſtram, Chriſti doctrinam, omnes concorditer expectamus. Nonne ergo lex noſtra rationabilior, honeſtior, & ſanctior eſt quàm veſtra? Nonne & in Scriptura veſtra habetur quòd ſol oritur inter duo cornua diaboli: quare & quòd illi qui adorant ad Orientem, adorant diabolum? quòd Aſinus, quando rudit, videt diabolum, & ideo tam horribilem ſonum facit? quod Gallus quando cantat, videt Angelum, & ideò ita cantat? & multa ſimilia quae nullus Philoſophus dubitat eſſe deliramenta inania & figmenta? Videtur quo que contra ordinem naturalem quòd legi ſubtiliori, ſpiritualiori, & diuiniori, ſicut eſt lex noſtra, rudior, carnalior, beſtialiorque ſuccedat, ſicuti eſt lex veſtra. Naturalis enim proceſſus videtur de rudi ad ſubule, de carnali ad ſpirituale, de minùs perfecto ad magis perfectum? Nonne & excellentiam legis noſtrae ſuper veſtram, oſtendunt potentiſsima miracula pro nobis contra vos diuinitùs ſaepè facta, ſicut multiplicia chronica referunt, quorum & pauca ſuperiùs recitantur? Reſpondebitis forſitan & dicetis, quod etſi lex noſtra eſſet melior, veſtra tamen eſt bona & ſufficiens ad ſalutem, ſed ſi noſtra ſit bona eſt vera & recta; veſtra autem mala falſa, atque erronea, repugnant enim in multis. Si etiam noſtra ſit melior, cur perſequimini eam tantum? cur etiam non elegiſtis. eligitis meliorem? aut ſi non omnes velitis, cur non patimini volentes ex vobis ipſam eligere & tenere? ſed ſi quis ex vobis ipſam elegerit, ipſum continuè trucidatis? Audite Auicennam maximum Philoſophorum veſtrorum. 10. Metaph. ſuae vlt. docentem expreſſe, non debere eſſe aliam legem, niſi illam quae deſcendit à Deo per Prophetam, cuius inſtitutio optima eſt, & illam eſſe dilatandam per totum mundum, & ſi qui fuerint qui à lege diſcordant, priùs, inquit, corrigantur vt reſipiſcant, etſi. quod ſi facere noluerint, occidantur.

Ex tota igitur iſta longa concertatione colligitur ratio talis breuis, Quicquid Deus reuelauit, & teſtabatur, eſt verum, ſicut prima ſuppoſitio, & tertia pars demonſtrant; Fidem Chriſtianam Deus reuelauit, & teſtabatur ſicut praecedentia manifeſtant; Fides ergo Chriſtiana eſt vera. Scio quòd proterui & cauilloſi proteruient cauillando, vel tacitè cogitantes quòd praecedentia non demonſtrant Deum reuelaſſe aut teſtatum fuiſſie hanc fidem. Et fateor, quod non eſt ibi demonſtratio Mathematica ex principijs perſe notis, ſicut nec in Philoſophia naturali, Metaphyſicali, neque morali, ſed qualem materia talis moralis permittit. Nonne bene dicit Philoſophus ille magnus 1. Eth. 3. quòd benè dicetur ſufficienter, ſi ſecundum ſubiectam materiam manifeſtetur? Certum enim non ſimiliter in omnibus eſt quaerendum: bona autem & iuſta de quibus Ciuilis intendit tantum habent differentiam & errorem vt videantur lege ſola eſſe, naturâ verò non. Amabile igitur de talibus dicentes, groſſae & figuraliter oſtendere veritatem: Eodem vtique modo & recipere debitum vnumquodque dictorum, diſciplinati enim eſt in tantum certitudinem inquirere ſecundum vnumquodque genus, in quantum natura re • recipit. Proximum enim videtur & Mathematicum perſuadentem acceptare, & Rhetoricum demonſtrationes expetere.Plato. Imò & Plato de rebus naturalibus locuturus in ſecundo Prologo in Timaeum, ſic ait, Praedico iam ô Socrates, ſi dum de natura vniuerſae rei diſputatur, minime inconcuſſas & inexplicabiles rationes afferre valuerim, ne miremini, quin potius intuere, ſi nihilo minus quam quiuis alius conſentaneas aſſertiones afferam. Memento enim tam me qui loquor, quam vos qui iudicatis, homines fore, atque rebus ita ſublimibus mediocrem explanationem magni cuiuſdam eſſe onus laboris. Accedat igitur, ſupplico, profeſſor alterius fidei cuiuſcunque, afferatque pro fide ſua rationes quas poteſt; afferat & Chriſtianus pro fide ſua rationes praemiſſas, vel alias poſsibiles meliores, & has & illas, hinc inde iuſto libramine ponderetis, & ſcio, & ſcio me ſcire, quòd veſtrae inuementur minus habentes.

Et ſi quis mihi reſiſtendum putauerit arguendo miracula non poſſe fidem noſtram probare, eò quòd inter Idololatras & Gentiles quandoque fiebant miracula, ſicut ſuperiùs recitatur, niſi fortaſsis fides infidelis eorum per ſua miracula poſsit ſimiliter approbari; Non inprobabiliter forſitan reſpondendum, quòd ante tempus Circumciſionis & Legis, & ſimiliter tempore quo durarunt, fuerunt quidam etiam apud exteras nationes inter Idololatras & Gentiles, qui vel per reuelationem diuinam, vel per doctrinam humanam, vel indagationem, inuentionemque propriam, Deum veraciter cognouerunt, licet fortè tenuiter & velatè, & ipſum ſimiliter coluerunt. Nonne quidam Gentiles Chriſtum futurum. venturum clariſsimè prophetabant, ſicut ſuperius tangebatur? cur ergo non decebat Deum in Sanctis ſuis mirabilem, miracula pro talibus operari, vt ſicipſos in cognitione, & dilectione ſua magis proueheret & firmaret, alioſque ad Religionem ipſorum attraheret imitandam? Tales ſiquidem videntur fuiſſe quidam Iuſti & Prophetae ante diluuium & poſt diluuium, ante Circumciſionem & Legem. Tempore verò Circumciſionis per Abraham inſtitutae, Iob rex Edom, quintus ab Abraham Patriarcha, qui poſt electionem Iacob ex Eſau reprobato proceſsit. Tempore quoque Legis datae per Moſen, tales videntur Regina Auſtri, & viri Niniuitae, ſicut ſacrae literae, etiam Euangeliſtae conteſtantur. Talis inſuper videtur fuiſſe Nabuchodonoſor rex clariſsimus Babilonis, & primus Monarcha Chaldaeorum, poſt ſuam humiliationem, poenitentiamque peractam; Darius quoque Rex Medorum, qui & à Chaldaeis tranſtulit Monarchiam. Talis ſimiliter videtur fuiſſe, lege adhuc durante, ille quoque Alexander nobilis Rex Graecorum, qui & à Medis abſtulit Monarchiam; quod & euidenter reſtatur Cornelius Ceurio, vir religioſus & Deo acceptus, nunquam Iudaeus, nec dum Chriſtianus effectus. Cur ergo de alijs perſonis ſimilibus non ſimiliter eſt credendum, licet hiſtoriae diuinae, vel aliae de ipſis minimè faciant mentionem? Nonne Deus loquens per Prophetam de ciuitate ſua & ciuibus, generaliter ſatis dicit? Memor ero Rahab & Babylonis ſcientium me; ecce alienigenae, & Tyrus, & populus Aethiopum, hi fuerunt illic: Nonne & eius Apoſtolus eandem generalitatem expertus; In veritate, inquit, comperi, quoniam non eſt perſonarum acceptor Deus, ſed in omni gente qui timet eum, & operaturiuſtitiam, acceptus eſt illi. Vnde & Auguſtinus in libello ſuo De tempore Chriſtianae Religionis contra Porphyrium, & De Praedeſtinatione Sanctorum, ad Proſperum & Hilarium, 11. Ab initio, inquit, generis humani alias occultiùs, aliàs euidentiùs, nec prophetari deſtitit Chriſtus, nec qui in eum crederent, defuerunt; & ab Adam ad Moſen, & in ipſo populo Iſrael, quae ſpeciali quodam myſterio gens Prophetica fuit, & in alijs gentibus, antequam veniſſet in carne. Cùm enim nonnulli commemorantur in ſanctis hebraicis libris ex tempore Abrahae, nec de ſtirpe carnis eius, nec ex populo Iſrael, nec aduentitia ſocietate in populo Iſrael, qui tamen huius ſacramenti participes fuerunt; cut non credamus etiam in caeteris hac atque illa gentibus aliàs alios fuiſſe, quamu is eos commemoratos in eiſdem autoritatibus non legamus? De iuſtis ſiquidem & Prophetis ante circumciſionem vel legem diuinitus inſtitutam, multae habentur Hiſtoriae ſatis authenticae, & famoſae. De Iob quoque habetur Hiſtoria celebris & vulgata, vnde & Auguſtinus 18. De ciuitate Dei, 48. Nec ipſos, inquit, Iudaeos exiſtimo audere contendere neminem pertinuiſſe ad Deum praeter Iſraelitas, ex quo propago Iſrael eſſe caepit, reprobato eius fratre maiore: Populus enim reuera qui Dei populus propriè diceretur, nullus alius fuit; homines autem quoſdam non terrena ſed coeleſti ſocietate ad veros Iſraelitas ſupernae ciues patriae pertinentes etiam in alijs gentibus fuiſſe, negare non poſſunt: quia ſi negant, facillimè conuincuntur de ſancto & mirabili viro Iob, qui nec indigena, nec Proſelytus, id eſt, aduena populi Iſrael fuit, ſed ex gente Idumaea genus ducens, ibi ortus, ibidem mortuus eſt, qui diuino ſic laudatur eloquio, vt quod ad iuſtitiam pietatemque attinet, nullus ei homo ſuorum temporum coaequetur: quae tempora eius quamuis non inueniamus in Chronicis, colligimus tamen ex libro eius, quem pro ſui merito Iſraelitae in autoritatem Canonicam receperunt, tertia generatione poſteriorem fuiſſe quàm Iſrael: Diuinitùs autem prouiſum fuiſſe non dubito, vt ex hoc vno ſciremus etiam per alias gentes eſſe potuiſſe, qui ſecundum Deum vixerunt, eique placuerunt, pertinentes ad ſpiritualem Iſraelem, quod nemini conceſſum eſſe credendum eſt, niſi cui diuinitùs reuelatus eſt vnus Mediator Dei & hominum, homo Chriſtus Ieſus. Qui & de perfectione iuſtitiae hominum, 32. dicit, Quòd iuſti antiqui crediderunt in Chriſtum, gratia eius adiuti, vt gaudentes eum praenoſcerent, & quidam etiam praenuntiarent eſſe venturum, vt in illo populo Iſrael, ſicut Moſes, & Ieſus Naue, & Samuel, & Dauid, & caeteritales, vel extra ipſum populum, ſicut Iob, vel ante ipſum populum ſicut Abraham, ſicut Noe, & quicunque alij ſunt quos vel commemorat, vel tacet Scriptura diuina. De poenitentia quoque Nabuchodonoſor ſalutari & conuerſione ad Deum per praedicationem Danielis, & diuinum flagellum docet Hiſtoria Danielis: Quare & Auguſtinus De Praedeſtinatione & gratia Dei, & eſt quintus inter eius Sermones, 17. dicit; Quod Nabuchodonoſor poſt innumeras impietates flagellatus poenituit, & poenitentiam meruit fructuoſam, Pharaoh verò nequaquam: & quòd hi duo fines habuere diuerſos, quod & recitatur in Canone, 23. quaeſtione quarta Nabuchodonoſor. De Dario quoque videtur patere in hiſtoria Danielis. Nonne & de nobili Alexandro hoc rationabiliter aeſtimandum, praeſertim quia in doctrina illius praeclari Philoſophi, & Magiſtri ſui Ariſtotelis fuerat educatus, qui verum Deum eſſe, & omne ſummum bonum, primum efficiens, & primam formam, & vltimum finem omnium ſciuit, & docuit euidenter, ſicut libri ſui Philoſophici manifeſtant? Ioſephus quoque 11. Antiquit. Iudaicae vlt. recitat, quomodo cum Alexander poſt captam Gazam indignans, feſtinaret Ieruſalem, Ioaddo principi Sacerdotum poſt ſupplicationem & immolationem Deo oblatas, ab ipſo & populo dormienti, Deus praecepit vt confideret, ſertiſque ciuitatem ornaret, portaſque protenus aperiret, & alios quidem cum veſte alba, ipſum autem & reliquos Sacerdotes cum legitimis ſtolis iuſſit occurrere, nihil ſaeuum ſperantes pati, Deo prouidente, quod & fecerunt. Et ſubdit, Phaenices verò & Chaldaei Regem ſecuti putabant, quia quicquid potuiſſet furor imperialis permittere in ciuitatem, ipſe committeret, & Principem Sacerdotum ſummis afficeret contumelijs, quod è diuerſo contigit euenire. Nam Alexander prouidens multitudinem veſtibus albis indutam, Antiſtites verò cum byſsinis ſtolis, ſed & Principem Sacerdotū hiacynthina & aurea ſtola, ſuper caput habentem cydarin, & ſuperlaminam auream, in quo ſcriptum eſt Dei nomen, adijt ſolus, & numen adorauit, & Principem Sacerdotum primus veneratus eſt; omnibus verò Iudaeis vna voce Alexandrum ſalutantibus, & circumſtantibus Regibus Syriae, & reliquis, hoc facientem ſtupuerunt, corruptamque Regis mentem putauerunt. Parmenius verò ſolus eum interrogauit, dicens; Cur eum omnibus adorantibus, ipſe adoraſſet Principem Sacerdotum gentis Iudaeae? Cui ille; Non hunc, inquit, adoraui, ſed Deum cuius principatus ſacerdotij factus eſt. Nam per ſomnium in huiuſmodi eum habitu conſpexi, adhuc in Dio ciuitate Macedoniae conſtitutus, dumque mecum cogitaſſem poſſe Aſiam vincere, incitauit me, vt nequaquam negligerem, ſed confidenter tranſirem: nam ſe perducturum meum dicebat exercitum, & Perſarum traditurum potentiam; ideoque neminem alium in tali ſtola videns, cum hunc aduertiſſem habens viſionis & probationis nocturnae memoriam ſalutaui. Exinde arbitror diuino iuuamine me dilectum, Dariumque viciſſe, virtutemque ſoluiſſe Perſatū. Propterea & omnia quae meo corde ſperabantur, prouentura confido. Et poſtquā Parmenio locutus eſt, Principē Sacerdotum honorans, accurrentibus reliquis Sacerdotibus ad ciuitatem vſ que peruenit, & ad templū aſcendens ſacrificauit Deo ſecundum Sacerdotis oſtenſionē; ipſi autē Principi Sacerdotū, & reliquis Sacerdotibus munificēter multa donauit. Poſſet quoque fortaſſis & quodammodo aliter, & quodammodo ſimiliter reſponderi, dicendo quoſdam idola adorantes ipſa propter ſe nullatenus adoraſſe, ſed tantummodo propter Deum, diuinaſque virtutes iuxta reſponſionem vltimam vigeſimae primae partis, ſicut & nos imagines Chriſti, Dei, Trinitatis, Angelorum, & Sanctorum hominum adoramus. Quare & videtur quod Deus potuit ipſos trioulatos clamantes non incongruè exaudiſſe, ipſoſque miraculoſè ſi oportuit adiuuiſſe. Adhuc autem & quodammodo aliter, & quodammodo ſimiliter forſitan dici poſſet, quoſdam Idololtras cognouiſſe & coluiſſe veraciter ſummum Deum, ſub nomine tamem & idolo Dei Iouis, ſicut apparet ex praemiſsis circa decimamfextam partem huius, & nihilo minus praeter ipſum alia quaedam idola coluiſſe, ſanctis Angelis, hominibus, vel daemonibus dedicata, non tamen finaliter propter ipſamet idola, neque finaliter propter ipſa quorum fuerant idola, ſed quia ſunt creaturae, & ſerui, & inſtrumenta Dei, voluntatem ipſius in proſperis & aduerſis circa homines exequentes, vt ſic in ipſis & per ipſa Deum finaliter adorarent, ſicut & nos Deum propter ſe, & ſanctos Angelos eius & homines, & ipſorum imagines adoramus finaliter propter Deum. Et licet fortaſsis in modo colendi Deum ex ſimplici ignorantia, non ex certa malitia errauerunt, diligentes tamen eum prae omnibus ſecundum doctrinam trigeſimae partis huius, volenteſque ſcire, & dilegentiam debitam apponentes, quis cultus & modus colendi fuit Deo placitus & acceptus, paratique cultum illum & modum cognitum obſeruate, ipſum interim ſecundum ſuam ſcientiam & conſcientiā honorauerunt, Deus iſta piè & diſcretè reſpiciens, ignorantiae, & ſimplicitati eorum pepercit, ſinceram vero dilectionem, ſanctam intentionem & voluntatē beneuolam acceptauit: Hoc autem conſonum videtur rationi. Non enim videtur quod iuſtiſſimus atque pijſsimus, prima ſuppoſitione tertia parte, & quarta teſtantibus, plus requirat ab homine quàm accepit, & quàm ſit in hominis poteſtate, imò quod illud accepter, ſi intentione debita offeratur. Nonne etiam ſecundum ſententiam Philoſophorum communem & ſecundum iudicium cuiuſlibet naturale, deliberate proponens dare aliquid, puta aurum, & adhibita diligentia requiſita, deceptus loco illius dat aurichalcum, quod ſi ſciret, nullatenus faceret, non aurichalcum ſed aurum dare videtur, & liberalis merito reputatur, ſicut etiam è contra. Dicit enim Philoſopus. 4. Ethic. 2. Non in multitudine datorum quod liberale, ſed in dantis habitu; & ſupra 3i. 4o. Exiſtente autem inuoluntario quod vi & propter ignorantiam, voluntanum videbitur vtique eſſe, cuius principium in ipſo ſciente ſingularia in quibus eſt operatio; & infra, 6i. 10. Iuſta dicimus operantes quoſdam, nequaquam iuſtos eſſe, puta à legibus ordinata facientes vel nolentes, vel propter ignorantiam, vel propter alterum quid, & non propter ipſa quamuis operentur quidem quae oportet & quaecunque oportet & ſtudioſum; ſed vt videtur, eſt qualiter habentem operari ſingula, velut ſit bonus: dico autem puta propter eletionem, & ipſorum gratia operatorum. Electionem quidem igitur rectam facit virtus, quaecunque autem illius gratia nata ſunt fieri, non ſunt virtutis, ſed alterius potentiae. Dicendum autem ſcientibus manifeſtius de ipſis. Eſt vtique quaedam potentia quam vocant deinoteta, 〈 in non-Latin alphabet 〉 haec autem eſt talis vt ad ſuppoſitam intentionem contendentia poſſet haec operari & ſortiri ipſis. Siquidem igitur intentio ſit bona, laudabilis eſt; ſi autem praua, aſtutia. Nonne & videtur Apoſtolum hoc ſentire dicentem; Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis ſunt faciunt, eiuſmodi legem non habentes, ipſi ſibi ſunt lex, qui oſtendunt opus legis ſcriptum in cordibus ſuis, teſtimonium reddente illis conſcientia ipſorum, & inter ſe inuicem cogitationum accuſantium aut etiam defendentium in die cum iudicabit Deus occulta hominum. Nonne & veritas ipſa dicit, Si oculus tuus fuerit ſimplex totum corpus tuum lucidum erit? Quare & Auguſtinus 2. de ſermone Domini in monte 21. Oculum, inquit, hic accipere debemus ipſam intentionem qua facimus quicquid facimus. Quod ſi munda fuerit & recta, & illud aſpiciens quod aſpiciendum eſt, omnia opera noſtra quae ſecundum eam operamur, neceſſe eſt bona ſint; omnia opera totum corpus appellauit, quia & Apoſtolus membra noſtra dicit quaedam opera quae improbat & mortificanda praecipit, dicens; Mortificate membra veſtra quae ſunt ſupra terram, fornicationem, immunditiam, auaritiam, & caetera talia: Non ergo quid quiſque faciat, ſed quo animo faciat conſiderandum eſt. Qui & ſuper titulum Pſalmi. 31. Bonum, inquit, opus intentio facit, intentionem fides dirigit: Non valde attendas quid homo faciat, ſed quid, cum facit, aſpiciat; Qui & 83. quaeſtionū 27. dicit quod mali, per quos agitur id quod ignorant, non iuſtitiae quae refertur ad Deum, ſed maleuolentiae ſuae mercedem accipiunt: quemadmodum nec bonis imputatur, quod ipſis prodeſſe volentibus nocetur alicui, ſed bono animo beneuolentiae proemium tribuitur. Qui inſuper in libello de inhoneſta familiaritate mulierum ſic ſcribit, Voluntas prona faciendi reputatur pro opere facti; quod & ſimiliter videntur iura velle dicentia; Voluntate & propoſito maleficia diſtinguenda. Nonne & Ambr. 1. de offic. Affectus, inquit, tuus operi tuo nomen imponit; & Hieron. in epiſtola ad Paulinum de omnibus diuinae hiſtorae libris ſic ait; Non quid inuenias, ſed quid quaeras conſideramus. Quis enim poteſt rationabiliter dicere, quod voluntas ſincera Domino famulandi ſecundū doctrinam trigeſimae, non eſt recta, & rationabiliter acceptanda, licet in modo famulandi ſurrepat error inuitus? Cur alias Seneca in ſanctorū Catalogo poneretur? Nonne B. Hier. de viris illuſtribꝰ 12. & ponitur praefatio in ep. Senecae, ita ſcri • it: Lucius Annaeus Seneca Cordubenſis Photionis Stoici diſcipulus, & patruus Lucani Poëtae, continentiſsimae fuit vitae, quem non ponerem in Catalogo Sanctorum, ni. i me illae epiſtolae prouocarent, quae leguntur a plurimis Pauli ad Senecam, & Senecae ad Paulum: In quibus cùm eſſet Neronis magiſter, & illius temporis potentiſsimus, optare ſe dicit eius eſſe loci apud ſuos, cuius ſit Paulus apud Chriſtianos. Hic ante biennium quàm Petrus & Paulus martyrio coronatentur, à Nerone interfectus eſt. Nonne & ſecundum Iura Canonica, propter hanc cauſam error in perſona & in conditione dirimit matrimonium iam contractum? Nonne etiam hac de cauſa ignoranter accedens ad vxorem alienam, quam reputat eſſe ſuam, ab adulterio excuſatur? Nonne ſcribitur iſto modo, Error perſonae & conditionis conſenſum coniugij non admittit? Si quis enim paciſceretur ſe venditurum agrum Marcello, & poſtea veniret Paulus dicens ſe eſſe Marcellum, & emeret agrum ab illo, nunquid cum Paulo conuenit iſte de precio, aut dicendus eſt agrum ſibi vendidiſſe? Item ſi quis promitteret ſe venditurum mihi aurum, & pro auro offeret mihi Aurichalcum, & ita me deciperet, nunquid dicerer conſenſiſſe in Aurichalcum? nunquid volui emere Aurichalcum? nec aliquando in illud conſenſi, quia conſenſus non niſi voluntatis eſt. Sicut igitur hic error materiae excludit emptionis conſenſum, ſic & in coniugio error perſonae. Non enim conſenſit in hunc, ſed in eum quem hunc eſſe putabat. Quod etiam error perſonae nonnullos excuſet auctoritate illa probatur, qua vxoris ſoror, vtroque inſcio, ſorore videlicet & marito in lectulum cius iſſe, & à viro ſororis ſuae cognita perhibetur: quae tamen ſine ſpe coniugij perpetuò permanere cenſeatur, ille tamen qui cognouit eam per ignorantiam excuſatur. Aliter etiam hoc probatur: Diabolus nonnunquam in Angelum lucis ſe transformat, nec eſt periculoſus error ſi tunc creditur eſſe bonus, cùm ſe bonum ſimulat. Si ergo tunc ab aliquo ſimplici quaereret, ſi ſuae beatitudinis vellet eſſe particeps, & ille reſponderet ſe in eius conſortium velle tranſire, nunquid dicendus eſt conſenſiſſe in conſortium diabolicae damnationis? annon potiùs in participationem claritatis aeternae? Item ſi quis haereticorum nomine Auguſtini, vel Ambroſii vel Hieronymi, alicui Catholicorum ſeipſum offerret, atque ad ſuae fidei mutationem prouocaret, ſi ille praeberet conſenſum, in cuius fidei ſententiam conſenſiſſe diceretur? non in haereticorum ſectam, ſed in integritatem fidei Catholicae, quam ille haereticus ſe mentiebatur habere. Quae ergo in perſona decepta errore, non in hunc, ſed in eum, quem ipſe mentiebatur ſe eſſe, conſenſit, pat • quòd eius coniux non fuerit. Hanc eandem ſententiam cum eiſdem exemplis & Doctores Theologici profitentur.4. ſentent. diſt. 30. Credo tamen conſtanter quod Deus pius & iuſtus, omni eum amanti prae omnibus, volentique efficaciter ipſum cultu & modo debitis venerari, & diligentiam debitam perſeueranter adhibenti, reuelet quandoque religionem debitam & neceſſariam ad ſalutem, religionem videlicet Chriſtianam implicitè vel expreſsè. Mulu namque Iudaei atque Gentiles Chriſtum venturum lucidè praeuiderunt, & propheticè praedixerunt, ſicut non paucae teſtantur hiſtoriae, & praecedentia tetigerunt. Quomodo namque Deus, qui prima Suppoſitione & partibus ſequentibus, ac Philoſophis multis teſtantibus, rebus etiam viliſsimis inanimatis & beſtiis prouidet, hominem ſine prouidentia derelinquet? Et qui 272 parte cum ſequentibus oſtenſionibuſque earum, ac hiſtorijs multis probantibus, hominibus nuſquam Deum quaerentibus, imò & contemnentibus quandoque prouidet gratiosè de neceſſarijs ad ſalutem, quomodo piè & perſeueranter ſecundum ſuam ſcientiam & virtutem, ipſum quaerentibus atque colentibus neceſſaria denegabit, faciem ſuam aduertet, ipſos deſpiciet, abijciet, & repellet? Puto quoque veraciter quòd plurimi infideles; nullam vel non debitam diligentiam adhibent ad inquirendum & cognoſcendum debitum cultum Dei; imò & ſi ipſis negligentibus per inſpirationem diuinam, rationem, aut praedicationem humanam gratuitò reueletur & euidenter appareat, quòd lex noſtra ſit melior lege ſua, imò & quod lex noſtra ſit vera, ipſorum autem erronea, ex quadam pertinaci ſuperbia indurati nolunt ſuperba colla curuare, nolunt ſectam antiquam relinquere, nolunt moliorem admittere, nolunt ac quieſcere veritati; ſed & reſiſtunt pro viribus, obgarriunt, contradicunt. Contuli enim nuper cum quodam Iudaeo perito & multum famoſo de conuerſione ſua ad fidem Chriſti, poſt alia rogans eum vt oraret Deum ſuum deuotè, quatenus illuminaret cor eius, & oſtenderet ei veraciter, quae lex eſſet melior & acceptior coram eo. Qui mihi reſpondit, quòd nunquam hoc faceret, quia hoc eſſet dubitare aliquo modo de lege ſuo, & aliqualiter haeſitare. Quaeſiui, ſi voluit vt ego ſic orarem pro eo Deum ſuum & meum communem, videlicet magnum Deum, & libenter orarem: qui ſtatim reſpondit, quòd non, propter cauſam dubietatis praedictam. Tunc ego, tu non vis orare pro teipſo, nec permittere, aut gratum habere quòd ego pro te orem, ora quaeſo pro me modo praedicto, vt ſic ſaltem eius duritiam contumacem ad orationis beneficium prouocaſ • em: qui peremptoriè renuens, Scio, inquit, quòd tu nunquam eris bonus Iudaeus, atque ſubiunxit, & ſi tu velis dubitare de lege tua, ego nolo de mea. Amplius autem & aliter & veraciter dici poteſt, quòd quaedam ſunt miracula fantaſtica, deluſoria, & Diabolica; quaedam vera; Miracula deluſoria fecerunt Magi Aegyptij Pharaonis, ſicut in Exodo recitatur, & talia erant miracula inter Idololatras Infideles, & haec eſt reſponſio Auguſtini. 10. de Ciuit. Dei 16. huiuſmodi miracula pertractantis. Obijcies forſitan quòd eodem modo poſſunt dicere Infideles de miraculis Chriſtianis; fateor, & dixerunt. Et ſi quaeras, quomodo ergo poſſunt refelli; Reſpondeo, ſi hoc dicant vniuerſaliter de omnibus Chriſtianorum miraculis, poſſunt refelli vt prius; ſi particulariter, puta de aliquibus mirabilibus deluſionibus apud aliquos Chriſtianos fortaſsis pro veris miraculis reputaris, non ſunt forſitan refellendi. Et ſi quaeras vlterius quomodo poſſunt haec diſcerni; reſpondeo quod probabiliter per circumſtantias, & coniecturas probabiles concurrentes, per ſanctitatem vitae, per modum credendi, amandi, orandi, & impetrandi miraculum, & per modum miraculi impetrati, & caetera talia, quae non eſt facile numerare; certitudinaliter autem per illuminationem & inſpirationem diuinam, et per Spiritus Sancti donum, quod ab Apoſtolo diſcretio Spirituum nuncupatur. Hoc enim poteſt Deus facere, per ſeptimam partem huius, & multum decet ipſum hoc facere Chriſtianis ipſum amantibus & colentibus ſecundum doctrinam, 30. partis huius, et ſi non ſemper & generaliter omnibus Chriſtianis; illis tamen quorum intereſt de miraculis iudicare, puta ſummis Sacerdotibus, & principibus Sacerdotum, quando neceſsitas vel opportunitas hoc requirit, ſicut in Canonizatione ſancti cuiuſpiam facienda. Nec mirum: In multis namque hiſtorijs inuenimus, quòd Deus multis principibus gentilibus multa ſe, & principatus ſuos concernentia reuelauit, de Pharaone Rege Aegypti, Gen. 41. de Nabuchodonoſor rege Babylonis, Dan. 2. & 4. de Balthaſar ſucceſſore ipſius, Dan 5. de Alexandro rege Graecorum, 11. Antiq. Iudaicae: vlt. ſicut ſuperius recitatur, de Chamgiuſcan primo rege Tartarorum, in Hiſtorijs Tartarorum ſicut ſuperius tangebatur; de Agamemnone rege Graecorum & ſomnio quod de inſtituendo praelio viderat, & in Graecorum Concilio referebat, Scribit Homerus, quòd Neſtor vir magnae prudentiae fidem relatis concilians reſpondebat, de ſtatu publico credendum eſt regio ſomnio; Et recitat Macrobius ſuper ſomnium Scipionis. Nonnè & Caiphas cum eſſet Pontifex Iudaeorum licet malignus, Spiritu Dei tactus veraciter prophetauit? quanto ergo dignius decet Deum principi noſtro ſummo, noſtro ſummo Pontifici huiuſmodi ſui Spiritus munera impartiri? Adhuc autem Gentiles & eorum Philoſophi forſitan reſpondebunt, dicentes, quòd etſi lex noſtra ſit bona, & melior alia lege poſitiua quacunque, ſola tamen lex naturae, naturalis videlicet rationis conſcientiae ſiue ſyndereſis ſufficit cuicunque ad ipſum in omnibus regulandum ad omnia facienda. Verùm ſi lex noſtra ſit bona, & optima, eſt & vera, & in ipſa continetur expreſſè, quòd qui non crediderit, ſicut docer, damnabitur. Item ſi lex noſtra ſit bona & optima poſitiue, eſt & perfectior ſola lege naturae: continet enim totam perfectionem illius, & addit, inſufficientias eius ſupplet. corrigit que defectus. Cut ergo illam non eligitis & tenetis? Adhuc autem ſi ſola lex naturae ſufficeret homini ad quae cunque, cur Deus, qui nihil agit fruſtrà prima ſuppoſitione, tertia parte & vobis ipſis teſtantibus aliam legem & alias leges dedit, antiquam & nouam, ſicut praemiſſa teſtantur, praeſertim cùm vtiaque ſit difficilior ad ſciendum, & laborioſior ad implendum? Quis enim ſapiens facit quicquam per plura, ad quod ſufficiunt pauciora, ſicut ratio naturalis & omnes Philoſophi concorditer atteſtantur, & ſuperius tangebatur? niſi fortaſsis decentius, vtilius, & melius fiat per plura. Quod ſi eſt verum de legibus poſitiuis, & ſpecialiter Chriſtiana, cur illam non accipitis & tenetis? Gentiles quoque Philoſophi rationem naturalem rati ſe ſequi, vmbra tenui & fallaci, ac mendaci imagine phantaſticae rationis frequenter ſeducti, irrationabiliter aberrabant; ſicut veriſsima ratio, & ipſorum creberrima contradictio clarè docet. Quomodo ergo tam irregularis, tam enormata regula, & tam fallax ſufficit homini ad ipſum in omnibus dirigendum? Nonne Deus qui prima Suppoſitione, tertia parte, & ſecunda Suppoſitione teſtantibus, ſincera, ſumma, & prima veritas comprobatur, magis veritatem quàm falſitatem, verum quàm falſum obſequium, rectitudinem quàm errorem magis diligit, & acceptat, praeſertim circa religionem & cultum diuinum? Nonne ſecundum, 30am partem huius, ſolus Deus propter ſeipſum ſuper omnia effectuoſiſsimè eſt amandus, deuotiſsimeque colendus? quomodo ergo propter errorem irrationabilis rationis & ſeductae conſcientiae nihil refert iſtum cultum vero Deo, vel Daemonijs aut idolis exhibere? Nonne & Gentiles Philoſophi, veſtri. veri Philoſophi idola reprobârunt, & vnum verum Deum colendum eſſe cenſuerunt: ſed ad quem fructum ſi tantum valeat colere idolum ſicut Deum? Cur inſuper, quae ſo, Philoſophi tam laborioſam diligentiam circa cognitionem veritatis impendunt, ſi falſitas & veritas aequaliter ponderent, aequaliter valeant, aequalem fructum parturiant quibuſcunque, dum tamen ſecundum conſcientias ſuas agant. Nonne & vbi error eſt peior & grauior, lex rectificans magis neceſſaria comprobatur; & quis ignoret errorem erga Deum, & circa cultum diuinum eſſe peiorem & grauiorem, quàm erga hominem, & circa politiam humanam? Et hic etiam per ipſos Gentiles Philoſophos leges plurimae ſtatuuntur. Quomodo ergo non eſt lex aliqua. alia neceſſaria circa Deum & cultum diuinum? Quare & Ariſt. 7. Polit. 9. partes neceſſarias ciuitatis enumerans; Praecipuè, inquit, ea quae circa diuinam curam, quam vocant Sacerdotium: cui & Plato, & alij Gentiles Philoſophi conſentiunt in hac parte. Si etiam lola tatio naturalis ſufficiat homini ad omnia facienda, cur tot leges humanae etiam ab ipſis Philoſophis inaniter ſtatuuntur? Nonne Plato ſcripſit de legibus multos libros? Ariſtoteles de Ethica & Politica multos? Tullius de Repub. multos libros? & alij multi Gentiles Philoſophi de materia ſimili multos libros? Adhuc autem Philoſophi, audite me paululum patienter. Nonne ſicut oeconomus in paruula domo ſua, ſicut Princeps politicus in paruula ciuitate ſua, ſicut rex in paruulo regno ſuo poteſt ſtatuere ſubditis ſuis leges; leges, inquam, poſitiuas, arbitrarias, & voluntarias, quas qui ſeruauerint praemientur, & qui non ſeruauerint aut contempſerint praemijs careant, & debitas poenas luant; ſic & Deus ſummus oeconomus in maxima domo ſua, ſummus Princeps in ſuo maximo principatu, & ſummus Rex regum in maximo regno ſuo, cur ergo non poſsit ſtatuere, vt quicunque legem Chriſtianam ſeruauerint, accipiant gloriam ſempiternam; & qui illam non ſeruauerint, ſed contempſerint, gloriâ carcant, & aeternam damnationem incurrant? poſſet vtique, quod & fecit, ſicut praecedentia manifeſtant. Erratis quoque Philoſophi originale peccatum, originalem ineptitudinem ad vitam futuram in omnibus hominibus non videntes. Nonne potuit Deus primo homini legem huiuſmodi ſtatuiſſe, vt ſi mandatis diuinis pareret in omnibus, haberet beatitudinem ſempiternam; ſin autem, tam ipſe quàm ſucceſsio ſua tota priuationem beatitudinis & miſeriam ſempiternam, niſi ipſe vel aliquis filiorum ſuorum ſatiſfaceret competenter? Sic namque poteſt homo Princeps terrenus promittere, ſiue dare cuipiam ciuitatem. Qua lege ſtatuta, ſi ille primus homo contra mandatum diuinum peccaret, nonne tota illa progenies reproba fieret, & ad vitam aeternam initiabilis haberetur? ſic autem factum fuiſſe, ex lege Chriſtiana colligitur. Quicquid ergo feceritis, ſecundum veſtrum ingenium naturale, niſi ſatiſteceritis, nihil facitis ad futuram gloriam capeſcendam, obſtante lege praedicta. Dicetis fortaſsis, quòd facile eſt ſatiſfacere Deo pro peccato: ſed nonne ſatiſfacere Deo pro peccato ſcienter in eum commiſſo, eſt reddere aliquid tantum vel maius pro quanto peccatum non debuit fuiſſe commiſſum, praeſertim ſi diſtrictè & rigoroſè agatur cum peccante? Aliàs enim non plenè reſtituit Dei honorem contemptibiliter violatum, nec facit ſatis, ſed minus vel nihil; quare nec plenè placat offenſum. Sed quis poteſt reddere Deo tantum, cum per 30. partem huius nullum peccatum deberet committiſcienter in Deum, pro quantiſcunque bonis ſeruandis ſiue lucrandis, aut quantiſcunque malis poenalibus habitis amouendis, ſiue non habitis praecauendis. Dicetis fortaſsis quòd peccator per impotentiam excuſatur: Sed etſi forte per impotentiam excuſetur à nouo continuè proprio que peccato, non reddendo quod debet, non tamen ab antiquo debito & peccato, nec redditur habilis ad beatitudinem ſempiternam, lege praedicta vetante. Quid etiam diceret Philoſophus, ſi Deus nullum hominem vellet habere conſortem Angelorum in beatitudine ſempiterna, & foelicitate incomparabili, niſi ſimilem Angelis, innocentem & virginem à peccato, & à talibus innocentibus & virginibus generatum, quantumcunque peccator ſatiſfaceret pro peccato? Virgo namque culpabiliter deflorata, etſi ſatis faciat quantumcunque, non redditur tamen virgo. Adhuc autem fortaſſis dicetis, quod Deus poteſt omne peccatum ſine aliqua ſatiſfactione dimittere ſimpliciter peccatori; ſed iſtud non obſtat: Nam etſi hoc poſſet, non tamen hoc faciet ſecundum legem praedictam: Si etiam iſtud poſſet, poſſet dimittere peccatum ſimpliciter impunitum contra 31. partem. Non improbabiliter quoque videtur ſecundum Philoſophicas rationes, quòd ſi homo ſit modò peccator, & poſtea erit iuſtus, hoc fiet per aliquam mutationem, & non in Deo, propter ſextam partem praemiſſam, nec in aliquo impertinenti, quia hoc impertinens videretur; quare in ipſo homine peccatore: haec autem mutatio, ſatiſfactio pro peccato, aut non ſine ſatiſfactione eſſe videtur. Nonne & ſecundum omnes verè Philoſophantes, omne malum, ſcilicet pura malitia & peccatum, non eſt res aliqua poſitiua, ſed priuatio vel carentia rei bonae, aut cuiuſpiam bonitatis; Priuatio autem in ſubiecto apto plenè tolli non poteſt, niſi per plenam poſitionem habitus quem priuabat; Non enim poteſt ibi medium repetiri. Et ſi quae ſieris, quis ergo poteſt aut potuit tantam ſatisfactionem pro peccato hominis exhibere; Dico quòd Chriſtus ſimul Deus & homo ſufficientiſsimus omniquaque, ſicut prima ſuppoſitio cum ſequentibus partibus clarè probat, ſicut & lex Iudaeorum praedixit, & lex Chriſtianorum veracitèr profitetur. Quid ergo reſtat, niſi vt omnes efficiamini Chriſtiani, vt huius ſatiſfactionis participes fieri valeatis?

Contra Philoſophos negantes poſibilitatem creationis, adnihilationis & recreationis. 33.

REpudient Philoſophi illam Meretriculam fatuam, quam ſub ſpecie ſapientiae palliatam diutius amauerunt, fallacitèr mentientem creationem, annihilationem, & recreationem non eſſe poſsibilem. Deus enim ſecundum primam ſuppoſitionem quintam partem & ſeptimā eſt ſummè perfectus, ſufficiens, potens, er efficax, in tantum quòd nihil perfectius, ſufficientius, potentius, aut efficacius eſſe poſſet: Et nonnè perfectius, ſufficientius, potentius, & efficacius reputandum, facere quippiam propria tantum virtute ex nihilo, quam ex materia praeiacente neceſſario requiſita? Item ſi Deus ſit infinitè maioris potentiae, & efficacae, quam aliqua cauſa effectiua creata, cur non poteſt in effectum, in modumuè efficiendi proportionalitèr fortiorem atque maiorem ſecundum regulas Philoſophicas naturales? cur ergo creare non poteſt? Amplius autem ſecundum octauam partem praemiſſam, Deus habet voluntatem vniuerſalitèr efficacem; Quare etſi nulla vnquam fuiſſet materia, nec aliquid praeter eum, & vellet quippiam aliud eſſe realitèr, ſtatim eſſet. Adhuc autem ſecundum primam ſuppoſitionem & tertiam partem huius, quicquid eſſentiale & intrinſecum dignum Deo tribuitur, ſi poſſit ſine contradictione teneri, debet neceſſario, non negari; Et nonne poſſe creare tribuitur ita Deo, poteſtque facillimè ab omni contradictione defendi; eſt ergo creatio rerum poſsibilis; quare & annihilatio & recreatio pari modo, quarum & poſsibilitas poteſt ſimiliter demonſtrari. Annihilatio quoque ſpecialitèr, creatione conceſſa, facilitèr ſuadetur: Abſit enim quòd opus exile creatum eſſet potentius ad manendum, quam omnipotens opifex ad deſtruendum ſi vellet; quod & de re qualibet entitatis & virtutis finitae, etſi creata non eſſet, poſſet ſimilitèr demonſtrari. Nonnè & ſecundum 17am partem huius, nihil aliud à Deo eſt neceſſe eſſe, ſed poſsibile eſſe ſecundum contradictionem; quis ergo non facilitèr videat, Deum cùm ſit neceſſe eſſe, & omnipotens ſimplicitèr omniquaque de ſua potentia abſoluta poſſe annihilare quodlibet aliud? Poſsibilitate verò creationis & annihilationis admiſſa, quis poſsibilitatem recreationis negabit? Appendant quaeſo Philoſophi rationes praemiſſas, & rationis ipſorum contrarias iuſta lance, & puto quòd rationes ipſorum inuenientur minus habentes; ſi tamen aliquas habeant rationes deponant rogo ſuperbiam excaecantem, & homines errabiles humilitèr ſe agnoſcant, (quod eorum contradictio frequens ad inuicem, imò & vnius eiuſdem ad ſeipſum diuerſis temporibus manifeſtat) nec verecundentur proficere, fortiorem ſemper & pulchriorem rationem prae alijs amplectendo, ne fortè alias tam re quam nomine Philoſophi iuſte priuentur, & friuophili nominentur. Aduerrant oro ſuppliciter, quam valida ratio requireretur ad tantam famoſitatem reprobandam, quae ab omni fide & ſecta, & ab omnibus penè hominibus approbatur, praeſertim cùm tam fortibus rationibus fulciatur. Quare & Philoſophus, 10. Eth. 2. redarguens negantes bonum eſſe quod omnia appetunt, quod, inquit, omnibus videtur, hoc eſſe aimus: Interimens autem hanc fidem non omnino credibiliora dicit. Auerroes quoque ſuper de ſomno & vigilia, Res, inquit, quae ſuut famoſae apud omnes, ſunt neceſſariae aut ſecundum totum, aut ſecundum partem. Si autem Philoſophi in hac parte nullam habeant rationem, cut irrationabiliter ita dicunt? praeſertim cùm Deum non poſſe creare, annihilare, & recreare non ſit per ſe notum; imò contrarium apud plurimos eſt famoſum.

34 Contra Philoſophos negantes poſſibilitatem creationís mundi.

FVgentur Philoſophi affirmantes, quod Deus non potuit mundum creaſſe. Secundum proximam namque partem Deus potuit aliquam rem creaſſe, cur ergo non mundum, cum mundus ſit entitatis & virtutis finitae, Deus autem ſimpliciter infinitae, ſicut prima Suppoſitio, 3a. pars & 4a. demonſtrant? Poteſt quoque Deus annihilare mundum, ſicut per proximam partem & probationem ipſius, & per decimamſeptimā partem patet: & ipſum ſimiliter recreare per eandem proximam partem huius & oſtenſionem ipſius; quare & potuit ipſum creaſſe ſimili ratione. Potiſsimum etiam quod videtur obſtare, eſt impoſsibilitas creationis ex nihilo, ſed hoc non obſtat, ſecundum proximam partem huius: Aliae namque Philoſophorum argutiae quam ſint fragiles quis ignorat? Quod tamen vt euidentius cunctis appareat proceſſus ille 8l. Phyſicorum paululum eſt rimandus; maxime quia ſicut audiui, quidam fideles illo proceſſu infidelium procedentes, vſque in infidelitatis voraginem proceſſerunt. Videtur autem mihi Chriſti gratia Chriſtiano, etſi non eſſem Chriſtianus, nec alicuius legis ſectator, ſed amator veritatis tantummodo, etiam videretur, quod ille proceſſus peccat mortaliter in materia & in forma. Conſtat autem Philoſophis quod prius, & ante accipitur dupliciter ad propoſitum, ſcilicet ſecundum naturam & ſecundum tempus. Pono igitur contra te Ariſtoteles & Auerroes quod mundus incepit & motus in A inſtanti, & quod nullum fuit tempus, mutatio, neque ſucceſsio temporalis, aut aliqua duratio vera mutabilis, aut partibilis, magna, vel parua ante illum primum motum qui ſit B. Pono igitur conſequenter quod nihil omnino praeceſsit A prioritate aliqua temporali, ſicut nihil praecedit coelum exterius prioritate vel ſuperioritate locali, & quod hoc ſit conſequens, patet per teipſum 10. illius 8i. dicentem; Prius & poſterius quomodo erunt, tempore non exiſtente, aut tempus, ſi non ſit motus? & ex alia parte pono, quod Deus aeternus, eiuſque aeterna ſapientia ac voluntas praeceſsit A prioritate naturae, ſicut cauſa cauſatum. Cum ergo tu Ariſtoteles per totum illum proceſſum ſupponis quod cuiuſlibet rei factae non eſſe praecedit neceſſario ſuum eſſe, & hoc loquendo de praeceſsione temporali, vt innuis 10. & tu Auerroes hoc idem dicis expreſſe in comment. decimooctauo quoque decimoquinto ac alijs hoc ſupponis; Ecce quam impudenter petis in principio, quod finaliter probare deberes, ſcilicet quod ante A & B fuit prioritas temporalis, quae neceſſario, & vt tu ipſe dicis, aliquem motum ſequitur aut importat. Hic ergo peccas in forma probandi, & in materia ſimiliter: Haec enim tua ſuppoſitio repugnat verae meae poſitioni, quam primo ponebam. Et per idem poteſt faciliter reſponderi ad omnia talia quae arguitis, & quaeritis arguendo: Si Deus fecit mundum in A & B tunc incoepit, hoc fuit per aliquam nouam volutionem, quam tunc habuit & non prius, vel propter aliquam nouam diſpoſitionem in agente vel paſſo, aut aliquo alio modo, vel propter amotionem alicuius, quo non amoto, noluit operari, vel ſaltem propter praeſentiam horae vel inſtantis, qua vel quo ſemper ante diſpoſuit facere tunc primo mundum & motum; & nullum iſtorum fuit ſine mutatione; ergo ante B primam mutationem alia mutatio prior fuit. Ecce quomodo ſemper ſupponitis quod ante A fuit mutabilis & longa ſucceſsio temporalis, quod deberetis probare; huius enim oppoſitum ponebam in primis. Cum etiam quaeritis, vel quaeratur pro vobis, quare Deus in A fecit mundum & non prius, ecce quomodo innuitis quod ante A fuit aliquid prius prioritate temporali quod non eſt verum: ſed ſimile eſt ac ſi quaereretis, quare coelum eſt terminatum in ſua conuexitate, & non ſupra. Patet ſimiliter quomodo non ſequitur contra me illud quod magnum impoſsibile reputatis, ſcilicet quod à voluntate antiqua proueniat immediate actio noua; Voluntas enim Dei aeterna quâ fecit mundum, non eſt antiquor mundo antiquitate ſeu proprietate temporis, ſed naturae: nec mundus ea nouior aut poſterior tempore ſed natura. Replicabitis forſitan hic dicentes, eadem ratione Deus non eſt antiquior mundo, & mundus incoepit eſſe, nec eſt aeternus, ergo & Deus ſimiliter: vel ſi Deus non incoepit, ſed eſt aeternus, & mundus ſimiliter. Concedo vobis quod Deus non eſt antiquior mundo antiquitate temporis actualis; & vltra cum dicitis; ergo Deus incoepit eſſe, non ſequitur. Et ſi dicatis, Incipere eſſe eſt nunc eſſe, & nunquam prius fuiſſe; Deus verò in A fuit & nunquam prius, hic dico ſi intendatis definire conuertibiliter incipere eſſe, per nunc eſſe, & nunquam prius fuiſſe; ſi intelligatis, per nunquam prius fuiſſe, actualiter, ſcilicet per nullum tempus actuale praecedens, non recte definitis. Imo incipere eſſe, eſt nunc eſſe, & nunquam prius fuiſſe habitualiter ſiue potentialiter ſcilicet, & ſi tempus prius fuiſſet, adhuc non fuiſſet in eo, & ſic mundus incoepit in A quia licet ante fuiſſet tempus actuale, mundus non fuiſſet in eo; ſicut anima Petri non fuit in tempore ante creationem illius, ſic autem Deus non incoepit eſſe in A, quia quantumcunque tempus prius fuiſſet, Deus neceſſariò fuiſſet in illo: quod autem non priùs tempore fuit, hoc eſt quia tempus defuit ſibi, non ipſe tempori ſi fuiſſet. Et per idem paret ad aliam partem concluſionis veſtrae, quae eſt, quòd Deus non eſt aeternus: aeternum enim eſt, quod eſt ſine incoeptione, & deſitione modo praedicto. Sicut enim immenſitas Dei non eſt determinata aut reſtricta per hoc quod eſt actualiter tantum in quodam loco determinato, puta in mundo & non extra, ſecundum quorundam Philoſophorum & veſtram ſententiam, quia neceſſariò coexiſteret omniquaque quantocunque maiori ſi eſſet: ſic nec eius aeternitas breuitate temporis coarctatur. Si autem intelligatis aeternum non ſicut caeteri hominum, ſed modo veſtro, quod eſt per omne tempus actuale, poteſt concedi quòd mundus eſt aeternus, ſicut tu Ariſtoteles videris definire aeternum, ſeu potiùs eius definitionem ab Antiquioribus allegare 1. de Coelo 100. dicens, Hoc nomen aeternum diuine enunciatum eſt ab Antiquis. Finis enim continens id quod vniuſcuiuſque tempus, cuius nihil eſt extra ſecundum naturam, aeternum vniuſcuiuſque vocatum eſt. Secundum candem autem rationem, & totius coeli finis, & omne tempus, & infinitatem continens perfectio, aeternum à ſemper eſſe ſumens denominationem. Poſſemque iuxta ſtultitiam tuam aliter tibi forſitan reſpondere, ſupponendo ſecundum Logicam tuam 1. peri Hermenias, quòd verbum conſignificat tempus, & concedere tibi iſtam, Deus incoepit eſſe, ſcilicet eſſe in tempore vel in inſtanti, ſeu temporaliter, vel inſtantaneè, ſicut incoepit eſſe Dominus temporis, & temporalium quorumcunque. In A enim Deus fuit inſtantaneè & non priùs: nec ex hoc ſequitur, quòd Deus non ſit aeternus ſed nouus, nec quod ipſe mutetur ſed ipſa, vt ex prioribus ſatis conſtat. Adhuc forſitan obuiabitis mihi, ſophiſticè arguere geſtientes, quòd mundus ſit omninò coaeternus cum Deo, ſicut loquebar, quia ſi Deus fecit mundum in aliquo inſtanti primo, potuit feciſſe eum non in aliquo inſtanti primo, ſed immediatè poſt inſtans, ſi aliquod inſtans praeceſsiſſet, ſicut fecit motum & tempus immediatè poſt primum inſtans: & ſi ſic feciſſet mundum cum motu & tempore, mundus fuiſſet aeternus. Nunquam enim incoepiſſet intrinſecè, nec extrinſecè: In nullo enim inſtanti primo fuiſſet, nec in aliquo inſtanti non fuiſſet immediatè poſt quod fuiſſet; imò ante quodlibet inſtans fuiſſet, vt patet de ſingulis inductiuè, & nunc non eſt mundus minoris durationis quàm tunc fuiſſet: ergo nunc eſt aeternus. Ad iſtud autem ſophiſticae ſtultitiae argumentum, non oporteret alias reſpondere, niſi propter conſilium ſapientis, ne talis ſtultus ſophiſticans ſibi ſapiens videatur. Tales enim ſecundum Apoſtolum dicentes ſe eſſe ſapientes, ſtulti facti ſunt. Primò igitur vos proprio gladio caſtigabo: vos enim ponitis ſuperficies corpora terminare. Ponatur ergo per omnipotentiam Dei, & ſecundum proximam partem huius, vel ſicut vos ponitis ſimilia, vel ſaltem ex talibus conditionaliter argutis multis locis, quòd toto coelo ſaluo eius conuexa ſuperficies deſtruatur, vel arguatur conditionaliter more veſtro. Si illa deſtrueretur ſaluo coelo, ipſum eſſet ſimpliciter infinitum. Non enim terminaretur intrinſecè nec extrinſecè, quoniam ad nullam ſuperficiem ſicut conſtat. Vlterius tamen ex abundanti reſpondeo, & dico, quòd mundus non eſt aeternus, ſed incoepit eſſe & hoc extrinſecè, non actualiter; ita quod aliquod tempus vel inſtans actualiter ipſum immediatè praeceſsit, ſed habitualiter, vt dictum eſt priùs; quia ſi fuiſſet tempus aeternum, ſuppoſita aetate mundi in aliquo eius inſtanti neceſſariò incoepiſſet extrinſecè, & quòd ſic actualiter non incoepit, non eſt propter antiquitatem mundi, ſed propter defectum temporis praecedentis. Sed nec ſic forſitan obgarrire ceſſabitis, ſed dicetis; et ſi ante mundum non fuit tempus verum, fuit ſaltem imaginarium, & procedunt argumenta de tempore tali ficto, ſicut & de vero. Hic autem dico, ſicut tu Ariſtoteles 4. Metaphyſ. tuae probas, quòd res non ſequuntur imaginationem aut aeſtimationem: Vnde quantumcunque quis imaginetur tempus ante mundum, non magis propter hoc fuit aliquod tempus ante, ſicut propter nullam imaginationem cuiuſcunque eſt aliquis locus, aut tempus extra coelum, teſte teipſo, 1. de Coelo 100. ſic dicendo: Manifeſtum igitur quia neque locus, neque vacuum, neque tempus eſt exterius. Adhuc autem vt maiori verecundia vos confundam, ſicque in agnitionem veritatis, ipſa ducente, reducam. Ponatur ſecundum veſtram groſſam imaginationem & rudem, quòd ante mundum fuiſſet aeterna ſucceſsio temporalis. talis vera vel ficta, dico tunc, quod in A inſtanti ſucceſsionis illius Deus voluntariè produxit mundum, & quòd tunc incoepit B prima mutatio noua, ſeu primus motus nouus, quem nulla mutatio noua praecedebat, niſi fortè partes illius ſucceſsionis aeternae per vos poſitae: & cùm arguitis, ergo Deus tunc vel immediatè ante habuit aliquam nouam diſpoſitionem, quam prius non habuit, qua mediante tunc produxit mundum & B. & non priùs; ergo illa fuit ſibi acquiſita per aliquam mutationem nouam priorem: ergo ante B primam mutationem nouam fuit alia mutatio noua prior; dico, quòd iſta ratio procedit de agente irrationali, non autem rationali, vt tu Ariſtoteles 9. Metaphyſ. 10. docuiſti, vbi poſita diſtinctione potentiarum per rationale & irrationale, & aſsignata vna differentia inter illas, alteram aſsignaſti, ſcilicet quòd quando potentiae irrationales actiuae & paſsiuae cum debitis diſpoſitionibus approximantur ad inuicem, neceſſe eſt hanc quidem agere, illam pati; de potentijs autem rationalibus non eſt ita, quod & tu Auerroes ibi comment. 10. planiſsimè conteſtaris. Poteſt ergo agens rationale & voluntarium diſpoſitiſsimum ad agendum, expectare per tempus & tempora, etiam per tempus aeternum, & tandem nouiter agere ſine mutatione aliqua praecedente: veſtrum igitur profectum inter 8um Phyſicorum vbi hoc non vidiſtis, & 9. Metaphyſ. vbi hoc vidiſtis, & videndum alijs reuelaſtis, veſtrumque defectum priſtinum retractaſtis, laudo plurimum & commendo. Sed ne propter variationem auctoritas veſtra ſuſpecta forſitan videatur, hoc idem per rationem oſtendam. Si enim non ſic eſſet, nulla eſſet potentia libere contradictoriè ad agendum. Si namque ſit alia, ponatur A. primus actus eius liber: Vel ergo poſitis omnibus neceſſariò praeuijs & ſufficientibus ad productionem A. producitur neceſſario A, vel non: Si ſic, cùm omnia illa poni, non ſit liberum, quia A eſt primus actus liber, & poſitis illis, neceſſariò ponetur A, nec A poni erit liberum, nec in poteſtate libera producentis. Item ſi poſita cauſa actiua libera cum omnibus diſpoſitionibus praeuijs neceſſarijs & ſufficientibus, neceſſariò ſequatur effectū produci, cum illam ſic poni non ſit in libera poteſtate ipſius, ſed quodammodo neceſſarium; & in omni conſequentia neceſſaria, ſi antecedens ſit neceſſarium, & conſequens erit ſimiliter neceſſarium, non liberum, & contingens, nullus actus liberè producetur, nec potentia rationalis erit liberior irrationali. Nunquam enim producitur actus liber niſi à cauſa rationali diſpoſita, vt dictum eſt. Si autem poſitis illis non neceſſario producitur A, ergo illa potentia libera ſtantibus omnibus illis ſemper vniformibus omni modo, poteſt liberè expectare per tempus, & tempora, & tandem nouiter producere A ſine mutatione aliqua praecedente, quae aliquid faciat circa ipſam. Prius enim erat ſufficienter diſpoſita ad producendum A, & nunc eſt omninò, ſicut tunc; quare & nunc ſufficienter poteſt producere A, & toto tempore medio potuit produxiſſe. Et ſi tu quaeras, quare ergo producit nunc A, & non priùs; Reſpondent quidam quia vult, quorum reſponſionem non probo; quia ſit A, primum velle liberum, tunc non producit A, quia vult, per idem velle, quia tunc idem velle praecederet naturaliter ſemetipſum; nec per aliud velle, quia tunc A non eſſet primum, & quia tunc reuerteretur eadem quaeſtio de illo alio velle, & ſic procederet infinitè. Dico igitur quòd quaerens quare &c. quaerit cauſam; cauſa autem efficiens eſt illa potentia libera; quia igitur eſt actiua potentia rationalis & libera, liberè tunc producit; cauſa verò finalis eſt finis quem ſibi praeſtituit in agendo. Scio tamen quod quaeris cauſam, quam non poteris inuenire, ſcilicet qua poſita determinatè & neceſſariò ſequeretur, quod in potentijs actiuis rationalibus non eſt verum, quod tam Autoritas, quàm ratio docuerunt, quod tamen pro veriſsimo ſupponentes per totum illum proceſſum 8i Phyſicorum claudicatis turpiſsimè à ſemitis veritatis. Quod & Auicenna 9. Metaphyſ. ſuae 1. & Algazel 4. Metaphyſ. ſuae 1. ſimiliter ſupponentes in veſtram ſententiam inciderunt. In alio quoque videmini vobis certiſsimè demonſtrare, & hoc vniuerſaliter de omni virtute ſiue rationali, ſiue irrationali, ſicut tu Auerroes 9. comment. aſſeris manifeſtè. Data namque prima mutatione arguitis, quòd hac prima alia fuit prior, te Auerroes argutiam Ariſtotelis ſic formante, Motum & motor ſunt in capitulo ad aliquid, & cùm in aliquo tempore hoc non mouet, & hoc non mouetur; & poſt, hoc mouerit, & illud mouetur, manifeſtum eſt quod inter iſta, facta fuit relatio quae non ſuit ante, & omnis relatio ſequitur tranſmutationem: Ergo neceſſe eſt vt ante tranſmutationem poſitam ſit aliqua tranſmutatio in motore, & in moto, aut in vtroque, aut in extrinſeco, verbi gratia quòd ſit illic aliquod impedimentum quod anſeretur. aufertur. Sed ecce quam turpiter deliratis: cum enim ſupponitis quod omnis relatio ſequitur motum aut mutationem priorem, vel intelligitis de ſequela relationis, & prioritate mutationis temporali vel naturali: Si temporali, malè ſupponitis; relatio namque inter agens rationale & paſſum non neceſtario ſequitur mutationem temporaliter praecedentem, ſicut praecedentia docuerunt, ſed quandoque cooritur temporaliter vel inſtantancè, & conſurgit cum prima eius actione, ſeu agere eius primo, licet naturaliter ſubſequatur: De ſequela verò & prioritate naturali loquendo nec tenuis quidem apparentiae colorem habetis. Habeo etiam ſpecialiter aduerſum te Auerroes, quod non requiritur neceſſariò aliqua cogitatio aut imaginatio de praeſentia temporis, vel inſtantis, vt tu Comment. octauo & decimo quinto, videris ſupponere. Multa enim facimus, quando de praeſentia temporis minimè cogitamus, nec inſtantia numeramus vel ſi hoc contingat, multa facimus non propter praeſentiam aut imaginationem huius aut illorum, ſicut nec propter praeſentiam ſimiae, aut caeterorum impertinentium quorumcunque. Deus tamen qui nihil facit caſualitèr quouiſmodo, ſed per ſuam ſapientiam inſinitam ſuauitèr cuncta diſponit, nunquam fecit, facit, aut faciet aliquid in aliquo tempore vel inſtanti, cum ab aeterno diſpoſuit illud tunc facere, ideo que ab aeterno diſpoſuit facere mundum in A inſtanti, & fecit illum in A ſine tranſmutatione aliqua praecedente, niſi fortè in illa ſucceſsione aeterna, vel eius partibus, quā tu ponis. Et cùm tu dicis comment. 8o quod iſte ſermo eſt non intelligibilis, quia cùm voluntas voluerit facere aliquid in aliqua hora, neceſſe eſt vt in voluntate fiat aliqua concupiſcentia in illa hora, quae non fuit ante, & illa concupiſcentia erit cauſa propinqua ad agendum in illa hora, & non ante, & cauſa huius concupiſcentiae eſt praeſentia temporis, & praeſentia temporis quae non erat ante eſt tranſmutatio neceſſariò aut ſequens tranſmutationem; concupiſcentia igitur facta per praeſentiam temporis eſt tranſmutatio extra tranſmutationem primam datam. Ante igitur tranſmutationem poſitam primam eſt alia tranſmutatio, & non poteſt homo ſanus fugere hanc fidem aeſtimatione poenitentiae. Hic dico veracitèr quod etſi eſſem infirmus in fide, vel mortuus ab omni fide, niſi à fide rationis ſolius, videretur mihi quòd tu tam praeſumptuoſe ſophiſticans, & tam notoriè impoenitenter peccans in materia, & in forma, poenitentia maxima dignus eſſes. Peccas enim grauitèr, ſupponendo quòd Deus non poſſet facere aliquid certâ horâ, quod diſpoſuit tunc facere, niſi tunc reciperet aliquam nouam diſpoſitionem, mediante qua tunc ageret, quam priùs non haberet, quod eſt contra priùs oſtenſa. Peccas etiam mortalitèr contra verum immortale & neceſſarium, innuendo illo commento 8o & expreſſè ſupponendo comment. 15. quòd Deum intelligere ſeu imaginari tempus praeſens eſt tranſmutatio ſequens tranſmutationem, quaſi alitèr ex parte ſui intelligat aliquod tempus quando eſt futurum. & alitèr quando eſt praeſens, cuius oppoſitum ſexta pars oſtendit; & tu ipſe infrà eodem 8o & alibi, ac alij multi Philoſophi ſaepius teſtes eſtis, & quòd praeſentia temporis ſit cauſa mouens intellect um diuinum, & efficiens intellectionē temporis praeſentis in eo contra 7am partem huius, & contra teipſum ſuper 12. Metaphyſ. comment. 51. planè. Erras ſimilitèr innuendo, quòd Deus alitèr ex parte ſui velit aliquod tempus, vel quidlibet aliud quando eſt futurum, & aliter quando eſt praeſens, ſicut & circa cognitionem diuinam erraſti, quia tunc eſſet mutabilis contra ſextam. Supponis inſuper quòd praeſentia temporis ſit cauſa mouens voluntatem diuinam, & efficiens concupiſcentiam ſeu volutionem in ea contra 7am partem huius. Conſtat aurem ſecundum priora, quod intellectus aut voluntas Dei non mouetur aut patitur ab aliquo poſteriori, nec alitèr ex parte ſui intrinſecè, ſed ſimilitèr omni modo intelligit & vult aliquod primò futurum, ſecundò praeſens, tertiò praeteritum; ideoque ſicut ab aeterno, aeteruis cognitione & volutione cognouit, & voluit creare mundum in A. ſic & fecit per eaſdem cognitionem & volutionem praeciſe non mutatas omnino, ſic quo que in tempore facit quemlibet effectum immediatum quem facit. Et ſi Chriſtianus Chriſtianum teſtem deſideret, ecce Auguſtinum, 12. de Ciuit. Dei 17. & 14. materiam hanc tractantem. Peccas quo que non modicum in forma probandi, cum arguis quod ante primam tranſmutationem nouam datam, alia fuit prior, quia praeſentia temporis quae non erat, eſt tranſmutatio neceſſaria, vel ſequens tranſmutationem; hoc enim non eſt contra me. Ponebam enim imprimis B primam tranſmutationem • ouam, exceptis partibus illius ſucceſsionis imaginariae fictae aeternae, quam te ponente admiſi, ſi tamen illae ſint tranſmutationes nouellae. Ne autem in hoc quod dixi ſuperius, ſcilicet nullam ſucceſſionem aut durationem partibilem temporalem praeceſſiſſe mundum, videar oneroſus Catholicis, qui aſſueti ſunt audire frequenter & dicere, quòd Deus praeceſſit mundum diù, aeternaliter, vel etiam infinite, oſtendam quod Catholicè debeat ita dici. Nam ſecundum veritatem Catholicam, nihil aliud à Deo fuerat ante mundum, & per ſextam partem Deus eſt immutabilis omnino, nihil ergo mutabile, nec aliqua tranſmutabilitas fuit ante mundum; Quare nec aliqua ſucceſsio aut duratio temporalis, quae ſine qualicunque mutatione nequit intelligi. Item in omni ſucceſsione aliud aduenit, aliud que recedit: ſed Deo, proptereius immutabilitatem omnimodam, nihil aduenit aut recedit. In Deo ergo nulla fuit ſucceſsio ante mū dum, nec in aliquo alio, cùm nihil aliud fuit ante. Item omnis talis ſucceſsio habet partes maiores & minores, priores & poſteriores: Deus autem ſecundum, 10. & 26. partes, tales partes non habet; Nulla ergo talis ſucceſsio ante mundum fuit in Deo, nec in aliquo alio, cum nihil aliud fuit ante. Item que ſi ſic fuiſſet, potuerunt ibi fuiſſe ſignate tales partes, vt hora, dies, menſis, & annus, ſicut in tempore nunc currente, cum tamen nihil fuerat ante mundum, per cuius menſuram aut comparationem potuit fieri talis diſtinctio vel menſura. Nec poteſt quis dicere quòd haec omnia, ſcilicet mutabilitas, aduentus & receſſus, partibilitas ſecundum maius & minus, prius & poſterius, ac menſurata diſtinctio fuerint in puro non ente, cùm in puto non ente nihil penitus poſſit eſſe, niſi forſitan purum non ens. Item omnis mutatio, aduentus, & receſſus eſt neceſſariò alicuius actualiter mutati, aduenientis & recedentis. Quodlibet enim horum neceſſariò eſt in aliquo ſubiecto actualiter, ſicut naturalis Philoſophia docet per totum: ſed nullum purum non ens eſt tale. Nec videtur quare talia magis poni deberent in vno non ente, quàm in alio; & non poſſunt poni in quolibet: quare in nullo. Item partibilitas, maioritas, & minoritas ſunt proprietates quantitatis & quanti: ſed non ens non eſt quantum. Item eadem ratione nunc eſſet talis temporalis ſucceſsio extra coelum. Item non magis videtur, quòd talis quantitas ſucceſsiua fuerat ante mundum, quàm quantitas permanens: ſed haec ante mundum non fuit. Item ſi ante mundum fuit talis temporalis ſucceſsio, Deus potuit deſtruxiſſe illam ante creationem mundi. Quis ergo in tantum nouit ſenſum Domini, aut conſiliarius eius fuit, vt ſciat dicere, non deſtruxit? Quis etiam (quaeſo) poteſt probare neceſſariò ſic fuiſſe, ex quo non neceſſariò ita fuit, ſed potuit non ſic fuiſſe? Item ſi talis temporalis ſucceſsio fuerat ante mundum, non oportuit creaſſe tempus cum mundo. Illa enim antiqua ſucceſsio ſuffeciſſet. Item ſi ſic, videtur quòd adhuc duret cum tempore creato praeſente, ſicque duo tempora diſtincta totaliter coexiſtunt contra Philoſophum, 4. Phyſ. expreſſe. Item ſola aeternitas fuerat ante mundum, ſed in ea nulla eſt ſucceſsio temporalis, vt patet per Boetium, 5. De conſolatione Philoſophiae proſa vlt. definientem ſic eam; Aeternitas eſt interminabilis vitae tota ſimul & perfecta poſſeſsio; in cuius explanatione ſubſequenter adiungit; Illud iure perhibetur aeternum cui neque futurum quicquam abſit, nec praeteritum fluxerit, vnde & ſubdit expreſſè quod ponebam inprimis, ſic dicens; Neque Deus conditis rebus antiquior videri debet temporis quantitate, ſed ſimplicis potius proprietate naturae. Cui concordat Auguſtinus ſuper illud Pſalm. 101. Ne reuoces me in dimidio dierum meorum, in generatione generationum anni tui, & reſpondens, Qui non veniunt & tranſeunt, nec ideò veniunt vt non ſint. Omnes enim dies in hoc tempore ideo veniunt vt non ſint, omnis hora, omnis menſis, omnis annus, nihil horum ſtat antequam veniat, erit; cùm non venerit, non erit; Illi ergo anni tui aeterni, anni tui qui non mutantur in generatione generationum, erunt: non enim aliud anni tui, & aliud ipſe; ſed anni Dei aeternitas Dei eſt, aeternitas Dei ipſa eius ſubſtantia eſt, quae nihil habet mutabile, vbi nihil eſt praeteritum, quaſi iam non ſit; nihil eſt futurum, quaſi nondum ſit. Non eſt ibi niſi eſt, non eſt ibi fuit & erit: quia & quod fuit iam non eſt, & quod erit nondum eſt: ſed quicquid ibi eſt, non niſi eſt. Haec aeternitas vocauit nos, & erupit ex aeternitate verbum; iam aeternitas, iam verbum, & nondum tempus. Quare nondum tempus? quia factum eſt tempus, quoniam omnia per ipſum facta ſunt, & ſine ipſo factum eſt nihil. Et infra ſuper illud, Initio tu Domine terram fundaſti; noui aeternitatem tuam, qua praecedis omnia quae feciſti. Idemque 1. Confeſſ. 6. tractans illud eiuſdem Pſalmi; Anni tui non deficient, dicit, quòd anni Dei ſunt hodiernus dies Dei, qui nunquam peragitur neque tranſit, ſed anni noſtri & dies tranſcunt perillum hodiernum Dei. Idem infra eodem, 12.28. dicit; Quòd aliquid praecedit aliud aeternitate, aliquid tempore, aliquid electione, & aliquid origine: aeternitate ſicut Deus omnia; tempore, ſicut flos fructum; electione, ſicut fructus florem; origine, ſicut ſonus cantum. Idem quoque 3. De libero arbitrio vlt. exponens illud Pſalmi 83. Quoniam melior eſt dies vna in atrijstuis ſuper millia, dicit; Quòd mille dierum in temporis mutabilitate intelliguntur, vnius autem diei nomine incommutabilitas aeternitatis vocatur. Hanc etiam totam poſitionem videtur Auguſtinus tenere, 12, de Ciuit. Dei 15. cùm ſic dicit; Iſtae dimenſiones temporalium ſpaciorum, ſcilicet horae & dies, menſes & anni, quae vſitatè ac propriè dicuntur tempora, manifeſtum eſt quòd à motu ſiderum coeperunt: vnde & Deus cum haec inſtituerit, dixit; Et ſint in ſigna & tempora, dies & annos. Vbi enim nulla creatura eſt cuius mutabilibus motibus tempora peraguntur, tempora omninò eſſe non poſſunt. Ideoque Angeli ſemper fuiſſe dicuntur, quia omni tempore fuerunt, ſed non ideò Deo coaeterni ſunt, quoniam tempus quia mutabilitate tranſ • urrit, aeternitati immutabili non poteſt eſſe coaeternum. Quapropter ſi Deus ſempet Dominus fuit, ſemper habuit creaturam ſuo dominatui ſeruientem, veruntamen non de ſcipſo genitam, ſed ab ipſo de nihilo factam, nec ei coaeternam; erat quippe ante illam, quamuis nullo tempore ſine illa, non cam ſpacio tranſcurrente, ſed manente perpetuitate praecedens. Non vult tamen iſtam ſententiam affirmare, quod ideo faciendum putauit, vt legentes videant, à quibus quaeſtionum periculis ſe debeant temperare, nec ad omnia ſe idoneos arbitrari; quam doctrinam eius doctiſsimam cum omni reuerentia veneror & amplector. Sed hîc forſitan quis opponet quoniam Auguſtinus 12 de Ciuit. Dei. 12. innuit, quod ante creationem mundi fuerunt infinita retrò tempora, quibus Deus ceſſauit ab illa creatione, & poſtquae nouiter mundum creauit. Dicitque ibidem, Quòd Dei à creatione ceſſatio retrorſus aeterna tanta eſt, vt ſi ei conferatur quantalibet magna & ineffabilis numeroſitas temporum terminata, non debet videri tanta, quanta eſt gutta humoris breuiſsima oceano comparata. Iſtorum enim vnum eſt per exiguum, alterum verò incomparabiliter magnum, ſed vtrumque finitum, illorum verò eſt alterum infinitum, ſcilicet illa ceſſatio Dei à retrò. Item per rationem, aliter Deus non potuit ſeciſſe mundum prius quàm fecit, non enim fuerat quicquam prius. Dico ergo quòd haec & multa ſimilia quae poſſent adduci, intelligunt quod ante mundum fuerant multi anni, non actualiter ſed potentialiter, ſicut extra coelum ſunt ſpacia, & milliaria infinita, quia Deus potuit feciſſe mundū prius per quantalibet tēpora, & annos quotcun que ſicut poteſt facere extra coelū ſpacia, & milliaria ſupra omnē numerum terminatū. Quare & ipſemet 1. de Gen. contra Manichaeos. 3. Manichaeis quaerentibus, ſi in principio aliquo temporis fecit Deus caelum & terram, quid agebat antequam fecit caelum & terram, quid ei ſubito placuit facere quod nunquam fecit per tempora aeterna? ita reſpondet: his Reſpondemus Deum feciſſe caelum & terram in principio temporis, ſed in Chriſto, cum verbum eſſet apud Patrem, per quem facta ſunt omnia; ſed & ſine principio temporis Deum feciſſe caelum & terram credamus, debemus vtique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus: Deus enim fecit & tempora, & ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non enim poſſumus dicere fuiſſe aliquod tempus, quando Deus nondum aliquid fecerat. Quomodo ergo erat tempus quod Deus non fecerat, cum omnis temporis ipſe ſit fabricator, & ſi tempus cum caelo & terra eſſe coepit, non poteſt inueniri tempus, quando Deus nondum fecit caelum & terram. Et cap. 4. immediate ſubiungit, cum autem dicitur, quid ei ſubito placuit, ſic dicitur, quaſi aliqua tempora tranſierint, quibus Deus nihil operatus eſt; Non ante tranſire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus, quia non poteſt eſſe operator temporum, niſi qui eſt ante tempora. Ratio verò facta irrationabiliter argumentat, & irrationabilem cauſam ſumit. Licet enim ante mundum non fuit aliquid prius prioritate temporis, potuit tamen fuiſſe per creationem Dei, in quo potuiſſet mundum ſimiliter prius creaſſe. Caetera autem argumenta veſtra Ariſtoteles, & Auerroes pro aeternitate mundi conficta, eo quod gradum apparentiae & altercationis ſophiſticae vix attingant, reputaui ſuperfluum diſcutere ſtudioſe; imo & omnia argumenta veſtra pro aeternitate mundi loquentia, vix aliquo colore tenui oſtentationis ſophiſticae fallaciter offuſcantur; vt ſic ad diſputationis ſcrutinium vix ingredi mereantur. Nonne tu Ariſtoteles, Magiſtri tui Platonis & caeterorum Philoſophorum priorum doctrinas, & ſpecialiter in hac parte impudenter contemnens procaciterque impugnans, ſecundum modum veſtrum loquendi, verberator Patrum merito dici potes, ſicut ſcripta eorum & tua luculenter oſtendunt? Nonne & ideo Chalcidius ſuper 2. Timae: Platonis de te ſic dicit, Hic ſuo quodam more, pleni perfectique dogmatis electo quid viſum ſit, caetera faſtidioſa incuria negligit. Teipſum quoque contra teipſum in teſtem citabo 2. Namque de caelo & mundo 80. Videntur inquis, vſque ad aliquid quaerere, ſed non vſque quidem vbi poſsibile dubitationis. Omnibus enim nobis hoc conſuetum, non ad rem fieri quaeſtionem, ſed ad contraria dicentem. Nonne & 1. Topicorum tuorum, innuens quaeſtionem de aeternitate mundi eſſe problema neutrum, ſic ſcribis: Sunt autem problemata, & de quibus ſunt contrarij ſyllogyſmi; dubitationem autem habent, vtrum ſic ſe habent, vel non ſic, eo quod in vtriſque vtrumlibet ſunt rationes veriſimiles, & de quibus rationem non habemus, cum ſint magna, difficile arbitrantes eſſe, quare aſsignare, vt vtrum mundus aeternus eſt vel non. Nam huiuſmodi quaeret aliquis: Quare & Galenus in quodam libro ſuo materiam iſtam tractans recitante Auerr. ſuper 1. de Caelo & mundo comment. 22. dicit; quod nullus poteſt ſcire vtrum mundus ſit aeternus vel nouus, nec certitudinem aliquam de hoc habere; quare & tu ipſe mortis debitum ſoluturus, ſcholaribus tuis aſtantibus, nequaquam vt prius oſtentatione pompoſa, garrula, et inani, ſed ſincera conſcientia affirmaſti, quod in 8. primis libris tuis Phyſicis inueniuntur omnes viae ſcientiae, quibus homo poteſt comprehendere, & docere principia ad vias omnium methodorum, & ſcire rationes adductas, ſuper eas quae rationabiliter adhaerent rebus diſputabilibus, & quae diſcohaerent ab eis, non habentes rectam viam per quam aliquid veri ſciri valeat, & huiuſmodi rationes ſunt vicinae veritati, etſi verae non ſint, ſunt tamen vtiles vt per eas oſtendatur audacia loquentis in ſcientia ſua ad debilitanda verba ſocij ſui, & ſuperanda verba vi ſuae ſcientiae, cum rationibus ordinatis & mirabilibus, eo quod ſocius non habeat potentiā reſiſtendi, & haec ſcientia eſt vtilis, ſicut ſcorpio in theriaca, quae licet ſit toxicum, tamen ſi detur patienti, dolorem minuit, & praeſtat remedium; haec autem in libro qui de morte eius ſcribitur 13. planiſsime recitantur.

35. Contra Philoſophos & Hereticos negantes poſsibilitatem conceptus & partus Virginis, dicenteſque Chriſtum nequaquam de Sancta Maria ſemper Virgine natum eſſe.

PVrificent ſe Philoſophi & Haeretici mente corrupti, poſsibilitatem conceptus virginei denegantes, dicenteſque Chriſtum nequaquam de ſancta Maria ſemper virgine natum eſſe. Nonne Deus omnipotens per ſeptimam partem huius, habens voluntatem vniuerſaliter efficacem ſecundum 8 • m qui poteſt creare ex nihilo aliquid, imò & totum mundum annihilare & recreate ſi velit, hominemque creare ex nihilo ſecundum partes proximas praecedentes, poteſt & ſine viri auxilio formare puerum in vtero virginali? Qui etiam ſecundum praemiſſa circa 32am partem huius, poteſt & facit omnimoda miracula, cur ſolum miraculum hoc non poteſt? In alijs quoque animalibus. animalium ſpeciebus quorum foeminae ſolent communiter ex ſocietate maris concipere, aliquoties inuenitur, quòd ſine mari concipiunt, & pariunt miris modis. Vnde Virgilius 3. Georg. ſic ſcribit: Ante omnes furor eſt inſignis equarum. Illas ducit amor trans Gargara, tranſque ſonantem Aſcanium, ſaperant montes & flumina tranant, Continuoque anidis vbi ſubdita flamma medullis Vere magis, quia vere calor redit oſsibus ille, Ore omnes verſae in Zephyrum ſtant rupibus aliis, Exceptantque leues auras, & ſaepè ſine vllis Coniugijs vento grauidae, mirabile dictu. Nec quiſquam reputet iſtud mendacium & figmentum, quia à Virgilio Poëta c • nſcriptum. In libro namque illo Georgicorum, magis videtur reputandus Philoſophus quàm Poeta, ſicut materia & proceſſus euidenter oſtendunt; Multi quoque Philoſophi, & Doctores Catholici Poetas, etiam ipſum Virgilium in eodem libro ſolent ſaepius allegare. Illum quoque locum Seruius commentator eius exponens, dicit quòd illae equae ſunt de Hiſpania, & quòd foetus illi à vento concepti ſunt breuioris vitae, quàm alij naturaliter propagati. Ecce & Plinius 8. Naturalis hiſtoriae agens de naturis equarum; Conſtat, inquit, in Luſitania circa Vlyſsipponem oppidum & Tagum amnem, equas Fauonio flante obuerſas animalem concipere ſpiritum, idque partum fieri, & gigni perniciſsimum ita, ſed triennium vita non excedere. Cui & concordanter Solinus de mirabilibus mundi 4. agens de Hiſpania & rebus eius, ſic ſcribit; In Luſitania promontorium eſt Artabrum, alij Olyſsipponenſe dicunt. Hoc coelum, terras & maria diſtinguit; Hiſpaniae latus finit coelum, & maria hoc modo diuidit, quod à circuitu eius incipiunt Oceanus Gallicus, & fons ſeptentrionalis Oceano Atlantico & occaſu terminatis: Ibi Oppidum Olyſsippone Vlyxe conditum, ibi Tagum ob arenas aureas caeteris amnibus praetulerunt. In proximis Olyſsipponis equae laſciuiunt, mira foecunditate; Nam aſpirante Fauonij vento concipiunt, & ſitientes viros aurarum ſpiritu maritantur. Et infra 10. tractans de Cappadocia & equis, ſic ait: Edunt equae & ventis conceptos, ſed hi nunquam vltra triennium aeuum trahunt. Ecce & Philoſophus maior iſtis 5. de Animalibus 2. ſic ait; Perdices, ſi ſecundum ventum ſteterint, femellae à maſculis praegnantes fiunt, frequenter autem & voce, ſi appetentes extiterint, & ſuper volitantibus [ex] afflare maſculum. Ecce hic triplex conceptus foeminae ſine mare, à vento voce, afflatu; quod & breuiter tangens Solinus 3. de mirabilibus mundi, vbi agit de tertio ſinu Europae, & perdicibus; Ipſas, inquit, libido ſic agitat, vt ſi ventus à maſculis flauerit, fiant praegnantes odore. Si igitur in alijs ſpeciebus, foemina virtute naturae poteſt concipere ſine mari, cur non in ſpecie humana poteſt foemina pura virgo ſine mare concipere, virtute diuina omnes vires naturae creatae incomparabiliter excedente. Et ſi ſit poſsibile virtute diuina, foeminam ſine viro viriliue ſemine poſſe concipere, quis inficiari praeſumpſerit Chriſtum virtute diuina de ſancta Maria ſemper Virgine permanente conceptum & natum fuiſſe, praeſertim cùm praeclara teſtimonia in oſtenſio ne 32. partis huius praetacta, & multa ſimilia clariſsimè hoc oſtendunt? Nonne & coeli hanc Dei gloriam enarrabant, & hanc eius iuſtitiam populo nuntiabant, quando mota ſunt coelum & terra per coniunctionem vnam digniſsimam, modicum priùs quàm Chriſtus deſideratus cunctis Gentibus adueniret? Qui enim extendit coelum ſicut pellem, & complicat ſicut librum, in quo & ſicut teſtantur Philoſophi futura figuraliter deſcribuntur, in quo & nihil inaniter eſt deſc iptum, ſicuti nullus negat, ad quid aliud deſignandum deſcripſit in coelo figuram & ſignum virginis glorioſae puerum nutrientis? De hac ſiquidem virgine & puero eius puro Albumazar doctrinam veterum Chaldaeorum ſecutus, 6. maioris introductorij differentia prima, dicit quod in prima facie, prima ſcilicet tertia virginis, oritur puella quam vocamus Celchinus Doraſtora, & eſt virgo pulchra, honeſta, & munda, prolixi capilli, & pulchra facie, habens in manu ſua duas ſpicas, & ipſa ſedet ſuper ſedem ſtratam, & nutrit puerum, dans ei ad comedendum in loco qui vocatur Arabicè Ius, & vocant ipſum puerum quaedam gentes Ieſum, & oritur cum ea vir ſedens ſuper ipſam ſedem. Quid haec ſignificant? quid praetendunt? Dixit enim Deus in creatione luminarium ſupernorum; Fiant luminaria in firmamento caeli, & diuidant diem & noctem, & ſint in ſigna: Illa quoque conſtellatio, ſignum virginis communiter appellatur. Signum relatiuè dicitur ad ſignatum; quid ergo ſignificat iſtud ſignum? quid melius, quid aptius, quid conuenientius, quam quod vna pura virgo continuè manens virgo, puerum caeleſtem proferret, & lacte ſuo nutriret? Si namque foemina, primo virgo, poſtea ſecundum curſum naturae deuirginata, conciperet, pareret puerum, & nutriret; quale ſignum hoc eſſet, quid magnum, quid mirum, quid extraneum deſignaret? qua ratione ſignum talis ſignati tam glorioſe collocaretur in caelo omnium oculis contemplandum, cum nihil inſolitum figuraret? Quotidie namque fit ita, nec ſignum illud virgo rationabiliter vocaretur, ſed potius mulier ſeu matrona. Non eſt ergo hoc ſignum huius ſignati, ſed alterius ſupradicti. Quare & ille videntiſſimus Eſaias; Dabit, inquit, Dominus ipſe vobis ſignum, Ecce Virgo concipiet & pariet Filium, & vocabitur nomen eius Immanuel, butyrum & mel comedet. Quale rogo ſignum eſſet, ſi virgo deuirginata conciperet? & quare diceretur, quod Dominus ipſe daret ſignum, ſi non ipſe ſupra curſum naturae aliquid faceret? Sed vir & mulier ſecundum curſum naturae filium procrearent; Vir autem ſedens ſuper ſedem cum ea, nonne apte ſignificat ſponſum eius, quae etſi perpetua virgo manſit, multas tamen ob cauſas honeſtas virum accepit, ſecundum prophetiam Sybillae in oſtenſione trigeſimae ſecundae partis ſuperius recitatam. Nec ſine myſterio reputandum, quod ſignum virginis ſupradictum inter ſigna coeleſtia ponitur ſexto loco. Per hoc enim delignat ſignatum ſuum futurum in ſexta mundi aetate. Hic autem numerus eſt perfectus teſte Boetio 1. Arithmeticae 22. quare & haec aetas perfecta temporis plenitudo: Qua propinquius veniente, facta eſt vna coniunctio maxima & incomparabiliter glorioſa Saturni & Iouis in principio Arietis, cum muratione triplicitatis aqueae ad igneam per 6. annos & paucos dies & horas ante Chriſti aduentum. Quod ſi quis velit praeciſe & demonſtratiue habere, poteſt faciliter reuoluendo motus corum, vel facilius per tabulam ad hanc & omnes coniunctiones huiuſmodi nuper factam. Illi autem coniunctioni praefuit Mercurius Dominus virginis, quod ſignum tunc temporis aſcendebat, per quae omnia ſignificabatur perſpicue praedictum ſignatum ſigni virginis tunc futurum, coeleſtem ſcilicet puerum de virgine naſciturum, qui foret maximus Prophetarum, & traderet nouam legem. Nec ſub ſilentio penitus tranſeundum, quod Mercurius interpretatur illuminans occurſum ſigni, & cuius ſigni magis, quam proprij ſigni ſui? hoc autem eſt virgo, propter ſuas in eo plurimas dignitates, ſicut omnes Aſtrologi conteſtantur. Interpretatur quoque Mercurius ſermo, & dicitur medius currens, quod quid eſt aptius figura quam verbum Dei, media perſona, Dei & hominum Mediator? Si quis autem teſtimonium Ouidij illius De Vetula ad autoritatem vel ad voluptatem acceptare voluerit in hac parte, ecce libro 3. de Vetula, loquens generaliter de huiuſmodi magnis coniunctionibus, & ſpecialiter de hac vna, ſic ſcribit; Vna quidem talis foelici tempore nuper Caeſaris Augusti fuit anno bis duodeno, A regni nouitate ſui, quae ſignificauit Post annum ſextum naſci debere Prophetam, Abſque maris coitu, de Virgine, cuius habetur Typus, vbi plus Mercurij vis multiplicatur. Cuius erit concors complexio prima futurae Sectae: Nam nuſquam de ſignis ſic dominatur Mercurius ſicut in ſigno Virginis: illic Eſt eius domus, exaltatio, triplicitaſque Per totum ſignum, nec non & terminus eius In primis ſeptem gradibus, dictique Prophetae Typus habetur ibi, quamuis ſub enigmate, namque His in imaginibus quae deſcribuntur ab Indis, Et Chaldaeorum ſaptentibus & Babilonis Dicitur ex veterum ſcriptis aſcendere prima. Virginis in facie, prolixi Virgo capilli, Munda quidem, magni que animi, magni que decoris Pluris honeſtatis, & in ipſius manibus ſunt Spicae ſuſpenſae & veſtimenta vetuſta. Sede ſedet ſtrata, puerum nutrit, puero Ius Ad comedendum dans, puerum Ieſum vocat iſtum, Gens quaedam. Haec autem coelipars aſcendebat in hora, Qua cum Saturno Iouis eſt coniunctio ſancta, Super ſignificans ſectam que triplicitatem Mutauere ſuam, nec non etiam propè punctum Veris, vbi fieri coniunctio maxima poſſet Principio ſigni, propior ſi fortè fuiſſet. Tunc & erant anni Graecorum quinque trecenti Atque nouem menſes, cum ter ſex penè diebus: Felix cui plenè coniunctio tanta pateret. Et caetera multa de excellentia huius Prophetae, & ſectae ſuae, fidei, ſiue legis. Nec mirum ſi Deus humanitus naſciturus, more natiuitatis humanae, quibuſdam beatis praeſagijs, & teſtimonijs glorioſis, è coelo viſibiliter omnibus voluit demonſtrari, vt ſic tam magnum, & admirandum effectum omnibus generaliter ſalutarem, magnum & admirandum indicium omnibus generaliter praemonſtraret, ſicut & Natiuitatem Chriſti mirabilem ſtella mirabilis indicauit, ſicut oſtenſio 32. partis tangebat. Nec quia talis conſtellatio, aut talis coniunctio Chriſtum praeceſsit, ideo Chriſtus fuit de virgine naſciturus, aut legem daturus, ſed potius è contra; haec enim non erant cauſa iſtorum ſed ſignum, nec ideo Dominus ſtellarum & temporum ipſis ſubijcitur, ſed haec ſibi. Prima namque ſuppoſitione 8a parte, & Philoſophis ipſis teſtantibus, omnia ſimul coeleſtia, & ſingula ſeparatim ſtatuta diuina inuiolabilitèr ſemper cuſtodiunt, & eius in omnibus deſeruiunt voluntati. Nec debet quenquam mouere quòd haec Virgo apud Chaldaeos deſcribitur vno modo ſuperius recitato, & ſecundum Indos & alios aliter. Imagines enim coeleſtes à varijs variè deſcribuntur, ſecundum aſſumptionem vel abiectionem aliarum ſtellarum, vel ſecundum aliam & aliam ordinationem earundem ſtellarum, ſicut libri ipſorum de imaginibus indicant manifeſtè. Quare & dicit Albumazar vbi ſupra, Quidam ſapientum vnius regionis diuerſi ſunt ab alijs ſapientibus alterius regionis, in creatione harum imaginum, & in figuris, atque eſſe earum, & inuenimus hoc tribus modis. In deſcriptione tamen Virginis praelibata Antiqui Babyloniorum, Perſarum, & Aegyptiorum pariter concordabant, promittente ibidem Albumazar in haec verba: Et primum incipiemus narrare imagines ſuper quas concordauerunt Antiqui Perſarum, & Babyloniorum, atque Aegyptiorum; poſt haec narrabimus hoc in quo conuenerunt ſapientes Indorum. Et praedicta deſcriptio Virginis eſt prima quam narrat, vbi & iuxta proceſſum promiſſum ſubiungit; Et ſecundum Indos oritur in hac facie puella Virgo habens ſuper ſe linteum lancum, & veſtimenta vetera in manu illius, & manus illius ſuſpenſae, & ipſa c • recta in medio Mirceti, volens venire ad manſiones Patrum ſuorum, atque amicorum petere veſtimenta & ornamenta. Secundum Ptolomaeum verò 7. Almageſti 4. haec Virgo d • ſcribitur ſtans erecta atque alata, ſed ſicut ipſemet ibi teſtatur, in hoc diſcordat à prioribus, ponens longitudinem Virginis, quod ipſi latitudinem poſuerunt. Aliàs enim, vt dicit, latitudo excederet longitudinem, quod non decet. Veruntamen licet in muliere ſtante hoc indecens videatur, in muliere tamen ſedente ſuper ſedem ſtratam & puerum nutriente, non oportet hoc indecens reputari. Veritas tamen eſt, quod deſcriptionem Virginis ſecundum Babylonios, Perſas, & Aegyptios ſupradictam non recitat nec emendat. Sed nonne quaeſo rationabilitèr praeſumendum, quòd tot & tanti ſapientes concordes iſtam virginem glorioſam aptius figurarent, quam ſolus Ptolomaeus ab ijs alijſque diſcordans, maximè cum hanc figurationem eorum videatur penitus non vidiſſe? Nulla tamen figurarum praemiſſarum à myſterio magno vacat. Vt autem iſta Aſtrologica praelibata credibiliora cunctis appareant, de Inuentoribus, Autoribus, & Doctoribus Aſtrologiae, Aſtronomiae, & caeterarum huiuſmodi artium paululum diſſerendum. In his ſiquidem artibus plurimum claruerunt filij Seth, Enoch, Noe, Abraham, Solomon, & alij Sancti Patres, ſicut quamplures Hiſtoriae conteſtantur. Scribit namque Ioſephus 1. Antiquit. Iudaicae. 1. quòd Seth nutritus & peruentens ad aetatem, qua iam poſſet ea quae bona ſunt diſcernere, virtuti ſtuduit, & cum fuiſſet vir egregius, imitatores ſui filios dereliquit. Illi autem omnes cum boni fuiſſent orti, in eadem terra ſine aliqua vexatione viuentes faeliciſsimè commorati ſunt, nihilque eis vſque ad vitae terminum crudele peruenit. Diſciplinam verò rerum coeleſtium & ornatum earum primitus inuenerunt, & ne dilaberentur ab hominibus, quae ab ejs inuenta videbantur, aut antequam venirent ad cognitionem, deperirent, cum praedixiſſet Adam exterminationem rerum omnium, vnam ignis virtute, alteram verò aquarum vi ac multitudine fore venturam; duas facientes columnas, aliam quidem ex lateribus, aliam verò ex lapidibus ambabus quae inuenerant, conſcripſerunt; vt etſi conſtructa lateribus exterminatetur ab imbribus, lapidea permanens praeberet hominibus ſcripta cognoſcere, ſimul & quia lateralena aliam poſuiſſent, quae cum lapidea permanet hactenus in terra Syriae. Philoſophus quoque in Secreto ſecretorum partis 2. primo, Deus inquit excelſus & glorioſus ordinauit modum & remedium ad temperantiam humorum, & ad conſeruantiam ſanitatis, & ad plurima alia acquirenda; & reuelauit ea ſanctis Prophetis ſeruis ſuis, & iuſtis Prophetis ſuis, & quibuſdam alijs quos praeelegit, & illuſtrauit ſpiritu diuinae ſapientiae; & dotauit eos dotibus ſcientiae. Ab iſtis ſequentes viri Philoſophiae principatum & originem habuerunt, Indi, & Perſes, & Graeci, & Latini ab iſtis hauſerunt, & ſcripſerunt artium & ſcientiarum principia, & ſecreta; quia in Scripturis ipſorum, nihil falſum, nihil reprobum inuenitur, ſed à ſapientibus approbatum. Et infra 26. Dignum eſt, inquit, Alexandro, vt ſcias magnam medicinam, quae dicitur gloria inaeſtimabilis, quae etiam vocatur theſaurus Philoſophorum: Ego ſiquidem nunquam percepi nec veraciter noui, quis eam inuenerit. Quidam enim aſſerunt quòd Adam fuit eius iuuentor; Alij autem dicunt quòd Aeſculapius & Hermogenes, Medicus, Hirfos, & Donaſtios, & Vatildos Hebraei, & Dioris, & Carans glorioſi Philoſophi, qui ſunt octo, quibus datum eſt noſſe ſecreta ſcientiarum quae latebant omnes homines. Iſti ſunt, qui inquiſierunt, & diſputauerunt de his, quae ſunt ſupra naturam, de Pleno, de Vacuo, de Finito, de Infinito, & concorditer conuenerunt in confectione iſtius Medicinae inaeſtimabilis, quam diuiſerunt in 8. partes. Quidam ſiquidem hoc affirmant, quòd Enoch nouit hoc ſecretum per viſionem; Volunt enim dicere quòd iſte Enoch fuit Magnus Hermogenes, quem Graeci multum cōmendant, et laudant, & ei attribuunt omnem ſcientiā ſecretam & coeleſtem. Quare & in Prologo in librum Hermetis Mercurij triplicis Triſmegiſti de Mundo & Coelo, ſcribitur iſto modo: Legimus in veteribus diuinorum hiſtorijs tres fuiſſe Philoſophos, quorum primus Enoch, qui & Hermes, & alio nomine Mercurius dictus fuit: Secundus Noe, qui & ſimiliter Hermes nuncupatus fuit: Tertius verò Hermes Mercurius triplex dictus fuit, quia & Rex, & Philoſophus, & Propheta floruit. Hic enim poſt diluuium cum ſumma aequitate regnum Aegypti tenuit, & in liberalibus & in mechanicis artibus praeualuit, & Aſtronomiam priùs elucidauit, virgam auream, librum latitudinis, & longitudinis, librum electionis & Erich. Ezich ſuper aequationem planetarum, & ſuper Aſtrolabium, & alia multa opere luculento compleuit. Ioſephus inſuper 1. Antiquitat. Iudaeor. 2. loquens de longitudine vitae Noe, & aliorum Patrum illius temporis Antiquorum, Illi, inquit, cùm eſſent religioſi & ab ipſo Deo facti, cumque eis pabula opportuniora ad maius tempus exiſterent praeparata, tantorum annorum circulis vitae viuebant: Deinde propter virtutes & glorioſas vtilitates, quas iugiter perſcrutabantur, id eſt, Aſtrologiam & Geometriam, Deus eis ampliora viuendi ſpacia condonauit, quae nunquam ediſcere potuiſſent, niſi ſexcentis viuerent annis; Per tot enim annorum curricula magnus annus impletur. In libello quoque de morte Ariſtotelis 9. refertur ſecundum ſententiam Melonis diſcipuli Ariſtotelis, quam & Magiſter plurimum commendauit, quòd vſque ad aduentum Noe homines aeſtimantes Solem & Lunam alias quoque ſtellas ex ſeipſis moueri, quare & eſſe primos motores ſimpliciter atque Deos, ipſis tanquam dijs ſecundum varia idola ſeruierunt; de qualibus & vndecima pars tangebat; Noe autem fuit primus qui cognouit creatorem ſphaerarum, & quòd ipſe eſt principium cuiuſlibet motionis; & ipſe habebat ſcientiam, & gradum altiſsimum harum rerum. Albumazar quoque 5. maioris Introductorij, differentia 11a dicit, Quòd in hiſtorijs veterum diuinorum reperitur, quòd Noe Propheta venerandus primus omnium Babyloniam poſt diluuium populauit, inſtituit que Babylonios, ſeu Chaldaeos; & omnes Chaldaei erant ſapientes in numero aſtrorum, & ſcientia Iudiciorum, & confluebant ad Doctores eorum ab omnibus climatibus amore diſcendi; & ſecundum aſſertionem quorundam, Sem filius Noe docuit hos primam ſcientiam hanc aſtrorum. Hoc autem teſtimonium Albumazar & ſimilia, ideo maiori fide dignum videtur, quia hiſtorias multas nouit, ſicut ille liber Introductorius pluribus locis probat; Imò & ipſemet Hiſtoriographus vnus erat, dicente Haly ſuper 1. quadripartiti Ptolomaei, Scimus quod Albumazar antequam Aſtronomiam legeret, erat vnus ex illis qui Chronicas faciebant, ſicut reperimus in ſcriptis. Huic autem concorditer Ouidius ille de Vetula libro tertio De ſcientia iudicijſque aſtrorum, ſic ait: Haec ſcripſit prior ille Propheta Noe venerandus, Et docuit primogenitus Sem filius eius. In libello quoque de morte Ariſtotelis 9. ſimiliter recitatur, quòd poſt Noe natus eſt Abraham, qui fuit ſapientior omnibus, & ad maximum gradum Prophetiae peruenit; cognouitque quòd Sol, & Luna, & omnes ſtellae habebant primum motorem, & ideo non eſt ſecutus viam Pattis ſui, & generationis ſuae, qui idola adorabant. Ipſe ſiquidem Abraham Ioſepho referente, 1. Antiquit. Iudaicae 5. erat nimis intelligens in omnibus & ſapiens in his quae audierat, & de quibuſſibet aliquid cogitaret: propterea & virtute prudentiae maior alijs fuit, & opinationem quam de Deo cuncti tunc habebant, innouare & immutare praeualuit. Primus itaque praeſumpſit pronunciare Deum Creatorem vnum eſſe cunctorum; reliqua verò licèt ad foelicitatem tendentia, per praeceptum praebentis ſingula quae que dari, & non propria ſubſiſtere virtute confeſſus eſt. Haec verò conijciebat per terrae paſsionem & maris, & ea quae contingunt circa Solem & Lunam, & ex omnibus quae circa coelum ſemper eueniunt. Virtute enim eis praeſente, & prouidentia ordinationis eorum cuncta diſponi docebat, quibus quicunque priuarentur, manifeſti fierent, quia neque ea quae ad vtilitatem nobis neceſſaria ſunt, ſua poteſtate potuerunt poſsidere, quae ſcilicet ſecundum iubentis fortitudinem miniſtrantur, cui bonum eſt ſolummodò honorem & actionem tribuere gratiarum. De iſto quoque nobili Abraham, Beroſus & Lecateus. Hecataeus Hiſtoriographi Chaldaeorum faciunt mentionem, dicente Ioſepho vbi prius. Meminit autem Patris noſtri Abraham Beroſus, non quidem nominans eum, ſed ita dicens; Poſt diluuium decima generatione, apud Chaldaeos fuit quidam vir iuſtus & magnus, in coeleſtibus rebus expertus; forte legendum Lecateus. Hecataeus etiam ad memoriam eius plus aliquid fecit: Librum enim de eo conficiens dereliquit; Et infra eiſdem, Arithmeticam verò Aegyptijs contulit, & quae de Aſtrologia ſunt, ipſe contradidit. Nam ante aduentum Abraham in Aegyptum, haec Aegyptij penitus ignorabant. A Chaldaeis enim haec plantata naſcuntur in Aegypto: vnde etiam perueniſſe noſcuntur ad Graecos. Salomon quoque diuinitùs inſpiratus, vt patet 3. Reg. 3. & 2. Paral. 1. tantam ſapientiam, & intelligentiam, & ſcientiam recepita Domino, vt nullus ante eum ſimilis ei fuerit, nec poſt eum. De quo 3. Reg. 3. ſcribitur; Dedit quoque Dominus ſapientiam Salomoni, & prudentiam multam nimis, & praecedebat ſapientia Salomonis, ſapientiam omnium orientalium & Aegyptiorum, & erat ſapientior cunctis hominibus. De quo & Ioſephus 8. Antiquit. Iudaicae 2. dicit; Quòd Deus dedit ei intellectum & ſapientiam, qualem nullus alter hominum habuit, nec Regum, nec priuatorum, vt etiam homines antiquos praecelleret; & nec Aegyptijs qui ſapientia omnibus differre dicuntur comparatus modicum vel minus eſſet, cuius vtique multum nimis ſapientia praecedebat. Compoſuit autem libros quinque, & quatuor millia. Nullam namque naturam ignoratam, inexaminatamque praeterijt, ſed de omnibus philoſophatus eſt, & diſciplinam proprietatemque carum eminenter expoſuit. Horum igitur Patrum diuinitùs illuminatorum doctrinis doctiſsimis poſteriores Philoſophi informati, has glorioſas ſcientias conſcripſerunt, & quaedam quodammodò alia non penitus aliena, quia ex primis illis fontibus deriuata ſimiliter addiderunt. ſuperaddiderunt ſecundum quod ipſe Ariſtoteles ſuperius recitauit. Libros autem venerabilium Patrum horum, ſuperbraforſitan quorundam ſophiſticorum Philoſophorum, vt inuentorum gloriam furarentur, deſtruxit, tituloſue mutauit; aut nimia fortaſsis vetuſtas temporis aboleuit. Nonne & in libris noſtris ſacris, Prophetia ipſius Enoch ſeptimi ab Adam ſolenniter allegatur, cuius tamen ſcriptura minimè reperitur?

36. Contra Epicureos & Sadducaeos dicentes Spiritum nullum eſſe, immortalitatem quoque animae rationalis irrationabiliter abnegantes: & contra Auerrois aſtruentem omnes homines vnicam animam rationalem habere.

CVrentur Epicuraei & Sadducaei ſanentur dicentes Spiritum incorporeum nullum eſſe, immortalitatemque animae rationalis irrationabiliter abnegantes, auertaturque Auerroes aſtruens omnes homines vnicam animam rationalem habere. Hi autem videntur fuiſſe illi Antiqui, aut imitatores eorum qui recitante Philoſopho locis diuerſis, tantum materialia & materiam, & ſenſibilia poſuerunt & ſenſum, negantes intellectum, vel ipſum eſſe corpus aut formam corpotalem, quare & corruptibilem affirmantes, quapropter & ſummum bonum, in voluptatibus corporis ſtatuentes, ſicut porcus in coeno, ita ſe in huiuſmodi voluptatibus volutabant. De Epicuro quem Philoſophi porcum nominauerunt, & de ſectatoribus eius porcinis, libri Philoſophici & Grammatici ſaepius recordantur. Pro Sadducaeis autem ſciendum, quod Ioſepus 2. de bello Iudaico. & 18. Antiquit. Iud. 3. dicit quod apud Iudaeos 4. Philoſophiae, & Philoſophorum ſpecies habebantur, Phariſaei, Sadducaei, Eſſaei, ſiue Eſſaeni, & Iudaici à quodam principe ſuo Iuda, ſiue Libertatini, quia pro libertate certantes, qui & ideo 7. de bello Iudaico Sicarij nominantur. De quarum ſecunda 2. de bello Iudaico, Saducaei, inquit, illud eſt ſecunda collectio & 18. Antiquit. Iudaicae 3. Sadducaei animas mortales exiſtimant, ſimulque cum corpore interire: Porro & de Epicuraeis & Sadducaeis ſacri noſtri codices recordantur. De opinione vero Auerrois praedicta in expoſitione ſua ſuper 3. de Anima comment. 5. & alijs ſequentibus ſatis conſtat. Sed quomodo nullus eſt ſpiritus incorporeus, cum ſecundum octauam partem & decimam Deus ſpiritus incorporeus comprobetur. Quid enim ſpiritus incorporeus niſi ſubſtantia rationalis incorporea eſt dicendus? Iſte quoque ſpiritus omnipotentiſsimus habens voluntatem vniuerſaliter efficacem ſecundum partem 7am. & 8am. cur ſecundum 33am. & 34am. partes non poteſt & potuit creare & creaſſe, & facere & feciſſe alios ſpiritus ſibi ſimiles, ſicut & alias naturas diſsimiles, & hos quidem à corporibus abſolutos, quos Angelos appellamus, illos vero corporibus cōiugatos quos animas rationales vocamus, & vttam que ſpeciem immortalē? Si ergo hoc totum ſit poſsibile, cur negabitur ita eſſe, cum hoc magis conueniat diuinae largitati, & omnifariae bonitati, quam prima Suppoſitio & partes ſequentes perſpicue docuerūt? praeſertim cum iſtud apud omnes magnos Philoſophos, vere Philoſophos, apud omnem fidem & ſectam, & apud omnes pene homines ſit famoſum, maxime cum & iſtud rationibus muniatur, & vix vmbra rationis tenui impugnetur iuxta praemiſſa circa 32am. & 33am. partes huius. Quot & quam varia experimenta certiſsima multiplices ſpiritus eſſe probant? Nonne & artes Magicae, licet malae, ſpiritus eſſe docent, ſicut & tangebatur ſuperius circa trigeſim amſecundam & vigeſimamprimam partes.

Opiniunculam autem Auerrois quis neſciat eſſe vacuam, falſam, fatuam & confictam, nullam veriſimilitudinem aut probabilitatem habentem? quare & circa ipſam minus ſollicitè laborandum; ne tamen intactam omnino ſe iactet, videtur ſaltem perfunctoriè refellenda. Quis igitur attentis prioribus diligenter, non clare videat, Deum poſſe ſingulis hominibus ſingulas animas impartiri, hoc etiam magis Deo conuenit & naturae; Cur enim Deus alijs imperfectioribus ſpeciebus, quae Deum non norunt, non diligunt, neque colunt, daret abundanter ſingulis ſingulas animas & formas proprias naturales; & hominibus multum nobilioribus, in natura Deum ſcientibus, diligentibus atque colentibus, omnibus ſimul parciſsime tantum vnam? cur potius ita de hominibus, quam de vegetabilibus, de alijs animalibus, aut de corporibus coeleſtibus ordinaret? quae ratio, vel quae cauſa, cum de ſimilibus videatur ſimiliter ſentiendum? Adhuc autem ſecundum trigeſimamprimam partem, Deus remunerabit omnem ſuum cultorem plenariè, & abundè, quod non facit in vita praeſenti, vt conſtat; faciet igitur in futura; & nequaquam ſuos contemptores & cultores aequaliter; nec omnes ſuos cultores aequaliter, ſicut nec aequaliter meruerunt; Habent ergo ſinguli homines ſingulas animas, quibus poſt mortem praemientur vel puniantur, vt conuenit, ſingillatim. Nonne & tu ipſe ſuper illud Philoſophi 1. Eth. 16. de Felice, vt vere bonum & ſapientem omnes exiſtimamus, fortunas decenter ferre, ſic dicis, vt dicitur de Iob, tibi Cui ſit ſalus? Ad quid enim orares pro ſalute Iob defuncti, niſi ſperares animam ipſius, & animas virtuoſorum virorum poſt mortem ſaluandas, ſecundum ſuorum exigentiam meritorum? Amplius autem de remuneratione ſeu praemiatione hominum in praeſenti; illud namque quo Deus praemiat virtuoſos in vita praeſenti, in anima potius quam in corpore eſt ponendum; ſed ſi ſit vna tantum anima omnium, quicquid de tali proemio, vel de poena recipit vnus homo, recipiunt & alij vniuerſi. Secundum hanc quoque ſententiam inſenſatam, ſi vnus homo haberet in anima foelicitatem perfectam, miſeriamuè perfectam, haberent ſimul & omnes, eſſentque omnes ſimul perfecti & miſeri: quare & nec foelices, nec miſeri, quae nullus conceſſerit niſi miſer. Quomodo inſuper Deus ſapiens, iuſtus, & potens ſua maxima proemia tam improuidè diſpē ſaret? Nonne Philoſophus 1. Eth. 14. ita dicit, Si aliud aliquod Deorum eſt donum hominibus, rationabile & foelicitatem Dei datum eſſe, & maximè humanorum, quanto optimum? Videtur autem & diuiniſsimorum eſſe. Virtutis enim proemiū & finis optimum videtur & diuinū quid & beatum. Et infra 18. Deos beatiſsimos beatificamus & foelicitamus, & virorū diuiniſsimos beatificam Super quod & tu Auerroes; Nos, inquis, referimus deificatos & electos hominum ad foelicitatem; Et infra in fine illius primi, ſic ais; Sint grates Deo donatori ſapientiae & largitori foelicitatis. Adhuc autem ſi per omnipotentiam ſummam Dei omnes homines foelices & miſeri nullo ſuperſtite morerentur, anima rationali ſeruata, aut eſſet ipſa miſera vel beata, cur potius talis quàm talis, nec ſimul poſſet eſſe miſera & beata? Amplius autem ſecundum concordem Philoſophorum ſententiam, Naturam eſſe principium motus & quietis illius cuius eſt natura, & naturam quae eſt forma, eſſe horum principium effectiuum; animam quoque rationalem eſſe naturam hominis & formam; quare & ipſam eſſe principium effectiuum omnium motuum & actuum humanorum, ipſamque eſſe finitae virtutis quis dubitat? Quare & finitae atque determinatae potentiae in agendo. Si ergo tunc moueat localiter corpus hominis vnius quantum poteſt, & ſecundum vltimum ſuae potentiae, quomodo poteſt ſimul mouere ſimiliter aliud tale corpus alterius hominis, velocitate aequali, & tertium corpus, & quartum, & ita deinceps vltra omnem terminum & menſuram, immò & corpora infinita, ſi ponerentur homines infiniti? Quomodo adhuc poſſet aliquis motor finitus mouere per ſe diuerſa mota totaliter ſeparata, & penitùs inconnexa? Nonne Ariſtoteles Deus tuus, & tu cultor eius, 12. Metaphyſ. ſuae, ex numero motuum coeleſtium arguitis numerum intelligentiarum mouentium? Si tamen vnica anima ſufficit ad mouendum omnia corpora humana multum grauia, multum reſiſtentia, & multum difficilia ad mouendum, tam multa, tam inordinata, & tam inconnexa ad inuicem, cur non ſimili ratione, immò multo maiori, ſufficit vnica intelligentia ad mouenda omnia corpora coeleſtia, à conditionibus talibus aliena, cùm ſint pauca, optimè ordinata ad inuicem & connexa; & nedum corpora coeleſtia nunc exiſtentia, ſed & plura & maiora quantumlibet ſi ponantur, ſicut & vnica anima ſufficit ad mouendum aequaliter corpora hominum vltra omnem numerum & menſuram? Secundum ſententiam tamen veſtram ſi alicui orbi coeleſti apponeretur vna ſtella vlterius, motor eius ipſum omninò non moueret, vel ipſum moueret cum fatigatione & poena vel tardius. Simili quoque modo poteſt argui de operationibus magis proprijs animae rationali, puta de intellectione, volutione, memoria, rememoratione, ſyllogizatione & ſimilibus. Quomodo namque ſufficit anima vna finita & parua, ſimul & ſemel ad operationes tales, tam multas, tam varias & diuerſas, nec minus ad quotlibet tales ſimul, quam ad vnicam ſeparatim? Nonne & ſicut experientia certa docet, & omnes Philoſophi conteſtantur, quòd vna operatio animae, vel impedit aliam, vel expellit? quomodo ergo poteſt eadem anima tot actiones, tam varias & contrarias ſimul & ſemel perfectiſsimè exercere? Nonne & anima talis finita, & paruula, ſicut eſt entitatis & naturae finitae, ſic eſt & capacitatis finitae? quomodo ergo poteſt ſemel & ſimul tot intellectiones, volutiones, memorias, ſyllogiſmos, ac talia ſine termino, ſine fine capere & tenere? Amplius autem, ſicut Auicenna 5. de Anima 3. & Algazel, 4. phyſicae ſuae vlt. haereſim iſtam redarguunt; Si eſſet eadem anima omnium, eſſet & eadem ſcientia omnium, nec quicquam ſcitetur ab vno, quod ab alio neſciretur. Nonne ſi ſit eſſet eadem anima omnium, cum omnis ſcientia hominis ſit in anima ſubiectiuè, & in quolibet homine ſit anima rationalis, in quolibet homine eſt omnis humana ſcientia, omnis habitus, & ſimiliter omnis actus rationali animae inexiſtens? Quilibet ergo homo habet omnem ſcientiam habitualem, & ſimiliter actualem, quam aliquis alius homo habet, cuius contrarium videmur in nobis certiſsimè experiri. Cur namque ſi haberem lucem clariſsimam in domo ſeu oculo corporali, non poſſem eam oculo corporis intueri? aut ſi poſſem, cur non ſimiliter de luce ſcientiarum clariſsima in domo ſeu oculo ſpiritali, & oculo mentis meae? Dicit enim Philoſophus 1. Eth 7. Sicut in corpore viſus, in anima intellectus. Cur inſuper ſi haberem in Gazophylacio materiali Theſaurum multiplicem, non poſſem de illo extrahere quod vellem? aut ſi poſſem, cur de Gazophylacio & theſauro meo multipliciori incomparabiliter ſpiritali magis propinquo, magis proprio, & magis poteſtati meae ſuppoſito, non poſſum ſi velim, etſi totis viribus meis nitar extrahere iota vnum? Nonne experientia communi docente, & ſecundum ſententiam Ariſtotelis, tui ipſius, & aliorū Philoſophorum concordem, habens habitum, poteſt, cum voluerit, vti illo? cur ergo non poteſt omnis homo, cum habeat omnem ſcientiam habitualem, & omnem ſcientificum habitum actualiter, vti eo omni pro libito voluntatis? Nonne & Philoſophus, 2. Poſt. vltim. Inquirens qualiter principia cognita nobis fiant, nunquid habitus eorum, cum non inſint, fiant in nobis; aut cum inſint, lateant: reprobando ſecundum membrum, ſic ait; Si quidem igitur habemus ipſos, inconueniens eſt; contingit enim certiſsimas habentem cognitiones principiorum demonſtrantem la ere. Qui & de problematibus particulae 30.2. & 4. idem ſentire videtur; qui & 3. de anima 14. ita dicit; Potentia quodammodo eſt, intelligibilia, intellectus, ſed actu nihil antequam intelligat; o • ortet autem ſic eſſe, ſicut in tabula, in qua nihil eſt actu ſcriptum, quod quidem accidit intellectui: Vbi & textus quem tu exponis, ſic habet, Quod accidit intellectui debet currere • li curſu, ſcilicet ſicut tabula quae eſt aptata picturae, non picta in actu omnino. Quantum a • pondus autoritatis verba Ariſtotelis habeant, & ſpecialiter in hac parte, tu ipſe illo comment. 14. clarè teſtaris, affirmans quod omnes opinantes intellectum eſſe ſimplicem, non paſsibilem, abſtractum, & non mixtum corpori non credunt, niſi propter hoc quod dixit Ariſtoteles, Quoniam ita eſt difficile hoc, à Deo. Quòd ſi ſermo Ariſtotelis non inueniretur in eo, tunc valdè eſſet difficile cadere ſuperipſum, aut fortè impoſsibile niſi inueniretur aliquis talis vt Ariſtoteles. Credo enim quòd iſte homo fuit regula in natura, & eſt exemplar quod natura inuenit ad demonſtrandam vltimam perfectionem humanam in naturis. Et infra 36. loquens de labore Auempace, in quaeſtione de continuatione intellectus agentis cum homine tam diligenti & improbo, quòd illa quaeſtio non receſsit ab eius cogitatione, neque per tempus ictus vnius oculi, & alijs difficultatibus & ambiguitatibus illam concernentibus quaeſtionem, ſic ais: Cauſa autem iſtius ambiguitatis & laboris eſt, quia nullum ſermonem ab Ariſtotele inuenimus in hac intentione. Qui & ſuper 1. Phyſ. in prologo ita ſcribis, Nomen Autoris eſt Ariſtoteles filius Nicomachi ſapientiſsimus Graecorum qui compoſuit alios libros in hac arte, & in Logica, & in Metaphyſica, & iſte inuenit, & compleuit iſtas tres artes. Inuenit, quia quicquid inuenitur ab Antiquis in hac ſcientia, non eſt dignum quòd ſit pars huius: Compleuit, quia nullus eorum qui ſecuti ſunt eum vſque ad hoc tempus, quod eſt mille quingentorum annorum, nihil addidit, neque inuenit in eius verbis errorem, & talem virtutem eſſe in indiuiduo vno miraculoſum & extraneum exiſtet, & haec diſpoſitio cùm in vno homine reperitur, dignius foret eſſe diuinus quam humanus. Quomodo ergo huius viri diuini, huius tanti Autoris, tam canonica, & tam authentica verba intelligis aut exponis? Nonne comment. 1.14o. ſupradicto, exponens exemplum Philoſophi comparans intellectum in potentia exiſtentem tabulae non ſcriptae, non pictae, ſic ais; Cum notificauit modum paſsionis in intellectu, coepit dare de rebus ſenſibilibus exemplum, per quod intelligitur iſta intentio in intellectu materiali, & licet non ſit verum, tamen eſt via ad intelligendum, & ille modus doctrinae neceſſarius eſt in talibus rebus, licet ſit Rhetoricus. Sed quàm vipetea gloſſa tua quae textum ſuum corrodit? quàm improba expoſitio, quae textum ſuum expellit? quàm proteruus filius, qui dicit Patri ſuo, mentiris? Quis tu? qualis autoritatis? aut quantae vt tanto Philoſopho contradicas, praeſertim cùm nullam autoritatem maiorem, nec vllam rationem aliquod animal rationale cogentem, probabiliter vel mouentem pro parce tua adducas, ſicut prima ſuppoſitione, & partibus ſequentibus intellectis perfacile eſt videre. Qua ergo temeritate, qua caecitate, qua audacia, imò qua inſania tanto viro, tanto Philoſopho, tam famoſo, tam procaciter praeſumpſeras obgarrire, cùm nullus teſte teipſo in verbis eius ſit error? immò quàm inſenſatus efficeris, cùm non ſentis teipſum contradicere tibi ipſi, dum Ariſtotelem tantum commendas, & ipſi nihilominus contradicis? quis igitur tibi credet? Maiore namque Autore & minore contradicentibus cui potius adhaerendum? quis dubitat quin maiori? & quis neſciat Ariſtotelem te maiorem? Timeo igitur plurimos in hac parte propterea plurimum deliraſſe, quia ſcripturam tuam diligentiùs reſpexerunt, & ſcripturas Ariſtotelis neglexerunt. Nonne & tu ipſe ſuper 3. de Anima. comment. 30. loquens de Auempace errante, ſic ais; Illud quod fecit iſtum hominem errare, & nos etiam longo tempore, eſt quia moderni dimittunt libros Ariſtotelis, & conſiderant libros expoſitorum, & maximè in Anima, credendo quòd iſte liber, impoſsibile eſt vt intelligatur. Nonne idem Philoſophus eodem 3. multis locis, dicit animam intellectiuam eſſe paſsibilem & receptibilem ſpecierum, habere que omnia intelligibilia, & omnium ſpecies in potentia, non in actu? quare & probatipſam neceſſariò indigere alio intellectu, puta agente, qui potentialitatem eius perficiat, & ad actum perducat? Nonne illius 3i. 5o. dicit animam intellectiuam non habere aliquam naturam niſi paſsibilem, nec eſſe aliquod intelligibile actualiter, priuſquam intelligat illud actu? Nonne verba ſua ſunt iſta? neque ipſius eſt naturam, neque vnam eſſe, ſed ante hanc quod poſsibilis vocatus, itaque animae intellectus. Dico autem intellectum quo opinatur, & intelligit anima nihil eſt actu eorum, quae ſunt ante intelligere: vbi & textus quem tu exponis, ſic habet: Non habebit naturam niſi iſtam, ſed quod eſt poſsibilis. Idem. Illud igitur de anima quod dicitur Intellectus; & dico intellectum illud per quod diſtinguimus & cogitamus, non eſt in actu aliquod entium antequam intelligat. Et loquitur hic Philoſophus ad ſimilem intellectum ſicut infra 37. vbi dicit; Nunc autem de Anima dicta recapitulantes dicamus iterum, quod omnia ea quae ſunt, quodammodo eſt anima. Aut enim ſenſibilia quae ſunt, aut intelligibilia: eſt autem ſcientia quidem ſcibilia quodammodo, ſenſus autem ſenſibilia: Et ſequitur 38. Qualiter autem hoc ſit oportet inquirere. Secantur igitur ſcientia & ſenſus vt res, quae quidem potentia eſt in ea quae ſunt potentia quae vero. nullo actu in ea quae ſunt actu. Animae autem ſenſitiuum & quod ſcire poteſt potentia haec ſunt, hoc quidem ſcibile, illud verò ſenſibile, neceſſe eſt autem aut ipſa, aut ſpecies eſſe. Ipſa quidem igitur non ſunt; Non enim lapis in anima eſt ſed ſpecies; quare anima ſicut manus eſt; manus enim organum organorum, & intellectus ſpecies ſpecierum, & ſenſus ſpecies ſenſibilium, verum eſt in potentia non in actu; quare & ſupra 6. ſic ait, Bene iam dicentes ſunt, Animam eſſe locum ſpecierum, niſi quod non tota ſed intellectiua, neque actu, ſed potentia ſpecies. Et infra 8. oſtendit quod anima dicitur ſciens ſeu ſcire in potentia duobus modis, remotè videlicet & propinque, ſiue potentia remota ſeu eſſentiali, qualis eſt in homine priuſquam addiſcat; & potentia propinqua ſeu actuali, qualis eſt in habente ſcientiam in habitu, ſed non vtente in actu, à qua potentia poteſt per ſe exire ad actum. Vnde & ſicait; Cum autem hic ſcilicet intellectus ſingula ſciat, ſciens dicitur quidem ſecundum actum, hoc autem confeſtim accidit cum poſsit operari per ſeipſum, eſt quidem igitur & tunc potentia quodammodo, non tamen ſimilitèr & ſicut ante addiſcere, aut inuenire. Qui & infra 17. ſcribit ita: Quoniam autem ſicut in omni natura eſt aliquid, hoc quidem materia vnicuique generi, hoc autem eſt potentia omnia illa, alterum autem cauſa & factiuum, quod in faciendo omnia vt ars ad materiam ſuſtinuit, neceſſe & in anima has eſſe differentias. Et ſtatim 18. & eſt intellectus hic quidem talis in omnia fieri, illae verò in omnia facere. Iſtam quoque ſententiam totam Auicenna, Algazel, & omnes penè Philoſophi alij planè tenent. Si igitur haec ita ſe habent, quomodo praeſumis aſſerere falſum eſſe, quòd Intellectus antequam intelligat, eſt ſicut tabula in qua nihil eſt actu ſcriptum aut pictum? Imò quia iſtud verum eſt, falſum & fatuum eſt quod tu dicis, omnia ſcilicet intellecta ſpeculatiua, omnes ſpecies, omnes ſcientias, omnes habitus, omnes actus, & vniuerſalitèr omnia & ſingula poſſibilia ibi ſcribi actualiter, & aeternaliter ibi ſcribi, actualiter & aeternaliter ibi pingi, actualiter & aeternaliter ibi eſſe. Nonne illo comment. 5. ſic ais, Cum conſideratum fuerit de iſtis intellectis, ſecundum quòd ſunt entia ſimpliciter, non reſpectu alicuius indiuidui, verè dicuntur aeterna eſſe, & quod non intelliguntur quandoque & quandoque non, ſed ſemper, quoniam cùm ſapientiam eſſe in aliquo, modo proprio homini, eſt ſicut modum artificiorum eſſe in modis proprijs homini, aeſtimatur quòd impoſſibile eſt vt tota habitatio fugiat à Philoſophia, ſicut opinandum eſt quòd impoſſibile eſt vt fugiat ab artificijs naturalibus. Si enim aliqua pars eius caruerit eis, ſcilicet artificijs, verbi gratia, quarta ſeptentrionalis terrae, non carebunt eis aliae quartae, quod enim declaratum eſt, quòd habitatio eſt poſſibilis in parte meridionali, ſicut in parte ſeptentrionali; fortè igitur Phloſophia inuenitur in maiori parte ſubſtantiae in omni tempore. Et infra 20. Intellectus qui dicitur materialis ſecundum quod diximus, non accidit ei, vt quandoque intelligat, & quandoque non, niſi in reſpectu fortioris imaginationis exiſtentium in vnoquo que indiuiduo non reſpectu ſpeciei, verbi gratia, quod non accidit ei, vt quandoque intellectum aeque intelligat, & quandoque non, niſi in reſpectu Socratis & Platonis, ſimilitèr autem & reſpectu ſpeciei ſemper intelligit hoc vniuerſale, niſi ſpecies humana deficiat omninò, quod eſt impoſsibile. Nonne Plato in Menone ſimilitèr quodammodo poſuit omnem videlicet ſcientiam ſemper eſſe in anima cuiuſlibet, ſed latere; quare & ab Ariſtotele reprobatur: cur ergo non es tu ſimilitèr reprobandus? Si inſuper ita eſſet, quod eſſet officium intellectus agentis; quid ageret circa intellectum poſsibilem? quid inuaret? nullam enim ſpeciem, nullam intentionem, nullam cognitionem agit in eo, cum omnes ſpecies intentio atque cognitio, ſicut & caetera cuncta quae habet, in ipſo actualitèr, aeternalitèr perſeuerent; Quomodo ergo dicunt Philoſophi, & tu ipſe, quod intellectus agentis eſt denudare & abſtrahere intentiones materiales ad immaterialitatem, & ita tranſierre ipſas, de ordine ad ordinem, de materialitate ad immaterialitatem; de phantaſia quae eſt virtus materialis in intellectum poſsibilem, qui eſt virtus immaterialis, & ſic tandem facere illud quod eſt intellectum in potentia eſſe intellectum in actu? Scio quòd dices hoc verum eſſe reſpectu indiuidui, non reſpectu ſpecici, aut intellectus humani ſimpliciter. Sed quid quaeſo operatur intellectus agens in indiuiduo demonſtrato? Intenſio nam que denudata per eum non tranſſertur nec intrat in intellectum poſsibilem per praemiſſa; remanet ergo in virtute materiali; quare & materialis vt prius licet fortaſsis ſubtilior parum quam prius. Quod tamen ſubtiliter intuendo non videtur dicendum, cum ſtatim in ipſo inſtanti ſenſationis & imaginationis intelligatur quodcunque; ſicut omnes communitér experimur; dicit que magiſter tuus 3. de Anima. 28. ſentire eſt ſimile ipſi dicere ſolum & intelligere, quam eius ſententiam & tu ibi planiſsimè profiteris. Nonne & intenſione imaginata manente groſſa & rudi, ſicut influit ab obiecto, habita tamen intenſione rei congrua in intellectu, poſſet homo intelligere? cur non poſſet? Adhuc autem quae neceſsitas ponendi intellectum agentem ad modicum ſubtiliandum intenſionem materialem phantaſticam? Cur non ſicut in alijs animalibus ſufficit ſola phantaſia? Cur non ſimili modo ponis intellectum agentem ad ſubtiliandum intenſiones aliarum virtutum? Quis inſuper legens & non negligens libros Ariſtotelis, Theophraſti, Themiſtij, Auempacae, Auicennae, Algazel, & aliorum Philoſophorum dixerit intellectum agentem eſſe neceſſarium homini, quia parum ſubtiliat intentiones materiales phantaſiae, dum tamen materiales, & in virtute materiali phantaſtica maneant, ſicut prius, & non potius ad effectum ſuperius recitatum? Amplius intentiones, propoſitiones, diſcurſus, & concluſiones, & caeteri habitus atque actus in anima rationali ſemper ſecundum te actualiter exiſtentes, vel ſunt finiti in numero, vel ſimpliciter infiniti: non infiniti ſimpliciter cum ipſa ſit finita ſimpliciter, finitae entitatis, & capacitatis finitae; nec etiam poteſt eſſe aliqua multitudo actualiter & ſimpliciter infinita; ſicut Magiſter tuus, & tu ipſe ſaepius affirmatis. Si verò ſint tantum finiti, puta centum vel mille, poſsibile eſt aliquos homines & aliquem hominem de hominibus ſecundum te ſimpliciter infinitis in praeterito, & in futuro intelligere & habere, facere & formare aliquam intentionem, propoſitionem, diſcurſum & concluſionem, actum & habitum, alium ab illis omnibus & ſingulis differentem. Quis negauerit? quis dubitauerit? quis non ſtatim conceſſerit ita eſſe? ſicut enim ſtans in centro circuli, per quemlibet ſemidiametrum poteſt exire ad proprium punctum eius in peripheria ſituatum, licet non ſimul nec ſucceſsiuè per omnes ad omnia puncta ſua: ſic & habens principium ſcientificum ſtat in medio infinitorum diſcurſuum poſsibilium ducentium ad concluſiones proprias infinitas, poteſtque per ſingulos ad ſingulas concluſiones exire, etſi non per omnes ad omnes. Poſſent quoque homines infiniti per infinitos tales diſcurſus procedere ad concluſiones proprias infinitas, ſicut viros ſcientificos reputo non latere. Eſt ergo aliqua concluſio ſcibilis ab homine, imò & infinitae concluſiones ab hominibus ſcibiles, quam & quas intellectus poſsibilis actualiter iam non habet. Hoc idem & de concluſionibus, & opinionibus erroneis poteſt ſimiliter apparere. Quis enim neſciat veritatem ſigno ſagittantibus poſito, & puncto in medio areae comparari, ad quod contingit attingere paucis modis vel vno, ſed deficere infinitis? Quis ergo non videat concluſiones & opiniones erroneas poſſe infinitis modis variari & multiplicari, praeſertim apud homines infinitos. Adhuc autem quis neſciat, ſi ſecundum tuam ſententiam mundus ſit aeternus ante & poſt, ſecundum curſum commumem infinitas fuiſſe, & futuras eſſe eclipſes Solis & Lunae, ſcibiles ſpecialiter ab hominibus, imò ſcitas & ſciendas, ſicut ſecundum aſſertionem tuam praemiſſam magis videtur? Quod & quia conſtat certiſsimè eſſe poſsibile, ſupponatur: Fuerunt ergo & erunt infinitae inueſtigationes, concluſiones, & ſcientiae propriae, & ſpeciales de illis: quis enim crediderit eandem eſſe ſcientiam particularem & propriam, eandem credulitatem, adhaeſionem & affirmationem nunc eſſe futuram eclipſin, videlicet nocte iſta vel die, & tunc eſſe futuram eclipſin, videlicet ſeptimo menſe ſequente. Multi namque ſciunt vnum, & aliud dubitant & ignorant. Aliàs inſuper idem eſſet, ſcire, credere, adhaerere & dicere tunc eſſe futuram eclipſin; & tunc, & tunc, & tunc quocunque tempore deſignato, quod nullus dubitat eſſe falſum, ſicut & ſatis apparet in alijs talibus de futuro. Identitas inſuper actuum humanorum immanentium, ſecundum tuam ſententiam aeternaliter permanens vniformis, ſimiliter refelletur: Quis enim ignoret non eſſe eundem actum ſed diuerſum affirmandi intrinſecus & credendi, eclipſis nunc eſt, eclipſis cras erit, eclipſis heri fuit, & ſimilia, ſicut & affirmationes & affirmata non ſunt eadem, ſed diuerſa, & à vero in falſum, & è contra infinities permutantur? Nonne etiam actus intelligendi, credendi, amandi, & ſimilia faciendi in infinitum, ſecundum varietatem graduum in varijs hominibus & temporibus variatur? tanta autem varietas non poteſt in eadem anima actualiter ſimul eſſe, ſicut praehabita docuerunt. Reſpondebit fortaſsis vicarius tuus, & dicet, quòd intellectus ſeu homo per intellectum intelligit, & vult multa varia & diſtincta, particulariter propriè & diſtinctè per eandem intentionem ſeu ſpeciem, & per eundem actum realiter non omnino diuerſum. Sed quis neſciat intelligentem per quodcunque quaecunque diuerſa propriè & diſtinctè diſtinguere, ſeu poſſe diſtinguere per idem diſtinctè & propriè inter illa? & quis dubitat eundem hominem per eandem potentiam, per eandem ſpeciem. & per cundem actum omninò, ſine aliqua diuerſitate adiecta non poſſe diſtinguere diuerſa ipſa, videlicet cognoſcere propriè, particulariter, & diſtinctè? Aliter enim poſſet idem homo per candem ſpeciem cognoſcere nunc vnum diſtinctè, puta A, & non aliud, puta B, & aliàs è contra. Sed quem later, quòd vnum in quantum vnum praeſertim in potentijs naturalibus non liberis, natum eſt facere ſemper vnum, non aliud nec diuerſum, in eodem paſsibili non diuerſo? Nonne ratio perſpicuè hoc demonſtrat? quae namque in talibus cauſa diuerſitatis effectuum? quare nunc iſte, nunc. non ille producitur, nunc è cōtra niſi in agente vel in paſſo, cum in talibus non ſit electio libera, ſed neceſsitas naturalis? Nonne ideo Ariſtoteles 2. De generat. penult. Idem, inquit, & ſimiliter habens, ſemper idem innatum eſt facere. Idem tamen aliquoties facit contraria, & diuerſa: ſed hoc eſt propter contrarietatem & diuerſitatem aliquam in agente vel paſſo, ſicut docet idem Philoſophus 9. Met. 10.9i. 11o. 12i. 11o. 5i. 2o. & 2i Phyſ. 30o. quod & expoſitio Auerrois locis illis ſimiliter confitetur. Adhuc autē aliter poſſet intellectus per vnicā ſpeciē generalē diſtinctè cognoſcere omnes ſpecies generū, ſeu generis alicuius, & ſingula indiuidua ſpecietū: idē quo que viſus per eandē & vnicā ſpeciē vnius coloris diſtinguere omnes colorū ſpecies, differentias, at que gradus. Amplius autē ſi eadem intentio, & idem actus omnino ſignificet diuerſa propriè, & diſtinctè, ſignificent ergo A intentio, & B actus C & D diuerſa proprie & diſtinctè, componatque homo in mente A, cum A per B actum, pro C tantum dicendo, A eſt A & erit compoſitio illa vera, componatque ſimiliter pro C ex parte ſubiecti, & pro D ex parte praedicati, & erit compoſitio illa falſa; ſicque eadem propoſitio erit ſimul vera & falſa. Secundum iſtam quoque ſententiam intentiones rerum & ſpecies naturales in mente eſſent purè aequiuocae; ſignificarent enim diuerſa, ſecundum eandem intentionem ſeu nomen, & diuerſam ac propriam rationem: Quapropter & ſignificarent, ſignificareuè poſſent ad placitum? Cur enim non poſſent ſignificare alia quaedam diuerſa, & alia, ſicut iſta? ſed haec quis dubitat eſſe falſa, naturae contraria, & Philoſophiae diſſona naturali? Nonne & Philoſophus 2i. de Anima 135. ita ſcribit? Inquiret autem quis, cuius cauſa plures habemus ſenſus, ſed non vnum ſolum, & reſpondet, An quatenus minus late aut conſequentia, ſcilicet ad ſenſibilia propria, & communia vt motus, magnitudo, & numerus? Si enim eſſet viſus ſolus, & ipſe albi, laterent vtique magis, & viderentur eſſe idem omnia, propter id quod conſequuntur ſe ad inuicem ſimul color & magnitudo, nunc quidem quoniam in altero ſenſibili communia ſunt, manifeſtum facit quod aliud quid vnumquodque eorum eſt: Supponit ergo Philoſophus quòd ſenſus non poteſt diſtinguere inter diuerſa, niſi per diuerſa; & infra eodem 145. oſtenſo, quod oportet neceſſario, quod quicunque diſcernit inter aliqua diuerſa, diſcernat per eandem virtutem indiuiſibilem, & in tempore indiuiſibili, ſcilicet in inſtanti, & mota quaeſtione, quomodo virtus indiuiſibilis poſſet percipere & diſcernere contraria & diuerſa, reſpondet quod illud quod ſentit diuerſa, ſcilicet diuerſa ſecundum eſſe, eſt diuiſibile, id eſt, ſecundum rationem, cognitionem, ſeu intentionem diuerſam loco, autem aut & numero indiuiſibile, ideſt, ſecundum eſſentiam propriam; vbi & Au • rroes, Poſsibile eſt vt iſta virtus iudicans omnia ſimul ſit eadem ſubiecto, & indiuiſibilis, ſed per intentiones quas recipit eſt diuiſibilis vt dicimus de pomo, quod eſt indiuiſibile ſub • ecto, & diuiſibile ſecundum accidentia diuerſa in eo, ſcilicet odorem, colorem, & ſaporem: Ita quod diſſoluetur quaeſtio ſic; quoniam iſta virtus in quantum eſt diuiſibilis comprehendit res numeratas diuiſibiles, & in quantum eſt eadem, iudicat ea vnico iudicio. Et ſuper 3. de Anima. com. 9. dicit prius eſſe declaratum, quod quaecunque virtus apprehendit alietatem inter duo, neceſſe eſt quod ſit vna vno modo, & multa alio modo, ſcilicet duabus diſpoſitionibus diuerſis. In iſta quoque ſententia omnes conueniunt exponentes: Hanc ergo reſponſionem huius vicarij veritas reprobat, nec proprius Dominus approbat, ſed impugnat. Amplius autem quomodo in eadem anima indiuiſibili, & in eadem eius potentia indiuiſibili poſſunt tam oppoſita, tam contraria, tam perfecta, & tam actualia ſimul eſſe, vt puta ſcientia & ignorantia reſpectu eiuſdem; imo ſcientia & deceptio, ac opinio contraria, vtraque in particulari, & in actu, & ſimul velle & nolle, amor & odium in particulari, & in actu, & ſimul reſpectu eiuſdem, ſummae virtutes & vitia contraria ipſis ſumma, ſumma bonitas & malitia priuatiuè oppoſita, & poſitiuè contraria ei ſumma; ſumma foelicitas & miſeria oppoſita ei ſumma? Scio enim, & ſcis, & quis neſcit, quod experientia communi docente, & ſententia Philoſophorum concordi teſtante, oppoſita priuatiuè, & contraria poſitiuè nata ſunt fieri circa idem amborum ſuſceptibile ſucceſsiuè non ſimul, praeſertim in actu completo. Annon verecundaris fateri quod in Anima tua & in te ſunt omnes errores & haereſes, omnia vitia, & peccata, concupiſcentiae, malitiae, & miſeriae ſpiritales in actu, & quod inſeparabiliter ibi manent? Sed ſcio reſponſiunculam tuam fictam: Dicis enim, quod licet ſit eadem anima omnium, non ideo oportere eandem eſſe ſcientiam omnium, quia intentiones imaginatiuae, quae ſe habent ad intellectum, ſicut ſenſibilia ad ſenſum, quibus & ideo intellectus neceſſariò indiget in ſciendo, in diuerſis indiuiduis ſunt diuerſae. Haec autem imaginatia tua reſponſio, etſi poſsit vtcunque vitare identitatem ſcientiae in omnibus, alia inconuenientia ſuperius adducta vitare non poteſt, imo neque identitatem ſcientiae poterit euitare, quin ſaltem ſit eadem ſcientia habitualis in omnibus, cum omnis habitualis ſcientia ſit inintellectu, qui eſt idem in omnibus. Poteſt ergo ſecundum praemiſſa quicun que actualiter vti quacun que ſcientia cum voluerit, conſiderando actualiter & ſciendo quaecun que ſaltē ſcientia vniuerſali ſimpliciter, propoſitionis vniuerſalis ſimpliciter, cuius termini aut ſimiles propriè in virtute imaginaria non habentur. Adhuc autem ponantur duo. Philoſopus & laicus ſeu clericus demonſtrationum ignarus, ſimiles ſeu aequales, in imaginatiua & in omn • bus alijs virtutibus materialibus, intentionibuſ que earum; & habeat Philoſopus demonſtrationē ad aliquā concluſionē ſubtilē, alius verò nullā. Tunc Philoſophus habet certā ſcientiā concluſionis illius, & demonſtratiuè ſcit illam; quare & alius; cum in virtute imaginatiua, & eius intentionibus ſunt ſimiles & aequales, quod tamen quis neſciat eſſe falſum? Nonne & multa ſunt intellecta, quibus nullae verae intentiones imaginariae correſpondent? Quòd autem ſupponis intentiones imaginarias ſe habere ad intellectum, ſicut ſenſibilia ad ſenſum, & intellectum ad cognoſcendum quodcunque ipſis neceſſariò indigere, verum videtur, & de ſententia Philoſophorum in principio, quando intellectus eſt quaſi tabula nuda, in qua nihil eſt pictum vel ſcriptum, donec cognoſcibilium ſpecies acquirantur: Sed cum fuerint acquiſitae, & in intellectu plenè depictae, & ſcriptae, cur non poſsit ipſas legere per ipſas, & cognoſcere res per ipſas abſque vlteriori actione, aut motione intentionum imaginariarum? quod enim eſt iam perfectè generatum, perfectè formatum, perfectè completum, non videtur indigere vlteriùs generante, ſed forſitan conſeruante. Adhuc autem quis dubitat intellectum eſſe perfectiorem potentiam potentijs materialibus, virtutibus ſenſitiuis; hae autem cum fuerint informatae plenariè per ſpecies obiectorum, ſemper quamdiu ſpecies manſerint, poſſunt ſufficienter per illas cognoſcere illa obiecta, abſque hoc quòd ab illis obiectis aut quibuſlibet alijs moucantur? Quis de virtutibus & ſenſibus interioribus, imaginatiua, cogitatiua, & memoratiua iſtud non ſentiat in ſeipſo? Quis inſuper in naturalibus vel parum prouectus hoc etiam non aduertat? Quis non eſt expertus illa experimenta in principio perſpectiuae Alacen recitata, viſu videlicet diu & ſtabiliter intuente viſibilia fortial, & diuertente ſe inde, vel etiam ſe claudente, viſionem priotem manere ſeu apparentiam, & ſimilitudinem priſ • inae viſionis, quae quidem viſio neceſſariò comprobatur. Quapropter & Philoſophus de ſomno & vigilia, Cùm, inquit, continuè ſentiamus aliquid, transferentibus ſecundum ſenſum ſequitur paſsio, velut de Sole ad tenebras; Accidit enim nihil videre propter adhuc ſubſiſtentem motum in oculis à lumine; & ſi ad vnum colorem multo tempore aſpiciamus aut album, vel viridem, ciuſmodi videtur ad quemcunque viſum permutemus; & ſi ad Solem proſpicientes, vel aliquod ſplendidum, concluſerimus, obſeruantibus quidem videtur, ſecundum directionem qua accidit viſum videre, primum quidem huiuſmodi colorem, deinde permutatur in puniceum, deinde in purpureum, quouſque in nigrum veniat colorem & euaneſcat. Hoc idem & ratio clarè monſtrat: Ponatur enim Deum omnipotentem ſeruare in oculo ſpeciem ab obiecto receptam, deſtructo obiecto, & qualibet ſpecie eius in medio extra viſum, habebitque viſus haberéue poteſt omnimodam operationem ſuam intrinſecam ſicut prius; videbitque videréue poteſt vt prius; nihil enim deficit requiſitum. Obiectum enim & medium nullatenus requiruntur, niſi ad ſpeciem in oculo generandam, vel ad genitam conſeruandam. Cur ergo de potentia nobiliſsima intellectus non ſimiliter ſentiendum? Intellectus ergo in principio quando eſt totus potentialis indiget intentionibus huiuſmodi extrinſecis ipſum mouentibus, informantibus, & actuantibus, ſed cùm plenè informatus & actuatus extiterit, non indiget ipſis vltra, ſed ex tunc poteſt per ſe & ſua intrinſeca ſufficienter cognoſcere vniuerſa; imò ex tunc magis videntur ei obeſſe, quàm prodeſſe, eo quòd diſtrahunt intellectum à ſpeculatione ſincera, & operatione ſua perfecta. Quare & Auicenna de Anima 3. oſtendens, quomodo virtutes animales adiuuant animam rationalem in multis; Anima, inquit, humana iuuatur à corpore ad acquirendum principia conſentiendi & intelligendi, deinde cum acquiſierit, redibit ad ſcipſam: Si autem obſtiterint aliquae virtutum quae ſunt infra eam, & impediunt eam, aliquibus diſpoſitionibus retrahent eam à ſua actione ſi verò impedita non fuerit, non egebit eo poſtea in ſuis actionibus proprijs, niſi in aliquibus tantùm, in quibus eſt opus redire ad virtutes imaginatiuas, & conſiderare eas iterum: ad hoc vt percipiat principium aliud ab eo quod habuerat, & adiuuent repraeſentare id quod appetitur in imaginatione, & repraeſentatio eius in imaginatione firmetur auxilio intellectus; hoc autem contingit in principio tautum & non poſtea, niſi parum. Cùm autem proficit anima, & roboratur, ſola per ſe operatur operationes ſuas abſolutè; virtutes autem ſenſibiles & imaginatiuae, & caeterae virtutes corporales retrahunt eam à ſua actione; verbi gratia, ſicut homo qui aliquando indiget iumento, & eius apparatu quo perueniat eò quò proponit, quò cùm acceſſerit, cauſa quae fuit perueniendi, eadem eſt prohibendi. Idem 9. Meta. vlt. cùm forma deſcribitur in anima, perficitur ibi apprehenſio viſa, ſed non facit delectari, nec noceri certè, niſi hoc quod eſt deſcriptum in anima, non quod eſt extra: Quicquid autem deſcribitur in anima agit ſuam actionem, quamuis non homo habeat cauſam extrinſecus; cauſa enim eſſentialis eſt haec deſcriptio, extrinſeca verò eſt cauſa per accidens, vel cauſa cauſae. Ampliùs autem quis neſciat omnem potentiam cognitiuam cognoſcere propriè per actum proprium intrinſecum, immanentem, non per aliquid extrinſecum propriè: cur ergo Laicus benè diſpoſitus in corpore, & in omnibus potentijs corporalibus, habens in anima ſua actus ſcientificos clariſsimos, & ſcientiam clariſsimam actualem non poteſt illis vti cum velit, non poteſt illos percipere? cur tantum bonum. lumen in domo ſua videre non poteſt? poſſet enim per oculum corporalem, ſi proportionatum lumen haberet in oculo corporali, imò & per tactum rudiſsimum ſenſuum proportionaliter informatum perciperet, & ſentiret.

Adhuc autem fortaſſis obdurata fronte adijcies reſpondere dicendo, quod intellectus poſſibilis, ſeu anima rationalis non eſt forma eſſentialis hominis per quam exiſtit, ſed intelligentia quaedam coeleſtis, quae perficit hominem tantummodo cognoſcendo, & per actionem ſuam ſolummodo cum homine copulatur. Illo namque comment. 5. ſic ais: Dicamus igitur quòd manifeſtum eſt, quòd homo non eſt intelligens in actu, niſi propter continuationē intellecti cum eo in actu; Et eſt etiam manifeſtum quòd materia & forma copulantur ad inuicem, ita quod Congregatum ex ijs ſit vnicum, & maxime intellectus materialis, & intentio intellectiua in actu. Quod enim componitur ex eis, non eſt aliquod tertium aliud ab eis, ſicut eſt de alijs compoſitis ex materia & forma. Continuatio igitur intellecti cum homine, impoſſibile eſt vt ſit, niſi per continuationem alterius iſtarum duarum partium cum eo, ſcilicet partis quae eſt de eo quaſi materia, & partis quae eſt de ipſo, ſcilicet intellectu quaſi forma. Et cum declaratum eſt ex praedictis dubitationibus, quòd impoſsibile eſt, vt intellectum compleatur in vnoquo que hominum, & numeretur per numerationem eorum, per partem quae eſt de eo quaſi materia, ſcilicet intellectum materialem, remanet vt continuatio intellectorum ſcilicet. cum nobis hominibus ſit per continuationem intentionis intellectae cum nobis. Et ſunt intentiones imaginatiuae, ſcilicet partis quae eſt in nobis de eis aliquo modo quaſi forma; & ideo dicere puerum eſſe intelligentem in potentia poteſt intelligi duobus modis; quorum vnus eſt, quia formae imaginatae quae ſunt in eo, ſunt intellectae in potentia; ſecundus autem eſt quia intellectus materialis, qui natus eſt recipere intellectum perintentionem illius formae imaginatae, eſt recipiens in potentia, & continuatus cum nobis in potentia. Declaratum eſt igitur, quod prima perfectio intellectus, differt à primis perfectionibus aliarum virtutum animae, & quòd hoc nomen, perfectio, dicitur de eis modo aequiuoco. Et infra comment. 19. Opinandum eſt, inquis, ſecundum Ariſtotelem, quòd vltimus intellectorum abſtractorum in ordine, eſt iſte intellectus materialis; Et comment. 20. ſuper illud verbum textus, Intellectus paſsibilis eſt corruptibilis; dicis, quòd Intellectus 4. modis accipitur, pro intellectu materiali, pro intellectu in habitu, pro intellectu agente, & pro virtute imaginatiua, innuens quòd ibi accipitur pro virtute imaginatiua. Et infra 33. dicis planè, Actio intellectus eſt alia ab actione virtutis cogitatiuae, quam Ariſtoteles vocauit intellectum paſsibilem, & dixit eam eſſe generabilem & corruptibilem, & homo non eſt generablis & corruptibilis niſi per hanc virtutem. Et illo comment, 20. ſic adiungis, & per iſtum intellectum quem vocauit Ariſtoteles paſsibilem, diuerſantur homines in 4. virtutibus dictis in Topicis, & periſtum intellectum differt homo ab alijs animalibus. Et quis neſciat hominem per eandem formam eſſentialem conſtitui in eſſe & ſpecie hominis, per quam differt eſſentialiter ab alijs ſpeciebus? Forma ergo eſſentialis hominis per quam eſt homo, & differt eſſentialiter ab alijs ſpeciebus non eſt anima rationalis, immaterialis & immortalis, ſed aliqua. alia forma materialis, generabilis & corruptibilis, puta virtus imaginatiua vel cogitatiua, ſicut tu ſentire videris. Sed quis taliter ſenſerit, niſi forſitan inſenſatus? Quis enim niſi irrationabiliter irrationabilis neſciat hominem eſſe animal rationale, rationalitatem quoque eſſe differentiam eius eſſentialem, per quam eſſentialiter definitur in eſſe, & in ſpecie hominis ponitur, & ab alijs animalibus ſeparatur? Quare & formam eius eſſentialem eſſe animam rationalem, rationalem, inquam, non ſolum participatiue & improprie, ſed eſſentialiter per ſe & proprie, ſecundum diſtinctionem Philoſophi 1. Eth. in fine. Adhuc autem ſi forma eſſentialis & vltima hominis eſſet forma materialis & irrationalis eſſentialiter, & rationalis ſolummodo ſecundum participationem & influentiam ab infima intelligentiarum c • leſtium, homo per ſe & eſſentialiter, per omnia ſcilicet eſſentialia ſua eſſet animal irrationale, nec rationale deberet poni in definitione ſua eſſentiali. In definitione namque eſſentiali nihil accidentale extrinſecumue ponendum. Secundum eandem inſuper irrationabilem rationem, animalia irrationabilia rationabilia dici poſſent; participant enim aliqualiter ratione: Recipiunt enim ab homine diſciplinam; cum etiam animae eorum ſint materiales, & ſimiles animabus materialibus, ſeu formis eſſentialibus & proprijs hominum, differantque ſolummodo in materialitate, in ſubrilitate & ruditate ſecundum magis & minus; Cur non poſſunt alia. animalia irrationabilia participare quodammodo & recipere aliquam influentiam rationis ab illa intelligentia, ſicut homo, & dici rationabilia, ſicut homo? Et ſi dixeris hominem non eſſe animal rationale, priuſquam intellectus materialis actualiter copuletur cum eo, dices neceſſariò conſequenter infantes non eſſe homines nec animalia rationalia, ipſoſque de vna ſpecie in aliam permutari, de irrationali & beſtiali ad rationalem & humanam, quare & homines poſſe ſimiliter remutari. Amplius autem quomodo & per quid copulatur intellectus cum iſto homine ſingulari? non niſi per ſuam operationem & intellectionem te teſte. Et quis modus alius dari poſſet? Intellectus ergo eſt cauſa efficiens copulationis iſtius, quare & naturaliter prior ea. Sed nonne prius naturaliter eſt habere intellectum quàm intelligere vel operari per ipſum, ſicut & habere viſum quàm videre per ipſum; & ita de alijs formis actiuis & potentijs vniuerſis? Nonne tu ipſe Comment. 18. loquens de intellectu agente, & recipiente ſic ais? Cùm inuenimus nos agere per has duas virtutes cùm volumus, & nihil agit niſi per ſuam formam, fuit neceſſe attribuere nobis has duas virtutes intellectus. Adhuc autem intellectus immaterialis, id eſt, intelligentia illa coeleſtis, vel eſt tantùm in coelo, in orbe lunari, vel in hominibus: Si tantum in coelo, quomodo intelligit homo, & agit per formam & ſcientiam tantum diſtantem ab eo? Si in hominibus, vel in ſolis hominibus, aut etiam in omnibus alijs rebus orbi lunari ſubiectis: Si in omnibus alijs, hoc videtur valdè mirabile & incredibile, & contrarium Philoſophiae & opinioni communi. Quae igitur ratio vel autoritas ad hoc cogit? cur inſuper aliae intelligentiae ſuperiores & perfectiores non replent ſimiliter totum ſpacium orbibus ſuis ſubiectum. Illa inſuper intelligentia eſt entitatis tantum finitae, quare & praeſentialitatis, & repletiuitatis, & occupatiuitatis ſimpliciter tantum finitae. Tantum ergo poſſet eſſe ſpacium orbis lunae, quòd ipſa non ſufficeret ad replendum & occupandum totum, imò nec vſque ad terram: & ſi ſic eſſet, adhuc nihilominus videretur hominem eſſe animal rationale, & poſſe ratiocinari vt prius. Si autem ponatur in ſolis hominibus, quomodo erit in omnibus hominibus diſtantibus, neque adinuicem neque ad aliquod tertium copulatis, & non in medio. Tot inſuper poſſent eſſe homines tot corpora & tanta habere, tantumque diſtare, quòd non poſſet ſufficere ad ipſos plenariè occupandos, ſicut ratio praemiſſa tangebat. Amplius autem ſicut anima vegetatiua ad vegetabile, & anima ſenſitiua ad ſenſibile; ſic & anima rationalis ad animal rationale: proportionalia namque videntur. Sicut ergo anima vegetatiua & ſenſitiua ad vegetabile & ſenſibile, ſic & anima rationalis ad animal rationale ſe habet. Sed vtraque iſtarum eſt forma eſſentialis, ſubſtantia, actus, ſpecies, ratio, & quod quid erat eſſe illius cuius eſt, ipſum per ſe & propriè eſſentialiter animans, actuans, & informans, conſtituens, perficiens, & inhaerens ſicut ratio clare monſtrat, & planè teſtatur Philoſophus 2. de Anima, definitionem animae inueſtigans, & inueſtigatā oſtendens. Quare & de anima rationali ſimiliter ſentiendum. Nonne Philoſophus definiens vniuerſaliter animam, dicit ipſam eſſe ſubſtantiam, ſicut ſpeciem corporis Phyſici in potentia vitam habentis, 2. de Anima 4. vbi & textus quem tu exponis dicit, quòd anima eſt forma corporis naturalis, ſuper quem oſtendendo quod anima eſt forma, & quomodo differt à forma actuali accidentali dupliciter, ita ſcribis; Quoniam verò eſt ſubſtantia ſecundum formam, manifeſtum eſt ex hoc, quod eſt aliud ab accidente, quoniam accidens non eſt pars huiuſmodi ſubſtantiae compoſitae, forma autem eſt pars huiuſmodi ſubſtantiae compoſitae. Et etiam aequiuocè dicitur forma eſſe in ſubiecto; & accidens eſſe in ſubiecto; ſubiectum enim accidentis eſt corpus compoſitum ex materia & forma, at eſt aliquod exiſtens in actu, & non indiget in ſuo eſſe accidente; ſubiectum autem formae non habet eſſe in actu ſecundum quod eſt ſubiectum niſi per formam, & indiget forma vt ſit in actu. Eadem quoque ſententia poteſt haberi a Philoſopho, infra 7. ſic ſcribente, Vnde non oportet quaerere ſi vnum eſt anima & corpus, ſicut neque ceram & figuram, neque omninò vniuſcuiuſ que materiam, & id cuius eſt materia. Hoc enim vnum & eſſe cum multipliciter dicatur, quod proprie eſt actus eſt. Quod & infra 8. oſtendit per exemplum de dolabra & ſubſtantia eius, ſcilicet forma eius; & nono per exemplum de occulo & viſu, qui eſt ſubſtantia eius ſecundum rationem, ſcilicet forma eius. Vbi & ſubdit, Oportet igitur accipere quod eſt in parte, in toto viuente corpore. Proportionaliter namque habet ſicut pars ad partem, totus ſenſus ad totum corpus ſenſitiuum ſecundum quod huiuſmodi; Quare & vniuerſaliter ſicut vna anima ad ſuum animatum, ita & alia quaecun que ad ſuum. Quapropter & Philoſophus ibi 7. Si, inquit, aliquod commune in omni anima oportet dicere, erit vtique actus primus corporis organici phyſici. Quid eſt in omni anima niſi in omni ſpecie, in triplici ſcilicet ſpecie animae? Nonne & idem Philoſophus. 1. de Coelo & mundo. 2. dicit quòd totum & omnia tribus determinata ſunt, quae enim duo ambos dicimus, & duos ambos, omnes autem non dicimus, ſed de tribus hanc praedicationem dicimus primum. Philoſophus ergo definiens animam intelligit vniuerſaliter de quacunque. Sed ſcio tuam reſponſiunculam cauilloſam. Dicis enim, Induxit hunc ſermonem in forma dubitationis, cum dixit, Si &c. Quis enim neſciat quòd ſi, non ſemper affirmationem excludit, & dubitationem includit, ſicut nec videtur, aut forte, ſicut pleraque loca Philoſophiae demonſtant. Nonne & ideo ſtatim infra 8. ſubiungit, vniuerſaliter quidem igitur dictum eſt, quid ſit Anima; Subſtantia enim quae ſecundum rationem; hoc autem eſt quod quid erat eſſe huiuſmodi corporis; vbi & tranſlatio tua habet; Iam igitur diximus, quid eſt Anima vniuerſaliter, & eſt ſubſtantia ſecundū hanc intentionē. Nec debet quenquā mouere, quod dicit Philoſophus infra 11. quòd aliquae partes Animae non ſunt actus corporis: Per hoc enim aſsignat differentiā inter actus animae ſeparabiles à corpore & inſeparabiles, dicens quod partes animae vegitatiua & ſenſitiua in animalibus non ſunt ſeparabiles à corpore, quia ſunt actus quarundam partium animalis, actus videlicet quibuſdam partibus animalium propriè inhaerentes, ſicut formae materiales cum materia propria coextenſae; quare nec poſſunt à ſuis materijs ſeparati. Anima verò rationalis non eſt talis actus alicuius partis corporis, nec totius; quare & ſeparabilis eſt ab eis, ſicut naura à naui, ſicut innuit ibi Philoſophus. Quare & infra 21. loquens de intellectu, dicit expreſſè quod hoc ſolum contingit ſeparari ſicut perpetuum à corruptibili; reliquae autem partes animae, manifeſtum quod non ſeparabiles ſint. Nec etiam debet mouere quod dicit ſupra eodem 21. De intellectu autem & perſpectiua potentia, nihil adhuc manifeſtum eſt, ſed videtur genus alterum animae eſſe, quaſi non ſit comprehenſa in definitione animae generali praemiſſa: Intelligit enim quod de anima intellectiua nihil ſpeciale & proprium adhuc manifeſtum eſt per aliquam definitionem, & determinationem ſpecialem & propriam, ſicut de alijs Animabus; imò nec ante tertium librum ſequentem, qui ſpecialiter eſt de ipſa. Amplius autem quis neſciat naturam eſſe principium & cauſam mouendi, & quieſcendi in quo primum eſt per ſe, & non ſecundum accidens 2. Phyſ. 3. quare & id quod mouet animal proceſsiuè eſſe formam eius eſſentialem, ſcilicet animam ipſam eſſentialē eſſentialiter & propriè informantem, quod & ratio comprobat, & Philoſophi conteſtantur. Homo autem mouerut proceſsiuè, loquitur, comedit, & ſimilia operatur per animam rationalem, per voluntatem videlicet rationalem, quam potentiam quandam ſeu partem animae rationalis haud dubio conſtat eſſe Non enim mouetur motibus ſupradictis ab alijs animabus, aut ab alia Anima. Hoc enim maximè videretur ab anima beſtiali, ab anima ſeu virtute concupiſcibili & iraſcibili, ſed tunc non moueretur liberè huiuſmodi motibus, ſed neceſſariò ſicut brutum. Videmus inſuper & ſentimus, quod virtute concupiſcitiua excitante quenquam fortiſsimè ad mouendum, ad illecebras proſequendas, ipſe per iudicium & voluntatem rationis liberae ſe refraenat, quod etiam eadem virtute concupiſcitiua, ſeu iraſcitiua, ſiue fugitiua retrahente quenquam fortiſsimè ab aliquo opere difficili, triſtabili, terribili, virtuoſo, ipſe nihilominus liberè tacit illud; alioquin tota Philoſophia moralis eſſet inutilis & inanis. Duorum inſuper hominum aequaliter affectorum in omnibus virtutibus corporalibus & potentijs ſenſitiuis, vnns mouetur, alius non mouetur; vnus proſequitur vitium vel virtutem, alius verò fugit, ſecundum differentiam ſuarum rationalium voluntatum. In anima namque ſeu in parte animae ratiocinatiua, ſecundum Philoſophum eſt voluntas, in irrationali verò concupiſcentia atque ira; quanquam & ſecundum eundem Animalia etiam communicent voluntate, quae non eſt niſi eorum concupiſcentia ſenſualis. Voluntas igitur rationalis & anima rationalis mouet hominem proceſsiuè & alijs motibus memoratis. In iſta quoque ſententia conueniunt omnes Philoſophi, quorum ſcripta potui reperire; quinimo & tu ipſe ſuper 3. de Anima, vbi Philoſopus materiam iſtam tractat; Anima ergo rationalis eſt natura hominis & forma eſſentialis, ipſum eſſentialiter, per ſe primò & propriè conſtituens, actuans, & informans. Amplius autem, non dubium iſtam ſententiam inſenſatam ſententiae Ariſtotelis repugnare: Ariſtoteles namque ſentit & docet, quod Anima rationalis non educitur de potentia materiae, ſicut aliae, ſed aduenit ab extrinſeco, & fit in quolibet homine ſingulari, nec ipſum temporaliter antecedit, ſed aeternaliter ei ſuccedit, ſicut libri ſui diuerſi teſtantur. 1. Namque de Anima. 65. Intellectus, inquit, videtur inferri ſubſtantia quaedam exiſtens & non corrumpi: vbi & tranſlatio quam exponis ſic habet; Intellectus autem videtur eſſe ſubſtantia aliqua quae fit in te & non corrumpitur. Et intelligit ibi Philoſopus per intellectum, intellectum materialem animam ſcilicet intellectiuam, ſicut eius proceſſus indicat euidenter, quod & tu ipſe teſtaris: Qui & 2. de generatione animalium 6. qui eſt 16. de Animalibus in tranſlatione antiqua, & 18. in noua, Inquirit an omnes animae ingrediantur in materia, in ſpermate, in potentia ſcilicet & virtute, vel nulla; aut nunquid omnes adueniant deforis ſiue nullae; aut hae quidem ſic, hae autem non: Et reſpondendo, oſtenſo quod non eſt poſsibile animas corporales deforis aduenire, ſubiungit; Relinquitur autem intellectum ſolum deforis aduenire, & diuinum eſſe ſolum. Nihil enim ipſius operationi communicat corporalis operatio, vbi & docet quod animae corporales non ſunt ſeparabiles à corpore, ſed intellectus tantummodo. Idem 12 Metaphyſ. 17. & 18. ponens differentiam inter cauſas efficientes & formales, ſic ait; Mouentes quidē cauſae, velut prius factae, exiſtentes; quae autem vt ratio, ſimul quando enim ſanatur homo, tunc & ſanitas eſt, & figura aereae ſpherae; ſi autem & poſterius aliquid manet, perſcrutandum eſt. In quibuſdā enim nihil prohibet, vt ſi eſt Anima tale non omnis, ſed intellectus: Omnem nam que impoſſibile forſan; vbi & tu ſcribis, dixit forte, quia demonſtratio ſuper hoc non eſt iſtius artis, ſed libri de Anima. Eandem quoque ſententiam in de problematibus, de animalibus. & Secreto Secretorum locis diuerſis affirmare videtur. Nonne & in libello de morte Ariſtotelis recitatur ſententia eius plana, quod anima rationaliscreatur à Deo, & quod ſunt ſingulae ſingulotum praemiandae vel puniendae poſt mortem ſecundum exigentiam meritorum? Iſtam quo que ſentent. Ariſtot. Auicenna, & Algazel imitantur: Auicen. 5. de Anima 3. Algazel. 4. Phyſ. ſuae vlt. oſtendentes animas rationales eſſe multas ſecundum multitudinem corporum humanorum, nec tamen corporibus corporaliter eſſe impreſſas, neque praecedere temporaliter corpora, ſed creari in ipſis, vbi & iſtam tuam ſententiam redarguunt & refellunt; quod etiam anima rationalis non moriatur cum corpore, ſed etiam poſt mortem aeternaliter maneat, praemietur quoque vel punietur ſecundum conuenientiam meritorum ijdem Philoſophi planè docent, Auicen. 5. de Anima 4. & 9. Metaphyſ. vlt. Algazel 4. Phyſicae ſuae vlt. & 5. Phyſicae ſuae 1. Imò & iſtam ſententiā ſapientiam tuam mirabilem omnes ſapientes Philoſophi, omnes ſapientiores Prophetae, omnes leges, omnes gentes, & linguae, & omnes & ſinguli homines inſtinctu naturae edocti, niſi fortaſsis pauciſsimi per doctrinam tuam nodicam indoctam ſeducti, concorditer arguunt & condemnant. Amplius autem prima ſuppoſitione attenta, & partibus ſequentibus intellectis, quis dubitat Deum omnipotentem pocuiſſe, & poſſe dediſſe & dare ſingulis hominibus ſingulas animas rationales, ſicut & alijs animalibus ſingulis ſingulas animas irrationales, ſicuti & alijs rebus naturalibus ſingulis ſingulas formas ſuas. Potuit vtique, potuit atque poteſt, & magis decet Deum potentiſsimum & largiſsimum feciſſe & facere ſic quàm ſecus, quod & ſimiliter homines magis decet multas ob cauſas naturales patiter & morales. Cur ergo non iſta ſententia potiùs quàm tua tenenda? praeſertim cùm iſta ſit tam famoſa, & contraria tam infamis, iſta cunctis fauorabilis, illa omnibus odioſa; iſta tot & tantis rationibus atque autoritatibus roborata, illa vix vmbra renui rationis aut autoritatis fallaciter colorata. Fortior namque rationum quae te iuuare videtur, quam tamen de pharetra tua non recolo exiuiſſe, eſt talis; Si non eſſet vt dicis, Anima rationalis ex nihilo crearetur, quod Philoſophi omnes negant. Sed hic Plato & Platonici reſponderent conſequentiam licet non conſequens euitando, per reuerſionem earundem animarum in diuerſa vel eadem corpora per vices temporum circularem. Ego tamen conſequentiam & conſequens fateor, ſicut Philoſophi ſuperiùs memorati, ſicut & omnes Prophetae & leges, ſicuti & partes praemiſſae poſsibilitatem creationis ex nihilo demonſtrabant. Poſſes quoque arguere ſecundum Philoſophiam quorundam, quòd ſi eſſent aliquae animae rationales per mortem à corporibus ſeparatae, eſſent penitùs otioſae, cùm non moueant vllum corpus, ſicut & de Intelligentijs coeleſtibus argumentant. Sed quae conſequentia? aut quis color? Spiritus rationalis non habet hanc operationem, ergo nullam, ſed eſt penitùs otioſus. Non ſunt aliae actiones quamplures quàm motio corporalis; imò motio corporis coeleſtis vel alterius eſt actio ſpiritus rationalis multùm accidentalis & extranea; actio verò eius maximè eſſentialis naturalis & propria, eſt intelligere, diligere, & ſpeculari. Quinimò & actio eius naturaliſsima, perfectiſsima, & foeliciſsima eſt cognoſcere & diligere Deum plenè, ipſi foeliciter inhaerere, & beatificè ipſo frui, ſicut omnes qui de vera Philoſophia modicum quid guſtarunt, concorditet profitentur. Quare & ſpiritus rationales coeleſtes non Mouentiae ſeu motores à mouendo, ſed Intelligentiae ab intelligendo appropriatiùs nuncupantur. Quapropter & non improbabiliter poſſet videri, quòd quanto Intelligentiae ſunt paucioribus imò minùs operationibus extrinſecis deditae, tanto beatiores exiſtunt: tanto namque à contemplatione diuina, inhaeſione & fruitione beatifica videntur minùs diſtractae, & ipſi vacare liberiùs, & integriùs poſsidere. Adhuc forſitan arguis, quòd in Intelligentijs in eadem ſpecie nec eſt, nec eſſe poteſt pluralitas numeralis: quare nec in animabus rationabilibus ſimili ratione. Sed qua ratione? imò qua ſimilitudine rationis probabis aſſumptum? Nonne actiones Intelligentiarum eſſentiales & accidentales de quibus ſuperiùs tangebatur ſunt eiuſdem ſpecie • ? quis enim in illis diuerſitatem ſpecificam eſſentialem demonſtrabit? Nonne & ſecundum 17. & 33. partes huius, Deus poſſet Intelligentiam quamlibet annihilare, & aliam ſimillimam ei in ſpecie & in gradu creare? quare & poſſet ſimiliter aliâ intelligentia permanente, aliam ſimillimam ei creare, & ambas pariter conſeruare; & ita tres & quatuor, et vlterius quotquot vellet: alioquin nequaquam plenè omnipotens videretur. Adhuc autem non deſinis obgartire, ſed dicis; Si poſuerimus quòd Intellectus materialis eſt numeratus per numerationem indiuiduorum hominum, continget vt ſi ſit aliquid: hoc aut corpus, aut virtus in corpore, potentia ſcilicet corporalis corporaliter materialiter que extenſa, ſicut alias animas eſſe conſtat? Sed iſta conſequentia tam inconnexa quàm inconcinna, tam inartificialis, et tam informis nullum indiuiduum ſcientificorum aut vulgarium hominum habens virtutem congruam intellectus debet illicere aut mouere, ſicut praehabita manifeſtant. Quis enim neſciat Deum omnipotentem poſſe multiplicare animas rationales immateriales ſecundum multitudinem hominum et corporum humanorum; Intelligentiae quoque multae mouentes orbes coeleſtes ſunt aut eſſe poſſent eiuſdem ſpeciei eſſentialis, ſicut ſuperiùs monſtrabatur: quare et omnes rectè Philoſophantes, omnes Prophetae et leges antecedens conſequentiae tuae concedunt, conſequens verò negant. Caeterae verò tuae argutiae tanquam ridiculoſae potiùs dignae ſunt deſpici, quàm ad curam reſponſionis recolligi vel admitti. Nam ſicut dicit Philoſophus, quolibet contraria opinionibus proferente ſollicitum eſſe ſtultum eſt: Et iterum; Omnes quidem perſcrutari opiniones inanius fortaſsis eſt; ſufficiens autem eas maximè, quae ſuperficie tenus aut apparent, aut exiſtimantur habere aliquam rationem.

37 Contra Philoſophos negantes motum coeli, & generationem hominum poſſe ceſſare, mortuos poſſe reſurgere cum ſuis corporibus, bonos poſſe ad coelos conſcendere, & malos deſcendere ad inferna, & vtroſque poſſe ſic viuere in aeternum.

CEſſent Philoſophi, abnegantes negantes motum coeli, & generationem hominum poſſe ceſſare, mortuos cum ſuis corporibus poſſe reſurgere, bonos poſſe ad coelos aſcendere, & malos deſcendere ad inferna, & vtroſque poſſe ſic viuere in aeternum. Ariſtoteles ſiquidem & Auerroes videntur aſtruere quòd motus coeli, generatio & ſucceſsio hominum neceſſario ſunt aeterni. Epicuraei quoque & multi alij Philoſophi poſſibilitatem reſurrectionis corporum humanorum & praemiationis poſt mortem hominum negant planè. Quibus & Plinius, 2. Naturalis hiſtoriae fauens ſcribit: Imperfectae vero in homine naturae praecipua ſolatia, ne Deum quidem poſſe omnia. Nam nec ſibi poteſt mortem conſciſcere ſi velit, (quod homini dedit optimum in tantis vitae poenis) nec mortales aeternitate donare, aut reuocate defunctos, nec facere vt qui vixit non vixerit, qui honores geſsit non geſſerit, nullumque habere in praeteritaius praeterquam obliuionis, per quae declaratur proculdubio potentia naturae, idque eſſe quod Deum vocamus. Vnde beatus Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 88. ſicut Luna perfecta in aeternum, & teſtis in caelo fidelis, tractatu ſecundo, In nulla, inquit, re tam vehementer, tam pertinaciter, tam obnixe & contentioſe contradicitur fidei Chriſtianae, ſicut de carnis reſurrectione? Nam de animae immortalitate multi etiam Philoſophi gentium multa diſputauerunt, & immortalem eſſe animum pluribus & multiplicibus libris conſcriptis memoriae reliquerunt; ſed cum ventum fuerit ad reſurrectionem carnis, non titubant ſed apertiſsime contradicunt; Et contradictio eorum talis eſt vt dicant fieri non poſſe vt caro iſta terrena poſsit in coelum aſcendere. Sed nonne qui ſecundum 33am & 34am partes potuit mundum creare, & poteſt cum annihilare, poteſt facere motum eius ceſſare, & quomodo aliter eſſet omnipotens, & haberet voluntatem vniuerſaliter efficacem ſecundum 7am & 8am partes praemiſſas, praeſertim cum hoc nullam contradictionem includat, ſicut apparet ex 34a parte. Hoc ergo tribuendum eſt Deo, ſicut ſuppoſitio prima probat. Motor quoque coeleſtis vel eſt Deus vel non Deus: Si Deus, cum ipſe moueat voluntarie, & ſecundum 8am partem ipſe habet liberam voluntatem, cur ergo non poteſt ceſſare? Si non Deus, eſt inferior Deo, & minor; Deus ergo liberrimae & efficaciſſimae voluntatis poteſt facere ipſum ceſſare & eius mobile quietare. Qui etiam ſecundum praemiſſa in oſtenſione 32. partis, fecit Lunam in plenilunio conſueto reuerti velociter vſque ad Solem, & ipſum tam mirabiliter eclipſare, qui fecit Solem retrocedere, atque ſtare, cur non poſſet facere motum coeli ceſſare? Rurſus autem ſi Deus poteſt facere motum coeli ceſſare, cur non & motum generationis humanae, praeſertim cum ille prior regularior minus impedibilis & magis neceſſarius videatur, poteſtque particula iſta ſecunda oſtendi vt prima. Si etiam generatio hominum neceſſario ſit manſura, vel hoc eſt à ſolis hominibus, quod non videtur, cum libere generent; vel à motu coeleſti, quod non videtur, quia ille poteſt ceſſare; vel à Deo, quod non videtur, quia ſi aliquid ibi agat, cum ſecundum partem 8am ipſe ſit agens rationale, ex libera voluntate poſſet non agere. Amplius autem ſi creatio & recreatio rerum, imò & mundi totius ſit poſſibilis, ſecundum 33am & 34am partes, & virginem concipere & patere filium ſecundum 35am partem, cur non reſurrectio hominum & corporum mortuorum, cuius & poſsibilitas poteſt ſimiliter demonſtrari? Deus etiam qui ſecundum praemiſſa in oſtenſione 32. partis omnimoda miracula operatur, cur iſtud miraculum non poterit operari, imò & aliquoties operatur, ſicut ibi fuerat recitatum? Eſt inſuper Deus alicuius potentiae reſtitutiuae deperditorum, reparatiuae deſtructorum, & reformatiuae deformatorum, & non tantum finitae, ſed ſimpliciter infinitae per 4tam partem huius: Poteſt ergo mortua quaelibet ſuſcitare. Item aliqua potentia creata poteſt viua mortificare ſicut morbi, gladij, & venena; ſed abſit quòd aliqua res creata, paruula, & finita ſit potentior ad deſtruendum, quam Deus ad reparandum propter praemiſſa. Et ſi dixeris haec vera eſſe, ſi in materia eſſet aliqua potentia redeundi; ſed non eſt ita, quia à priuatione ad habitum non eſt poſsibilis regreſsio, ſicut Philoſophi conteſtantur: videtur quòd menſures diuinam potentiam ſecundum modum potentiae agentium creatorum. Illa enim agendo requirunt potentiam naturalem in materia eis ſubiecta, Deus autem nequaquam, cum poſſit creare ex nihilo, cum etiam omnem potentiam, materiam & rem deſtructam, etiam annihilatam valeat recreare per 33am partem huius. Nec eſt omninò certiſsimum à priuatione ad habitum non eſſe regreſſionem poſsibilē; In multis nam que cōtingit, qui quicquā amiſit, rehabere amiſſum: non eſt ergo hoc certum, praeſertim reſpectu potentiae Dei magnae. Nec iſti Philoſophi afferunt aliquod efficax argumentum, & iam allatum eſt argumentum euidens contra eos: cui ergo parti potiùs adhaerendum? Quis etiam neſciat quot hiſtoriae conteſtentur, homines ſaltem ſecundum corpora fuiſſe in beſtias transformatas? Nonne magnus ille liber Ouidij Metamorphoſeôs hoc multis locis teſtatur? Vnde & nomen accepit; ſed planiſsimè 14. libri quinto, vbi recitatur expreſsè, quomodo Carminibus Circe ſoctos mutauit Vlyſsis, ipſos in beſtias transformando: & infra eiuſdem 8. narratur ſimiliter de conuerſione ſociorum Diomedis in aues. Nec poteſt quis dicere haec & omnia talia eſſe figmenta poëtica, & mendacia fabuloſa: Multi namque Autores faciunt mentionem de famoſiſsima malefica illa Circe, & de omnibus. operibus eius miris. Boetius ſiquidem 4. de Conſolatione Philoſophiae metro 3. recitat praedictam transformationem ſociorum Vlyſsis venientium ad hanc Circem, quam deam appellat, virtute quorundam poculorum carminatorum per eam. Solinus 2. de mirabilibus mundi dicit Circen Circaeos inſediſſe montes, carminum maleficijs varias imaginum facies mentientem. Papias in elementario ſuo dicit; Circe filia Solis quae dicta eſt mutaſſe ſocios Vlyſsis, Circe inſula Orientis, Circaeus eſt mons vbi Circe habitauit. Plinius etiam 7. Naturalis Hiſtoriae, perhibet genus Marſorum, qui à Circe deſcenderant, vim naturalem habere contra venena ſerpentum: De quibus & Solinus de Mirabilibus Mundi 1. Gentem, inquit, Marſorum ſerpentibus illaeſum eſſe nihil mirum. A Circes filio genus ducunt, & ea habita potentia deberi ſibi ſciunt ſeruitium venenorum. Girgith quoque filia Circes ſcripſit in Magica de Imaginibus quendam librum. Euvantes ſicut recitat Plinius 8. Naturalis hiſtoriae, tradit Arcadas ad quoddam ſtagnum Italiae duci, veſtituque in quercu ſuſpenſo tranſnatare, & abire in deſerta, transfigurarique in lupos, & cum caeteris eiuſdem generis congregari per 9. annos, quo in tempore ſi homine ſe abſtinuerint, reuerti ad idem ſtagnum, & cùm tranſnatauerint effigiem recipere, ad priſtinum habitum, addito 9. annorum ſenio: vbi & ſimiliter recitatur quòd Fabius dicit eandem ſe recipere veſtem, ſcribiturque ibidem quòd Ithacopas narrat Demenetum quendam in ſacrifico quod faciebant Arcades in Lycaeo cum hoſtia humana, pueri immolati exta deguſtaſſe, & in lupum ſe conuertiſſe, eundemque decimo anno reſtitutum. Solinus etiam de Mirabilibus Mundi 2. ſic ſcribit: Inſula quae Apuliae oram videt, tumulo ac delubro Diomedis inſignis eſt, & Diomedaeas aues ſola nutrit; De quibus & multis mirabilibus recitatis ſubiungit; Ob hoc ferunt Diomedis ſocios aues factos. Vnde & Papias, Diomedem Pagam Deum aſſerunt, & ſocios eius in aues conuerſos, vnde & Diomedeae aues dicuntur, Graecè Erodios. Graeci quoque teſtantur ſocios Diomedis in volucres fuiſſe conuerſos, & hoc non fabuloſo poeticoque mendacio, ſed hiſtorica atteſtatione confirmant; quod & 18. de Ciuit. Dei 16. recitat Auguſtinus. Hoc idem & Varro nititur multipliciter confirmare, de quo Auguſtinus 18. de Ciuit. Dei 18. Hoc, inquit, ſcilicet conuerſionem praedictam ſociorum Diomedis, Varro vt aſtruat, commemorat alia non minùs incredibilia, de illa Maga famoſiſsima Circe, quae ſocios quoque Vlyſsis mutauit in beſtias, & de Arcadibus, qui ſorte ducti tranſnatabant quoddam ſtagnum, atque ibi conuertebantur in lupos, & cum ſimilibus feris per illius regionis deſerta viuebant. Si autem carne non veſcerentur humana, rurſum poſt 9. annos eodem renatato ſtagno reformabantur in homines. Denique etiam nominatum expreſsit quendam Demenetum guſtaſſe de ſacrificio quod Arcades immolato puero de ſuo Lycaeo facere ſolerent, & in lupum fuiſſe mutatum, & anno 10. in figuram propriam reſtitutum, pugillatu ſeſe exercuiſſe, & Olympiaco viciſſe certamine. Nec propter aliud arbitratur idem hiſtoricus in Arcadia tale nomen affictum Pani Lycaeo, & Ioui Lycaeo, niſi propter hanc in lupos hominum mutationem, quòd eam niſi diuinitùs fieret non putarent. Lupus enim Graecè Lycos dicitur; vnde Lycaei nomen apparet inflexum: Romanos etiam Lupercos, ex illorum myſteriorum veluti ſemine dicit exortos. Iſidorus etiam 11. Eth. vlt. Scribuntur, inquit, quaedam monſtrosè hominum transformationes, & commutationes in beſtias, ſicut de illa magna famoſiſsima Circe, quae ſocios quoque Vlyſsis mutaſſe fertur in beſtias; & de Arcadibus, qui ſorte ducti tranſnatabant quoddam ſtagnum, atque ibi conuertebantur in lupos. Nam & ſocios Diomedis in volucres fuiſſe conuerſos non fabuloſo mendacio, ſed hiſtorica affirmatione confirmant. Sed & quidam aſſerunt Strigas ex hominibus fieri. Ad multa enim latrocinia figurae ſceleratorum mutantur, & ſiue magicis cantibus, ſiue herbarum veneficio totis corporibus in feras tranſeunt. Siquidem & per naturam pleraque mutationem recipiunt, & corrupta in diuerſas ſpecies transformantur, ſicut de vitulorum carnibus putridis, Apes; ſicut de Equis, Scarabei; de Mulis, Locuſtae; de Cancris, Scorpiones. Ampliùs autem in de mirabilibus quoque Hyberniae legitur, quòd in partibus Vltoniae, quidam viri ac mulieres conuertuntur in lupos, & poſt ſeptennium reuettuntur. Solinus quoque de mirabilibus mundi 3. refert quòd Neuri in aeſtate mutantur in lupos, & iterum remutantur. Quanta inſuper fama adhuc modernis temporibus in Anglia & Francia diffamat quoſdam viros, ex quadam proprietate, ſeu infirmitate complexionis, in lupos quandoque conuerti, & luporum opera exercere, & paſsione ſedata rurſus ad ſeipſos reuerti. Item Auguſtinus 18. de Ciuitate Dei 19. Nos, inquit, cùm eſſemus in Italia, audiebamus talia de quadam regione illarum partium, vbi ſtabularias mulieres imbutas his malis artibus in caſeo dare ſolere dicebant, quibus vellent ſeu poſſent viatoribus, vnde in iumenta illicò verterentur, & neceſſaria quaeque portarent, poſt quae perfuncta opera iterum ad ſe redirent; nec tamen in eis mentem fieri beſtialem, ſed rationalem humanamque ſeruari. Cui & concorditer Wilhelmus Malm esburienſis libro ſecundo de geſtis Anglorum refert, Quòd quidam hiſtrio nomine Ephoebus exceptus eſt hoſpitio à duabus aniculis commanentibus in ſtrata publica, qua Romā itur, quem ſibi ipſi & alijs aſinum videri fecerunt, & pro aſino qui tamen geſticulationes ſolitas prout potuit, exercebat, ad magnum riſum multorum, donec tandem volutatus in aqua ad ſtatum priſtinum remeauit. Nonne & Apuleius in libro ſuo Metamorphoſeos, quem de aſino aureo nominat, planè recitat de ſeipſo, Quòd volens addiſcere à quadam Maga artem, qua homines in beſtias mutarentur, & hoc experimentaliter in ſeipſo, quòd ipſe in aſinum eſt mutatus, & priuſquam remutari valeret, in quadam domo maleficè poſitus, à quibuſdam latronibus ſuperuenientibus, & ipſam ſpoliantibus, ſarcinulis ſuppoſitis eſt abductus, qui & poſtea remutatus, de illa ſua transformatione ſcripſit librum praedictum non metro, ſed proſa, ſicut idem liber legentibus patefecit. Nonne etiam ars transformationum & reformationum huiuſmodi traditur in vacca Platonis, ſeu fingitur ibi tradi, in quo & multa alia turpia, ſuperſtitioſa & Magica continentur. Praeterea refert Ouidius 3. Metamorph. quòd quidam Tireſias de foemina mutabatur in virum: Neque neceſſe eſt vt iſtud dicatur eſſe mendacium, poeticumque figmentum. Plinius enim libro ſeptimo Naturalis hiſtoriae ſcribit ita: Ex foeminis mutari in mares, non eſt fabuloſum; Inuenimus in Annalibus, Licinio Craſſo, Longino Conſulibus, Caſium puerum factum ex virgine ſub parentibus, iuſſu Aruſpicum deportatum in inſulam deſertam. Licinius Mucianus prodidit viſum à ſe Argis Ariſtontem fuiſſe, nupſiſſe, & mox barbam & virilitatem proueniſſe, vxoremque duxiſſe: Eiuſdem ſortis & Smyrnae puerum à ſe viſum. Ipſe in Africa vidi mutatum in marem nuptiarum die Lucium ciuem Tiſdritanum. Dicit etiam Auguſtinus de quaeſtionibus nouae & veteris legis 57. tempore Imperatoris Conſtantij manifeſtum eſt puellam in parte Campaniae mutatam in maſculum, & Romam perductam. Refert quoque hiſtoria Britonum libro 8o. quòd Vter Rege Britonum obſidente Gorloys ducem Cornubiae in caſiello ſuo Dimuliot, vxore ſua Ygerna, quam Rex ardentiſsimè concupiuit, poſita in Tintagel alio caſtro ſuo tutiſsimo, conſulenteque Vlfin familiarem ſuum, & poſt Vlfin, Merlinum vatem tunc praeſentem, quomodò ſuo deſiderio potiretur: Merlinus reſpondit, Vt voto tuo pouaris vtendum eſt tibi nouis artibus, & tempori tuo inauditis: Scio medicaminibus meis dare tibi figuram Gorloys, ita vt per omnia ipſe videaris. Si itaq que parueris, faciam te prorſus ſimulare eum, Vlfin verò Iordanum de Tintagel familiarē ſuum, alia autem ſpecie ſumptu adero tertius, poteriſ que tutò adire oppidū ad Ygernam, at que aditū habere. Et ſequitur, Paruit ita que Rex diligentem que animū adhibuit. Poſtremò commiſſa familiaribus ſuis obſidione, commiſit ſe medicaminibus Merlini, & in ſpeciē Gorloys transfiguratus eſt. Mutatur etiam Vlfin in Iordanū, Merlinus in Britaelem, ita vt nemini quod fuerant, cōparerent, ſicque veniens ad Ygernam, ſuſceptuſ que per omnia tanquam Gorloys, ſuſcitauit ex ea famoſum illum Arturum; & dum haec agerentur captum eſt caſtrum, & dux occiſus. Et ſequitur, Venerunt nuntij ad Ygernam, qui & necem ducis & obſidionis euentum indicarent. Sed cum Regem in ſpecie Conſulis rendere iuxta eam inſpexiſſent, erubeſcentes admirabantur ipſum, quē in obſidione interfectum deferuerant ita eos incolumē praeueniſſe. Neſciebant enim quae medicamenta Merlinus confecerat: Rex autem egreſſus petijt exercitum ſuum, & exuta ſpecie Gorloys in Vter redijt. Nonne & famoſi & ſacri apices indicant, quandam virgam fuiſſe conuerſam in colubrum & reuerſam, & alias quaſdam virgas in dracones conuerſas? Aquamque conuerſam in ſanguinem, puluerem quoque terrae in Ciniphes; Nabuchodonoſor ita transformatum fuiſſe, quod cor eius ab humano fuit commutatum, & cor ferae ei datum, quodque ab hominibus fuit eiectus, & cum feris foenum vt bos comedit, donec ſuper eum ſeptem tempora mutarentur, quibus expletis ſenſus ſuus reuerſus eſt ad eum, figura quoque ſua reuerſa eſt ad eum? quam tranſformationem Hieronymus locū illum exponens, multis exemplis ſimilibus aſtruit, & confirmat. Vnde & Ioſephus 10. Antiquit. Iudaica. 9. Vidit, inquit, in ſomnis Rex, quia caſurus de regno cum beſtijs erat habitaturus; & cum degiſſet hoc modo ſeptem annis in deſerto, reciperet denuò principatum; & hoc Daniel expoſuit, & ſicut ei praedixerat, ita prouenit. Nam cum habitaſſet praedictum tempus in eremo, & nullus praeſumſiſſet ſeptem illis annis rerum dominium detinere, ſupplicans Deo vt regnum reciperet denuò, reuerſus eſt ad eum. Nullus igitur me culpet, eo quod ita narrauerim ſingula, ſicut in antiquis libris inueniuntur ſcripta. Si igitur talis tranſmutatio corporum humanorum aliarum que rerum ſit poſſibilis per potentiam qualemcunque & quantamcunque creatam paruulam & finitam, ſicut multi infideles & Philoſophi confitentur, cur per Dei potentiam, imò omnipotentiam infinitiſſimè infinitam, qua maior nec poteſt eſſe, nec etiam cogitari, non eſt poſsibilis reformatio corporum mortuorum ad formam priorem, & quaedam transformatio ad quandam formam ſeu ſpeciem meliorem, & ita reſurrectio mortuorum? Amplius autem ſecundum famam communem, & ſecundum Auicennam in oſtenſione partis trigeſimaeſecundae ſuperius allegatum, & ſecundum Algazelem 5. Phyſicae ſuae 5. & ſecundum alios quoſdam Philoſophos & Gentiles, faſcinatio eſt poſſibilis per viſum & loquelam quorundam ad deteriorationem animalium, macerationem, & mortem. Vnde Virgilius in Bucolicis Ecloga 3a.

Neſcio quis teneros oculus mihi faſcinat agnos.

Teſtes ſunt Iſigonus & Nimphodorus cum Apollonide Philarcho, Plinio, 7. Naturalis Hiſtoriae taliter referente in Africa familias quaſdam effaſcinantium, Iſigonus & Nymphodorus tradunt, quarum laudatione intereant Probata, areſcant Arbores, emoriantur Infantes. Eſſe eiuſdem generis interuallis in Triballis, & Illyricis adijcit Iſigonus, qui viſu quo que effaſcinant, interimantque quos diutius intueantur, iratis praecipuè oculis; quod eorum malum faciliùs ſentire impuberes; notabile eſſe quod pupillas binas in oculis ſingulis habeant: Huius generis & foeminas in Scythia quae Viciae vocantur, prodit Apollonides Philarchus; & in Ponto Tibiorum genus, multoſque alios eiuſdem naturae, quorum notas tradit in altero oculo geminam, in altero equi effigiem; eoſdem praeterea non poſſe mergi, nec veſte quidem degrauatos. Solinus etiam de mirabilibus Mundi 1. ſic ſcribit, Apollonides perhibet in Scythia foeminas naſci, quae Viciae vocantur: Has in oculis pupillas geminas habere, & perimere viſu, ſi quem fortè iratè aſpexerint: Hae ſunt & in Sardinia. Si igitur debilis creatura per viſum aut verbum tantum valeat ad deteriorationem, aut mortificationem viuorum; cur Deus omnipotens per ſuam omnipotentiam infinitam non tantum & incomparabiliter amplius valeat ad ſimiles contrarioſue effectus? Quis etiam neſciat quantum Necromantia, & aliae artes Magicae valeant, ſicut libri Theorici & practici ſcientiarum illarum, & ſancti libri pariter conteſtantur; ſicut & docet fama cōmunis, & experientia nimis frequens; ſicut & de Magiſterijs Cypriani in oſtenſione trigeſimaeſecundae partis ſuperius tangebatur? ſi igitur tantum valeant iſtae artes per potentiam daemonum, ſiderum, imaginum, characterum, aut ve • borum, ſiue per potentiam aliam creatam quamcunque, quantum magis valet Dei omnipotentia infinita? Cur ergo non valet mortuos veraciter ſuſcitare. Si igitur ſecundum praemiſſa Deus omnipotens poteſt caelum quietare, & mortuos ſuſcitare, poteſt & ſuſcitatos ad coeleſtia ſubleuare, & cum ſeipſo habitante in caelis in caeleſtibus collocare. Hoc enim minus videtur quàm illa, quod & poteſt oſtendi vt illa. Deus quoque omnipotens qui ſecundum praemiſſa circa trigeſimamſecundam partem in coeleſtibus atque terreſtribus omnimoda facit miracula, cur non poterit facere iſtud vnum. Et ſi Deus hoc poteſt, cur non poteſt & malos cum ſuis corporibus ſuſcitatos deprimere ad inferna? Si inſuper Deus poteſt mortuos ſuſcitare ad vitam, poteſt & ſuſcitatos quamdiu voluerit conſeruare in vita; hoc enim minus videtur quàm illud, quod & poteſt oſtendi vt illud.

38. Contra Philoſophos & haereticos negantes meritum temporale poſſe rationabiliter praemiari praemio ſempiterno, aut peccatum temporale poſſe iuſtè puniri poenâ aeternâ.

COrrigentur Philoſophi & haeretici diffitentes meritum temporale poſſe rationabiliter praemiari praemio ſempiterno, aut peccatum temporale poſſe iuſtè puniri poenâ aeternâ. Nonne homo quandoque rationabiliter confert terram aut villam ſeruitori ſuo, & ſuis haeredibus perpetuò poſsidendam;poſſet perpetuo viuete & ita conferret illi, ſi perpetuò vineret pro breui ſuo ſeruitio temporali? quantò magis decet Deum ſummè bonum, diuitem, liberalem & omni virtute pleniſsimum infinitè, ſicut prima Suppoſitio, tertia & quarta partes oſtendunt, ſeruitores ſuos pro ſuo ſeruitio temporali ſimiliter vel amplius praemiare? Nonne etiam Deus ſummè liberalis & bonus poſſet conferre rationabiliter Angelo vel homini ſemper victuro, bonum aliquod ſempiternum, non pro aliquo merito ſuo priori, ſed purè liberaliter, purè gratis? cur ergo non poſſet benè merentem licèt temporaliter, aeternaliter praemiare, praeſertim cum Deus quemlibet praemiet vltra condignum ſecundum 31am partem? Amplius autem decet quemlibet Dominum ſcientem & potentem praemiare ſeruitores ſuos ſecundum qualitatem & quantitatem ſui ſeruitij & amoris; quilibet autem ſeruiens Deo rectè, ſic diligit eum & colit, quod pro quantocunque bono quantumcunque durabili, non offenderet eum ſcienter ſeruitium debitum ommittendo, aut quicquam ei diſplicens committendo, ſecundum 30am partem huius. Nonne ergo conuenientiſsimè decet Deum ſummè ſcientem, & ſummè potentem rependere ſuo huiuſmodi ſeruitori aliquod bonum maius, & aliquod praemium amplius bono & praemio quolibet temporali, bonum & praemium videlicet ſempiternum? Et ſi quis dixerit, quòd bonitas quaedam inſeparabiliter conſequens actum bonum ſecundum praemiſſa circa 31am partem, poteſt pro ſufficienti praemio reputari, quomodo omnes leges benè merentibus alia praemia ſtatuunt, & diſponunt? Si etiam Deus bene merentem non aliter praemiat, praemiat eum parcè, non vltra condignum, contra 31am partem. Quicunque inſuper debitè colit Deum ſecundum doctrinam 30. partis huius, pro quantocunque maiori bono quàm illo, nuſquam eum ſcienter offenderet vllo modo. Quomodo ergo decet Deum ſummè potentem, & copioſiſsimè liberalem, tantum cultum talis ſui cultoris tam parcè, tam exiguè praemiare? Nonne & homo bonus & potens ſeruitores ſuos idoneos amplius praemiabit? Multo conuenientius ergo Deus melior & potentior quolibet homine infinitè. Amplius autem pro quantacunque poena habita remouenda, vel non habita praecauenda non deberet quis ſcienter peccare, tanta poena poteſt ei iuſtè imponi pro quocunque peccato ſcienter commiſſo, quare & quantacunque etiam infinita ſecundum durationem per 30am partem huius. Nonne & homo pro delicto temporali in principem temporalem commiſſo perpetuo carceri condemnatur? Et ſi poſſet aeternaliter viuere, aeternaliter in carcere puniretur, amittitque terram ſuam ſeu ſeudum pro ſe & ſuis haeredibus in aeternum, ſicut & quis pro temporali delicto conuictus & pronuntiatus falſarius & periurus, & ita infamis, & ſi aetern aliter viueret, pro tali aeternaliter haberetur. Cur ergo non ſimiliter de temporali delicto commiſſo in principem ſummum Deum? Nonne & delictum ſcienter commiſſum in perſonam maiorem, puta in patrem aut principem, maiori & diuturniori poena eſt dignum? Nonne ergo delictum ſcienter commiſſum in Deum omnem Patrem & Principem incomparabiliter excedentem eſt dignum poena maiori incomparabiliter & aeterna? Si namque tale delictum tantum eſſet dignum poena temporali finita, puta annali, poſſet & ſimile delictum commiſſum in perſonam maiorem per augmentationem perſonae finitam augeri, donec eſſet dignum poena aequali, imò & maiori. Adhuc autem cum quis pro peccato ſuo contra Deum ſcienter commiſſo mittitur in carcerem & poenam, nequaquam iuſtè liberandus videtur, donec ſatiſfecerit pro commiſſo. Sed quomodo poteſt quis, ſi exquiſitè & rigoroſè agatur cum eo, ſatiſfacere Deo pro quocunque peccato ſcienter in eum commiſſo, cum ſecundum 30am partem nullum peccatum deberet ſcienter committi in Deum, pro quantiſcunque bonis ſeruandis, ſiue lucrandis, aut quantiſcunque malis habitis amouendis, ſiue non habitis praecauendis, & ſatiſfacere pro peccato, ſit reddere tantum vel maius, pro quanto peccatum non debuit fuiſſe commiſſum, ſicut oſtenſio trigeſimae ſecundae partis fuſius ac plenius arguebat? Siquis autem dixerit, quòd impotentia ſatiſfaciendi ipſum excuſat, contradicetur ei per praemiſſa circa 32am partem iſtius: Secundum hoc etiam videretur, quòd omnis peccator, dum peccat, excuſaretur per impotentiam non peccandi. Non enim poteſt pro tunc non peccare, ſed neceſſario pro tunc peccat. Nonne etiam ipſe ſe debitorem conſtituit & impotentem effecit, & hoc per culpam ſuam non abolitam, ſed manentem? Iuſtum quoque videtur, vt fur, vel raptor, qui deberet ſatiſfacere, bona aequalia vel maiora reddendo, ſi non poſsit, interim patiatur poenas luendo. In punitione namque peccantis honor offenſi ſeu laeſi ſublatus aliqualiter teſtauratur, ſatiſfactio qualiſcunque praeſtatur, peccatum caſtigatur, peccandi occaſio refraenatur, & iuſtitia conſeruatur, niſi indulgentia fortaſſis offenſi interueniat glorioſa. Adhuc autem impotentia ſatiſfaciendi culpabilis nuſquam videtur excuſare à toto, quin debeat reddere quantum poteſt. Quantumcunque ergo peccans contra Deum, ſemper ſatiſfaciat, & reddat Deo pro viribus quantum poteſt; etiam ſi viuat in aeternum, nunquam redditur plenariè excuſatus, quin ſemper ſimiliter facere teneatur, & in ſupplementum ſatiſfactionis debitae qualecunque, poenas quas poteſt interim ſuſtinere. Non enim decet optimam politiam optimi legiſlatoris, quod peccans ſcienter, ipſum & leges ſuas contemnens, & non peccans; Satiſfaciens & non ſatiſfaciens ſimiles habeantur. Nonne ideo in omnibus legitimis politijs, ſicut praemia benè merentibus ſic & poenae delinquentibus, & non ſatiſfacientibus ſtatuuntur? Si etiam peccanti ſcienter contra Deum, ſatiſfactio propter impotentiam ſatiſfaciendi remittatur; vel remittitur ei neceſſario abſolute, vel libere: ſi neceſſario abſolute, quae gratia remittenti? qualis namque liberalitas reputanda, ſi quis illud remittat quod non poteſt non remittere, quod non poteſt habere, quod non poteſt exigere vllo modo? Et quis niſi ingratus praeſumſerit dicere, quòd remiſſio debiti non eſt grata? ſi libere non poteſt non temittere. Adhuc autem ſi peccator propter impotentiam ſatiſfaciendi, à ſatiſfactionis debito excuſatur; vel excuſatur & redditur innocens à peccato, vel tenetur continuo reus peccati: Si reddatur mundus & innocens à peccato, ſemper ſic fuit etiam dum peccauit propter impotentiam ſupradictam, vel ſi per aliquod tempus tenetur reus peccati, praedicta impotentia non obſtante; quare non ſic poſſet per tempus aeternum? praeſertim ſi nullo tempore ſatiſfiat: Si tenetur & eſt reus peccati, quantam poenam neceſſario & inſeperabiliter habet annexam, docet oſtenſio 31. partis. Quomodo etiam quicun que peccator, quamdiu manet reus peccati, non digne à ſincera beatitudine & conſortio beatorum relegatur, & conſtrictus in carcere detinetur? Si quis autem reſponderit quod illa poena eſſentialis inſeparabiliterque annexa eſt ſufficiens pro peccato, intentionem huius particulae non excludit. Non enim vitat, quin peccator pro temporali peccato iſta ſaltem poena aeternaliter puniatur; Quare nec vitat quin à beatitudine & beatorum Collegio aeternaliter excludatur. Poteſt quoque iſta reponſio corrigi per praemiſſa, ſicut alia reſponſio ſimilis praelibata.

Contra Philoſophos & Haereticos negantes reſurrectionem mortuorum futuram ad vitam beatam vel miſeram ſecundum differentiam meritorum, concedenteſque ipſam eſſe futuram ſiue ſtatim poſt mortem, ſiue poſt ſpacium magni Anni in corporibus beſtialibus, vel humanis, alienis vel proprijs ad vitam mundanam bestijs vel hominibus ſolitam, temporalem, per conſuetam periodum duraturam; credenteſque vniuerſaliter omnium mortuorum tam bonorum quam malorum reſurrectionem futuram ad vitam & beatitudinem ſempiternam, & nullorum ad poenam & miſeriam ſempiternam; putantes quoque bonos aeternam beatitudinem poſſeſſuros, non tamen in coelo, maloſque aeternam miſeriam habituros, non tamen in inferno; ſed ambos interra communiter permanſuros; dicentes inſuper corpora bonorum nequaquam ad meliorem, ſinceriorem & caeleſtiorem conditionem in futura beatitudine tranſformanda, aut immortalia tunc futura, ſed in ſtatu pristino remanſura, corporauè malorum viuentia in aeternis ſupplicijs aeternaliter minimè duratura; fingentes etiam impudenter foelicitatem aeternam bonorum futuram debere conſiſtere in carnis voluptatibus conſuetis, aut in aliquo alio, ſeu quibuſlibet alijs praeter Deum. 39

REſurgant Philoſophi ad ſpē vitae negantes reſurrectionē mortuorum futuram ad vitam beatam vel miſeram ſecundū differentiā meritorum. Conſurgant ad lucem ſententiae verioris, concedentes reſurrectionē mortuorum futuram, ſiue ſtatim poſt mortem, ſiue poſt ſpacium magni Anni in corporibus beſtialibus vel humanis, alienis vel proprijs ad vitam mundanam, beſtijs vel hominibus ſolitam temporalem, per conſuetam periodum duraturam; credenteſ que vniuerſaliter omnium mortuorum, tam bonorum, quam malorum reſurrectionem futuram ad vitam & beatitudinem ſempiternam, & nullorum ad poenam & miſeriam ſempiternam; Putantes quoque bonos aeternam beatitudinem poſſeſſuros, non tamen in Caelo; maloſque aeternam miſeriam habituros non tamen in inferno, ſed ambos in terra communiter permanſuros; Dicentes inſuper corpora beatorum nequaquam ad meliorem, ſinceriorem & coeleſtiorem conditionem in futura beatitudine transformanda, aut immortalia tunc futura, ſed in ſtatu priſtino remanſura; corporaue malorum viuentia in aeternis ſupplicijs aeternaliter minime duratura; fingentes etiam impudenter foelicitatem aeternam bonotum futuram debere conſiſtere in carnis voluptatibus conſuetis, aut etiam in aliquo alio, ſeu quibuſlibet alijs praeter Deum. Reſurrectionem ſiquidem mortuorum futuram Epicuraei & Sadducaei negabant, putantes animam rationalem eſſe mortalem ſicut ſuperius recitatur. Horum quoq, ſententiam inſenſatam Plinius 7. Naturalis hiſtoriae, etiam quibuſdam irrationabilibus rationibus nititur confirmare ſic ſcribens: Poſt ſepulturam aliae inanium ambages omnibus à ſuprema die eadem quae ante primum, nec magis à morte ſenſus vllus aut corporis aut animae, quam ante natalem. Eadem enim vanitas etiam in futurum ſe propagat, & in mortis quoque tempore ipſa ſibi vitam mentitur, alias immortalitatem animae, alias transfigurationem, alias ſenſum inferis dando, & manes colendo, Deumque faciendo qui iam etiam homo eſſe deſierit, ſeu verò vllo modo ſpirandi ratio caeteris animalibus diſtet, aut non diuturniora in vita multa reperiantur, quibus nemo ſimilem diuinat immortalitatem. Quod autem corpus animae perſequitur materiam, vbi cogitatio illi? quomodo viſus, auditus, aut qui tangit? qui vſus eius? aut quod ſine his bonum? quae deinde ſedes? quantauè multitudo tot ſaeculis animarum velut vmbrarum puerilium ſtatus elementorum; ſimilis & de aſſeruandis corporibus hominum & reuiuiſcendi promiſſa Democrito vanitas, qui non reuixit, ipſoque malo iſta dementia eſt iterari vitam mortemque. Interea quies nunquam ſi in ſublime ſenſus animae manet, inter inferos vmbrae. Perdit profectò iſta dulcedo credulitatis praecipuum naturae bonum mortem, & duplicat obitum, ſed dolores etiam poſt futuri aeſtimationem inuenit; Etenim ſi dulce viuere, cui poteſt eſſe vixiſſe? Ioſephus etiam 2. de bello Iudaico loquens de Sadducaeis, Animarum, inquit, generalitervel ſupplici à denegant vel honores: De his inſuper Epicuraeis & Sadducaeis, & opinione ipſorum Sacrae etiam literae memorantur. Dionyſius inſuper de diuinis nominibus 6. recitat inſaniam Simonis abnegantis reſurrectionem corporum mortuorum, eo quod ſit contra naturam vt dicit. Concedentes autem reſurrectionem futuram vlteriùs ſeperantur. Quidam namque dicunt ipſam futuram ſtatim poſt mortem, per ingreſſum animarum in alia corpora beſtialia vel humana; omnem aliam praemiationem vel punitionem poſt mortem homini denegantes. Vnde Ouid. 15. Metamorph. pompoſum procoemium praemittendo, ſic ait; Magna nec ingenijs inuestigata priorum, Quaeque diu latuere Canam, iuuat ire per alta Aſtra, iuuat, terris & inerti ſede relicta Nube vehi, validique humeris inſistere Atlantis: Palanteſ que homines paſsim ac rationis agentes Deſpectare procul, trepidos, obitum que timentes Sic exhortari, ſeriemque euoluere fati. O genus attonitum gelidae formidine mortis, Quid stiga, quid tenebras, & numina vana timetis? Materiem vatum, falſique pericula Mundi Corpora ſiue rogus flammâ, ſeu tabe vetuſtas Abstulerit, mala poſſe pati non vlla putetis. Morte carent Animae, ſemperque priore relicta Sede, nouis domibus viuunt, habitantque receptae. Ipſe ego (Nam memini) Troiani tempore belli Panthoides Euphorbus eram, cui pectore quondam Haeſit in aduerſo grauis haſta minoris Atreidae. Cognoui clypeum laeuae geſtamina noſtrae Nuper ab Anthaeis, templo Iunonis in Argis. Omnia mutantur, nihil interit, errat, & illinc Huc venit, hinc illuc, & quoſlibet occupat artus Spiritus, è què feris humana in corpora tranſit, Inque feras noſter, nec tempore deperit vllo: Vt que nouis facilis ſignatur cera figuris, Nec manet vt fuerat, nec formas ſeruet eaſdem, Sed tamen ipſa eadem eſt: Animam ſic ſemper eandem Eſse, ſed in varias doceo migrare figuras. Ouidius autem in hac parte videtur ſequi Platonem, qui 2. Tim. 6. agens de ſtatu Animarum poſt mortem loquenſ que de Animabus vincentibus paſsionis, & victis ab eis, ſic ait: Quaſque dum fraenarent, ac ſubiugarent, iuſtam his lenemque vitam fore; ſin autem vincerentur iniuſtam atque confragoſam; victas portò mutare ſexum atque ad infirmitatem naturae muliebris relegari ſecundae generationis tempore; nec à vitijs intemperantiaque deſiſtentibus, tamen poenam, reiectionemque in deteriora non ceſſare, donec inſtituto, meritiſque congruas immanium ferarum induant formas. Hac etiam occaſione fortaſsis & quidam Philoſophi ſicut tangit Ambroſius de bono mortis, poſuerunt ſummum praemium Philoſophorum magnorum hoc eſſe, vt animae eorum poſt mortem in Apes, aut Noctilucas tranſirent, vt qui priùs alios Philoſophica ſuauitate cibaſſent, poſtea & ipſi mellis dulcedine cibarentur; ſeu vt qui priùs alijs lumen ſapientiae miniſtraſſent, poſtea & ipſi luminis munere dotarentur; Qui & conſequenter aliorum animas poſuerunt in alia corpora beſtialia correſpondentia demigrare, puta Muſicorum in Luſcinias, Militum in Apros, Principum in Leones. Ex his quoque euidenter apparet Platonem & Ouidium dicere, animas hominum quandoque ad alia corpora humana muliebria & virilia tranſmigrare. His ſimiliter conſenſerunt illi pſeudopoëtae, qui dixerant ſe Homeri ſpiritum recepiſſe, contra quos inuchit Perſius, ita dicens; Nec fonte labra prolui Caballino, Nec in bicipiti ſomniaſse Parnaſſo Memini me, vt ſic repentè Poeta prodirem. Tales & fuerunt quidam haeretici aſtruentes loannem baptiſtam habere ſpiritum animamque Eliae, ipſumque perſonaliter eſſe Eliam, occaſione quorundam verbotum Euangelicorum, quae viſa ſunt oculis inſipientium hoc ſonare. Alij, puta Plato & eius ſequaces ponunt veram reſurrectionem futuram, reuerſionem videlicet animae ad corpus ſuum antiquum, poſt ſpacium magni anni: De iſto ſiquidem magno anno Plato 1. Tim. vlt. Eſt, inquit, intellectu facile, quòd perfectus temporum numerus perfectum annum compleat tum demum cùm omnium octo circumactionum curſus peracti velut ad originem atque exordium circumactionis alterius reuertentur, quam ſemper idem atque vniformis motus dimetietur. Qui & infra 21.6. loquens de animabus vitioſis & poenis earum, ac fine poenarum; Panſam, inquit, malarum non priùs fore, quàm ſecuta eas rata & eadem ſemper volucris illa mundi circumactio cuncta eorum vitia ex igne, aqua, & terra, & aëre contracta omnemque illuuiem deterſerit, inconſultis & immoderatis erroribus ad modum rationis tempe • iemque redactis, quo poſitis ſordibus expiatae, purificataeque demum ad antiqui vultus honeſtatem peruenire mereantur. Et ſupra e • dem, loquens de Animabus victricibus paſsionum, Victricibus inquit, ad comparis ſtellae contuberinum ſedem, reditum que patere, arcturis deinceps vitam veram & beatam; quas & teſte Auguſtino 22. de Ciuitat. Dei. 27. dixit ad corpora redituras. Huius quoque opinions fatuitas fu • t aliquando multum communis in Anglia apud multos, qui ſicut Chronographi noſtri teſtantur, morientes fecerunt theſaurum ſuum ſepeliri cum eis, vt ſic eum redeuntes ad corpora rehaberent. Quantitas autem huius magni anni diuerſa ponitur à diuerſis: Varro namque de gente populi Romani, ſicut recitat Auguſtinus 22. de Ciuitat. Dei 28. ſic ait; Genethltaci quidam ſcripſerunt eſſe in renaſcendis hominibus quam appellant Palingeneſiam Graeci, hanc ſcripſerunt confici in annis numero quadringentis quadraginta, vt idem corpus & eadem anima quae fuerant coniuncta in homine aliquando, eadem • urſus redeant in coniunctionem. Ioſephus 1. Antiquit. Iudaicae 2. aſſerit magnum annum per ſexcentorum annorum curricula adimpleri, ſicut ſuperiùs recitatur. Alij verò imitantes Ptolomaeum 7. Almageſti 2. ponentes ſphaeram 8. moueri ſecundum ſucceſsionem ſignorum per vnum gradum in omnibus centum annis, dicunt magnum annum triginta ſex millia annorum ſolarium continere. Ex his autem euidenter apparet quòd Plato putauit poenam malorum eſſe finiendam temporaliter, non aeternam, cui & concorditer Auicen. 9. Metaphyſ. ſuae vlt. dicit, Quia poena eſt ex accidente extraneo, & tale non durat, nec remanet, ſequitur vt poena quae debetur Animae non ſit perennis, ſed remouetur & deletur paulatim, quouſque puriſicata perueniat ad foelicitatem. Cui & Origenes ſimiliter creditur conſenſiſſe. Quidam verò concedentes reſurrectionem futuram ad beatitudinem & miſeriam ſempiternam, imitantes Philoſophos, de quibus eloquitur Auguſtinus ſuperiùs allegatus, exiſtimant quòd reſurgentes recipient hanc & illam communiter hic in terra, non autem hanc in coelo & illam in inferno; quibus & quidam Iudaei conſentire videntur, dicente Theophilo ſuper illud Lucae 9. Iohannes ſurrexit a mortuis, &c. Iudaei reſurrectionem mortuorum expectabant in vita carnali, & in comeſſationibus & potibus. Vnde & patet, quòd iſti Iudaei putant foelicitatem futuram debere conſiſtere in carnis voluptatibus conſuetis, quod & putant Saraceni ſeu Agareni, ſicut ſuperius tangebatur; quod etiam Tartari multi credunt, ſicut euidenter apparet per Marcum de Venetijs, De conditionibus orientalium regionum locis diuerſis; qui & ſicut recitat idem Marcus tam impudenter deſipiunt, vt etiam ſuuenem mortuum, & iuuenculam mortuam ſi ſoluti deceſſerint, faciunt ſolenniter deſponſari, vt ſic in vita futura ſuis liberius voluptatibus perfruantur.

Sed cur negant Philoſophi reſurrectionem mortuorum futuram ad vitam, cùm eius poſsibilitas ſuperius ſit oſtenſa; tantaque fama, tantae ſectae ſeu leges, puta Iudaeorum, Chriſtianorum, Saracenorum, ſeu Agarenorum, & Tartarorum; multi praeclari Prophetae, multi quoque Philoſophi ipſam concorditer atteſtentur, ſicut ex praemiſsis & hiſtorijs alijs multis pater; cùm & hiſtoriae noſtrae certiſsimae, & quaedam aliae referant euidenter quoſdam mortuos veraciter ſurrexiſſe, ſicut oſtenſio 32. partis tangebat? Nonne & Plato de Legibus ſiue de Republica, refert quendam militem nomine, Er, Pamphilum natione, in praelio vulneribus interemptum, die 12. quo ipſe cum alijs ibi peremptis cremari debuerat, reuexiſſe, & quicquid emenſis diebus egerat, aut viderat nuntiaſſe, iudicium publicum humano generi profitendo? Nec aliquis ſuſpicetur tantum Philoſophum in talibus mendaciter fabulari; hoc enim non eſt Philoſophis philoſophantibus conſuetum. Nonne & Plinius 7. Naturalis hiſtoriae, ſcribit vnum magnum capitulum de reuiuentibus? Nonne & illud nobile volumen Heraclidis apud Graecos, refert expreſſe quandam foeminam ſeptem diebus exanimem redijſſe ad vitam? Nonne & Varro narrat ſimiliter quoſdam mortuos ſurrexiſſe, & recitat Plinius • bi prius? Nonne & Democritus reſurrectionem mortuorum concedit, & Plato reditionem ad vitam, ſicut ſuperius tangebatur? quem & Porphyrius imitatur, beato Auguſtino, 22. de Ciuitate Dei 2 • . recitante. Nonne & Bonellus Philoſophus, ſicut in turba Philoſophica recitatur, dixit Pythagorae; Omnia ecce Pythagora, moriuntur & viuunt nutu Dei; & ſubdens de re quadam corporali & medicinali, quomodo eſt mortificanda & viuificanda in melius, & hoc per exemplum de homine confirmando ſic ait, Tunc autem, doctrinae fili, illa res igne indiget, quouſque illius corporis ſpiritus vertatur, & per noctes dimittatur, vt homo in ſuo tumulo & puluis fiat. His peractis, Deus reddet ei animam ſuam & ſpiritum, ac infirmitate ablata confortatur illa res, & poſt corruptionem emendatur; quemadmodum homo poſt reſurrectionem fortior fit, & iunior quàm fuerat in hoc mundo. Si igitur haec ita ſe habeant, cur negant Philoſophi reſurrectionem mortuorum futuram, praeſertim cum nullam vel tenuem in contrarium afferant rationem? quàm cogens tamen & valida ratio requireretur ad irritandum aliquid tam famoſum apud omnem legem & ſectam, maximè cùm eius poſsibilitas ſit certiſsimè demonſtrata, eiuſque veritas rationabilius affirmata, quàm valeat impugnari, iuxta praemiſſa circa 33am partem huius? Nonne ſecundum 36am partem, Anima rationalis eſt immortalis, incorruptibilis, & aeterna, & ſingulae ſingulorum, habetque aptitudinem & appetitum naturalem adminiſtrandi corpus humanum, habitandi in eo, & per illud ſuas nobiles operationes ex ercendi, ſicut & formae aliae naturales ad ſua formata, formabiliauè ſe habent. Si namque humana non appeteret naturaliter, & amaret coniunctionem, & cohabitationem cum corpore, ſecundum eſſe ſolitarium ſeparatum, quomodo coniungitur corpori, & ipſum inhabitans adminiſtrat contra ordinem naturalem? quomodo inſuper eſſet homo ſpecies naturalis, & tam nobilis ſpecies, vt etiam Angelis non habentibus corpora, quoquomodo nobilior videatur propter multas operationes ſuas nobiles quas hi non habent. Vnde & Hermes de verbo aeterno, 10. loquens de Angelis ſimplicibus, & hominibus compoſitis, ita ſcribit: Aliqui pauciſsimi praedicti ſortiti ſunt coeli ſuſpiciendi venerabilem curam: quicunque autem ex duplici naturae ſuae confuſione, in interiorem intelligentiam mole corporis reſederunt curandis elementis his quae inferioribus ſunt praepoſiti. Animal ergo homo non quòd is eo minor, quòd ex parte mortalis ſit, ſed eò fortè aptius efficaciuſque compoſitus ad certam rationem, vt mortalitate auctus eſſe videatur, ſcilicet quoniam vtrumque niſi ex vtraque materia ſuſtinere non potuiſſet, ex vtraque formatus eſt, vt & terrenum cultum & diuinitatis ſuae haberet dilectum. Et infra 24. Denique & bonum hominem, & qui poſſet immortalis eſſe ex vtraque natura compoſuit, diuina atque mortali, & ſic compoſitum eſt per voluntatem Dei, hominem conſtitutū eſſe meliorē & dijs, quos ex ſola immortali natura formauit, & omnium mortaliū, propter quod homo dijs cognitione cōiunctus ipſos religione veneratur, dij que etiā pro affectu omnia humana cuſtodiūt. Hic autē per deos intelligit Angelos, qui modus loquendi apud Platonem, Ariſtotelem, & alios Graecos Philoſophos crebrius reperitur. Si igitur haec ſint ita, quomodo anima rationalis aeterna, virtuoſa & ſancta, ſemel per mortem ſeparata à corpore, aeternaliter, naturaliter apperet corpori ſociari, & aeternaliter naturaliter hoc carebit? quomodo aeternaliter naturaliter eſureit & ſitiet coniungi cum corpore, & aeternaliter naturaliter hoc carebit? quomodo aeternaliter naturaliter anhelabit ad regnum ſuum naturale, ad corpus in quo experientia & ratione docente, & Philoſopho ſuperius atteſtante digniſſimè praeſidet, ſicut Rex in Ciuitate & regno, & aeternaliter naturaliter priuabitur ſuo regno? Imò non videtur iſta carentia atqui priuatio naturalis, ſed potius violenta. Et quomodo tale violē tum aeternum? Nonne Philoſophi iſtud negant, & quomodo talis appetitus naturalis poteſt eſſe otioſus & aeternaliter otioſus? quomodo Anima talis ſancta ſemper eſuriens & ſitiens remanebit? Quare nunquam beata, ſed aeternaliter miſera permanebit? iuxta praemiſſa de beatitudine circa partem 8am; praeſertim cum Deus ſumme liberalis & bonus non parce ſed abunde remuneret vniuerſosſecundum 31. partē. Sed quomodo Animam ſanctā hic pro eius amore & honore ſecundum doctrinam 30. partis huius eſurientem ſitientem, & multipliciter laborātem abundanter remunerat, ſi ipſam in futuro ſimiliter eſurire, ſitire, & miſeram ſemper eſſe permittat? miſeram inquam ſemper, quia ſemper carentem re & ſpe, corpore ſemper naturaliter concupito. De beatitudine autem in ſpe loquens Philoſophus. 1. Eth. 14. dicit, quòd Pueri dicti felices propter ſpem beatificantur; De beatitudine verò in re conſtat per ipſum & alios multis locis. Et ſi forſitan dixeris, quod Deus pro corpore quod appetit, aliquid aliud ei dabit; illud aliud vel ſedat omninò & ſatiat appetitum illum praedictum, vel non ſic facit; Non ſedat propter praemiſſa; quamdiu namque Anima ipſa manet, habet quandam aptitudinem & concupiſcentiam naturalem ad corpus ſicut praehabita manifeſtant: Quomodo etiam tollitur illa priuatio ſiue carentia quam Anima ſuſtinet, niſi per reſtitutionem corporis quo priuatur? et quomodo ceſſabit illa concupiſcentia naturalis illa carentia permanente; Si non ſedat, redeunt inconuenientia prius tacta. Secundum omnes quoque Philoſophos immortalitatem Animae concedentes, Anima virtuoſa beatitudinem ſeu felicitatem pro praemio ſuo expectat. Quid enim aliud pro ſufficienti praemio expectaret? non aliquid vilius, nec melius; conſtat clare; quod & praemiſſa circa partem 32am teſtantur. Dicit que Philoſopus 1. Eth. 14. quod felicitas videtur eſſe vittutis praemium; beatitudo autem ſiue felicitas eſt bonum humanum finale, vltimum omnium humanorum, ſicut praemiſſa ſecundum partem 3 • am indicant euidenter. Habito autem fine, & praecipue tali fine, motum ſeu mobile requieſcit perfecte; alioquin ille finis non eſſet perfectus. Nacto igitur tali fine perfecto, nihil reſtat vlterius quod tanquam non habitum appetere valeat, nihil exterius in quod tendat, nihil quod amplius concupiſcat, ſicut & praemiſſa circa partem 8am. lucide manifeſtant; quod & teſtatur dictum Ariſtotelis ibi ſcriptum. Quare & Boetius 3. de conſolatione Philoſophiae proſa 2 • ſic ait; Omnis mortalium cura, quam multipicium ſtudiorum labor exercet, diuerſo quidem calle procedit, ad vnum tamen beatitudinis finem nititur peruenire: id autem eſt bonum, quo quis adepto nihil vlterius deſiderate queat; quod quidem eſt omnium ſummum bonotum, cuncta que bona intra ſe continens, cui ſi quid abforet, ſummum eſſe no poſſet, quoniam relinqueretur extrinſecus quod poſſet optari. Liquet igitur eſſe beatitudinem ſtatum bonorum omnium congregatione perfectum. In felicitate ergo & beatitudine finali perfecta, Anima corpus deſideratum habebit. Amplius autem ſi Anima virtuoſa non ſimul beatificaretur cum corpore quod affectat, vel hoc eſſet, quia Deus hoc non poſſet, aut quia non vellet: Non quia non poſſet, propter 37. partem huius 7am 8am. Nec quia non vellet cum ſit ſmmmè iuſtus, retribu • uus, pius, liberalis, & bonus, per primam Suppoſitionem 3am 4am & 31. partes. Amplius autem in qualibet politia recte diſpoſita, ſtatuuntur praemia prouocantia ad virtutes, & poenae à vitijs retrahentes; aliter enim plurimi homines pigri ad virtutes, & procliui ad vitia redderentur, quod & omnes Philoſophi concorditer atteſtantur. Deus ergo totius politiae mundanae ſapientiſsimus inſtitutor & rector, ipſam ſine huiuſmodi praemijs non relinquit. Sed boni nequaquam ſufficienter praemiantur, nec mali ſufficienter puniuntur in vita praeſenti. Mali namque frequenter in vita praeſenti delicijs affluunt, & proſperitatibus conſolantur; boni vero è contra priuantur delicijs, & aduerſitatibus cruciantur; imò & beſtiae plurimae viuunt delicacius in vita praeſenti multis hominibus virtuoſis. Quid etiam quaeſo dignum retribuet Deus homini temperato propter eius amorem & honorem, ſecundum doctrinam 30. partis huius, à delicijs abſtinenti, & triſtitias ſuſtinenti? quid conuenientius quam delicias ampliores, ſecundum trigeſsimam primam partem: quod tamen in vita praeſenti non facit; facier igitur in futura, praeſertim cum facillimè iſtud poſsit, ſicut praehabita docuerunt. Si etiam virtuoſus perſeueranter per vitam ſuſtineat triſtia propter Deum, & tandem mortem • iſtiſſimam propter eum, propter eius legem & honorem ſeruandum, & exhonorationē vitandā ſecundum doctrinam 30. quid niſi itam delectabiliſsimam ei reddet ſecundum 31am partem? quomodò aliter ſuos milites ad mortem terribilem animaret? Aut enim poteſt reddere talibus ſuis militibus ſtipendia ſufficientia, aut non poteſt. Quis praeſumſerit dicere quod non poteſt, propter 7am. 8am. & 37am. partes huius? Si autem poteſt, aut vult aut non vult: Et quis dixerit eum nolle propter 31am partem huius; hoc etiam parcitatis & non liberalitatis & bonitatis pleniſsimae videretur. Poteſt ergo & vult; quare & faciet abundanter ſecundum 8am & 31am partes. Ampliùs autem quis neſciat hominem appetere naturaliter bonum, & magis maius, & maximè maximum bonum, videlicet ipſius ſatiatiuum perfectè, felicitatem ſeu beatitudinem perfectiſsimè ſatiantem, & omnia deſideria quietantem, ſicut ſuperius tangebatur. Iſte autem appetitus vel debet ſatiari plenariè, vel non debet; & quis dixerit quòd non debet? tunc enim otioſus & innaturalis homini videretur; ſed quomodò naturaliſsimus, generaliſsimus, & maximus appetitus humanus permittitur eſſe talis? quomodò etiam Deus qui prima ſuppoſitione, & partibus ſequentibus, Philoſophis quoque teſtantibus nihil agit fruſtra, talem appetitum otioſum indidit homini, tam perfectae naturae, tam nobili creaturae? Non ſic ſenſerunt Philoſophi, non ſic ſentiunt niſi forſitan inſenſati. Si autem appetitus praedictus debeat ſatiari, & non ſatiatur in vita praeſenti, ſicut experientia crebra docet, ſatiabitur igitur in futura: Erit ergo reſurrectio mortuorum. Ampliùs aurem quis neſciat totum hominem ex anima & corpore conſtitutum, non animam ſolam mereri? Quis enim dubitat actiones naturalium ſpecierum eſſe totius compoſiti, non alterius partis tantum. Quare & Philoſophus 1. de Anima 64. Dicere, inquit, iraſci animam ſimile eſt & ſi quis dicat eam texere vel aedificare. Melius enim fortaſsè eſt, non dicere animam miſereri aut addiſcere aut intelligere, ſed hominem animâ. Et infra 66. Intelligere autem aut amare, aut odire non ſunt illius paſsiones, ſed habentes illam, ſecundum quod illam habet. Et quid iuſtius, quid aequius, quid decentius, quid congruentius, quid conuenientius quam vt ille qui meruit, praemietur? quae namque iuſtitia, aequitas, ratioue admittit, quòd vnus mereatur, & non ipſe ſed alius praemietur, & hoc non breui tempore ſed aeterno, praeſertim cùm ille cui merendo ſeruierat, poſſet ſi vellet illum qui meruit, in ſeipſo qui meruit aequè faciliter praemiare? Quid ergo conuenientius quàm vt totus homo in anima ſimul & corpore proprio beatificè praemietur: Hoc enim facillimè poteſt Deus, & hoc conuenientiſsimè eum decet, ſicut praehabita ſuaſerunt. Huiuſmodi ergo rationibus Plato, Porphyrius, & alij multi Philoſophi perſuaſi concorditer cenſuerunt, quòd animae humanae per mortem à corporibus ſeparatae, corporibus denuò redderentur, ſicut ſuperiùs tangebatur. Ex his autem euidenter apparet error reſponſionis & opinionis dicentis ſolam animam, aut hominem ſecundum ſolam animam debere praemiari, vel puniri poſt mortem. Quis etiam cum tanta diligentia rationabiliter laboraret, colendo virtutes, abſtinendo à vitijs, pro beatitudine acquirenda, & miſeria praecauenda alteri & non ſibi? Ideò forſitan aliter reſpondetur, dicendo quòd homo ſufficienter praemiatur pro omnibus ſuis bonis operibus in praeſenti; & haec videtur reſponſio Epicuraeorum, Sadducaeorum, & Auerrois iuxta praetacta 36a parte: Sed haec refellitur per praemiſſa. Praeterea cùm ſecundum 36am partem, anima rationalis ſit immortalis & ſingulae ſingulorum, ipſae poſt mortes hominum permanebunt, & non ſine conuenienti mercede laetitiae vel doloris. Non enim deceret naturam, quòd tam nobiles animae corporibus ſeparatae, actione & paſsione omnimoda, velut dormientes aut mortuae aeternaliter priuarentur, & quòd eſſet omninò aequaliter bonis animabus & malis, neque diuinae congrueret bonitati ſicut praemiſſa teſtantur, & omnes fatentes immortalitatem & proprietatem animarum vnanimiter confitentur. Et ſi animae poſt mortem hominum debeant ſufficienter & beatificè praemiari, debent ad ſua corpora remeare ſicut praecedentia ſuaſerunt. Nonne Hermes Mercurius Triſmegiſtus, clarus Propheta, & Philoſophus glorioſus in tantum, vt etiam Pater Philoſophorum, teſte Ariſtotele ſuperiùs allegato appelletur, de verbo aeterno 13. dialogizans cum Aſclepio ſcribit ita; Hunc ſcilicet hominem ſic effectum conformatum que & tali miniſterio obſequioque praepoſitum à ſummo Deo, eumque competenter mundè mundum ſeruando, Deum piè colendo, dignè & competenter in vtroque Dei voluntati parentem, talem quo munere credis eſſe munerandum? Siquidem cùm Dei opera ſit mundus, eius pulchritudinem qui diligentia ſeruat atque auget, operam ſuam cum Dei voluntate coniungit; cùm ſpeciem quam ille diuina intentione formauit, adminiculo ſui corporis diurno, opere, curaque componit, niſi eo quo parentes noſtri munerati ſunt, quo etiam nos quoque munerari, ſi foret diuinae pictati. voluntati cōplacitum, optamus pijſsimis votis, id eſt, vt emeritos atque exutos mundana cuſtodia, nexibus mortalitatis abſolutos, naturae ſuperioris partis, id eſt, diuinae puros ſanctoſque reſtituat? Iuſtè & verè dicis ô Triſmegiſte: Haec eſt enim merces piè ſub Deo, diligēter cum mundo viuentibus. Secus enim impiéque qui vixerint, & reditus denegatur ad coelum, & conſtituitur in corpora alia indigna animo ſancto & foeda migratio, vt iſte rationis ſermo proceſſit, ô Triſmegiſte, futurae aeternitatis ſpe, animae in mundana periclitantur, ſed alijs incredibile, alijs fabuloſum, alijs forſan videatur eſſe deridendum. Res enim dulcis eſt in hac corporali vita qui capitur de poſſeſſionibus fructus. Quare animam obtorto vt aiunt detinet collo, vt in parte ſui qua mortalis eſt inhaereat, nec ſinit partem diuinitatis agnoſcere inuidens immortalitatem malignitas. Et infra 30. De immortali, inquit, aut mortali modo diſſerendum eſt, Multos enim ſpes, timorque mortis excruciat verae rationis ignaros. Mors enim efficitur diſſolutione corporis labore defeſſi, & numeri completi, quo corporis membra in vnam machinam ad vſus vitales aptantur. Haec eſt ergo mors, corporis diſſolutio, & corporalis ſenſus interitus. De hac ſuperuacua ſolicitudo eſt, ſed eſt & alia neceſſaria, quā aut ignoratio aut incredibilitas contemnit humana. Quid eſt, ô Triſmegiſte, quod aut ignorant, aut eſſe poſſe diffidunt? Audi ergo ô Aſclepi. Cùm fuerit animae è corpore facta diſceſſio, tunc arbitrium examenque meriti eius tranſiet in ſummi daemonis poteſtatem, iſque eam cum piam iuſtam que peruiderit, in ſibi competentibus locis manere permittit; ſin autem delictorum ille tam maculis vitijſque oblitam viderit, deſuper ad ima deturbans, procellis turbinibuſque aeris, ignis, & aquae ſaepè diſcordantibus traditur inter coelū & terram inundans fluctibus in diuerſa, ſemper aeternis poenis agitata raptatur, vt in hoc animae obſit aeternitas, quod ſit immortali ſententia aeterno ſupplicio ſubiugata. Ergo ne his implicemur, verendum, timendum, cauendumque eſſe cognoſce. Incredibiles enim poſt delicta cogentur credere, non verbis, ſed exemplis, nec minis ſed ipſa paſſione poenarum; Non ergo, ô Triſmegiſte, hominum delicta ſola humana lege puniuntur. Primò, ô Aſclepi, terrena quae ſunt, omnia ſunt mortalia, tunc ea etiam quae ſunt corporali ratione pro vitae meritis aut delictis poenis obnoxia, tanto poſt mortem ſaeuioribus ſubijciuntur, quanto in vita forſitan fuerint celata, dum inuenirent. Praecia etenim omnium rerum diuinitate reddentur per iudicium, vt ſunt pro delictorum qualitatibus poenae. Vbi & conſequenter 31. de remuneratione bonorum, ſubiungit; Contra iuſto homini in Dei religione & in ſumma pietate praeſidium eſt. Deus enim tales ab omnibus tutat malis. Pater enim omnium vel Dominus, & is qui ſolus eſt omnia omnibus ſe libenter oſtendit. Non enim vbi ſit loco, nec qualis ſit qualitate, nec quantus ſit quantitate, ſed hominem ſola intelligentia mentis illuminans, qui diſcuſsis ab animo errorum tenebris, & veritatis luce percepta toto ſe ſenſui intelligentiae diuinae commiſcet, cuius amore à parte naturae qua mortalis eſt liberatus immortalitatis futurae concipit fiduciam. Hoc ergo inter bonos maloſque diſtabit; vnus enim quiſque pietate, religione, prudentia, cultu, & veneratione Dei clareſcit quaſi oculi vera ratione perſpecta, & fiducia credulitatis ſuae tantum inter homines, quantum Sol lumine caeteris aſtris anteſtat. Et adhuc infra 41. Auus, inquit, tuus, ô Aſclepi, Medicinae primus inuentor, ſcilicet Aeſculapius, cui templum conſecratum eſt in monte Libyae, circa littus Cortodillorum, in quo eius iacet mundanus homo, id eſt, corpus; reliquus enim, vel potiùs, ſi eſt homo, totus in ſenſu vitae melioris remeauit in caelum. Nonne & Plato 2. Timae. 4. dicit quod Dij, ſcilicet Angeli poſt diſſolutionem, id faenus, quod crediderant, ſcilicet animam, facta diſceſſione animae & corporis debent recipere. Et infra 6. dicit, quod Animabus corporalium paſſionum victricibus, ad comparis ſtellae contubernium ſedem reditumque patere, acturis deinceps vitam veram & beatam. Vnde & Ambroſius de bono mortis, Hortum, inquit, illum ſibi Plato compoſuit, quem Iouis hortum, alibi Hortum mentis appellauit; Iouem enim & Deum & mentem totius dixit; in hunc introiſſe animam quam Venerem nuncupat, vt ſe abundantia & diuitijs huius horti repleret, in quo repleta potu iaceret, potuſque nectar effunderet. Quod & forſitan intelligere voluerunt illi antiqui Poetae & Theologizantes, qui recitante Ariſtotele 3. Metaphyſ. 15. poſuerunt quoſdam guſtantes nectar, & manna, Deos effici immortales. Vnde & Socrates, ſicut recitat Ambroſius de bono mortis, feſtinare ſe dixit ad ſuos Deos, ad illos optimos Viros. Hanc autem ſententiam Socratis Plato eius diſcipulus, cum nonnullis alijs imitatur, ſicut apparet ex oſtenſione decimaetertiae partis huius, & vniuerſaliter omnes dicentes homines factos Deos. Vnde Plinius 2. Naturalis Hiſtoriae agens de Deo dicit: Quod eſt hominibus ad aeternam gloriam quaedam via: Hac proceres iere Romani, hac nunc coeleſti paſſu vadit maximus omnis aeui rector Veſpaſianus Auguſtus feſsis rebus ſubueniens. Hic eſt vetuſtiſſimus referendi bene merentibus gratiam mos, vt tales numinibus aſcribantur. Quippe & omnium aliorum nomina Deorum, & quae ſupra dixi, ſiderum, ex hominum nata ſunt meritis; Iouem autem, Mercurium, aliteruè alios inter ſe vocari. Hoc autem totum referendum videtur ad animas defunctorum. Quare & Hermes Mercurius Triſmegiſtus de Verbo aeterno 41. loquens de Aeſculapio & Hermete viris, & O ſire muliere deificatis, & per ſua idola adoratis; Contingit, inquit, ab Aegyptijs haec ſancta animalia nuncupari, colique per ſingulas ciuitates eorum animas, quorum ſunt conſecrata viuentes ita vt eorum legibus incolantur, & eorum nominibus nuncupentur. Animas autem paſsionibus victas, & vitijs deditas, dicit Plato, 2i. Timae. 6. poenis debitis puniendas, ſicut ſuperius tangebatur; qui & infra 9. loquens de homine in bonitate, & honeſtate, & prudentia inſtituto, & de contrariè diſpoſito, ita ſcribit; Si ad hunc ſtatum accedat auxiliatrix eruditionis honeſtae, moderationiſque, diligentia, immunis omni perturbatione atque aegritudine ducet aeuum; ſi negligit, claudum iter vitae ſerpens cum familiari demum ſtultitia reuocabitur ad inferna. Sed haec quidem nouiſsimè prouenient meritis iam vitae locatis. Haec inſuper in libro ſuo de Legibus, ſiue de Republica, immortalitate animae iam aſſerta, aſtruit conſequenter fructum iuſtitiae & virtutum praecipuè poſt mortem hominis expectandum, iniuſtitiae quoque damnum. Quare & ſicut recitat Auguſtinus 1. de Ciuitat. Dei 22. Cleombrotus lecto libro Platonis, vbi de immortalitate Animae diſputauit, ſe praecipitem dedit de muro, vt ſic ab iſta vita migraret ad eam, quam credidit meliorem. Quem & Ariſtoteles eius diſcipulus perſecutus in De Secreto ſecretorum, tertia parte, 7. Si, inquit, anima ſit perfecta & completa ante ſeparationem eius à corpore, virtute vniuerſali quae ſublimatur per ipſam, & deducitur vſque ad ſupernam perfectionem, & tunc acquirit aliud regimen donec perueniat ad circulum ſeu firmamentum intelligentiae, cui benè complacuit. Si verò non, Anima dilabitur vſque ad abyſſum infernorum, deinde recipit eam regimen ſine ſpe placendi Deo. Qui etiam moriturus informans, & conſolans ſuos diſcipulos contra mortis timorem, & de ſtatu Animarum poſt mortem, ſicut recitatur in libello de morte eius conſcripto, 6. Sic ait: In primis interrogabo vos ſi confitemini & creditis in ſcientia Philoſophiae quae continet omnes ſcientias, quod eſt vera, & qui inquirit eam, inquirit veritatem & rectitudinem, & gradus altiſsimos & diuinos, & per eam eſt differentia inter homines, & alia animalia. Quibus confitentibus ita eſſe, ſecundò ſic quaerit; Si ita eſt, ſicut dicitis, bonumque prouenit homini, vel prouenit homini in hoc ſaeculo in quo ſumus hodie, aut poſt mortem in alio ſaeculo: Si vos dicitis; In hoc ſaeculo, in quo ſumus priuſquam moriamur, ergo gradus conuenientes ſcientiae non didiciſtis. Nam plures homines qui non ambulauerunt per viam rectam, nec cognouerunt Creatorem ſuum, finierunt dies ſuos in bono, & annos in deſiderijs eorum; & plures ſapientes ſunt qui multiplicati ſunt in ſcientijs & intelligentijs, & didicerunt doctrinas, & cognouerunt Creatorem ſuum, & habent priuationem boni & pacis. Et vos ſi turbati eſtis, & de morte timetis, quae eſt via & inceſſus animae recedentis à corpore ignaro ad comprehendendum gradus diuinos, & coniungendum ſe ſapientibus animabus & laetis, non datis ſcientiae gradus ſuos nec rationes ſuas, ſed demergimini in anima beſtiali cum alijs beſtijs. Ecce ex iſtis poteſt elici ratio prius facta, quòd quia homines virtuoſi non remunerantur ſufficienter in vita praeſenti, remunerabuntur in vita futura: cui & per totum penè librum innititur confidenter, oſtenditque homines virtuoſos, puta Philoſophos ſtudioſos nequaquam praemiari plenariè in hac vita, cùm alij omnimodis deſiderijs & delicijs affluant in praeſenti, & iſti his priuentur, imò & multis triſtitijs affligantur; praeſertim cùm foelicitas ſeu beatitudo finalis, perfectam dilectionem requirat, ſicut praehabita manifeſtant; quod & ipſemet 1. Eth. & 10. clarè probat: Vnde 1. Eth. 13. Optimum, inquit, & pulcherrimum, & delectabiliſsimum foelicitas. Et non diuerſa ſunt haec, ſecundum Deliacam ſuperſcriptionem; Optimum iuſtiſſimum, deſideratiſsimum autem ſanum eſſe; delectabiliſsimum vero, quo quis oprat frui. Omnia enim exiſtunt haec optimis operationibus; has autem vel vnam harum optimam dicimus eſſe foelicitatem. Quare & in libello priori 7. alloquitur diſcipulos ſuos ita; Declaraui vobis quòd homo non poteſt comprehendere ſcientias nobiles, niſi per gradus animae, quando eſt purgata, & perfecta, & ſanctificata ab immunditiis. Et infra 8o. Neſcitis quòd Philoſophus purus & perfectus mortificauit omnia deſideria ſua in hoc ſaeculo, in comeſſatione potu, & veſtitu, & aliis delectationibus, & theſauris auri & argenti, & contempſit omnes delectationes. Et infra; Sapiens deſpexit omnes delectationes corporales & odiuit, & perfecit animam ſuam inquirendo ſcientiam Creatoris ſui, qui de nihilo fecit ipſum ens: ipſe eſt qui laetari debuit in morte, quae eſt receſſus animae à corpore. Nam quam vtilitatem haberet ipſe in vita, ex quo mortificauit omnes delectationes quae ſunt deſpectae & viles? imò exultare debet in tempore quo anima ſua approximauit Creatori ſuo, & delectatur in claritate ſua quoniam non timet approximare ſe ipſi, nec inuenit contradictorem, nec repulſorem. Sicut animae quae ſecutae ſunt vanitates, nec intenderunt ſcientus nec direxerunt vias eorum. Et hi ſunt qui non poſſunt approximare, nec peruenire ad illum locū, ſed inueniunt contradictorē & repulſorē. Et adhuc infra 13. Beata inquit eſt anima, quae non eſt infecta prauis operibus huius mundi, & intellexit creatorem ſuum, & eſt ipſa quae reuertitur in locum ſuū in delicijs magnis, non tamen delectationibus corporis quae ſunt deſpectae, & vae animae peccatrici, quae non habet virtutem, nec poſſe redeundi ad locum ſuum, nec poteſt aſcendere in patriam ſuam, in qua turpia opera delectationis corporis impediunt aſcenſū eius ſurſum. Cuius doctrinā ſcholares ſui ſectantes, ipſo mortuo ſic dixerunt; Ille qui recolligit animas Philoſophorum, recolligat animam tuam, & reponat eam in theſauris ſuis, ſicut dignum eſt animam hominis directi & perfecti ſicut tu es, ſicut finis illius libelli teſtatur. Similem quoque ſententiam de Animabus mortuorum poſt mortem, Auicenna 5. de Anima 6. & 9. Metaphyſ. ſuae vlt. & Algazel. 4. Phyſicae ſuae vlt. & 5. Phyſicae ſuae 1. concorditer profitentur. Quibus & concorditer Auerroes, ſuper illud Philoſophi 1. Eth. 16. de Foelice; vt verè bonum & ſapientem omnes exiſtimamus fortunas decenter ferre, ſic ait, vt dicitur de Iob, Cui ſit ſalus. Cur enim ei mortuo pro patientiae ſeu fortitudinis meritis optaret, & oraret ſalutem, niſi ipſum & ſimiles mortuos ſaluandos ſperaret? Iſtis adhuc concorditer Sixtus Pythagoricus in ſententiolis ſuis ait, Immortales crede tibi permanere in iudicio & honores & poenas. Et iterum, Male viuentes cum è corpore exceſſerint cruciabit malus Daemon, vſque quo exigat ab eis etiam nouiſsimum quadrantem. Beatus vir, cuius animam nemo reprehendit ad Deum pergentem. Et infra, Sapientem de corpore ſi quis extrudat iniuſte, iniquitate ſua benficium ei praeſtat; abſoluitur enim tanquam de vinculis. Et inferius, Qualia geſſerit ſtudia anima corpus inhabitans, tales habebit teſtes in iudicio; Immmundam animam immundi Daemones ſibi vindicant. Hanc quoque ſententiam & Italici Philoſophi atteſtantur, Tullius, Seneca, Macrobius, Boetius, alijque quam plures. Vnde & in Prologo Macrobij, ſuper ſomnium Scipionis ſcribitur iſto modo: Sic habeto, omnibus qui Patriam ſeruauerint, adiuuerint, auxerint, certum eſſe in coelo definitum locum, vbi beati aeuo ſempiterno fruantur; Nihil enim eſt illi principi Deo, qui omnem mundum regit, quod quidem in terris fiat acceptius, quam conſilia caetuſque hominum iure ſociati, quae Ciuitates appellantur. Harum rectores & conſeruatores hinc profecti, huc reuertuntur. Inter doctrinas inſuper & ſapientias Ptolomaei, 1. Almageſti Prologo primo ſcriptas, ſcribitur iſto modo: In bono quod Deus operatur, quaſi bonitatem largi datoris attendere debes, & in malis aduerſis quaſi purgationis & aeternae remunerationis bonitatem, quanto plus fini appropinquas, tanto bonum cum augmento operare. Albumazar: quoque 6. Maioris Introductorij differentia 26. agens de domibus planetarum, Domus, inquit, 9a vocatur domus peregrinationum & motionis, fidei quoque atque operum bonorum, propter reuerſionem eius ad Iouem ſignificantem eſſe ſecundum, quia natus dum egreditur de ventre matris ſuae, mutatur de loco in locum, & de eſſe in eſſe, & ex natura Saturni ad naturam Iouis, & ideo ſignificat peregrinationem. Et ſicut Iupiter eſt fortuna, & ſignificauit ex fortunis fortuna ſeculi ſubſtantiam & durationem, atque abundantiam quemadmodum iam diximus, & fortuna futuri ſeculi quae fit per fidem; ideo ſignificauit etiam fidem, & facta eſt hic domui ſignificatio ſimilis eidem ſignificationi. Rurſum etiā quia Iupiter & Venus ſunt fortunae, & fortunarum ſunt duae ſpecies, quarum vna eſt fortuna huius mundi, & altera ſaeculi futuri; & fortuna alterius mundi eſt dignior fortunâ huius mundi, & ita illa quaeritur per fidem: Et quia Iupiter eſt plus fortuna quam Venus, ideo facta eſt ei ſignificatio ſuper fidem, per quam quaeritur fortuna futuri ſaeculi, quae eſt dignior, & facta eſt veneri ſignificatio ſuper fortunas huius mundi, ex ludis, & gaudio, atque laetitia. Nonne & iſti poſteriores Philoſophi iſtam ſuam ſententiam mutuati videntur ab Antiquioribus Philoſophis Hebraeorum, iuxta praemiſſa circa 35. partem? Phariſaei nam que referente Ioſepho. 18. Antiquit. Iudaicae 3. Iudicium Dei futurum eſſe ſentiunt; Illic cunctos homines propria merita recepturos, tam eos quidem qui ſecundum virtutem vixerint, quam illos qui nequitia deprauati ſunt, animas autem immortales dicunt. Qui & 2. de bello Iudaico loquens de Eſſaeis poſitis in tormentis, ſic ait; In medijs cruciatibus ſubridentes, & eis qui tormenta admouerant, illudentes, conſtantes animos cum quadam hilaritate reddebant, ſcilicet quaſi qui eas denuo eſſent recepturi. Et quidam bonis concinentes in hoc Graecorum ſententijs, pronuntiant vltra Oceanum degere, vbi eis ſit repoſita perfruitio. Illic quippè eſſe regionem, quae nec imbribus, nec niuibus, nec aeſtibus aggrauetur, ſed quam Oceano oriens Zephyrus, & leniter aſpirans amaenet; malis autem animabus procelloſa loca & hyberna delegant, plena gemitibus exercendarum ſine fide poenarum. Videntur autem mihi ſecundum hanc ipſam intelligentiam, Graeci quoque fortibus ſuis quos Heroas & Semideos vocauerunt, beatorum Iuſulas ſequeſtraſſe; improborum autem animabus locum apud Inferos impiorum, in quo etiam cruciari quoſdam commenti ſunt, Siſyphos videlicet, & Tantalos, & Ixionas, & Titios. Graeci namque Heroas dicunt animas nobiles & benè meritas, in aëre ſeu aethere ſuperiùs habitantes. Vnde Iſidorus 8. Eth. 47. ita ſcribit; Heroas dicunt à Iunone traxiſſe nomen; Graecè enim Iuno, 〈 in non-Latin alphabet 〉 appellatur; & ideò neſcio quis filius eius ſecundum Graecorum fabulam Eros fuit nuncupatus, hoc videlicet myſticè ſignificante fabula, quòd aër Iunoni deputetur vbi volunt Heroas habitare, quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum quaſi aëreas, & viros aëreos & coelo dignos propter ſapientiam & fortitudinem. Hanc quoque Graecorum ſententiam fabuloſam tangit Ariſtoteles 4. Phyſ. 97. vbi docet, Quòd non percipientes motum, non percipiunt tempus, ſicut neque qui in Sardo fabulantur dormire apud Heroas cùm expergiſcuntur: Nec debet turbare quòd iſtud fabula perhibetur; Non eſt enim haec fabula quae tam narratione quàm ſignificatione ſit ficta & falſa, ſed quae ſub narratione metaphorica, tropica, figurata, Rhetoricae gratia, vult aliquod verum factum myſticè nuntiare. Haec enim fabulae ſpecies videtur congruere Rhetoricis, & Poëtis. Multi namque viri probati poeticas fabulas ad inteiligentiam ſolidam exponebant. Quis etiam neſciat illas famoſas, Aeſopicas, & Libicas fabulas ſenſum praeclarum myſticè continere, ſicut Papias in Elementario ſuo; & Iſidorus 1. Eth. 95. Ariſtoteles 2. Rhetor. 25. & alij alibi conteſtantur. Quare & ſecundum Philoſophum vbi priùs; Fabula eſt quaedam ſpecies perſuaſionis Rhetoricae, diſtincta contra parabolam è diuerſo: vbi & primo recitat vnam fabulam Libicam, qua Steſichorus diſſuaſit Imeteris volentibus eligere Imperatorem extrancum in ducem ſui exercitus contra hoſtes, dixit, inquiens, fabulam, Quomodò equus obtinebat pratum ſolus: Adueniente autem ceruo & corrumpente paſcua, volens punire cerrum, interrogabat quendam hominem, ſi poſſet cum ipſo punire ceruum; ille autem ait, ſi acceperit fraenum, & ipſe aſcenderit ſuper eum, habens lanceam. Cum conſenſiſſet autem, & aſcendiſſet pro eo, vt punitet, ipſe ſeruiuit iam homini. Ita autem & vos, ait, Videte ne volentes aduerſarios punire, idem patiamini cum equo fraenum: Quid enim habetis iam eligentes ducem exercitus Imperatorem? Vbi & mox aliam ſpeciem fabulae ſubdens, ait, Aeſopus autem in Samo populum alloquens, cum iudicaretur Rector populi ad mortem ait, Vulpem tranſeuntem fluuium propulſam fuiſſe in lacunam, & cùm non poſſet exire, multo tempore affligebatur, & muſcae caninae multae haerebant ei. Ericius autem errans vt vidit eam, miſertus eſt, interrogauit que ſi auferat ab ipſa muſcas caninas, eum autem non permiſit. Quaerentem autem propter quid, dixit, Quia iſtae quidem iam de me plenae ſunt, & modicum trahunt ſanguinem; ſi autem has abſtuleris, aliae venientes ſamelicae epotabunt meum reliquum ſanguinem. Ita & vos viri Samij, iſte quidem nihil ampliùs nocebit, diues enim eſt: ſi autem occideritis eum, alij venient pauperes, qui vos abſorbebunt reliqua furantes. Sunt autem fabulae concionales, & habent bonū hoc, quia negotia quidem inuenire ſimilia facta, difficile; fabulas autem faciliùs: Facere enim oportet, ſicut & parabolas, ſi quis poterit ſimile videre, quod quidē facere eſt ex Philoſophia. Quare & in prologo Metaphyſ. ſuae ait, & Philomythus Philoſophus aliqualiter eſt. Annon & Poetria Philoſophi ſimilia clarè docet; Nonne & 1. Meteor. vlt. exponit fabulam aenigmatizantium Oceanum circulariter fluere circa terram de vapore ſubtiliato ſuperius aſcendente & ingroſſato inferius deſcendente? Nonne & idem in de mundo vlt. fabulam illam famoſam de tribus ſororibus fatalibus, quae communiter appellantur Cloto, Lacheſis, Atropos, ad verum intellectum de Deo exponendo, ſic ait; Perficitur autem & fabula non inordinatè. Sunt autem haec omnia nihil aliud niſi Deus, quemadmodum & ſtrenuus, ait Plato. Nonne & in prologo Timae. Plat. 5. iſta Ouidiana fabula de Phaetonte exponitur in haec verba; Illa etiam fabula quae nobis quoque comperta eſt, Phaetontem Solis filium affectantem officium Patris, aſcendiſſe currus luciferos, nec ſeruatis ſolennibus aurigationis orbitis, exuſsiſſe terrena, ipſumque flammis coeleſtibus conflagraſſe. Fabula quidem putatur, ſed eſt verum. Fit enim longo interuallo mundi circuitionis exorbitatio, quam inflammationis vaſtitas ſequatur neceſſe eſt; quam & Ariſtoteles in de Mundo 12. licet breuiter ſimili modo intelligit & exponit. Quare & Macrobius ſuper ſomnium Scipionis: Nec, inquit, omnibus fabulis Philoſophia repugnat, nec omnibus acquieſcit, & vt facilè ſecerni poſſet, quae ex his à ſe abdicet ac velut profana ab ipſo veſtibulo ſacrae diſputationis excludat, quae verò etiam ſaepe ac libenter admittat, diuiſionis gradibus explicandum, quod & nedum vna diuiſione diffusè proſequitur, ſed & multis tantum autem non impertinenter de fabulis ſufficiat factum eſſe. Per praemiſſa autem facilè poteſt cognoſci, quomodò etiam Philoſophi Aegyptij, Hebraei, Graeci, Arabici & Italici, ſeu Latini, praemiationem & punitionem animarum poſt mortem concorditer profitentur. Quibus & concordanter communitas Poetarum Graecorum & Latinorū ſimilem remunerationem bonorum & malorum poſt mortem ſupponit. Dicunt enim bonos & nobiles quoſdam, puta Saturnum, Iouem, & ſimiles fieri deos poſt mortem, quoſdam verò transferri ad deos, & manere cum eis; malos verò affirmant ad inferna demergi, & poenis infernalibus cruciari. Ponunt enim 4. ſeu 5. flumina apud Inferos fluere, in quibus Animae torqueantur, quorum quoddam ſit ardens, quoddam algens, quodlidet autem propriam poenam habens, ſicut libri Poetici ſaepè monſtrant; haec autem apud Poetas, Styx Phlegeton, Cochitus ſeu Cocitus, & Acharon, atque Leches ſeu Lethes communiter nuncupantur. De quibus Ebrandus Bitinienſis in ſuo Graeciſmo, inter nomina graeca dicit, Styx, odium; Lethes, obliuio; ſed Phlegeton, ardens; cocitus, luctus; triſte ſonat Acharon, quae & ab alijs alibi latius exponuntur. Lethes tamen à quibuſdam idcirco obliuio dicitur, eo quod quicunque apud Inferos ex eo potauerit, ſtatim obliuiſcitur omnem paenam omnium & ad ſuperos laetus vadit; qui fortaſſis non ineptè ſignificat fluuium diuinae clementiae, quo animae purgatae plenariè, viſitatae ab omni triſtitia liberantur, & ad gaudia coeleſtia transferuntur. Nonne & ſicut tangit Ambroſius de bono mortis, Poetae fabulantur malos apud Inferos ſuſtinere latratus Cerberi, & Cociti fluminis triſtem voraginem, Charontem triſtiorem, furiarum agmina, aut praerepta carcere, tum quibus hidra ſaeuior ſedem habeat, tum quoque viſcera reparandis foecunda ſupplicijs. Ibi vultur immanis ſine vllo fine depaſcitur, Ixionijque orbis perpetuam ſub poenae atrocitate vertiginem, tum ſaxi deſuper imminentis ſuper capita accumbentium inter epulas impendentem ruinam. Cerberus autem ſecundum Poetas eſt canis Inferni capita terna habens, Charon portitor Inferni; Furiae verò dicuntur Deae Infernales, quae & Eumenides appellantur, Alecto, Tiſiphone, & Maegaera. Hae tres foeminae eſſe finguntur crinitae ſerpentibus; Hydra ſerpens nouem capitum horrendorum, quorum vno ſuccilo, tria ſuccreſcunt; Ixion ſicut dicunt poſtquam petijt illicitos amplexus Iunonis ad rotam ſerpentibus apud Inferos eſt ligatus; Reliqua verba fabulae huius patent, in qua nihil à myſterio alienum.

Ampliùs autem ſi homo ſufficienter praemietur pro bonis operibus in praeſenti, quod eſt illud praemium, quae merces, quod bonum? dicetur fortaſſis quod bonitas eſſentialis inſeparabiliter conſequens actum bonum; & haec ſententia videtur poſſe colligi ex verbis Philoſophi 9 Eth. 9. dicentis, Iuuabitur ipſe bona agens, & alios iuuabit; Omnis enim intellectus eligit optimum ſibi ipſi; Epicikes autem obedit intellectui. Verum enim quod de ſtudioſo, & Amicorum gratia multa agere & patriae etiam, ſi oporteat mori. Proijciet enim & pecunias & honores, & totaliter circum pugnabilia bona, procurans ſibi ipſi bonum. Paucum enim tempus delectari valde magis eliget vtique, quam multum quiete & viuere bene annum, quam multos annos qualitercunque; & vnam actionem bonam & magnam, quam multas & paruas. Morientibus autem & hoc forte accidit. Eligunt vtique magnum ſibi ipſis, & pecunias proijciunt vtique in quò pluta recipient Amici. Fiunt enim quidem Amico pecuniae, ipſi autem bonum, maius autem bonum ſibi ipſi tribuit. Sed iſtud refellitur per praemiſſa, circa proximam partem huius, & quia tunc ſimiliter quilibet malus actus ſufficienter puniretur per malitiam inſeparabiliter comitantem, contra prius oſtenſa circa proximam partem huius. Quomodo etiam iuſtus Deus qui ſecundum trigeſimam partem huius vult ſe diligi & coli ab hominibus ſuper omnia, Ita videlicet quod pro quantiſcunque bonis in nullo ſcienter ipſum offenderent, pro tanto amore, pro tanto ſeruitio tam modicum eis reddet contra 31am. partem? Quomodo inſuper verax Deus, qui ſecundum eandem 30am. vult ſe diligi & coli ab hominibus, ſuper omnia propter ſeipſum finaliter, non ſeipſum ſed aliud infinale & beatificum praemium eis reddet, iuxta prius tacta in oſtenſione trigeſimae ſecundae partis iſtius? Nec bene operans ſufficienter praemiatur per delectationem operationi ſuae connexam, cum illa ſit minus bona, quam bonitas eſſentialis & moralis inſeparabiliter eam ſequens, ſicut nullus ignorat, ſicuti & oſtendunt praemiſſa circa trigeſimam primam partem. Nonnunquam inſuper meliorem operationem minor delectatio comitatur, forſitan autem nulla, ſicut videtur de operationibus fortitudinis, paſſionibuſuè quibuſdam, ſicut & Ariſtoteles 3. Eth. 18. teſtatur expreſsè. Vnde etiam tunc mala operatio delectabilis, & peccatum ſufficienter punitur? Haec quoque reſponſiuncula reprobabitur ſicut prior: Neque laudabiliter operans ſufficienter praemiatur, per alias voluptates, aut delectationes alias corporales, cum illae ſint minus bonae bonitatibus & delectationibus alijs ſupradictis, quae minus ſufficere comprobantur. Multi etiam virtuoſi huiuſmodi voluptates refugiunt, aduerſitates plutimas ſuſtinent, proſperitates non habent, nec delectationibus huiuſmodi potiuntur; imò & minus virtuoſi ac maximè vitioſi, in huiuſmodi voluptatibus maximè volutantur, aduerſitates non ſentiunt, proſperitatibus affluunt, & delicijs perfruuntur, ſicut & beſtiae effraenatae. Hi ergo tam beſtiae quàm homines beſtiales beatiores videntur hominibus virtuoſis. Nonne & ſecundum hic praemiſſa beatitudo ſiue foelicitas eſt praemium finale virtutis operis, ſeu hominis virtuoſi? Haec autem non conſtat in porcorum ſpurcitijs, & voluptatibus Epicuri, ſicut praemiſſa circa trigeſimamſecundam partem huius oſtendunt. Poteſt quoque reſpontiuncula iſta refelli faciliter per ea quae prima. Adhuc autem nec bona exteriora fortunae ſufficienter praemiant virtuoſum virtuoſè agentem. Bonitas namque eſſentialiter conſequens actum bonum, omnibus exterioribus bonis praeſtat, ſicut poteſt haberi ex oſtenſione 31. partis, & haec nequaquam ſufficienter praemiat virtuoſum, ſicut ſuperius monſtrabatur. Virtus quoque moralis, & operatio virtuoſa, diuitiis, poſſeſsionibus, dominationibus, honoribus, & caeteris bonis exterioribus incomparabiliter melior comprobatur, ſicut nullus rectè philoſophantium diffitetur. Quomodo ergo per iſta plenariè praemiatur, praeſertim a Deo, qui non parcè praemiat, ſed abundè, teſte 31. parte? Nonne & Ariſtotele iudice, 4. Eth. 7. Honor eſt maximum eorum, quae exteriùs ſunt, bonorum; quare & ipſemet in oeconomica ſua dicit; Quòd maximè grauiter quiſque fert, honore ſuo priuatus. Quamobrem & in Ethicis, vbi primò dicit; Quòd virtutis praemium eſt honor; Sed quàm improportionale praemium, quàm vmbratile, quam inane, quàm diſpar compenſatio, quàm inferior merces ſit honor reſpectu virtutis, & operis virtuoſi quis neſciat? Quare & idem Philoſophus 4. Eth. 8. Virtuti, inquit, perfectae non vtique fiet dignus honor. Multa quoque ſunt opera virtuoſa ſecreta, non patentia notitiae alienae, quibus non redditur dignus honor. Haec etiam refelletur vt prior: Certum eſt enim foelicitatem ſeu beatitudinem eſſe finale praemium virtuoſi, & hanc in bonis huiuſmodi non conſtare. Quare & Auerroes cum ſuis ſequacibus dicit; Foelicitatem humanam conſiſtere in ſcientijs ſpeculatiuis adeptis: In prologo namque ſuper 1. Phyſ. ſic ait; Eſſe hominis ſecundum vltimam perfectionem eius, & gratia eius perfecta eſt, ipſum eſſe perfectum per ſcientias ſpeculatiuas, & iſta diſpoſitio eſt ſibi foelicitas vltima, & ſuperna vita cum hac ſcientia. Sed iſta reſponſio poteſt corrigi, vt priores. Praeterà conſtat foelicitatem nedum eſſe bonum ſed optimum, & hoc non accidentaliter, ſed eſſentialiter & per ſe; perfectio autem per ſpeculatiuas ſcientias, non eſt talis. Multi namque in ſcientijs ſpeculatiuis perfecti eſſe poſſunt, & ſunt inhoneſti, & mali, ſicut ratio & experientia manifeſtant: & Auerroes in prologo ſuper 1. Phyſ. & 8. planè concedit. Sed hac perfectione melior eſt perfectio per virtutes morales, heroicas, ſeu diuinas. Non enim latet te Auerroes, Ariſtotelem deum tuum, 7. Eth. 1. ſcribere iſto modo; Ad beſtialitatem autem maximè vtiqúe congruit dicere ſuper nos virtutem heroicam quandam & diuinam, quemadmodum Homerus de Hectore fecit dicentem Priamum, quoniam valdè erat bonus, neque videbatur viri mortalis puer exiſtere, ſed Dei. Quare ſi quemadmodum aiunt, ex hominibus fiunt dij, propter virtutis ſuperexcellentiam talis, vtique quidam erit videlicet beſtialitati oppoſitus habitus. Virtutes autem morales heroicae ſeu diuinae non ſunt ſpeculatiuae tantummodò, ſed practicae, ſeu actiuae, ſeu veriùs operoſae. Quare & idem Philoſophus 10. Eth. 13. planè docet; Quòd pro foelicitate intendendum ad opera & ad vitam: & ſubdit; Secundum intellectum autem operans, & hunc curans, & diſpoſitus optimè, & Dei amantiſsimus videtur eſſe. Si enim quaedam cura humanorum à diis fit, quemadmodum videtur, & erit vtique benè rationabile, & gaudere ipſos optimo & cognatiſsimo: hoc autem erit intellectus, & diligentes maximè hoc, & honorantes, & rebeneficiare vt amicis ipſis curantes, & rectè & benè operantes. Quàm autem haec omnia ſapienti maximè exiſtunt non immanifeſtum; Deo amantiſsimus ergo, eundem autem conueniens & foeliciſsimum. Super quod & tu Auerroes; Si, inquis, cura ſit deo de hominibus, vt credit, & vt debitum eſt, gaudet de meliori, & dignius eſt vt benefaciat eis qui amant eum plus, & honorificet eos & viſitet eos, ſicut eſt diſpoſitio amici cum amico. Vbi & infra 14. Philoſophus ita ſcribit; Non eſt in operabilibus finis ſpeculari ſingula, nihil vtique de virtute ſufficiens ſcire, ſed habere & vti tentandum, vt ſi aliqualiter boni ſimus, & ſupra 2i. 2o. Quoniam praeſens negotium non contemplationis gratia eſt, quemadmodum alia, (non enim, vt ſciamus, quid eſt virtus, ſcrutamur, ſed vt boni efficiamur, quia nullum vtique eſſet proficuum eius) neceſſarium eſt ſcrutari ea quae circa operationes, qualiter operandum eſt eas; hae enim ſunt dominae, ſecundum rectam igitur rationem operari commune. Quare & pater Philoſophorum Hermes de Verbo aeterno 14. docet; Quòd vera Philoſophia in cognoſcenda diuinitate, & ſancta diuinaque religione conſiſtit: & ſubdit; Qui igitur homines poſt nos erunt, ſophiſtarum calliditate decepti à vera ſcientia puraque Philoſophia auertentur; ſimplici enim mente & anima diuinitatem colere, eiuſque facta venerari, agere etiam Dei voluntati gratias, quae eſt bonitas ſola pleniſsima, haec eſt nulla animi importuna curioſitate violata Philoſophia. Sixtus quoque Pythagoricus in ſententiolis ſuis, ait; Intellige quae ſint bona, vt benè agas. Quis etiam neſciat, cùm quaeritur; Qualis ſit homo? & reſpondetur ſimpliciter; Bonus vel malus? quod intelligitur de bonitate vel malitia moris & vitae, non ſcientiae, aut ignorantiae ſpeculatiuae; ſed ibi quòd eſt bonus Philoſophus, aut bonus Clericus, reſpondetur. Quod & videtur Philoſophum ſuperiùs innuiſſe, cùm dixit; Non vt ſciamus ſcrutamur, ſed vt boni efficiamur. Quis inſuper (quaeſo) tam ſciens, vt in nullo decipiatur, aut erret, vt omnia, quae vult, ſciat & perfectè, vt eius deſiderium in omnibus quietetur, & plenariè ſatietur? Haec enim foelicitas exigit, & beatitudo requirit, ſicut praemiſſa teſtantur. Quis inſuper ſcientificorum, totus tam beatus & foelix in vita praeſenti, quod etiam in anima & in corpore, & eorum potentijs plena beatitudine, ſine labore & dolore, ſine defectu & miſeria, ſine repugnantia aut diſcordia perfruatur? Nonne proficiente anima defecit corpus & potentiae corporales? Nonne proficiente corpore defecit anima & langueſcit? Nonne inter corpus & animam continua diſcordia perſeuerat? Quomodo ergo his ita ſe habentibus, totus homo perfectè beatus, & non miſer potius aeſtimandus? Quae etiam ſecundum iſtam ſententiam eſſet miſeria vitioſorum? Vel deceptio contraria verae ſcientiae, & • nc maiores Philoſophi propter ſuam contradictionem multiplicem miſeriores ſunt beſtijs, hominibus beſtialibus, & ſimplicibus idiotis; vel ſimplex carentia ſeu ignorantia ſcientiae. Et ſic vitioſiſſimè operans nec quicquam addiſcens, & ſimpliciter nihil addiſcens nec operans quicquam mali, aequali miſeriae ſubiacerent. Si etiam ſcientia ſpeculatiua eſſet per ſe & eſſentialiter finis, foelicitas, & beatitudo humana, videtur quod homo deberet ſeu poſſet per quaecunque media ſibi poſſibilia, deficientibus alijs acquitere illum finem, etiam per peccatum. Nunquid etiam ſoli Philoſophi ſpeculatiui & nulli alij, quantumcunque moraliter & deiformiter virtuoſi, foelicitabiles ſeu beatificabiles reputandi, cum foelicitas ſit bonum commune & finis cuiuſlibet hominis naturalis; cum etiam multi tales magis ament Deum & colant, & magis obſeruent legem diuinam, & regulam rationis? recolat quaeſo Auerroes dicta ſua, & Ariſtotelis praelibata. Quamobrem & aliquis fortè dicet quòd virtus moralis ſiue heroica, vel eius augmentum ſufficienter praemiat opera virtuoſa. Sed iſta reſponſiuncula ſicut prima harum & proxima caſtigatur. Nihil etiam ſufficienter praemiat hominem niſi foelicitas, ſicut praemiſſa teſtantur: Haec autem non conſiſtit in habitu, ſed in actu, cum actus bonus perfectior habeatur potentia verſus bonum, ſicut nullus ignorat, & oſtenſio primae Suppoſitionis, ac multi Philoſophi atteſtantur; quod & Philoſophus. 1. Eth 12. clarè probat; Et infra, eiuſdem vlt. dicunt nihil differre ſecundum dimidium vitae foelices à miſeris. Contingit autem hoc decenter; quies enim eſt ſomnus animae, ſecundum quod dicitur ſtudioſa & praua: Quapropter fortaſiis & aliquis has ambas virtutes intellectuales & morales coniunget, dicens in ambabus coniunctim foelicitatem conſiſtere, per quam homo plenariè praemietur; & ſic Auerroes in Prologo ſuper 1. Phyſ. Ariſtotelis ſenſiſſe videtur. Sed iſta, vt priores & proxima repelletur. Ideo forſitan quiſnam dicet, non habitum virtuoſum, ſed actum eſſe foelicitatem & beatitudinem hominis conſummatā, & praemium eius plenarium, & perfectum in vita praeſenti; & ſic videtur Ariſtoteles opinari. Sed iſta reſponſiuncula reprobabitur, ſicut prima, & aliae ſubſequentes. Nonnè & actus quilibet virtuoſus in ſtatu praeſenti eſt liber, laudabilis, & meritorius praemij & melior melioris. Quod ergo praemium illius actus beatifici & foelicis? Non ipſemet: Conſtat, & praecipuè quia aliud puta Deum finaliter intendebat, ſecundum documentum 30. & quia ſecundum 31. huius, Deus nullum parcè remunerat, ſed abundè. Nec alius, quia ſic proceſſus contingeret infinitus. Quapropter Ariſtoteles & Auerroes ſubtilius, & veritati propinquius cogitantes, dicebant foelicitatem humanam conſiſtere in coniunctione ſeu copulatione eius cum intellectu agente in vita praeſenti, licet tempore paruo duret. Vnde Ariſtoteles 12. Metaphyſ. 38. loquens de primo principio à quo coelum & natura dependet, ſic ait: Deductio qualis optima paruo tempore nobis; ſic ſemper illud eſt nobis quidem impoſſibile; ſuper quod Auerroes, Ex hoc quidem apparet benè quòd Ariſtoteles opinatur quod fortuna hominum, eo quòd ſunt homines, non eſt niſi per continua • tonem eorum cum intellectu, quem declaratum eſt in libro de Anima eſſe principium agens & mouens nos. Intelligentiae enim abſtractae, in eo quòd ſunt abſtractae, debent eſſe principia eorum, quorum ſunt principia, duobus modis; ſecundum quod ſunt mouentes, & ſecundum quod ſunt finis. Intelligentia enim agens in quantum eſt abſtracta & principium nobis, neceſſe eſt vt moueat nos, ſcundum quod amatum amans; Et ſi omnis motus neceſſe eſt vt continuetur cum eo, à quo fit ſecundum finem, neceſſe eſt vt in poſtremo continuemur cum hoc intellectu abſtracto, ita quòd erimus dependentes à tali principio, à quo coelum dependet; quamuis hoc ſit in nobis modico tempore ſicut dixit Ariſtoteles; qui & ſupra 18. ſententiam ſimilem huic tradit. Qui etiam ſuper tertia de Anima, Comment. trigeſſimo ſexto ſic ſcribit; Neceſſe eſt vt intellectus agens copuletur nobiſcum, per continuationem intellectorum ſpeculauuorum, & manifeſtum eſt quòd cum omnia intellecta ſpeculatiua fuerint exiſtentia in nobis in potentia, quòd ipſe erit copulatus nobiſcum in potentia, & cum omnia intellecta ſpeculatiua fuerint exiſtentia nobiſcum in actu, tunc erit copulatus nobiſcum in actu, tunc erit ipſe copulatus ſecundum partem, & ſecundum partem non, & tunc dicuntur moueri ad continuationem, et manifeſtum eſt, quòd cum ipſe motus complebitur, ſtatim ille intellectus copulabitur nobiſcum omnibus modis; & tunc manifeſtum eſt quòd proportio eius ad nos in illa diſpoſitione, eſt ſicut diſpoſitio intellectus, qui eſt in habitu ad nos; & cùm ita ſit, neceſſe eſt vt homo intelligat per intellectum ſibi proptium omnia entia, & vt agat actionem ſibi propriam in omnibus entibus; ſicut intelligit per intellectum qui eſt in habitu, quandò fuerit continuatus cum formis imaginabilibus, omnia entia intellectione propria. Homo igitur ſecundum hunc modum, vt dicit Themiſtius, aſsimilatur Deo, in eo quòd eſt omnia entia quoquo modo, & ſciens ea quoquo modo. Entia enim nihil aliud ſunt, quàm ſcientia eius: Nec cauſa entium aliud eſt niſi ſcientia eius, & quàm mirabilis eſt iſte ordo, & quàm extraneus eſt iſte modus eſſendi? Verùm ſi haec foelicitas hominis tempore paruo duret, vt dicitis, & ſicut neceſſariò eſt dicendum, cùm omnes homines philoſophantes & alij experiantur certiſsimè ſe carere foelicitate huiuſmodi penè toto tempore vitae ſuae, niſi fortaſſis ſecundum veſtram ſententiam in vltimo vitae momento potentijs corporeis quaſi extinctis, & ipſo iam penè alienato à corpore in extaſi, ſincopi, ſeu in raptu, quomodò ſufficienter compenſatur laboribus & operibus hominis virtuoſis toto tempore ſuo geſtis per centum, quingentos, milleve annos? quomodò tanta ſtrenuitas, tanta poenalitas, tanta diuturnitas tam breui ſtipendio praemiatur? praeſertim à Deo, qui ſecundum praemiſſa ſemper vltra condignum remunerat & abundè, qui & poſſet facilimè ipſum quantumlibet ampliùs praemiare in vita praeſenti, anticipando hoc praemium, vel continuando vitam praeſentem vlteriùs; vel in vita futura ſecundum 37am & proximam partem huius. Nunquid decet quòd homo princeps terrenus, militem pro ipſo & ipſius honore toto ſuo tempore, annis quàm plurimis ſtrenuiſsimè militantem, lucra & delicias contemnentem, famem & ſitim, aeſtus & gelu, verbera, vulnera, vincula, carceres, & poenas omnimodas fortiſsimè ſuſtinentem, momentanea tantùm delectatione reficiat, momentanea tantùm mercede remuneret, & coronam tantùm momentaneam ei reddet, praeſertim ſi aequè faciliter poſſet eum quantumlibet ampliùs praemiare? nunquid hoc congruit viro bono? nunquid hoc congruit viro iuſto, clementi, potenti, remuneratiuo, benefico, magnifico, liberali, aut largo? & non potiùs viro parco, kimbili & tenaci? Deus autem in omnibus conditionibus virtuoſas excedit quemlibet hominem infinitè, ſicut prima Suppoſitio, tertia pars, & quarta demonſtrant. Quomodò inſuper talis Princeps per tale momentaneum praemium ſufficienter milites animaret, & deſides excitaret ad tantos & tam diuturnos labores, ad tam aerumnoſam & periculoſam militiam tam longis temporibus ſtrenuè exercendam? Quomodò igitur Deus ſuos? Quomodò etiam praemium tantillum, tam fluxibile & tam breue, tanto compenſatur amori, quanto doctus artis amandi in ſchola partis 30ae Deum amat, quo ſuper omnia cogitabilia eam amat, in tantum quòd pro nullis bonis aut malis delectabilibus aut triſtabilibus quantiſcunque quantumlibet diuturnis, etiam per tempus aeternum, nullo modo ſcienter ipſum offenderet, ſeruitium debitum omittendo, aut diſplicentiam aliquam committendo; praeſertim cùm Deus remuneret quemlibet ſecundum qualitatem & quantitatem ſui ſeruitu, operis, & amoris, & non parcè, ſed largè, ſecundum 31am partem, ſicut & oſtenſio proximae partis tangit. Nonne & ſicut quilibet naturaliter appetit bonum, & maius magis, ita & appetit bonum durabile diuturnum, & durabilius ſeu diuturnius magis, & quanto bonum fuerit melius ſiue maius, tanto ampliùs appetit illud diuturniùs permanere; quomodò ergo iſte appetitus beati, beatitudine tam tranſitoria vix horaria aut momentanea ſatiatur? aut quomodo erit beatus, dum non plenariè ſatiatur, ſed eſurit, ſitit, & appetit, quod non habet, nec eſt in perpetuum habiturus, ſicut praecedentia etiam teſtante Ariſtotele docuerunt. Item talis beatus ſeu foelix, vel ſcit ſe tantum bonum beatificum amiſſurum, vel credit contrarium, vel neutrum conſiderat. Si ſcit quod amittet, videtur quòd dolet. Quis enim de amiſsione irrecuperabili tanti boni non doleat, cum de amiſsione minoris boni doleret? Nonne & tu Ariſtoteles 3. Ethic. 18. loquens de forti, ſic ais; Quanto vtique virtutem habeat omnem, & foelicior ſit, magis in morte triſtitia erit. Tali enim maximè viuere dignum, & iſte maximis bonis priuatur ſciens; triſte autem hoc: vel ſaltem non gaudet perfectè. Pleniùs enim gauderet, ſi ſciret, aut crederet illud bonum manſurum. Quare non videtur perfectè beatus, cùm beatitudo perfecta perfectè contineat cuncta bona ad beatitudinem requiſita, cuiuſmodi gaudium eſſe conſtat. Si credit contrarium, decipitur turpiter non circa impertinens, ſed circa maximum, & proprium bonum ſuum. Quomodò ergo foelix, qui falſa ſpe decipitur, tanto malo laeditur, tali errore caecatur, & tanta turpitudine maculatur? Quomodò etiam perfectè beatus neſcit ſe bonum ſuum beatificum amiſſurum, cùm tu non beatus, hoc ſcias? cùm etiam ſecundum te Auerroes, Beatus tunc ſciat omnia, ſicut Deus. Si neutrum conſiderat, quomodo ſcit omnia? tu etiam, non beatus, ſcis quòd perdet beatificum bonum ſuum, cur ergo non ſcit ipſe beatus? Quomodò inſuper veriſimile aeſtimandum quòd de tanto bono ſuo nihil conſideret, an illud amittere debeat, inamiſsibiliterue tenere, cùm ſapiens de bonis minoribus conſideret hoc frequenter, cùm etiam ſecuritas retinendi bonum beatificum acquiſitum, tam deſiderabiliter concupitum, tam laetè adeptum, tam amorosè poſſeſſum, laetiſsima & beatiſsima eius portio videretur? Nonne & felix, niſi forte per naturaliſsimam mortem deceſſerit, ſicut pauciſsimi vel nulli decedunt, ante mortem dolorem & triſtitiam ſuſtinebit? Quomodo ergo tunc felicitas, & non miſeria potiùs expectanda? Ampliùs autem, ſi beatificum praemium hominis expectaretur in vita praeſenti, nullus vnquam iuuenis, & vniuerſaliter nullus beatitudinem non adeptus, deberet rationabiliter exponere ſe morti ſcienter pro conſeruatione legis religionis diuinae, pro defenſione Reipublicae, pro ſaluatione parentum ſeu amicorum, & vniuerſaliter ex cauſa quacunque. Quis enim debet rationabiliter perdere ſeu non acquirere maximum bonum ſuum pro nullo bono, vel pro bono minori, pro paruo forſan virtutis augmento momentaneo in praeſenti, aliouè bono quocunque? Quis etiam neſciat beatitudinem omne aliud bonum humanum excedere? neque etiam felicitatem adeptus ex quacunque cauſa deberet ſe morti exponere; quia ſic faciens, per triſtitiam vulnerum, & per anticipationem mortis, beatitudinem ſuam laetam, & maximum bonum ſuum minueret, & curtaret? Nonne tu Ariſtoteles 3. Eth. 18. Percuti, inquis, doloroſum ſi carnales, & triſte, omnis labor tale eſt, & quod circa fortitudinem, mors quidem & vulnera triſtia forti: ſed qua ratione niſi nimis irrationabili debet homo deteriorare ſeipſum, facere ſeipſum minus bonum & ommino non bonum? Nonne & cuiuſlibet animo iudicante & te Ariſtotele atteſtante, Omnis actus & electio bonum quoddam appetere videntur; ideo bene enuntiauerunt bonum, quod omnia apperunt; & omnis intellectus eligit optimum ſibi ipſi, & illud cuius cauſa agenda ſunt ſingula, eſt bonum vniuſcuiuſque; totaliter autem optimum in natura omnium: quare & de liberali ſic ſcribis, Si autem praeter optimum & bene habens contingat ipſum conſumere, triſtabitur. Nullus ergo omnino pro cauſa quacunque deberet ſe morti exponere, periculouè mortali. Quis igitur erit fortis pro religione aut lege diuina, pro Republica vel amicis fortiter dimicabit? Quomodo efficaciter prouocabitur quiſpiam ad ſtrenuè militandum, ad mortem ſi oportuerit ſuſtinendum, ſi moriens omnia bona perdat, nec vllam mercedem poſt mortem recipiat in aeternum? Non ſic ſenſit Hermes de verbo aeterno, non ſic ſenſit Plato de legibus ſiue de Republica, non ſic ſenſit Varro, non Tullius, non Macrobius, nec aliquis alius Reipublicae ſapiens inſtitutor aut rector, nullus ſic ſenſit, niſi qui inſenſatis conſenſit. Nonne & tu Ariſtoteles 9. Eth. 9. affirmas, quod ſtudioſus amicorum & patriae gratia, ſi oporteat, debet mori? Nonne & 3. Eth. agens de fortitudine idem doces? ſed quomodo poteſt quis efficaciter exhortari timidos mortis, deſides, & vecordes ad ſtrenuè militandum, ad mortem non timendum, ſed ipſam ſi oporteat alacriter ſuſtinendum, ſi nulla merces vel parca in praeſenti ipſis reddatur; imo etſi moriendo beatitudinem quam habuerant, & beatitudinis poſſibilitatem, & omnia bona perdant, abſ que vlla ſpe retributionis futurae? Abſit tā miſera inopia, & tam inops miſeria à rerū natura, ab vniuerſitate entiū, à magna Republica magni mūdi, à potentiſſimo & copioſſimo, & largiſſimo principe ampli mundi; Abſit quod Deus ſuos amabiles amatores, ſuos ſtrenuos milites, ſuae iniuriae defenſores, pro ipſo, ipſius honore, religione, & lege, pro iuſtitia & conſeruatione Reipublicae diuinitus iuſtitutae, vſ que ad mortem inflexibiliter dimicantes ſic irremuneratos abijciat & contemnat, propter trigeſimam primam partem: Nec ipſos ſufficienter remunerat in praeſenti, faciet igitur in futuro. Adhuc autem beatificatio illa quam ponitis eſt nimium diminuta, quoniam etſi perficiat hominem ſecundum animam, non tamen ſecundum corpus: Corpus enim tunc deficit, & potentiae corporales. Illa quoque felicitas ſecundum veſtram doctrinam eſt actus humanus, & non neceſſarius vt videtur ſed liber, cùm ſit actus nobiliſſimus hominis, potentiae nobiliſsimae rationalis, quae & vobis dicentibus valet ad oppoſita. Videtur ergo laudabilis, & meritorius praemij, ſed cuius' quod eſt illud praemium? quae merces? non ipſa eadem felicitas, idem actus; conſtat: nec felicitas alia, ne fortè proceſſus in foelicitatibus accidat infinitus: nec quicquam aliud in praeſenti; quid enim? videtur quoque hominem in extaſi poſitum non habere liberū vſum ſui. Nonne & tu ipſe Auerroes, ſuper 12. Metaphyſ. comment. 18. Si, inquis, iſte intellectus denudetur apud perfectionem humanam à potentia, neceſſe eſt vt deſtruatur ab eo haec actio, quae eſt alia ab eo, & tunc aut non intelligemus omnino per hunc intellectum, aut intelligemus ſecundum quod actio eius eſt ſubſtantia eius, & impoſſibile eſt vt in aliqua hora non intelligamus per ipſum. Relinquitur igitur cum iſte intellectus fuerit denudatus à potentia, vt intelligamus per ipſum ſecundū quod actio eſt ſubſtantia eius, & eſt vltima proſperitas. Si etiam talis felicitas ſit finale proemium hominis virtuoſi, quae finalis miſeria ſiue poena hominis vitioſi? non ſola priuatio felicitatis iſtius; ſic enim vitioſus & neuter eſſent aequaliter miſeri de putandi. & aequali poena plectendi. Quid igitur aliud? Nonne & illi qui maxime iungebantur cum principio coeli & terrae naturae, cum intellectu agente, cum Deo in vita praeſenti, erant illi praeclari & famoſi Prophetae, qui cum Deo, & per Deum, quaſi Deus quodammodo, omnia vel plurima mirabiliſsimè peruidebant, & viſa alijs non videntibus prophetabant, ſicut ſuperiùs tangebatur, vnde & videntes & Prophetae antiquitùs dicebantur? Ipſi autem concorditer atteſtantur vitam futuram, praemia & ſupplicia ſecundum differentiam meritorum. Poteſt quoque iſta reſponſio corrigi vt priores. Sed auſculta (quaeſo) Auerroes ſpecialiter vnum verbum. Nonne cum dicis; Cùm omnia intellecta ſpeculatiua fuerint in nobis in potentia, intellectus agens erit copulatus nobiſcum in potentia; & cùm quaedam fuerint in nobis potentia, quaedam actu, tunc ipſe copulabitur nobiſcum ſecundum partem, & ſecundum partem non, & tunc dicimur moueri ad continuationem; & cùm iſte motus complebitur, cum videlicet omnia intellecta ſpeculatiua fuerint nobiſcum in actu, tunc ipſe erit copulatus nobiſcum in actu, omnibus modis. Nimis manifeſtè quòd prius natura habebit homo omnia intellecta ſpeculatiua ſecum actualiter copulata, quam intellectus agens copuletur cum eo, & hanc eſſe cauſam copulationis iſtius. Sed hoc eſt impoſsibile manifeſtum, ſicut oſtenſio 32. & 36. partis perſpicuè demonſtrauit. Hoc enim neceſſario eſſet per actus aut habitus infinitos, & infinities infinitos, imò & infinities infinities ſine fine. Quod etiam aſtruis, hominem ſcire tunc omnia, quis eſt hic? quis cunctis retroactis temporibus fuit talis? quis vnquam inuentus eſt talis? quot glorioſi Philoſophi praeceſſerunt, ſed quis eorum inuentus eſt talis? Nonne Ariſtoteles deus tuus & Philoſophorum clariſsimus, ipſomet teſte, quadraturam circuli ignorauit? Nonne & alia plurima Mathematicalia, Naturalia, Metaphyſicalia, ſeu Theologica, & Moralia ignorauit, ſicut libri ſui indicant euidenter? Nonne & omnes Philoſophi contradixerunt ſibi inuicem in quibuſdam, vſque ad exitum vitae ſuae? Quomodo ergo & quando ſciuerunt hi omnia? & ſi non iſti, qui alij ſunt iſti? Quod inſuperadijcis hominem tunc acturum actionem propriam in omnibus entibus ſicut Deum, mirandum quis vnquam Philoſophorum aut aliorum inuentus eſt talis niſi fortaſsis illi famoſi, & praeclari Prophetae, potentes in opere & ſermone, omnia vel plurima diuinitùs cognoſcentes, & omnimoda miracula in coelo, in igne, in aëre, in aqua, in terra, & ſub terra, in hominibus, in iumentis, & quaſi in omnibus entibus diuinitùs facientes, ſicut praemiſſa circa 32. partem indicant euidenter. Sed hi concorditer profitentur vitam futuram poſt mortem in gloria & in poena: Cauſa autem huius tui erroris videtur vnitas intellectus, & animae rationalis in cunctis hominibus, quam & erroneè poſuiſti, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Nec mirum ſi ex errore error crumpat prorumpat, imò ex vno errore errores innumeri propagantur: Cauſa verò erroris Ariſtotelis in hac parte fuit error de aeternitate mundi, & generationis humanae, quiideo habuit ponere conſequenter tantum animas immortales beatificandas poſt mortem, non totum compoſitum ex anima & corpore congregatum. Non enim ponebat reditum animarum ad corpora, neceundem hominem numero rediturum, ſicut Platonici poſuerunt. Nec irrationalis ratio Simonis quenquam debet turbare reſurrectionem mortuorum negantis, quia eſt contra naturam, ſi penſetur Deus omnipotens totius autor naturae. Imo ſi Platonem ſequamur, qui Iohanne Sarisburienſe 2. Policrat. 12. referente, aſſerit naturam eſſe Dei voluntatem, reſurrectio mortuorum erit ſecundum naturam, quia ſecundum voluntatem diuinam: Hunc etiam Simonem Dionyſius, Irenaeus, Hpppolytus, Origenes, & Epiphanius redarguunt & refellunt.

Ponentes autem reditum Animarum humanarum ad corpora beſtialia, ſicut Plato, Ouidius, & Platonici caeteri, horribiliter deuiant, & monſtroſè delirant. Quis enim Philoſophorum ignorat formas proprias naturales, materias proprias ſecundum proprias conditiones diſpoſitas affectare, & alias non intrate? quis etiam neſciat ſpecies naturales, puta hominem & aſinum, ſpec ficè eſſentialiter ab inuicem diſcrepare per differentias & formas ſubſtantiales, eſſentialiter, ſubſtantialiter, & ſpecificè differentes? quomodo ergo forma ſeu anima hominis conſtituet aſinum vel è contra? Si etiam anima hominis exuens corpus humanum ſtatim indueret beſtiale, & viueret idem homo, ſub alia tamen forma, ſicut fingit Ouidius, ſicut & Plato videtur ſentire, ille homo nunquam moreretur, ſed continuè viueret, cùm vltimum rei permanentis non detur, ſed primum, quod & Ouidius videtur concedere mani • eſtè. Dicit enim omnia mutantur, nihil interit. Sed quis inſenſatus conceſſerit hominem, & vniuerſaliter hominem nullum mori? Si etiam homo non moritur, non reſurget, contra priorem partioulam huius partis. Repugnas quoque Ouidî tibi ipſe: nonne infra, eodem, ſic ais; Tempus edax rerum, tuque inuidioſa vetuſtas Omnia destruitis, vitiata que dentibus aeui Paulatim lenta conſumitis omnia morte. Et adhuc inferiùs verſus finem, loquens de Iulio Caeſare mortuo, & nobilitate ipſius, & pluribus alijs mortuis, & ſeniore nepotum Iulij, & Auguſto Caeſare tunc viuentibus, ita ſcribis: Nec niſi cum ſenior ſimiles aequauerit annos, Aethereas ſedes, cognata que ſidera tanget. Hanc animam interea caeſo de corpore raptam, Fac iubar, vt ſemper Capitolia nostra forum que Diuus ab excelſa proſpectet Iulius aede. Vix ea fatus erat, media cum ſede Senatus Constitit alma Venus, nulli cernenda, ſui que Caeſaris eripuit membris, nec in aera ſolui Paſſa recentem animam, caelestibus intulit astris. Dum que tulit numen capere at que igneſcere ſentit Emiſit que ſimul, ſimul euolat altius illa, Flammiferum que trahens ſpatioſo limite crinem Stella micat, nati que videns benefacta fatetur Eſſe ſuis maiora, & vinci gaudet ab illo. Hic ſua praeferri quanquam vetat acta paternis, Libera fama tamen, nulliſ que abnoxia iuſsis Inuitum praefert, vna que in parte repugnat. Sic magnis cedit titulis Agamemnonis Atreus, Aegea ſic Theſeus, ſic Pelea vicit Achillis. Deni que & exemplis ipſos aequantibus vtar, Sic & Saturnus minor eſt Ioue, Iupiter arces Temperat aethereas, & mundi regna triformis. Terra ſub Augusto eſt, Pater eſt & Rector vter que . Et in fine de teipſo ſic dicis.

Cum volet illa dies, quae nil niſi corporis huius Ius habet, incerti ſpacium mihi finiat aeui. Parte tamen meliore mei ſuper alta perennis Aſtra ferar.

Nonne hic dicis expreſſe animas benè meritas ad aſtra leuandas, & ibi in manſionibus ſiue locis differentibus collocandas, ſecundum differentias meritorum? Amplius autem ſi animae humanae benè meritae, ſtatim ad huiuſmodi corpora redeant, & ad huiuſmodi vitam mundanam, quando & vbi ſufficienter pro meritis praemiantur? non quando geſſerunt antiqua habitacula, priora corpora, & in illis ſicut praecedentia manifeſtant, nec quando ab omnibus corporibus ſeparantur, cum ſtatim poſt illa introcant alia, ſicut opinio iſta dicit; neque in ſecundis corporibus beſtialibus; praemiatio namque recta debet praemiatum efficere meliorem, ſed quis dubitat beſtiam eſſe homine viliorem? Qualis quaeſo melioratio aut praemiatio reputanda, quòd anima tam nobilis tam perfecta, à corpore tam nobili & perfecto, ad corpus tam ignobilius & vilius pelleretur, quòd tam nobilis creatura in monſtrum tam horridum verteretur? Quomdo talis transformatio meritum praemium & non poena potius deputanda? aut ſi qualecunque praemium fingi poſſet, non tamen largiſsimum & vltra condignum, ſecundum ſententiam proximae & 31. partis & oſtenſionum ipſarum. Quomodo inſuper Iuſtus Deus, qui ratione magiſtra nos docet, ipſum eſſe à nobis ſuper omnia diligendum atque colendum, intantum quod pro quantiſcun que bonis aut malis, non debemus ipſum ſcienter offendere quouiſmodo, ſicut 30. pars teſtatur, pro tanto amore tantoque cultu, tam parcum & paruulum praemium cis reddet contra 31. partem? Quomodo etiam verax Deus, qui ſecundum doctrinam eiuſdem 30. vult ſeipſum diligi & coli ab hominibus finaliter propter ipſum, non ſeipſum ſed aliud infinale praemium eis reddet, aliud inquam incomparabiliter minus ipſo, & quaſi nihilum & inane? quomodo talis beatificatur plenariè? quomodo eius deſiderium ſatiatur? ſicut ſuperius eſt argutum. Nec animae humanae virtuoè viuentes, alia corpora humana ſtatim ingreſſae ad vitam mundanam ſic beatificantur ad plenum: Redeunt enim ad laborem ſolitum & dolorē, ad ſtatum merendi nouiter & peccandi, ad aerumnas & miſerias conſuetas. Sed quomodo talis conditio omnium priorum laborum merces ſufficiens, & felicitas hominis reputanda? Nonne & anima hominis ſicut habet aptitudinem & appetitum naturalem ad corpus, & non indifferenter ad corpus quodcunque, ſed ad corpus humanum, ita & inter humana ad corpus proprium quod gerebat, in quo, & per quod actus nobiles exercebat, & amplius diligebat, quam corpus humanum extraneum, & penitus alienum. Sic enim & miles magis appeteret, & amaret equum & gladium proprios & antiquos, per quos ſtrenuè ſe agebat, quàm alios. Quare & dicit Poëta, Cum quo conſenuit miles honorat equum. Recitat etiam Plinius 8. Naturalis hiſtoriae & aliae hiſtoriae conteſtantur, quòd Alexander pro Bucephalo equo ſuo occiſo fecit ſolennes exequias, & ipſum tradidit ſepulturae, ac circa eius ſepulchrum ciuitatem aedificans, ipſam eius nomine appellauit: Et quid conuenientius, quid decentius, quid congruentius rationi, quàm quòd totus ille qui meruit, totus ipſe idem, non alius praemietur in eiſdem anima & corpore, per quae ſtrenuitatis opera exercebat? Quid enim aptius & iuſtitiae remuneratiuae decentius, quam vt idem homo qui meruit, in eiſdem anima & corpore quibus meruit, à delicijs abſtinebat, triſtitias ſuſtinebat, famem & ſitim, gelu, & aeſtum, vigilias, & aerumnas, verbera, vulnera, carceres, & ſqualores, & fortiſsimam tandem mortem; reunitis ad inuicem, praemietur, amotis moleſtijs, nocumentis, triſtitijs, & aerumnis, foueatur delicijs, & mulceatur laetitijs, & gaudijs perfruatur? Iſtud quoque nedum rationi morali aut diuinae, verùm etiam naturali conuincitur. Certum namque habetur apud Philoſophos naturales quòd cauſa agens ſeu efficiens praecedit temporaliter ſuum actum, ſuum effectum, ſed formalis nuſquam ſuum formatum, Ariſtotele 12. Metaphyſ. cum Auerroe atteſtante, ſicut in oſtenſione 36ae partis fuerit recitatum. Quomodò etiam fingit Ouidius aliquos meminiſſe alios homines ſe fuiſſe, ſeu aliter nominatos, & tunc eadem, quae nunc, feciſſe, ac paſſos fuiſſe, quod & alij quidam fingunt; ſed de ſeipſis. quomodò? qua veriſimili ratione? Cur enim non poſſum ego de me • pſo & alij homines de ſeipſis ſimili ratione? Annon ideò potiùs hoc ſingitur à quibuſdam, quia ſicut Graecorum hiſtoriae teſtantur. Menelaus deuicto Euphorbo poſuit clypeum eius in templo Iunonis, quem accepit Panthoides, qui Pictagoras dicebatur: Quare & dixerunt animam Euphorbi Panthoidem introijſſe, & ipſum fuiſſe Euphorbum. Dicetur fortaſsis quòd Animae virtuoſae non ſtatim redibunt ad corpora; ſed interpoſito magno anno, neque tunc ad corpora alia, ſed ad propria reuertentur; ſolae autem animae vitioſae ſtatim redibunt ad corpora aliena beſtialia vel humana; puto Animae maſculorum ad corpora foeminarum. Sed quomodò fiet ita, cùm Deus ſit pronior ad praemia largienda, quàm ad ſupplicia rependenda, ſicut & abundantiùs praemiat virtuoſos, quam puniat vitioſos, ſicuti congruit eius magnificae bonitati, teſte 31a parte; nec anima virtuoſa ſufficienter interim praemiatur pro operibus virtuoſis, ſicut ſuperius eſt perſuaſum? Ampliùs autem ſi maſculus fuerit incontinens voluptatum, quomodò conuenienter punitur, ſi mutetur in foeminam incontinentiorem, & in actibus voluptatis maiorem delectationem habentem, teſtibus Medicis & ſimiliter Tireſia, ſortem virilem & muliebrem experto, Ouidio 3. Metamorphoſ. recitante? poena namque debet eſſe triſtabilis & contraria voluptati. Quomodo etiam tam delicioſa punitio homines voluptatibus inclinatos, ſufficienter terreret, & retraheret à peccato, ſecundum quod ſuperius forſitan tangebatur, & non potiùs forſitan incitaret? Neque etiam in corpora ferarum immanium reuertentur propter ſimiles rationes, & propter rationes ſuperiùs praelibatas. Adhuc autem iuxta praemiſſa de praemiatione bonorum, quid magis conſonum rationi, quàm vt ipſe idem numero qui peccauit, & ipſe idem numero puniatur, quàm vt in eiſdem membris, quibus illecebris fruebatur, è contrario puniatur; quàm vt in eodem corpore, quo ſe voluptatibus balneauit, & è contrario puniatur? Ampliùs autem cùm praemiatio, & punitio contratiae videantur, & contraria ſecundum Philoſophorum doctrinam nata ſint fieri circa idem; ſi animae virtuoſae ſolae ſine corporibus praemientur, & animae vitioſae ſolae ſine corporibus puniantur, vel ſi animae vitioſae cum corporibus puniantur, & animae virtuoſae ſimiliter cum corporibus praemiantur, licet illae in corporibus tabidis, corruptis, & miſeris, hae autem in corporibus glorioſis. Ampliùs autem quid fiet de animabus corum, qui nihil boni aut mali egerunt? vel ſtatim reiungentur corporibus, & tunc qualibet; vel diutiùs expectabunt, & quomodo medio tempore ſe habebunt? Neque eſt tenenda ſententia quae affirmat quaſlibet animas poſt ſpacium magni anni ad corpora propria reuerſuras, & vitam mundanam conſuetam acturas, & ſic omnia eadem numero infinities iteranda. Quando namque & vbi ſic praemiarentur ad plenum homines virtuoſi? Non in vita praeſenti mundana, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum; nec in vita coeleſti; Ibi namque non totus homo compoſitus, ſed ſola anima praemiatur, quod praemium non ſufficit homini virtuoſo, & eius operibus virtuoſis, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum; nec in vita mundana ſecunda poſt animae reditionem ad corpus, ſicut ſuperiùs monſtrabatur. Quomodo inſuper tam diminuta praemiatio, tam reſecta, vt non totum ſeruitorem ſuum remune • et, ſed tantum dimidiam eius partem, rationabiliter decet Deum, ſecundū hic praemiſſa, & 31 am partem? quomodo etiam in media illa parte, praemium tam curtatum, tam breue, tam parcū, aut aliquod praemium temporale ſufficienter retribuit Dei integro amatori, & eius ſincero cultori, qui ſecundū doctrinam 30. pro quantiſcun que bonis delectabilibus intenſiue aut extenſiue, vel etiā duratiue lucrandis, ſeu ipſis lucratis ſeruandis, aut malis poenalib non habitis praecauēdis, ſeu habitis amouendis ipſum ſcienter offenderet quouiſmodo, aliquod ſeruitium debitū ſubtrahendo, aut aliquid diſplicens faciendo, ſicut hic ſuperius tangebatur, & circa proximam partem huius. Imò rationabilius arbitrandum diuinae iuſtitiae, largitati & bonitati ampliſſimè & infinitiſsimè infinitae congruere, vt tali ſuo amatori & cultori perſeueranti finaliter, militia conſummata tempore opportuno retribuens abundanter, plenas rependat delicias, delectationes quaſlibet, & quantaſlibet tēporales tales deficientes & fluxibiles, excedentes & duratione vincentes delicias ſempiternas, & omnes aduerſitates & paenalitates, triſtitias & moleſtias, defectus & luctus, labores & dolores, & vniuerſaliter omnem miſeriam releget, & ſequeſtret. Talis etiam anima non eſt perfectè beata, propter appetitum quem habet ad corpus nullatenus ſatiatum & priuationem operationum ſuarum nobili • m per corporalia organa ſolitarum; priuationem quoque regni ſui priotis, iuxta ſuperiùs praeoſtenia; nec vnquam erit perfectè beata, quia neque in corpore neque à corpore ſeparata. Talis inſuper anima ſeparata & beata in caelo, vel credit & ſperat ſe ita aeternaliter permanſuram, ve • ſcit ſe reuerſuram ad corpus, & ad miſerias corporales; vel nihil conſiderat circa iſtud, &c. ſicut ſupra contra reſponſiunculam vltimam particulae praecedentis. Quare & Auguſtino 22. de Ciuit. Dei 27 referente, Porphyrius Platonicus volens opinionem Platonis corrigere, affirmab • t animam purgatiſſimam cum ad patrem redierit, ad mala mundi nunquam vlterius redituram. Auicenna quoque 5. de Anima 4. probat, quod vna anima non transfertur ad multa corpora, nec ad corpus aliud vllo modo; & ſubdit, & hoc ſufficiat ei qui huius rei ſententiam quaerit. D • bes autem ſcire hoc multis verbis poſſe exponi, quem & Algazel. 4. phyſicae ſuae vit. i • utans probat idem. Nec poteſt quis ſic obijcere Chriſtianis: Nos enim tenemus, quod Animae ſanctae & à corporibus ſeparatae, etſi non ſtatim habeant corpora ſua in re, habem ramen in certa ſpe. Sciunt enim certiſſimè quod tempore congruo diuinitus praeſtituto, & ob rationabilem & iuſtam cauſam dilato, ipſa recipient & tenebunt aeternaliter glorioſa. Conſideret quaeſo Plato qualia, quam abſurda de hominibus & animabus humanis affirmet, ſine omni violentia rationis, imò & ſine exili imagine vel vmbra tenui rationis, & ſine autoritatis cuiuſlibet fulcimento. Vnde quaeſo tibi autoritas, quin magis temeritas talia ſomniandi, talia prophetandi, talia affirmandi? praeſertim cum non profitearis te Prophetam, nec filium aut ſecta • orem Prophetae, ſed purum Philoſophum. In hac parte vnum ſcio, quod ſi ego vel quicunque Chriſtianorum Philoſophus non Propheta, nec Prophetam ſecutus tantam ſententiam ſine tantilla ratione aut rationis imagine affirmare praeſumerem, tibi & alijs profeſſionis tuae hominibus meipſum ridiculum exhiberem. Conſideretis vlterius ſupplico Chriſtianorum ſententiam in iſtis articulis, concordi Prophetarum ſententia roboratam, imò tummi Prophetarum autoritate fundatam Domini Ieſu Chriſti, ſecundum quod praemiſſa circa. 32am. partem perſpicuè demonſtrabant, pulchris rationibus & conuenientibus ſecundum quod materia patitur confirmatam, ab omni contradictione, impoſſibilitate, & inconuenientia rationabiliter defenſatam, iuxta praemiſſa circa 32am. partem iſtius. Quis ergo Philoſopus veritatis amator, & non vanitatis defenſor, cuſtos poſitionis aut ſponſus probabiliorem aut probatiorem, rationabiliorem, & ratiocinatiorem, deſiderabiliorem, vtiliorem, & laeriorem ſententiam laetiſſimè non admittat, ſuſtineat, & defendat? Secundum iſtam quoque ſententiam generatio hominum, & omnes actus humani ſtellarum diſpoſitionibus neceſſariò ſubderentur, quod quam ſit indignum, & contrarium ordini naturali quis neſciat? quis enim ignorat animam rationalem eſſe dignioris & nobilioris eſſentiae, quam aliqua res irrationalis, quare & quam ſtellae? Quomodo ergo ſecundum ordinem dignum naturalem, iſta in cunctis ſuis operibus illis neceſſariò ſubditur regulanda? Abſit tam irregulate regimen, tam incongrua politia, vt caro ſpiritui, vxor viro, iumentum homini, & fatuus dominetur plenariè ſapienti. Non ſic politiam mundanam inſtituit ſapientiſſimus, potentiſſimus, & optimus Princeps Deus, ſecundum quod prima ſuppoſitio & partes ſequentes conuincunt, quod & omnes morales ac naturales Philoſophi conteſtantur. Mirum eſt inſuper de Platone & Platonicis ita ponentibus, praeſertim cum ponant mundum & tempus habere principium & eſſe creatum à Deo, hominem & ſpecies alias vniuerſas, ſicut primus Timae. euidenter oſtendit, & libri Philoſophici ſaepè docent; quod & Ouidius Platonicus 1. Metamorphoſi conteſtatur. Ibi namque ponit productionem rerum ſuperiorum & inferiorum à Deo, ſecundum ordinem in geneſi recitatum. Si namque in fine magni anni homines idem numero reuertterentur, ſimili ratione & effectus alij vniuerſi, neque tunc erunt aliqui alij homines aut effectus, aut idem aliter ſe habentes, propter identitatem omnimodam ſuperiorum caeleſtiumque cauſarum. Sed quomodo in fine magni anni inſtantis, qui erit initium magni anni ſequentis omnia nouiter creabuntur, ſicut in eius principio omnia antiquitùs creabantur' Si enim tunc omnia nouiter creabuntur praeter Deum, de non entibus creabuntur, ſicut & antiquitùs creabantur: Omnia ergo entia erunt prius non entia. Non ergo durabit mundus, neque tempus cum rebus ſuis vſque ad finem magni anni, ſed ante deficient vniuerſa ſolo Deo manente, cuius oppoſitum ponebatur. Quomodo etiam dij ſecundi, ſcilicet Angeli, & animae rationales hominum immortales, & à creatione ſua aeterni, ſecundum ſententiam etiam ipſius Platonis, 2. Timae. in nihilum reuertentur? Nonne Plato 2. Tim. 3. inducit Deum ſic Angelos alloquentem: Dij, quorum opifex, paterque ſum ego; opera ſiquidem vos mea diſſolubilia naturâ, mea tamen voluntate indiſſolubilia. Omne ſiquidem quod iunctum eſt, naturâ diſſolubile eſt, at verò quod bona ratione iunctum atque modulatum eſt, diſſolui velle non eſt Dei; quapropter quia facti generati que eſtis immortales quidem nequaquam, nec omnino indiſſolubiles eſtis, nec tamen vnquam diſſoluemini, nec mortis neceſsitatem ſubibitis, quia voluntas mea eſt maior nexus & vegetatior ad aeternitatis cuſtodiam, quam illi vitales nexus, ex quibus aeternitas veſtra coagmentata atque compoſita eſt; quod & vult de animabus humanis, coelo, & mundo. Si etiam haec entia omnia, erunt aliquando non entia, illa non enritas generalis, & rerum priuatio eſt aliquantulum duratura, ſed quantum? nunquid per ſpacium magni anni, cum tunc non erit annus magnus nec paruus, ſicut nec coelum, nec motus coeleſtis? Quid ergo tunc illam durationem moderabitur & taxabitur, quid (quaeſo) niſi voluntas diuina? quid ergo ſi velit vlterius expectare? nunquid poteſt? nonne olim potuit atque fecit? nonne habet liberam diſpoſitionem propriae voluntatis? vnde ſcit Plato quod omnia in fine magni anni ſtatim recreabuntur à Deo? niſi forſitan dixerit, quia Deus optimum poſsibilium ſemper facit; & eſſe eſt melius quàm non eſſe; ſed hoc ſuperius eſt deſtructum. Secundum hoc quoque nunquam permitteret res non eſſe, nec niſi optimè vnquam eſſe, cum ſit plene omnipotens, & voluntatis vniuerſaliter efficacis, ſicut praecedentia docuerunt, & ipſe Plato non negat. Si autem reſponderis, quòd non vniuerſaliter omnia tunc redibunt, ſed tantùm corruptibilia prius corrupta, & alia continuè permanebunt, videris contradicere tibi-ipſi. Nonne ſi omnia prius corrupta, tunc eadem numero reuertentur, omnes & ſingulae creationes omnium & ſingulorum creatorum in principio magni anni olim corruptae, tunc eaedem numero reuertentur? quare & omnia & ſingula entia in principio magni anni creata, in fine eiuſdem denuò creabuntur. Nonne & tunc recreabitur primus homo? nam quomodo aliter tunc redibit? non per generationem naturalem, cum prius non fuit naturaliter genitus ſed creatus, vel ſi tunc erit naturaliter genitus non creatus, & in principio ita fuit contra hypotheſin; nec videtur naturaliter generandus; à quibus namque parentibus? cur ab iſtis potius quàm ab illis? hoc etiam foret neceſſariò ex aliqua foemina deflorata, ſi prius fuit creatus à Deo ſine aliqua foemina coagente; nec tunc erat aliqua foemina deflorata, quoniam à nullo viro priori, cùm ille fuit primus virorum. Illa inſuper foemina tunc habebit eum in vtero primò viuum: Si enim ante erit natus aut viuus redibit ante principium magni anni contra hypotheſin; & ſi tunc erit in matris vtero primò viuus, ſic fuit primò creatus; ſed non videtur quòd foemina praeceſſerit primum virum. Quomodo etiam ſtante hypotheſi fuit creatus in vtero matris viuus ex praecedenti materia & ſemine genitoris, ſicut erit in principio magni anni futuri? Si etiam foemina illa pregnans propè finem huius magni anni durabit viua vſque ad initium magni anni ſequentis, cur non poſt, imò & prius durabit, cùm ſecundum rationem naturalem, & ſententiam Philoſophorum communem rei permanentis inſtans vltimum non ſit dandum? Et ſi ipſa ſic durabit, cur non viri & foeminae aliae naturaliter geniti ſatis multi? Sic ergo fuit in principio magni anni contra hypotheſin. Neque videtur quòd in principio magni anni futuri creabitur primus homo, cùm viri & foeminae ſecundum curſum naturalem ſufficiant ad perpetuandum ſpeciem, & ſuppoſita ſpeciei: non enim videtur quòd in fine magni anni, omnes homines quaquauerſum ſubitò morientur; tam generalis namque mortalitatis ſubitò tunc futurae, non poſſet fingi aliqua cauſa naturalis niſi coeleſtis, nec ex parte coeli, niſi ratione motus • ardiſsimi ſphaerae octauae. Sed iſtud ſcientibus naturas & vires coeleſtium mobilium, motuum, orbium, & ſtellarum, conſtat eſſe fabulam & figmentum. Nonne homines habebunt Ylec, Alcocoden, & omnes datores, ſeu ſignificatores vitae & mortis tunc temporis ſicut ante? Quod etiam dicebatur ſuperius, non ſtatim, ſed poſt ſpacium magni anni animas ad propria corpora reuerſuras, & eoſdē homines numero redituros, ſi annus cōtinere ponatut 440. aut 600. annos cōmunes, facilè reprobatur. Conſtat enim ponētibus in terra rationē coeleſtiū, quòd motus octauae ſphaerae & planetarū, nullatenus redeunt in tot annis communibus ad priſtina loca ſua, ordinem & aſpectum. Hoc idem & ex lapſu tempotis reprobatur: Conſtat enim, quòd Noc, Abraham, Moſes, Dauid, Nabuchodonoſor, Cyrus, Darius, Alexander, Octauianus Auguſtus, Chriſtus, Hermes, Plato, Ariſtoteles, & plurimi ſimiles lapſis tot annis & pluribus praeceſſerunt, qui nondum redierunt, nec viſi, nec auditi fuerunt. Adhuc autem ſi mortui in tanto tempore redeant, ſimili ratione & effectus alij vniuerſi; quare & in tanto tempore, quilibet homo idem qui prius, ab eiſdem parentibus, eiſdem hora & loco, eodem actu iterum generatur, iterum moritur, iterumque reſurgit. Sed ſicut diuerſae teſtantur hiſtoriae, plures vltra tot curricula annorum viuentes, continuè durauere, ſicut & aliquae ciuitates, lapides, & metalla. Qui verò aſtruunt Magnum annum 36. millia annorum ſolarium continere, poſſunt ſimiliter caſtigari. Habentibus namque coeleſtium motuum diſciplinam, facile demonſtrare, quòd non ſit reditio omnium mobilium coeleſtium ad loca ſua primordialia in tot annis; nec eſt omninò perſpicuum quòd quando ſphaera octaua plenè perficiet motum ſuum, quòd & tunc omnia mota coeleſtia ſimiliter perficient motus ſuos; nec videtur quod ſphaera octaua in tot annis perficiat motum ſuum, imò contrarium faciliter oſtendetur. Neque dicit Ptolomaeus quòd ſphaera octaua verè mouetur per gradum vnum in omnibus centum annis, ſed fere. Ne que iſta traditio Ptolomaei de motu ſphaerae octauae certa habetur aut vera, ſicut Albategni, Thebit, & alji poſteriores Aſtronomi certiſſimè repererūt. Si tamen Plato voluerit dicere, quòd animae virtuoſae redibunt ad corpora, non tamen paſſibilia & miſera, ſed impaſsibilia, & beata, ad vitam non temporalem & miſeram, ſed perpetuam & beatam, & hoc in fine mundi, quando omnia mota coeleſtia plenè redibunt ad primarium ſtatum ſuum, & ita ab origine mundi vſque ad finem, perficient vnum magnum annum; non longe videretur à ſententia veritatis. Sic enim & quidam Theologi autumant, & diuinant: Dignum namque eis videtur vt omnia circulo peragantur, & ita motus coeleſtes & tempora, vbi incaeperant, finiantur. Satis tamen rationabile videretur, quòd ſicut Deus inſtituit Angelos & homines in bono non optimo, vt ſic de bono per melius ad optimum proficiendo aſcenderent, & proficerent aſcendendo, & ſic tandem in optimo finaliter permanerent; ita & mota coeleſtia in locis, dignitatibus, aſpectibus, & caeteris talibus ordinaſſet. His autem non impertinens ſuadere, quòd ſicut boni reſurgent ad beatitudinem ſempiternam, ſic & mali ad miſeriam ſempiternam; Quid enim proportionalius, quid conuenientius aequitati, quid congruentius rationi? Haec enim ſibi contraria dignoſcuntur. Sicut igitur aeternitas in beatitudine beatiſſima portio reputatur; ſic & in miſeria miſerrima portio comprobatur. Quae aliàs alia poena digna, in mundi huius ampliſſima politia, poſſet ſufficienter malos à malis commiſſis ad poenitentiam reuocare, & à non commiſſis malitijs deterrere, ſicut ſuperius tangebatur: Nec poteſt quis dicere, quòd ſola comminatio talis poenae. Abſit enim quòd Deus veraciſſimus, fideliſſimus, & rectiſſimus Princeps mundi indigeret mendacijs, gauderet periurijs, & fallacias exerceret contra primam Suppoſitionem & partes ſequentes. Si etiam in comminatione poenarum nos ſalleret, cur non in promiſſione ſimiliter praemiorum? cur etiam ratione ducentis dicentis, vnquam er in aliquo credere deberemus? Nonne & praemiſſa circa proximam partem huius euidenter oſtendunt, peccatum temporale poſſe iuſtè puniri poena aeterna, immò & aeternaliter puniri debere, ſi non fuerit hoc correctum, niſi Deus velit gratius & benignius agere, cum malis hominibus, quam cum bonis, cum blaſphematoribus, quam cum amatoribus, cum contemtoribus, quam cum cultoribus, tantam poenam debitam ſpontancè remittendo, & tantam gloriam indebitam gratuitò tribuendo. Nonne & terreni Principes poſſunt multa iuſta ſtatuere, ſtatuuntque de facto, ad quae ratio naturalis demonſtratiua praecedens omninò non cogit, ſed legiſlatoris arbitrio committuntur, de qualibus dicunt Iuriſtae, quòd Principi placuit, legis habet vigorem? Nonne ergo poſſet Princeps iuſte ſtatuere, & multum conſonè rationi, quòd quicunque pro Principe aut Republica cui praeeſt, perſeueranter, ſtrenuè fecerit, perpetuo praemietur, & quicun que contrarium fecerit, perpetuò puniatur; quod & iuſtè, aeter naliter fierit in perſonis eorum, ſi poſſent viuere in aeternum: quod quia non poſſunt, in eorum poſteris, quaſi in ipſis quodammodo in perpetuum exercetur, dum à ſucceſſione haereditaria repelluntur, & ad multos forſan honores inhabiles decernuntur? Cur ergo excellentiſſimus Princeps Deus, cui humanae animae ſemper viuunt, & toti homines ſuſcitati ſimiliter ſemper viuent, ſicut praemiſſa teſtantur, non poſſet circa ſubditos ſuos ſimilia iuſtè ſtatuere, & efficaciter adimplere, ſicut conuenientiſſimè, proportionatiſſimè decentiſſimè congruit rationi, iuſtitiae, aequitati, ſicut praehabita ſuaſerunt; Imò ſic ſtatuit, & ſanciuit, ſicut ipſius ſecretarij, referendarij, Prophetae clariſſimi, Chriſtus praecipuus Prophetarum, & Legiſlatorum, ſicut praemiſia circa partem 32. oſtendunt, & caeteri viri diuini veteris Legis & nouae vnanimiter conteſtantur. Quibus & Hermes Philoſophus, imo & pater Philoſophorum de Verbo aeterno 30. planè concordat, ſicut ſuperius recitatur: Quem & Ariſtoteles, 1. partis Secreti ſecretorum 18. allegans ſolenniter, ita ſcribit; Caue, quantum potes, effundere ſanguinem hominum, quia Doctor egregius Hermogenes ſcripſit, dicens; Quando creatura interficit creaturam ſibi ſimilem, virtutes coelorum clamabunt ad diuinam Maieſtatem, dicentes Domino; Domine, ſeruus tuus vult eſſe tibi ſimilis; qui ſi iniuſtè interficitur, reſpondet Creator excelſus; Permitte eum qui interficit, quia interficietur in vindictam, & ego retribuam: & toties in ſuis laudibus virtutes coelorum repraeſentabunt mortem interfecti, donec vindicta ſumatur de interficiente, qui erit vnus de perſeueratoribus in poenis aeternis: Quod & teſtatur eius autoritas infra, eiuſdem tertiae partis 7. ſuperius recitata, & aliae quaedam autoritates praemiſſae. Auicenna quoque 9. Metaphyſ. vlt. dicit; Quòd anima imperfecta exuta à corpore incidet in maneriem laboris aeterni. Algazel inſuper 5. phyſicae ſuae 1o. docet expreſſe; Quòd quaedam animae vitioſae à corporibus ſeparatae, aeternas poenas incurrent, & aeternaliter punientur. Quid etiam aliud per alia quatuor flumina infernalia Poetarum ſemper fluentia, & nunquam deficientia ſuperiùs memorata, quàm poena infernalis aeterna aptius figuratur? Neque Philoſophi aut haeretici dicentes contrarium vllam afferunt rationem, afferreue poſſunt rationem videlicet efficacem; ſed quaſi hiſtorici in non hiſtoricis, ſed philoſophicis & diſputabilibus, contra rerum naturam, hiſtoriam nudam texunt, & hiſtoriam de futuro, cùm tamen non ſint Prophetae, nec filij Prophetarum. Punire namque peccantes diuinae miſericordiae & clementiae non repugnat, ſecundum 31. partem; neque etiam punire aeternaliter peccantes temporaliter iuſtitiae Dei repugnat, per proximam partem huius. Neque huic repugnat quod ſuperius dicebatur, Deum nullum abundanter vel ad condignum punire: Licèt enim aeternaliter puniat; poteſt tamen per vices vel ſemper continuè punire mitiùs quàm condignè, quam punitorum iniquitas merebatur, quod & facit, ſicut praemiſſa circa 31. partem, & proximam ſuaſerunt. Hi tamen fortaſsis etſi non poſſunt partem ſuam per rationes aſtruere, conabuntur ſaltem rationes meas deſtruere reſpondendo, dicentes; Quòd ſola priuatio felicitatis aeternae, ſine aliqua poena ſenſus, eſt poena ſufficiens omni culpae. Sed iſtud ſtatim refellitur per praemiſſa; ſic enim qui plus peccat, & qui minùs, qui etiam nunquam benè, ſed ſemper peſsimè operatur; & qui nunquam bene agit nec malè, eſſent aequaliter puniendi. Idem iridem facilè reprobatur per proximam partem huius, & oſtenſionem ipſius. Cur etiam ſi ſic eſſet, nequaquam ſufficeret in omni recta politia punire peccantes quoſcunque per ſolam priuationem praemij & honoris, & non per ſupplicia varia & per mortem? Qui etiam peccat ſcienter praecipuè contra Deum, magis videtur mereri ſupplicium, quàm qui recte agit, mercedem. Nullus enim deberet peccare pro aliquo recte facto. Magis enim vitandum eſt peccatum, quàm meritum acquirendum, niſi fortaſsis peccatum vitari non valeat, niſi meritoriè operando, ſicut 31a pars probat. Beatitudo inſuper & miſeria ſunt contraria, non ſolum oppoſita priuatiuè; habent igitur fieri per contraria poſitiua, non ſolum per oppoſita priuatiuè. Si verò ſecundum praemiſſa boni finaliter ſuſcitati ſint aeternaliter praemiandi, vbi aptius quàm in coelo, quàm in Dei habitaculo glorioſo, coram facie Dei ſemper cum eo quem ſuper omnia dilexerint, & finaliter quaeſierint? Nonne & ratio iſtud docet? Anima namque humana rationalis eſt incorporalis & immaterialis, neque extenſa ad extenſionem materiae, neque educta de potentia materiae elementaris, aut mixtae, neque naturam materiae in ſe habens. Quare nec locus ſuus naturalis eſt in terra, nec inter elementa, aut elementata iſta, ſed ſupra: Omnia namque ſimplicia & compoſita ſecundum ſuas naturas naturalia exigunt ſibi loca, ſicut experientia manifeſtat, & Philoſophi an eſtantur. Nonne & digniori naturae dignior locus debetur, ſicut fatentur communiter Philoſophi & vulgares? & quis neſciat animam rationalem immaterialem, & immortalem, materialibus & corruptibilibus praeualere? & quis locus dignior, quàm qui ſurſum, ſicut nullus hominum diffitetur? Quare & dicit Philoſophus, 2. de Coelo & Mundo, 34. Diuinior locus qui ſurſum, co qui deorſum; vbi textus Auerrois ſic habet; Locus ſuperior nobilior inferiori: locatum quoque & locus conuenientiam, & ſimilitudinem exigunt naturalem, ſicut ratio perſuadet, experimentum oſtendit, Philoſophi & alij confitentur: Anima autem rationalis eſt immaterialis, ſpiritualis, & immortalis; exigit igitur talem locum, locum ſuper haec omnia materialia & mortalia, ſicut & Angeli ſancti coelum: Hac enim ratione ſuaſi, omnes gentes & populi, Philoſophi & vulgares concorditer tribuunt Angelis ſanctis coelum; vndè Philoſophus 1. de Coelo, 22. Omnes, inquit, eum, qui ſurſum, Deo locum attribuunt, & barbari & Graeci; quicunque quidem putant eſſe deos, palam vt immortali immortale coaptatum. Impoſsibile enim aliter; vbi tranſlatio, quam Auerroes exponit, ſic habet; Omnes homines vnanimiter conueniunt, quòd hoc corpus primum glorioſum, eſt locus ſpirituum, ſcilicet Graeci, & alij primarum gentium quae cognouerunt Deum, & eius dominium, & dixerunt hoc; Quoniam illud ſuper quod non cadit corruptio, debet eſſe in loco qui non corrumpitur. Super quod Auerroes, Omnes, inquit, gentes concedentes Deum eſſe, conueniunt in hoc, quod Caelum eſt locus Dei & aliorum ſpirituum, qui vulgariter dicuntur Angeli. Philoſophus etiam 2. de Caelo & Mundo 2. Caelum, inquit, & eum, qui ſurſum, locum Antiqui quidem Dijs attribuerunt, velut exiſtens ſolum immortale. Vbi tranſlatio Auerrois, Omnes Antiqui poſuerunt caelum eſſe locum creatoris propter ſuam incorruptibilitatem & aeternitatem; ſuper quod Auerroes, locus aeterni eſt aeternus. Nonne & ſimilia in natura ſimilem locum naturalem requirunt? Spiritus autem ſeu Angeli & animae rationales ſunt ſimiles in natura, ſicut praemiſſa teſtantur; & omnes gentes, & populi, Philoſophi, & vulgares immortalitatem animae confitentes pariter confitentur: Locus autem Angelicorum ſpirituum naturalis eſt Caelum, ſicut praemiſſa teſtantur. Adhuc autem beatitudo liue felicitas eſt bonum nobiliſsimum, digniſsimum, iucundiſsimum, & ab omnibus aduerſitatibus ſeparatum, & vniuerſaliter integrum & perfectum, ſicut praecedentia docuerunt; Tale autem bonum locum conuenientem requirit, alioquin non erit perfectum. Sed vbi poſſet anima rationalis beata talem locum ſibi conuenientem habere? Non in ſubcoeleſtibus: Conſtat planè, ſicut & praemiſſa teſtantur; ſolum enim in coeleſtibus talis locus: Vnde & Philoſophus 1. de Caelo & Mundo in tranſlatione antiqua, & in tranſlatione quam habet Auerroes, vocat Caelum, corpus glorioſum frequenter. His igitur, & huiuſmodi rationibus inclinati, multi Philoſophi, & Poetae ſuperius recitati, affirmant concorditer, animam virtuoſam atque purgatam, in coeleſtibus finaliter praemiandam, felicitatem beatitudinem que finalem in coeleſtibus habituram; Homo autem beatificandus non beatificabitur in anima ſua ſola, ſed in anima ſimul & corpore, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; Totus ergo homo in anima ſimul & corpore ſu • citatus eſt beatificandus in Caelo, & ibi finaliter praemiandus. Et ecce quàm aptè hoc congruit: ationi: Certae namque formae naturales appetunt naturaliter certa loca naturalia, & ſimiliter tota compoſita naturalia propter formas. Quamobrem & mouentur naturaliter ad naturalia loca ſua, & in eis naturaliter requieſcunt, ſicut Philoſophi atteſtantur. Locus autem naturalis animae rationalis eſt Caelum, ſicut ſuperius eſt oſtenſum: Illum ergo locum naturaliter appetit, ad illum mouetur naturaliter, & in illo naturaliter requieſcit; quare & ſimiliter totus homo. Nonne & anima dignior & perfectior eſt quàm corpus? quod ergo dignius & naturalius reputandum, quod Anima regat corpus, quod Anima ducat corpus, quod Anima locet corpus in loco congruo animae, quam è contra. Nonne ergo totus homo naturalius locaretur in Caelo, quàm in terra? Ibi namque naturaliter locaretur, ſecundum naturaliſsimam formam ſuam, digniſsimam & perfectiſſimam partem ſuam, ſicut praemiſſa teſtantur: In terra autem ſecundum corpus ſuum, & materiam ſuam tantùm; In beatitudine verò finali, ſicut anima naturaliter in caelo locabitur, ſic & corpus; alioquin non foret naturaliſsimum neque aptiſsimum animae ſic beatae; Nec anima, nec homo totus haberet felicitatem perfectam, & beatitudinem conſummatam. Nec debet turbare Philoſophos, vel quoſlibet alios quomodo caro iſta terrena poſsit naturaliter in caelum aſcendere & manere. Cur enim Deus omnipotens totius Autor naturae, qui ſecundum praemiſſa poſſet creare, & recreare totum corpus ex nihilo, mortuos ſuſcitare, & omnimoda miracula, ſicut voluerit, operari, non poſſet mirabiliter, & nobis fortè puſillis incomprehenſibiliter alterare, & ſubtiliare groſsitiē huius carnis, donec naturaliter in caelū aſcenderet, & maneret, ſicut Sol iſta groſſa, & grauia ſubtiliat elementa, ſicut etia Alchymiſtae multa groſſa & grauia ſubtiliāt ſic per ignem? Nonne etiam magnes lapis multum rudis diſponit ſic fetrum corpus multum rude & graue, quod naturaliter aſcendit ad eum, inſequitur ipſum ſurſum ad quantamcunque diſtantiam, & manet cum eo? Cur ergo Deus omnipotens, qui habitat in Coelis, non poteſt corpora hominum taliter alterare, ad coeleſtia ſubleuare, & cum ſeipſo in coeleſtibus aeternaliter collocare? In qualibet inſuper politia rectè diſpoſita, loca probè agentium & improbè, loca praemiorum & poenarum, ſecundum ſuperius & inferius; honorabile & inhonorabile; delectabile & triſtabile ab inuicem ſunt diſcreta. Quis enim neſciat virtuoſos, & probos primoribus ſedibus honorari? Et quis neſciar vitioſos, & improbos à talibus eijci, carceribus retrudi, lignis ſuſpendi, & alijs locis vilibus & contrarijs mancipari? Boni autem in Dei maxima politia ſecundum priora ſunt ſurſum in coeleſtibus praemiandi, & ibi finaliter collocandi. Quid ergo conuenientius, quàm vt mali deorſum in terra, & infra terram, in aliquo loco horribili infra terram, & habitationem noſtram communem, qui ideò inferus dicitur, & infernus, puniendi finaliter retrudantur; vt ſic qui Deum Coeli offenderant, coeleſti lumine, viſu, & fauore priuentur, vt ſic ſpiritus hominis, & totus homo, qui ſecundum praemiſſa debuit naturaliter habitaſſe in Coelis, quia fecit contra naturam, contra Deum naturae, contra regulam naturalem amandi, quam 30a pars tradebat, contra naturam habitet in Inferno; vt ſic etiam praeter alias poenas ſuas, & locus ipſe innaturalis & horridus ſit poenalis, vt ſicut bonis omnia conuertuntur in gloriam, ita & malis omnia in miſeriam conuertantur? Dicit enim Hermes de verbo aeterno 19. Ab eo itaque quod viſu priuentur, Graecè 〈 in non-Latin alphabet 〉 ab eo quòd in imo ſpherae ſint, Latinè Inferi nuncupantur. Dicitque Plato 2. Timae. 9. quòd negligens Deum reuocabitur ad Inferna, ſicut ſuperius, pleniùs allegatur: Quibus & Ariſtoteles in Secreto ſecretorum 3. partis 7. planè conſentit, ſicut ſuperiùs recitatur. His quoque conſentiunt quàm plures hiſtoriae Gentilium & Graecorum, Deos ſuperos & Inferos diſtinguentes, & plurima carmina Poëtarum, ſicut ſuperius tangebatur. Nonne & Philoſopho 2. de Coelo 73o. recitante, Pictagorici tradiderunt carcerem Iouis eſſe in medio totius ad centrum, qui & Tartarum, & Spiritus, ſeu homines Tartareos profitentur, Iouemque ipſis inferre minas & poenas? Recitat enim Philoſophus 2. Poſt. 3. Pictagoricos dicere, ſonare ſeu tonare minarum cauſa, his qui ſunt in Tartaro, quatenus timeant. Ex his autem euidenter conſequitur corpora beatorum ad meliorem, ſinceriorem, coeleſtiorem conditionem in futura beatitudine tranſformanda: Quomodò namque aliter aſcendent ad coelum, & ibi naturaliter requieſcent, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum. Si etiam ſecundum praemiſſa, non tantum vna pars hominis, ſed totus homo ſimul in anima & corpore eſt praemiandus, & beatificandus finaliter, cùm anima eius ſit tunc mutanda in melius & incomparabiliter melius, cur non & ſimili modo corpus? praeſertim cùm ſecundum praemiſſa Deus facillimè iſtud poſsit, cum etiam animam meliorem, purgatiorem, & coeleſtiorem, & in Coelo naturaliter habitantem magis deceat tale corpus, corpus conſimile & conforme; cùm inſuper alias non eſſet homo perfectè beatus, quomodo namque cenſendus eſt totus homo perfectè beatus, cuius totum corpus miſeriae ſubiacet conſuetae, contra ſpiritum concupiſcit ſeu appetit, litigat, & repugnat? His quoque conceſsis quis neget beatos immortalia corpora habituros? Immortalia, inquam, vel vigore naturae in melius tranſmutandae, vel beneficio creatoris & recreatoris, beatificatoris & continui ſeruatoris. Quomodò etenim aliter totus homo in anima ſimul & corpore aeterna beatitudine perfruatur, ſicut praecedentia ſuaſerunt? Nonne etiam formae & corpora debent naturaliter conformari, & naturali ſimilitudine conuenire? Et quid correſpondentius, naturalius, & ſimilius, quàm vt forma corruptibilis, temporalis, corpus corruptibile, temporale inhabitet, & informet? Forma verò incorruptibilis & aeterna corpus corruptibile. incorruptibile & aeternum? Haec autem fuit antiqua opinio plurium Antiquorum, ſicut ſuperius tangebatur. Omnes enim dicentes Deos ex hominibus fieri, & hoc dicunt; quod & Philoſophus 3. Metaphyſ. 15. commemorat manifeſte. Qui & 4. Topic. Quandoque, inquit, peccant paſsionem in genus paſsi ponentes, vt quicunque immortalitatem vitam ſempiternam dicunt eſſe: Paſsio enim vitae & caſus immortalitas videtur eſſe. Quoniam autem verum eſt quod dicitur, palam fiet, ſi quis concedet ex mortali, fieri aliquem immortalem: Nullus enim dicit eum aliam ſumere vitam, ſed caſum aliquem vel paſsionem huic eidem adgenerari. Quare non eſt genus, vita immortalitatis. Scio tamen quod Ariſtoteles & Auerroes 3. Metaphyſ. vbi priùs, detident ita dicentes, & hoc fortaſsis quia nequaquam eos intelligunt propter Metaphoram vſus Mannae, & Nectaris, vel quia non habent efficacius argumentum. Cur enim non poſſet Deus omnipotens à corpore humano cauſas intrinſecas corruptiuas ſubtrahere, aut omnes illas ſic contemperare, proportionate, & coaequare ad inuicem, quòd incorruptibiles abinuicem permanerent, ſicut & Medici aſſerunt de corpore complexionis optimè naturalis, quae & ab ijs temperata ad iuſtitiam nuncupatur? aut cur non poſſet omnes illas cauſas taliter alterare? Videmus enim multa actiua naturalia multimode alterata actiones ſuſpendere naturales. Nonne aurum naturaliter vel artificialiter generatum à Philoſophis naturalibus vniuerſalibus & particularibus, ſcilicet, Alchymiſticis, imputribile, & incorruptibile affirmatur? Nonne & Plinius 7. Naturalis hiſtoriae, ita ſcribit; Puerum ferunt aeſtu & itinere feſſum in ſpecu dormiſſe 57. annis, rerum faciem mutationemque mirantem, velut poſtero die experrectum; eundem poſtea totidem annis vixiſſe, tanquam illis, quibus dormiuit, non computatis, quia durauerit annis 157. Cui & aliae famoſae hiſtoriae ſimilia recordantur. Si igitur corpus illius & ſimilium tanto tempore non computruit, imò nec ad putrefactionem aut corruptionem tendebar, cur non potuit per iterum tantum tempus, & per quantum libet ſic du raſſe etiam infinitum? Idem inſuper Plinius ſimiliter 2o. eiuſdem ſic ſcribit; Celebre phanum habet Veneris Paphos, in cuius quadam area non pluit. Item in ea oppidum Troadis circa ſimulachrum Mineruae; In eodem & relicta ſacrificia non putreſcunt. Apud nos quoque in Anglia & in Hybernia fertur certiſsimè; Inſulas quaſdam eſſe in quibus nullus moritur, moriue poteſt, ſicut longiſsima experientia manifeſtat, quarum tamen Incolae morituri exceſsiuo languore vexati, ideoque elati continuò moriuntur. Cur ergo Deus omnipotens non poteſt corpora hominum taliter alterare, quòd immortalia perſeuerent? Et quicquid ſit de virtute propria corporum humanorum, totiuſue vniuerſitatis naturae creatae, nulli dubium quin Deus de ſua omnipotentia, & voluntatis efficacia ſimpliciter infinita, poſsit talia corpora hominum glorioſa in vita beata, ſine mortis diuortio aeternaliter conſeruare, ſicut & trigeſima ſeptima pars docebat. Nonne Plato ſimilem ſententiam profitetur de Angelis ſuperius recitatam; qui & 1. Timae. 4. dicit; Quòd Deus praeclaram illam maculam viſibilem, contiguamque fabricatus eſt, amica partium aequilibritatis ratione ſociatam, quae immortalis, indiſſolubiliſque eſſet aduerſus omnem caſum, excepta fabricatoris ſui voluntate. Per haec & poteſt patere propoſitum de corporibus reproborum. Niſi enim reprobi toti in anima ſimul & corpore aeternaliter viuerent, nequaquam toti aeternam miſeriam ſuſtinerent, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Quomodo autem hoc poſſunt, poteſt per praecedentia ſuaderi, per Salamandram, per Aetnam, & per alia quaedam ſimilia, quae ab igne nullatenus conſumuntur; maximè verò per Dei omnipotentiam infinitam. Ex his autem vlterius inferendum, quòd felicitas beatorum futura, nequaquam conſiſtet in carnis voluptatibus conſuetis, aut in aliquo alio, aliquibuſue alijs praeter Deum. Quomodo namque corpus tam purum, tam mirabiliter depuratum, & in omnibus tam beatum, vt homini plenè beato, plenè deſeruiat, quatenus beatitudine ſua plena plenariè perfruatur, & in nullo penitus retrahatur, creditur habiturum voluptates & concupiſcentias ſolitas, miſeras, inhoneſtas, ipſum beatum à perfecta beatitudine, quae conſiſtit in perfecta Dei cognitione, dilectione, delectatione, & inhaeſione, multipliciter retrahentes, ſicut praemiſſa circa trigeſimam ſecundam partem oſtendunt? Nonne & perfectius, naturalius, atque beatius homini reputandum, quòd perficiatur ſecundum animam, quàm ſecundum corpus, in quibus contrariantur adinuicem & repugnant? Nonne & ideò virtuoſi & ſtudioſi à carnis voluptatibus continentes, perfectiores alijs meritò iudicantur? Sic ergo erit in felicitate futura, nec erit ibi repugnantia, aut contrarietas aliqualis inter corpus & animam. Tunc etenim ibi foret poena, triſtitia, & miſeria aliqualis, non felicitas conſummata. Si etiam beatitudo futura & felicitas conſiſteret in carnis voluptatibus conſuetis, & beatitudo ſimiliter poſsibilis in praeſenti, ſicque Epicurei, porcini, & voluptatibus omnibus dediti, eſſent beatiores, meliores, & virtuoſiores alijs in praeſenti, quia propinquiores beatitudini verae futurae, veraciterque beatis. Sed quis iſtud conceſſerit niſi porcus forſitan impudens Epicuri? Iſta quoque particula clarè patet ex praemiſsis, circa 32. partem iſtius, & circa partem praeſentem, quarum & aliqua iuuat adhuc breuiter memorari. Docent ſiquidem namque praelibata, quòd beatitudo ſiuè felicitas, eſt bonum humanum finale, & finis hominis vltimatus, qui non deſideratur aut quaeritur propter aliquid aliud, ſed propter ſe tantùm, & caetera propter ipſum. Sed quid ſic rationabiliter deſideratur aut quaeritur in omnibus entibus niſi Deus, ſicut 30. pars monſtrauit? Amplius autem, quomodo verax Deus, qui ſecundum 30. partem huius, ſtatuit ſe amari, & coli ab hominibus ſuper omnia alia, ſiue exiſtentia, ſiue cogitabilia, propter ſeipſum finaliter, vltimatè; non ſeipſum, ſed aliud infinale & beatificum praemium eis reddet? Quicquid enim aliud tali amatori & cultori ſuo reddiderit, nihil videtur reddere ſed fraudare; ſicuti ſi paterfamilias pro opera tua diurna promitteret tibi aurum, puta talentum, veſpere autem facto, redderet tibi ſtercus; nonne quodlibet aliud, citra Deum, ipſi collatum quaſi ſtercus videtur reſpectu talenti? imo incomparabiliter longè minus quàm nihilum & inane. Quare & Philoſophus 9. Ethic. 1. loquens de recompenſatione iuſta, & debita in communicatione humana, ſic ait; Contendunt autem cùm altera fiunt ipſis, & non quae appetunt. Simile enim eſt, quod eſt nihil fieri, cùm eo, quod appetit, non potitur; puta & citharoedo repromittens, & quanto melius caneret, tanto plus; immane autem expetenti promiſsiones pro delectatione delectationem reddidiſſe dixit; Siquidem igitur vterque hoc volebat, ſufficienter vtique habuit: Si autem hic quidem delectationem, hic autem Iucrum, & hic quidem habet, hic autem non; non vtique erit quod ſecundum communicationem benè. Quanto magis in communicatione huiuſmodi amatoris & cultotis Dei cum Deo, in qua Deus ipſe finaliter intenditur, quaeritur, & ſperatur, ſimiliter ſentiendum? praeſertim cùm nullum aliud bonum ſit maius eo, aequale, aut comparabile de propinquo, ſed quodlibet incomparabiliter vilius, & quaſi nihil & inane? Nonne & quilibet virtuoſus faciens omnia finaliter propter Deum, ſecundum doctrinam 30. partis huius finaliter Deum intendit, quaerit, & mouetur continuè verſus eum? Iſte autem motus cum non ſit circularis, ſed rectus, non debet eſſe naturaliter infinitus, ſicut nec homo naturaliter imperfectus. Sed quomodo naturaliter finietur, & perficietur finaliter iſte motus, fine naturali, naturaliterque intento nullatenus acquiſito, ſed alio? Iſte ergo motus eſt finaliter terminandus in Deo, qui etiam ſecundum Philoſophos, ſicut amatum & deſideratum nos mouet, ſicut Ariſtoteles 12. Metaphyſ. 37. & Auerroes in comment. planè teſtantur; vbi & Philoſophus 38. loquens de primo principio mouente ſicut amatum: & d • ſideratu • Ex tali, inquit, Principio dependet caelum & natura, ſuper quod Auerroes ſic ait: Iam declaratum eſt, quòd Caelum & natura continuatur cum principio quod eſt intellectus, qui eſt in fine gaudij & voluptatis, ſicut erit noſtra diſpoſitio in continuatione cum intellectu qui eſt principium, & ex hoc quidem apparet bene quod Ariſtoteles opinatur, quod fortuna hominum eo quod ſunt homines, non eſt niſi per continuationem eorum cum intellectu, quem declaratum eſt in libro de Anima eſſe principium agens, & mouens nos. Intelligentiae enim abſtractae in eo quod ſunt abſtractae, debent eſſe principia corum, quorum ſunt principia, duobus modis; ſecundum quod ſunt mouentes, & ſecundum quod ſunt finis. Intelligentia enim agens in quantum eſt abſtracta, & principium nobis, neceſſe eſt vt moueat nos, ſecundum quod amatum amans. Etſi omnis motus neceſſe eſt vt continuetur cum eo à quo ſit ſecundum finem, neceſſe eſt vt in poſtremo continuemur cum hoc intellectu abſtracto, ita quod erimus dependentes à tali principio, à quo Caelum dependet. Adhuc autem ſi felicitas hominis conſummata in quocunque alio citra Deum conſiſteret, non in ipſo, conſiſteret in aliquo bono finito & paruo, cum nullum ſit aliud bonum citra ipſum. Sed quomodo Deus iuſtiſsimus, potentiſsimus, abundantiſsimus, atque largiſsimus, qui ab hominibus tantum amariſe ſtatuit atque coli, quod pro quantiſcunque bonis non habitis acquirendis, ſeu habitis conſeruandis; vel pro quantiſcunque malis poenalibus non habitis praecauendis, aut habitis amouendis, in nullo ipſum ſcienter offenderent quouiſmodo, ſecundum doctrinam trigeſimae partis huius, pro tanto amore, pro tanto cultu, pro tanto ſeruitio, tantillum praemium eis reddet? Decet enim quod ſuos non parce remunaeret, ſed abundè, ſecundum trigeſimam primam partem. Q • id igitur dignum tanto amori, congruum tanto cultui, aut proportionatum tanto ſeruitio, conſummata militia tandem reddet, niſi bonum aliquod maius bonis omnibus quae ſperauerunt, malis omnibus quae ſuſtinuerunt, ſaltem quantum in eis fuit, in promptitudine ſcilicet animi, & conſtantia voluntatis pro eius amore, reuerentia, & honore, praeſertim cùm facillimè iſtud poſsit, & conuenientiſsimè deceat hunc & illos? Quantum igitur bonum talibus amatoribus, cultoribus, & militibus ſuis reddet, niſi bonum aliquod maius bonis omnibus etiam imaginabilibus citra ipſum: & quod bonum huiuſmodi niſi ipſe? Amplius autem nullum bonum finitum & paruum ſatiat animam aut hominem maius & melius appetentem, maioris & melioris capacem. Omnes c • i • autem ceruſſimè experimur, quod bonum naturaliter affectamus, & magis maius, nec in vllo bono finito plenariè quietamur; quinnimo & vltra procedimus, & bonum maius magis appetimus, & optamus. Et quomodo iſte appetitus tam naturalis, tam rationabilis, tam honeſtus, remanebit ſine demerito aeternaliter orioſus, praeſertim cum à Deo naturae totius Autore, non inaniter hominibus ſit inſertus? Solus igitur ipſe Deus infinitiſsimè infinirus, iſtum appetitum, iſtud deſiderium, iſtam famem, iſtam eſuriem de ſeipſo, & per ſeipſum beatiſsimè ſatiabit. Sed vbi & quando ſi non in felicitateaeterna futura, & in beatitudine quam ſperamus? Teipſum igitur, Deus meus, teipſum propter teipſum ſuper alia cuncta amo, teipſum deſidero, teipſū finaliter cōcupiſco, teipſum propter teipſum non aliud quidlibet ſemper & in omnibus quaero finaliter ex totis meis praecordijs & medullis, cū gemitu & ploratu, cum labore continuo & dolore; quid ergo finaliter mihi reddes? ſi non teipſum mihi reddideris, nihil reddes; ſi non teipſum mihi donaueris nihil donas; ſi non teipſum inuenio, nihil inuenio; nequaquam me praemias ſed crucias vehementer. Prius enim, quando quaeſiui teipſum finaliter, ſperaui cito inuenire teipſum finaliter, & tenere, & hac ſpe melliflua in omnibus meis laboribus dulciter conſolabar; nunc autem ſi teipſum mihi negaueris, quicquid aliud dederis, tanta ſpe fruſtratus non ad tempus modicum ſed pro ſemper. Nonne ſemper amore languebo, languore moerebo, moerore dolebo, dolore lugebo & flebo, & ſemper inanis & vacuus remanebo? Nonne igitur inconſolabiliter contriſtabor, inceſſabiliter querelabor, interminabiliter cruciabor? Non eſt hoc tuum optime, potentiſſime, clementiſſime, & amantiſſime Deus meus? Nullatenus congruit, nuſquam decet vt Amatores tuos perfectos ex toto corde, ex tota anima, ex tota virtute, tam inamicabiliter, imò tam inimicaliter paruipendas, deſpicias, abijcias, & contemnas, verberes, vulneres, torqueas, & affligas tempore ſempiterno, quando te, & in te plenā felicitatem ſperabant, & plenariam beatitudinem expectabant. Tu igitur verax Deus, principium & finis amantium, reddes amatoribus tuis perfectis finaliter temetipſum, felicitatem perfectam, & beatitudinem conſummatam, temetipſum deſideratum finaliter & ſperatum, temeripſum omnis beatitudinis omne bonum, in teipſo beatiſsimo, ſupra quam cogitare ſufficimus beatiſsimè continentem, ſicut per primam ſuppoſitionem, tertiam partem, & quartam, Doctor doctiſsimus tuos diſcipulos docuiſti. Quod igitur Magiſter bone, & Domine, nunc doces nos tenui argumento, tandem quaeſo nos doce pleno experimento: quod nunc doces in perfecta cognitione, tandem doce perfecta comprehenſione; quod nunc doces longa ſpe, tandem reipſa doceas longiori. Fac igitur optime Deus meus, vt in tota ſemper vita praeſenti, teipſum propter teipſum amem prae omnibus, quaeram in omnibus, & tandem in futura inueniam, ac teneam in aeternum. Obijciet forſitan diſcipulus Epicuri, aut filius Mahometi, quòd homines in vita futura animas ſimul & corpora poſsidebunt; quare & carnales concupiſcentias, atque venereos appetitus, quapropter & actus, ſi ſine vlla triſtitia in omni felicitatis laetitia permanebunt: Sed iſte non aduertit, quomodo ſecundum quintam particulam huius partis, corpora beatorum in felicitate futura nequaquam in ſtatu priſtino remanebunt, ſed ad meliorem & ſinceriorem conditionem diuinitus mutabuntur. Nonne multi homines concupiſcentijs multis carent? Nonne & idem homo eandem concupiſcentiam diuerſis temporibus habet & non habet? Nonne pueri, decrepiti, & infirmi maleficiati, & frigidi concupiſcentiam venereorum non habent? Nonne caſtratio, camphora, agnus caſtus, ſtercus muris & ſimilia extingunt veneris appetitum? Cur ergo non poteſt Deus omnipotens corpora beatorum tam ſinceriter depurare, & depurata aeternaliter conſeruare, quod nunquam in ipſis aliqua talis concupiſcentia oriatur? Imò & faciet, cum talis concupiſcentia eſſet eis nociua, & perfectae beatitudinis ademptiua. Qui enim ſecundum praemiſſa, corpora iſta terreſtria grau • a & mortalia ad coeleſtia ſubleuabit, vt ibi naturaliter maneant, & immoratalia perſeuerent, & omnem appetitum carnalem inutilem, & perfectae felicitati contrarium eis tollet, vt ſic totus homo in anima ſimul & corpore, totus ſincerus ſincera, ſpirituali, & perfecta beatitudine aeternaliter perfruatur.

Contra Ariſtotelem aſtruentem mundum non habuiſſe principium temporale, & non fuiſſe creatum, nec generationem hominum terminandam, neque mundum ſeu ſtatum mundi praeſentem vllo tempore finiendum. Contra Anaximandrum quoque Platonem, Anaxagoram, Empedoclem, & Maurorum vaniloquos circa idem. 40.

ARguatur Ariſtoteles aſtruens mundum non habuiſſe principium temporale, & non fuiſſe creatum, nec generationem hominum terminandam, nec mundum, ſeu ſtatum mundi praeſentem vllo tempore finiendum. Anaximandros quoque Plato, Anaxagoras, Empedocles, & Maurorum vaniloqui à ſuis erroribus ſimiliter arguantur. Conſiderantibus ſiquidem dicta veterum circa mundum, duae opiniones ſe offerunt principales; vna & antiquiſsima quòd mundus eſt genitus, & habet principium temporale; & iſta vlteriùs dupliciter variatur. Hi namque affirmant mundum fuiſſe creatum ex nihilo, & hoc à Deo; Illi verò mundum fuiſſe factum ex aliquo, ex aliqua materia praecedente; & hi multipliciter ſeparantur. Anaximandros quidem putat res infinitas latuiſſe ad inuicem quieſcentes in quodā Chaos tempore infinito; & tandem intellectum ſeu Deum ipſas ab inuicem ſegregaſſe, & ſic mundum feciſſe, quem & ponit ſecundum modum rerum ſolitum & communē, infinito ſimiliter tempore duraturum. Plato verò exiſtimat res ante mundum motu inordinato aeternaliter fluctuaſſe. Deum que has reduxiſſe ad ordinem, & ſic mundum feciſſe aeternaliter permanſurum: His quoque & alia opinio poteſt addi, quòd mundus ſit tantummodo ſemel factus, & ſemel tantummodo corrumpendus, quem tangit Philoſophus 1. de Coelo & Mundo 102. quam & ibi Auerroes imponit Anaxagorae. Superiorem verò Ariſtoteles & ipſe 1. Phyſ. 32. Anaximandro imponunt. Vnde videtur, quòd Anaximandros & Anaxagoras ſint diuerſi, & quòd ille ſuperiorem opinionem poſuerit, & hic iſtam. Sed nullus quaeſo de horum nominibus nimis curet: Scientia nam que non in nominibus ſed in rebus. Empedocles autem dicit mundū fuiſſe factum ex 4. elementis per litem, & rurſum per amicitiam corrumpendum; & hoc dicit in praeterito infinities factum eſſe, & in futuro infinities faciendum. Altera verò opinio principalis affirmat mundum eſſe ingenitum; & haec duplex: Quidam nam que loquentes in lege Maurorum, teſte Auerroc ſuper 1. de Coelo comment. 102. ipſum ingenerabilem, ſed corruptibilem dicunt eſſe; Ariſtoteles autem primus omnium, mundum eſſe in generabilem & incorruptibilem praeſumpſerat affirmare. Et quia eius opinio videtur famoſior caeteris, etſi ſit poſterior; de ipſa tamen primitus diſſerendum. Ipſa quoque deſtructa, aliae leuiter deſtruentur. Nonne igitur ſecundum ſententiam tuam, Ariſtoteles, & ſecundum conſequentiam naturalem, ſi mundus eſt aeternus anterius, & ſpecies ac generatio humana ſimiliter? et nonnè ſecundum 36 31. partem, & ſecundum ſententiam tuam ſimiliter, animae humanae rationales ſunt aeternae, & ſingulae ſingulorum, nec fit circularis redditio animarum ſecundum proximam partem huius, & etiam ſecundum tuam ſententiam in oſtenſione eiuſdem partis praemiſſam? Nonne ergo modo ſunt actualiter huiuſmodi animae ſimpliciter infinitae? Quare & ille Algazel, ſectator tuus, & fibus in hac parte, infinitatē animatū concedit. Primo nam que Metaphy. ſuae, definitione ſexta, ſic ait: • ns diuiditur in finitū & infinitum; Infinitū verò dicitur 4. modis; quorum duo non ſunt; duos vero eſſe argumentatio deprehendit. Dicitur enim quod motus coeli non habet finem, quia non habet principium, & hoc iam deprehendit argumentatio. Dicitur etiam quod animae humanae quae à corporibus ſeparantur ſunt infinitae: Hoc autem neceſſario verum eſt, ſi remoueatur finitas a tempore, & à motu coeli, quod eſt remotio incaeptionis. Et infra, Animas humanas quae ſunt ſeparabiles à corporibus per mortem, concedimus eſſe infinitas numero, quamuis habeant eſſe ſimul; quoniam non eſt inter eas ordinatio naturalis, qua remota deſinant eſſe animae, eò quod nullae earum ſunt cauſae alijs. Iſtud tamen tam contratium ordini, tam abſurdum, Deo non conuenit nec naturae, quod & tu Ariſtoteles & omnes Philoſophi, omnes veri Philoſophi ſoletis impoſſibile reputare. Nonne etiam ſecundum tuam ſententiam, & ſecundum ſententiam veritatis, fruſtra ponuntur pluta, vbi ſufficiunt pauciora? Ad quid ergo ponuntur animae infinitae cum finitae ſufficiant? Dices fortaſſis quod Animae infinitae ponuntur propter perfectionem vniuerſi maiorem: Alias enim non eſſet ita perfectum. Sed cur magis animae infinitae, quam Angeli infiniti, quam ſphaerae, quam ſtellae, quam caetera huiuſmodi entia infinita? Imò & multitudo finita videtur perfectior infinita: Omnis namque numerus perfectus, ſphaericus, circularis, cubicus, quadratus pariter ſiue impariter, par aut impar, digitus, articulus, compoſitus, ſiue cuiuſcunque alterius diſpoſitionis laudabilis eſt finitus, ſicut Arithmetica clarè monſtrat; Numerus autem infinitus nullius huiuſmodi diſpoſitionis laudabilis eſſe poteſt. Eodem quoque modo videtur eſſe de numeris, ſicut de corporibus & figuris; ſed corpus finitum eſt perfectius infinito, ſi eſſet: Habet enim figuram determinatam & certam; Infinitum, nequaquam. Imò & omne corpus regulare, & apud naturam & Geometras laudabile & famoſum eſt finitum; Omne namque corpus huiuſmodi eſt pyramis, cubus, octoedron, duodecaedron, Icoſaedron, vel ſphaera; Figura autem ſphaerica ratione docente & Mathematicis, atque Philoſophis naturalibus teſtantibus, eſt perfectiſſima figurarum: quare & coelum corpus perfectiſsimum habet eam; Infinitum verò nullam habet figuram. Nonne & ordinatum & determinatum eſt melius & pulchrius inordinato & confuſo? quantum namque bonum eſt ordo? quantam pulchritudinem affert rebus? Annon tu ipſe Ariſtoteles 13. Metaphyſ. 2. redarguens Ariſtippum & caeteros tales Sophiſtas dicentes, vt recitas 3. Metaphyſ. 3 in Mathematicis non eſſe bonum, ſic ais; Quoniam autem bonum & optimum alterum hoc quidem eſt ſemper in operatione, bonum auautem & in immobilibus, dicentes nihil differre Mathematicas ſcientias; de bono aut optimo mentieutur. Dicunt enim & demonſtrant maximè. Non enim ſi non nominant opera & rationes oſtendunt, non dicunt de ipſis. Boni autem maximè ſpecies & ordo, commenſuratio & determinatum, quod maximè oſtendunt Mathematicae ſcientiae. Et quoniam multorum cauſa videntur eſſe haec videntur haec, dico autem puta ordo, & determinatum. Annon & 7. Polit 3. Lex inquis, ordo quidam eſt, & bonam legiſlationem neceſſarium bonam ordinationem eſſe. Valde autem excedens numerus non poteſt participare ordine. Nonne & ideo Pictagorici poſuerunt terminum ſeu finitum & perfectum in coclementatione boni, infinitum verò & ſuperfluum in coelementatione mali, ſicut in oſtenſione 18. partis fuerat recitatum? De pulchritudine verò quis neſciat, quòd in ordine, determinatione, & conuenienti proportione conſiſtat? hoc partes Animalis oſtendunt, hoc partes aedificij, picturae, ſcripturae, & caeterorum heterogeniorum huiuſmodi clarè monſtrant. Quod & Alacen. 2. perſpectiuae, agens de pulchritudine, & cauſis ipſius, per haec & huiſmodi pulchre docet; vbi & ſic ait; Situs aliquando facit pulchritudinem, & plures intentiones pulchrae non apparent pulchrae niſi propter ordinationem & ſitum tantum, quoniam omnes diſtinctiones ordinate quaſi pictatae non apparent pulchrae, niſi propter ordinationem, & ſcriptura non apparet pulchra, niſi propter ordinationem, quoniam pulchritudo non eſt niſi ex compoſitione, & directione figuratum, literarum, & ex compoſitione earum ad inuicem. Si autem compoſitio literarum, & ordinatio carum non fuerit ſecundum vnam proportionem, ſed vna magna & alia parua, tunc non erit ſcriptura pulchra, quamuis figurae literarum per ſe ſint bene poſitae. Et aliquando apparet ſcriptura pulchra, quando ſcriptura compoſitio eius fuerit proportionalis, quamuis literae non ſint in fine bonae diſpoſitionis: Et ſimiliter plures formae viſibilium non apparent pulchrae niſi propter diſpoſitionem, & ordinationem partium adinuicem. Et infra, Scriptura non erit pulchra, niſi quando fuerint literae eius proportionales in figura & quantitate, & ſitu, & ordine, & ſimiliter de omnibus modis viſibilium, cum quibus congregantur partes diuerſae; & cùm conſideraueris formas pulchras de omnibus modis viſibilium, inuenies, quòd proportionalitas facit pulchritudinem magis quàm aliqua alia intenſio, vel etiam aliquae aliae coniunctae per ſe. Et cum conſiderabuntur intentiones pulchrae, quas faciunt intentiones particulares per coniunctionem earum adinuicem, inuenietur quòd pulchritudo quae apparet ex coniunctione earum, non apparet niſi propter proportionalitatem earum. Pulchritudo ergo non eſt niſi ex intentionibus particularibus, & perfectio eius eſt ex proportionalitate & conſonantia, quae fit inter intentiones particulates. Vbi & dicit, quòd numerus facit pulchritudinem, ſicut patet de numero ſtellarum in coelo, & candelarum in domo. Sed quis, quaeſo, numerus facit pulchritudinem, niſi pulcher, niſi qui ex conditionibus & proprietatibus ſuis pulchris, pulchre ordinatis, & proportionatis adinuicem, pulchrè ſe ingerit contemplanti? Infi • tus autem numerus non eſt talis, ſicut ſuperius eſt ſuaſum; Imo ex ſua inordinata confu • ione & confuſa inordinatione, indecens, indelectabilis, & turpis potius videretur Contraria namque regulariter contratiorum ſunt cauſae, ſicut & tu Ariſtoteles ſaeptus confiteris. Si igitur haec ita ſe habent, quomodo arbitrandum, quòd Deus ſapientiſsimus ſapientiſsime cuncta diſponens, ſicut praemiſſa oſtendunt, ciuitatem ſuam coeleſtem, propri • m domum ſuam, ſuam familiam ſpecialem, ex ſanctis animabus ſeu hominibus conſtitutam ſecundum proximam partem huius, inordinatam faceret & confuſam, indiſpoſitam, imperfectam, incompoſitam, indecoram, in multitudine ſcilicet actualiter infinita? Imo rationabilius aeſtimandum, quòd ipſam in aliquo numero ſapientiae ſuae, noto, perfecto, electo, conuenienti, decenti, pulchrè & ſuauiter ordinato ſapientiſsimè diſponebat. Nonne & tu ipſe Ariſtoteles in Politicis tuis oſtendis diffusè; quòd Ciuitas debet habere certum numerum ciuium mediocrem? quomodo ergo coeleſtis illa ciuitas glorioſa habebit confuſionem ciuium infinitam? Cur inſuper potius ſunt ibi homines infiniti, animaeue humanae, quàm Angeli, intelligentiae, ſphaerae, vel ſtellae, & quàm modò in mundo ſpecies infinitae, aut ſuppoſita infinita? Cur (quaeſo) hoc monſtrum mirabile in ſpecie iſta ſola? Amplius autem ſi occupatio continua ſineret, & prolixitas non obſtaret, videtur quòd iſta ſententia poſſet per alias rationes quaſi mathematicas quodammodo mathematicè reprobari; quod ideo per aliqua breuia breuiter faciendum, exquiſitiorem diligentiam alijs, vel alteri tempori relinquendo. Si igitur infini • ae ſint animae, habuerunt, & habent, vel habebunt corpora propria infinita per proximam partem huius. Ponanturigitur illa corpora infinita, vel aliqua infinita ex cis ſecundum vnam ſeriem conſequenter, ad modum loquendi Philoſophi, 6. Phyſ. 2. ita quod quodlibet corpus praecedens, habeat aliquod proximum ipſum ſequens, nullo huiuſmodi corpore intercepto. Et ſit illa ſerics ordinata ſecundum vnam lineam rectam, veram vel imaginariam, incipientem hîc in centro horizontis, & ad occidentem in infinitum extenſam, vel ſecundum lineam giratiuam, ab eodem centro per partes proportionales in aequales diametri, aut ſemidiametri horizontis, verſus eius circumferentiam infinities circumductam; vel adhuc ſecundum partes proportionales inaequales alicuius lineae rectae, finitae, puta ſemidiametri horizontis ad occaſum tendentis. Nec corpulentia horum corporum quenquam conturbet; Ponantur enim verè vel imaginariè in illa linea recta vera, vel imaginaria infinita, vel ſi in illa linea giratiua, aut recta finita ipſa volueris ſituare; ponantur poſteriora ſemper minora prioribus proportionaliter vt oportet, vel loco eorum ponantur modo praedicto ſuperficies, lineae, ſiue puncta, quae tamen corpora nominentur. Ratio quoque iſta de multitudine ſola procedit; & ideo de magnitudine nullus curet. His itaque per Dei omnipotentiam verè, vel per imaginationem fictè ita diſpoſitis, diſponantur & animae, contra ſua corpora correſpondenter omnino; & ſit A tota multitudo omnium animarum, & B tota corporum multitudo; A igitur multitudinis ſingulae vnitates; B ſingulis vnitatibus, & omnes omnibus, & è contra, aequaliter correſpondent: quaelibet enim anima habuit vnicum corpus ſuum, & quodlibet corpus vnicam animam prop • iam, ſicut ex proxima parte patet; & iſta reſponſio confitetur, quod & oſtendunt ſeries 〈…〉 〈…〉 arum vnitates ſibi inuicem mutuò aequaliter reſpondentes. Quod & vt pa 〈…〉 〈…〉 ur his ita diſpoſitis diſtribuantur animae per Dei omnipotentiam, vel per imaginationem hoc modo: Prima, primo corpori; ſecunda, ſecundo; & ita deinceps, qua diſtributione completa quaelibet anima vnicum corpus habebit, & quodlibet corpus vnicam animam. Haec igitur ſingillatim atque coniunctim mutuo ſibi aequaliter correſpondent. Sed quomodo ſtabit iſtud? Diſpoſitis etenim A & B vt prius, detur prima anima primo corpori, ſecunda tertio, vel decimo, vel quantum volueris diſtanti à primo; & tertia anima corpori tantum diſtanti à ſecundo corpore animato, quantum illud à primo, & ita deinceps donec tota diſtributio huiuſmodi compleatur. Quo facto vel ſingulae & omnes animae ſunt huiuſmodi corporibus diſtributae, vel ſunt aliquae remanentes; Si ſingulae & omnes ſunt corporibus talibus diſtributae, tota A multitudo illi parti B diuiſim & coniunctim correſpondet aequaliter & è contra. Si aliqua anima remanet, cùm ab illa ad primam ſint tantum finitae, & omnia talia corpora praeaccepta B multitudinis ſunt totidem & finita; quare & tota B multitudo ſimiliter eſt finita, quae poſita fuerat infinita: Ad aliud verò latus intuitum conuertendo, A & B diſpoſitis ſicut prius, dentur primo corpori mille animae, & ſecundo totidem, & deinceps quamdiu multitudo ſufficit animarum. Vel ergo diſtributio iſta alicubi deſinet, vel ad ſingula & omnia corpora ſe extendet: Si alicubi deſinet, cum inter illum locum ſeu corpus loci illius, & primum corpus ſint corpora finita tantummodo, erunt & totidem; quare & finiti tantummodo millenarij omnium animarum, & tota A multitudo finita, quae poſita fuerat infinita. Si autem diſtributio illa ad omnia & ſingula corpora ſe extendit, cuilibet vnitati B correſpondet vnus millenarius vnitatum A, imò & decem, & centum, & mille millenarij, & quantuſcunque numerus finitus volueris, ſi tantus diſtribuatur in primis modo praedicto, quod poteſt ſimiliter demonſtrari. Quomodo ergo A B multitudines & vnitates earum ſingulae ſingulis ſingillatim, & omnes pariter omnibus aequaliter ſibi inuicem mutuò correſpondent, ſicut ſuperius monſtrabatur, nec opinio diffitetur. Adhuc autem vt ratio dilucidetur apertius, ponatur quod ſicut mundus & ſpecies humana ſunt aeterni anterius, ita aeternaliter habuerit vnicum principem omnium, puta Imperatorem vel Papam, qui & omnes exempli cauſa Papae vocentur. Sicut igitur ſecundum hypotheſin infiniti homines praeceſſerunt, ſic & Papae ſimiliter infiniti; quare & nunc ſunt ſolorum Paparum animae infinitae, quae ſi diſtribuantur corporibus modo praedicto, ſufficiunt ad ſingula & omnia corpora animanda; imò & ſufficiunt vt corporibus ſingulis mille animae, & plures quotcunque volueris tribuantur, quod poteſt demonſtrari clariſsimè ſicut ſupra. Ex his inſuper conſequitur euidenter, quòd A multitudo ſufficeret ad infinitas B multitudines animandas, quod & ita perſpicuè demonſtratur diſpoſitis A & B vt prius, detur ſecunda anima primo corpori, & quarta ſecundo, ſextaque tertio, & ita demceps, quamdiu multitudo ſufficit animarum, ſemper in A multitudine alternando, in B verò multitudine continuè procedendo; & ſic in fine erūt ſingula & omnia corpora B multitudinis animata & adhuc ſupererunt animae infinitae, quod poteſt demonſtrari vt ſupra. Quo facto B multitudo tollatur, & alia multitudo aequalis ſimiliter reponatur, & fiat diſtributio de animabus reſiduis, ſicut prius, & in fine erit totota iſta ſecunda multitudo corporum animata, & remanebunt vt prius animae infinitae. Rurſum haec multitudo ſecunda tollatur, & tertia ſimilis ſimiliter reponatur, & fiat diſtributio ſicut prius, & ita quarto, & quinto, & infinities ſimili modo fiat. Sufficit enim pleniſsimè & abundat illa multitudo mirabilis animarum, quod poteſt demonſtrari perſpicuè ſicut ſupra; quod tamen vt elucidatius videatur; Ponatur, quod facta prima diſtributione per alternas animas modo praedicto, animae reſiduae praeter primam anteriorentur per vnum gradum verſus primam, donec ſituentur ſingulae correſpondenter ſingulis corporibus, & omnes omnibus ſicut prius; ad hoc enim plenè ſufficiunt animae remanentes, quod conſideratis prioribus facillimè demonſtratur. Quo facto B multitudo tollatur, & alia multitudo ſimilis ſimiliter reponatur, & ſimiliter animetur, qua plenariè animata modo praedicto, fiat anterioratio remanentium animarum vt prius, &c. ſicut ſupra; quod & de multitudine animarum Papalium poſſet ſimiliter demonſtrari. Ex his quoque vlterius luculenter infertur, quod A multitudo ſufficit animare B multitudinem, & duplam, & quadruplam, & deinceps ſine termino, ſine ſtatu. Quod & patet fortaſsis expreſsius, ſi B multitudini addatur C multitudo aequalis mixtis vnitatibus alternatim hinc inde, ſecundum ordinem praetaxatum, vel etiam C vnitatibus poſitis ſeparatim correſpondenter B vnitatibus ſingillatim, & fiat diſtributio animarum continua iſto modo. Da primam primo corpori B, ſecundam primo C, tertiam ſecundo B, quartam ſecundo C, & ſic deinceps, quamdiu habueris ſufficientiam animarum: qua diſtributione hoc modo completa, nulla anima ſine corpore, nec vllum corpus ſine anima remanebit, quae ambo demonſtrantur facillime ſicut ſuprà. Si autem volueris vt omnibus iſtis corporibus plenariè animatis, remaneant animae infinitae vt priùs, fiat alterna diſtributio animarum ſicut ſuperiùs tangebatur, ſecundum ordinem tamen corporum proximo praelibatum; & fiat anterioratio remanentium animarum, & habebis certiſsimè quod volebas, & ſecundum hunc modum potes adhuc ſimiliter addere D aliam multitudinem ſimilem, & E & F & quotcunque volueris, & ipſas ex A ſimiliter animare: Quod & poteſt demonſtrari ſimiliter de Papalibus animabus. Simili quoque modo poteſt oſtendi, quòd quantalibet multitudo corporum communium, & etiam Papalium correſpondet ſingulis vnitatibus animarum. Sed quis inconuenientias & repugnantias tantas feret? vt quid etiam, quaeſo, tanta, & tam exceſsiua ſuperfluitas animarum pro tot corporibus ſeu hominibus animandis, quando plenè ſufficiunt pauciores, etiam animae Papales, & adhuc quantumlibet pauciores, ſicut praemiſſa demonſtrant? vt quid ibi ſuperfluunt animae infinitae, & infinities infinitae, vt patet perſpicuè ex praemiſsis? vt quid inſuper. etiam tanta & tam exceſsiua ſuperfluitas corporum, pro tot ſpiritibus hoſpitandis, pro tot hominibus componendis, quando plenè ſufficerent pauciora, etiam corpora Papalia, & adhuc quantumlibet pauciora? vt quid ergo ibi ſuperfluunt corpora infinita, & infinities infinita, ſicut ex prioribus clarè patet? hoc Deum ſapientiſsimum nuſquam decet, ſicut prima Suppoſitio & partes ſequentes oſtendunt, hoc naturae non conuenit, hoc omnes Philoſophi deteſtantur. Adhuc autem poſitis corporibus B ſecundum ordinem praetaxatum, vel ſine ordine ad cumulum vnum confuſum, accedant ſingulae & omnes animae A, & ingrediantur, aſſumatque quaelibet vnicum horum corporum, nulla duo; omneſque pariter occupent corpora quot oportet, non plura: quo facto erit aliqua multitudo infinita corporum animata, & nulla; quòd aliqua, ſequitur euidenter; & quòd nulla probatur, quia nulla poteſt ratio aſſignari, quare haec magis quàm illa. Quae namque ratio quare tota B. multitudo per iſtas animas occupetur, cùm minor ſufficiat, puta multitudo corporum Papalium, quae ſit C & adhuc minor, dum tamen infinita puta D, & ita de alijs infinitis, ſicut praecedentia clarè monſtrant. Cur ergo B tota potiùs occupatur quam C, & C quàm D, & ita deinceps, nulla ratio dari poteſt. Non enim neceſſariò ſequitur quòd occupet totam B, nec totam C, nec D totam, & ita de alijs vniuerſis, ſicut praecedentia docuerunt. Imò ſi non capiant plura corpora quàm oportet, nullam infinitam multitudinem occupabunt, cum quacunque multitudine infinita ſufficiat eis minor, ſicut praehabita clarè monſtrant. Et ſi falſigraphus forſitan de maiori voluerit cauillare, dicatur illud maius alio quod continet illud totum & aliquid amplius, ſeu aliud quantum vltra ſeu extra. Et ſi quis dixerit, quòd ideò hae animae aſſumunt haec corpora omnia, quia priùs illa omnia animabant, iſtud repugnat prioribus, quia adhuc ſuperfluè capiunt & plura corpora quàm oportet, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Neque iſta reſponſio euacuat argumentum; Tollantur enim omnia illa corpora vetera, & loco eorum creentur tot noua &c. ſicut priùs; vel ponantur tot denarij ad cumulum, vel ſecundum ſeriem ordinatā, ex quibus quaelibet anima, ſeu quilibet homo, cùm fuerit animatus, capiat ſibi vnum denarium & non plures, &c. ſicut ſupra: Veruntamen qualis hic ſuperfluitas reputanda? quomodò namque poſſent animae capere parciùs de iſtis corporibus quàm quaelibet vnicum, ſingulae ſingula, nec aliquae earum, nec omnes ſimul praeter illa corpora propria accipiunt aliqua, vel aliquod in communi. Adhuc autem ſi hic ſit ſuperfluitas animarum pro illis corporibus animandis, tollatur ſuperfluum, & neceſſarium reſeruetur. Quot ergò animae reſeruantur? vel infinitae, vel tantùm finitae: Si infinitae, adhuc eſt ſuperfluitas animarum; ex ipſis namque poſſet cuilibet corpori animae mille dari; poſſentque illae animae mille tales B multitudines animare, ſicut ſuperius eſt oſtenſum: adhuc ergo ſuperfluitas exceſsiua. Si tantum finitae, quomodò illae ſufficerent ad infinita corpora ſingulariter animanda? Si etiam ſit ibi ſuperfluitas animarum, eſt & ſimiliter corporum coaequalium pro tanta multitudine hominum integranda; quare & hominum conſequenter. Sed quomodò tanta hominum multitudo ſine tot hominibus eſſe poteſt? Quomodo illa hominum multitudo ſubtracta ab eis & ea, aliqua multitudine hominum, imò quantacunque volueris, etiam infinita, immutabiliter permanet quanta priùs, & in additione ſimiliter ſimili ratione. Si inſuper ibi vltra neceſsitatem ſit ſuperfluitas animarum pro tot hominibus animandis, tot ibi ſuperfluunt animae, quot ibi corpora numerantur: Nam cuilibet corpori duae, imò mille, & quot volueris animae correſpondent, ſicut praehabita manifeſtant. Iſtis ergo hominibus omnibus exiſtentibus animatis his omnibus animabus, tollantur tot animae quot ſunt corpora, & quilibet homo reddetur exanimis, & quodlibet corpus exanime remanebit. Imò tollas vnicam animam, & aliquem hominem ſeu aliquod corpus exanimans; Conſtat planè: à quo nam que aliquam animam tolleres, niſi ab aliquo homine, & aliquo corpore animato. Amplius autem ſi iſti homines infiniti pro opere ſuo diurno ex conuentione cum Deo, reciperent veſpere ſinguli ſingulos denarios, quomodo ſecundum praemiſſa reciperent ſuperfluos ſuperfluè multos denarios, imò denarios infinitos? Quis enim habet, vel qui habent denarios illos ſuperfluos infinitos, cum nullus habeat niſi vnum denarium; nec aliqui eorum, nec omnes habent aliquos denarios, aliquemuè denarium in communi; quomodo poſſet quilibet iſtorum ſecundum praemiſſa habere ex iſtis ſolis denarijs non multiplicatis, non auctis, mille denarios, imò decem millia & quotcunque voluerit, etiam infinitos? Si namque quilibet ſic poſſet habere, ſic habet: Omnes enim iſti denarij diſtribuuntur inter ipſos aequaliter ſingillatim. Si etiam ſinguli horum poſſent habere ex iſtis ſolis denarijs non multiplicatis, non auctis, mille vel infinitos denarios, quare non ſic habent? quis facit eis tam grauem iniuriam, tantum damnum? quis ita eos defraudat à ſuo iuſto labore? quis prohibet eos de ſuo iuſto labore, de ſua iuſta mercede reportare commodum quantum poſſunt ſine praeiudicio alieno? Hoc ergo totum videtur accidere ex malitia & defectu reddentis eis mercedem. Poſſet namque ſecundum praemiſſa ex iſtis ſolis denarijs non multiplicatis, non auctis, quos per ſuos iuſtos labores communiter meruerunt, tradere vni eorum mille, vel quotcunque denarios etiam infinitos, & ita alteri, ac deinceps ſingulis ſingilatim, vel omnibus illis ſimul. Sed quis impoſuerit fraudem vel malitiam vllam Deo, contra primam Suppoſitionem, tertiam, ac 31. partem? Praeterea, ponatur quòd hi operarij infiniti ſtarent ſerioſe diſpoſiti conſequenter, quòd etiam ponerentur ſimili ordine infiniti denarij contra eos, ſicut de animabus & corporibus ſuperius ponebatur, praecipiatque Deus vt quod ſumant omnes & ſinguli ſuam iuſtam mercedem, nec amplius ſibi vſurpare praeſumant, & capiant ſinguli ſingulos denarios conſequenter, ita quòd nec vnus quidem denatius relinquatur. Videtur igitur ſecundum praemiſſa, quod iſti ſint rei magnae culpae & paenae. Capiunt enim multum ſuperfluè, multò plura, imò infinities plura, quam capere oporteret; & totam theſauriam, gazophylacium, ſeu aerarium Domini euacuant, exhauriunt, & conſumunt, vbi poſſent relinquere infinitum theſaurum, infinitas diuitias, denarios infinitos, ſicut praehabita clariſſimè demonſtrabant. Sed ſi Deus ipſos ex iſta cauſa condemnat, condemnaret eos ſi caperent alternos denarios, reliquos dimittendo ternos, quaternos, milleſimos, vel quoſlibet alios reſiduos dimittendo, dum tamen ſinguli caperent ſingulos, quia tunc omnes pariter caperent infinitos; quare & plures infinities quam conuentio exigat, iuſtitiauè requitat. Semper igitur Deus hos ſuos operatios ex hac cauſa argueret & damnaret, quod ſuae pleniſsimae non conuenit bonitati, iuſtitiae, pietati, ſicut prima Suppoſitio, tertia pars & 31. docent.

Hactenus per viam quantitatis diſcretae; nunc verò per viam quantitatis continuae procedendum. Si igitur ſint animae humanae actualiter infinitae, ſecundum proximam partem huius, ſunt aut erunt aliquando ſimul & humana corpora eis correſpondentia ſimiliter infinita; vel ſaltem hoc eſt abſolute poſsibile per Dei omnipotentiam abſolutam: Quali namque ratione poteſt Deus ſimul facere animas humanas actualiter infinitas, poſſet & ſimul toti 'em corpora eis dare, & totidem homines animare, quod & videtur opinionem velle concedere conſequenter. Ponatur igitur B ſeriem infinitorum corporum humanorum aequalium hic incipere, & eſſe infinitam ſimpliciter ad occaſum; vel facilius intellectu, ſit B • num lignum quadrangulum aequalis groſsitiei per totum hic incipiens, & in infinitum ſecundum quid ad occaſum procedens, quod ideo dicatur infinitum ſecundum quid, quia eſt infinitum ſecundum vnam dimenſionem puta longitudinem tantum, non omnes; imo ſecundum alias eſt finitum; et quia adhuc ſcundum illam vnam, puta longitudinem eſt infinitum ad vnam partem tantùm, non aliam, ſed finitum; quod ideo, ad differentiam corporis imaginati infiniti ſimpliciter ſecundum omnem dimenſionem, aut longitudinis rectae infinitae ſimpliciter ad vtramque partem, infinitum ſecundum quid congruè dici poteſt. Alia verò infinita ſimpliciter nuncupentur: Haec igitur B quantitas ſolida ſeu corporea diſtinguatur per cubos, ſeu pedes, pedaleſuè quantitates, ipſam ſecundum longum per medium, per totam ſuam groſsitiem diuidentes, correſpondenter corporibus hominum & animabus praedictis. Capiatur ergo primus eius cubus, ſeu pes ſolidus, & ponatur metidionalius iuxta ſitum ſuum priorem, ſecunduſque ponatur contiguus primo ex parte orientis, tertius quoque ex parte occidentis, et ita deinceps per ſingulos eius cubos eius ſeu pedes. Quo facto, ex ciſdem cubis, pedibus ſeu partibus praeciſè non multiplicatis, non rarefactis, nec aliquo modo auctis, ex quibus conſtitucbatur B corpus infinitum ſecundum quid, nunc conſtituitur corpus ſimpliciter infinitum, non ſecundum dimenſionem aliam ſed candem, quod ſicut praehabita facillime demonſtratur. Iſtud namque corpus ſecundo conſtitutum hoc modo non finitur ex parte orientis, quia tunc finiretur ſimiliter ex parte occidentis, & ita ex vtraque parte, quare & pedes finitos tantummodo contineret, quapropter & B ſimiliter, cuius oppoſitum ponebatur. Imò quod maius videtur miraculm, ſi capiantur partes eius alternae, quaternae, vel quotelibet ſecundum modum de animabus praemiſſum, & coniungantur modo praedicto, ſecundum quotcunque mundi diametros facient quotlibet corpora ſecundum longitudinem ſimpliciter infinita, imò & innumerabilia ſecundum diametros mundi omnes, & adhuc remanebunt infiniti pedes, quot prius; quod patet facilius, ſi pedibus alternis alijſue ſublatis, reſidui anteriorentur, & coniungantur vt prius, ſicut de animabus humanis ſuperius docebatur. Amplius autem ex iſto patenter conſequitur vnum ſtupendum miraculum, & horribiliter monſtruoſum: quòd videlicet cubi B ſeu pedes ſufficiunt ad replendum vniuerſum locum ſitum, ſeu vacuum imaginarium ſimpliciter infinitum, ſecundum omnes dimenſiones ſimpliciter quaquauerſum, ſine multiplicatione, rarefactione, aut additione quacunque ad faciendum vnum corpus infinitum ſimpliciter omniquaque. Imo talia duo corpora ſimpliciter. ſimiliter tria, quatuor, & quotcunque volueris, etiam infinita numero, & infinities infinita, & quod adhuc B habeat cubos infinitos quot prius, & permaneat quantum prius, quod & breuius & leuius demonſtratur, ſi cubi B repletiui loci, vt conſtat, capiantur continui vel alterni, ſicut oportet, & per imaginationem, vel per Dei omnipotentiam, per inſtantia dici infinita, vel per partes diei proportionales inaequales infinitas circa aliquod punctum datum, quaſi circa centrum aequaliter, & contigui ſeu continui cumulentur, donec ſinguli & omnes ſic fuerint cumulati: quo facto, habebisibi corpus ex omni parte ſimpliciter infinitum. Alias enim eſſer omniquaque finitum, & finitos cubos tantummodo contineret; quare & B ſimiliter cubos finitos tantummodo tenuiſſet, fuiſſetque finitum ſimpliciter, cuius oppoſitum ponebatur. Quod & patet de filo quantumlibet gracili, ſecundum quid in longitudine infinito, ad inuicem glomerato. Et ſi duo, vel quotlibet talia corpora ſimpliciter infinita habere deſideras, fac primo vnum, ex partibus B, alternis reſiduis conſeruatis, quo facto & penitus annihilato per imaginationem, vel per Dei omnipotentiam, ſecundum 33am partem huius, fac ſecundum ex alternis adhuc partibus reſeruatis, quo facto & annihilato, ſimili modo fac tertium, & ita deinceps quotieſcunque libuerit operari, etiam vicibus infinitis, imò & infinities infinitis, & adhuc remanebunt B cubi infiniti quot prius, & B ſimiliter quantum prius; quod claret lympidius, ſi prima parte B ſemper immobili conſeruata, ſubtracta ſecunda parte ipſius, & quarta, & reſiduis partibus ſic alternis, reſiduarum partium quaelibet poſterior, contiguetur cum parte proxima praecedente. Per haec autem & error Epicuri ſiue Democriti infinitos mundos confingens, confringitur euidenter. Pro iſto ſciendum, quòd Auguſtinus 11. de Ciuit. Dei 5. dicit Epicurum mundos innumerabiles ſomniaſſe; Iohannes verò Sarisburienſis, & poſtea Epiſcopus Caronotenſis in Policratico ſuo, quem ſcripſit beato Thomae Archiepiſcopo Cantuarienſi, quando fuit Cancellarius Regis Angliae, lib. 8i. cap, 5o. ſic ait; Alexander, cu • us pectus laudis inſatiabile Anacharſo comiti ſuo ex autoritate Democriti praeceptoris innumerabiles Mundos eſſe referenti; Heu, me, inquit, miſerum, quòd nec vno quidem adhuc potitus ſum. Puto autem quod Democritus primo iſtam ſententiam adinuenit, & Epicurus poſtea confirmauit, ſicut de ſententia affirmante cuncta geri fortuitò, Lactantius primi inſtitutionum diuinarum aduerſus Gentes primo, recitat manifeſtè, ſicut 27. huius primi plenius recitatur. Et haec videtur opinio, quam Ariſtoteles 1. de Coelo & Mundo 76. & poſt, nititui reprobare. Singula namque minima corpora, qualis videtur minimus puluis terrae, de ſingulis mundis aſſumpta, & modo praedicto ad inuicem cumulata, vniuerſum locum, ſitum, ſpacium, ſeu vacuum verum vel imaginarium totaliter occuparent. Vbi ergo hoſpitarentur alia corpora plura incomparabiliter & maiora? quomodo contentarentur illa ſitu minori, & non totale ſpatium vniuerſum totaliter occuparent? Quomodo etiam cubi illi, partes fili, ſeu corpora minima de mundis ſingulis nunc collecta, & ſphaericè cumulata non prius occupabunt tantum ſpacium, quantum modò ſpacium vniuerſum? & quomodo nunc occupant ſpacium amplius, quam tunc fecerunt? praeſertim cùm ſecundum doctrinam Geometrarum certiſsimam, ſphaera ſit capaciſsima figurarum. Amplius autem B poſito ſicut prius, addatur ei ſecundum rectum C corpus omninò aequale verſus orientem, & contiguetur in D puncto, rarefiatque quilibet cubus ſeu pes B verſus occidentem, & C verſus orientem, & totum B C augebitur ſecundum rectitudinem, ſecundum dimenſionem, ſecundum quam eſt ſimpliciter infinitum, & ad illam partem, ad quam eſt finitum ſimpliciter, mouebitur motu recto, eritque vnum infinitum ſimpliciter maius alio ſimpliciter infinito, quod & poteſt ſimiliter argui, condenſando partes verſus D punctum. Quod & fortaſsis magis patenter oſtenditur, ſi de B C ſubtrahatur vnus pes vel duo ad D & reſidua per imaginationē, & per Dei omnipotentiam, fine additione, rarefactione, vel augmentatione quacun que per ſolum motū localem vnius partiū vel ambarū adinuicem couiungantur, & iterum diſiungantur, & ad diſtantiā ſimilē reducā tur. Quod & poteſt ſimiliter argui de corpore poſito ſimpliciter infinito, & ſecundū ſingulas partes ſuas & omnes verſus aliquod punctum datum, quantum volueris condenſato aut etiam rarefacto. Adhuc autem ſi infinitum ſimpliciter poſsit eſſe, cur hoc in vna ſpecie rerum & non in alia, ali • ſque ponendum? Poſſet ergo eſſe homo ſimpliciter infinitus; Poſſet enim homo habere animam perfectionis naturalis infinitae ſimpliciter intenſiuè, quare & ſimili ratione corpus proporuonaliter adaptatum, quod eſſet neceſſario infinitum: quare & ſingula eius membra, ſi eſſent naturaliter & proportionaliter adaptata, quod quantam & quam multiplicem repugnantiam implicat, quis non videt? quod & totam Geometriam ſubuerteret & faliaret, ſicut poteſt faciliter demonſtrari. Poſt haec autem per viam fortitudinis, potentiae, ſeu vigoris harum innumerabilium animarum. Sit igitur A tota iſta innumera multitudo, & ſint omnes potentiae coaequales, vel ergo A eſt potentiae actiuae infinitae ſimpliciter, qua maior eſſe non poſſet, vel finitae ſimpliciter; vel infinitae ſecundum quid, & ſecundum quid finitae. Non infinitae ſimpliciter, quin poſſet aliqua maior eſſe: Poſſet enim augeri per appoſitionem vnitatis & multitudinis finitae, & etiam infinitae aequalis, vel quantumcunque maioris per augmentationem intenſiuam potentiae harum omnium animarum, & vtroque modo; imò & eſt aliqua potentia maior illâ, potentia ſcilicet & omnipotentia ſumma Dei, qua nullo modo poſſet aliqua maior eſſe, ſicut prima Suppoſitio & partes ſequentes oſtendunt. Nec poteſt quis dicere, quòd A eſt potentiae finitae ſimpliciter: tunc enim haberet proportionem finitam ad hanc ſimplicem potentiam B animae aſsignatae; & aliqua multitudo finita pars A habet proportionem ſimilem ſeu aequalem ad B ſeu eius potentiam, & aliqua multitudo finita pars A proportionem maiorem, vt patet clariſsimè. Duae namque animae ſunt in duplo potentiores B vna cùm omnes ponantur aequè potentes, & tres in triplo, & ita deinceps, vltra omnem proportionem finitam. Aliqua ergo pars A, eſt aequalis A, aequalis potentiae & virtutis, aliqua quoque maior. Dicit enim nona quinti elementorum Euclidis, Si fuerit aliquarum quantitatum ad vnam quantitatem proportio vna, ipſas eſſe aequales: ſi verò vnius ad eas proportio vna, ipſas aequales eſſe neceſſe eſt. Cuius & octaua ſic ait, Si duae quantitates inaequales ad vnam quantitatem proportionentur, maior quidem maiorem, & minor minorem obtinebit proportionem; illius verò ad illas, ad minorem quidem proportio maior, ad maiorem verò proportio minor erit. Duae inſuper animae excedunt B in duplo tres in triplo, & ita deinceps, vltra omnem proportionem finitam. Omnes ergo hae animae infinitae pariter congregatae excedunt B vnicam infinitè: Sunt ergo potentiae infinitae. Ideò tortè dicetur inprimis, quòd A eſt potentiae infinitae ſecundum quid, & ſecundum quid finitae; ſed ſecundum praemiſſa, A excedit B ſimpliciter infinitè, quia vltra omnem proportionem finitam; A ergo eſt potentiae ſimpliciter infinitae. Capiatur quoque imaginariè vel verè ſecundum hypotheſin, per omnipotentiam magnam Dei C potentia actiua ſimpliciter infinita: C igitur, & A habent aequalem proportionem ad B, quia ſimpliciter infinitam, & B ad ambas illas proportionem aequalem: A ergo & C ſunt aequales, teſte nona Euclidis praemiſſa. Adhuc autem vel C & A ſunt aequalia vel nequaquam. Si ſunt aequalia, & C eſt ſimpliciter infinitum, ergo & A; vel ſi ſunt aequalia, & A non eſt infinitum ſimpliciter, ſed ſecundum quid tantum, & ſecundum quid finitum; ergo & C ſimiliter contra hypotheſin praecedentem. Si non ſunt aequalia, C eſt maius, alioquin A eſſet ſimpliciter infinitum & maius; ſed ſi C eſt maius, poſsibile eſt per imaginationem vel per omnipotentiam ſummam Dei accipere aliquam multitudinem talium animarum ei aequalem, quae ſit D: D ergo vel eſt multitudo ſimpliciter infinita, qua maior aut potentior eſſe non poſſet, vel non eſt tanta, neque tam potens. Primum dari non poteſt, Omni namque multitudini animarum enti vel poſsibili, eſt abſolutè poſsibile addere aliam vnitatem, imò & alias innumeras vnitates. Eſt enim aliqua multitudo maior illa, & incomparabiliter maior illa; multitudo videlicet congregata ex omnibus illis animabus, & omnibus punctis huius lineae, ſuperficiei ſeu corporis, vel ex omnibus punctis mundi, aut ex omnibus rebus mundi. Neque D eſt tam potens, quin multitudo potentior eſſe poſſet: Poſſet enim potentia cuiuſlibet animae duplicari, & quantumlibet augmentari; poſſetque D multitudini animarum addi alia multitudo ſimilis Angelorum. Si autem dicatur, quod D non eſt tanta multitudo, neque tam potens, quin aliqua maior & potentior eſſe poſſet, D non eſt potentiae ſimpliciter infinitae. Infinito namque ſimpliciter maius eſſe non poteſt, ſed ſecundum quid tantum, & ſecundum quid finitè: D ergo non eſt aequalis C, vel C non eſt potentiae ſimpliciter infinitae, quorum oppoſita ponebantur, Amplius autem ponatur per poſsibile abſolutè C vnus Angelus tantae potentiae intenſiuè, quod ſit aequalis potentiae actiuae cum A. Duabus etenim animabus iſtarum poſſet vnus Angelus in fortitudine adaequari, & tribus, & ita deinceps, quare & omnibus iſtis ſimul C: ergo vel eſt potentiae tantùm finitae ſimpliciter intenſiuè, vel ſimpliciter infinitae: Non tantùm finitae, tunc enim haberet proportionem tantùm finitam ad B, quare & A ſimiliter, & eſſet finitum ſimpliciter omni modo, ſicut ſuperius eſt argutum. Nec C eſt potentiae infinitae ſimpliciter intenſiuè, quia nec A eſt potentiae ſimpliciter infinitae, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum. Subtrahatur quoque ab A vna anima, vel quotcunque volueris, finitae vel etiam infinitae, puta omnes animae maſculorum, & relinquantur ſolae animae foeminatum, vel etiam Paparum, ſeu quaelibet alia minor quantumlibet multitudo, dum tamen infinita, quae ſic D; ponaturque F Angelus aequalis D, ſicut C eſt A; aut ergo F eſt potentiae finitae ſimpliciter intenſiuè, vel ſimpliciter infinitae; non tantùm finitae propter praemiſſa: ſi infinitae ſimpliciter, eſt aequalis C; cùm vnum infinitum ſimpliciter intenſiuè alio tali maius eſſe non poſsit, ſicut nec vna linea recta infinita ſimpliciter maior aut longior alia tali recta: C ergo eſt aequalis D per octanam quinti Euclidis praemiſſam, & clariùs per ſeptimam ſic dicentem; Si duae quantitates aequales ad quamlibet tertiam compararentur, earum ad illam erit vna proportio, item illius ad ambas proportio vna: Quare & D & A ſunt aequales per nonam quinti Euclidis praeſcriptam. Simili quoque modo poteſt argui contra iſtos ponendo A quantumlibet minui, non per ſubtractionem animae alicuius, ſed per remiſsionem potentiae cui • ſli et animarum; vel etiam quantumlibet augmentari per appoſitionem plurium anima • um, vel per intenſionem potentiae ſingularum. Omnis ergo multitudo animarum infinita quantumcunque magna vel parua, quantumcunque remiſſae potentiae vel intenſae, omni tali multitudini eſt aequalis. Adhuc autem ſi non omnes tales multitudines ſint aequales multitudine & virtute, ſit A multitudo quae priùs; B verò per imaginationem vel per omnipotentiam multam Dei, multitudo alia infinita Angelorum maior quantum volueris in multitudine, puta exempli cauſa in duplo, & ſimiliter in duplo potentior. Ponatur enim quòd ſinguli Angeli, & ſingulae animae ſint potentiae coaequalis, & ſint A & B multitudines omninò diſtinctae, nullam videlicet vnitatem communem ambabus habentes. Diſponatur igitur B ſecundum vnam ſeriem conſequenter, ſicut priùs ſupponebaur de A, & cuilibet vnitati B diſtribuatur vnica vnitas A quod fieri benè poteſt, ſicut ſuperùs monſtrabatur, quo facto ſingulae vnitates A, ſingulis vnitatibus B & omnes pariter omnibus mutuò ſibi aequaliter correſpondent, & mutuò ſibi quodammodò ſupponuntur aequaliter. Sunt ergo hae multitudines in multitudine coaequales; quomodo namque in talibus aequalitas meliùs probaretur? Sic enim apud Geometras in magnitudinibus aequalitas demonſtratur, vnde 1. elementorum Euclidis ſupponitur proſprincipio per ſe noto, Si aliqua res alij ſupponatur, appliceturque ei, nec excedat altera alteram, illae ſibi inuicem erunt aequales. Neque vlla videtur ratio poſsibilis afsignari, quare & quantum B excedit A, ſicut nec in partibus temporis ſecundum opinionem tuam, Ariſtoteles, ſimpliciter infiniti: ſicuti etiam de duabus lineis rectis, ſecundum quid, non ſimpliciter infinitis; quarum & aequalitas per ſuppoſitionem ad inuicem ſupra dictam Geometricè demonſtratur. A ergo & B quare & omnes duae multitudines infinitae, ordinatae vel ordinabiles ſecundum vnam ſeriem co ſequenter omninò diſtinctae ſunt ſibi inuicem in multitudine coaequales: Quare & in fortitudine, potentia, & virtute. Hoc enim de A & B conſequitur manifeſtè, cum ſinguli Angeli ſingulis animabus exiſtant potentiae coaequalis, Quod & ſequitur euidenter ſi quilibet Angelus ponatur quantumcunque potentior anima puta in duplo, & omnes Angeli ſint inter ſe aequalis potentiae, ſicut de animabus ſuperiùs ponebatur. Si namque A & B non ſunt aequalis potentiae, ſed ſunt aequalis multitudinis per praemiſſa, & omnes Angeli ſunt inter ſe aequalis virtutis, & omnes Animae inter ſe ſimiliter, & quilibet Angelus eſt tantùm in duplo potentior anima ſibi correſpondente, B eſt tantùm in duplo potentior A, dicente primo quinti elementorum Euclidis; Si fuerint quotlibet quantitates, aliarum totidem aequè multiplices, aut ſingulae ſingulis aequales, neceſſe eſt quemadmodum vna illarum ad ſui comparem, totum quoque ex his aggregatum ad omnes illas pariter acceptas ſimiliter ſe habere. Sed ſi B ſit tantum in duplo potentior quàm A, ſumatur C alia multitudo animarum aequalis omnino. A in numero & virtute, ita quòd ſingulae ſingulis, & omnes omnibus in potentia ſint aequales: cui & iterum aſſumatur D alia multitudo Animarum aequalis omninòm numero & virtute, & coniungatur C & D multitudinem F reddendo. C igitur eſt aequalis poten • e cum A & D ſimiliter. Quare & per 7am quinti Euclidis praemiſſam ſubduplae potentiae ad B: F igitur ex C & D praecisè compoſitum ipſi B in potentia adaequatur: F etiam ipſi A in potentia coaequatur. Aequatur nam que ei in multitudine per propria, & ſingulae animae F ſingulis animabus A in potentia & virtute, ſicut ſuperiùs ponebatur; quare & per 1am quinti Euclidis praeſcriptam, totum F pariter toti A, pariter in potentia coaequatur. Quapropter & per ſeptimam eiuſdem praemiſſam A & B ſunt aequalis potentiae & vigotis: A igitur ſimili ratione eſt aequalis in multiudine & fortitudine quantaecunque multitudini imaginariae, ſeu abſolutè poſsibili animarum vel Angelorum, quantaecunque virtutis extiterint intenſiue: Quare & multitudini infinitae virtutis ſimpliciter numeroſe & intenſiue ſimiliter ſi ponatur. Amplius autem quantaecun que potentiae poteſt eſſe aliqua multitudo numerabilis vel innumerabilis animarum, tanta poteſt eſſe & aliqua forma vna, ſeu res vna per intenſionem ſeu extenſionem potentiae & vigoris, & etiam è conuerſo. Quis infinitatem concedens, iſtud non conceſſerit conſequenter? Sit igitur B aliqua potentia infinita ſimpliciter intenſiuè, qua maior intenſiuè eſſe non poſſet, & C multitudo huiuſmodi animarum imaginaria vel veta illi aequalis; aequalis, inquā, potentiae & virtutis; C igitur vel eſt multitudinis & fortitudinis infinitae ſimpliciter, ita videlicet quòd maior multitudo aut fortior eſſe non poſſet, vel non eſt tanta, nec tam fortis. Quòd non ſit tanta nec tam fortis, conſtat certiſsimè per praemiſſa: Eſt enim abſolutè poſsibile addere C aliquam vnitatem, vel aliquas vnitates, & fortitudinem cuiuſlibet animae augmentare. Et ſi non ſit tanta, neque tam potens, eſſet abſolute poſsibile, quòd aliqua maior & fortior illa eſſet. Eſſet quoque ſimili ratione poſsibile, quòd illi maiori & fortiori multitudini, aliqua vna intenſiua ſiuè intenſa potentia aequaretur, quae neceſſario eſſet maior B potentia poſita infinita ſimpliciter intenſiuè, qua maior intenſiue eſſe non poſſet. Quod & poteſt ſimiliter argui, ſi B ponatur corpus graue infinitae grauitatis ſimpliciter omni modo intenſiuè, & ſimiliter extenſiue, cui C multitudo huiuſmodi Animarum ponatur aequalis, aequalis videlicet poteſtatis. Amplius autem ſit A vna forma, vna Anima infinitae fortitudinis intenſiue, & ſit B per imaginationem, vel per omnipotentiam Dei magnam vnum corpus graue aequalis grauitatis & potentiae, id eſt, poteſtatis reſiſtiuae, ſicut A eſt motiuae, tunc A non poteſt mouere B ſed quodlibet minus eo, ſicut oſtendunt regulae naturales. Cuius ergo conditionis eſt B? videtur quòd infinitum ſimpliciter intenſiue, & ſimpliciter extenſiue. Nam quodlibet graue minus eſt ſecundum quid & aliquo modo finitum; quare & virtutis ſimili modo finitae: A verò virtutis ſimpliciter infinitae, & ſufficienter excedentis ad motum. Quod & apparet, ſi B ponatur primo corpus graue finitum ſimpliciter grauitate, & ſimiliter quantitate, & augeri intenſiue & extenſiue circumquaque per vnum diem velocitando motum vtrumque quantum oportet, donec in fine ſit infinitum ſimpliciter omniquaque intenſiue & ſimiliter extenſiue, tunc enim primo B eſt aequale A aequalis potentiae & virtutis. Semper enim prius fuit minoris quia finitae ſimpliciter intenſiue & etiam extenſiue. Tali inſuper corpori infinitae grauitatis ſimpliciter omni modo poſſet eſſe aliqua anima aequalis aequalis virtutis, & non intenſior A, cum A ſit intenſionis ſimpliciter infinitae. Eſt ergo B corpus infinitae grauitatis ſimpliciter omni modo. Sed iſtud ſtare non poteſt: Sic enim C vnum corpus graue finitae & aequalis groſsitiei per totum hic incipiens, & ad occaſum in infinitum extenſum, & ita infinitae quantitatis ſecundum quid, & ſit grauitatis vniformis infinitae ſimpliciter intenſiue, quod tamen non eſt infinitae grauitatis ſimpliciter, quia non intenſiue & extenſiue, ſed ſecundum quid tantum ad modum loquendi praemiſſum; A ergo non poteſt mouere C quoniam ſecundum prius oſtenſa C adaequatur in quantitate corpori infinito ſimpliciter omniquaque; Quare & in grauitate ſimiliter, ſi illud corpus ponatur vniformis grauitatis, & infinitae ſimpliciter intenſiue. Grauitates namque ſequuntur in corporibus talibus quantitates: Ex partibus namque C ſectis ab eo, & ſphaericè cumulatis, ſine additione quacunque, poteſt fieri vnum corpus infinitae quantitatis ſimpliciter extenſiue ſicut praehabita demonſtrabant; quare & infinitae grauitatis ſimpliciter intenſiue. Imò & duo, & tria talia corpora, & quot volucris, quorum quodlibet ſit infinitum ſimpliciter extenſiuè, & etiam intenſiue: C ergo nunc eſt ſimpliciter tantae grauitatis & ponderis, ſicut vnum tale corpus infinitae grauitatis ſimpliciter omni modo; Imò ſicut duo, & tria, & quot volucris numerare. Quomodo ergo A ſufficit C mouere? Non enim ſufficit B mouere, nec multa B nec vnum. Adhuc autem ſi A poteſt mouere C; A excedit C: poſſible eſt ergo accipere aliquam animam aequalis virtutis cum C quia maioris, quoniam infinitae ſimpliciter, qualis eſt Deus, & ſicut A ponitur, & minoris. Sit igitur D talis; D ergo eſt minor A minoris potentiae & virtutis, ſicut hypotheſis iſta ponit; ſed quomodo? vel enim D eſt infinitae intenſionis ſimpliciter, vel finitae: ſi infinitae ſimpliciter, eſt aequalis A; ſi tantum finitae, eſt potentiae finitae ſimpliciter omni modo, non ergo aequalis C. Si etiam eſſet aequalis C poſſet leuare, ſeu mouere quodlibet minus eo, quare & medietatem C aeque longam cum C; ſed quomodo poſſet anima finitae intenſionis & virtutis ſimpliciter omni modo, leuare ſeu mouere corpus tam graue improportionabiliter ipſam excedens? Quod & per proportionalitatem D & alterius animae paruae virtutis, & obiectorum eorum per terminos etiam potentiarum ipſarum, poteſt facilè confutari; A ergo non ſufficit C. leuare, ſiue mouere: quare nec aliquod tale corpus omninò infinitae quantitatis ſecundum quid, & grauitatis infinitae ſimpliciter intenſiuè. Imo nec A ſufficit leuare aliquod corpus finitae quantitatis ſimpliciter omniquaque, dum tamen ſit grauitatis infinitae ſimpliciter intenſiuè. Si enim ſufficiat, ſit F huiuſmodi corpus graue, quod A poteſt leuare; tunc A excedit F; poſsibile ergo eſt accipere aliquam animam aequalem. F aequalis potentiae & virtutis, quia maioris ſicut A ponitur, & minoris, ſit ergo G talis, &c ſicut ſupra. Praeterea F eſt aequalis grauitatis K corpori ſimpliciter infinito extenſiuè, finitae & vniformis grauitatis intenſiuè, vel ipſum excedit; quod patet, ſi K primo ponatur corpus graue vniforme finitum extenſiuè, & ſimiliter intenſiuè, & augeatur continuè extenſiuè per vnum diem, donec in fine ſit infinitum ſimpliciter extenſiuè, intentione priori manente: F enim ipſum ſemper excedit vſque ad finem diei. Quare & tunc vel adhuc ipſum excedit, vel eſt illi aequale, aequalis ſcilicec grauitatis, ſicut magis videtur; K quoque in fine, infinitè ſimpliciter excedit vnam quantitatem ſui pedalem, & F ſimiliter. Illa etiam pedalis quantitas infinitè ſimpliciter exceditur ab vtra que . Sunt ergo ſibi inuicē coaequales, per nonā 5. element. Euclidis ſuperius recitatā Vnde & conuincitur euidenter, quòd quantùcun que K fuerit intenſius, vel remiſsius vniformiter quam ſit modo, manente F vt prius, adhuc eſſent aequalia, & quantūcunque fueri F in quantitate maius vel minus, manentibus alijs ſicut prius, adhuc eſſent aequalia. Quare & totum, & pars, duplum & dunidium eſſent aequalia, & aequaliter ponderarent, per nonam quinti elementorum Euclidis praemiſſam. Adhuc autem & ſi F poneretur infinitae longitudinis ſecundum quid, manentibus alijs ſicut prius, adhuc aequaretur K; ſi namque F continuè creſcerce donec fieret infinitum hoc modo, ſemper aequaretur K vſque tunc. Cur ergo no • tunc? Quod & patet expreſsiùs, ſi accipiatur L pars K infinitae longitudinis ſecundum quid, hic incipiens, & ad occaſum infinitè procedens, finitae groſsitudinis, & aequalis per totum, capiaturque alia pars K ſimilis L & aequalis, cuius grauitas addatur ipſi L vel tanta, tantumuè vlterius intendatur, & fiat in duplo intentior, & ita infinities, de omnibus partibus talibus infinitis, donec tota grauitas K vel tanta ſit conflata, & congregata in L, K, & L infinitae quantitatis ſecundum quid, & infinitae grauitatis ſimpliciter intenſiue inuicem adaequantur. Quare & F ipſi L & pa • s finita ſuo toti infinito ſecundum quid: imo & ſimpliciter infinito. Ex partibus enim L ſine additione quacunque, poteſt fieri corpus infinitum ſimpliciter extenſiuè, & ſimiliter intenſiuè, ſicut erat ſuperius demonſtratum. F igitur tali corpori poſito aequaretur. F quoque aequatur K tantae intenſionis, & duplae, etiam ſi ponatur, & triplae, & ita deinceps omnem finitum numerum ti anſcendendo, ſicut ſuperius monſtrabatur. Quare & ſi ponatur infinitae grauitatis ſimpliciter intenſiue; aliquod namque graue tale eſt maximum cu • F aequatur. Quod & apparet ſi K ponatur, primò finitum ſimpliciter extenſiuè & in enſi • e; & augeatur extenſiue & intenſiue, per vnum diem, donec in fine fiat vtroque modo impliciteriotinitum. F namque vſque ad finem dei continue ipſum excedebat, quare & tunc ſimiliter vel ipſum excedit, vel ipſi aequatur: Non enim ab ipſo K tunc exceditur infinicè, cum K nullam quantitatem aut grauitatem ſubito acquiſiuit, nec F vnquam prius exceſsit. Si quis autem circa praemiſſa proteruire voluerit, recurratur ad libram, & ad aequilibram aeque diſtanter poſitam horizonti, & de grauitatibus corporum aequalibus vel in aequalibas iudicio ci • s ſtetur. Sit autem libra imaginaria, vel vera per omnipotentiam Dei facta, vel ad • ata, talis virturis & tantae, vt quaelibet corpora in ipſa poſsint fideliter ponderari. Quis enim neſciat ſecundum regulas, de ponderibus & ſecundum experientiam quotidianam, ſi vnum F ſuſpendatur ex vna parte aequilibre, & aliud F omninò aequale ex altera, quod aequaliter ponderabunt; & ſi tertium F aequale ad datur alterutri, vni non alteri fiet nutus, & quod brachium declinabit ex parte ponderis grauioris, ponderis duplicati, & ita de grauibus alijs fideliter ponderatis. Adhuc autem iuxta praemiſſa, ſit A vna anima potentiae infinitae ſimpliciter intenſiue, & B alia aequalis ei omnino, & C tertia aequalis ambabus coniunctim, & erit tam A quam B remiſſae potentiae, & non infinitae ſimpliciter intenſiue; vel potentiâ infinitá ſimpliciter intenſiue erit alia potentia talis intenſior atque maior, imo in duplo maior, in triplo, in quadiu • lo, & ſic quantumlibet procedendo. Quare & vnum ſimpliciter infinitum ſimili modo maius alio ſimpliciter infinito.

Amplius autem per viam actionis & paſsionis: Et primò per viam motus localis hoc modo; Sit A vnum corpus graue finitae quantitatis ſimpliciter circumquaque, & infinitae grauitatis ſimpliciter intenſiue. Quod ſi ponatur furſum, in medio deſcendet, cum ſit extra locum ſuum naturalem minimè impeditum: ſed vel deſcendet ſubito vel ſucceſsiuè; Non ſubito, cum habeat reſiſtentiam aliqualem; & quia tunc in omni medio & cum omni reſiſtentia maiori & minori finita, ſic faceret. Omne inſuper tale corpus maius & minus in eodem medio, & cum eadem reſiſtentia deſcenderet aequè citò. Quomodo inſuper corpus naturale, & rude per potentiam naturalem tranſibit ab extremo ad extremum medio praetermiſſo, exibitque locum clauſum fortiſsimum circumquaque ſine ruptura, apertione, coextenſione, aut compenetratione quacunque? Nec ſucceſsiue, quia quacunque velocitate deſcenderet, tanta deſcenderet aliquod corpus grauitatis finitae ſimpliciter omnimodo, aliquodque maiori. Nec poteſt Auempace contra ſententiam Ariſtotelis reſpondere, dicendo, corpora grauia & leuia habere ex ſe inclinationem determinatam & tantum finitam, ad velocitatem determinatam atque finitam. Licet enim de elementis ſimplicibus ſecundum diſpoſitionem quam nunc habent, poſtet ſic dici vtcunque, quia habent formas finitae intenſionis tantummodo; de corpore tamen infinitae grauitatis ſimpliciter intenſiue ſic dici non poteſt. Quanto namque ſecundum iſtam reſponſionem habet formam & grauitatem intenſiorem, tanto & appetitum, & inclinationem ad motum, & velocitatem maiorem, tantoque velocius naturaliter moueretur. Conſequenter autem per viam alterationis hoc modo; Sit A vnum corpus calidum, puta ignis, finitae quantitatis ſimpliciter omniquaque, & caliditatis infinitae ſimpliciter intenſiuè, cui & approximetur B contrarium, combuſtibile finitum ſimpliciter omni modo; A ergo comburet B, conſtat, ſed vel ſubito, vel ſucceſsiuè ipſum comburet, &c. ſicut ſupra. Adhuc antem & per viam locationis hoc modo: Ignis infinitè intenſus & leuis, vbi naturaliter locaretur? Secundum namque Philoſophorum ſententiam, ſicut & videtur bene rationabile, quod & ideo ſupponatur; ignis quanto fuerit intenſior & leuior, tanto ſuperiorem locum ſeu ſitum naturaliter appetit, & exquirit. Appetit ergo locum infinite diſtantem à centro, à locouè corporis ponderoſi, quod fortaſsis magis apparet, ſi etiam ponatur terra grauitatis infinitae ſimpliciter intenſiuè. Sed quis locus diſtat ab alio ſimpliciter infinitè, aut ſecundum quid etiam infinitè? Quis enim neſciat à puncto in vno loco ad punctum in alio, vt dicit Euclides, lineam rectam ducere, quae neceſſariò eſt finita ſimpliciter ex vtraque parte, quia in illis duobus punctis praedictis hinc indè finaliter terminata. Tota ergo diſtantia inter i • a duo loca accepta eſt finita ſimpliciter omnimodo. Amplius autem per viam ſolius intenſionis ſimpliciter infinitae: Sit enim A vna forma infinita ſimpliciter intenſiuè, à qua per imaginationem, vel per omnipotentiam Dei auferatur per remiſsionem aliqua pars finita quae ſit B; Ab omni namque infinito videtur poſſe auſerrialiqua pars finita, & ſit C, altera pars relicta. Tam B ergo quam C ſunt finita ſimpliciter, & conſtituunt totum A; quare & totum eſt finitum ſimpliciter intenſiuè. Vel aliter iſto modo; Remittatur A ſicut volueris, ita tamen, quod non totaliter conſumatur, & ſit pars deperdita B, reſidua verò C; ſi igiturtam B quàm C ſit finitum ſimpliciter; eſt & totum A finitum ſimpliciter; ſi verò C ſit finitum ſimpliciter, ſicut neceſſe eſt dicere & B infinitum ſecundum quid, ſicut aliquis fortè dicit, adhuc totum A eſt finitum ſimpliciter. Finitum namque ſimpliciter adiunctum infinito ſecundum quid, nunquam efficit ſimpliciter infinitum, ſicut in omni materia alia clarè patet, quod & demonſtratiuè probatur. Si namque infinito ſecundum quid addatur aliquod finitum ſimpliciter, tantum finitè augetur & fit maius quàm antè, ſi tamen ſit maius. Nec poteſt quis vlterius fingere cauillando, quod tam B quam C ſecundum quid eſt infinitum, & ſecundum quid finitum, ſicut ſecundum ſertentiam Ariſtotelis, partes praeterita & futura temporis ſimpliciter infiniti, quas copulat praeſens inſtans; quia infinitum intenſiuè quantumlibet modicum remittatur, eſt ſimpliciter & omniquaque finitum intenſiuè: vt patet de caliditate poſita infinita intenſiuè, quae ſi quantumlibet remittatur, neceſſariò eſt ſimpliciter omniquaque finita; Finitur enim ſuperiùs intrinſecè ad certum gradum finitum, & inferiùs extrinſecè ad non eſſe caliditatis, ſicut & quaelibet forma intenſibilis terminatur. Habet quoque proportionem certam & finitam ſimpliciter omniquaque ad omnem al • am caliditatem finitam ſimpliciter in intenſione, ſicut & in velocitate motionis & actionis, ſicut & grauitas talis haberer ad omnem aliam grauitatem in intenſione, & in velocitate motus localis. Quare & omnis talis, quantumlibet parum remiſſa caliditas, omniquaque & ſimpliciter eſt finita, ſicut Mathematica theoremata de proportionibus manifeſtant. Neque poteſt quis dicere, quòd B eſt ſimpliciter infinitum: Finitur enim neceſſariò in copulatione C cum ipſo. Ibi enim de neceſsitate eſt aliquis gradus, qui eſt finis communis & terminus vtriuſque, ſicut & aliquis punctus eſſet in continuatione duarum talium linearum. Et quia B eſt pars A, quare & minus illo: ſed nullum infinitum ſimpliciter eſt minus aut maius alio ſimpliciter infinito. Et ſi quis adhuc licet non intelligenter obgarriat veritati dicendo, quòd vna pars imaginaria caliditatis infinitae intenſiuè eſt infinita ſimpliciter verſus ſuperius, finita tamen verſus inferius; alia caliditas partialis, cum ſit minor & remiſſior caliditate ſimpliciter infinita, poteſt intendi verſus ſuperius; (omnis enim intenſio eſt aſcenſus) non eſt ergo infinita ſimpliciter intenſiuè verſus ſuperius, ſicut praecedentia docuerunt. Adhuc autem ſit D caliditas ſimpliciter infinita, E verò talis pars eius; F autem reliqua pars eiuſdem, & remittatur D ad E; Ad quamlibet etenim ſuam partem, & ad omnem gradum poteſt remitti: tunc E non eſt infinitum ſimpliciter verſus ſuperius, quia D erat ſupta ipſum, & quia pars non eſt aequalis ſuo toti, & quia tunc D in nullo eſſet remiſſum. E quoque habet proportionem finitam ſimpliciter in intenſione, ſicut & in actione ad quamcunque aliam caliditatem finitam ſimpliciter, ſicut ſuperiùs eſt argutum. Praeterea ſi E ſit finitum ſecundum quid in intenſione, & F eſt finitum ſimpliciter, (quia ex omni parte tam ſuperius quàm inferiùs) ex E & F non conſtituitur ſimpliciter infinitum, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum. Amplius autem per viam omnipotentiae, & ſupereminentiae ſummae Dei, ſi Deus poteſt facere infinitum numerosè & etiam intenſiuè, poteſt facere aliquid ſemel habere, realiter, aequiualenter, vel ſupereminenter omnes virtutes, & quamlibet earum infinitè, ſiue infinitam ſimpliciter intenſiuè: Poteſt ergo Deus facere vnum alium Deum, imò & alios deos multos, contra decimam ſeptimam partem huius. Quomodo inſuper poteſt eſſe aliquis Deus recens, & non neceſſe eſſe ſimpliciter, nec aeternus, contra primam Suppoſitionem, & oſtenſionem ipſius? Ideò fortaſsis dicetur quòd Deus non poteſt facere creaturam, quae ſit ex ſe neceſſe eſſe & aeterna, quare nec Deum. Sed etſi non poſsit facere creaturam iſtas virtutes ſeu proprietates habere, faciat ipſam habere omnes alias virtutes poſsibiles creaturae, & quamlibet ſimpliciter infinitè. Et ſit A vna huiuſmodi creatura: A ergo eſt perfectiſsima creatura poſsibilis: conſtat planè: ſed quomodò A adhuc non eſt perfectionis infinitae ſimpliciter omniquaque nec aequalis perfectionis cum Deo ſimpliciter infinito? eſt ergo vel finitae perfectionis ſimpliciter omni modo, vel infinitae ſecundum quid tantrùm, & ſecundum quid finitae: Eſt ergo nedum minoris, verùm & in infinitum minoris perfectionis, quam Deus ſimpliciter infinitus. Alioquin infinitū ſimpliciter omni modo non excederet infinitum ſecundum quid tantum, & ſecundum quid finitū, niſi per finitū ſimpliciter omni modo, quod quis dubitat eſſe falſum, ſicut ſuperiùs monſtrabatur? A ergo eſtminoris perfectionis, & in infinitū minoris, quàm Deus. Poteſt ergo Deus facere aliquid perfectius A; non enim deficit poſsibilitas receptiua ex parte creaturae creabilis, ne que poſsibilitas effectiua ex parte creatoris, per 1am ſuppoſitionem, & 7am partem huius; poteſt que Deus facere aliam creaturam aequalem A, & tertiam aequalem illis duabus. ambabus, quare & maiorem A; Non eſt ergo A perfectiſsima creatura poſsibilis, cuius oppoſitum dicebatur. Adhuc autem ſi Deus poteſt facere aliquid infinitum numerosè, & ſimiliter intenſiuè, poteſt facere aliquid omnipotens, aliquam rem omnipotentem ſimpliciter ſeu actiuè, quae fiat, & ſit A: A ergo, vel eſt aequè potens cum Deo, vel non aequè, ſed minus; Non aequè potens ſicut falſigraphus fortè dicet; quomodò namque creatura ſuo aequabitur creatori? Sciunt enim Philoſophi, & Theologi non ignorant, quòd quaelibet creatura facta à Deo, ſemper eſſendo dependet ab eo, tanquam à ſuo neceſſario conſeruante; quare & ſimiliter faciendo, nec per ſe ſufficit aliquid agere ſine Deo, idem ſpecialiter coagente, imò & principaliter praeagente: Quomodo ergo A eſſendo vel agendo poteſt Deo aequari? Nec poteſt quis dicere, quòd A ſuppoſita eius exiſtentia, eſt tam potens aliquid facere ſicut Deus: Non enim poteſt per ſe & ex ſe ſolo facere aliquid ſicut Deus, ſicut ſuperius proximo eſt oſtenſum. Imò & poſito per falſam poſitionem falſigraphi, quòd A iam factum poſſet per ſe eſſe & agere, adhuc Deus eſſet potentior, & nedum parum potentior, verum etiam infinitè: Conante nam que A quicquam mouere, puta rotam aut coelum vno motu, poſſet Deus impedire A, ne moueret omnino, ſed vt rota ſtaret immota, aut etiam motucontrario volueretur; quod & poſſet ſimiliter facere, connitentibus duobus A talibus, & tribus, & quatuor & ita deinceps, quotcun que volueris etiam infinitis. Quantumcunque namque poteſt aliqua creatura, aut aliquae creaturae quotcunque etiam infinitae, poteſt & Deus, ſicut prima Suppoſitio clarè monſtrat. Sed vnum A poſſet aliud ſimile impedire & duo A poſſent nedum vnicum illud impedire, verum & mouere motu contrario rotam ſuam, & ſimili modo tria ad duo, & quatuor ad tria, & ita deinceps, etiam innumerabilis talium multitudo poſſet per multitudinem aequalem impediri à motu, & per maiorem poſſet illa rota motu contrario rotari. Si etiam A eſſet aequè potens cum Deo, poſſet impedire cum à motu, & duo A poſſent mouere mobile Dei, puta rotam vel coelum, contra intentionem, voluntatem, & niſum Dei. Quare & Deus impotens impedibilis voluntatis, & miſabiliter miſer eſſet, contra primam Suppoſitionem, & contra ſeptimam, octauam, & tertiam partes huius. Creetur inſuper B aequale A omninò; & C aequale A & B coniunctim. Quibuſcunque namque duobus, praeſertim quibus aliqua ſunt aut eſſe poſſunt maiora & eſt aliqua virtus maior, poteſt Deus omnipotens de ſua omnipotentia 〈1 page duplicate〉 〈1 page duplicate〉 abſoluta facere vnum aequale. His autem duobus tria talia ſunt maiora, eſſeuè poſſ unt; et eſt nunc actualiter Deus maior ſicut praehabita clarè probant. Sit ergo C aequale A & B coniunctim, aequalis videlicet poteſtatis, C igitur eſt aequale A et B coniunctim. Eſt ergo maius ipſis diuiſim. Neutrum ergo omnipotens dici poteſt; Neutrum enim eorum poteſt quantum C. nec vnum omnipotens poteſt alio minus eſſe, ſicut nec vnum ſimpliciter infinitum alto ſimpliciter infinito. Si inſuper C eſt maius A, cum A & Deus ponantur aequales, C eſt etiam maius Deo, maioris potentiae & vigoris per ſeptimam quinti Luclidis praemiſſam, quod prima Suppoſitio non permitit, ſi etiam C ſit maius Deo, Deus non eſt omnipotens, et pote • tiae ſimpliciter infinitae, contra primam Suppoſitionem, ſeptimam partem & quartam. Adhuc autem ſi A ſit omnipotens, & aequè potens cum Deo, poteſt facere quicquid Deus: Poteſt ergo ſeipſum annihilare & iterum recreare; hoc enim poteſt Deus, vt patet per 33 & 34. partes, & oſtenſiones earum, poteſtque A facere omnia quae ad rerum omnium productionem, conſeruationem, & regimen requiruntur. Non ergo neceſſario requiritur Deus ad haec & hu uſmodi facienda; quomodo ergo per iſta probatur Philoſophicè Deum eſſe? Amplius autem quomodo poteſt A dici omnipotens, & aequè potens cum Deo, cum Deus omnipotens poſsit ipſum deſtruere per praemiſſa, & quia alias non eſſet omnipotens: A verò non poteſt deſtruere fortem Deum, ſicut prima Suppoſitio, ſexta pars, & ſeptima lucidè manifeſtant. Si autem dicatur inprimis quod A eſt minus potens quam Deus, tunc non eſt omnipotens per praemiſſa: Si etiam A ſit minus Deo, poſſet eſſe aliqua virtus maior, quod ſi ponatur non eſt omnipotens, ſed deficiens in virtute reſpectu illius: illa quoque virtus poſſet impedire A nè moueret, imò & mouere ſuum mobile contra ipſum. Amplius autem ſi per poſſibile abſolutè ponatur vna alia virtus aequalis A, illa poteſt impedire A quantumcun que conetur, nè moueat, & duo, non tantummodo impedire, ſed & mouere ſuum mobile contra ipſum; A ergo nequaquam omnipotens ſed impotens reputandum, quod & per rationes praemiſſas poteſt perſpicue demonſtrari. Nec poteſt falſigraphus protetuire dicendo, quòd A virtuti omnipotenti non poteſt fieri aliqua alia virtus aequalis, quia tunc Deus non eſſet omnipotens, poteſt que Deus omnipotens deſtruere A, & ipſo deſtructo facere B virtutem aequalem A. Quare & potuit A manente, & A & B pariter conſeruare, cum ſit plenè omnipotens omniquaque. Adhuc autem vt in paucioribus, imò in vna virtute magis appareat; ſit A creatura habens vnam tantum potentiam actiuam, puta motiuam localiter infinitam ſimpliciter incenſiue: Vel ergo A eſt aequalis Deo in potentia illa vel minor; non aequalis, quod poteſt demonſtrati vt ſupra, nec minor cum ſit in illa ſpecie ſimpliciter infinitum, & vnum infinitum ſimpliciter non poteſt eſſe minus alio ſimpliciter infinito. Si etiam A ſit minus Deo, poſſet fieri aliqua virtus maior A eiuſdem ſpeciei, poſſetque A augeri ad aequalitatem illius, vel citra vel vltra, poſſetque Deus facere aliam creaturam aequalem A in eadem ſpecie, & tertiam equalem ambabus couiunctim, quare & maiorem A &c. ſicut ſupra. Non eſt ergo A huiuſmodi potentiae ſimpliciter infinitae, ſed finitae ſimpliciter omni modo, ſicut praehabita docuerunt, cuius oppoſitum ponebatur. Ad hocAdhuc autem & huiuſmodi multi multipliciter ſatagunt reſpondere, quidem nam que non verecundantur negare, Omnerotum eſſe maius ſua parte, ne que concedere totum eſſe aequale ſuae parti; vt ſi A ſit tota multitudo infinita omnium animarum, B verò vna earum, C autem tota reſidua multitudo, dicunt quòd A non eſt maior C ſed aequalis, quod & dicunt, ſicut & habent neceſſario dicere conſequenter, de quibuſlibet duobus quantis infinitis ad inuicem comparatis. Sed nonnè Euclides 1. elementorum ſuorum ſupponit iſtud principium tanquam per ſe notum cuilibet, Omne totum eſt maius ſua parte, quod de parte quantitatiua intelligit, quod & omnes Mathematici atque naturales Philoſophi concorditer profitentur? cui & videtur cuiuſlibet animus ſponte notis terminis conſentire; quod & videtur clarere ex ſignificationibus terminorum. Nonne illud eſt maius alio, quod continet illud & amplius, ſeu aliud quantum vltra vel extra? cuius animus contradicit? cuiuſue animus non ſic dicit? quare & forte ſicut dicit Alac • n in perſpectiua ſua, illud famo • um principium per talem cognoſcitur ſyllogiſmum. Omne continens aliud & amplius eſt magis illo. Omne totum continet partem ſu • m & amplius; omne ergo totum eſt maius ſua parte. Sed quia notis terminis praemiſſae & conſecutio ſtatim ſunt no • ae, non percipitur forſitan talis ſyllogizatio aut diſcurſus; & ideo reouta • ur concluſio • r • cipium per ſe notum. Nonne & multitudo quaecunque puta omnium animarum, add • is ſemper vnitatibus au • menta ur, ſicut & ſubtractis minuitur, praeſertim ſi addatur alia multitudo infinita aequalis priori, aut etiam ſubtrahatur? Quis enim ignorat duplatio • em & • imi • ati • nem duplum & • midium ibi eſſe. ſicut definitiones eorum notis terminis cuilib • per ſe no • ae, cuilibet clarè monſtrant? cuius ſenſus diſſentit? cuius conſcientia non conſentit? tota igitur multitudo omnium animarum ſimpliciter eſt dupla ad totam multitudinem omnium animarum maſculorum, & ſimiliter ad totam multitudinem animarum omnium foeminarum, cum vtraque harum ſit infinita; quare & aequalis alteri per praemiſſa. Quis etiam rogo non potius fugeret ſupplicium duraturum ex hoc nunc vſque in ſaeculum, quàm ſupplicium poſt mille annos, aut plures quotlibet inchoandum, & poſt continuè vel diſcontinuè, quantum volueris aeternaliter duraturum. Secundum iſtam quoque ſententiam inſenſatam, A poena aeterna continua, & B eius medietas intenſiua eſſent aequales omnino: Vtraque namque eſt intenſiua, infinita, quod & poteſt oſtendi à ſimili, & à ſimilitudine proportionum hoc modo; Ponatur C. vnum corpus infinitum ſecundum quid aequalis groſsitiei per totum, & D eius medietas aequè longa cum toto, vel aliud corpus omnino ſeparatum à C, aequè longum cum C; ſed in duplo minus profundum ſeu ſpiſſum per totum. Sicut igitur A ad B, ita C ad D; ſed C eſt aequale D, ſicut videtur reſponſionem fateri, & quia ſecundum praemiſſa, cuicunque menſurae finitae ipſius C, puta pedi ſolido, ſiue cubo, correſpondet aequaliter menſura aequalis omnino ipſius D, & è contra; & quantumcunque locum poteſt C replere, poteſt & D ſine additione, rarefactione, aut augmentatione quacunque, & è contra. C ergo & D ſunt omnino aequalia: quare & A & B propter proportionalitatem ipſorum praedictam. Nonne & ſicut hoc lignum finitum ſimpliciter ad medietatem ſuam, ſic & C ad ſuam, puta ad D, & è contra? Si igitur C & D ſunt omnino aequalia, & hoc lignum finitum, & ſua medietas ſimiliter ſunt aequales. Vel ſi hoc lignum finitum eſt duplum ad ſuam medietatem, & C ad ſuam. Nec poteſt quis dicere D non eſſe medietatem C; eſt enim pats C: Conſtat, & falſigraphus confitetur. Sed qualis pars & quota niſi medietas, quod & definitio medietatis oſtendit: C namque cum vna alia tali parte aequali omnino conſtituit integre illud totum. Amplius autem ſit A vnum corpus graue, infinitae grauitatis ſimpliciter intenſiue, ſed finitae quantitatis ſimpliciter extenſiue, puta pedalis; B verò conſimilis grauitatis, ſed ſubduplae quantitatis, & ſecundum ſapientiam iſtam nouam, A & B ſunt aequalis grauitatis, omninoque aequaliter ponderant & inclinant. Quod tamen vt magis appareat, ponatur vlterius, quòd C ſit vnum corpus graue vniformis grauitatis, & finitae ſimpliciter intenſiue; infinitae tamen quantitatis ſecundum quid, non ſimpliciter extenſiue. A igitur eſt aequale C, ae qualis ſcilicet grauitatis, ſicut praecedentia clarè monſtrant; quod & poteſt faciliter demonſtrari: A namque aequatur in grauitate alicui corpori vniformis grauitatis & finitae ſimpliciter intenſiue, & infinitae quantitatis ſecundum quid, vel ſimpliciter extenſiue; & quodlibet tale corpus eſt aequale C, grauitatis videlicet aequaliter ponderantis, ſicut ſuperius monſtrabatur, ſicuti & iſta reſponſio habet dicere conſequenter. Si enim ſicut dicit iſta reſponſio, pars infinita corporis infiniti eſt aequalis ſimpliciter ſuo toti, eſt & eadem ratione aequalis cuilibet infinito; & quodlibet infinitum ſecundum quid vel ſimpliciter, aequale cuilibet ſecundum quid, vel ſimpliciter infinito. A igitur eſt aequale C, aequaliter pondera • , aeque graue, & B ſimiliter ſimili ratione: A ergo & B ſunt aequalia illo modo. Sicut inſuper C ad ſuam medietatem, quae ſit D, ita A ad B: ſed ſecundum praemiſſa C eſt aequale D, quare & A B. Vel ſic, ſicut A ad C, ita B ad D; quare & permutatim, ſicut A ad B, ita C ad D: ſed A eſt duplum ad B, ergo & C ad D, quod reſponſio iſta negat: aut ſi C ſit aequale D, & A B: Dicit enim decima ſexta quinti Elementorum Euclidis; Si fuerint quatuor quantitates proportionales, permutatim quoque proportionales erunt. Si quis verò conceſſerit, quòd A eſt aequale B, grauitatis videlicet aequaliter ponderantis, per aequilibrae aequum iudicium conuincetur, ſicut ſuperius tangebatur. Item ſi A & B ſint aequalis grauitatis aequaliter ponderantis omnino, cum ſint aequalis grauitatis intenſiue, ſunt & aequalis grauitatis ſimiliter extenſiue: In maiore namque corpore huiuſmodi maior virtus. Eadem inſuper ratione, B eſt aequale duplo ad A, & quadruplo, & corpori tali ſimpliciter infinito. Adhuc autem ſtantibus alijs ſicut prius, ſit D corpus graue quantitatis aequalis cum C, ſed grauitatis ſubduplae intenſiue; & ſequitur ex praemiſsis quòd C & D ſunt aequalia modo dicto: A etiam eſt aequale vtrique, quod intellectis prioribus faciliter demonſtratur. Sed ſi C, & D ſunt aequè grauia ſimpliciter, & ſunt aequalia extenſiue, ſunt & aequè grauia intenſiue. Secundum hoc quoque quantumcunque C intenderetur vlterius etiam infinitè, D manente vt prius, ſemper aequaliter grauia, aequaliter ponderantia permanerent; quare nec C fieret maius graue quàm ante. Cuius inſuper iuſtae ſtaterae iudicium tantas naturae iniurias toleraret? Amplius autem ponatur A vna multitudo innumeralis animarum aequalium in virtute, in fortitudine, & vigore, & B alia aequalis omnino, & omnino diſtincta ab illa. Si igitur ponatur aequilibra aequè diſtanter horizonti, & A ex vna parte, & B ex alia, trahens aut pellens, vtraque quantum poteſt, non fiet nutus, ſed ſtabunt omnia ſicut prius. Si verò ad A addatur alia ſimilis multitudo, & fiat C multitudo conſtituta ex illis, ad B autem nihil; trahatque C vel pellat ex vna parte, & B ex altera quantum poſſunt, adhuc ſtabit aequilibra aequaliter ſicut prius; C namque ſecundum hanc reſponſionem eſt aequale A, quare & B, etſi adhuc ad A & C addatur alia ſimilis multitudo, vel quotcunque volueris, tota multitudo compoſita aequabitur ſemper B in fortitudine & virtute. Quamobrem ſimiliter etſi ſingulae vnitates A ſingulae animae intendantur in potentia & vigore ad duplum & ad quadruplum, etiam in infinitum, manente B per omnia ſicut prius, A ſemper erit aequalis B omnino, aequalis videlicet poteſtatis. Sed cuius aequilibrae aequitas hoc non damnat? Secundum hoc quoque A non creſceret, nec poſſet creſcere in virtute, per quantamlibet appoſitionem virtutis extenſiuè vel intenſiuè vel vtro que modo coniunctim. Sed cuius animus iſtud capit? cuius animus ita ſapit? A namque eſt finitae multitudinis ſecundum quid, & finitae potentiae intenſiuè, nec potentiae aequalis cum Deo, ſicut prima ſuppoſitio clarè monſtrat. Eſt ergo abſolutè poſsibile A augeri in potentia & virtute, & Deus hoc poteſt, ſicut prima ſuppoſitio & pars ſeptima clarè monſtrant. Quis enim praeſumſerit dicere, quod Deus omnipotens non poſsit augere creaturam, quae non eſt ſimpliciter infinita, nec habet totam perfectionem capacitatis ſuae naturae; imò quantam habet, tanta caret, & iterum tanta, infinities quoque tanta. Adhuc autem & ſecundum iſtam ſententiam inſenſibilem inſenſatam, cùm ſecundum praemiſſa ſcientia Dei ſit infinita ſimpliciter; & ſi verè vel imaginariè detraheretur ab ea aliqua ſcientia finita vel infinita quam habet, puta aliquorum vel omnium theorematum geometriae, non eſſet minor quam prius, nec ipſe minus ſciens quàm prius. Eodem modo de eius potentia infinita, ſi detraheretur ab ea aliqua poteſtas finita, vel etiam infinita, puta ſciendi geometricalia, vel creandi, adhuc maneret aequè potens & omnipotens ſicut prius; & ita de perfectione eius quacunque ſeorſim, & de omnibus pariter, ſi ſubtraheretur ab eis quantumlibet ſemper maneret aequè & ſummè perfectus vt prius, ita quod nihil perfectius eſſe poſſet. quomodo ergo & quare ſuperfluitatem tantam habet in omni eius virtute, & in virtutibus vniuerſis contra tertiam partem huius? Si quis autem proteruiat circa Deum, ponatur ſecundum hanc poſitionem verè per omnipotentiam Dei vel imaginariè, aliquid aliud ſcire omnia quae ſcit Deus, geometricis tantum exceptis, vel poſſe omnia quae poteſt Deus, creatione excepta, aut habere omnem perfectionem quàm Deus, vna excepta, & erit aequè ſciens, aequè potens, & aequè perfectum cum Deo, cùm pars quaelibet infinita ſit aequalis cuilibet ſuo toti, quare & cuilibet infinito ſecundum quid vel ſimpliciter. Imò & ſi aliqua res ponatur infinita ſimpliciter, vel etiam ſecundum quid, in perfectione vnica ſeu virtute, ſicut illa multitudo innumerabilis animatum, aut vna anima omnibus illis aequalis erit perfectionis aequalis ſimpliciter, & virtutis cum Deo, quod facinus tam blaſphemum prima ſuppoſitio, & partes ſequentes non ſinunt, ſed euidenter redarguunt, & refellunt, ſicut praemiſſa per viam omnipotentiae Dei perſpicuè demonſtrabant. [Robertus quoque Lincolnienſis, Groſſe teſte, ſubtilis ingenij & profundi in quodam tractatu ſuo in lucē incipiente (primam formam corporalem lucem eſſe arbitror) oſtendit omnes proportiones inter finita repertas, inter infinita ſimiliter reperiri: Tota namque multitudo omnium binariorum, vt docet, eſt dupla ad totam multitudinem omnium quaternariorum, & tota multitudo omnium ſeptimanorum quadrupla ad totā multitudinem omnium menſium, & ſimiliter in ſimilibus vniuerſis: quod verum eſſe videtur, ſuppoſito ſecundum opinionem communem, quod actu ſit multitudo talium infinitarum.] Praeter haec autem iſta falſigraphia, etſi impoſsibili iſto dato, alias aliquas rationes praemiſſas poſſet vtcunque definire; ad multas tamen nec verè nec apparenter ſufficit reſpondere, ſicut conſiderare volentibus facile eſt videre. Scio quod multae aliae reſponſiunculae, & multae obiectiunculae, imò & multae obiectiones multum probabiles ſunt poſsibiles in hac parte, ſed feſtinans ad alia, alijs abundantioribus otio, vel alij tempori has relinquo. Haec igitur per viam infiniti contra Ariſtotelem & Algazelem hac vice ſufficiat protuliſſe.

Amplius autem ſecundum Philoſophiam tuam Ariſtoteles, quomodo poteſt poſsibile eſſe, eſſe aeternum anterius? Mundus autem eſt poſsibile eſſe, ſicut 17a. pars oſtendit: Philoſophia namque tua planè teſtatur, & animus humanus quaſi naturaliter acquieſcit, quod omne poſsibile eſſe, ſicut non exiſtit ſufficienter ex ſe, ſed continuè dependet ab alio, ipſum cauſaliter conſeruante, ſic & totaliter producente. Aliqui tamen putant, quod etſi Mundus ſit nouus, eſſet poſsibile abſolutè ſinc aliqua repugnantia formali incluſa, ipſum fuiſſe & eſſe aeternum à Deo, ſicut veſtigium aeternum à pede aeterno, in puluere coaeterno, & ſicut imaginem aeternam à facie aeterna in ſpeculo coaeterno: Quod ſi eſt verum, totum dependebat à voluntate diuina. Neque mundum eſſe nouum, neque aeternum eſt neceſſarium abſolutè, neque demonſtrabile propter quid & à priori; ſicut nec Deum voluiſſe aeternaliter hoc vel illud, ſicut nec voluntatis diuinae ad effectus extrinſecos, eſt aliqua cauſa neceſſaria antecedens, ſicut oſtenſio 33ae & 34ae partium oſtendebat. Quapropter & ſi illud priùs dictum ſit verum, ſimili modo de hac anima, aut alia creatura, licet ſit noua, non eſt tamen neceſſarium abſolutè quòd ſit noua, ſed poſsibile abſolutè quòd ſit aeterna. Ne que eius nouitas, ne que aeternitas poteſt demonſtrari ſimpliciter à priori. Vtrum que nam que pendebat à voluntate diuina, cuius nō eſt cauſa praecedens neceſſaria abſolutè, nec ipſa eſt neceſſaria abſolutè, ſed libera libertate appoſita in cauſando. Accede igitur Ariſtoteles, & demonſtra mihi demonſtratione neceſſaria abſolutè, hanc animā, aliamue rem talem, non eſſe aeternā ſed nouam; & ego demonſtrabo tibi ſimiliter mundum non eſſe aeternum ſed nouum. Verum ſi demonſtrare volueris, caue ne ſumpſeris aliquod verum & neceſſariū per accidens demonſtrando: Aut ſi tu talia tibi ſumas, permitte me ſumere mihi ſimilia, & ego demonſtrabo ſimiliter mundū non eſſe aeternum ſed nouum. Ampliùs autem poſsibilitas creationis & incoeptionis mundi ſuperiùs eſt oſtenſa. Omnes quo que Gentes, Hebraei, Graeci, Latini, & Barbari; omnes Prophetae, omnes Theologi, & Poëtae, & omnes Philoſophi ante Ariſtotelem, affirmabant concorditer mundū habuiſſe principiū temporale. Quod & omnes leges, & ſectae pariter confitentur, ſicut quamplures famoſae hiſtoriae, etiam libri tui perſpicuè conteſtantur. Nonne Hermes, qui etiam te Ariſtotele atteſtante, Pater Philoſophorum metuit appellari, tradit mundum & hominem fuiſſe creatum à Deo, & habuiſſe principium temporale? Nonne de verbo aeterno 2. ſic ait, In creatore fuerunt omnia antequam creaſſet omnia: Et infra 3. Coeli & ipſius animae, & omnium quae mundo inſunt, ipſe gubernator eſt, qui eſt effector Deus. A ſupradictis enim omnibus quorum idem gubernator Deus, frequentatio fertur influens per mundum, & per animam omnium generum, & omnium ſpecierum per rerum naturam: Mundus autem praeparatus eſt à Deo receptaculum omniformium ſpecierum. Et 6. Homo in naturam Dei tranſit, quaſi ipſe ſit Deus, homo daemonum genus nouit, vtpote qui cum eiſdem ſe ortum eſſe cognoſcit. Et 11. Eſt, inquit, ratio plurimis incredibilis, integra autem & vera percipienda ſanctioribus mentibus, itaque hinc exordiar. Aeternitatis Dominus eſt Deus primus, ſecundus eſt Mundus, Homo eſt tertius; effector mundi Deus, & eorum, quae inſunt, omnium • imul, cuncta gubernando cum homine ipſum gubernatorem compoſuit ipſo gubernato • e compoſiti, quod totum ſuſcipiens homo, curam propriam diligentiae ſuae efficit, vt ſic & ipſe, & mundus vterque ordinamento ſibi, vt ex hoc omnis diuina compoſitione mundus Graecè rectus 〈 in non-Latin alphabet 〉 dictus eſſe videatur. Is nouit ſe, nouit & mundum, ſcilicet vt meminerit quid partibus conueniat ſuis, quae ſibi vtenda, & quibus ſibi inſeruiendum ſic recognoſcat, graies laudeſque maximas agens Deo, eius imaginem venerans non ignarus ſe etiam eſſe ſecundum imaginem Dei; cuius ſunt imagines duae, Mundus, & Homo. Et infra 15. loquens de Mundo & rebus mundanis; Non erant, inquit, quando non erant, ſed in eo iam tunc erant, vnde naſci habuerunt. Et 24. Deus pater & Dominus poſt deos, homines effecit, quibus & dicit multa ſimilia multis locis. Qui & in Alchymia ſua, quam Galienus, vt dicit, Antrum Hermetis, ingrediens, in tabula Smaragdina inter manus eius ſcriptam inuenit, ſic dicit: Omnes res ab vno fuerunt, medicatione vnius, & fuerunt natae res omnes ab hac re vna aptatione. Et infra, Haec eſt totius fortitudinis fortitudo fortis, quia vincet omnem rem ſubtilem, omnemque rem ſolidam penetrabit, ſicut hic mundus creatus eſt. Qui etiam de Mundo & Coelo 1. praetitulato de rerum principijs, ita ſcribit; Ab aeternitate tempus initians, in aeternitatis reſoluitur gremium longiore circuitu fatigatum. Nonne hoc tradit expreſsè tempus habuiſſe principium, & finem ſimiliter habiturum? quare & infra 2. Sicut, inquit, ad centrum circulus, ſic ad aeternitatem conſiſtit Mundus temporarius. Et infra eodem, Motus, inquit, rotundus quo firmamentum mouetur, ſemper in vno loco eſt, ab ea hora, quâ diuinae mentis ratione formatum fuit: Et ſupra eodem, Non fuit iſta genitura Mundi, nec mundus certum diem habuit ortus ſui, nec aliquis eo die interfuit, quo mundus diuinae mentis ratione formatus fuit, nec eo vſque intentio fragilitatis humanae ſe potuit extendere, nec originem mundi ratione facili concipere, vel explicate; praeſertim cum trecentum annorum maior apocataſtaſis, per hypyroſim, vel cataclyſim fiat. Quanta inſuper turba Philoſophorum poſteriorum, quàm celebris, quàm praeclara hanc Patris eorum ſententiam concorditer profitetur, turba Philoſophorum oſtendit. Nonne & Sacerdotes Aegyptij penes quos vt dicitur in 1 o. Prologo in Timae. eſt praecipua memoria vetuſtatum, natalem mundi, Sole poſito in Leone inter tertio Calendas Auguſti & vndecimo indicarunt, ſicut Solinus de mirabilibus Mundi 7. agens de Aegypto, & rebus ipſius recitat manifeſtè? Nonne Magiſter tuus Plato affirmat Mundum, res mundanas, Angelum & hominem habuiſſe principium temporale, ſicut liber ſuus qui Timaeus vocatur, pluribus docet, quod & libri tui ſaepius memorantur? Nonne Anaxagoras, nonne Pictagoras, nonne Empedocles, nonne Democritus, nonne Parmenides, & Meliſſus, & vt plures breuiter nominem, nonne omnes Patres tui, omnes Philoſophi, Prophetae, Theologi, & Poëtae, ante tempus tuum affirmabunt concorditer mundum habuiſſe principium temporale, ſicut antiquae teſtantur hiſtoriae, & libri tui naturales & Metaphyſicales non tacent? Nonne & tu ipſe 1. de Coelo & Mundo 102. inquirens vtrum mundus ſit ingenitus aut genitus, hoc teſtaris ſic dicens; Genitum quidem igitur omnes eſſe dicunt, & in tranſlatione quam habet Auerroes, omnes antiqui conueniunt quòd coelum eſt generatum; ſuper quod filius tuus ac cultot deuotus Auerroes, Omnes, inquit, conueniunt in hoc quòd Coelum eſt generatum, & nullus ante ipſum, ſcilicet Ariſtotelem, dixit, quòd Coelum non eſt generatum. Qui & ſupra eodem, Comment. 22. dicit te fuiſſe primum ex Philoſophis Graecis dicentem, quòd Coelum eſſet ingenerabile. Quate & Auguſtinus 8. de Ciuit. Dei 12. loquens de materia iſta dicit, quòd Ariſtoteles multos diſcipulos in ſuam haereſin congregauit. Cur ergo aſſertione tui ſolius temeraria non obſtante, non ita conſtanter tenendum? cur non ita confidenter credendum? cur non ita fiducialiter ſentiendum? quomodo tali ac tantae famoſitati tu primus & ſolus Ariſtoteles praeſumſeras obgarrire? quomodo tot gentibus, linguis, & populis, tot & tam claris patribus, & Prophetis, tot Theologis & Poëtis, & tantis ac tam famoſis Philoſophis, tu primus & ſolus audebas incipere rebellate? qua temeritate, qua caecitate, qua audacia, qua dementia tu primus & ſolus iſtud facere praeſumebas? maximè in tam digna materia, in tam magna ſententia, ad cognitionem & venerationem Dei, & ad Religionem omnium hominum pertinente? praeſertim cum nullam cogentem, imò vix ſophiſticam afferas rationem. Fortior enim tuarum irrationalium rationum vix vel apparentiae tenuis vmbram habet, ſicut circa 34. partem fuerat demonſtratum: Plurimae verò argutiarum tuarum quas facis contra Magiſtrum tuum Platonem & alios, 8o Phyſ. 1. & 2. de Coelo & Mundo, & alibi, nullam habent imaginem aut vmbram quidem tenuem rationis, ſicut nullus ignorat, qui vix limen Logicae, aut Philoſophiae intrauit, aut qui vel paruam habet logicam naturalem. Quare nec dignum exiſtimo ipſas recitare, aut ſoluere diligenter. Omnes enim penè qui vident eas vel audiunt, ſciunt ipſas rationabiliter impugnare, nullus rationabiliter defenſare, niſi fortè vix contra modum ponendi Platonis, aut alterius alicuius. Sed contra rem ipſam, & modum ponendi Hermetes, Prophetarum, & Chriſtianorum, nullus ſcit ipſas exiliter colorare, ſicut 33. & 34. partes docent. Sed quàm validae rationes, quàm irrefragabiles, quàm inſolubiles, quàm cogentes, quàm violentae, quàm clarae, quàm certae requirerentur ad talem ac tantam famoſitatem immutandam, euertendam, & à cordibus omnium vel plurium, maximè autem ſapientum, euellendam, iuxta praemiſſa de famoſitate circa 33. partem huius, praeſertim cum antiqua ſententia tribuat Deo maiorem honorem, & Religionem hominibus ampliorem? Vnde videtur mihi pro regula generali ſeu maxima obſeruandum, quòd inter pares ſententias, honorabilior Deo, famoſior, religioſior, & fauorabilior hominibus, ſemper vincat. Vt autem quod dico magis appareat, pono omnes homines, populos, nationes, omnem legem, ſect • m, ſeu fidem; omnes Prophetas, Poëtas, omnes Philoſophos praeteritos & praeſentes vſque nunc concorditer tenuiſſe; et omnes praeſentes Piloſophos, & vulgares etiam in praeſenti tenere concorditer & conſtanter Mundum fuiſſe creatum à Deo. Et quòd Ariſtoteles ſine munere Prophetiae, aut miraculo euidenti, cum ſolis argutijs ſuis contrarijs, nunc veniret contrariū probaturus; quid aut quantum efficeret? quibus Philoſophis vi argumenti concluderet? quot Philoſophorum vi argumenti ad haereſin ſuam peruerteret? Nullos puto, imò magis exiſtimo, quòd ipſis ſeipſum ridiculum exhiberet, dicentibus, Hiccine Ariſtoteles ille magnus, ille antiquus, ille famoſus? quomodo parua fallacia fallitur? quomodo ſophiſmate puerili illuditur? quomodo filo tenui illigatur? et praeſtigio debili excaecatur? quomodo deſipit, & inſanit? Nonne ideo multi poſteriores Philoſophi tuas argutias deriſerunt, & ſectam tuam Peripateticam, & te ſimul eius Autorem vnanimiter contemſerunt, nec ſe vocari Peripateticos, ſed Academicos, imò Platonicos potius maluerunt? Vnde Auguſtinus 8. de Ciuit. Dei 12. Ideo inquit, Platonicos potiſsimum elegi, quoniam de vno Deo qui fecit Coelum, & terram quanto melius ſenſerunt, tanto caeteris glorioſiores, & illuſtriores habentur, in tantum alijs praelati iudicio poſteriorem, vt cum Ariſtoteles Platonis diſcipulus vir excellentis ingenij, & eloquio Platoni quidem impar, ſed multos facile ſuperans ſectam Peripateticam condidiſſet, quod deambulans diſputare conſueuerat, plurimoſque diſcipulos praeclara fama excellens, viuo adhuc praeceptore in ſuam haereſim congregaſſet; poſt mortem verò Platonis Spenſippus ſorotis eius filius, & Xenocrates dilectus eius diſcipulus, in ſcholam eius quae Academia vocabatur, eidem ſucceſſiſſent; at que ab hoc & ipſi & eorum ſucceſſores Academici appellarentur. Recentiores tamen Philoſophi nobliſsimi, quibus Plato ſectandus placuit, noluerunt ſe dici Peripateticos, aut Academicos, ſed Platonicos, ex quibus ſunt valdè nobilitati Graeci, Plotinus, Iamblichus, Porphyrius. In vtraque autem lingua, id eſt, Graeca, & Latina, Apuleius Afer extitit Platonicus nobilis. Nonne & Calcidius Platonicus in ſuo Commentario ſuper Timaeum Platonis, inſultationes tuas in doctorem tuum Platonem reprimit, deſpicit, & deridet? vbi ſuper partem ſecundam, dete & tuis fautoribus ita ſcribit; Hic ſuo quodam more, pleni perfectique dogmatis electo, quid viſum ſit, caetera faſtidioſa incuria negligit. Et infra; His tam plene, tamque diligenter elaboratis ſcilicet à Platone, iuniores Philoſophi, vt non optimi haeredes, paternum cenſum in fruſta diſsipantes, perfectamque atque vberem ſententiam, in mutilas opiniunculas caeciderunt. Nonne & ille magnus Ptolomaeus in ſecundo prolog. Almageſti allegat ſolenniter te, Ariſtoteles, & in quibuſdam recte dictis te ſequitur & commendat: In iſta autem materia nequaquam te ſequitur, ſed planiſsime contradicit. Dicit enim, quòd ſcientia aſtrotum aſsimilat hominem Creatori ſuo: & addit; Nos autem laboramus vt aliqua ducentia in amorem ſcientiae ſempiternorum manentium, vſque ad terminum quem eorum conditor eis impoſuit, in ſequentibus huius libri noſtri addamus. Qui & 3. Almageſti, 1. inquirens quantitatem anni ſolaris; Videmus, inquit, conueniens eſſe, vt ſimus contenti quantitate eius quod poſsibile eſt nobis addere, ſcilicet longitudinem temporis quod eſt inter conſimilitudines, & conſiderationes anni, in reuolutionibus propinqui temporis. Inquiſitio verò temporis totius, aut temporis elongati de longinquioribus temporibus conſiderationum per tempus longum multipliciter, dicimus, quòd non eſt ex amore ſcientiae, nec ex amore veritatis, & quod eſt illud tempus totum, niſi totum tempus à creatione mundi elapſum? Quis enim totum tempus ſi ponatur aeternum reuolueret inquirendo, aut inquireret reuoluendo? Albumazar quoque poſterior Ptolomaeo, non te, ſed ipſum ſecutus 3. maioris Introductorij, differentia ſecunda ſic ait; Sol per participationem planetarum ei, eſt cauſa temperamenti elementorum, & naturarum, & compoſitionis indiuiduorum elementorum, per hoc quod poſuit eis Creator omnipotens de fortitudine naturali. Sed quod diximus, hoc eſt, quemadmodum poſuit igni combuſtionem per ſuam naturam, & ſimiliter poſuit luminare diurnum, id eſt, ſolem, cauſam luminis diei atque caloris vniuerſalis qui eſt in hoc mundo: Et infra, ſi Sol ad circulum fixarum ſtellatum aſcenderet, elementa, & ſimiliter elementata deſtruerentur; ſi verò ad circulum Lunae deſcenderet, ſimili modo deſtruerentur, eo quod in longitudine eius, vel proximitate fiat deſtructio Elementorum & Elementatorum. Hac igitur de cauſa poſuit Deus altiſsimus Solem in medio ſeptem Planetarum, vt fieret per morum eius naturalem ſuper hunc mundum terreſtrem, temperamentum Elementorum & Elementatorum. Et infra; Dicit Hippocrates Medicus in libro Aleceb. id eſt, hebdomadarum, quòd lumen ſtellarum reddit denſitatem noctis ſubtiliorem, quia nox eſt valde denſa, & nequit eam viſus penetrare; ſed claritas ſtellarum reddit ipſam denſitatem ſubtilem, & ſic penetrat eam oculus: Et ſi hoc non eſſetita, omne corpus animatum deſtrueretur ab noctis denſitate. Sol autem in die ſuo calere facit aërem, & reddit eum ſubtilem atque rarum. Proptereà enim creauit Deus ſtellas mobiles atque lucentes, vt ſuo lumine aërem calfacerent, & cum ſubtilem redderent, eumque ſuis motibus facerent delicatum, id eſt, ſubtiliorem. Et infra lib. 5. differentia quinta, Quidam dicunt, quòd Planetae ſunt poſiti in domibus, & gradibus ſuarum exaltationum, ex quibus gradibus incoeperunt moueri in initio ſuae motionis. Quidam dicunt, quòd Planetae incoeperunt moueri ab initio Arietis, & ſunt profecti ſuper eſſe in quo ſunt modò, & ſuper hoc eos aequant; & ſecundum ſententiam propriam, Factor, inquit, omnipotens, & altiſsimus fecit Planetas in initio ſuae creationis, in gradibus ſuarum exaltationum, ſuper eſſe & motum; poſt hoc noluit corrumpere, vel mutare motus eorum, ab eo quod fuerant. Et infra, eiuſdem differentia ſeptima; Cùm fuerit primum minutum Arietis in medio coeli ſuper lineam aequalitatis, erat primum minutum Cancri aſcendens; ideo que dixerunt Antiqui, quòd Cancer ſit horoſcopus mundi, & eſt dignum, vt ſit horoſcopus in initio incrementi mundi gradus in quo Iupiter i • Cancro confortatur. Cùmque 15. gradus Cancri fuerit horoſcopus mundi ſuper lineam aequalitatis, erit 19. gradus Arietis in medio coeli; & cùm fuerit Sol fortior in 15. gradu Arietis, erit 19. gradus Arietis dignior exaltatione Solis. Et iam nouimus quòd nulla cauſa ſit in circulo, quae non ſit bene & ſapienter diſpoſita, & quod ex ſcientia diſpoſitionis eſt, vt ſit Iupiter in mundi horoſcopo. Et infra, libri ſexti differentia vltima; Domini, inquit, dierum atque horarum à die dominico ſumpſerunt exordium, & hunc diem Planetae diurno, id eſt, Soli ſapientes conceſſerunt. Nam per ortum Solis, ſeu illius aſcenſionem mundus illuminatur, & per eius occaſum ſeu deſcenſionem tenebris offuſcatur. Incoeptum eſt igitur à Sole, & poſuerunt eum dominum diei dominicae, & horam illius diei primam ſibi conceſſere. Porro incoeptio eorum in diebus, eſt à die dominica, quam Arabes vocant primam diem. Hoc fecerunt propter duas cauſas; vna, quia incoeptio dierum mundi quibus vtuntur Autores Magiſterij Aſtrorum, ex Perſis & Indis, fuit ex die dominica; & Sol in initio ipſorum dierum aſcendebat in primo minuto Arietis, in hemiſphaerio orientali, ſuper locum terrae habitabilem, qui vocatur Alkankadar. Et ex eadem hora & die numerant medium curſum planetarum, & ex eadem hora & die numerant annos ſuos Antiqui. Longitudo autem Alkankadar à medio terrae eſt ſex horarum, & ex Bebilalirac antiqua, quae eſt vbi defluit Euphrates 108. gradus, qui ſex horas aequales conſtituunt, & quintam vnius. Secunda verò eſt cauſa, quia omnes gentes ſecundum diuerſitatem linguarum ſuarum, & diſsimilitudinem ſectarum ſuarum, nominauerunt diem dominicam ex nomine vnius qui eſt initium humeri, & diem illum ſequentem ex nomine ſecundi numeri, qui eſt dies ſecunda, & ſimiliter nominauerunt caeteros numeros dierum, ſecundum ordinem numerorum. Qui & 1. de Coniunctionibus differentia 1. dicit, quod à creatione ad noctem diei Veneris in qua fuit diluuium, fuerunt 2226. anni, vnus menſis, tres dies, & quatuor horae. Ecce quanta fama, quam exquiſitae hiſtoriae gentium perantiquae opiniunculam tuam damnant. Nonne & tu ipſe ab ipſa veritate coactus, quandoque videris contrarium affirmare? de Mundo namque 2. ſic ais, Mundus dicitur omnis ordinatio & creatio à Deo, & per Deum conſeruata; Et infrà 11. Reſtat dicendum ſummariè de cauſa omnium contentiua, quemadmodum & de alijs. Nefas enim de Mundo dicentes, quamuis non ſubtiliter actum, velut in figurali doctrina, praetermittere principium mundi. Antiquus quidem igitur ſermo, & paternus eſt cunctis hominibus, quod à Deo omnia & per Deum conſiſtant; vbi alia tranſlatio ita habet: Antiquus ſermo, & paternus eſt omnibus hominibus, quod ex Deo omnia, & per Deum omnia conſtiterunt. Et ſupra 10. oſtendens quomodo Mundus conſtatex rebus contrarijs, & permanet incorruptus, allegans Heraclitum, qui teſte teipſo 1. de Caelo & Mundo 102. poſuit Mundum nouum, ſic ſcribis: Idem autem huic erat, & quod ab obſcuto dicebatur Heraclito; coniunxit in conuerſa, & non conuerſa, conueniens & differens, conſonum & abſonum, & ex omnibus vnum, & ex vno omnia. Et immediate ſubiungis, Sic igitur omnium conſtitutionem, caeli dico & terrae vnd • que totius permixtum maximè contrariorum principiorum vna decorauit harmonia. Vbi alia tranſlatio, vna condidit harmonia; & ſubdis, Siccum humido, calidum frigido, nec non leui mixtum graue, & rectum circulato, totam terram & mare, aetherem atque ſolem & lunam, & totum caelum decorauit; vna alia tranſlatio, Condidit vna quae per omnia tranſit virtus ex immixtis & diuerſis, ex aere ſcilicet & terra, igne & aqua, totum orbem creans & diſponens vnius ſphaerae ſuperficie ac maximè contrarias in eo naturas, cogens concordare ad inuicem, & ex his ingenians vniuerſo ſalutem. Qui & in Secreto Secretorum trigeſimae partis 1. ſic ſcribis, Scire debes, ô Alexander, quod ſicut in plantis diuerſae ſunt naturae, diuerſaeque vires diuinitus in ditae, ſic etiam in lapidibus. Et infrà 5. Eſt inquis, iuſtina pertinens ad hominem in ratiocinio ſui ipſius, & in his quae ſunt inter ſe & creatorem ſuum: Et inferius ſexto, Scias quod illud primum quod formauit Altiſsimus, Glorioſus, eſt ſimplex ſpiritualis ſubſtantia in fine perfectionis & complementi bonitatis, in qua ſunt formae rerum omnium, & vocatur Intelligentia, & deinde exiuit alia ſubſtantia minor gradu ſuo, quae vocatur anima, & alia ſubſtantia quae vocatur Hyle ante commenſurationem, quae extenditur in longitudinem & latitudinem, & profunditatem, in quo factum eſt corpus ſimpliciter; deinde corpus habens figuram nobiliſsimam, quae ſuperat omnes figuras, & eſt verior comparatiue & antiquior, & remanſit in loco vno ſphaerarum & planetarum, id quod fuit purius ex eo, & quod fuit ſimplicius. Et adhuc inferius ſeptimo; Scias quod Anima vniuerſalis eſt vis ſpiritualis orta poſt intelligentiam voluntate diuina, & habet tres vires currentes in corporibus, ſicut lumen Solis in partibus aeris; vna virium eſt intellectiua, ſecunda ſenſitiua, tertia eſt vegetatiua, quam illuſtrauit glorioſus Deus ſeptem viribus, quae ſunt vis attractiua, retentitiua, digeſtiua, expulſiua, nutritiua, generatiua, informatiua. Adhuc autem & 8. Quando, inquis, creauit Deus altiſsimus hominem & fecit eum nobiliſsimum animalium, ei praecepit, prohibuit; punit, & remunerat eum; conſtituit corpus ſuum ciuitatem quandam, & eius intellectum Regem in ipſa. Quis inſuper erat ille Adam, de quo ſupra, eodem feceras mentionem, ſicut ſuperius recitatur, niſi ille famoſus Adam primus homo creatus à Deo in principio, quando & caetera creabantur. Nec quiſquam obmurmuret illum famoſum Ariſtotelem non ſcripſiſſe hunc librum: In libello namque de vita Ariſtotelis ſcribitur iſto modo; Vt autem omnibus hominibus vniuerſaliter benefaceret, ſcripſit Alexandro librum de Regno, docens ipſum qualiter oportet regnare; Philippus quoque tranſlator illius libelli in prologo primo, dicit; Quem librum peritiſsimus Princeps Philoſophorum, Ariſtoteles compoſuit ad petitionem Regis Alexandri diſcipuli ſui; & alius quidam Doctor in prologo 2. ſic ait, Dedi operam ad inquirendum librum qui nominatur Secretum Secretorum, quem edidit Princeps Philoſophorum Ariſtoteles filius Nicomachi de Macedonia, diſcipulo ſuo magno Imperatori Alexandro, filio Philippi Regis Graecorum, & Ioannes tranſlator in prolog. 3. Tranſtuli, inquit, librum peritiſsimi Ariſtotelis, primò de lingua Graeca in Chaldaeam, & de hac in Arabicam, in quo reſpondetur ad petitionem Regis Alexandri. Hoc idem inſuper celebris fama tenet; nec obuiat ſtili planicies, aut diuerſitas à ſtilo Ariſtotelis conſueto: Regi namque multis de cauſis planè fuit ſcribendum; & fortaſsis tranſlatio non de Graeco, ſed de Arabico in Latinum, facit ſententiam planiorem, ſicut & in quibuſdā alijs libris ſuis, quod & poſſet contingere propter prudentiam tranſlatoris, non verba ſemper, ſed ſenſum potiùs transferentis; ſicut haec ambo ex prologo 1 o patent. Nec textus iſte aut ſtilus eſt planiſsimus omniquaque: Quis enim planè faciliterque exponit eiuſdem tertiae partis primum capitulum, de lapide Philoſophorum non lapide, de diuiſione ipſius in quatuor elementa, de praeparatione, & reunione ipſorum, ac caetera verba abſtruſiſsima ibi ſcripta? Nonne etiam moriturus illo vano appetitu antiquo apparentiae, oſtentationis, gloriae, & honoris depoſito, illam ſententiam tuam antiquam de aeternitate mundi, coram multis ſapientibus correxeras ſapienter, priorem errorem tuum pompoſum humiliter confitendo, teſte teipſo in libello de morte tua conſcripto, • ecitato ſuperiùs circa 34am partem? Nonne & in eiuſdem libelli ſeptimo, dicis, quòd quando homo dominatur voluptatibus ſuis, horrendo oblectamenta corporis, & inquirit delicias animae in addiſcendo ſcientias Dei, qui creauit ſua ſapientia ſaeculum, & inueſtigat vias ſuas, & intelligit ſecreta ſua, tunc aperti ſunt oculi animae, & deliciantur multùm & delectantur delectatione diſsimili delectationibus corporis. Et infra; Delectationes animae ſunt intelligere creatorem ſuum, conſiderare opera coelorum, & ſapientiam ſuam, curſuſque ſphaerarum, & formas earum; & quod omnia formata & fundata ſunt in ſua ſapientia, & in ſua ſcientia. Et ſi non poteſt homo comprehendere huiuſmodi magnos gradus, ſpeculetur ſeipſum, & ſubtilitatem membrorum ſuorum, vnumquodque membrorum praeſtantium ſibi motum, & trahentium corpus ad quietem & motum, & virtutes inſitas in vnoquoque membro ad ſeruitium corporis, in quo nihil addibile vel mutabile eſt; & per hoc poteſt recognoſcere creatotem ſuum in mente ſua. Et infra 8o. dicis, quòd ſapiens, qui perfecit animam ſuam inquirendo ſcientiam creatoris ſui, qui de nihilo fecit ipſum ens, laetari debuit in morte. Et infra 12. recitaris dixiſſe; Eſt alia ſpecies hominum, quorum ſenſus & intellectus eſt paratus, & potens, & omnia vident in animis eorum. Et eorum ſectae duae ſunt; quorum primi dicunt ſaeculum non habere principium neque finem, neque aliquid eſſe ſub Sole nouum, ſed quòd generatio praeterit, & generatio aduenit; terra autem in aeternum ſtat, & nullum habet ſuſtentatorem; & hi ſunt qui negant radicem. Quare & conſequenter ſectam contrariam approbans, priorem tuam ſententiam hanc eandem, vel ſimilem retractaſti, ſicut ſuperiùs dicebatur. Nec aliquis ſomniet hunc librum eſſe ſomniū & figmentum: de tranſitu nam que minorum perſonarū libelli ſcribuntur; & quare non eſt veriſimile ad tranſitū tanti & tam famoſi Philoſophi & Doctoris, alios Philoſophos, praeſertim Peripateticos, & ſuos diſcipulos, & etiā alios ob cauſas varias conueniſſe, & memorabilia quae ibi audierant & viderant conſcripſiſſe, quod & fama celebris autorizat. Et ſi quis iſtam ſententiam de creatione animae ex libris Ariſt. communioribus, & famoſioribꝰ audire deſiderat; ecce 1. de Anima 65. Intellectus, inquit, videtur inferri ſubſtantia quaedam exiſtens, & non corrumpi: vbi tranſlatio quam habet Auerroes, Intellectus, inquit, videtur eſſe ſubſtantia aliqua, quae fit in re, & non corrumpitur. Huic & conſonat illud 12. Metaphyſ. 18. ſuperiùs recitatum, quòd videlicet anima Intellectiua non praecedit tempore indiuiduum cuius eſt, ſed manet poſt ipſum. Patet igitur euidenter ſecundum Ariſtotelem iſtis locis, quòd haec anima fit in ſuppoſito animato, & ſimul cum illo, & non educitur de potentia materiae ſecundum eum, ſicut aliae formae materiales, quia tunc eſſet corruptibilis, ſicut ille contra eundem. Quomodo ergo fit, & à quo, niſi per creationem à Deo, praeſertim cùm ſecundum ipſius ſententiam iſtis locis nunc proximo recitatam, non fiat earundem animarum reditio circularis? Ampliùs autem Prophetae clariſsimi clariſſimè conteſtantur, mundum fuiſſe creatū à Deo, & habuiſſe principium temporale: quantae verò autoritatis exiſtant, quanta que fides ipſorum vaticinijs fuerit adhibenda oſtenſio 32ae partis oſtendit.

Ex his omnibus poteſt cuilibet ſobrio non proteruo rationabiliter apparere, mundum nedum habuiſſe principium temporale, verum & fuiſſe creatum ex nihilo. Ex qua namque materia fieret praecedente? qualis eſſet illa, ſimplex, vel compoſita; aeterna vel noua? Quare & tu, Ariſtoteles, multum rationabiliter ſaepe probas, Mundum non fuiſſe factum ex materia praeiacente? Quid ergo conſequentius conſequentia naturali, quàm conceſſo, mundum habuiſſe principium temporale, concedere ipſum fuiſſe creatum ex nihilo conſequenter? Obijcitur forſitan à quibuſdam quòd Chaldaeorum ſapientes, & vulgares, ſecundum doctrinam legis ipſorum, ante tempus Ariſtotelis, tenuerunt mundum eſſe verè aeternum, ſine principio, ſine fine, ſicut Auerroes ſuper primo de Coelo & Mundo Comment. 22. & 102. teſtari videtur. In primo quoque Prologo Timae. Platonis quinto recitatur, vnum Sacerdotem Aegyptium irriſiſſe Solonem, de vna inundatione hiſtoriam recenſentem, cum infinitae praeceſſerint. Et infa eodem, recitatur Sacerdotem dixiſſe Soloni, quòd eadem Dea duas condidit ciuitates, vnam in Graecia quae vocatur Athena, annis ferè mille ante, alteram in Aegypto qua vocatur Sais, octo millibus annis ab eius conditione tunc lapſis, ſicut ſactorum delubrorū apicibus continetur. Et infra 6. De his, inquit, Sacerdos, maioribus veſtris audies O Solon, qui ante nouem millia annorum vixerunt, quibus vſi ſunt legibus: Ex quibus ſal • em videtut inferri, quòd mundus non incaepit tempore in noſtris ſacris apicibus deſignato, ſed vel multum ante vel nunquam; quod ſacros codices videtur arguere & falſare, & autoritatem eis adimere Prophetalem. Huic & conſonat ille Sacerdos Aegyptius, in Epiſtola Alexandri ad Olympiadem matrem ſuam, aſſerens Alexandro imperium Perſarum & Macedonum plus octo millibus annorum tunc temporis durauiſſe. Quidam verò ſicut recitat Auguſtinus 18. de Ciu • t. Dei. 41. dicunt, Ex quo Aegyptus rationem ſiderum comprehendit, amplius quam centum millia annorum numerari. Verum quantum conijcio ex lege, aut dictis veteribus veterum Chaldaeorum, nequaquam ſenſerunt mundum eſſe aeternum: Nam quòd habuerunt Legem aut Prophetiam ante diluuium, nullus dicit. Quomodo nam que conſtaret, cum per diluuium omnia perierunt? Imò & Babel, & Babilon, vnde Babilonia, & qui Babilonij nuncupantur, à filijs Noe poſt diluuium fuerat condita & vocata, vbi & lingua Chaldaica erat ſimiliter inſtituta, ſicut hiſtoriae certae tradunt. Poſt diluuium quoque Noe, Sem, & Abraham, ipſos Babilonios, ſeu Chaldaeos ſcientias docuerunt, ſicut teſtantur praemiſſa circa 35. partem. Hi autem ſciuerunt mundum & coelum fuiſſe creatum à Deo; Quare & videtur quòd iſtud, non contrarium docuerunt, ſicut & praemiſſa circa 35. partem teſtari videntur. Quapropter & videtur, quòd ipſi eorum diſcipuli iſtud ſimiliter crediderunt, quod & aliunde magis apparet. Ab ipſis namque Babilonijs ſeu Chaldaeis erat Philoſophia ad Aegyptios detiuata, & ab his ad Graecos, ſicut praemiſſa circa 35. partem, & aliae plures hiſtoriae conteſtantur; et omnes Graeci Philoſophi ante Ariſtotelem concorditer tenuerunt, Mundum temporaliter incaepiſſe, ſicut ſuperius recitatur; quare & videtur, quòd hi iſtam ſententiam ab Aegyptijs, & illi à Babilonijs concorditer receperunt. Quomodo nam que ſi Philoſophi Chaldaeorum concorditer vel diſcorditer contrarium tenuiſſent, non ſimili modo diſcipuli eorum Aegyptij Doctores Graecorum? Quomodo ergo veriſimile cuipiam, quod omnes Philoſophi Graeci vſque ad Ariſtotelem, concorditer tenuiſſent mundum habuiſſe principium temporale? quare & ipſemet Ariſtoteles confitetur, quòd omnes Antiqui conueniunt, quod Coelum eſt generatum, ſicut ſuperius recitatur: Motiuum verò Auerrois, quod & ab Ariſtotele accipit, nullum debet mouere. Primi namque de Coelo 22. & ſecundi 2o dicit, quòd Graeci & alij primarum gentium conueniunt in hoc, quòd Coelum eſt locus ſpirituum, & creatoris, & quòd hi ſunt incorruptibiles, quare & locus eorum; quamobrem ſicut Ariſtoteles, & Auerroes arguunt, & aeternus. Sed quantum ad ſpiritus hoc non mouet: Nam ſicut ſpiritus incaeperunt temporaliter, ita coelum, & ſicut ſpiritus ſunt incorruptibiles, ita coelum. Quantum etiam ad creatorem amborum non mouet; Ipſe enim non indiget vllo loco caeleſti, nec alio qualicunque, ſicut prima Suppoſitio, & quinta pars indicant manifeſtè. Imò è contra. Omnis locus, & omne locatum, & vniuerſaliter omnis res alia, ipſo indiget ad eſſendum, cum quidlibet aliud ſit poſſibile eſſe & ipſe ſolus neceſſe eſſe, ſicut praecedentia docuerunt. Probant quoque prima Suppoſitio, & pars ſexta, & Philoſophi confitentur, quòd Deus eſt vbi que : Quilibet ergo locus, & quaelibet res locata eſt incorruptibilis & aeterna per rationem veſtram priorem. Verba inſuper Antiquorum ſi ſtricte ponderentur, & propriè intelligantur, videntur ſonare contrarium: Ariſtotele namque teſtante 2. de Coelo 2. in tranſlatione quam habet Auerroes, Omnes antiqui poſuerunt Coelum eſſe locum creatoris, qui apud ipſos eſt Deus: Deus ergo ſecundum ipſos, nedum eſt factor entium, ſed creator. Nonnè & Ariſtoteles ſuperius recitabatur teſtificans omnes antiquos dixiſſe coelum eſſe generatum? quomodo ergo videntur ad contrarium allegandi? Ille verò Sacerdos Aegyptius affirmans Soloni infinitas inundationes tunc temporis praeceſſiſſe, vnde ſumpſit ſibi colorem & audaciam ſic dicendi? Non ex ratiocinatione videtur: Nullam enim tetigit rationem, ſed ad hiſtorias ſe conuerrit. Sed vnde ſibi talis hiſtoria? non ex viſu, Conſtat; nec ex relatu; Relatus enim non efficit certam fidem ſic eſſe, ſed ſic relatum fuiſſe; neque ex libris in eorum delubris conſeruatis; quis enim & quali audacia hoc potuit ſcribere confidenter? Nonnè & illa inundatio generalis ſub Noe, quae ſummitates altiſſimorum montium Aegyptijs etiam propinquorum, quia in Babilonia poſitorum quindecem cubitis tranſcendebat; & Baſſan terram veſtram Aegypti attingens habitatores eius, delubra, ſimul & libros deſtruxit, ſicut ſanctiſſimae, certiſſimae, famoſiſsimae hiſtoriae noſtrae produnt, non ſolum autem hiſtoriae Chriſtianorum, ſed etiam Iudaeorum Indorum, imo & Aegyptiorum, & ſimiliter Chaldaeorum? Ioſephus namque 1. Antiquit. Iudaicae, 2. poſtquam de iſto generali diluuio referebat, in teſtimonium fidei ſubdit ita. Huius vero diluuij & Arcae memoriam faciunt omnes qui hiſtorias barbaricas conſcripſerunt; quorum vnus Beroſus Chaldaeus narrans de diluuio, taliter eſt effatus: Dicitur autem & nauis eius, quae in Armenia venit circa montem Cardi adhuc aliqua pars eſſe, & quoſdam bitumen exinde tollere, quo maximè homines ad expiationes vtuntur. Meminit autem horum & Hieronymus Aegyptius, qui antiquitatem Phaeniciae noſcitur conſcripſiſſe; ſed & Manaſſes Damaſcenus, in nonageſimo ſexto hiſtoriarum libro, ita de eis dicit; Eſt & ſuper Miniadam excelſus mons in Armenia, qui Baris appellatur, in quo multos confugientes ſermo eſt diluuij tempore liberatos, & quendam ſimul in Arca deuectum in montis Sooliae veniſſe ſummitatem, lignorumque reliquias multo tempore conſeruatas. Fuit autem iſte quem etiam Moſes Iudaeorum Legiſlator ſcripſit: Albumazar quoque veterum diuinorum inſtructus hiſtorijs, iſtud diluuium confitetur, ſicut ſuperius recitatur, quod & faciunt Aſtronomi alij habentes aeram, radices, & tabulas à tempore diluuij inſtitutas. Nonne & Solon ille famoſus vnus de ſeptem Sapientibus in conuentu Sacerdotum, ſicut primus prologus Timaei Platonis recitat vbi prius, verba fecit de antiquiſsimis hiſtoricis Athenarum, Photonaeo, & Moba, poſtque inundationem mundi Pyrrha & Deucalione, proſequebaturque proſapiam reuocatae gentis humanae, vſque ad memoriam parentum, & annorum numerum recenſebat? Adhuc autem ſi Aegyptus eſſet aeterna, & nunquam diluuijs aut incenſionibus vaſtaretur, vt dicit ſacerdos, cur non Philoſophia, & libri Philoſophici eſſent ibi aeterni, & aeternaliter conſeruati, ſicut hiſtorica cognitio, & libri hiſtorici conſeruantur ſecundum Sacerdotem priorem? quomodo ergo Aegyptij à Chaldaeis & Abraham mathematicales ſcientias receperunt, ſicut ſuperius recitetur, & aliae hiſtoriae conteſtantur? Nonne & aliae tradunt hiſtoriae à quo & quando Aegyptij primò literas receperunt? quod conſtat factum fuiſſe multum poſt illud diluuium generale. Quid ergo ſibi fingit iſte vetus ſacerdos? Nonne & alij ſacerdotes Aegyptij natalem mundi concorditer profitentur, ſicut ſuperius recitatur? Verum eſt tamen quòd in diuerſis hiſtorijs multae inundationes particulares fuiſſe leguntur, ſed vna tantummodo generalis, famoſiſsima illa Noe. Quod etiam de illa mirabili multitudine annorum, ab eodem ſacerdote vel altero fuerat allegatum, per haec eadem conſtat certiſsimè falſum eſſe, ſi loquatur de annis ad modum loquendi communem: Conſtat enim per ſacras hiſtorias Iudaeorum, Gentilium, & Chriſtianorum, etiam per Aſtronomicas tabulas, quòd à diluuio ad Alexandrum, imo & ad Chriſtum longè pauciores anni habentur. Veruntamen quia verecundum videtur & durum ipſorum hiſtorias omninò falſare, & penitùs reprobare; quaedam annorum diuiſio eſt notanda: Quis enim neſciat, quòd duplex eſt annus; Solaris, & Lunaris: & Solaris, hic quidem Aegyptius, ſine quadrante, quo vtitur Ptolomaeus in Almageſti; quem ſcripſit Alexandriae in Aegypto; alius autem Romanus ſiue Latinus cum quadrante: Lunaris verò, hic quidem Arabicus continens 354. dies, & quintam & ſextam partem diei, quae vndecim triceſimas diei faciunt; & in biſſextis excreſcet ex iſtis minutijs vna dies; & talibus annis vtitur Arzachel in canonibus, & tabulis ſuis Aſtronomicis. Alius autem hebraicus, ſeu hebraeus, & iſte vlterius bipartitur: Alius enim non biſſextilis, ſeu non emboliſmalis; alius verò biſſextilis, ſeu emboliſmalis, qui per vnum menſem lunarem 29. dierum, & per vnum diem non biſſextilem, ſeu non emboliſmalem excedit. Et vter que iſtorū adhuc vlterius tripartitur; Non biſſextilis enim alius communis ſeu medius 354. dierum; alius ſuperfluus, ſeu abundans 355. dierum; alius diminutus 353. dierum. Biſſextilis quoque correſpondenter tripliciter ſeparatur, & his annis vtuntur Hebraei, & tota ſacra Scriptura in toto Vetere Teſtamento: Hi autem ſunt anni iſtis & multis retroactis temporibus communiter vſitati. Sed aduertendum vlterius vigilanter, quòd antiquioribus temporibus, quandò fuerant homines rudiores, quantitates annorum non erant tam ſubtiliter deprehenſae; ſed quidam quandoque annis multum breuioribus vtebantur. Recitat enim Ouidius, tertio de Faſtis, & aliae hiſtoriae conteſtantur, quòd Antiqui Romani vſque ad tempus Numae Pompilij, annum decem tantùm menſium habuerunt, eò quòd tantum temporis ſufficeret mulieri ad partum; alij verò priores adhuc annos habuerant breuiores. Vnde Solinus primo de Mirabilibus mundi, 2. ſic ait; Ante Auguſtum Caeſarem incerto modo annum computabant; qui apud Aegyptios quatuor menſibus terminabatur; apud Arcadas, tribus, apud Carnanas, ſex. Et adhuc eccine breuiores. Plinius enim 7o. Naturalis hiſtoriae ita ſcribit: Annum alij aeſtaſte vnum determinabant, & alterum hyeme; Alij quadripattitis temporibus ſicut Arcades, quorum anni fuere trimeſtres; quidam Lunae ſenio vt Aegyptij, apud quos aliqui & ſingula millia annorum vixiſſe produntur. Ecce quod aetas Lunae, ſcilicet menſis lunaris, aliquando pro anno apud Aegyptios habebatur; & erat Annus eorum, Annus, inquam, lunaris; & rationabiliter quoquomodo. Annus enim à circuitu nominatur, ſicut ſignificatio nominis manifeſtat, quod & teſtatur ſimiliter Ptolomaeus 3. Almageſti. Hac igitur forſitan ratione receſſum Lunae à Sole, & regreſſum, annum Aegyptij appellabant. Vnde Iſidorus 5. Eth. 40. Lunaris, inquit, Annus eſt 30. dierum. Et adhuc fortaſsis Annus aliquando pro hebdomada ſumebatur, eo quòd ſeptem diebus diuerſis completis ſemper ad primum circulariter redeatur. His igitur conſideratis, quid mirum, ſi apud Aegyptios tam multa annorum millia numerantur? Ex his igitur omnibus ſobriè conſideratis, videtur mundum habuiſſe principium temporale, quare & generationem hominum terminandam. Alioquin namque ſecundum praemiſſa per proceſſum temporis infinitum excreſceret immoderatus numerus animarum, & hominum ciuium ſupernorum, quod nullo modo videtur decere ciuitatem aut domum diuinam, ſicut praehabita ſuadebant. Cur etiam hoc magis fieret in hominibus quam in Angelis, ſtellis, aut ſphaeris, ſicut ſuperius tangebatur? Nonne & ſecundum proximam partem huius omnes homines mortui reſurgent ad vitam cum animabus & corporibus ſuis ſimul? Sed quando, niſi quando ille numerus animarum & hominum fuerit adimpletus, quem Deus in ſapientia ſua praeſtituit ad perfectionem domus & ciuitatis ſuae celeſtis? Non enim reſurrexerunt mortui communiter à principio mundi vſ que modo; neque ſingillatim reſurgunt, ſicut moriuntur, ſicut experientia certa docet. Quando ergo reſurgent? quid expectant niſi impletionem numeri ſupradicti. Hoc idem & per rationem ſumptam ab Angelis ſuadetur. Angeli namque exhibent frequenter hominibus famulatum, in ſomnijs, in prophetijs, in bellis, aut in alijs neceſsitatibus ſuis quamplurimis nutu Dei: Vnde & Angeli, ſcilicet nuntij nominantur, ſicut experientia crebra docet, quod & multi Philoſophi, & multae praeclarae hiſtoriae conteſtantur, quod inſuper omnes leges concorditer profitentur. Nonnè & Hermes Pater Philoſophorum, & Ariſtoteles eius filius dicunt idem? Nonne partis primae Secreti ſecretorum Ariſtotelis 19o. ſcribitur iſto modo: Neſcis quod teſte Hermogene duo ſunt ſpiritus qui te cuſtodiunt, quorum vnus ad dextram & alius ad ſiniſtram cuſtodientes, & ſcientes opera tua cuncta, & reſcribentes creatori quicquid decreueris faciendum. Beatitudo verò perfecta huiuſmodi operationes occupationes extrinſecas non permittit. Diſtrahunt enim à perfectione vacationis & contemplationis Angelicae circa Deum; & beatitudo ipſorum aliquando perficietur ad plenum, & non niſi generatione hominum terminata. In occupationibus quoque huiuſmodi Angeli aliquo modo mutantur; muratio autem beatitudini perfectae repugnat, ſicut & bono perfecto. Perfectione namque adepta finaliter, ceſſat motus; Eſt enim via ad perfectionem, & potentia imperfecta ad actum perfectum, qui tali potentia melior eſſe conſtat. Dicit enim Philoſopus 3. Phyſ. 15. Motus quidem actus quidam videtur eſſe, Imperfectus autem: cauſa autem eſt, quoniam imperfectum quod poſsibile, cuius eſt actus; Et 7. Eth. vlt. Non ſemper, inquit, nullum delectabile idem, propter non ſimplicem eſſe naturam noſtram, ſed eſſe aliquid & alterum, ſecundum quod corruptibilia. Quare ſi huius natura ſimplex ſit, ſemper eadem actio delectabiliſsima erit, propter quod Deus ſemper vna & ſimplici gaudet delectatione. Non enim ſolum motus eſt operatio, ſed & immobilitatis; Et delectatio magis in quiete eſt, quàm in motu: tranſmutatio autem omnium dulciſsimum ſecundum Poetam propter maliciam quandam. Quemadmodum enim homo facile tranſmutabilis malus, & natura quae indiget tranſmutatione; Non enim ſimplex neque epicikes. Quapropter & Pictagorici poſuerunt quieſcens in coordinatione boni, motum verò in coordinatione mali, ſicut clarè demonſtrat ipſorum deſcriptio praelibata, &c. ſicut ſupra. Nonne & ſecundum Philoſophos nullum innaturale aut violentum aeternum? praeſertim in his qui nunquam peccauerunt contra legem vel Autorem naturae, vt talia velut poenam mererentur aeternaliter ſuſtinere? Elementa conſtat eſſe in diſpoſitione innaturali, & violenta quantum ad formas ſuas & loca; & quando accipient diſpoſitionem plenariam naturalem, niſi generatione hominum & caeterorum animalium quae ſunt propter homines terminata? Generationem inſuper hominum poſſe ceſſare 37a. pars oſtendit, quam & ceſſare debere rationes priotes ſuadent, imò & probant euidentius, quàm ſententia contraria poſsit probari, aut etiam ſuaderi, quod & Prophetae clariſsimi, & omnes leges, licet ſectae aliquae diſcrepent, concorditer profitentur. Nonne ergo Mundus, ſeu ſtatus Mundi ſolitus finietur? Nonne & ex iſto videtur motum caeleſtem ceſſare debere, ſicut & ceſſationis eius poſsibilitas ſuperius monſtrabatur? Motus enim coeleſtis videtur ordinari finaliter ad generationem, & conſeruationem rerum inferiorum; & hae omnes ad hominem, ſicut imperfectiora ad perfectius, & inſtrumenta ad artificem finaliter ordinantur: Omnibus enim iſtis naturaliter prae eſt homo, vtitur quoque ipſis; Vnde & tu ipſe Ariſtoteles 2. Phyſ. 24. dicis; Vtimur propter nos omnibus quae ſunt, ſumus enim quodammodo & nos finis. Quod autem Auerroes, & alij quidam putant motores coeleſtes mouere propter generationem & conſeruationem rerum inferiorum ſecundariè, ſed primario & prima intentione propter perfectionem ſuiipſorum, non eſt omnino certiſsimum. Quomodo namque primus motor, qui ſecundum eos eſt Deus, motu, aut aliquo extrinſeco ad ſui perfectionem reputabitur indigere, contra quintam partem iſtius? Aut quomodo Intelligentiae per tale quid extrinſecum, & non ſufficienter per intrinſeca ſunt perfectae, praeſertim cùm nequaquam ſic moueant ex neceisitate naturae, ſicut nec anima hominis corpus ſuum, cùm ſunt naturaliter liberae ſecundum contradictionem, ſicut & patuit ſtante Sole, contrarieque remoto, ſicut ſuperiùs recitatur. Non enim hoc fuit per impedimentum contrarium Intelligentiae voluntati; tunc enim fuiſſet miſera non beata, ſicut patet ex praemiſsis circa 8am partem iſtius; neque tunc fuit minus perfecta vel beata quàm priùs: Perfectio enim eius & beatitudo magis in ſuis intrinſecis & contemplatione diuina, quàm in aliquo huiuſmodi extrinſeco conſiſtere reputanda. Puto igitur quòd prima intentio Intelligentiae cuiuſcunque ſit placere Deo, & ideò quando videt Deum velle, quòd tunc moueat orbem, propter quamcunque cauſam voluerit, tunc mouet propter illam cauſam finaliter, ſed finaliùs vt ſic loquar & finaliſsimè propter Deum: Et quando videt ipſum velle quòd tunc non moueat, nec tunc mouet; Et in hoc, in hac videlicet contemplatione, & dilectione Dei perfecta, ac conformatione perfecta voluntatis Angelicae cum diuina conſiſtit principaliter perfectio Angelorum. Quare nec ſunt magis perfectè mouentes exteriùs, quàm penitùs quieſcentes: Imo videtur quòd motus coeleſtes ſunt principaliter propter hominem magis quam propter perfectionem Angelorum, vel propter quamcun que cauſam aliam citra Deum, propter quem & ad quem omnia principaliter & finaliter ordinantur. Quando namque vtilitas hominum requirebat, quòd Sol ſtaret, aut motu retrogrado moueretur, & de Luna ſimiliter, ſic fiebat, ſicut poteſt colligi ex praemiſsis circa 32am partem iſtius: Et quando vtilitas hominum exigit, quòd moueatur continuè & variè ſic mouetur, ſicut experientia communis & Philoſophia teſtantur: Nec iſtud debet reputari mirabile vel abſurdum, cùm hic inferiùs multa hominibus impendant obſequia, beneficia, & labores: Quare & non irrationabiliter aeſtimandum, quòd ceſſante generatione hominum, & motus coeleſtis ceſſabit. Quod & iuxta tacta ſuperiùs videtur per rationem ſumptam ab Angelis poſſe non improbabiliter ſuaderi: Quis enim dubitat Angelos, ſicut & homines eſſe, aut eſſe debere perfectè beatos? Beatitudo autem perfecta Angelorum, ſicut & hominum, & cuiuſlibet creaturae rationalis conſiſtit in contemplatione Dei perfecta, ſicut poteſt patere ex praemiſsis circa 23am partem iſtius; quod & Ariſtoteles & alij Philoſophi confitentur. Quaelibet autem creatura rationalis cùm ſit virtutis finitae, videtur poſſe Deum perfectius contemplari, integriùs perfrui, & pleniùs inhaerere, quando ei ſoli plenariè tota vacat, tota intendit, & ſe totam totaliter ingerit, & infundit, quàm quando circa alia extrinſeca occupatur, praeſertim ſi huiuſmodi alia non ſint ad finem illum eſſentialiſsimè ordinata, ſicut mouere corpora extera & extrinſecus operari, nequaquam ad beatitudinem ſeu foelicitatem perfectam eſſentialiſsimè ordinantur: Haec enim nullatenus in operatione extrinſeca, aut actione tranſeunte, ſicut nec extra beatum ſeu foelicem conſiſtit, ſed in operatione ſeu potiùs actione intrinſeca immanente, cùm beatitudo ſit proprium & ſummum bonum beati, foelicitaſque foelicis; quod & Ariſtoteles & caeteri Philoſophi pariter conteſtantur: Experimur enim in nobis quòd occupati circa extrinſeca minùs poſſumus contemplari, quod & Philoſophi atteſtantur. Cur ergo non ſimiliter de Angelis ſuſpicandum? imò cùm ſint virtutis finitae, neceſſe videtur ſic eſſe; alioquin poſſent circa duas operationes extrinſecas, tres & quatuor & quotcunque ſe ſolitiſsimè & pleniſsimè occupare, & non minùs perfectè Deum beatificè contemplari. Videtur igitur quòd operatio & motio extrinſeca corporum exteriorum aliquo modo diminuat ſummam & perfectam beatitudinem Angelorum; & quòd beatitudo eorum perfecta erit in quiete omnimoda non in motu. Quod & ex hoc veriſimiliter multum apparet, quòd Angeli perfectiores quia ſuperiores, & corpora ſuperiora aut perfectiora mouentes, paucioribus motibus illa mouent, & magis à motu recedunt, magiſque ad immobilitatem & quietem accedunt. Beatitudo ergo Angelorum perfecta omnem huiuſmodi occupationem, & motionem excludit, & perfectam vacationem, & quietem includit. Nondum ergo eſt beatitudo illorum ſummè perfecta, nec vnquam perficietur ad ſummum, donec mouere ceſſauerint, & extrinſecus occupari. Stabit igitur tandem coelum: Et quando rationabilius ſtare putandum, quàm quando numerus animarum, hominumque ſanctorum, à diuina ſapientia praeordinatus, fuerit adimpletus, & in coeleſti palatio collocatus, ſecundum ſententiam proximae partis huius: vt ſic ciuitas illa coeleſtis, & glorioſiſsima domus Dei tota ſimul in manſionibus ſuis & ciuibus, Angelis & hominibus perficiatur feliciter, & beatificè compleatur, vt ſic omnes ſimul circa Principem ſuum Deum, quietè recumbant; & in eius & eorum delicioſiſſimo conuiuio ſempiterno, vt ſit ipſe plena, perfecta, & quieta eorum refectio, beatitudo, & felicitas cumulata ſecundum proximam partem huius? Perfectiſſimo inſuper corpori naturali tribuenda videtur perfectiſſima diſpoſitio corporalis; quies autem perfectior eſt quam motus, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; quare & corpora naturalia locis naturalibus acquiſitis quieſcunt: Coelum igitur cum fuerit ſummè perfectum, quieſcet. Ad quid etiam ceſſante generatione hominum moueretur? non propter perfectionem aliquam acquirendam, nec etiam conſeruandam; quam enim perfectionem mouendo ſibi acquireret, aut quam perfectionem poſſet deperdere quieſcendo; cum ſit inalterabile, & incorruptibile, tam ab inttinſeco, quàm extrinſecis vniuerſis? Adhuc autem iuxta tacta ſuperius, quando erit mundus inferior elementaris in diſpoſitione naturaliſſima, in figura, in locatione, in circumdatione elementorum ab inuicem ſphaerica & aequali, ac diſpoſitionibus alijs, niſi motu coeli ceſſante? Ex his igitur omnibus non improbabiliter ſuaderi videtur, quod totus mundus ſuperior, & inferior, coeleſtis & elementaris, totuſ que numerus coeleſtium ciuium, Angelorum & hominum ſimul perficietur finaliter, & perfectè beatificabitur totus ſimul. Et fortaſſis tam coelum quàm mundus inferior recipiet tunc à Deo qualitates & conditiones multipliciter meliores, quàm habeat in praeſenti, ita forſitan quòd Elementa ſint peruia lumini, ſed inalterabilia & incorruptibilia ab inuicem, & à coelo, ad modum Carbunculi, vel Saphyri, Chryſtalli, vel Smaragdi, quemadmodum & de corporibus beatorum ſuperius dicebatur. Nonnè decentiſsimum Deum decet perficere decentiſsmè opus ſuum, domum ſuam, templum ſuum, & ſuam caelicam ciuitatem? Neque apud Deum omnipotentiſſimum impoſſibile aut dificile aliquid reputandum, ſicut prima Suppoſitio, & partes praemiſſae lucidè manifeſtant. Terra tamen fortaſſis in aliqua ſui parte, puta in Tartaro, violentiam vel innaturalitatem aliquam perpetuo patietur, ad punitionem malorum, qui contra Legem & Autorem naturae violenter quodammodo & innaturaliter peccauerunt, vt ſic tam boni quàm mali congruis gradibus ordinentur; ſicque gloria beatorum iſta videntium per amplius patear, placeat, & delectet. Nonnè & Ptolomaeus ſuperius allegatus, planè teſtatur, quòd motus coeleſtes ceſſabunt? Quae enim ſunt illa ſempiterna manentia vſque ad terminum quem eorum cōditor eis impoſuit, de quibus in libro Almageſti conſiderat, ſi non motus coeleſtes? Non enim putauit quòd coelum aut coeleſtia corpora ſecundum ſuam ſubſtantiam corrumpentur, ſicut idem Prologus clarè docet. Nonnè & Albumazar 1. maioris Introductorij differentia 2a vbi agit de aptatione temporum, ita ſcribit? Planetae non corrumpuntur, neque recipiunt augmentum, nec diminutionem, neque defectum, neque detrimentum vſque ad tempus quod Deus voluerit; quod oportet intelligi de Planetis, non ſecundum eorum ſubſtantiam, ſed ſecundum eorum accidentia forſitan imperfecta, & motum. Qui & infra eiuſdem, differentia quinta, agens de prima ſecta ſic ait: Dixerunt vniuerſi Antiquorum Philoſophi, quod efficitur ex motibus Planetarum naturalibus atque durabilibus, effectus naturalis atque durabilis, qui fit vſque ad tempus quod Deus voluerit. Hermes quoque Mercurius triplex Triſmegiſtus de verbo aeterno 26. Tunc, inquit, nec terra conſtabit, nec innauigabitur mare, nec coelum aſtrorum curſibus, nec ſiderum curſus conſtabit in coelo. Omnis vox diuina neceſſaria taciturnitate muteſcet, fructus terrae corrumpentur, nec foecunda tellus erit, & aer ipſe moeſto corpore langueſcet. Haec & talis ſenectus veniet mundi, irreligio, inordinatio, irrationabilitas bonorum omnium. Et ſequitur 27. conſequenter; Cum haec cuncta contigerint O Aſclepî, tunc ille Dominus & Pater Deus omnipotens & vnus gubernator omnium, intuens in mores fact que voluntatia, voluntate ſua, quae eſt Dei benignitas, vitijs reſiſtens, & corruptelas omnium errorum reuocans, malignitatem que omnem vel illuuione diluens, vel igne conſumens, vel morbis peſtilentibus vſ que per diuerſa loca diſperſis finiens; ad antiquam faciem mundum reuocabit, vt & mundus ipſe adorandus videatur atque mirandus; Et tanti operis effector, & reſtitutor Deus ab hominibus, qui tunc erant, frequentius laudum praeconijs & benedictionibus celebretur. Haec enim mundi genitura, cunctarum reformatio rerum bonarum, & naturae ipſius ſanctiſsima, & religioſiſſima reſtitutio per coactum temporis curſum, quae eſt & fuit ſine initio ſempiterna? voluntas etenim Dei caret initio, quae eadem & ſi cui eſt ſempiterna. Quod autem dicit mundum ad antiquam faciem reuocandum, poteſt intelligi de facie aeterna quam aeternalitet habuit in mente, & voluntate diuina, ſicut & inſinuant eius verba. Quare & conſequenter 28. ſic ait; Neque enim impenſe vult aliquid qui eſt omnium pleniſsimus, ſed ea vult quae habet? Vult autem omnia bona, & habet omnia quae vult; Omnia autem bona & cogitat & vult; hoc eſt autem Deus, eius imago mundus boni; quapropter & infra 38. diſtinguit mundum in mundum intelligibilem in Deo, & ſenſibilem in natura. Quem & ſequitur doctus Plato, 1. Timae. 2. Animal & mundum ſimiliter diſtinguendo: Qui & infra eiuſdem, 9. diſtinguit mundum in mundum archetypum & ſenſibilem; & archetypum dicit eſſe aeternum, ſenſibilem verò temporaliter incoepiſſe, atque imaginem archetypi mundi eſſe. Adhuc autem & Prophetae clariſsimi iſtam ſententiam diuinitùs prophetabant, & Sybilla ſimiliter Prophetiſſa, ſicut in oſtenſione 32. partis fuerat recitatum. Amplius autem omnes ponentes mundum non eſſe creatum ex nihilo, ſed factum ex materia praecedente, per praecedentia reformantur. Omnes quoque dicentes mundum eſſe corrumpendum, habent & conſequenter hoc dicere de Animabus, hominibuſque beatis; quare & per partem proximam corriguntur. Ecce quot & quantos errores haec vna Suppoſitio paruula arguit, & emendat: imo, vt puto, non eſt aliquis error poſsibilis circa Deum, circa eſſentialia Dei, qui huius Suppoſitionis virtute non poſsit viriliter deſtrui & elidi. Deus namque, ſicut Suppoſitio iſta monſtrat, eſt, & habet quicquid melius eſt eſſe, & habere; & non eſt, nec habet, quicquid melius eſt non eſſe, nec habere. Error autem quilibet circa Deum, contra aliquod horum errat; quare & omnes errores huiuſmodi & errantes, per ipſam poſſunt ad regulam dirigi, & reduci. Quanquam & multi errantes etiam commemorati ſuperius poſsint reduci ſimiliter aliis vijs multis, quos tamen ſupra non tetigi, gratia breuitatis, & vt huius aureae ſuppoſitionis virtutem permaximam, ſaltem in minimo, declaratem, licèt eius continentiae infinitae vix hauſerim paruam ſtillam. Hanc igitur ſuppoſitionem veluti lapidem angularem Philoſophorum, & Theologorum, virtuoſi • simum, pretioſiſsimum, ſpecioſiſsimum, probatum, electum, & omniquaque perfectum in totius ſtructurae ſuppoſui fundamento. Sunt tamen, vt puto, nonnulli, qui lapidem hunc probatum, vel ſaltem probationem illius, ſicut & alias opuſculi huius partes, ſatagent reprobare. Experientia namque didici crebriori, quòd ſicut olim Ioſepho referente Sadducaei aduerſus doctores Philoſophiae ſuae certare, & reniti annucrant annumerauerant glorioſum: ita & nunc quamplures quae ab alijs ſunt conſtructa, deſtruere, vel ſaltem apparere deſtruere moliuntur, gloriam cum Sadducaeis, vt timeo, aucupando. Quid enim eſt gloria, niſi ſicut Autores definiunt, frequens de aliquo fama cum laude: Quo vitio illi prae caeteris aeſtuant, qui nullum aedificium nec tugurium conſtruxerunt, tantoque audacius aliena dilacerant, quanto proprijs, quia nullis, nulla pericula reformidant; vt ſic ſaltem dum deſtruunt, ſeu potius oculis inſipientium videntur deſtruere conſtructa ab alijs, & ipſimet nihil conſtruunt deſtruendum, glorioſiores appareant conſtructoribus deſtructorum. Vtinam magiſter noſter & Domine, vtinam tam ego, quàm alij Diſcipuli tui & ſerui, remota ſuperbia excaecante, ſimplici mente quaeramus, non apparentiam vacuae vanitatis, ſed exiſtentiam ſolidae veritatis; vt ſic, te duce, illam mereamur veraciter inuenire, cognoſcere, & tenere. Scio namque, Domine, te docente, quòd crebro ſuperba, & inuida ſtudia ſuperborum negligis, deſpicis, & derides, infatuas, mutilas, & eclipſas; ſimplicia verò ſimplicium aſpicis, diligis, & congaudes, viſitas, illuminas, & conſummas. His igitur quaſi praeludialiter praelibatis, ad cauſam Dei propoſitam, diuino ſemper comitante iuuamine, fiducialiter tranſeundum.

CAP. II. Quòd Deus eſt omnium aliorum neceſſarius conſeruator: habet Corrollarium habens tres partes.

HActenus igitur in cauſa Dei contra diuerſos Haereticos generali generaliter perorato, amodò in cauſa eius contra Pelagium ſpeciali ſummi ſemper aduocati patrocinante conſilio ſpecialiter poſtulandum. Primò igitur oſtendatur,1a. Ratio principalis. quod Deus ſit omnium entium neceſſarius conſeruator, neceſſarius, inquam, ex ſuppoſitione, rerum videlicet ſuppoſita entitate; Nihil enim per ſe poſsibile eſſe & non eſſe habet eſſe, niſi ab aliquo per ſe neceſſe eſſe, à quo ſemper dependeat in eſſendo; Sed quidlibet citra Deum eſt per ſe poſsibile eſſe, ſolus verò Deus per ſe neceſſe eſſe: Hoc autem totum apparet ex virtute & connexione cauſarum ex prima ſuppoſitione, & 17a. parte corollarij primi huius. Nam omne exiſtens determinatè ſubeſſe, quod non per ſe ſufficienter determinatur ad eſſe, per aliquid aliud determinatur ad eſſe: Omne autem exiſtens per ſe poſsibile eſſe, & non eſſe, eſt exiſtens huiuſmodi; ergo per aliud. Illud autem aliud vel eſt per ſe neceſſe eſſe, & habetur intentum; vel eſt per ſe poſsibile eſſe & non eſſe, & tunc per proximam rationem ſequitur ipſum per aliquid aliud determinari ad eſſe, & de illo alio fiat eadem inquiſitio diuiſiua, & cum per ſecundam Suppoſitionem in talibus alijs non ſit infinitus proceſſus, neceſſariò deuenietur ad aliquod per ſe neceſſe eſſe; per quod omne exiſtens per ſe poſsibile eſſe & non eſſe, determinatur ad eſſe; & haec eſt ratio in virtute Auicennae, & Algazelis, per quam hanc eandem concluſionem ſe reputant demonſtrare; Auicenna 1. Metaphyſ. & 8i. multis capitulis: Algazel 2. Metaphyſ. 12. dicto ſuo. Vnde Auicenna 8. Metaphyſ. 3. ita dicit; Cùm dicitur primum principium abſolutè, neceſſe eſt eſſe vnum: cùm autem dicitur cauſa prima materialis, & cauſa prima formalis, & cum his non eſt neceſſe eſſe vnam, quemadmodum hoc debet in neceſſe eſſe: Nulla enim earum eſt cauſa prima abſolutè; ſed neceſſe eſſe, principium etiam eſt iſtarum cauſarum primarum. Ex hoc igitur, & ex eo quod praediximus manifeſtum eſt, quod neceſſe eſſe, vnum numero eſt, & patuit quod quicquid eſt aliud ab illo cùm conſideratur per ſe, eſt poſsibile in ſuo eſſe, & ideo eſt cauſatum, & bene innotuit, quod in cauſalitate ſine dubio peruenitur ad ipſum; Vnde quicquid eſt, excepto vno quod eſt ſibi ipſi vnum, & ente, quod eſt ſibi ipſi ens, eſt acquirens eſſe ab alio à ſe, per quod eſt ſibi eſſe, non per ſe: Et haec eſt intentio de hoc, quod res eſt cauſata, ſcilicet recipiens eſſe ab alio à ſe, & habet priuationem quae certificatur ei in ſua eſſentia abſolutè. Algazel quoque 2. Metaphyſ. vbi priùs, ſic ait, Quicquid eſt aliud à neceſſe eſſe, oportet vt perueniat ab eo illo, & habeat eſſe ab illo; oſtenſum eſt enim, quod neceſſe eſſe, eſt tantum vnum; ergo omne aliud eſt poſsibile eſſe, & dependet ab illo neceſſe eſſe. Et infra eodem, Oſtenſum eſt quod vniuerſitas eſt poſsibile poſsibilis, & eget cauſa, & omnes cauſae ex neceſsitate proueniunt à neceſſe eſſe, quod neceſſariò eſt vnum. Dicitur ergo quod hoc eſt primum principium Mundi. Quare & Hermes de verbo aeterno 21. dicit, quod ſumma gubernatorum ſuperiorum & inferiorum ſummo illi Domino paret Cuncta enim ex eo pendentia atque defluentia. Vnde & Boetius 3. de conſolatione Philoſophiae proſa vlt. ita ſcribit;Boetius. Hic eſt veluti quidam clauus atque gubernaculum, quo mundana machina ſtabilis atque incorrupta ſeruatur.Ariſtoteles. Ariſtoteles etiam 12. Metaphyſ. 38. ſic dicit, Primum eſt neceſſarium, non contingens aliter, ſed ſimplex. Ex tali igitur principio dependet caelum & natura & 9. Metaphyſ. 17. Quae ex neceſsitate ſunt, ipſa quidem prima ſunt; Nam ſi haec non eſſent, nihil vtique eſſet. Et 8 Phyſ. 52. Oportet, inquit, eſſe aliquid primum mouens immobile, & non ſecundum accidens, ſi debet, ſicut diximus, in his quae ſunt eſſe inceſſabilis quidam & immortalis motus, & manere quod eſt, id eſt, totum vniuerſum ipſum in ſeipſo, & in eodem. Principio enim manente neceſſario, neceſſe manere quod continuum eſt ad principium. Vnde dicitur Deum eſſe principium neceſſarium omnium tam eſſendi quàm mouendi. Iſtam verò Philoſophorum ſententiam non abſque debitis laudibus recitans Auguſtinus 8. de Ciuit. Dei 6. Viderunt,Auguſtinus. inquit, Philoſophi, quos caeteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus, omnem ſpeciem in re quacunque mutabili, quae eſt, quicquid illud eſt quoquomodò, & qualiſcunque natura eſt, non eſſe poſſe niſi ab illo qui verè eſt, quia incomm • abiliter eſt. Et hanc eandem ſententiā diffusè proſequitur 2. de libero arbitrio 28. oſtendens quòd omnia mutabilia ad aliquod immutabile reducuntur, quo formantur, & innituntur continuè in eſtendo. Vnde & Philoſophus inde cauſa motus Animalium, qui eſt 12. de Animalibus,Philoſophus. in noua tranſlatione 1. & 3. & quaſi per totum, vult quod omne motum innititur aliquo fixo in mouendo; & illud idem dicit Auguſtinus 8. ſuper Geneſim ad literam 13. manifeſtè.Auguſtinus. Vnde & Ammonius Armenus. Ermenus, in Recordatione in librum peri hermenias Ariſtotelis,Ammonius. ſuper vltimum primi dicit; Dij verè exiſtunt, & tranſmutationem ne que ſecundum intellectum eſt poſſibile ſuſcipere; praecedere quidem neceſſe quod penitus impermutabile eſt, id quod qualitercunque tranſmutatur, vt & maneat quod tranſmutatur. Quare in dijs habentibus rationem principij ad entia, praeteritum & futurum conſiderari impoſsibile eſt.Abraham. Fidelis inſuper Abraham qui [&] Amicus Dei meruit appellari, & perductionem omnium rerum à Deo, & conſeruationem productarum ab eo, fideliter atteſtatur, Ioſepho referente,Ioſephus. Apostolus. ſicut circa 35am partem primi pleniùs recitatur. Nonne & Apoſtolus ad Hebraeos 1. dicens quòd Deus locutus eſt nobis in filio per quem fecit & ſaecula, qui cùm ſit ſplendor gloriae, & figura ſubſtantiae eius, portanſque omnia verbo virtutis ſuae, &c. videtur tam factionem, quam conſeruationem omnium tribuere ipſi Deo. Quare & Chryſoſtomus iſtud exponendo, homilia 2a ſic ait;Chryſoſtomus. Ferens, inquit, omnia, hoc eſt gubernans; ſiquidem cadentia & ad nihilum tendentia continet. Non enim minus eſt continere mundum quam feciſſe; ſed ſi oportet aliquid audaciùs dicere, adhuc amplius eſt. Nam in faciendo quidem ex nullis exiſtentibus rerum eſſentiae productae ſunt; In continendo verò, ea quae facta ſunt, ne ad nihilum redeant, continentur. Hic ergo dum reguntur, & ad inuicem ſibi repugnantia coaptantur, magnum & valde mirabile plurimaeque virtutis indicium declaratur. Dicitque Auguſtinus in De diuinitatis Dei eſſentia,Auguſtinus. & de inuiſibilitate, atque incommutabilitate, 1o ſic de Deo; Proculdubio nullus eſt locus ab eius praeſentia abſens: Super omnem quippe creaturam praeſidet regendo, ſubtus eſt omnia ſuſtinendo atque portando, non pondere laboris, ſed infatigabili virtute; quoniam nulla creatura ab eo condita per ſe ſubſiſtere valet, niſi ab eo ſuſtentatur. ſuſtinetur qui eam creauit; extra omnia eſt, ſed non excluſus; intra omnia eſt, ſed non concluſus. Iſte autem libellus in quibuſdam codicibus intitulatur Ieronymo, ſed potiùs aeſtimo quòd fuerit Auguſtini. Vnde & Gregorius 2. ſuper Ezechielem Gregorius homilia 5a. Ipſe eſt interior & exterior,Gregorius. inferior & ſuperior, regendo ſuperior, portando inferior, replendo interior, circumdando exterior; ſicque eſt intus vt extra ſit, ſic circundat, vt penetret, ſic praeſidet vt portet, ſic portat vt praeſideat. Quare & Anſelmus Monolog. 14. loquens de ſumma eſſentia; Liquet, inquit,Anſelmus. quoniam ipſa eſt quae cuncta alia portat, & ſuperat, claudit & penetrat. Huic autem dicto Apoſtoli concordat dictum Philoſophi, in de Mundo vlt. vbi oſtendit quòd Deus cùm ſit vnus,Philoſophus. eſt tamen multinomius ſecundum multitudinem eorum quae innouat, & quorum eſt cauſa; & dicit, quòd vocatur Iupiter, quare & non malè dicitur in Orphicis, Iupiter eſt fundum terrae, & coeli ſtelliferi, Iupiter radix Ponti. Nonne & hoc eſt quod docet Sapiens Sapient.Sapiens. 11. ſapienter, vbi loquens Deo ſic ait; Diligis omnia quae ſunt, & nihil odiſti eorum quae feciſti: Quomodo enim poſſet aliquid manere niſi tu voluiſſes, aut quod à te vocatum non eſſet conſeruaretur. Rurfus autem hoc idem per ſimilem rationem, iterum confirmatur. 2a Ratio principalis. Quodlibet ſiquidem demonſtratum, vt Terra; vel eſt per ſe, vel per aliud & per accidens quodammodo: Si per accidens & per aliud, idem de illo alio eſt quaerendum, & cùm ſic non poſsit eſſe infinitus proceſſus propter Suppoſitionem 2am aliquid eſt per ſcipſum vnum & primum omnium, quod eſt Deus, per quod caetera ſunt quaecunque. Nec poteſt dici quòd Terra per ſe exiſtat, quia tunc ſemper neceſſario extitiſſet. Per ſe enim includit de omni, vt patet 1. poſter. 4. De omni verò, vt ibi accipitur, importat vniuerſalitatem temporis omniquaque, vt patet per Ariſtotelem ipſum definientem hoc modo; De omni quidem hoc dico, quod vtique eſt non in quodam quidem ſic, in quodam autem non, neque aliquando quidem ſic, aliquando autem non; ſed de omni & ſemper.Auguſtinus. Pro hac autem ratione eſt Auguſtinus in gloſſa ſuper illud ad Gal. 2. Ab his autem, qui videbantur eſſe aliquid, quales aliquando fuerunt, nihil mea intereſt, ſic dicens; Ipſi non ſunt aliquid, & ſi boni miniſtri Dei ſint; Chriſtus enim in illis eſt aliquid, non ipſi per ſe. Nam ſi ipſi per ſe eſſent aliquid, ſemper fuiſſent aliquid, ſed aliquando peccatores & idiotae fuerunt. Haec etiam ratio iam praemiſſa, & quòd per ſe temporis vniuerſalitatem includit, patet ſimiliter per Auguſtinum de immortalitate animae 13. ſic dicentem; Haec autem vis, & natura incorporea effectrix corporis vniuerſi, praeſenti potentia tenet vniuerſum; Non enim fecit, atque diſceſsit, effectumque deſeruit. Ea quippe ſubſtantia, quae corpus non eſt, nec, vt ita dicam, localiter mouetur, vt ab ea ſubſtantia, quae locum obtinet, ſeparati queat; & illa effectoria vis vacare non poteſt, quin id, quod ab ea factum eſt, tueatur & ſpecie carere non ſinat, in quantumcunque eſt. Quod enim per ſe non eſt, ſi deſtituatur ab eo per quod eſt, profecto non erit. Et non poſſumus dicere id accepiſſe corpus cùm factum eſt, vt ſeipſo iam contentum eſſe poſſet, etiam ſi à conditore deſereretur. Quanquam ſi ita eſt, magis id habet animus, quam corpori praeſtare manifeſtum eſt, atque ita de proximo immortalis eſſe probatur, ſi poteſt eſſe per ſeipſum. Quicquid enim tale eſt, incortuptibile ſit neceſſe eſt, ac per hoc interire non poſſit, quia nihil ſe deſerit? ſed corporis mutabilitas in promptu eſt, quod ipſius vniuerſi corporis vniuerſus motus ſatis indicat. Vnde diligenter inſpicientibus, quantum talis natura inſpici poteſt, ordinata mutabilitate, id quod mutabile eſt, mutabile reperitur; quod autem per ſe eſt, nec motu quidem vllo habet opus, omni copia ſibi ſeipſo exiſtente, quia motus omnis ad aliud eſt, cuius indiget quod mouetur. Adeſt igitur ſpecies vniuerſo corpori meliore natura ſufficiente, atque obtinente quae fecit; quare illa mutabilitas non adimit corpori corpus eſſe, ſed de ſpecie in ſpeciem tranſire facit motu ordinatiſsimo. Non enim quaepiam eius pars ad nihilum redigi ſinitur, cum totum capeſſat vis illa effectoria, nec laborante, nec deſide potentia, dans vt ſit omne quod per illam eſt in quantum eſt. Et cap. 16. ita ſcribit; Sed ſi quod nemini dubium, tunc eſt animus ſapientiſſimus, cum veritatem, quae ſemper eodem modo eſt, imitetur intimetur, eique immobilis inhaeret, diuino amore coniunctus, & ex illa omnia ſunt, quae quoquomodo ſunt, ab ea eſſentia ſunt, quae ſummè maximeque eſt; Aut ab illa eſt animus in quantum eſt, aut per ſeipſum eſt: Sed ſi per ſeipſum, quando ipſe ſibi cauſa exiſtendi eſt, & nunquam ſe deſerit, nunquam interit, vt ſupra etiam diſputauimus. Nec poteſt quis dicere quòd Terra per ſe eſt, nec tamen haec propoſitio eſt per ſe, Terra eſt, vt ſic obuiet rationi praemiſſae: Nam ſecundum veritatem, & ſecundum Philoſophum in praedicamentis; In eo quòd res eſt vel non eſt, oratio vera vel falſa dicitur; Ergo in ex eo quòd res eſt, vel non eſt ſic vel ſic, oratio dicitur ſic vera vel ſic falſa. Vnde & 1. peri hermenias vlt. ſimiliter orationes verae ſunt quemadmodum & res. Adhuc autem & ſi quis aliquibus rationibus autoritatibuſuè innitens, omninò velit defendere aliqua citra Deum per ſe eſſe & manere; nullo tamen colore poteſt aſtruere, aliqua citra Deum eſſe per ſe aequè dignè, primè, ſummè, perfectè, & aequaliter ſicut Deum, ſicut Suppoſitiones & partes Corolarij primi monſtrant. Quinimò & ſi alia vtcunque dicantur eſſe per ſe, Deus tamen incomparabiliter magis, dignius, prius, atque perfectius dicitur per ſe eſſe: et conſtat quòd omnium communicantium idem, nomen, illud cui nomen magis dig. maius & dignius competit,Philoſophus. Auerroes. eſt cauſa caeterorum, ſecundum quod communicant illud nomen: Per hoc enim probat Philoſophus 7. Metaphyſ. 3 quòd Subſtantia eſt cauſa eſſendi cuiuſlibet alterius praedicamenti. Vbi & textus quem Auerroes exponit, Ex hoc quòd ſubſtantia eſt dignior nomine entis quam caetera ſic concludit, Manfeſtum eſt igitur, quòd haec eſt cauſa eſſentiae cuiuſſlibet iſtorum, & iſta ſunt propter illud. Super quod Auerroes Comment 3. ita dicit, Cum hoc ſit declaratum de ſubſtantijs, manifeſtum eſt quòd ſubſtantiae ſunt cauſae eſſentiae accidentium, & accidentia non ſunt niſi propter ſubſtantias; et hoc eſt neceſſarium. Quoniam cum declaratum eſt, quòd hoc nomen ens, dicitur de decem praedicamentis, & dignius de ſubſtantijs, & eſt declaratum, quòd cum plura communicant in eodem nomine, & quoddam dignius quibuſdam, id quod eſt dignius iſto nomine eſt cauſa caeterorum & diſpoſitio caeterorum ad cauſalitatem, eſt ſicut diſpoſitio iſtorum in illo nomine. Ex iſtis igitur propoſitionibus concluditur,Philoſoph • . quòd ſubſtantia eſt cauſa caeterorum praedicamentorum: Quare & Philoſophus 2. Metaphyſ. 4. Vnumquodque verò ipſum maxime aliorum, ſecundum quod & alijs ineſt vniuocè, puta ignis, calidiſſimus. Etenim eſt cauſa alijs hic cauſans; quare & viciſſim verisſimum, quod poſterioribus eſt cauſa vt ſint vera. Quapropter ſemper exiſtentium principia ſemper eſſe veriſſima neceſſe eſt; non enim quandoque vera, nec illis cauſa aliquid ita eſt vt ſint; ſed illa alijs: Quare vnumquodque ſicut ſe habet vt ſit, ita ad veritatem; vbi textus Commentatoris habet expreſſius iſto modo; Vnumquodque principiorum propriè eſt cauſa eorum ſecundum quae ſunt aliae res, quae conueniunt in nomine & intentione? Vbi Auerroes, Cum declaratum eſt, quòd cauſa in quolibet genere entium eſt magis digna in eſſe, & in veritate, quam illa quorum eſt cauſa in illo genere, manifeſtum eſt quod ſi eſt hic prima cauſa omnium, vt declaratum eſt in ſcientia naturalium, illa eſt magis digna in eſſe & in veritate, quam omnia entia. Omnia enim entia non acquirunt eſſe & veritatem niſi ab iſta cauſa. Eſt igitur tantum ens per ſe, & verum per ſe, & omnia alia entia & vera per eſſe & veritatem illius. Vnde & Auguſtinus 7. Confeſſ. 15. Aſpexi aliqua, & vidi tibi debere quia ſunt: In te cuncta finita ſunt, non quaſi in loco, ſed quia tu es omni tenens manu & veritate; et omnia vera ſunt in quantum ſunt, nec quicquam eſt falſitas niſi cum putatur eſſe quod non eſt. Quibus concordat Auicenna 8. Metaphyſ. 6. dicens, neceſſe eſſe eſt veritas; veritas enim cuiuſ que rei eſt proprietas ſui eſſe, quod ſtabilitum eſt ei; ergo nihil eſt dignius eſſe veritatem, quàm neceſſe eſſe. I am autem dicitur vetitas id, de cuius eſſe eſt ſententia certa. Ergo nihil eſt dignius hac certitudine, quàm id de cuius eſſe eſt ſententia certa; & cum ſua certitudine ſemper eſt, & cum ſua ſempiternitate ſemper eſt per ſeipſum, & non per aliud à ſe: caeterarum verò rerum quidditates non merentur eſſe, prout ſunt in ſeipſis, nec conſiderata relatione earum ad neceſſe eſſe, ſed merentur priuationem; & ob hoc omnes res prout ſunt in ſeipſis, ſunt falſae; ſed propter ipſum eſt certitudo earum, & ob hoc omnis res perit, niſi ſecundum quod eſt verſus faciem eius; & ideò dignius eſt, vt ipſe ſit neceſſe eſſe & veritas. Cui & concorditer Eſaias 40. ita ſcribit; Omnes gentes quaſi non ſint, ſic ſunt coram eo,Eſaias. Iob. Gregorius. & quaſi nihilum & inane reputatae ſunt ei. Vnde & Iob 23. Ipſe enim ſolus eſt. Super quod Gregorius 16. Moral. 14. loquens de Angelis & hominibus, coelo & terra, & alijs vniuerſis; Sunt, inquit, haec omnia, ſed principaliter non ſunt, quia in ſemetipſis minimè ſubſiſtunt; & niſi gubernantis manu teneantur, eſſe nequaquam poſſunt. Cuncta namque in illo ſubſiſtunt à quo creata ſunt, nec ea, quae viuunt, ſibimetipſis vitam tribuunt; nec ea quae mouentur, & non viuunt ſuis motibus ad motum ducuntur; ſed ille cuncta mouet qui quaedam viuificat, quaedam verò viuificata in extrema eſſentia mirè ordinans ſeruat. Cuncta quippe ex nihilo facta ſunt, eorumque eſſentia rurſum ad nihilum tenderet, niſi eam Autor omnium regiminis manu teneret. Omnia itaque quae creata ſunt, per ſe nec ſubſiſtere praeualent, nec moueri, ſed in tantum ſubſiſtunt, in quantum vt eſſe debeant, acceperunt; in tantum mouentur, in quantum occulto inſtinctu diſponuntur: Ecce enim peccator flagellandus eſt de rebus humanis. Areſcit in laboribus, aliàs arboribus. ardoribus eius terra, concutitur in naufragijs eius mare, igneſcit in eius ſudoribus aër, obtenebreſcit contra eum in vndationibus coelum, inardeſcunt in eius oppreſsionibus homines, mouentur in eius aduerſitate & angelicae virtutes. Nunquidnam haec quae inanimata, vel quae viuentia diximus, ſuis inſtinctionibus, & non magis diuinis impulſionibus agitantur? Quicquid eſt igitur quod exterius ſaeuit, per hoc ille intuendus eſt, qui hoc interius diſponit: in omni igitur cauſa ſolus ipſe qui principaliter eſt, qui etiam ad Moſen dicit; Ego ſum qui ſum, ſic dices filijs Iſſrael, Qui eſt, miſit me ad vos. Quare & Plato 2. Timae. 3. inducit Deum ſic alloquentem alios deos, ſcilicet Angelos iſto modo; Dij, quorum opifex Paterque ſum ego: Opera ſi quidem vos mea diſſolubilia naturâ, mea tamen voluntate indiſſolubilia: Omne ſiquidem quod iunctum eſt, natura diſſolubile eſt; at verò quod bonum ratione iunctum atque modulatum eſt, diſſolui velle non eſt Dei. Quapropter quia facti generatique eſtis, immortales quidem nequaquam, nec omninò indiſſolubiles eſtis, nec tamen vnquam diſſoluemini, nec mortis neceſsitatem ſubibitis, quia voluntas mea maior nexus & vegetatior ad aeternitatis cuſtodiam, quàm illi vitales nexus, ex quibus aeternitas veſtra coagmentata at que compoſita eſt. Adhuc autem & coelum firmiſsimum corporum nequaquam ſibi ſufficit per ſe eſſe. Dicit enim Auerroes de Subſtantia orbis tractatu 2. Debes ſcire, quòd corpus coeleſte, quod eſt ſimplex, & intranſmutabile ab aliquo extrinſeco, non indiget virtute mouente in loco ſemper tantum, ſed etiam virtute largiente in ſe, & ſua ſubſtantia permanentiam aeternam. Quoniam et ſi ſit ſimplex, & non habens potentiam ad corruptionem, tamen eſt finitae actionis neceſſariò, quia eſt finitarum dimenſionum & determinatarum à ſuperficie continente ipſum; & omne tale, cùm intellectus poſuerit illud exiſtens per ſe, abſque eo quòd aliud largiatur ei permanentiam & aeternitatem; neceſſe eſt vt ita ſit de finitate permanentiae ſuae, ſicut eſt de finitate ſuae actionis; & ideo neceſſe eſt in intellectu potentiam hic eſſe largientem ipſi permanentiam aeternam, quemadmodum largitur ei motum aeternum. Vnde & Pſal. 32. Verbo Domini Coeli firmati ſunt, & ſpiritu oris eius omnis virtus eorum. Si igitur ſecundum Auguſtinum, Platonem, & Auerroem, nec animus, nec Angelus, nec coelum poteſt manere per ſe, ſine conſeruatione & ſuſtentatione diuina, quid aliud poterit ſic manere? Quapropter & Pater Philoſophorum Hermes de Verbo aeterno 38. Hic, inquit, ſenſibilis, qui dicitur,Hermes. mundus receptaculum eſt omnium ſenſibilium ſpecierum, qualitatum, vel corporum, quae omnia ſine Deo vegetari non poſſunt. Omnia enim Deus, & ab eo omnia, & eius omnia voluntati, quod totum eſt bonum, decens, prudens, & immutabile, & ipſi ſoli ſenſibile atque intelligibile, & ſine hoc nec fuit aliquid, nec eſt, nec erit. Omnia enim ab ipſo, & per ipſum, & multiformes qualitates, & magnae quantitates, & omnes menſurae excedentes magnitudines, & omniformes ſpecies, quas cùm intellexeris, ô Aſclepî, gratias acturus es Deo. Cui & concordanter Apoſtolus ad Ro. 11. Ex ipſo, inquit, & per ipſum, & in ipſo ſunt omnia,Apostolus. 24. Philoſophi. ipſi gloria: Quem & quaſi exponens 24. definitionum totidem Philoſophorum de Deo 22a. ſic ait, Deus eſt, ex quo eſt, quicquid eſt non partitione, per quem eſt non variatione, in quo eſt non commixtione.Augustinus Vnde & Auguſtinus 1. Confeſſ. 1. loquens Deo, ſic ait; Non omnino eſſem niſi eſſes in me, An potius non eſſem, niſi eſſem in te? ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia? etiam & ſic, Domine, & ſic. Qui & ſuper illud Pſalmi 113. Omnia quaecunque voluit, fecit; In quibus, inquit, eſt ipſe tanquam indigentia continet, non ab eis tanquam indigens continetur.Dionyſius. Dionyſius inſuper de diuinis nominibus 11. Timotheo interroganti quid ſibi vult quod dicitur Deum per ſeipſum eſſe, nunquid quod Deus per ſeipſum ſit vita, aut ſapientia, aut aliud quicquam tale? reſpondet; Hoc autem dicimus non eſſe est paruum, ſed rectum, & ſimplicem declarationem habet. Non enim eſſentiam quandam diuinam aut Angelicam eſſe dicimus per ſeipſam eſſendo, eſſendi, quae ſunt, omnium cauſam; Solummodo enim eſſendi omnia quae ſunt, cauſam; tantum enim exiſtendi omnia qua ſunt, & ipſum eſſe ſupereſſentiale principium, & eſſentia, & cauſale, nec vitae parentem aliam de • tatem praeter ſuper diuinam omnium quaecunque viuunt, & editae vitae cauſam vitam nec colligentem dicendum principales exiſtentium, & creatrices eſſentias, & ſubſtantias, quas quidem & Deos exiſtentium, & creatores promptos confeſtim perfecerunt, quos verè & propriè dicendum, neque ipſi formauerunt, neque exiſtentes, neque patres eorum, ſed per ſeipſum eſſe, & per ſeipſam vitam deitatem dicimus principaliter quidem, & delformiter & cauſaliter vnum omnium ſuperprincipale & ſupereſſentiale principium & cauſam, participaliter autem editas ex Deo non participante prouidas virtutes, per ſcipſam viuificationem, (ſecundum aliam tranſlationem eſſentificationem) & per ſeipſam delficationem, quas exiſtentia propriè ſibimet ipſis participant, & eſſentia exiſtentia, & viuentia, & diuina, & ſunt & dicuntur, & alia ſimiliter proinde, & primarum ipſarum optimus ſubſtitutor dicitur eſſe demde totarum earum, deinde particularum ipſarum, deinde totarum ipſarum participantium, deinde particulariter earum participantium. Et quid oportet de his dicere, quando quidem diuinorum noſtrorum Magiſtrorum, & per ſeipſam bonitatis & diuinitatis ſubſtitutricem aiunt pluſquam optimam, & pluſquam diuinam per ſeipſam bonitatem & diuinitatem dicentes eſſe beneficam & deificam, ex Deo procedentem donationem, & per ſeipſam formam, per ſeipſam formificam fuſionem, & totam formam & particularem formam, & vniuerſaliter bona, & quaecunque alia, quae ſecundum eundum dicta ſunt & dicentur, modum declarantia, prouidentiam, & bonitatem participatas ab exiſtentibus ex Deo non participante prouenientes. Et infra 5. Omnia, inquit, ad ſemetipſam bonitas conuertit, vt principaliter congregatrix eſt diſperſorum, vt principalis & viuifica deitas, & omnia ipſam vt principium, vt continentiam, vt finem appetunt; & optimum eſt, vt eloquia aiunt, ex quo omnia ſubſiſtunt, & ſunt, tanquam ex cauſa perfectiſsima adducta, & in quo omnia conſtituta ſunt, tanquam in omnipotente conſulto cuſtodita & comprehenſa, & in quod omnia conuertuntur, ſicut in propriam ſingula ſummitatem, & illud concupiſcunt omnia. Et infra, eodem; Simpliciter omne on, id eſt ens ex bono & optimo eſt, & in bonum & optimum conuertitur, & omnia quaecunque ſunt et fiunt, per bonum & optimum ſunt & fiunt, & ad hoc omnia videt, & ab ipſo mouentur & continentur, et propter ipſum & per ipſum & in ipſo omne principiū exemplatiuum, conſummatiuum, intellectuale, ſpeciale, formale, & ſimpliciter omne principium, omnis continentia, omne ſummum, aut, vt comprehendens dicam, omnia quae ſunt, ex bono et optimo, et omnia quae non ſunt ſupereſſenualiter in bono & optimo; & eſt omnium principium & finis, ſuperprincipale, & ſuperfinale, quia ex ipſo, & per ipſum, & in ipſo, & in ipſum ſunt omnia, vt ait ſacer ſermo. Per rationem quoque iam factam oſtendit Anſelmus Monolog. 3. & capitulis alijs conſequenter,Anſelmus. aliquod eſſe ens quod ſolum eſt per ſcipſum, & per hoc vnum caetera cuncta eſſe, & quod ipſum eſt vnicum non habens aequale nec maius, quoniam quicquid eſt per aliud minus eſt illo. Quare concludit, omnium entium ſumme & maximè ipſum eſſe, et poſt per candem rationem oſtendit ipſum omnia alia neceſſariò continuè ſuſtinere. Vnde & capit. 13o. ita dicit: Conſtat ergo per ſummam naturam eſſe factum quicquid non eſt idem illi; Dubium autem non niſi irrationali menti eſſe poteſt, quod cuncta quae facta ſunt, eodem ipſo ſuſtinente vigent, & perſeuerant eſſe quam diu ſunt, quo faciente de nihilo habent eſſe quod ſunt. Simili namque per omnia ratione qua collectum eſt omnia quae ſunt, eſſe per vnum aliquid, vnum ipſum ſolū eſſe per ſeipſum, & alia per illud: Simili, inquam, ratione poteſt probari, quia quaecunque vigent, per vnum aliquid vigent, vnum illud ſolum viget per ſeipſum, & alia per aliud; quod quoniam aliter eſſe non poteſt, niſi vt ea quae ſunt facta vigeāt per aliud, & illud à quo ſunt facta vigeat per ſe ipſum, neceſſe eſt, vt ſicut nihil factum eſt niſi per creatricem praeſentem eſſentiam, ita nihil vigeat niſi per eiuſdem ſeruatricem praeſentiam. Et ſubdit capit 14. conſequenter, quòd ſi ita eſt, imò quia ex neceſsitate ſic eſt, conſequitur vt vbi ipſa non eſt, nihil ſit; vbique igitur eſt, & per omnia, & in omnibus. Et infra; Liquet quoniam ipſa eſt, quae cuncta alia portat & ſuperat, claudit & penetrat. Si igitur haec illis quae ſuperiùs ſunt inuenta iungantur, 3. Ratio principalis. eadem eſt quae in omnibus eſt, & per omnia, & ex qua, & per quam, & in qua omnia. Ampliùs autem omne cauſatum cauſatur ab aliqua cauſa actualiter nunc cauſante, quod patet ex relatione mutua inter illa, & per Algaz. 1. Metaphyſ. & Auicen. 6. Metaphyſ. & 8. diffusè: quilibet autem citra Deum eſt cauſatum, & ipſe ſolus incauſatus; quilibet ergo praeter Deum aliquo modo cauſatur à Deo. Sed iſta cauſatio ſaltem illorum quae non mouentur, neque nouiter producuntur, non niſi conſeruatio neceſſaria dici poteſt, quod & patet per praedictos Philoſophos dictis locis. Nec poteſt dici quòd Deus non. ideo dicitur nunc cauſare aliquod cauſatum, quia priùs cauſauit illud, vel cauſam quae illud cauſauit; hoc enim repugnat Autoribus allegatis; & quia tunc Pater diceretur modò cauſare filium actualiter exiſtentem, imò & Pater mortuus filium nunc viuentem, quia cauſauit illum vel cauſam illius.Algazel. Quare & Algazel. 1. Metaphyſ. vlt. oſtendit, quòd nullum poſsibile eſſe habet eſſe niſi per aliud quod eſt factor eius; quòd etiam Mundus etſi ſit aeternus, poteſt dici factura Dei altiſsimi: & diſtinguens de factore ſubiungit; Factor autem intelligitur dupliciter: Primò qui extrahit factum de non eſſe, ad eſſe; ſecundò, vt ſit eſſe rei per illud, ſicut eſſe luminis eſt per ſolem, & videtur Sol factor luminis naturaliter. Quidam verò putabant, quòd cùm res haberet eſſe, non indiget factore, ſed quamuis iſte non ſit, tamen factum ſuum non deſinat eſſe; & fortaſsis praeſument dicere, quòd quamuis ponatur Deum non eſſe, non ſequitur ex hoc mundum non eſſe, & conantur oſtendere hoc exemplo & ratione; Exemplo ſic, ſicut fabricatori domus mortuo, remanet ipſa domus; Ratione verò ſic, Quod non eſt, indiget datore eſſendi; ſed quod eſt, non ſic eget. Reſpondet ad exemplum, & dicit, quod fabricator non eſt cauſa domus niſi impropriè, ſed eſt cauſa motus partium domus dum mouetur ad formam domus; ſed inductâ formâ domus, & ceſſantibus motibus cauſalitas eius ceſſat. Imò ſecundum eundem ibidem forma fundamenti parietis, & partium caeterarum ſunt cauſae domus. Ad rationem verò dicit, quòd illud quod iam habet eſſe non indiget datore, ſed conſeruatore, quod ſic probat: Omnis factura dependet à ſuo factore, & hoc non ſecundum ſuum non eſſe, quod habuit, ergo ſecundum ſuum eſſe; & addit, Igitur quod coepit eſſe eget factore ſecundum ſuum eſſe tantum, quoniam ſecundum hunc modum eſt poſsibile eſſe. Et infra; Poſtquam autem non pendet factura ex factore, niſi in quantum habet eſſe, tunc quamdiu permanet in eſſe, indiget factore, & pendet ex eo ſecundum ſuum eſſe, & eſt propter ipſum, & cum ipſo in omnibus ſuis diſpoſitionibus, ſicut eſſe diei eſt propter ſolem, & cum ſole in omnibus ſuis diſpoſitionibus. Algazel autem in hac ratione, ſicut & in plurimis dictis ſuis ſequitur Auicennam, qui 6. Metaphyſ. 1. multum diffusè proſequitur eandem virtualiter rationem, vbi inter caetera ita dicit; Diuini Philoſophi non intelligunt peragentem principium motionis tantùm, ſicut intelligunt naturales, ſed principium eſſendi & datorem eius, ſicut eſt creator Mundi. Cauſa verò naturalis non acquirit eſſe rei, niſi per motionem aliquam ex modis motionum; ergo acquirens eſſe in naturalibus eſt principium motus. Et infra eodem, fortaſſe putabit aliquis, quòd agente & cauſa non eſt opus, niſi vt res habeat eſſe poſt non eſſe, ſed poſt quam res habuerit eſſe, ſi deſtruatur cauſa, erit tamen res ſufficiens in ſe. Igitur putabit, quòd res non indiget cauſa niſi ad incipiendum eſſe, ſed poſtquam incoeperit & habuerit eſſe, iam non indigebit cauſa. Cauſae igitur apud ſe erunt cauſae fiendi tantùm, & priores eo quod fit, non ſimul cum eo. Iam igitur putauit falſum, ſicut tu noſti: Eſſe enim rei poſtquam res facta eſt, neceſſe eſt vt ſit vel neceſſe eſſe, vel non neceſſe eſſe; & oſtenſo diffusè, quòd non eſt neceſſe eſſe per ſe, ſed dependens à neceſſe eſſe per ſe, & in fine capituli ita dicit; Poſtquam patuit quòd eſſe quidditatis pendet ab aliquo, in quantum eſt tunc. eſſe illi quid ditati, non in quantum ipſum eſt eſſe poſt non eſſe, tunc illud eſſe ſecundum hunc modum cauſatum eſt, & interim dum durauerit, ſic erit cauſatum pendens ab alio. Iam igitur manifeſtum eſt, quòd cauſatum eget aliquo quod dat ſibi ipſum eſſe perſe tantùm; ſed incoeptio & alia huiuſmodi ſunt res quae accidunt ei, & quòd cauſatum eget datore ſui eſſe ſemper & inceſſanter, quamdiu habuerit eſſe. Quibus & concorditer Hermes de Mundo & Coelo 1. agendo de rerum principijs, explorans & inquirens quid ſit ſumma & prima cauſa, & quid eius effectus, ſic ait: Eſt igitur cauſa illa tu yta olbz, id eſt, fons habens ſeminarium vitae, 〈 in non-Latin alphabet 〉 quae dicitur plenitudo ſcientiae, bonum bonitatis diuinae clementiae quae per omne mundi corpus in modum circuli collocata, & nunc extrinſecus, nunc intrinſecus poſita cuncta regit & componit, & ad procuranda & conſeruanda omnia ignita & ſphaerica, perpetuare non deſinit agitationem, illic iungūtur in ſpecie indiuiduali ſingularitate conſcripta, quicquid hyle, quicquid mundus, quicquid mundi machina, quicquid tempus, quicquid in temporalibus parturiunt elementa. Illic textus operis, fatalis ſeries, ſaeculorum diſpoſitio, temporalium omnium meta ſummi digito diſpoſitoris exarata, Illic nodus perpetuitatis. Mens itaque diuina nulla fatigatione officium deponit, ſed ſeipſum & mundum, & omnia quae intra eum ſunt, perpetua, & infatigabili vtilitate, ſeu alias ſtabilitate ſui ſuſtentare non deſinit. Hoc idem & veritas ipſa veriſsimè teſtatur,Iohannes. cum dicit, Pater meus vſque modo operatur, & ego operor Iohan. 5. quod intelligitur non de operatione, qua res tantummodò nouiter producuntur, ſed de conſeruatione neceſſaria productarum,Augustinus. ſicut Auicenna & Algazel ſuperius exponebant. Vnde Auguſtinus 4. Iuper Geneſin ad literam 14. tractans quomodo Deus die 7o ab omni opere requieuit, & quomodò tamen cum hoc, Pater vſque nunc continuè operatur, ſic dicit; Poteſt dici intelligi Deum requieuiſſe à condendis generibus creaturae; deinceps autem vſque nunc & vltra operari eorundum generum adminiſtrationem, quae tunc inſtituta ſunt, non vt ſaltem die 7o potentia eius à coeli & terrae, omnium que rerum quas condiderat, gubernatione ceſſaret; alioquin continuò dilaberentur. Creatoris namque potentia, & omnipotentis atque omnia tenentis virtus cauſa ſubſiſtendi eſt omni creaturae, quae ſi ab eis aliquando ceſſaret, ſimul & illorum ceſſaret ſpecies, omniſque creatura concideret. Neque ſicut ſtructor aedium, cum fabricauerit, abſcedit, at que illo ceſſante atque abſcede • te ſtat opus eius; Ita Mundus vel ictu oculi ſtare poterit, ſi ei Dominus regimen ſui ſubtraxerit. Proindè & quod Dominus ait, Pater meus vſque nunc operatur, continuationem quandam operis eius, qua vniuerſam creaturam continet, atque adminiſtrat, oſtendit, & quod ſcriptum eſt de ſapientia eius, Pertingit à fine vſque ad finem fortiter, & diſponit omnia ſuauiter, de qua idem itidem ſcriptum eſt, quòd motus eius agilior, celeriorque ſit omnibus motibus, ſatis apparet rectè intuentibus hunc ipſum incomparabilem & ineffabilem, & ſi poſſet intelligi, ſtabilem motum ſuum rebus eam praebere ſuauiter diſponendis, quo vtique ſubtracto, ſi ab operatione ceſſauerit, eas continnò perituras; & illud quod ait Apoſtolus, cum Deum Athenienſibus praedicaret, In illo viuimus, & mouemur, & ſumus, liquide cognitum, quantum humana mens valet, adiuuat hanc ſententiam qua credimus & dicimus, Deum in his, quae creauit, indeſinenter operari. Neque enim tanquam ſubſtantia eius, ſic in illo ſumus, quemadmodum dictum eſt, quòd habeat vitam in ſemetipſo; ſed vti que cum aliud ſumus quam ipſe, non ob aliud in illo ſumus, niſi quia id operatur, & hoc eſt opus eius quod continet omnia, & quo eius ſapientia pertingit à fine vſque ad finem fortiter, & diſponit omnia ſuauiter, per quam diſpoſitionem in illo viuimus & mouemur, & ſumus. Vndè colligitur, quod ſi hoc opus ſuum rebus ſubtraxerit, nec viuemus, nec mouebimur, nec erimus. Claret ergo nec vno quidem die ceſſaſſe Deum ab opere regendi quae creauit, ne motus ſuos naturales (quibus aguntur, atque vegetantur, vt omnium naturae ſint, & in eo quod ſunt, pro ſuo quaecunque genere maneant) illico amitterent, & eſſe aliquid omninò deſinerent,Prosper. Auguſtinus. ſi eis ſubtraheretur motus ſapientiae Dei quo diſponit omnia ſuauiter: et ab hoc loco 277. propoſitio ſententiarum Proſperi eſt excerpta. Adhuc autem & Auguſtinus 9. ſuper Geneſin ad literam 23. dicit, quod ſi Deus ſubtrahat naturae operationē intimam, qua eam ſubſtituit, & facit continuò, tanquam extincta nulla remanebit. Et infra 23. dicit, quòd formatio mulieris ex coſta illo opere Dei facta eſt, quod non per Angelos, ſed per ſemetipſum operatus eſt, et non demiſit; ſed ita continuantur opera, vt nec vllarum aliarum rerū, nec ipſorum Angelorum natura ſubſiſtat, ſi non operetur. Et ſuper illud Pſalmi 118. Manus tuae fecerunt me, ſic dicit, Si operatoria Dei potentia rebus ſubtrahatur, intereunt. Qui & 8. ſuper Geneſin ad literam. 19 de Natura & Gratia 26. in ſententijs Proſperi 131.285. ſententiam ſimilem huic docet.Anſelmus. Anſelmus quoque de caſu diaboli 1. dicit, Quoniam non ſolum non eſt alia aliqua eſſentia niſi illo faciente, ſed nec aliquatenus manere poteſt, quod facta eſt, niſi eodem ipſo ſeruan • e.Lumbardus. Cum ipſe deſinit ſeruare quod fecit, quod erat redit in non eſſe. Lumbardus etiam 1o ſentent. diſt. 37. recitat quoſdam dicentes, Cuncta loca ſunt Deo praeſentia, & quae in eis ſunt, nec in eis aliquid operari ceſſat; Nam & ipſa loca, & quicquid in eis eſt, niſi ipſe conſeruet, manere non poſſunt. In eis ergo per ſubſtantiā Deus eſſe dicitur, quia per virtutem propriae ſubſtantiae ſuae facit, vt etiam loca ſint, & omnia quae in eis ſunt, & hanc iſtorum Sententiam approbat, & confirmat. Praeterea nulla res habens cauſam formalem poteſt exiſtere ſine ipſa; 4. Ratio principalis. ſed Deus eſt omnium prima forma, ſicut Suppoſitiones demonſtrant, ſicut etiam 2. Metaph. demonſtratur; quoniam in cauſis formalibus non eſt infinitus proceſſus, ſed eſt omnium vna prima; haec autem eſt Deus. Duodecimo quoque Metaph. quaſi in principio patet idem; Vnde & Auerroes dicit ibi comment. 6. quod & prius dixerat Alexander, quòd Deus eſt omnium prima forma, primum efficiens, & ſimiliter primus finis. Idem quoque Auerroes ſuper de ſomno & vigilia dicit ita; Cùm iſta indiuidua habent determinatum eſſe,Auerroes. neceſſe eſt, vt nulla eorum ſit intellecta apud abſtractam formam, cuius proportio ad illam eſt, ſicut proportio formae artificij ad artificiatum. Ipſa enim eſt omnium artifex ſap. 7o.Sapient. 7. Plotinus. Hoc idem & Plotinus affirmat, de quo Auguſtinus 10. de Ciuit. Dei. 4. ſcribit ita; De prouidentia certè Plotinus Platonicus diſputat, eamque à ſummo Deo, cuius eſt inintelligibilis atque ineffabilis pulchritudo vſque ad haec terrena & ima pertingere floſculorum atque foliorum pulchritudine comprobat, quae omnia quaſi abiecta, & velociſsimè pereuntia decentiſſimos formarum ſuarum numeros habere non poſſe confirmat, niſi inde formentur, vbi forma intelligibilis & incommutabilis ſimul habens omnia perſeuerat.Auguſtinus. Quapropter & Auguſtinus de Verbo Domini, ſermone 38. Verbum, inquit, Dei eſt forma quaedam, forma non formata, ſed forma omnium formatorum ſine loco ſuperans omnia, eminens omnibus, & fundamentum quoddam in quo ſunt, & faſtigium ſub quo ſunt. Quia enim Deus ſub illo ſunt omnia; verbum in ſe manens innouat omnia, ergo eſt forma omnium rerum, forma infabricata ſine tempore, ſine ſpacijs locorum. Qui & 83. quaeſtionum 23. dicit, quòd ipſa ſimilitudo Patris filius dicitur, cuius participatione ſimilia ſunt quaecunque ſunt, vel inter ſe, vel Deo ſimilia; & ſubdit; Ipſa eſt enim ſpecies prima, qua ſunt, vt ita dicam, ſpeciata, & forma qua formata ſunt omnia. Chryſoſtomus etiam ſuper epiſtolam ad Hebraeos homil. 2. dicit;Chryſoſtomus. Dionyſius. Ierotenus. Filium eſſe characterem proprium primae formae: quod & teſtatur Dionyſius de diuinis nominibus 11o. ſuperius allegatus. Sanctus etiam Ierotenus, Dionyſio 2. de diuinis nominibus recitante, ſic ſcribit; Omnium cauſa & repletiua Ieſu diuinitas, partes vniuerſitati conſocians, ſaluans; & neque pars neque totum eſt, & totum & pars, vt omnem & partem & totum in ſemetipſo coambiens, & ſupereminens, & excellens, perfecta quidem eſt in perfectis, vt perfecto perfectio principalis; imperfecta verò in imperfectis tanquam ſuperfecta, & ante perfecta forma formit ans in informibus, tanquam forma principalis informis in ipſis formis, tanquam ſuperformis eſſentia totius eſſentiae, [&] incontaminatas ſupergrediens, & ſupereſſentialiter omni eſſentia remota tota principia & ordiens, deſtinans, & in omni principio & ordine ſupercollocata, & menſura eſt eorum quae ſunt. Quorum non ignobilis imitator Robertus Lincolnienſis Epiſcopus in quadam Epiſtola directa Magiſtro Adae Rufo quaerenti; An Deus eſſet prima forma omnium, oſtendit, quòd Deus eſt forma omnium, & etiam prima forma. Et primo ſuppoſito, quòd ſit forma, probat quòd ſit neceſſariò prima forma, quia ante ipſum nihil; Ipſe enim eſt primus & nouiſsimus; deinde probat quòd ſit forma per autoritates, & ſimiliter rationes. Primam autoritatem allegat ab Auguſtino 1. De libero arbitrio; & ita eſt, non connumerato; Vnde malum, ſcilicet primo libro, ſed illo connumerato, ſicut ipſemet Auguſtinus 1. Retract. 9. connumerat, eſt 2. de libero arbitrio 28. dicit igitur Auguſtinus;Auguſtinus Si quicquid mutabile aſpexeris vel ſenſu corporis, vel animi conſideratione capere non potes, niſi aliqua numerorum forma teneatur, qua detracta in nihilum recedat neceſſe eſt; Noli dubitare, vbi iſta mutabilia non intercipiantur, ſed dimenſis motibus, & diſtincta varietate formarum, quaſi quoſdam verſus temporum peragant, eſſe aliquam formam aeternam & incommutabilem, quae neque contineatur, & quaſi diffundatur locis, neque protendatur atque varietur temporibus, per quam cuncta iſta formari valeant, & pro ſuo genere implere, atque agere locorum atque temporum numeros. Omnis autem res mutabilis etiam formabilis ſit neceſſe eſt; ſicut & mutabile dicimus, quod mutari poteſt, ita formabile quod formari poteſt appellauerim. Nulla autem res formare ſeipſam poteſt, quia nulla res poteſt dare ſibi quod non habet; & vtique vt habeat formam, formatur aliquid. Quapropter quaelibet res ſi quam habet formam, non ei opus eſt accipere quod habet; ſi quam verò formam non habet, non poteſt à ſe accipere quod non habet; nulla ergo res, vt diximus, formare ſeipſam poteſt. Conficitut itaque vt corpus & animus, cùm ſint mutabilia, forma quadam incommutabili & ſemper manente formentur, cui formae dictum eſt; Mutabis ea & mutabuntur, tu autem idem ipſe es, & anni tui non deficient: annos ſine defectu pro aeternitate poſuit prophetica locutio: De hac item forma dictum eſt, quòd in ſe manens innouat omnia. Hinc etiam comprehenditur omnia prouidentia gubernari: Si enim omnia quae ſunt, forma penitus ſubtracta nulla erunt, forma ipſa incommutabilis, per quam mutabilia cuncta ſubſiſtunt, vt formarum ſuarum numeris impleantur, & agantur; Ipſa eſt eorum prouidentia: non enim iſta eſſent, ſi illa non eſſet, & haec videtur ratio Auicennae & Algazelis tacta ſuperius, qua per ens poſsibile inuenerunt vnum neceſſe eſſe.Augustinus. Ad hoc etiam allegat Auguſtinus 13. de Confeſſ. talem ſermonem dirigentem ad Patrem; quid te promeruerunt ſpiritualis, corporaliſque natura quas feciſti, vt inde penderent etiam inchoata, at que ita penderēt in tuo verbo informata, niſi per idem verbum reuocarentur ad vnitatem tuam, & formarentur, & eſſent ab vno te ſummo bono, vniuerſa bona valde? Et ſequitur, quid te promeruit inchoatio creaturae ſpiritualis, vt ſaltem tenebroſa fluitaret ſimilis abyſſo, tui diſſimilis, niſi perverbum tuum conuerteretur ad id à quo facta • unt eſt atque ab eo illuminata lux fieret, quamuis non aequaliter, tamen conformis formae aequali tibi. Iterumque adducit eundem 2. de Confeſſ. ſic loquentem ad Patrem; Stabo atque ſolidabor in te in forma mea, vita tua. Poſt haec per quatuor rationes oſtendit, quod Deus ſit forma ad ſeipſum, deinde manifeſtat quomodo Deus eſt forma creaturarum, & vult quod forma in creaturis inueniatur quadrupliciter; Primò, ſicut altera pars compoſiti, ex qua et materia componitur ipſum totum, & ſic Deus non eſt forma creaturarum; Secundò, dicitur forma, ad cuius ſimilitudinem quid formatur, ſicut pes ligneus dicitur forma ſoleae, quae ſecundum illum formatur; Tertiò, dicitur forma illud per applicationem, ad quod materia ad eius ſimilitudinem figuratur, ſicque ſigillum eſt forma cerae, & argilla ſtatuae fuſilis. Quartò, ſimilitudo in anima animo artificis, ad quam reſpiciens operatur, dicitur forma ſcilicit talis artificiati, nec multum diſtat à forma ſecundi modi, et ſubdit; Imaginare itaque in mente Architecti formam domus fabricandae ad quam ſolummodo reſpicit, vt ad eius imitationem domum faciat, & imaginare cum hoc per impoſsibile ipſius voluntatem ita potentem, quod ſe ſola applicet materiam formandam in domum; & imaginare cum his quod materia domus eſſet fluida, nec poſſet permanere in forma recepta in ſe, ſi ſepararetur à forma in mente Architecti, ſicut aqua figurata ſigillo argenteo, ſeparato ſigillo, ſtatim amitteret figuram receptam. Imaginare itaque voluntatem artificis applicantem materiam domus ad formam in mente ſua, non ſolùm vt ſic formetur in domum, ſed quamdiu domus manet in eſſe domus, vt formata in eſſe ſeruetur. Eo itaque modo quo forma huiuſmodi in mente Architecti eſſet forma domus, eſt ars ſiue ſapientia, ſiue verbum omnipotentis Dei, forma omnium creaturarum; Ipſa enim ſimul eſt exemplar efficiens, formans, & in forma data conſeruans. Et infra dicit aeternam Dei ſapientiam ſic eſſe formam omnium, velut ſi imagineris figuram ſigilli argentei eſſe vitam & intelligentiam, intelligentem ſe volentemque figurare ad ſui imitationem & ſimilitudinem magis minuſuè expreſſam ceram fluidam, non potentem per ſe permanere in aliqua figuratione recepta, ipſaque hac ſola voluntate informem & fluidam ceram ad ſe moueret, ſibique applicaret, & ſic ſua ſimilitudine aliquanta. ſuam ſimilitudinem aliquantam imprimeret, & impreſſa Ariſtoteles. impreſſam ſeruaret; ſic aeterna Patris ſapientia eſt forma omnium. Haec Robertus Lincolnienſis Groſſe teſte, ſed ſubtilis ingenij & acuti. Hoc idem expreſſe teſtatur Ariſtoteles in De Mundo 11. ita dicens, Nulla natura ſibi per ſe ſufficit priuata ſalute, quae ex eo, ſcilicet Deo. Quamobrem & quidam Antiquorum moti ſunt ad dicendum quod haec omnia plena ſunt Dijs. Ʋirgilius. Ieremias. Philoſophus. Vnde & Virgilius in Bucolicis ecloga 3a. A Ioue principium, Muſae, Iouis omnia plena. & Ieremiae 23. Caelum & terram ego implebo, ſeu aliter impleo, ait Dominus; & ſequitur in De mundo, vt virtus, quae reſidet in Caelo & plurimum diſtantibus, de vno loquendo, (in alia tranſlatione, in vno dicere) omnibus fiat cauſa ſalutifera, iſte eſt omnipotens ſermo ſuus, qui de Caelo à regalibus ſedibus venit ſapient 18. qui ſanat omnia, ſupra 16. Vnde & Apoſtolus ad Hebraeos 1. portans omnia verbo virtutis ſuae. Nonne & iſta de cauſa, Hermes dicit Deum eſſe quodammodo omnia,Hermes. & nominibus omnium nominari, ſicut Autoritas eius de Verbo aeterno 38. allegata ſuperius partim docet? Nonne & ſupra, eiuſdem 31. dicit, quod Pater omnium vel Dominus, & is qui ſolus eſt omnia, omnibus ſe libenter oſtendit? & ſupra 22. inquirens nomen Dei ſic ait; Non ſpero totius maieſtatis effectorem, omniumque rerum Patrem vel Dominum, vno poſſe quamuis è multis compoſito, nuncupari nomine, hunc verò in nomine, vel potius omni Philoſophus omnium nomine; ſi quidem is ſit vnus & omnia, vt ſit neceſſe aut omnia eius nomine, aut ipſum omnium nominibus nuncupari. Cui & concordanter Philoſophus in de Mundo vltimo agens de diuinis nominibus, ita ſcribit; Cumque ſit vnus, multinomius eſt, nominatus ab omnibus paſſionibus quas innouat ipſe, & hoc extenſo quaſi per ſingula inductiuè, in fine dicit, quod nuncupatur Saluator & Eleutherius (in alia tranſlatione liberator) & in ſumma loquendo, caeleſtis & terreſtris appellandum à qualibet natura, & fortuna, velut ens ipſe omnium cauſa; propter quod non malè dicitur in Orphicis, Iupiter fundum terrae & caeli, Iupiter radix ponti, Iupiter ſol & luna, Iupiter rex, Iupiter princeps omnium. Quare & Lucanus,L • anus. Iupiter eſt quodcunque vides.— An fortè & hoc eſt quod Deus ſciſcitanti Moyſi nomen eius, velatè reſpondit, Ego ſum qui ſum, ſic dices filijs Iſrael, Qui eſt,Exodus. miſit me ad vos. Exod. 3. quaſi velit innuere ſe eſſe ſeipſum ſimpliciter per ſeipſum, & ſe etiam eſſe quodammodo totum ens, eſſentificando videlicet alia vniuerſa. Quare & Dionyſius de diuinis nominibus 1. oſtendens ſummam vnitatem & diuinitatem eſſe innominatam & tamen nominibus omnium nominatam, ſic ait Scientes Theologi tanquam innominabilem eam laudant, & ex omni nomine innominabilem, & cùm aiunt Diuinitatem ipſam in vna myſticarū ſymbolicae diuinae manifeſtationis viſionū increpaſſe dicentē quod nomen tui? & ſicut ab omni eum denominatiua ſcientia reducens, dicere, vt quid interrogas nomen meum? & hoc eſt mirabile, aut nonne hoc verè eſt mitabile nomen quod eſt ſuper omne nomē quod innominabile eſt? Multiuocā verò, vt cùm eam iterum introducūt dicentem, Ego ſum on (id eſt, ens) vita, lux, Deus, veritas,1. & cùm ipſi omnium cauſalem Theoſophi multiuocè ex omnibus cauſatiuis laudant, vt optimum, vt exiſtentem, vt ſaeculorum cauſalem, vt vitae largitorem, vt virtutem, vt Dominum dominorum, vt Regem regnantium, vt Antiquum dierum, vt non ſeneſcentem, vt immutabilem, vt ſalutem. Atqui & in animis eum eſſe aiunt, & in animabus, & in corporibus, & in coelo, & in terra, & ſimul in eodem, eundem immundanum, circa mundanum, ſuper mundanum, ſuper coeleſtem, ſuper eſſentialem, ſolem, ſtellam, ignem, aquam, ſpiritum, roris nebulam, per ſeipſum lapidem & petram, omnia quae ſunt, & nihil horum quae ſunt. Sic igitur omnium cauſae & ſupereminenti & innominabili adunabunt, & omnia, eorum quae ſunt, nomina, vt diligenter ſit vniuerſorum regnum, & circa ea quae ſunt omnia, & ab ea vt cauſa, vt principio, vt fine dependentia. Ecce hic innuit euidenter Deum eſſe triplicem cauſam rerum, formalem, efficientem, finalem: Et ſequitur, & ipſa ſecundum eloquium ſit omnia in omnibus; & verè laudatur omnium ſubſtantia inchoatiua, & conſummatiua, & continens. Vbi Gloſſa Omnia, inquit, quae ſunt, eſt Deus,Gloſſa. Dionyſiu • . eò quod ex ipſo ſunt omnia; nihil eorum quae ſunt, quia creatus non eſt. Et infra 5. Op • mi diuina nominatio totas omnium cauſales proceſsiones manifeſtans, & in exiſtentia & non exiſtentia ex • enditur, & ſupra exiſtentia, & ſuper non exiſtentia eſt; vbi Gloſſa,Gloſſa. Proceſsionem autem dicit diuinam operationem per quam omnia ad effectum procedunt.Hermes. Papias. Deus inſuper apud Hermetem de Verbo aeterno 22. & 31. Pater omnium nominatur; Pater autem teſte Papia in Elementario ſuo Graecum eſt, id eſt, genitor dictus à pantater graeco quod eſt omnia ſeruans: Quare & Hermes, ſicut ſuperiùs tangitur, dicit de Deo, quòd eſt Pater omnium vel Dominus omnium, vel is qui ſolus eſt omnia, omnia ſcilicet eſſentificans producendo, & ſimiliter conſeruando, ſicut cauſa efficiens omnium & formalis. Hanc eandem ſententiam videtur Hermes docere de Verbo aeterno 1. vbi loquens de plenitudine omnium bonorum, quaſi ſe corrigendo ſubiungit; ſi tamen multa ſunt bona, & non vnum in quo ſunt omnia: alterum enim alterius conſentancum eſſe dignoſcitur, omnia vnius eſſe, aut vnum eſſe omnia;Aristoteles. Ita enim ſibi eſſe vtrumque connexum, vt ſeparari alterum ab vtroque non poſsit. Cui & Ariſtoteles concordanter in De mundo 12. per exemplum elegans idem confirmat, Ferunt, inquiens, ſculptorem Phidiam Mineruam (in alia tranſlatione, Palladem) in medio cuiuſdam ſcuti infiguraſſe, & impreſsiſſe ſuam faciem, & connexuiſſe ſtatuae quodā occulto artificio, vt neceſſariò ſi quis velit eam auferre, totam ſtatuam diſsiparet, & confringeret. Talem gerit rationem Deus ad Mundum, continens omnium harmoniam & ſalutem. Vnde & Auicenna 8. Metaphyſ. 6. Omnes res perit, niſi ſecundum quod eſt verſus faciem eius, & ideo dignius eſt, vt ipſe ſit neceſſe eſſe, & veritas, & intentio pura: Quibus & conſentit 103. Pſalmus, dicens; Aperiente te manum tuam omnia implebuntur bonitate; auertente autem te faciem turbabuntur; auferes ſpiritum eorum & deficient, & in puluerem ſuum reuertentur, in nihilum ſcilicet redigentur. Annon & iſta de cauſa quidam poſuerunt Deum Animam mundi eſſe? quanquam Plato 1. Timae. 2. & 6. videatur aſtruere, Animam mundi eſſe productam à Deo,Themiſtius. Auerroes. & in medio Mundi ſitam. Vnde & Themiſtius recitante Auerroe ſuper 12. Metaphyſ. comment. 19. loquens de Animalibus ex putredine generatis, & de induſtria & intentione naturae, ſic ait: Non eſt mirum, quamuis natura non intelligente aliquid de huiuſmodi, & tamen facit hoc inducendo aliquam intentionem, & hoc deiurant. demonſtrat, quod aliquid rememorat ipſam de cauſis nobilibus, vt anima quae eſt in terra, de qua Plato dicit, quod fit. Auerroes. ſit ex dijs ſecundis. Sed iſtud dictum Themiſtij reprobat Auerroes conſequenter, & dicit quòd animalia talia generantur ex calore coeleſti debitè menſurato: Et ſubdit, Et iſta menſura prouenit ab arte diuina intellectuali, quae eſt ſimilis vni formae vnius artis principalis, ſub qua ſunt artes plures. Secundum hoc igitur eſt intelligendum, quòd natura facit aliquid perfectè & ordinatè, quamuis non intelligat, quaſi eſſet rememorata ex virtutibus agentibus nobilioribus eis quae dicuntur intelligentiae; & ideo dicitur quòd omnes proportiones & formae, quae ſunt in potentia in prima materia, ſunt in actu in primo motore, & aſsimilantur aliquo modo eſſe eius quod fit in anima Artificis. Annon & Auicen. 4. de anima 4. dicit,Auicenna. quòd eſt vna anima communis Coeli & Mundi, cuius operatio eſt ad naturam totius? Haec autem anima ſecundum quoſdam eſt Deus, ſecundum quoſdam verò nata, ſeu producta à Deo; quorum ſententiae non repugnant ad inuicem, neque Catholicae veritati. Haec enim Anima poteſt intelligi ratio, ſeu voluntas, verbum, ſeu velle Dei, qua ſeu quo efficit res & ſeruat, quae nequaquam à Deo eſſentialiter differunt, ſed ſunt Deus per vigeſimam ſextam partem corollarij primi huius. Vnde & Ariſtoteles in De Mundo 11. dicit, quòd Deus in vno dicere,Ariſtoteles. ſeu loquendo ſit omnibus cauſa ſalutis, ſicut ſuperius recitatur. Et infra 14. tractans, quomodo Deus producit res, ſic ait, Emiſit ex almo corde operans cogitata; in alia tranſlatione ex magno animo. Cui & Hermes concordans de Mundo, & Coelo 1. docet, quòd tria ſunt rerum principia, Cauſa ſcilicet, Ratio, & Natura. Per cauſam verò intelligit primam cauſam ſimpliciter penitus non cauſatam, ſcilicet Deum Patrem, qui primò cauſat rationem procedentem ab eo, ſcilicet finitum filium & per ipſum vniuerſam naturam. Quod etiam Pater cauſet filium & ſit cauſa eius aeterna, Auguſtinus & Chryſoſtomus atteſtantur; Quare & Hermes vbi prius, Ratio, inquit, ex cauſa, & ex vtroque natura; Et infra, ratio eſt vis quaedam à cauſa procedens, à principio cuncta ordinans; vbi & accipit iſta tria, Ratio, Nous, & mens diuina indifferenter, & quaſi ſynonome pro eodem. Dicit enim quòd Nous, de qua natura qualitates naturales rebus inſerens qualificans dicitur; Et infra dicit, quòd mens diuina ſine vlla fatigatione mundum & omnia quae intra eum ſunt non deſinit ſuſtentate, ſicut ſuperius plenius tecitatur.Pap • Vnde & Papias in Elementario ſuo ait, Nous voluntas Dei, vel mens quae prouidentia dicitur. Eſt autem intelligibilis eſſentia aemulae bonitatis, propter indefeſſam ad ſummum Deum conuertionem, Noun id eſt verbum Dei continens originales rerum ſpecies. Nonnè & huic ſententiae conſonat illud Platonicum,Augustinus. quod Auguſtinus 7. Confeſſ. 9. in libris Platonicis de Graeco in Latinum tranſlatis, recitat ſe legiſſe, licet non ſub his verbis, tamen hoc idem omnino. In principio erat verbum, & verbum erat apud Deum, & Deus erat verbum, hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipſum facta ſunt, & ſine ipſo factum eſt nihil quod factum eſt, In ipſo vita erat. Et quis Catholicus neſciat hoc eſſe initium ſancti Euangelij ſecundum Iohannem, eiſdem ſententijs at que verbis? quare & Auguſtinus 10. de Ciuit. Dei 29. Pudet, inquit, doctos homines, ex diſcipulis Platonis fieri diſcipulos Chriſti, qui piſcatorem ſuo ſpiritu docuit ſapere ac dicere, In principio erat verbum, &c. ſuperius recitata; & ſubdit, Quod initium ſancti Euangelij, cui nomen eſt ſecundum Iohannem; Quidam Platonicus, ſicut a ſancto Simpliciano, qui poſtea Mediolanenſi Eccleſiae praeſedit Epiſcopus, ſolebamus audire, aureis literis conſcribendum, & per omnes Eccleſias in locis eminentiſsimis proponendum eſſe dicebat: ſed ideo viluit ſuperbis Deus ille magiſter, quia verbum caro factum eſt, & habitauit in nobis. Verum quia cauſa rationalis per ſolam rationem non agit ſine concomitantia voluntatis, ijdem Philoſophi ſtudioſius meditantes, Deo cauſae primae, ſeu Deo Patri & rationi eius menti ſeu verbo voluntatem inſuper adiunxerunt; voluntas autem teſte Auguſtino 15. de Trinit. 20. ſecundum quandam appropriationem Spiritui Sancto dignoſcitur pertinere.Auguſtinus. Hermes. Vnde idem Hermes de verbo aeterno 22. loquens de Deo Patre omnium ita dicit; Hic ſolus vt omnia vtra que ſexus foecunditate pleniſſimus, ſemper voluntatis praegnans ſuae, parit ſemper quicquid voluerit procreare: Voluntas eius eſt bonitas omnis: Haec eadem bonitas omnium rerum eſt ex diuinitate eius nata. Et infra 23. Ego inquit, & ſenſum, & naturam & mundum dico continere in ſe naturam, & nata omnia conſeruare: Procreatione enim vrerque plenus eſt ſexus, & eius vtriuſ que connexio, aut quod eſt verius, vnitas comprehenſibilis eſt; quem ſiue Cupidinem, ſiue Venerem, ſiue vtrumque rectè poteris nuncupare. Hoc igitur omni vero verius, manifeſtiuſ que mente percipito, quòd ex illo totius naturae Deo hoc ſit cunctis in aeternum procreandi inuentum, tributum que miniſterium, cui ſumma Charitas, laetitiae hilaritas, cupiditas, amorque diuinus innatus eſt. Charitas autem cupiditas, at que amor ſunt propriè voluntatis,Plat • . quae & teſte Auguſtino 15. de Trin. 17. & 20. Spiritui Sancto quodammodò propriè tribuuntur. Quare & Plato 1. Timae. 1. voluntatem, inquit, Dei originem eſſe omnium rerum certiſsimam ſi quis ponat, rectè cum putare conſentiam. Hanc autem voluntatem diuinam Spiritui Sancto aptam, & idem Hermes videtur quando que Spiritum nominare. De verbo nam que aeterno 15. De his, inquit, huc vſque tractatur; de Spiritu verò & his ſimilibus hinc ſumatur exordium. Fuit Deus & hyle quem Graecè credimus mundum, mundo comitabatur Spiritus, vel inerat mundo Spiritus, ſed non ſimiliter vt Deo, nec Deo de quibus mundus idcircò non erant, quandò non erant, ſed in eo iam tunc erant, vnde naſci habuerunt. Pan autem vel mundi natura eſt Spiritus, quamuis nata videatur, à principio tamen in ſe naſcendi, procreandi que vim poſſidet, atque naturam foecunditatis. Etenim initium in qualitate naturae eſt. quae & conceptus, & partus in ſe poſſidet vim atque materiam. Haec ita que ſine alteno conceptu eſt ſolo generabilis. Et infra 18. Spiritu miniſtrantur omnia & vegetantur in mundo, qui quaſi organum vel machina ſummi Dei voluntati ſubiectus eſt. Spiritu agitantur, ſiue gubernantur omnes in mundo ſpecies, vnaquae que ſecundum ſuam naturam ſibi à Deo diſtributam. Pan autem mundus eſt receptaculum, omnium que agitatio, at que frequentatio, quorum Deus gubernator, diſpenſans omnibus, quantum rebus mundanis vnicui que neceſſarium: Spiritu verò implet omnia, vt cuiuſ que naturae qualitas eſt. Nonne & hoc eſt, quod ſapiens proteſtatur, Spiritus, inquiens, Domini repleuit orbem terrarum,Sapiens. Hermes. & hoc quod continet omnia Sap. 1. Adhuc autem & idem Hermes de verbo aeterno 28. Dei, inquit, natura conſilium eſt voluntatis, bonitas ſumma, voluntas conſilio naſcitur, & ea vult quae habet; vult autem omnia bona, & habet omnia quae vult; omnia autem bona & cogitat & vult, hoc autem eſt Deus; eius imago mundus boni. Nonnè & ſententiam iſtam fulcit illa prima 24. definitionum totidem Philoſophorum de Deo, Deus eſt monas, monadem gignens, ſe vnum reflectens ad ardorem; & ſeptima, quae ſic ait, Deus eſt principium ſine principio, proceſſus ſine variatione, finis ſine fine? Iſtam quoque ſententiam & Porphyrius Philoſophus, Platonis non Chriſti diſcipulus planius atteſtatur,Porphyrius. Auguſtinus. quem alloquens Auguſtinus. 10. de Ciuit. Dei. 29. ſic ait, Praedicas Patrem & eius filium, quem vocas paternum Intellectum ſeu mentem, & horum medium quem putamus te dicere ſpiritum ſanctum, & more veſtro appellas tres Deos; & ſupra. 28. differens cum eodem, Ignorantiam, inquit, & propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis, ſed per ſolum patricum noun, 〈 in non-Latin alphabet 〉 id eſt paternam mentem, ſiuè intellectum, qui paternae eſt conſcius voluntatis; hunc autem Chriſtum eſſe non credis. Hic autem nous, mens, ratio, voluntas diuina, ſeu ſpiritus videtur non incongruè appellari Anima mundi & vita. Vndè & Hermes de Verbo aeterno.Hermes. 2. Licet omni. Omnium multiformi imaginum aequalitate variata, & infinitate qualitatum, ex interuallo ſpecies eſſe noſcantur, adunatae tamen ad hoc, vt totum vnum, ex vno omnia eſſe videantur; Totus itaque quibus eſt formatus Mundus vnus, Anima vna, & Deus vnus. Et infrà vlt: O vitae vera vita, ô noſtrarum omnium faecunda praegnatio; cognouimus te totius naturae tuo conceptu pleniſsimè, cognouimus te aeterna perſeueratio.Philoſophus. Cui & concordanter Philoſophus in De Mundo vlt. agens de diuinis Nominibus, Vocamus, inquit, eum Iouem, & Zena, vtentes parallelè Nominibus, Zena dicentes à 〈 in non-Latin alphabet 〉 graeco quod eſt viuere, quaſi diceremus, per quem viuimus, Iupiter ſpiritus omnium, Iupiter indeteſsi ignis motus. Refert etiam Ioſephus. 12. Antiquit. Iudaicae 2. quòd Ariſtaeus Graecus dixit Prolomeo Philadelpho Regi Aegypti, Cognoui Iudaeos factorem omnium Deum colere, quem nos Zena, id eſt, Iouem nominamus, quòd omnibus indulget 〈 in non-Latin alphabet 〉 , id eſt, viuere. Huic & conſonat Albricius de origine Deorum,Albricius. ſiuè in Poetario ſuo, dicens Deum vocari Vitunetum, quià vitam praeſtat; Sentinum, quià ſenſum, ſicut circa 21. partem corollarij primi huius pleniùs allegatur.Seruius. Lucanus. Vndè & Seruius ille vetus nec ignobilis commentator, ſuper illud Bucol. Virgilij ecloga 3a.—Iouis omnia plena; allegat ſimile à Lucano dicente, Iupiter est quodcunque vides, quocunque moueris; & addit quod alibi idem dicit; Spiritus intus alit, totamque infuſa per artus Mens agitat molem: Cuius cauſam reddit ibi Seruius, ita dicens, Ipſe enim eſt ſpiritus ſine quo nihil mouetur aut regitur. Quibus & concorditer Ouidius de Faſtis lib. 6o ſic dicit;Ouidius. Eſt Deus in nobis, agitante caleſcimus illo, Impetus hic ſacrae ſemina mentis habet.

Nonnè & hoc eſt quod Apoſtolus diſputans cum Athenienſibus de Deo,Apoſtolus. allegat à Poetis & docet, cùm ait, In ipſo viuimus, mouemur, & ſumus, ſicut & quidam veſtrorum Poerarum dixerunt Act. 17. Nullus igitur quaeſo mihi ſuccenſeat, ſi allegem quandoque licet rariſsimè aliquos Poetarum, ex quo conſtat ſanctum Dei Apoſtolum hoc feciſſe, ſic que beatus Ieronymus epiſtola. 58. ad Magnum Senatorem vrbis Romae obijcientem Ieronymo, quòd candorem Eccleſiae ſordibus pollueret Ethnicorum, eò quòd ſcriptis ſuis inſeruit carmina Poetarum per Apoſtolum ſe excuſat dicens, quoniàm & Poetas Apoſtolus allegauit, dicitque quòd ille quem allegat hoc loco, fuit Aratus Greaeus Poeta.Arator. Arator quoque ſubdiaconus ſanctae Romanae Eccleſiae lib. 2o ſuper Actus Apoſtolorum, metrificans iſtum locum, ſic ait: Sacrilegae nouitatis Amor! vos cernimus Aram Ignoto poſuiſſe Deo, qui condidit Astra, Qui pelagus, terraſque dedit, quem vita parentem Vt moueamur, habet, cuius ſpiramus ab igne, Cuius imago ſumus, de quo cecinere Poetae, Hinc hominum conſtare genus; quem praedico, cuncta Sanxit ab ore ſuo. Iſtam quoque ſententiam roborat Auguſtinus,Auguſtinus. Dionyſius. tractans iſtam Autoritatem Apoſtoli. 4. ſuper Geneſin. 14. ſuperiùs recitatus. Vndè & Dionyſius de diuinis Nominibus. 6. Laudanda eſt, inquit, laudabilis vita aeterna, ex qua per ſeipſam vita, & omnis vita, & à qua in omnia vtcunque vitam participantia viuere propriè vnicuique exſeminatur. Igitur & immortalium Angelorum vita & immortalitas, & imperdibile ipſum Angelicae ſemper motionis ex ipſa, & per ipſam eſt, vt ſubſiſtit; Idcircò & viuentes ſemper, & immortales dicuntur, & non immortales iterum, quià non à ſeipſis habent immortaliter eſſe, & aeternaliter viuere, ſed ex viuifica & totius vitae factrice, & continuatrice cauſa; & ſicut in onte, id eſt, in ente dicimus, quià & eiuſdem eſſe eſt cauſalis; ſic & ibi iterum, quia & per ſeipſam vitae eſt diuina vita vitalis & ſubſtantialis & omnis vita, & vitalis motus ex ipſa vita, quae eſt ſuper omnem vitam, & omne principium totius vitae: ex ipſa & Animae imperdibile habent, & Animalia omnia & germina ſecundum nouiſsimam conſonantiam animae habent viuere; qua ablata iuxta eloquium deficit vita omnis, & ad terram & deficientia, ad participandum cam infirmitate iterum conuerſa, iterum Animalia fiunt, & donatur quidem primò, & per ſeipſam vitae eſſe vitam, & omni vitae, & ab ea per ſingula eſſe propriè, ſingula aeſtimatur natura ſubſiſtere. Qui adhuc ſupra 1. dicit quòd Deus eſt omnium cauſa & principium, & eſſentia, & vita; Et infra, eodem, loquens de Deo ſic ſcribit; Optima traditio & ſimpliciter dicendum viuentium vita & eorum quae ſunt eſſentia, 6•. Ratio principalis. omnis vitae & eſſentiae principium, & cauſa, per ſuam vt ſint quae ſunt, actiuam & continentem bonitatem; hoc à diuinis eloquijs didicimus, & omnem ſic dicere ſacram Theologorum hymnologiam inuenies. Amplius autem omnia eſſentialiter participantia aliquo neceſſario, egent eo: Sed omnia entia citra primum non ſunt eſſentialiter & purè ſimpliciter per ſeipſa ſecundum quod participant primo ente, quod eſt purè eſſentialiter per ſeipſum; Hoc autem totum apparet ex habitudine principiorum & principiatorum, cauſarum & cauſatorum, per ſe et per aliud entium, magis & minus entium; quod & quamplures Autores Philoſophici, & Theologici creberrimè conteſtantur. Hoc enim quaſi quaedam regula generalis ſolet tam à Logicis quàm à Philoſophis obſeruari, quod nullus neſcit conſiderans ſcripta veterum diligenter. Supponunt enim creberrimè quod omne quod dicitur aliquale, vel dicitur tale per eſſentiam, & tunc eſt vnicum, vel ſecundum participationem; & quotcunque participantia fuerint, participatum ab omnibus erit vnum; quam etiam regulam Theologi amplectuntur. Vnde venerabilis Anſelmus Cantuarienſis Archiepiſcopus Monolog. 1. oſtendens quod ſit aliquod primum & omnium ſummum bonum, ſic dicit; Certiſſimum quidem & omnibus eſt volentibus aduertere perſpicuum, quia quaecunque dicuntur aliquid, ita vt ad inuicem magis vel minus, aut aequaliter dicantur, per aliquid dicuntur quod non aliud & aliud, ſed idem intelligitur in diuerſis, ſiue in illis aequaliter, ſiue inaequaliter conſideretur: Nam quaecunque iuſta dicuntur ad inuicem, ſiue pariter, ſiue magis vel minus, non poſſunt intelligi iuſta niſi per iuſtitiam, quae non eſt aliud & aliud in diuerſis. Et idem dicit de omnibus bonis diuerſis, quod ſunt bona per aliquod vnum bonum exiſtens idem in diuerſis, & quod ipſum ſolum eſt bonum per ſeipſum; & nullum aliud bonum eſt illi aequale vel maius, quare ipſum eſt ſummum. Eundem quoque proceſſum facit, capit 2. de Magno, & cap. 3. de ente ſeu eſſe, vbi ſic ait; Omne quod eſt, aut eſt per aliquid, aut per nihil; ſed nihil eſt per nihil: Non enim vel cogitari poteſt, vt ſit aliquid non per aliquid; quicquid eſt igitur non niſi per aliquid eſt: quod cum ita ſit, aut eſt vnum, aut ſunt plura, per quae ſunt cuncta quae ſunt: Sed ſi ſunt plura, aut ipſa referuntur ad vnum aliud aliquid per quod ſunt, aut eadē plura ſingula ſunt per ſe, aut ipſa per ſe inuicem ſunt. At ſi plura ipſa ſunt per vnum, iam nō ſuntomnia per plura, ſed potius per id vnū, per quod haec plura ſunt: Si verò ipſa plura ſingula ſunt per ſe, vti que eſt vna aliqua vis vel natura exiſtendi per ſe quam habent vt per ſe ſint; Non eſt autem dubium, quod per ipſum vnum ſunt, per quod habent vt ſint perſe. Veriùs ergo per ipſum vnum cuncta ſunt,Auicenna. Algazel. Auguſtinus quā per plura, quia ſine eo vno eſſe non poſſunt: Vt verò plura per ſe inuicem ſint, nulla patitur ratio, quoniā irrationabilis cogitatio eſt, vt aliqua res ſit per illud, cui dat eſſe. Similem quoque proceſſum facit Auicenna 1. Metaphyſ. & 8. & Algazel 2. Metaphyſ. & Anſelmus de veritate vlt. de rectitudine & veritate ſimiliter. Quod & vult Auguſtinus 8. de Trinit. 4. vbi ex multis bonis inferioribus arguit vnum omnium ſummum bonum, et multis bonis numeratis dicit, quid plura, & plura, bonum hoc, et bonum illud? tolle hoc & tolle illud, & vide ipſum bonum ſi potes; ita Deum videbis, non alio bono bonum, ſed bonum omnis boni. Et infra, eodem, Non eſſent, inquit, mutabilia bona, niſi eſſet incommutabile bonum. Cum itaque audis bonum hoc & bonum illud, quae poſſunt alias dici etiam non bona, ſi potueris, ſine illis, quae participatione boni bona ſunt, perſpicere ipſum bonum, cuius participatione boni bona ſunt; ſimul enim & ipſum intelligis, cùm audis hoc aut illud bonum. Si ergo potueris illis detractis per ſeipſum proſpicere, bonum, bonum. Auguſtinus. perſpexeris bonum Deum. Et 8. de Ciuit. Dei 6. Cùm in conſpectu Philoſophorum corpus & animus, magis minuſque ſpecioſa eſſent, viderunt eſſe aliquid, vbi eſſet prima & incommutabilis ſpecies, & ideo nec comparabilis; atque ibi eſſe rerum principium, rectiſsimè crediderunt. Ariſtoteles quo que 4. Metaph. 18. ex hoc quod aliqua ſunt minus, & magis falſa, & vera quam alia,Ariſtoteles. probat eſſe vnum verum ſimpliciter; quem & Anſelmus Monolog. 4. rectiſsime imitatur. Et hoc idem ſentit Auguſtinus alijs locis multis. Iſtam quo que ſententiam Dionyſius de diuinis nominibus multis capitulis, Boetius de Hebdomadibus,Dionyſius. Boetius. & alij Autores quamplurimi locis quamplurimis profitentur, ſicut & praemiſſa hic & primo huius aliquantulum atteſtantur. 6. Ratio principalis. Adhuc autem Eſſe ineſt materiae, formae, & cōpoſito, ſubſtantiae, & accidenti, & non primò ſimpliciter, vel non aequè primò, nec aequaliter ineſt illis; ergo alicui vni primo & maximè, per quod exiſtens in caeteris ipſis ineſt: hoc autem poni non poteſt, niſi illud quod primò & per ſe eſt, hoc autem eſt Deus: hoc autem totum clarè oſtendunt praemiſſa in proxima ratione: Vnde & Philoſophus 2. de Anima 68. ait; Non enim aqua ſecundum quod aqua, neque aēr ſecundum quod aër diaphanum eſt, ſed quoniam natura eadem eſt in his vtriſque; & in perpetuo ſuperiùs corpore, ſcilicet Coelo. Vbi Auerroes, Non ſecundum quod aër &c. id eſt, quia diaphaneitas non eſt in ſola aqua aut aëre, ſed in corpore coeleſti, fuit neceſſe vt diaphaneitas non ſit in aliquo eorum, ſecundum quod eſt illud quod eſt, ſed ſecundum naturam communem exiſtentem in omnibus, licet non habeat nomen. Hoc idem confirmari videtur per eundem Philoſophum 1. Poſter. 4. & 5. & 2. Poſt. 4. & 5. docentem quod quaecunque paſsio ineſt multis diuerſis, habet aliquod vnum ſubiectum ſeu cauſam cui primo ineſt, & per ipſum, ſeu ipſam caeteris quibus ineſt, ſicut eſt habere tres angulos duobus rectis, habere cornua, contrarius ſeu contrarij ſtatus, folia fluere, commutatim proportionale, & hoc oſtendit de alijs vniuerſis, ſiue fuerint ſubſtantialia ſiue accidentalia, ſiue vniuoca, ſiue analoga, ſiue aequiuoca, quod totum Robertus Lincolnienſis magis dilucidat exponendo. Dicetur fortaſsis quòd illa cauſa diuerſorum in diuerſis eſt vna genere, vel ſpecie, numero autem nequaquam; ſed ſi cauſae multae numeraliter differentes ſint ſimiles in natura, & nomine, vel quaelibet illarum eſt talis per ſe, primò, & eſſentialiter, vel per aliud ſecundariò, & participatiue &c. ſicut ſupra in proxima ratione. Alij fortè dicent, quòd illa cauſa vna diuerſorum in diuerſis eſt vniuerſale: Sed ſi vniuerſale ſit aliquid citra Deum, videtur quod aliud vniuerſale hominum, aliud Aſinorum, & alia aliorum; vniuerſalia ergo illa ſunt multa conuenientia in natura & nomine &c. ſicut contra reſponſionem priorem. Hoc tamen non improbabiliter ponitur, ſi per vniuerſale intelligatur aliqua ratio vniuerſalis, ſeu virtus diuina omnium talium vnitiua. Vnde Pſalmo 32o ſpiritu oris eius omnis virtus eorum,Pſalmus. Aristoteles. & Ariſtoteles in de Mundo 10. totam terram, & Mare, aetherem, atque Solem & Lunam, & totum coelum decorauit vna, quae per omnia tranſit, virtus. Haec autem virtus omnium vnitiua eſt rerum, Deus, tenax vigor, & illa vnitas principalis quam laudum carmine hymindecè deprecamur, cuius principalitatem oſtendit Boetius 1. Arithmeticae 6o. cuius titulus de principalitate vnitatis praeſcribitur. Vnde & Auicebrol. in libro quem nominat fontem vitae, & eſt 35. capit. quinti libri,Auicebrol. ſic dicit; Omnia omninò diuerſa & diuiſa, tam in ſuperioribus, quàm in inferioribus, ſcilicet indiuidua, ſpecies, genera, differentiae, propria, & accidentia, ac omninò oppoſita & contraria mouentur ad coniunctionem, & deſiderant conuenientiam, & inquirunt vnitionem, quia quamuis ſint diuiſa, coniuncta ſunt; & quamus diuerſa, conuenientia ſunt in aliquo, quod ea retineat, & coniungat, & conuenire faciat, & radix omnis in hoc eſt hoc, quòd vnitas vincit omnia, & eſt diffuſa in omnibus, & retentrix omnium.Proclus Cui & concordans Proclus Philoſophus, propoſitione prima ſic dicit; Omnis multitudo participat aliqualiter vno; & propoſitione decima quarta: Omne bonum vnitiuum eſt participantium ipſo, & omnis vnitio bonum eſt, & bonum vni idem. Iſtam inſuper vnitatem omnium vnitiuam teſtatur dictum Hermetis de Verbo aeterno 2. ſuperius recitatum; qui & infra 14. loquens de coeleſtibus, terreſtribus, & medijs; Horum, inquit, omnium effectus naturamque cognoſcens, miretur, adoret, atque collaudet artem mentemque diuinam; Muſicen verò noſſe nihil aliud eſſe, niſi iunctarum omnium rerum ordinem ſcire quid quaeque ſit diuina ratione ſortita; Ordo enim rerum ſingularum in vnum, omnium artificis ratione collata, concentum quendam diuino melo dulciſsimum, veriſsimumque conficiet.Dionyſius. Dionyſius inſuper de diuinis nominibus. 1. In omni, inquit, ferè actione Theologica, thearchiam videmus diuinitus laudatam, & monadem quidem & vnum propter ſimplicitatem & vnitatem ſupernaturalis impartibilitatis, ex qua vt viuifica virtute vnimur, & partitis noſtris alteritatibus ſupermundanè complicatis in deiformem Monadem congregamur. Et infra 5. dicit, quod ipſum per ſeipſum eſſe eſt exiſtenuum principium, & exiſtentia omnia, & quae vtcun que ab eſſe continentur, & hoc immenſuratè, & conuolutè, & vnitè. Etenim in monade omnis numerus ante ſubſiſtit, & habet omnem numerum Monas in ſemetipſa ſingulariter, & omnis numerus vnitur quidem in Monade, quantum autem à Monade prouenit, tantum diſcernitur, & multiplicatur; & in centro omnes circuli lineae ſecundum primam vnitatem conſtitutae ſunt, & omnes habet ſignum in ſemetipſo ſimplas vniformiter vnitas ad ſe inuicem, & ad vnum principium ex quo procedebant; & in ipſo quidem centro vniuerſaliter adunantur, breuiter autem eo diſtantes breuiter & diſcernuntur, magis autem recedentes, magis, & ſimpliciter quantum centro proximiores ſunt, tantum & ipſi, & ſibi inuicem adunantur, & quantum eo, tantum à ſe inuicem diſtant; ſed & in toto omnium naturae omnes ſecundum ſingula naturae rationes convolutae ſunt,Dionyſius. per vnam inconfuſam vnitatem. Et adhuc inferius vlt. agens de vno, quomodo ſcilicet Deo vnum conueniat, ita ſcribit, Vnum verò quia omnia vniuerſaliter eſt per vnius vnitatis excellentiam, & omnium eſt vnius irreuerſibiliter cauſalis: Nullum enim exiſtentium eſt non participans vnius; ſed ſicut ſimilis omnis numerus monada participat, & vnum, duo, & decem dicitur, & ſemis, & vnum, & tertium, & decimum vnum & multitudinem terminat, ſic omnia & vnum omnium pars participant, & eſſendo vnum omnia ſunt exiſtentia, & non eſt omnium cauſa vnum multis vnum, ſed ante omne vnum. Neque enim eſt multitudo non participans quid vnius, & nihil exiſtentium quod participat, vel, quid vnius deorſum omnia ſingulariter omnia, & toto omnia & oppoſita, & vniuerſaliter cōprehendentis; & quidem ſine vno non erit multitudo, ſine autem multitudine erit vnum, ſicut & monas ante omnem numerum multiplicatum, & ſi omnibus omnia vnita quis poſuerit, omnia erunt toto vnum. Sed ita que & hoc cognoſcendum, quia ſecundum vnum vniuſcujuſ que praecogitata eſt ſpecies, vnire dicitur vnita, & omnium eſt vnum exemplar, & ſi interimas vnum, ne que vniuerſitas, ne que aliquid aliud exiſtentium erit. Omnia enim in ſeipſo vnum vniformiter praeambit, & circumpraehendit: Ipſa igitur Theologia totam Thearchiam. Boetius quo que 3a.Boetius. de Conſolatione Philoſophiae, proſa 11a. probat per ſingula genera entium inductiuè, quod omnia deſiderant vnitatem. Dicit igitur concludendo: Omnia igitur vnum deſiderant, ſed vnum ipſum monſtrauimus eſſe quod bonum eſt; Cuncta igitur bonum petunt, quod quidem ita deſcribas, quod deſideratur ab omnibus. Nam vel ad nihilum cuncta referuntur, & vno veluti vertice deſtituta ſine rectore fluitabunt; aut ſi quid eſt ad quod vniuerſa feſtinant, id erit omnium ſummum bonorum. Et quot ſunt multitudines ſic vnitae, tot tales vnitates multitudinum vnitiuae virtu, liter ſunt in Deo: ex quibus quidem exemplaris & archetypus numerus, in iſta ſimpliciſsima vnitate miro modo colligitur, quo caetera numerata format, numerat, & diſponit, & hic eſt mundus ille intelligibilis, & archetypus Hermetis & Platonis, de quo 40a. pars corollarij primi tangit. Vnde Boetius 1. Arithmeticae ſuae 1. Omnia quaecun que à primaeua rerum natura conſtructa ſunt, numerorum videntur ratione formata; Hoc enim fuit principale in animo conditoris exemplar. Hinc enim 4. Elementorum multitudo mutuata eſt, hinc temporum vices, hinc motus aſtrorum, coeli que conuerſio, & ſupra eodem prolog. 2. pleniſsimè vult hoc idem.Timaeus Platonis. Chalcidius. Eustratius. Hoc autem lucidum dictum Boetij videtur ſumi ex verbis obſcuris primae partis Timaei Platonis, cap. 1. quod Chalcidius in commentario ſuo primo, De genitura Mundi intitulat: Vndè Euſtratius ſuper 1. Eth. 6. comment. 48. dicit, quod vniuerſalia exemplaria, & ideae apud Platonem ſunt quidem numerus diuinus, per quem velut per exemplum conditor operatur materialem factionem, & hanc ſententiam Platonis contra Ariſtotelem approbat, & defendit; imò fortè Platonem in iſta ſententia noluit Ariſtoteles reprobare. Ideoque dicit Euſtratius, Ariſtoteles fortè noluit obſiſtere Platoni,Sapiens. ſed illis qui ſecundum quod non oportet dicta illius recipiunt. Quibus & concordat Sapiens dicens Deo: Omnia in menſura, numero, & pondere diſpoſuiſti, Sapient. 11. Quem numerum conſtat non eſſe aliquam creaturam, ſed illum ſapientiae ſpiritum multiplicem vnicum & ſubtilem Sapient. 7. imò & ipſammet ſapientiam, in qua omnia erant facta,Augustinus. Pſalmo 103. Vnde Auguſtinus 2. de libero arbitrio 19. Sapientia abſit quod in comparatione numeri inferior inueniatur, cùm eadem ſit; & 4. ſuper Geneſin ad literam 5. exponens Autoritatem Sapientis adductam ſic dicit, Secundum id quod menſura omni rei modum praefigit, & numerus omni rei ſpeciem praebet, & pondus omnem rem ad quietem & ſtabilitatem trahit, ille primitus, & veraciter, & ſingulariter iſte eſt, qui terminat, format, & ordinat omnia, & infra eodem 6. Numerus ſine numero eſt quo formantur omnia, nec formatur ipſe. Hujuſmodi autem numeri vnitates propriae ſunt rationes in mente diuina omnium creattices, nutrices, & continuae ſeruatrices; & haec forſan ſunt vniuerſalia, quae plurimi veterum ſomniabant, ſed pauciſsimi haec videbant: Quare & hanc ſententiam velut altiſsimam in prologo in Vniuerſalia conuoluit Porphyrius, non euoluit; quae tamen ſententia patet ex prioribus euidenter,Euſtrathius. vndè & Euſtrathius vbi priùs dicit, quod Vniuerſalia exemplaria, ſeu ideae ſunt rationes conditrices, & velut notationes facientis. Robertus quo que Lincolnienſis ſuper 1. Poſt. 7. dicit, quod Vniuerſalia ſunt cognitiones rerū creandarū, quae fuerunt in prima cauſa aeternaliter, & ſunt rationes earum & cauſae formales, & exemplares, & ipſae ſunt etiam creatrices; & hae ſunt quas vocauit Plato ideas & mundum Archetypum; & hae ſunt ſecundum ipſum genera, & ſpecies, & principia tam eſſendi, quam cognoſcendi. Et hoc idem ſentit Auguſtinus. 83. quaeſtionum 46. in epiſtola ad Nebridium manifeſtè. Item ſi vniuerſalia ponantur in intellectu, vt videtur Auerroem, Boetiū, & alios multos velle, in quo Intellectu digniùs ponerentur quàm in primo, ſummo, & digniſsimo omnium, qui veriſsimè intelligit Vniuerſa, qui & dormientibus alijs vigilat in aeternum? Ampliùs autèm,7a. Ratio principalis. conſtat certiſsimè aliquas eſſe cauſas entium ſeruatiuas, & exiſtentium ſeruatrices, in quibus ſecunda ſuppoſitione docente proceſſus non ſinitur infinitus. Omnium ergò illarum cauſarum eſt aliqua prima & ſumma; hanc conſtat neceſſariò eſſe Deum, qui prima ſuppoſitione & 5a. parte corollarij primi teſtantibus à nullo alio conſeruatur; Deus ergò eſt primus & ſummus omnium conſeruator; Vel ergò hoc eſt per ſe, vel per accidens; ſi per ſe, ergò neceſſariò; per ſe enim neceſsitatem includit; quià ſi non eſſet neceſſariò, poſſet non eſſe, & ſic eſſet per accidens, quod patet per definitionem logicam accidentis, ex Iſagoge Porphirij & 1. Topic. Ariſtotelis ſatis notam: Hoc etiam ſatis patet. 1. Poſt. 4. & 6. & 2i. 4. vbi per ſe cum ſuis conditionibus definitur. Si autem hoc dicatur ens per accidens; & omne per accidens eſt poſterius illo quod eſt per ſe; & ideò ad ipſum reducitur Deum eſſe omnium ſeruatorem, reducitur ad aliquod prius eo, cuius virtute hoc facit: Non ergò Deus, ſed potiùs illud prius eſt primus omnium conſeruator. Quòd autem omne per accidens reducatur ad aliquod per ſe prius, apparet; quià ſicut ſubſtantia praecedit naturaliter omne accidens, & ad ipſam reducitur quodlibet accidens tanquam ad cauſam priorem; ità per locum à ſimili ſeu à proportionalitate, videtur eſſentiale praecedere quodlibet accidentale, & hoc omne ad illud reduci. Item omne cauſatum ſicut habet determinatum modum eſſendi, ſic & videtur habere determinatam cauſam fiendi, & eſſendi; aliter enim non magis fieret, nec eſſet hoc quàm illud: accidens autem eſt infinitum, & indeterminatum omninò, vt patet 2. Phyſ. capit: de caſu, & fortuna, quaſi per totum; & 6. Metaphyſ. 4. & poſt diffusè; vbi dicit Auerroes comment. 7. Quod fit caſu à principio habet naturam terminatam, & cauſam terminatam; quod enim eſt accidentaliter accidit illi quod eſt eſſentialiter. Hoc itidem confirmatur; Aliquid eſt per ſe conſeruatiuum entium ſe conſeruans; & illud quod eſt per accidens, non eſt principium illius quod eſt per ſe, ſed magis è contra: Quod enim eſt ab eo, quod eſt per accidens, eſt ſimpliciter per accidens, ſicut quod eſt ab aliquo caſuali, eſt ſimpliciter caſuale: Hoc enim patet per Philoſophum, 2. Phyſ. 44. redarguentem ponentes caſum eſſe cauſam coeli, & omnium coeleſtium, per hoc quod tunc omnia inferiora eſſent caſualia. Dicit enim Auerroes; Cùm poſuerunt quod ex ſe,Auerroes. ſcilicet fortuna, & caſu, fuit reuocatio. renouatio corporis coeleſtis, & motus, qui largitur alijs entibus ordinem, contingit eis vt omnes cauſae inueniantur ex caſu: quod enim inuenitur in illo quod ex caſu inuenitur, inuenitur ex caſu. Aliàs quoque de entibus per accidens poſſet eſſe ſcientia; de omnibus enim perſe ordinatis ſcientia poteſt eſſe, quod eſt contra Philoſophum, 2. Phyſ. capit. de caſu & fortuna, diffusè probantem, quòd talia non ſunt ſcibilia, neque certa,Philoſophus. quia ſunt cauſae accidentales, & per conſequens infinitae: & 6. Metaphyſ. 4. De ente ſecundum accidens nulla eſt ſpeculatio; nulla enim ſcientia neque actiua, neque factiua ſtudioſa eſt de eo, neque theorica theologica, quod & totus proceſſus edocet conſequenter; & 1. Poſt. 6. hoc idem oſtenditur manifeſtè. Amplius autem quod eſt perfectius tribuendum eſt Deo, vt patet per primam Suppoſitionem, & tertiam partem primi: ſed per ſe perfectius eſt, quàm per accidens, vt nullus ignorat; nec aliter Deus eſſet per ſe bonum, & potens; Deus ergo per ſe non per accidens eſt primus omnium conſeruator. Item in toto genere conſeruatorum aliquis eſt conſeruator per ſe, & primus naturaliter; & illud quod eſt per ſe & primum naturaliter in quolibet genere, eſt maius, dignius, & melius poſteriori quocunque. Dicit enim Philoſophus, 2.Philoſophus: Metaph. 10. Semper enim quae ante eſt, magis eſt; & quae poſterior eſt, non eſt. Vbi & textus quem habet Auerroes, ſic ait; Prius enim ſemper magis dignum in eſſe,Auerroes. poſterius autem non ſic: qui & 12. Metaphyſ. 37. Optimum, inquit, ſemper aut autem proportionale quod primum; quare & Pictagorici poſuerunt primum in coelementatione boni, vltimum verò in coelementatione mali, ſicut oſtenſio decimae octauae partis Corollarij primi tangit. Rurſum ſic ad idem; Primum in quolibet genere eſt maximè tale, ſicut 2. Metaphyſic. & 10. ſatis patet, ſicut illud quod eſt aequale per ſe, magis eſt tale, quàm id quod eſt tale per accidens, ſicut manifeſtè patet per Philoſophum, tertio Topic. nec aliquis diffitetur. Adhuc autem ſi hoc ſit per accidens, poteſt non eſſe; omne enim quod ineſt alicui non per ſe & eſſentialiter, ſed tantum accidentaliter, poteſt ſeparari ab eo ſeparato; hoc enim nullam contradictionem includit; & quia quodlibet entium ſufficienter exiſtit, habitis omnibus & ſolis illis, quae ad ſuum exiſtere per ſe & eſſentialiter requiruntur; quoniam tunc nihil exiſtentiae ſuae deeſt; hoc etiam patet per definitionem propriam accidentis; & 1. Poſt. 6. ſcribitur iſto modo: Omne autem aut ſic eſt ſcilicet per ſe primo modo vel ſecundo; aut per accidens: Accidentia autem non neceſſaria ſunt; & cōfirmatur per Philoſophum 8. Phyſ. 36. probantem quod non omne mouens mouetur, quia non per ſe, neque per accidens; Non per accidens, quia ſi ſecundum accidens, inquit, non eſt neceſſe moueri quod mouetur. Si autem hoc eſt manifeſtum, quod contingit aliquando moueri, nihil eorum quae ſunt; Non enim neceſſarium eſt accidens, ſed contingit non eſſe, quod & patet ibi per Auerroē expreſsiùs in comment. Si quis autem non vereatur concedere, quod rebus exiſtentibus Deus poteſt non eſſe conſeruator earum, faciliter conuincetur, quoniam antecedens & conſequentia ſunt neceſſaria in ratione, qua per finitatem rerum & conſeruationem earum, probatur quod aliquis qui eſt Deus, eſt primus omnium conſeruator; quare & concluſio ſimili neceſsitate firmatur. Item ſi res ſine conſeruatione diuina poſſent exiſtere per ſeipſas, fruſtra conſeruarentur à Deo ſecundum illam maximā Philoſophorum,Philoſophus. Apostolus. Gloſſa. Fruſtra ponuntur plura, vbi ſufficiunt pauciora: ſed ſecundū Philoſophum 1. de Coelo 32. Deus & natura nihil fruſtra faciunt; quomodo & Apoſtolus arguit ad Gal. 2. Si per legem, inquit, iuſtitia, ergo Chriſtus mortuus eſt gratis; vbi gloſſa Auguſtini, ſi per legem, id eſt, opera legis, quibus Iudaei confidebant, iuſtitia eſt; ergo Chriſtus mortuus eſt gratis, id eſt fruſtra ſine cauſa; eſt ergo Deus omnium entium neceſſarius conſeruator. Huius quoque ſententiae teſtis eſt Thomas de Aquino, qui in quaeſtionibꝰ ſuis de potentia Dei 35. multipliciter hoc oſtendit, & quaeſtione 36a. quaerit, Vtrùm Deus poſſet alicui creaturae communicare, quod per ſe in eſſe conſeruaretur abſque Deo, & reſpondet ſub verbis quae ſequuntur: Dicendū, quod ad omnipotentiam Dei non pertinet, quod poſsit facere duo cōtradictoria eſſe ſimul: In hoc autem quod dicitur, quod Deus faciat aliquid, quod eius conſeruatione non indigeat, contradictio implicatur. Iam enim oſtenſum eſt, quod omnis effectus à ſua cauſa dependet, ſecundum quod eſt eius cauſa. In hoc igitur quod dicitur quod Dei conſeruatione non indigeat, ponitur non eſſe cauſatum à Deo; & in hoc quod dicitur, quod Deus faciat ipſum, ponitur eſſe cauſatum; Sicut igitur contradictionem implicaret, ſi quis diceret, Deum facere aliquid quod non eſſet cauſatum ab eo; ita ſi quis diceret Deum facere aliquid, quod eius conſeruatione non indigeat; vnde vtrumque pari ratione Deus non poteſt.

COROLLARIVM.

EX his igitur omnibus manifeſta eſt concluſio principalis. Vnde non immanifeſte conſequitur hoc poriſma, Nulla res creata ſufficit aliam conſeruare, & quod neceſſe eſt Deum per ſe & immediatè ſeruare quamlibet creaturam; imò & immediatius quacunque cauſa creata; immediatè, inquam, nedum immediatione loci aut ſitus, ſed & naturae ac cauſae, & immediatius eiſdem modis, vel ſaltem duobus vltimis modis dictis. 1 Quod nulla res creata ſufficit aliam conſeruare.M

SI enim, vt dicit principalis concluſio, Deus eſt omnium entium neceſſarius conſeruator, quaelibet res creata neceſſariò indiget conſeruatione diuina, ergo nulla res talis ſufficit aliam conſeruare.

2 Secunda eſt, quod neceſſe est Deum per ſe & immediate ſeruare quamlibet creaturam.

QVod etiam Deus per ſe & immediate conſeruet quamlibet creaturam, euidenter oſtendent rationes praemiſſae, ſi ad hoc debitè applicentur: Omne namque de ſe potentiale, ſi debeat actuari, hoc neceſſario erit per aliquemactum, non immediatè exterius, ſed omniquaque interius actuantem, atque formantem, diffuſumque per totum, vt patet de materia & forma, de accidente & de ſubiecto. Ille igitur actus ſic actuans potentiale huiuſmodi, vel eſt actus per ſe purus à nullo alio penitus actuatus, & tunc eſt Deus, & habetur intentum; vel non eſt actus huiuſmodi, & tunc ille actus de ſe eſt potentialis neceſſario indigens alio actu ipſum immediatè actuante; & cum propter ſuppoſitionem ſecundam non contingat ſic in infinitum procedere, tandem neceſſariò finaliter venietur ad vnum actum per ſe purum, à nullo alio penitus actuatum, qui quodlibet de ſe potentiale, poſitum que ſub actu, per ſe & immediatè actuat, & informat, nedum exterius circumſtando, verùm interius totaliter penetrando; & quodlibet citra Deum eſt de ſe potentiale, ipſe autem ſolus actus per ſe & purus, ſicut praemiſſa teſtantur. Item omne de ſe fluxibile & informe, ad hoc quod figatur ſtabiliter & formetur, neceſſariò indiget aliqua fixione & forma ipſum immediatè figente atque formante; Huiuſmodi igitur fixio ſiue forma, vel eſt per ſe fixa ſeu fixio, formata ſeu forma, & tunc eſt Deus, & habetur intentum; vel non eſt talis, & tunc neceſſariò immediatè figitur, & formatur per aliquam fixionem & formam, & cùm ſuppoſitio ſecunda non ſinat proceſſum huiuſmodi infinitum, neceſſariò finaliter ſtabitur ad vnam fixionem & formam per ſe, & puram, à nulla alia fixam quomodo libet aut formatam; & haec eſt habitudo omnium creaturarum & Dei. Hae autem rationes ſatis concordant cum Autoritatibus Philoſophicis, & Theologicis ſuperiùs recitatis. Item ſi ſufficeret alicui creaturae tantùm mediatè conſeruari à Deo, ſcilicet tantùm mediante alia creatura, cùm illa creatura conſeruans influeret tantùm virtutem finitam creaturae conſeruatae, poſſet Deus creare aliquam creaturam tanto virtuoſioris permanentiae illa creatura per aliam conſeruata, quantum virtutis illa conſeruans influit conſeruatae. Quae ſi ponatur creata, non indigebit conſeruatione alicuius creaturae: Tanto namque eſt virtuoſioris permanentiae ex ſeipſa, quantum ſi eſſet debilior, indigeret à creatura alia confortari: Nec indigebit conſeruatione Dei mediata, quia illa fieret per mediam creaturam; quare indigeret conſeruatione mediae creaturae, contra proximum praeoſtenſum: Nec indigebit conſeruatione Dei immediata, quia & hac creatura debilior non egebat; erit igitur aliqua creatura non egens conſeruatione aliqua creatoris, quod praemiſſa concluſio non permittit. Imò ſecundum iſtud, poſſet Deus tantùm conformare. confortare res mundi, & totum hunc mundum creare, vel alium mundum ſecundum ſe totum, & ſingulas partes ſuas tam fortem, quòd nullo modo neque mediatè, neque ſecundum totum, neque ſecundum partem egeret conſeruatione diuina; imò & Deo per imaginationem omninò ſublato, ſanus & integer permaneret, quod praemiſſa deſtruunt euidenter. Item ſicut Deus eſt vbique ſic vbique conſeruat; ſed Deus per ſe & eſſentialiter eſt vbique; quia ſi non, aut nuſquam eſt, quod nullus non negat; aut eſt alicubi circumſcriptus, quod eius infinitati, & immenſitati omnimodè contradicit, quas Suppoſitio prima docet, quod & quaedam Autoritates praemiſſae teſtantur. Docet namque prima Suppoſitio, tertia pars, & quarta Corollarij primi huius, quòd quicquid eſt bonitatis, aut perfectionis perfectiſsimae & infinitiſsimae eſt in Deo; ſed magnae perfectionis eſt poſſe eſſe in multis locis praeſentialiter totum ſimul; quare & ſpiritus qui ſic poſſunt, iudicantur perfectiores corporibus, quae non poſſunt. Summus igitur ſpiritus propter ſuam perfectionem infinitam ſimpliciter, eſt neceſſariò repletiuitatis & praeſentialitatis infinitae ſimpliciter, & immenſae; quare & omnibus locis & ſitubus locatis & ſituatis de neceſsitate praeſentialiter ipſe adeſt, eſſentialiter cuncta replens ſupra omnem eorum menſuram magnus, & immenſus; vt ſicut verè omnipotens dicitur, ſic & veraciter dicatur omnipraeſens: Et hanc arbitror rationem ſacrae Scripturae atque Doctorum, per quam immenſitatem Dei oſtendunt. Vnde vt de multis vnum commemorem,Baruc. Baruc. 3. ſcribitur; O Iſrael, quàm magna eſt domus Dei & ingens locus poſſeſsionis eius, magnus & non habens finem, excelſus & immenſus. Sique Deus eſſet alicubi circumſcriptus, hoc maximè videretur in Coelo, quoniam digniſsimus eſt locorum, & adhuc in digniſsima parte Coeli, ſeu in digniſsimo puncto Coeli, & tunc moto Coelo, ipſe ſimiliter moueretur contra ſextam partem Corollarij primi huius. Aliter enim partem Coeli, ſeu punctum digniorem quandoque relinqueret, & indigniorem intraret. Si autem dicatur ſecundum ſuperficiem ſecundi de Coelo, & Mundo, Ariſtotelis, quod Deus eſt continuè in vno ſitu nobiliſsimo, ſcilicet in Oriente, in ſectione duorum circulorum magnorum; Iſtud ſtare non poteſt, quia quare magis eſſet in oriente Oxon, quàm in oriente London, ſeu Gadum Herculis, vel è contra? Si autem dicatur, ipſum eſſe continuè in oriente totius terrae habitabilis in quauis Amphitritis vel Oceani ſectione; cum ſecundum naturalem diſpoſitionem coeli & terrae, & ſecundum eundem Ariſtotelem 2. Meteororum, vbi nunc eſt mare, erit quando que arida, & è contra, erit aliquandò alius oriens totius terrae habitabilis quae tunc erit, & tunc vel Deus erit tantum in illo, & ſequitur ipſum moueri localiter de oriente vno ad alium orientem; vel tunc non erit in oriente praedicto, ergo eadem ratione nec nunc eſt. Deus etiam ſi tantum in oriente ponatur, non erit in loco digniſsimo, cum medium coeli, & centrum Solis, Saturni, ſeu Iouis ſit dignior locus ſeu ſitus. Item ſi Deus ſit tantum in vno particulari loco, vel ſitu, poſſet illum relinquere, & alium ingredi, localiter que moueri. Per hoc quo que quòd Deus vbique agit & conſeruat, probant Autores ipſum eſſe vbique tripliciter, ſcilicet eſſentialiter, praeſentialiter, & potentialiter, ſicut patet 1. ſentent. Petri, diſt. 37. quod tamen nullatenus ſequeretur, niſi Deus immediate omnia faceret & ſeruaret. Vndè Anſelmus Monolog. 13. ita dicit, quoniam aliter eſſe non poteſt, niſi vt ea quae ſunt facta vigeant per aliud, et id &c. vt ea quae ſunt facta, vigeant, niſi & id à quo ſunt facta, vigeat per ſeipſum; neceſſe eſt, vt ſicut nihil factum eſt niſi per creatricem praeſentem eſſentiam, ita nihil vigeat niſi per eiuſdem ſeruatricem praeſentiam; & addit 14. conſequenter; Quod ſi ita eſt, imo quia ex neceſsitate ita eſt, conſequitur vt vbi ipſa non eſt, nihil ſit. Vbique igitur eſt, & per omnia, & in omnibus. Liquet igitur quoniam ipſa eſt, quae cuncta alia portat & ſuperat, claudit & penetrat, eademque eſt quae in omnibus eſt, & per omnia, & ex qua, & per quam, & in qua omnia, ſicut erat ſuperiùs pleniùs allegatum, & ſupra eiuſdem ſeptimo praemittebat. Non opus eſt quaetere, Vtrum ideo ſint vniuerſa per ipſam ſummam ſubſtantiam, quia alio faciente aut alia materia exiſtente, illa tantum quolibet modo vt res omnes eſſent adiuuerit, cùm repugnet his quae iam ſupra patuerunt, ſi ſecundo loco & non principaliter ſint per ipſam quaecunque ſunt.Auguſtinus. Auguſtinus quoque de diuinitatis Dei eſſentia primo, oſtenſo per ſcripturam, quòd Deus eſt incircumſcriptus, immutabilis, & immenſus, ſubiungit; Proculdubio nullus eſt locus ab eius praeſentia abſens; ſuper omnem quippè creaturam praeſidet regendo, ſubtus eſt omnia ſuſtinendo, non pondere laboris, ſed infatigabili virtute; quoniam nulla creatura ab eo condita per ſe ſubſiſtere valet, niſi ab illo ſuſtentetur, qui eam creauit. Extra omnia eſt, ſed non excluſus; Intra omnia, ſed non concluſus. Ecce cauſalis Auguſtini probans Deum eſſe vbique, quoniam, inquit, nulla creatura poteſt ſubſiſtere niſi ſuſtentetur ab illo, qui & Epiſtola 39. quae eſt de praeſentia Dei ad Dardanum facit diffuſum proceſſum ad idem, vbi & inter caetera ita dicit; Sic eſt Deus per cuncta diffuſus, vt non qualitas Mundi, ſed ſubſtantia creatrix Mundi, ſine labore regens, & ſine onere continens Mundum. Et 6. ſuper Geneſin ad literam 33 oſtendit Deum eſſe immutabilem per tempus & locum, licet adminiſtret & moueat mobilia per tempus & locum, cum ſit, inquiens, Ipſe nullo locorum vel interuallo, vel ſpacio incommutabili, excellentique potentia, & interior omnire, quia in ipſo ſunt omnia, & exterior omnire, quia ipſe eſt ſuper omnia: quae tamen ratio non valeret, niſi Deus per ſe & immediate adminiſtret & moueat vniuerſa. Si enim Deus per ſeipſum ſit exterior & interior re quacunque, & moueat ſic res motas, manifeſtum eſt quod ad ipſum mouere quicquam localiter, non ſequitur ipſum localiter commoueri, eo quòd ipſe eſt in quolibet loco praeſens. Nec poteſt quis dicere ideo impropriè tantum dici, Deum eſſe vbique eſſentialiter, praeſentialiter, & potentialiter, quia quaecunque eſſentia in quocunque loco exiſtens, & vniuerſaliter omnis locus habet eſſe ab illo, & quia cuncta locata & loca ſunt ei, ſcilicet eius cognitioni praeſentia, & eius poteſtati ſubiecta, cum iſta fictio rationibus prioribus deſtruatur; & 1. Sentent. Lumbardi. 37. condemnetur. Item ſi Deus aliquid puta terram tantum mediate ſeruaret, cum aliquam creaturam immediate conſeruet, & eadem ratione, ſi vellet, poſſet terram immediate ſeruare, & in naturaliſſimo loco ſuo, poſſet moueri localiter ad terram ſic ſeruandam, quod praemiſſis repugnat. Item ſi Deus tantum mediate aliqua conſeruaret, hoc maximè videretur de inferioribus rebus iſtis, quòd illas ſeruaret coeleſti corpore mediante; ſed Anima rationalis eſt de ſe tantae permanentiae & maioris, quam corpus coeleſte: ergo nequaquam ab illo naturaliter conſeruatur; Hoc enim naturalis ordo requirit, vt à fortiori debilius conſeruetur. Hoc idem & Autoritates oſtendunt; Dicit enim Philoſophus in De mundo 8. totam terram & mare, aetherem, atque Solem & Lunam, & totum Coelum decorauit vna,Philoſophus. quae per omnia tranſit, virtus. Ammonius quoque Ermenus Armenus in recordatione in librum peri hermenias Ariſtotelis, ſuper vlt. primi, dicit, magis erat veriſimile aeternas res non à prouidentia regi, quam quae fluxibilem habent naturam; quoniam illa quidem à ſua natura determinationem habent & immutabilitatem talem à dijs ſortita ſubſiſtentiam; quae autem in generatione propter fluxibilitatem propriae materiae in omnimoda tranſmutatione fieri nata, neque eſſe, neque contineri, neque ordinari poſſe ſi non ſortiantur multa virtute conditiua, & prouiſiua eorum, quae ſemper eodem modo ſe habent, non ſolum totaliore, & ſupereminente, ſcilicet corpori coeleſti, ſed etiam aliqua magis particulari & proximiori, ſicut & hominum videtur ampliori indigentes curâ foeminas quam viros, & inſenſatos quā ſapientes.Auicebrol. Et Auicebrol. 5o fontis vitae 35. ſicut erat ſuperius allegatū, oſtendens omnia diuerſa, cōtraria, ſuperiora & inferiora per vnitatē coniungi, ſic ait; Et radix communis in hoc eſt hoc, quòd vnitas vincit omnia, & eſt diffuſa in omnibus & retentrix omnium. Et infra 36. dicit, Verbum, ſcilicet voluntas poſtquam creauit materiam & formam, ligauit ſe cum illis ſicut eſt ligatio animae cum corpore, & effudit ſe in illis, & non diſceſſit ab eis, & penetrat ea à ſummo vſque ad infimum. Et adhuc inferius 38. ſic ait: Deſcribere voluntatem impoſſibile eſt, ſed penè deſcribitur quum dicitur, quòd eſt virtus diuina faciens materiam & formam, & ligans illas, & diffuſa à ſummo vſque ad imum, ſicut diffuſio animae in corpore; Et ipſa eſt mouens omnia & diſponens, quod & manifeſtat exemplo ſic dicens; Materia & forma eſt ſicut corpus & aër; & anima & voluntas ligans illa, & infuſa in illis eſt ſicut anima in corpore, lumen in aëre, & intelligentia in anima, & modum infuſſionis huiuſmodi ſic oſtendit: poſtquam voluntas eſt virtus ſpiritualis, ſed multo excelſior, quàm ſpiritualis; non dubites ipſam infundi materiae, & comprehendere eam ſimul cum forma, ſicut eſt penetratio virtutis ſolis, id eſt, virtutis diffundentis lumen, & vnitio eius cum lumine in aëre: erit ergo voluntas ſicut virtus, & forma ſicut lumen, & materia ſicut aër. Et 39. dicit; Voluntas penetrat omnia ſine motu, & agit omnia ſine tempore propter magnam ſuam fortitudinem & vnitatem: Cui & autoritates ſacrae concordant; Nam Sap. 1. ſic ſcribitur;Sapientiae. Spiritus Domini repleuit orbem terrarum, & hoc quod continet omnia: & infra 8. legitur de ſapientia increata quod attingit à fine vſque ad finem fortiter, & diſponit omnia ſuauiter.Eccleſiaſticus. Eſaias. Ieremias. Pſalmus. De qua & Eccleſiaſtici 1. dicitur, quòd altiſsimus Creator effudit eam ſuper omnia opera ſua; & Eſaiae 66. Caelum ſedes mea, & terra ſcabellum pedum meorum: De quo dicit expreſsius Ieremias 23. Nunquid non caelum & terram ego impleo, ait Dominus. Vnde Propheta Pſalmo 138. Quò ibo à ſpiritu tuo? & quò à facie tua fugiam? ſi aſcendero in caelum, tu illic es, ſi deſcendero ad infernum, ades: ſi ſumpſero pennas in diluculo, & habitauero in extremis maris, etenim illic manus tua deducet me, & tenebit me dextra tua. Beatus quo que Iob 11. de hoc dicit;Iob. Excelſior caelo eſt, & quid facies; profundior inferno, & vnde cognoſces; Longior terrâ menſura eius, & latior mari. Et infra 22. recitat haereticorum falſam inſaniam in haec verba; Nubes latibulum eius, nec noſtra conſiderat, & per cardines caeli ambulat.Gregorius. Super quod beatus Gregorius 16. Moralium 4. dicit; Quis de Deo iſta vel deſipiens ſuſpicetur, qui nimirum dum ſit ſemper omnipotens, ſic intendit omnibus, vt aſsit ſingulis, ſic adeſt ſingulis, vt ſimul omnibus nunquam deſit; ſic itaque extetiora circundat, vt interiora impleat, ſic interiora implet, vt exteriora circundet, ſic ſumma regit vt ima non deſerat, ſic imis praeſens eſt, vt à ſuperioribus non recedat. Sanctus quoque Thomas de Chriſtiana religione ad Raynaldum, ſiue de fide, ſpe, & charitate 133. dicit, quòd Deus immediatè ordinat omnes effectus per ſeipſum,Thomas. licèt per cauſas medias exequatur, ſed in ipſa executione quodammodo immediatè ſe habet ad omnes effectus, in quantum omnes cauſae mediae agunt in virtute cauſae primae, vt quodammodo ipſe in omnibus agere videatur, & omnia opera ſecundarum cauſarum ei poſſunt attribui, ſicut artifici attribuitur opus inſtrumenti: Conuenientius enim dicitur, quòd Faber facit cultellum, quàm martellus. Habet etiam ſe immediatè ad omnes effectus, in quantum ipſe eſt per ſe cauſa eſſendi, & omnia ab ipſo ſeruantur in eſſe. Idem quoque in quaeſtionibus ſuis de potentia Dei, quaeſt. 20. qua quaeritur; Vtrum Deus operetur in omni operatione naturae; reſpondendo probat, quòd Deus eſt cauſa cuiuſlibet actionis naturalis & voluntariae ſex modis: Primò, quia tribuit virtutem agendi, ſicut dicitur 8. Phyſ. quòd generans mouet graue, & leue in quantum dat virtutem, per quam conſequitur talis motus. Secundò, quia conſeruat eam continuè. Tertiò, quia mouet quodlibet agens ad agendum, & applicat virtutem ad actionem, ſicut homo eſt cauſa inciſionis cultelli; & hoc eſt vt dicit, quia nulla res per ſeipſam mouet, niſi mouens non motum: Ideo ſequitur de neceſsitate, quòd Deus ſit cauſa actionis cuiuſlibet rei naturalis, vt mouens & applicans virtutem ad agendum. Quartò, quia ipſe eſt agens principale in qualibet actione, & quodlibet aliud agens eſt inſtrumentum illius; quoniam virtute illius quaelibet alia virtus agit; & paulo poſt ſubiungit; ſic igitur Deus eſt cauſa actionis cuiuſlibet, in quantum dat virtutem agendi, & in quantum conſeruat eam, & in quantum applicat actionem, & in quantum eius virtute omnis alia virtus agit; & cùm coniunximus his, quod Deus ſit ſua virtus, & quod ſit intra rem quamlibet, non ſicut pars eſſentiae, ſed ſicut tenens rem in eſſe, ſequetur quod ipſe in qualibet re operante immediatè operetur, non excluſa operatione voluntatis & naturae. Vnde poteſt elici quintus modus, ſcilicet quod Deus immediatè vbique operatur. Quod & patet clariſsimè per Dominum Stephanum Pariſienſem Epiſcopum condemnantem quendam articulum ſub hac forma, Quod prima cauſa eſt cauſa entium temotiſsima; error ſi intelligatur cum praeciſione, ita ſcilicet quod non propinquiſsima.

Tertia, quod neceſſe eſt Deum ſeruare quamlibet creaturam immediatiùs quacunque cauſa creata.

DEus igitur immediatè quamlibet rem conſeruat, nec immediatè tantum, verum & immediatiùs quolibet alio conſeruante; quia ſi non immediatiùs conſeruaret, cum immediatè conſeruet; aut ergo aequè immediate conſeruat, ſicut cauſa ſecunda conſeruans, aut minus immediate quàm ipſa; Non aequè immediatè, quia Deus & cauſa ſecunda conſeruans ſunt cauſae conſeruatiuae eiuſdem eſſentialiter ordinatae; & nullae tales cauſae, & maxime in eodem genere cauſae habent eundem ordinem ad ſuum cauſatum; ſed neceſſe eſt vnam eſſe priorem, aliam verò poſteriorem in illo modo cauſandi, ſicut ratio & Philoſophia teſtatur. Aliter enim eadem ratione, quâ poſſent eſſe duae cauſae propinquae eiuſdem cauſati coaequales in ordine, poſſent eſſe & aliae duae ſuperiores ſimiliter coaequales, & ſic deinceps; quare & poſſent eſſe duae cauſae primae ſimpliciter in eodem ordine cauſandi penitus coaequales; & duo principia prima ſimpliciter, ac duo Dij, cùm tamen omnia multa qualitercunque ordinata ad vnum aliquid neceſſariò reducantur, ſicut primo huius, & ſecundo praehabita manifeſtant. Docet quoque Philoſophus in ſua Metaphyſica, quod omnium duarum cauſarum huiuſmodi attributarum ad idem, vna reducitur ad aliam, vel ambae ad tertiam. Cùm ergo Deus, & cauſa ſecunda ſint cauſae coaequales in ordine conſeruandi, neutra reducitur ad aliam, tanquam propinquiot conſeruato ad temotiorem; ergo ambae reducuntur ad aliquam tertiam priorem ambabus, cuius virtute ambae conſeruant, quod impoſsibile eſt de Deo, ſicut praecedentia docuerunt, & ſuppoſitiones oſtendunt. Si autem fingatur Deum & cauſam ſecundam eſſe cauſas conſeruatiuas eiuſdem accidentaliter ordinatas; tunc multò magis vel vna reduceretur ad alteram, vel ambae ad tertiam eſſentialem priorem, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Item omne nomen conueniens Deo & creaturae perfectiùs competit ipſi Deo, maximè cum ipſe ſit primum in tali genere; & cauſa quare illud nomen dicatur de alijs quibuſcunque iuxta proceſſum Philoſophi 2. & 10. Metaphyſicae ſuperius allegatum. Ergo hoc nomen immediatè conſeruans maximè & perfectiſsimè competit ipſi Deo. Quare Deus magis immediatè conſeruat quocunque alio conſeruante; Non ergo aequè immediatè nec minus. Praeterea ſi Deus minus immediatè conſeruaret, & per conſequens ſic cauſaret conſeruatum & cauſatum cauſae ſecundae quàm ipſa, ipſe non eſſet cauſa propinquiſsima entium, quod eſt damnatum in articulo Pariſienſi praemiſſo, propinquiſsima ſcilicet propinquitate cauſalitatis & naturae, non tantum ſitus aut loci. Tunc quoque Deus plus diſtaret in conſeruatione, & cauſatione quam cauſa ſecunda; ergo per plura media, vel ſaltem per aliquod medium, & cauſa ſecunda per nullum; ergo Deus nequaquam illud immediate ſeruaret, nec etiam ſic cauſaret, cuius oppoſitum eſt oſtenſum. Item omnis cauſa ſecunda cauſans, aut conſeruans quodcunque cauſatum, hoc facit per cauſationem ſeu conſeruationem mediam naturaliter inter illa, quae ideo naturaliter propinquior eſt cauſato ſeu conſeruato, quam illa cauſa ſecunda; Deus autem omnium cauſationem ſeu conſeruationem huiuſmodi per ſe & immediatè conſeruat, ſicut proxima pars corollarij huius docet, ipſamque cum cauſato vel conſeruato copulat, & coniungit, ſicut praehabita manifeſtant; Ergo inter cauſam ſecundam & omne eius cauſatum Deus naturaliter mediat, ipſum immediatiùs concauſando. Item cauſa eſſentialior & magis neceſſaria in eſſe cauſati eſt ei propinquior naturaliter; Deus autem eſt eſſentialior & magis neceſſaria cauſa in cauſatione cuiuſcunque cauſati quàm aliqua cauſa ſecunda; Non enim poteſt eſſe aequè vel minus eſſentialis cauſa alicuius cauſati, ſicut [vel] quàm cauſa ſecunda, ſicut proceſſus praemiſſus de aequè immediatè vel minus oſtendit. Praeterea illud quod per ſe & virtute propria eſt aliquale, eſſentialiùs & magis eſt tale quocunque quod per aliud & virtute aliena eſt tale, ſicut tam Logica quàm Philoſophia varijs locis docet, & ſuperius tangebatur; Prima autem cauſa cauſat cauſatum commune virtute propria & perſe; cauſa verò ſecunda virtute cauſae primae & per illam; ergo cauſa prima eſſentialiùs atque magis; quare & cauſa prima propinquior, coniunctior, & intimior eſt cauſato, quàm materia eius vel forma, vel quae cunque cauſa ſecunda; ergo & propinquior, coniunctior, intimior, atque immediatior cuilibet rei creatae, quàm aliqua res creata alteri poſſet eſſe. Quamobrem & in cauſatione quacunque cuiuſcunque cauſae creatae ſiue ſecundae, quodcunque cauſatum quomodocunque cauſantis, prima cauſa propinquiùs, coniunctius, intimius, & immediatius idem cauſat. Vnde Commentator ſuper hanc primam propoſitionem de cauſis, Omnis cauſa primaria plus eſt influens ſuper cauſatum ſuum, quàm cauſa vniuerſalis ſecunda, ſic ait. Cauſa vniuerſalis prima agit in cauſatum ſuae cauſae, antequam in ipſum agat cauſa vniuerſalis ſecunda quae ſequitur ipſum; Et infra, Manifeſtum eſt quòd cauſa prima longinqua, eſt plus comprehendens & vehementius cauſa rei, quàm propinqua; & propter id fit eius operatio vehementioris adhaerentiae, quàm cauſae propinquae; & hoc quidem non fit ſecundum hoc, niſi quia res imprimis non patitur niſi à virtute longinqua, deinde patitur ſecundò à virtute quae eſt ſub prima, & prima adiuuat ſecundam ſuper operationem ſuam, quoniam omnem operationem quam cauſa efficit ſecunda, prima ibi efficit; veruntamen efficit eam per modum alium altiorem, & ſublimiorem: Et quando remouetur cauſa ſecunda à cauſato ſuo,Thomaes. non remouetur ab eo cauſa prima; quoniam cauſa prima eſt maioris & vehementioris adhaerentiae cum re quàm cauſa propinqua. Item Sanctus Thomas in quaeſtionibus ſuis de potentia Dei quaeſt. 20. qua quaeritur, Vtrum Deus operetur in omni operatione naturae, reſpondendo inter caetera, ita dicit, Deus eſt cauſa omnis actionis, prout quodlibet agens eſt inſtrumentum diuinae virtutis operantis. Sic ergo ſi conſideremus ſuppoſita agentia, quodlibet agens particulare eſt immediatum ad ſuum effectum; ſi autem conſideremus virtutem qua fit actio, ſic virtus ſuperioris cauſae erit immediatior effectui, quam virtus inferioris: Nam virtus inferior non coniungitur effectui niſi per virtutem cauſae ſuperioris. Vnde dicitur in libro de Cauſis, quòd Virtus cauſae primae priùs agit in cauſatum, & vehementius ingreditur in ipſum: Sic igitur oportet virtutem diuinam adeſſe cuilibet rei agenti, ſicut virtutem corporis coeleſtis oportet adeſſe c • ilibet corpori elementari agenti; ſed in hoc differt, quòd vbicunque eſt virtus diuina, eſt eſſentia diuina; non autem eſſentia corporis coeleſtis eſt vbicunque eſt ſua virtus. Et iterum Deus eſt ſua virtus, non autem corpus coeleſte, & ideò poteſt dici quòd Deus in qualibet te operatur, in quantum eius virtute quaelibet res indiget ad agendum. Non autem poteſt propriè dici, quod coelum ſemper agat in corpore elementari, licet eius virtute corpus elementare agat. Vnde & praeter quinque modos operationis diuinae praemiſſos, poteſt elici ſextus modus, ſcilicet quod Deus in operatione quacunque immediatiùs operatur quolibet alio operante. Quare & Philoſophus de Mundo vlt. loquens de Deo, ſic ait; Cum ſit vnus multinomius, nominatus ab omnibus paſsionibus quas innouat ipſe; vocamus autem eum Iouem; dicitur etiam fulmineus à fulmine, pluuialis à pluuia, tonitrualis tempeſtuoſus, ſerenus, & ſequitur conſequenter; & in ſumma loquendo, coeleſtis & terreſtris appellandus à qualibet natura, & fortuna, velut ens ipſe omnium cauſa; propter quod non malè dicitur in Orphicis, Iupiter primogenitus eſt, Iupiter nouiſsimus, Iupiter caput, Iupiter medius. Ecce quomodò Philoſophus 1o docet, Deum eſſe generaliter omnium rerum cauſam; ſecundò verò oſtendit ipſum eſſe ſpecialiter cauſam triplicem cuiuſcunque, ſcilicet primam, vltimam, ſeu finalem, & mediam; Eſt, inquit, Iupiter primogenitus & caput pro cauſa prima; eſt Iupiter nouiſsimus pro cauſa vltima ſeu finali; eſt etiam Iupiter medius pro cauſa media quorumcunque: ideoque expreſsius ſic adiungit; Deus itaque ſicut antiquus ſermo teſtatur, initium, medium, & finem habet omnium entium; Deus ergo ſecundum Philoſophum quacunque cauſa ſecunda quomodocunque cauſante quodcunque cauſatum, eſt in cauſando prior, poſterior, & immediatior omniquaque. Vnde Dionyſius de diuinis nominibus 5. dicit, quòd ipſe eſt exiſtendi omnium ſubſtantificum principium, medictas, & conſummatio: quod & Autoritates praemiſſae, dicentes, quòd Deus eſt omni re interior, ſonare videntur. Nec ignoro reſponſiones quorundam fingentium, fingereue potentium Autores non ideo dicere Deum omnia conſeruare, quia immediatè per ſeipſum, & propriè ipſa ſeruat, ſed tantùm mediante Coelo, vel aliquo alio, & per illud, vel quia prohibet corruptiua, vel quia permittit rem eſſe, aut non deſiruit rem cùm poſsit; ſed has omnes falſas inſanias quas vanitas confingebat confringet faciliter veritas praemiſſorum.

Obijciunt autem quidam, Non videtur conſonum rationi, quòd quaelibet res creata, finita, paruula, & tantilla, tanta forma, & tanto conſeruatore indigeat ſimpliciter infinito. Alij verò obijciunt aliter, Si Deus eſt omnipotens poteſt facere aliquid potens ſufficienter exiſtere per ſeipſum. Adhuc autem obijciet fortè quiſnam, Deum digniſsimum, pulcherrimum, & honeſtiſsimum non decere, per ſeipſum & immediatè quibuſlibet obſcaenitatibus immiſceri, ſicut nec quaeuis opera turpia facere, aut quaeque negotia vilia exercere; Imò tam ſublimi maieſtati potiùs conueniret in aliquo loco digniſsimo, puta in ſummo coeli vertice reſidere, aliquam operationem nobiliſsimam ſibique propriam exercendo, alijs operibus vniuerſis, alijs cauſis ſecundis, velut ſubiectis ſibi miniſtris gradualiter aſsignatis. Quare & Philoſophus in De Mundo 11. ſic ait, potiùs aeſtimandum eſt, & quod conueniens eſt & magis aptum Deo, vt virtus quae reſidet in coelo, & plurimum diſtantibus de vno loquendo, omnibus fiat cauſa ſalutifera, magis quàm icus & perueniens quò non eſt bonum nec honeſtum operari per ſe in terra. Hoc enim nec hominum ducibus conuenit cuilibet inſiſtere operi, vt principi exercitus vel ciuitatis ſeu domus, & ſi opus ſit, ſupellectilem ſarcire, vel aliquod vilius agere, quod in magno Rege non quodcunque mancipium exerceret; quod & probat à ſimili per Xerxem Regem, qui morabatur in Suſis ſeu Baſtanis, qui multa fecit in multis prouincijs, non tamen per ſeipſum, ſed per officiarios varios ad varia deputatos. Ad primum autem iſtorum perſpicuè reſpondendum, quia quaelibet creatura eſt creata, finita, paruula, & tantilla, ideo per 17. partem Corollarij primi huius, eſt de ſe poſsibile eſſe & non eſſe. Quare ſecundum praemiſſa indiget neceſſario aliquo per ſe neceſſe eſſe ipſum continuè ſuſtentante, quare & Deo, eadem 17. parte teſte. Secundum faciliter ſoluitur; quia etſi Deus ſit omnipotens, non tamen poteſt facere aliquid impoſſibile ſimpliciter abſolute, quare nec poteſt facere alium Deum, nec aliud neceſſe eſſe, ſed tantum poſſibile eſſe per 17. partem dictam, &c. ſicut ſupra. Iſtam reſponſionem confirmat Thomas ſuperius memoratus. Tertium autem obiectum Petrus 1. Sentent. diſt. 37. dicit eſſe tam friuolum vt nec reſponſione ſit dignum; quod tamen ſoluit per duo exempla, quorum primum eſt, quod ſicut ſpiritus creatus, ſcilicet Anima rationalis ſordibus corporis leproſi & quantumcunque polluti nequaquam polluitur, ſic nec Deus. Secundum eſt, quod ſicut radius ſolaris per pollutionem quancum que diffuſus,Augustinus. Sapientiae liber. nequaquam polluitur; ſic nec Deus. Auguſtinus quo que de Agone Chriſtiano per idem exemplum eodem modo reſpondet. Vndè & Sapienttiae 10. dicitur de Sapientia increata; Attingit autem vbi que propter munditiam ſuam, vapor eſt virtutis Dei & emanatio quaedam eſt claritatis omnipotentis Dei ſincera, & ideo nihil coinquinatum in illam incurrit. Candor eſt enim lucis aeternae, & ſpeculum ſine macula Dei maieſtatis, & imago bonitatis illius. Eſt enim haec ſpecioſior Sole, & ſuper omnem diſpoſitionem ſtellarum luci comparata, prior, ſeu aliter, purior inuenitur. Haec autem reſponſio ſic poterit confirmari. Perfectius eſt, omni deturpatiuo poſſe reſiſtere, nequid deturpationis patiatur ab illo, & per conſequens non poſſe penitus pollui, quam ſic poſſe. Prima ergo Suppoſitio hoc dat Deo: Aliter autem, nec minus rationabiliter poteſt dici, quòd ſicut quaelibet res in quantum eſt, bona eſt, vt omnes Philoſophi & Theologi ſimul docent; ſic & omnis res in quantum eſt,Philoſophus. pulchra eſt; Nam pulchritudo rei eſt eius diſpoſitio naturalis: Vndè Philoſophus 7. Phyſ. 17. in tranſlatione quam Commentator exponit, ſic ait; Pulchritudo & fortitudo ſunt de cap. relationis; Sunt enim diſpoſitiones Animalium in reſpectu nobiliſsimi Animalium; et dico laudabiliſſimam diſpoſitionem illam,Auerroes. quae eſt naturalis ſphaera. Super quod dicit Auerroes, quod pulchritudo, & fortitudo ſunt diſpoſitiones laudabiles in Animalibus, quae non intelliguntur niſi in reſpectu laudabiliſſimae diſpoſitionis, ſicut in reſpectu Animalis nobiliſſimi; diſpoſitio enim laudabiliſſima Animalis eſt, vt in omnibus ſuis diſpoſitionibus ſit ſecundum curſum • aturae; & pulchritudo in aliquo Animali eſt diſpoſitio in ſua creatione conſiderata ſecundum ſuam diſpoſitionem quam habet in comparatione nobiliſſimi Animalium in illa ſpecie, & eſt illud quod in omnibus ſuis diſpoſitionibus eſt ſecundum curſum naturae. Quod & teſtatur Auicenna 8. Metaphyſ. 7. ſub his verbis,Auicenna. Plato. Pulchritudo omnis rei, & ſuus decor eſt, vt ſit quemadmodum conuenit ei. Vndè & Plato 1. parte Timae. vbi ſecundum Chalcidium in Comment. agit de genitura mundi, ſic ait; Nec fas erat bonitati praeſtanti quicquam facere niſi pulchrum, & ſecundum cum praeſtans Dei bonitas cuncta fecit; quare & ſecundum eundem cuncta fuerant pulchra: quare & ſimili ratione, cuncta quae ſunt, in quantum ſunt, pulchra ſunt.Auguſtinus. Quare & Auguſtinus de Natura boni. 13. loquens de varijs modis rerum, ſic ait; In his omnibus quaecun que parua ſunt in maiorum comparatione contrarijs nominibus appellantur, ſicut in hominis forma qua maior eſt pulchritudo, in eius comparatione ſimiae pulchritudo deformitas dicitur; & fallit imprudentes, tanquam id ſit bonum & hoc malum. Et infra 15. probat quòd turpitudo non ſit omninò malum, ſed bonum, & hoc ſpecialiter de Simia, quia ipſa poteſt fieri turpior; ergo & in ea poteſt minui pulchritudinis bonum; quare & pulchritudinis bonum habet. Quid igitur dedecet pulchrum pulchris miſceri? & pulchrius minus pulchris, vt ſic magis pulchrum apparet, ea que ſua pulchritudine in deturpabili illuminet & exornet?Philoſophies. Dionyſius. Quare & Philoſophus in De Mundo • o. ait totam terram & mare, aetherem at que Solem, & Lunam decorauit vna, quae per omnia tranſit, virtus. Vndè & Dionyſius de diuinis nominibus 4. ait, Bonum autem & pulchrum non ſeparandum in ipſa, in vno omnia comprehendenti cauſa. Hoc enim in exiſtentibus omnibus in participationes & participantia diuidentes, bonum quidem eſſe dicimus pulchri particeps, pulchrum verò participationem pulchrificae omnium bonorum cauſae; ſuper eſſentiale autem bonum pulchrum quidem dicitur, propter ab eo omnibus exiſtentibus traditam propriè vnicuique pulchritudinem, & velut omnium benè compactionis & claritais cauſale, inſtar lucis fulminans ſimul omnibus pulchrificas fontalis radij ſui traditiones, & velut omnia ad ſeipſum vocans. Imò nedum decet Deum eſſe vbique praeſentem, ſed indecentiſſimum, & impoſſibiliſſimum ſibi eſſet, locis & locatis exiſtentibus non ſic eſſe, quia tunc Deus non eſſet, ſicut in oſtenſione ſecundae partis praemiſſi Corollarij demonſtrantur. Quòd autem dicit Philoſophus, Deum non per ſe operari in terra; verum eſt, non ſic per ſe, quin per cauſam ſecundam, & per aliud agens inferius, ſicut per ſe, & per nullum illorum operationem ſuam propriam operatur. Hanc autem materiam parumper diffuſius perſequebar propter pulchritudinem eius magnam, & quia videtur non paruum ſequentium fundamentum.

CAP. III. Quòd Deus eſt neceſſaria cauſa efficiens cuiuſlibet reifactae: habet Corollarium habens tres partes.

HVic autem addendum, quòd Deus eſt neceſſaria cauſa efficiens cuiuſlibet rei factae: Minus enim videtur rem per ſe exiſtere, vel aliam conſeruare, quàm per ſe facere aliquid cùm non eſſet. Sed nulla creatura poteſtin hoc minus, ſicut capitulum proximum docuit; quare nec in hoc maius: Deus ergo neceſſario apponet manum ad quamlibet factionem. Rationes quoque factae de conſeruatione poſſunt fieri de factione, terminis permutatis; & multae autoritatum de conſeruatione loquentium, loquuntur de factione ſimiliter. Sunt etiam praeter autoritates ſuperius allegatas, multae quae perhibent teſtimonium veritati.Aristoteles. Ariſtoteles quidem in De mundo 11. Antiquus, inquit, ſermo, & paternus eſt cunctis hominibus, quod à Deo omnia, & per Deum conſiſtant. Et infra; Eſt, inquit, reuera ſaluator & genitor omnium Deus, quaecunque quocunque modo fiunt in hoc mundo; Et ſequitur, in alia tranſlatione; At verò per ſe operatur laborioſi animalis laborem ſuſtinens, ſed & potentia vtens impaſsibili. Et infra eodem oſtendit, quòd Deus vnica actione facit omnia opera huius mundi, ſic dicens; Sicut autem in chorae a inchoante Choraula concinit tota chorae a virorum & mulierum, varijs vocibus acutis & gradibus, vnam harmoniam continuam continuantibus; ſic ſe habet res & in Deo, qui cuncta diſponit, & ſequitur conſequenter: videtur maximè comparari quod agitur eis quae fiunt tempore belli, quando buccina ſignificat exercitui; tunc enim vnuſquiſ que audito clangore, hic quidem ſumit clypeū, alius coxalia & caſsidē, & baltheū adaptat; & hic quidem fraenat equum, ille aſcendit bigas, alius praebet ſignum; mox autem dux inſidiare conſiſtit in inſidijs, princeps autem aciei in acie, miles autem in cornu, inermis verò recurrit ad propria; omnia autem ſub vno ſignificatore mouentur nutu Ducis qui fungitur poteſtate; ſic & de vniuerſo ſapiendum. Nam ab vno mouente omnibus excitatis fiunt propria, & hoc inuiſibili ente & occulto, quod nequaquam eſt impedimento nec illi ad agendum, nec nobis ad credendum. Haec autem vnica Dei actio, non eſt motus coeli, ſicut aliqui ſomniant, ſed vnicum Dei loqui, ſeu dicere, ipſomet Ariſtotele eodem cap. atteſtante, ſicut cap. proximo recitatur. Hoc idem conſequenter per aliud ſimile ſic oſtendit; Nam anima per quam viuimus, & aedes, & vrbes habemus, inuiſibile ens videtur per opera ſua. Nam totus vitae decor ab hac inuentus eſt, & ordinatus, & contentus; culturae terrae, plantationes, excogitatio artium, legum vſus, ornatus, & ciuilitas, inteſtina negotia, extra terminos praelia ſeu pax. Haec oportet & de Deo conſiderare ſeu intelligi ſecundum aliam tranſlationem, ente fortiſsimo, ſpecie verò ſpeciociſsimo, vita immortali, virtute potentiſsimo, ſeu optimo ſecundum aliam tranſlationem. Quapropter inuiſibilis factus omni naturae videtur ex ipſis operibus. Nam paſsiones omnes tam quae per aërem, quàm quae ſuper terram, & quae in aqua, dicentur verè opera Dei diffundentis ſuper mundum; ex quo ſecundum naturalem Empedoclem; Omnia quaecunque ſunt & poſtmodum erunt, proceſſerunt arbores, & viri cum foeminis, ferae quoque & volucres; nec non piſces in aquis nutriti. Vnde Apoſtolus ad Rom. 1. Inuiſibilia Dei à creatura mundi per ea quae facta ſunt intellecta conſpiciuntur; ſempiterna quoque eius virtus & diuinitas; quod & ſentiunt ſancti Patres literaliter exponentes. Sapientiae quoque 13. per hoc contra idololatras diſputatur; Vani, inquit, ſunt omnes homines quibus non ſubeſt ſcientia Dei, & de his quae videntur bona, non potuerunt intelligere quid eſt, neque operibus attendentes agnouerunt quis eſſet artifex. Et ſequitur; A magnitudine enim ſpeciei & creaturae cognoſcibiliter poterit Creator videri. Et infra eodem; Si autem tantum potuiſſent ſcire, vt poſſent aeſtimare ſaeculum, quomodo huius dominum facilius non inuenerunt? Adhuc autem & Philoſophus in De mundo 11. dicit de Deo; Cumque ſit vnus,Philoſophus. multinomius eſt nominatus ab omnibus paſsionibus quas innouat ipſe; vocamus autem eum Iouem, dicitur etiam fulmineus à fulmine, pluuialis à pluuia, tonitrualis, tempeſtuoſus, ſerenus, & finita tali inductione, quaſi per ſingula in fine ſubiungit; & in ſumma loquendo, Caeleſtis & terreſtris appellandus à qualibet natura & fortuna, velut ens ipſe omnium cauſa, propter quod non malè dicitur in Orphicis, Iupiter Arigikeminus, ſecundum aliam tranſlationem Princeps fulminum; & ſequitur Iupiter Caput, Iupiter medius, à Ioue omnia generata ſunt. In iſtam quoque ſententiam conſentiunt Hermes, Plato, Auicenna, Algazel, Auerroes, Autor de cauſis Commentator ipſius, & turba Philoſophorum non parua. Iſtam quoque ſententiam vtriuſque teſtamenti ſeries ſaepiſsimè conteſtatur. Vnde Eſaiae 45. Ego Dominus faciens omnia haec;Eſaias. Et infra eodem, omnes dicentes contrarium maledicit; Vae, inquit, qui contradicit factori ſuo, teſta de ſamijs terrae; Et ſupra 36. Danielis. 3. 26. Domine dabis pacem nobis. Omnia enim opera noſtra operatus es Domine. Quare & in hymno trium puerorum, Omnes creaturae tanquam opera Domini per ordinem excitantur ad benedicendum Domino, quaſi operatori ſuo gratias relaturae; & Ioannis 5. veritas ipſa dicit, Pater meus vſque modo operatur,Auguſtinus. & ego operor: vnde & ſupra; 1o. Omnia per ipſum facta ſunt. Vbi Auguſtinus homilia prima, Omnino ergo Fratres ſic accipite, Omnia per ipſum facta ſunt, vniuerſa creatura per ipſum facta eſt, maior & minor. Nulla enim forma, nulla compages, nulla concordia partium, nulla qualiſcunque ſubſtantia eſt, quae poſſet habere pondus, numerum, menſuram, niſi per illud verbum & ab illo creatore, cui dictum eſt, Omnia in menſura & numero & pondere diſpoſuiſti; Deus fecit omnia, & in ſuis gradibus collocauit. Omnia ergo per ipſum, Fratres, omnino omnia per ipſum facta ſunt, & ſine ipſo factum eſt nihil. Idem infra homilia octaua; Sicut, inquit, quod miſerunt miniſtri in hydrias, in vinum conuerſum eſt opere Domini; ſic & quod nubes fundunt, in vinum conuertitur eiuſdem opere Domini. Illud autem non mitamur, quia omni anno fit; aſſiduitas amiſit admirationem. Quis eſt enim qui conſiderat opera Dei quibus regitur & adminiſtratur totus hic mundus, & non obſtupeſcit? Obruitut miraculis: ſed quia homines in aliud intenti perdiderunt conſiderationem operum Dei, in qua darent laudem quotidiè creatori; ſeruauit ſibi Deus inuſitata quaedam, quae faceret, vt tanquam dormientes homines ad ſe colendum, mirabilibus excitaret. Mortuus reſurrexit, Mirati ſunt homines; tot quotidiè naſcuntur, & nemo miratur. Si tamen conſideremus prudentiùs maioris miraculi eſt eſſe qui non erat, quàm reuiuiſcere qui erat. Et 3. de Trinit. quaſi per totum librum per exempla plurima probat idem.Auguſtinus Vnde cap. 5. dicit quod vis diuina, quae totam ſpiritualem corporalemque naturam adminiſtrat, omnium annorum certis diebus facit pluuiam; ſed quando fecit pluuiam ad preces Eliae quaſi contra diſpoſitionem aëris naturalem, miraculum dicebatur. Ita Deus operatur fulgura & tonitrua; ſed quando in monte Sina inuſitato more fiebant, miracula videbantur. Quis attrahit humorem per radicem vitis ad botrum, & vinum facit niſi Deus, qui & homine plantante & rigante incrementum dat? Sed cùm ad nutum Domini Aqua in Vinum inuſitata celeritate conuerſa eſt, etiam ſtultis fatentibus vis diuina declarata eſt. Quis Arbuſta fronde & flore ſolenniter veſtit niſi Deus? verùm cùm floruit virga Sacerdotis Aaron colloquuta eſt quodammodo cum homine dubitante Diuinitas; Et lignis certè omnibus, & omnium animalium carnibus gignendis atque formandis communis eſt terrena materies, & quis ea facit, niſi qui dixit; vt haec terra produceret, & in eodem verbo ſuo, quo creauit, regit, & agit. Ex his omnibus ſatis patet, quod Deus qui facit rara miracula, facit ſimiliter caetera opera conſueta. Nonne & hoc eſt quod docet Apoſtolus ad Rom. 11. ita dicens,Apoſtolus. Ex ipſo & per ipſum & in ipſo ſunt omnia? Nonne & iſte eſt vnus articulus fidei ſicut ſymbolum Nicaenum teſtatur? docens credere in Deum Patrem factorem viſibilium omnium, & inuiſibilium, & in Filium per quem omnia facta ſunt? Amplius autem, Deus facit omnem hominem, & vniuerſaliter omne Animal totum ſecundum corpus & animam, & non agentia naturalia ipſa ſola; quare & ſimili ratione, omnem rem factam. Dicit enim Philoſophus 11. de Animalibus in antiqua tranſlatione, Dicendum naturas Animalium ſiue ſit nobiliſſimum ſiue ignobile, quoniam natura quae creauit animalia erit cauſa magnae dilectionis in illis, qui poſſunt cognoſcere cauſas naturae, ſcilicet Philoſophis naturae, quando conſiderant in animali vili; & propter hoc debemus conſiderate formas eorum, & delectari in Artifice qui fecit eas, quoniam artificium operantis manifeſtatur in operato; verbi gratia, quia in operatione imaginum apparet ſcientia artificis, & propter hoc licet vt nos videamus, vel alias non vitemus conſiderationem in naturis Animalium vilium, & non ſit hoc nobis graue ſicut pueris, & in omnibus rebus naturalibus eſt mirabile; & propter hoc debemus inquirere naturam cuiuſlibet Animalis, & ſcire quod in omnibus Animalibus eſt res naturalis nobilis, quoniam non fuit naturatum vllum eorum otioſè ne que caſualiter, ſed quantumcun que erit ex operationibus naturae, non erit niſi propter aliquid; & omne quod fuit aut erit, non fuit neque erit niſi propter aliquid, & in Auerroes. Iob. complementum, & propter hoc habet locum & ordinem nobilem. Huic & conſonat dictum Auerrois ſuper 12. Metaphyſ. comment. 19. ſecundo huius praemiſſum. Nonne & ideo Iob. 10. loquens Deo ſic ait, Manus tuae plaſmauerunt me, & fecerunt me totum in circuitu, ſecundum punctuationem beati Gregorij 9. moral. 26. Et infra, Nonne ſicut lac mulſiſti me, & ſicut caſeum me coagulaſti; pelle & carnibus veſtiſti me, oſsibus & neruis compegiſti me? & Propheta, Manus tuae fecerunt me, & plaſmauerunt me,Propheta. Ieremias. Pſal. 118. vnde & Dominus Prophetarum, priuſquam te formarem in vtero, noui te. Ier. 1. Quare & Auguſtinus exponens illud Pſalmi 118. praemiſſum, dicit hoc poſſe dupliciter intelligi, vno modo ſecundum Adam, ex quo cùm ſint omnes homines propagati, quis hominum, quando iſte factus eſt, etiam ſe factum non poteſt dicere, originis ſeminiſque ratione? Alio modò, quia vnuſquiſ que non ſine opere Dei etiam de parentibus ſit ipſo creante, ipſis generantibus, quoniam ſi operatoria potentia Dei rebus ſubtrahatur, intereunt, nec aliquid omnino ſiue de mundi elementis, ſiue de genitoribus, ſiue de ſeminibus naſcitur, ſi ea non operetur Deus. Idem 9. ſuper Geneſin ad literam 23. Quale, inquit, miniſterium Deo exhibuerint Angeli in illa mulieris formatione, quis audeat affirmate? certiſsimè tamen dixerim ſupplementum illud carnis in coſtae locum, ipſiuſque foeminae corpus & animam, conformationem que membrorum, omnia viſcera, ſenſus omnes, & quicquid erat quo illa & creatura & homo & foemina erat, non niſi illo opere Dei factum, quod Deus non per Angelos, ſed per ſemetipſum operatus eſt, & non dimiſit, ſed iſta continuantur opera, vt nec illarum aliarum rerum, nec ipſorum Angelorum natura ſubſiſtat, ſi non operetur. Amplius autem Deus facit omnia vegetabilia, nec agentia naturalia ſola ſufficiunt, quare & alia vniuerſa, ſimili ratione. Nonne hoc eſt quod dicit Apoſtolus 1. ad Cor. 3.Apostolus. Auguſtinus. Neque qui plantat eſt aliquid, neque qui rigat, ſed qui incrementum dat Deus? Quare & Auguſtinus 9. ſuper Geneſin ad literam 22. dicit, quòd Agricolae non ſunt creatores ſegetum, aut arborum; Non enim qui plantat aliquid eſt, neque qui rigat, ſed qui incrementum dat Deus. Et dicit quòd Agricola nihil facit creſcere, ſed ille qui omnia in menſura & numero, & pondere diſponit, qui dat incrementum: Nec Medicus adhibens medicamina ſanat aegros, ſed natura illud agit interiore motu nobis occultiſsimo; cui tamen ſi Deus ſubtrahat operationem intimam, qua eam ſubſtituit, & facit, continuo tanquam extincta nulla remanebit. Idem 3. de Trinit. 7. Apoſtolus, inquit, diſcernens interiùs Deum creantem atque formantem ab operibus creaturae quae admouentur extrinſecus, & de Agricultura ſimilitudinem aſſumens, ait; Ego plantaui, Apollo rigauit, ſed Deus incrementum dedit. Sicut ergo in ipſa vita noſtra, mentem iuſtificando formare non poteſt niſi Deus, praedicare autem exterius Euangelium homines poſſunt: Ita creationem rerum viſibilium Deus interius operatur, exteriores autem operationes, ſiue bonorum, ſiue malorum Angelorum vel hominum, ſiue etiam quorumcunque Animalium, ſecundum imperium ſuum, & à ſe partitas diſtributiones poteſtatum & appetitiones. appetitudines commoditatum; ita rerum naturae adhibet in qua creat omnia, quemadmodum terrae Agriculturam. Hoc idem & veritas ipſa veraciter conteſtatur de Lilijs & Foeno, quod Deus ſic veſtit; ſicut Matth. 6. & Luc. 12. recitatur.

Prima, quòd nulla res poteſt aliquid facere ſine Deo. 1. Secunda, quòd nulla res potest aliquid facere, niſi Deus per ſe & immediatè faciat illudidem. 2. Tertia, quòd nulla res poteſt aliquid facere, niſi Deus faciat illud idem immediatius quolibet alio faciente. 3.

VNde conſequitur manifeſtè, quòd nulla res poteſt aliquid facere ſine Deo; & quod nulla res poteſt aliquid facere, niſi Deus per ſe & immediatè faciat illud idem, imò & immediatiùs quolibet alio faciente, immediatè, inquam, nedum localiter, ſed & naturaliter atque cauſaliter, & immediatiùs eiſdem modis, vel ſaltem naturaliter atque cauſaliter. Minus eſt enim rem factam ſeruare in eſſe, quàm ipſam facere de non eſſe; ſed per Corollarium ſecundi, Nulla res poteſt aliam rem factam ſeruare in eſſe ſine Deo ipſam ſimiliter conſeruante, & hoc immediatè, imò & immediatiùs quolibet alio conſeruante; quare nec aliqua res poteſt rem facere de non eſſe ſine Deo ipſam ſimiliter faciente, & hoc immediatè, imò & immediatiùs quolibet alio faciente. Item omnis res ſicut poteſt aliquid facere, ſic poteſt & factum ſeruabile ſeruare in eſſe, quia hoc eſt facilius: ſed ſi detur oppoſitum corollarij praelibati, aliqua res poteſt aliquid facere ſine Deo, vel ſine Deo idem immediatè aut immediatiùs faciente. Poteſt ergo aliqua res ſic aliquid conſeruare contra coroll. 2i praedictum. Rationes quo que & Autoritates ad corollarium illud adductae corollarium iſtud probant: Si quis autem praeſumpſerit dicere, quòd Deus dicitur omnia facere, non quia immediatè per ſe, & propriè iſta facit, ſed tantùm mediante Coelo, & quia fecit agentia, & patientia naturalia, vel conſeruat, aut quia permittit, ſiue non impedit, ſeu contra impedimenta defendit, reprimetur faciliter per praemiſſa, ſicut proximum huius praeſumptionem ſimilem reprimebat.

CAP. IIII. Quod qualibet creatura mouente, Deus neceſſario commouet: habet Corollarium quatuor partium.

IStis autem praecognitis, ignorari non poteſt, qualibet creatura mouente Deum neceſſario commouere; Minus enim eſt exiſtere quam mouere: Aliqua enim exiſtunt, quae non mouent, & quae mouere non poſſunt; ſed quicquid mouet exiſtit; & per ſecundum huius, nulla creatura per ſe poteſt exiſtere, quare nec per ſe mouere ſufficit ſine Deo. Item per tertium huius nulla creatura poteſt per ſe producere vllum motum, nec per ſecundum, ſeruare productum; Deus ergo requiritur tanquam neceſſarius coadiutor. Omnes inſuper rationes, aut ferè, & Autoritates quamplures pro conſeruatione, & factione diuina rerum adductae, poſſunt & pro commotione eius adduci, mutatis terminis prout decet. Amplius autem ſicut eſt in minori mundo, ſic videtur eſſe in maiori mundo; ſed in minori mundo ſcilicet in homine, vel animali, ſic eſt quod omnis motus eius, ſecundum quod hujuſmodi, prouenit à principio ſuo formali & eſſentiali ſcilicet Anima, ſicut patet 2o. de Anima 37. ergò omnis motus in majori Mundo proueniet à ſuo tali principio, ſcilicet ipſo Deo; & haec videtur reſponſio Ariſtotelis in de Mundo,Philoſophus. 11. ſicut patet in illa longa Autoritate tertio hujus ſcripta; quare & ſententiam iſtam tenet, & infra, cap. 13. oſtendit eandem ſententiam per ſimilem rationem; Dicit enim, ipſe immobilis cuncta mouet & circumfert quò vult, diuerſis idaeis & naturis, velut, inquam, & ciuitatis lex immobilis ens diſponit, in animabus vtentium anima quae ſecundum ciuilitatem; & hoc oſtendit quaſi inductiuè per ſingula opera ciuitatis; & concludendo, Sic, inquit, exiſtimandum eſt vtique & de maiori ciuitate, de Mundo dico: Lex enim nobis aequè declinans Deus. Adhuc autem eſt iſta Auicenna. Auerroes. illa ſententia praemiſſa, ponens Deum animam magni mundi; & Auicennae 9. Metaph. 1. dicentis, Coelum eſt Animal obediens Deo. Auerroes quoque ſuper 12. Metaph. Comment. 39. ait declaratum ratione eſſe aliquod vnum aeternum valdè nobile, et eſt illud quod mouet omne; hoc eſt igitur Deus. Item ſi creatura poſſet per ſe mouere vna ſpecie motus, poſſet & omni; quare per ſe poſſet alterare, generate, & facere multa noua, quod capitulum proximum non permittit. Item omnis res habens formam non mouet niſi per eam, ſicut Philoſophia tota clamat; ſed ſicut ſecundum huius oſtendit, Deus eſt forma omnis formae, et eſt actus ſubſtantialis qua omnis forma eſt id quod eſt, quod patet ex eodem; Eſt ergo forma ſubſtantialis omnis formae; per hanc rationem probatur 2o de Anima, Animam eſſe formam animati: Ergo nulla forma mouet niſi per Deum; ergo nec aliquid formatum poteſt mouere niſi per illum. Itidem ſic ad idem, Omne formatum mouens mouet per formam maximè ſibi eſſentialem, et principalem, ſecundum quod eſt • ale formatum, ſed Deus eſt forma maximè eſſentialis, et principalis cuiuſcunque formati; Quis enim Deo & creatura exiſtentibus cauſis vnius cauſati in eodem genere cauſae tribuat Deo quod imperfectius eſt & minus? neque enim ſecundo huius praemiſſa hoc ſinunt. Item Auguſtinus 22. de Ciuit. Dei 20. allegat à Cicerone talem definitionem Dei, Deus eſt mens quaedam ſoluta et libera, ſecreta ab omni concretione mortali, omnia ſentiens & mouens, ipſaque praedita nutu ſempiterno, et hoc reperit in libris magnorum Philoſophorum vt dicit. Item Deus eſt prima cauſa in genere cauſarum mouentium, ſicut formalium, et finalium, ſicut oſtenditur 8. Phyſ. 12. Metaph. et à multis Philoſophis multis locis, & ex ſecunda Suppoſitione poteſt haberi; ſicut nulla cauſa poſterior mouet niſi in virtute cauſae prioris, vt patet per primam Propoſitionem de Cauſis cum ſuo Comment. ſuperius allegato, et quia primum in quolibet genere, eſt cauſa poſterioris cuiuſlibet illius generis, ſicut ſecundo huius praemiſſa teſtantur; Deus ergo neceſſario commouet cum omni mouente; alias inſuper non poſſet alia atiqua via ſumi à mouentibus inferioribus ad probandum aliquod primum mouens, contra Ariſtot 7. et 8. Phyſ. 12. Met. Alexandrum, Auerroem, Auicennam & caeteros Philoſophos quaſi omnes; quibus & Autores Theologici conſentiunt in hac parte. Itē Inſtrumentum non mouetur artificioſe niſi ab artifice; omne autem mouens poſterius eſt inſtrumentū primi mouētis; aliàs enim non eſſet naturaliter poſterius eo, ſed prius vel etiā coaequaeuū, vel extra omnē ordinem penitus diſparatum. Vnde dicit Boetius 4. de Conſolatione Philoſophiae proſa 6a.Boetius. Omnis generatio rerum, cunctiſ que cunctuſque mutabilium naturarum progreſius, & quicquid aliud aliquo mouetur modo, cauſas, ordinem, formas ex diuina mentis ſtabilitate ſortitur. Sicut enim artifex faciendae rei formam mente percipiens, mouet operis effectum, & quod ſimpliciter, praeſentarièque proſpexerit, per temporales ordines ducit; Ita Deus prouidentia quidem ſingulariter, ſtabiliterque diſponit facienda, fato verò, haec ipſa, quae dipoſuit, multipliciter, ac temporaliter adminiſtrat. Hoc etiam teſtatur Auerroes ſuper De ſommo & vigilia,Auerroes. dicens; Quòd cauſae futurorum non ſunt determinati eſſe apud nos, ſed apud naturam intellectiuam, a qua quaecunque recipit natura ſenſibilis, & à qua mouetur, ſicut inſtrumenta mouentur à forma artificij; & ideo nullum indiuiduum eſſentialiter fit à natura, niſi per ſcientiam antecedentem, quoniam inſtrumentum artificis, ſicut dicit Ariſtoteles, non mouetur niſi ſecundum artificem. Ecce quòd Auerroes commentator vniuerſaliter ita ſentit, & allegat Ariſtotelem ad hoc idem. Qui & ſuper 12. Metaph. comment. 44. dicit; Quòd primum mouens & mouentia inferiora multum aſsimilantur artificijs quae ſeruiunt ſibi ad inuicem, & iuuant ſe ad inuicem erga vnum artificiale; & ſunt illa, quorum quaedam ſunt principantia alijs, & omnia reducuntur ad vnum artificium, & perficiuntur ab inuicem, & omnia reducuntur ad accipiendum omnia ſua principia ab artificio vniuerſali continente ea, & ideo ſcientia propria primi Dei, eſt ſicut Philoſophia prima, & ſcientia propria principijs quae ſunt ſub eo, eſt ſimilis ſcientijs particularibus, quae ſunt ſub prima Philoſophia,Hermes. Auguſtinus. ſicut dixit Nicomachus Peripateticus in ſua prima Philoſophia. Iſtam quoque ſententiam Hermes planè teſtatur De Verbo aeterno 14. ſicut ſecundum huius praemiſit. Vnde & Auguſtinus 6. De Trinit. vlt. Filius eſt ars quaedam omnipotentis & ſapientis Dei, plena omnium rationum viuentium incommutabilium, & omnes vnum in ea, ſicut ipſa vnum de vno, cum quo vnum ibi nouit omnia, Deus qui fecit per ipſam; Ipſe enim eſt omnium artifex ſapientiae 7o. Confirmatur à ſimili, quia per Philoſophum 2. de Anima vbi prius; Omnia phyſica corpora animae inſtrumenta ſunt; & cùm Deus incomparabiliter exced at quamlibet animam, omnia ſunt inſtrumenta ipſius. Aruficium quoque Dei teſtari videntur expreſſè quaedam proximo huius praemiſſa. Quare & ille diuinus Eſaias 29. & 45. vocat Deum figulum factorem & fictorem;Eſaias. Apoſtolus. Eſaias. hominem verò lutum, opus figmentum, & teſtam; quod ſequens Apoſtolus ad Rom. 9. eiſdem nominibus eos vocat. Dominus quoque per Eſaiam 10. aſsimilat Senacherib Regem Aſſur virgae & baculo ſuroris, & ſecuri in qua ſecat Deus, & ſerrae tractae à Deo, & virgae quam leuat Deus: vbi dicit Gloſſa; Sicut haec inanimata tantum ſunt inſtrumenta, nihil per ſe facientia, ſed per eum qui mouet ea; ſic nec Senacherib per ſe, ſed in Dei virtute operatus eſt. Hoc idem, de artifice ſcilicet, & inſtrumentis, teſtatur & Thomas de Aquino de fide, ſpe, & charitate 133. ſicut ſecundum huius allegat.Auguſtinus Amplius autem Auguſtinus 8o. ſuper Geneſin ad literam, oſtendit diffusè, quòd Deus mouet omnem creaturam ſpiritualem & corporalem, voluntariam, & aliam qualemcunque ſuis motibus vniuerſis; vbi & 29. diſtincto opere diuinae prouidentiae bipartitò, ſcilicet creationis, & adminiſtrationis, quo prouidet toti vniuerſitati & ſingulis creaturis, ſic ait; Spiritus Creator mouet ſcipſum ſine tempore & loco, mouet conditum ſpiritum per tempus ſine loco, & mouet corpus per tempus & locum. Cui & concordanter Dionyſius de diuinis nominibus 4. loquens de bono & optimo quod in Deo laudatur, ſic ait; Hoc vnum optimum & bonum ſingulariter, eſt omnium multorum bonorum,Dionyſius. & optimorum cauſale, & ex hoc omnes exiſtentium eſſentiales ſubſiſtentiae, vnitates, diſcretiones, immutabilitates, alteritates, ſimilitudines, diſsimilitudines, ſocietates contrariorum, diſtinctiones vnitorum, prouidentiae ſuperiorum, viciſsitudines aequiformium, conuerſiones inferiorum omnium, ſemetipſis cuſtoditiuae, & immutabiles habitationes, & collocationes; & iterum, omnium in omnibus propriae vnicuique ſocietates, & compaginationes, & inconfuſae amicitiae, & harmoniae vniuerſitatis, & vniuerſae concretiones inſolubiles continentiae exiſtentium non deficientes ſuſceptiones faciendorum ſtatus omnes & motus, alij intellectualium, alij animarum, alij corporum. Status eſt enim omnibus & motus ſuper omnem motum, & omnem ſtatum, collocans vnumquodque in ſuimet ratione, & mouens in proprium motum. Vbi & conſequenter oſtenſo, quomodo Angeli & animae mouentur circulariter, directè & obliquè, ſubiungit; Horum igitur & ſenſibilium in vniuerſo trium motuum, & multo prius vnoquoque manſionum, & ſtationum, & collocationum cauſale eſt, & continens, & finis, bonum & optimum, & ſuper omnem ſtatum & motum. Propterea omnis ſtatus & motus ex ſeipſo, & per ſcipſum, & in ipſum, & propter ipſum. Etenim ex ipſo, & propter ipſum, & eſſentia & vita omnis & mentis & animae, & omnes naturae, omnes coniunctiones, conſummationes, termini, ordines, omnis eſſentia, omnis virtus, omnis operatio, omnis habitus, omnis ſenſus, omnis ratio, omnis intellectus, omnis illuminatio, omnis ſcientia, omnis ſummitas, & ſimpliciter omne on, ex bono & optimo eſt, & in bonum & optimum conuertitur, & omnia quaecunque ſunt & fiunt, per bonum & optimum ſunt & fiunt, & ad haec omnia videlicet & ab ipſo mouentur & continentur, &c. ſecundo huius plenius recitata.Ierotheus. Sanctus inſuper Ierotheus in amatorijs hymnis ſuis, recordante Dionyſio vbi prius, ſic ait; Vna quaedam eſt ſimplex virtus ſeipſam mouens ad vnitatem quandam temperantiam quandam ex optimo, vſque ad exiſtentium nouiſſimum, & ab illo iterum conſequenter per omnia vſque optimum, & ex ſeipſa, & per ſeipſam, & ad ſeipſam, ſeipſam reuoluens, & in ſeipſam ſemper eodem modo reuoluta. Nonne & Sapiens idem docet, Omnibus, inquiens, mobilibus mobilior eſt ſapientia; attingit autem vbique & cum ſit vna, omnia poteſt, & permanens in ſe omnia innouat; Attingit ergo à fine vſque ad finem fortiter, & diſponit omnia ſuauiter. Nonne & veritas ipſa dicit; Pater meus vſque modo operatur & ego operor, & veritatis Apoſtolus, in ipſo, inquit, viuimus, & mouemur, & ſumus.

1 Prima, Quod nihil poteſt quicquam mouere fine Deo idem per ſe & propriè commouente. 2 Secunda, Quod nihil poteſt quicquam mouere ſine Deo immediaté idem mouente. 3 Tertia, quod nihil potest quicquam mouere ſine Deo idem mouente immediatius alio motore quocunque. 4 Quarta, Quod nulla propoſitio tribuens quodcunque creatum cuicunque cauſae ſecundae, eſt immediata ſimpliciter.

VNde & ſanis oculis repeto manifeſtum, quod nihil poteſt quicquam mouere ſine Deo idem per ſe & propriè commouente, & ſine Deo immediatè idem mouente, imò & immediatiùs alio motore quocunque; immediatè, inquam, & immediatiùs prout corollaria ſecundi & tertij exponebant. Et ex hoc corollario naturali manifeſtè conſequitur aliud corollarium Logicale, Nullam ſcilicet propoſitionem tribuentem quodcunque cauſatum cuicunque cauſae ſecundae, eſſe immediatam ſimpliciter. Iſtud corollarium naturale ſatis apparet ex praemiſsis in iſto capitulo, iunctis corollarijs tertij, & ſecundi cum probationibus corundem: Quo ſecurè ſuppoſito, corollarium Logicale faciliter demonſtratur. Nam nulla propoſitio habens cauſam naturaliter mediantem inter eius extrema, quae ſcilicer ſit cauſa naturaliter media inhaerentiae extremorum eſt immediata ſimpliciter, ſicut primus poſteriorum oſtendit; quaelibet autem propoſitio talis eſt huiuſmodi, ſicut corollarium proximum naturale cum alijs corollarijs prioribus clare probat. Si quis autem reſpondeat cauillando, quod Deus omnia mota mouet, non tamen propriè, immediatè, & per ſeipſum, ſed tantum mediante alio, puta Coelo, vel quia fecit motorem, & rem motam, ſeu quia ipſa conſeruat, aut quia permittit, ſiue non impedit, ab impediētibuſue defendit, refelletur faciliter per praemiſſa, ſicut ſecundum huius, & tertium ſimiles repellebat refellebat. Et ſi quis obijciat contra capitulum, quod tunc Deus latraret, comederet ſiliquas, mentiretur, furaretur, cum abſurditatibus caeteris ſilendis potius quàm dicendis, & contra Corollarium, quod Philoſophus tam in Logica, quàm in Philoſophia multas propoſitiones huiuſmodi eſſe immediatas affirmat: Dicendum, quod primum non procedit, quia illa verba non ſignificant actiones huiuſmodi abſolutè, ſcilicet tantum ſecundum id quod eſſentialiter ſunt aut fiunt; ſed cum quadam relatione ad creaturam, quatenus ab ipſo profluunt & emanant. Pro ſecundo dicendum quod Philoſophus in talibus loquitur, ſicut Philoſophus naturalis, ſcilicet de immediatione cauſae ſecundae, cauſae ſcilicet naturalis; & haec eſt immediatio ſecundum quid, quia tantum in genere creatorum; non autem de immediatione ſimpliciter, quae ſimpliciter omnem mediam cauſam priuat.

CAP. V. Quod Deus non eſt mutabilis vllo modo: habet Corollarium quinque partium.

OStenſo igitur quòd Deus eſt principium effectiuum cuiuſlibet mutationis & motus, reſtat conſequenter oſtendere, quòd Deus non eſt mutabilis vllo modo; hoc autem ſequitur euidenter ex ſexta parte Corollarij primi huius; & licet ibi videatur ſufficienter oſtenſum; eſt tamen hic ex cauſa aliquibus rationibus & Autoritatibus amplius muniendum. Conſtat ſiqu • dem ſecundum praemiſſa tertio huius & quarto, quòd Deus omnia facit & mouet; & in omni factione & motione eſt aliquis factor & motor infactibilis & immobilis, alioquin eſſet proceſſus infinitus in eis contra Suppoſitionem ſecundum; quod & quaedam praemiſſa ſecundo huius teſtantur. Et quis digniùs talis, quàm primus & ſummus factor & motor; quod & quaedam 2o. 3o. & 4o. huius praemiſſa reſtari videntur. Iſtam quo que concluſionem propter rationem praemiſſam multi Philoſophi, & Theologi conteſtantur. Praeterea ſi Deus eſſet aliquo modo mutabilis, non eſſet actus puciſsimus, contra ſecundam ſuppoſitionem, & tertiam partem Corollarij primi huius.Philoſophus. Vnde & Philoſophus 12. Metaphyſ. 38. Quoniam autem eſt mouens ipſum quidem immobile, act • ens, hoc non conuenit aliter ſe habere vllatenus. Vbi Auerroes, Illud quod mouet primum motum,Auerroes. cùm ſit non motum, quia eſt actus purus ſine aliqua potentia, impoſsibile eſt vt habeat aliquam diſpoſitionem ab ea quā habet. Item ſi Deus quomodolibet mutaretur, non eſſet ſummè vnus & ſimpliciter, ne que ſummè neceſſe eſſe, contra 1am ſuppoſitionem 2am partem,Philoſophus. & alias Corollarij primi huius, & Philoſophos & Theologos multis locis. Vnde Philoſophus 5. Metaph. 6. diſtinguens neceſſarium, ſcribit ita; Primum & proprium neceſſarium quod ſimpliciter. ſimplex eſt; hoc enim non conuenit pluribus mo dis habere; quare nec aliter & aliter; Iam enim pluribus modis vtique haberet: Et 12. Metaphyſ. diſtinguens neceſſarium 38. ſic dicit; Hoc autem non contingens aliter, ſed ſimplex; ex tali igitur principio dependet coelum & natura: & Auicen. 1. Metaph. 6. Neceſſe eſſe perſe eſt neceſſariū omnibus ſuis modis; & inf • a noni; 1o. Neceſſe eſſe, per hoc eſt neceſſe eſſe, omnibus ſuis modis, quòd non poteſt eſſe ei alia diſpoſitio futura quae non erat. Item ſi Deus poſſet mutari, cur non poſſet mutari in peius; quomodo etiam nullatenus alio indigeret, contra 1am Suppoſitionem, & partes Corollarij primi huius? Vnde & Hermes de verbo aeterno vlt. Nihil, inquit, deeſt ei, qui ipſe eſt omnia,Hermes. Sixtus Pythagoricus. Propheta. Apostolus. aut in eo ſunt omnia; & Sixtus Pictagoricus in ſententiolis ſuis ait, Deus quidem nullius eger; quare & Propheta Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges, Pſalmo 15. & Apoſtolus; Hic coeli & terrae cùm ſit Dominus, non in manufactis habitat templis, nec manibus humanis colitur indigens aliquo. Item tunc eſſet paſsibilis vt pater per ſe; quoniam omne mutari eſt pati; & ſic arguit Auerroes ſuper 5. Metaph. comment. 6. Si fuerit poſsibile mutate in aliam ſpeciem, ſcilicet diſpoſitionem aut modum, tunc natura eius erit de natura poſsibilis recipientis multas ſpecies, quod reputat impoſsibile; & ita videtur cùm agere ſemper praeſtantius ſit quàm pati. Vnde Ariſtoteles 3. de Anima 19. Semper, inquit, honorabilius agens patiente, & principium materia; & 4. Eth. 1. virtutis magis eſt benè facere, quàm benè pati; & Auguſt. 12. ſuper Geneſin ad literam 29. Omni modo, inquit, praeſtantior eſt qui facit, ea re, de qua aliquid facit; & idem probat 6. Muſicae ſuae diffusè; & 83. quaeſt. 28. Omne, inquit, efficiens magis eſt quàm id quod efficitur; & de immortalitate animae dicit idem: Item tunc mutaretur [ab alio,] vel ſaltem hoc poſſet, vt patet per Ariſt. 7. Phyſ. & Auerr. in comment. & Auicen. 1. Metaph. 3. qui volunt concorditer, quòd omne quod mouetur, mouetur ab alio, & ſic eſſet in potentia reſpectu alterius inferior & paſsiuus; quae omnia primae ſuppoſitioni, & tertiae parti Corollatij primi derogant multum nimis. Et haec videtur ratio Algazel. 2. Met. dicto 9.Algazel. Neceſſe eſſe, inquit, non poteſt permutari, quia non ab alio nec à ſeipſo,Ariſtoteles. quia nulla res agit aliquid in ſeipſa vllo modo. Ariſt. etiam 1o de Coelo 110. multas iſtarum rationum more ſuo breuiter comprehendens, ſic ait; In Enkidijs philoſophiſmatibus circa diuina multoties declaratum eſt rationibus, quod diuinum intranſmutabile neceſſarium eſſe omne primum & ſummum, quod ſic habens teſtificatur dictis, ne que aliud melius eſt quod mouebit; Illud enim vti que erit diuinius, neque habet prauum nihil, neque indigens eorum quod ipſius bonorum vllo eſt. Hoc idem ſatis multae Autoritates Philoſophicae & Theologicae conteſtantur;Hermes. Vnde Hermes de verbo aeterno oſtenſo 33. Deum mouere omnia coeleſtia & terreſtria, ſuperioria, & inferiora, temporaria ratione diuina lege conſcripta 34. ſic ait, Cunctis ergo ita ſe habentibus nihil ſtabile, nihil fixum, nihil immobile, nec naſcentium, nec coeleſtium, nec terrenorum; ſed ſolus Deus, & merito ſolus; Ipſe enim in ſe eſt & à ſe; et circum ſe totus eſt plenus, atque perfectus, iſque ſua firma ſtabilitas eſt, nec alicuius impulſu, nec loco moueri poteſt, cum in eo ſint omnia,Ariſtoteles. et in omnibus ipſe eſt ſolus. Quare & Ariſtoteles 12. Metaph. 51. Deus non tranſmutatur; In indignius enim tranſmutatio, et motus quidem quidam tale; et 9. Metaph. 2. Paſſibilitas eſt in deterius & corruptionis; vbi Auerroes, Omne quod patitur, aut patitur ad peius, aut patitur ad corruptionem; et 8. Phyſ. 36. et poſt diffuſè oſtendit Philoſophus, Primum mouens non moueri omninò, quia ne que eſſentialiter, neque accidentaliter vllo modo; vbi & 37. allegat Anaxagoram ponentem intellectum, qui eſt primum principium, neceſſario eſſe impaſſibilem,Boetius. immixtum, & immobilem. Boetius quoque 3. de Conſolatione Philoſophiae proſa vltima allegat à Parmenide, diuinae forma ſubſtantiae rerum orbem mobilem rotat, dum ſe immobilem ipſa conſeruat. Vnde & 24. definitionum 24. Philoſophorum de Deo 19. ita dicit, Deus eſt ſemper mouens immobilis. Hoc idem Auicen. Algazel, Ammonius, Auerroes, & alij plures Philoſophi pluries conteſtantur. Quod & Autoritas ſacra docet; vndè Pſalmo 43. Tu ipſe Rex meus, & Deus meus; vbi Auguſtinus, Tu es ipſe, non enim mutatus es; tempora mutata video, Creator temporum non mutatur, & Exod. 3. Ego ſum qui ſum; & Pſalmo 101. Mutabis eos & mutabuntur, tu autem idem ipſe es. Gloſſa; tu autem qui dixiſti Ego ſum qui ſum, idem ipſe es, id eſt, immutabilis, & omnipotens; haec enim ſunt ex te, per te, & in te; non tamen ſunt quod ipſe es, qui es mutans non mutatus, faciens non factus, mouens ſed manens. Vnde & Num. 23. Non eſt Deus vt filius hominis vt mutetur Mala. 3. Ego Dominus, & non mutor. Iac. 2. Apud quem non eſt tranſmutatio, nec viciſſitudinis obumbratio; 1. ad Tim. vlt. qui ſolus habet immortalitatem, id eſt, immutabilitatem; vnde beatus Auguſtinus 1. de Trin. 1. ſic dicit, Dictum eſt ad Moſen Ego ſum, qui ſum; et qui eſt miſit me ad vos; ſed cum eſſe aliquo modo dicatur & corpus & animus, niſi proprio quodam modo vellet intelligi, non id vtique diceret; & id quod ait Apoſtolus, qui ſolus habet immortalitatem, cum & Anima quodammodò immortalis eſſe dicatur, & ſit, non diceret ſolus habet, niſi quia vera immortalitas incommutabilitas eſt, quam nulla poteſt habere creatura, quoniam ſolius creatoris eſt. Hoc eſt Iacobus dicit, Omne datum optimum, & omne donum perfectum deſurſum eſt deſcendens à Patre luminum, apud quem non eſt commutatio nec momenti obumbratio. Hoc et Dauid, Mutabis ea & mutabuntur, tu autem idem ipſe es; proinde ſubſtantiam Dei ſine vlla ſui commutatione mutabilia faciētem, & ſine vllo ſuo temporali motu temporalia creantem intueri, & plenè noſſe difficile eſt. Et 5. de Trin. 2. breuius docet idem, vbi vult quòd ſolus Deus omninò mutari non poteſt; & ſubdit, Quod mutatur non ſeruat ipſum eſſe; & quod mutari poteſt, etiamſi non mutetur, poteſt quod fuerat non eſſe, ac per hoc non illud ſolum quod non mutatur, verum illud quod omninò mutari non poteſt ſine ſcrupulo occurrit, quod veriſſimè dicatur eſſe. Et 1. de doctrina Chriſtiana penult. ſentent. 37. Ille ſummè ac primitus eſt, qui omninò incommutabilis eſt. Idem vult 12. de Ciuitate Dei 1,Gregorius. 2, 3. & aliis locis multis. Quare & beatus Gregorius 18. Moral. 31. ſuper illud Iobi 28. Nec commemorabuntur in comparatione eius, Propheta, inquit, eiuſdem incommutabilitatem eſſentiae contemplatus, ait. Omnia ſicut veſtimentum veteraſcent, & ſicut opertorium mutabis eos, & mutabuntur; Tu autem idem ipſe es, & anni tui non deficient. Hinc ad Moſen dicitur, Ego ſum, qui ſum, & dices filijs Iſrael, Qui eſt, miſit me ad vos. Solus quippe veraciter eſt, qui ſolus incommutabiliter permanet. Nam omne quod modò ſic eſt, modò aliter eſt, iuxta non eſſe eſt; permanere enim in ſuo ſtatu non poteſt; atque aliquo modo ad non eſt itur, dum ab eo quod fuerat ſemper ad aliud per momenta temporum ducitur.Petrus Lumbardus. Hoc idem oſtendit & Petrus 1. Sententiarum ſuarum diſt. 8. & diſt. 37. Autoritates Sanctorum copioſius allegando.

Prima, quòd Deus eſſentialiter & praeſentialiter neceſſariò eſt vbique, nedum in mundo, & in eius partibus vniuerſis: 1. Verumetiam extra mundum in ſitu ſeu vacuo imaginario infinito. 2. Vnde & immenſus & incircumſcriptus veraciter dici potest. 3. Vnde & videtur patere responſio ad Gentilium & Haereticorum veteres quaeſtiones; Vbi eſt Deus tuus? &, Vbi Deus fuerat ante mundum? 4. Vnde & ſimiliter clarè patet, quòd vacuum à corpore poteſt eſſe, vacuum vero à Deo nequaquam. 5.

EX his autem veriſimiliter, ſi verè veritas ipſa nouit, videtur corollariè inferendum, quòd Deus eſſentialiter & praeſentialiter eſt vbique, nedum in mundo, & in eius partibus vniuerſis; verumetiam extra mundum in ſitu ſeu vacuo imaginario infinito; Vnde & immenſus & incircumſcriptus veraciter dici poteſt, quanquam dicatur immenſus, & incircumſcriptus etiam alia ratione. Vnde & videtur patere reſponſio quaedam clara ad gentilium & haereticorum veteres quaeſtiones, quas à fidelibus quaeritabant; Vbi eſt Deus tuus? &, Vbi Deus fuerat ante mundum? quorum vnum metricè ſic quaeſiuit; Dic vbi tunc eſſet, cum praeter cum nihil eſſet? Vnde & ſimiliter clarè patet, quòd vacuum à corpore poteſt eſſe, vacuum verò à Deo nequaquam. Quòd autem Deus neceſſariò ſit vbique in mundo, ſequitur manifeſtè. Si enim in aliquo eius loco non ſit, & poteſt eſſe in illo, cùm per ſeptimam partem primi ſit omnipotens, hoc poteſt per motum, & non per motum creaturae, quia nunc eſt ibi creatura & continuè prius fuit, quae, eadem ratione, qua alia creatura ſufficit & ſuffecit ad exiſtentiam Dei ibi, nec per motum ſui, ſicut capitulum oſtendebat: Hoc idem ex Corollario ſecundi huius, & eius oſtenſione oſtenditur euidenter. Pro ſecunda parte probanda ſuppono, quòd A ſit ſitus fixus imaginarius huius mundi, & B ſitus ſimul imaginarius extra mundum diſtans ab A, & quod Deus moueat mundum ab A ad B, ſituans eum in B: tunc per primam partem huius, & per Corollarium ſecundi huius, & oſtenſionem ipſius, Deus nunc eſt in B, vel ergo prius fuit ibi vel non: Si fuit, eadem ratione prius fuit, & nunc eſt vbique imaginariè extra mundum; Si non, eadem ratione nunc non eſt in A, ſed in B: Deus ergo prius fuit in A, & non in B: & nunc non eſt in A, ſed in B omnino diſtante, ergo receſsit ab A, & acceſsit ad B, ergo & localiter ſeu ſitualiter mouebatur, ſicut & anima noſtra mouetur ad corporis noſtri motum. Hic reſpondent quidam ſequentes Philoſophum, 1. de Coelo, ſupponentes omnem motum localem neceſſariò eſſe ſurſum vel deorſum, vel circularem, ſcilicet à medio, ad medium, vel circa medium: ſed iſtum motum ſi poneretur, non eſſe aliquem praedictorum; quare & dicunt non eſſe poſsibile mundum ſic moueri. Sed iſti diuinam potentiam, imo omnipotentiam grauiter mutilant, & detruncant. Potuit quoque Deus in principio creauiſſe hunc mundum in B; cur ergo nunc non poteſt ponere illum in B? Poteſt etiam nunc creare alium mundum in B; cur ergo non poteſt ponere hunc mundum in B? Haec etiam reſponſio damnatur à Stephano Pariſienſi Epiſcopo in haec verba;Stephanus. Quòd Deus non poteſt mouere coelum motu recto; & eſt ratio, quia tunc relinqueretur vacuum. Nec iſta reſponſio difficultatem euitat: Ponatur enim, quòd Deus ſine motu locali creet alium mundum in B, & annihilet iſtum mundum in A, & reuertitur difficultas. Alij etiam ſequentes Philoſopum, vt videtur, reſpondent dicentes; Non eſſe aliquem ſitum aut vacuum extra mundum; quare nec Deum ibi eſſe, nec poſſe mundum illuc mouere. Sed hi habent dicere conſequenter, Deum de omnipotentia ſua nullatenus potuiſſe feciſſe mundum maiorem in aliquo, nec minorem, quod eius omnipotentiam nimis reſtringeret, & nimium coaretaret. Habent etiam dicere, quòd Deus neceſſariò fecit mundum in A ſitu, & quòd ante mundum fuit A ſitus, & non alius. Sed cur iſte, non alius? cur tantus, non maior, nec minor? vel enim hoc fuit à Deo, vel per ſe, non ab eo: Si à Deo, potuit & ab eo fuiſſe ſitus maior, & alius, & alius ſinc fine, propter eius potentiam infinitam: Si autem per ſe, non ab eo, quae virtus? quae ratio? quae natura hunc ei praeciſum, & impertranſibilem terminum inuiolabiliter limitauit? cùm ille ſitus imaginarius nullam naturam habeat poſitiuam, ſicut nullus ignorat; aliàs etenim eſſet aliqua natura poſitiua, quae nec eſſet Deus, nec à Deo, cuius oppoſitum 2um. & 3 um. huius docent; eſſetque coaeterna Deo, quod nullus recipit Chriſtianus.Stephanus. Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit articulum aſſerentem, quòd multa ſunt aeterna, nec Deus poſſet illa deſtruere etſi vellet, quare & omnipotentia priuaretur. Ratio quoque horum militat contra eos: Si enim ſecundum Philoſophum, & ſecundum ſuppoſitionem ipſorum vacuum eſſe non poſsit, nec ſitus imaginarius corpore non repletus, Mundus eſt aeternus, quod eſt haereticum, quod & negant, vel ante creationem ipſius erat ſitus eius imaginarius vacuus, nec corpore occupatus. Hanc etiam reſponſionem, & eius irrationalem rationem damnat Articulus recitatus: His igitur nequaquam obſtantibus, videtur praemiſſam rationem procedere inoffenſe. Rurſum Deus in principio creans mundum, & quamlibet partem eius, ſimul fuit cum Mundo, & qualibet parte eius: Nam ſicut patet ex 7o. Phyſ. 9. & poſt, & 2. de Anima 74.Auguſtinus In omni motu, & in omni actione mouens & agens eſt ſimul cum moto & paſſo. Vnde & Auguſtinus homilia ſecunda, ſuper illud Ioan. 1. In Mundo erat, & Mundus per eum factus eſt; Quomodo, inquit, erat in mundo? & reſpondet, quomodo Artifex regens quod fecit; Non enim ſic fecit, quomodo facit Faber foris ſecus eſt arcam quam facit, & illa in alio loco poſita eſt, cùm fabricatur; & quamuis iuxta ſit, ipſe alio loco ſedet qui fabricat, & extrinſecus eſt ad illud quod fabricat; Deus autem infuſus Mundo fabricat, vbique poſitus fabricat, & non recedit aliquo, non extrinſecus quaſi verſat molem quam fabricat, praeſentia maieſtatis facit quod facit, praeſentia ſua gubernat quod fecit. Sic ergo erat in mundo, quomodo per quem mundus factus eſt. Vel ergo Deus priùs natura fuit ibi, quàm creauit, ibi, & quàm creatura fuit ibi, vel è contra: Si priùs naturâ fuit ibi, hoc non fuit per creaturam, nec per creare, ſed per ſeipſum & non nouiter, quia tunc per ſeipſum nouiter mutaretur; fuit ergo ibi aeternaliter per ſeipſum; quare & eadem ratione fuit aeternaliter per ſeipſum vbique in vacuo, ſeu ſitu imaginario infinito, & adhuc eſt vbique ſimiliter extra mundum: Nec poteſt quis dicere quod è contra, priùs naturâ eſt creaturam creari, quàm eſſe hic vel ibi; & prius naturâ eſt Deum creare ibi, quàm creaturam creari ibi. Haec enim eſt cauſa huius: & adhuc prius natura eſt Deum eſſe ibi quàm creare ibi, ſicut & prius natura, eſt, quàm creet; ſicuti & quodlibet aliud agens: Non enim quia Deus vel quodlibet aliud agens agit, ideo eſt; nec quia agit ibi, ideo eſt ibi, ſed potiùs è contra. Ad idem, creato Mundo in hoc ſitu, Deus fuit hic, vel ergo nouiter vel aeternaliter; ſi nouiter, hoc fuit per aliquam mutationem vel motum in Deo, vel in alio, puta mundo; ſed non per mutationem in Deo, ſicut quintum oſtendit; nec per mutationem in mundo, quia Deus prius naturâ fuit ibi quàm mundus crearetur, vel quomodolibet mutaretur, ſicut praecedentia manifeſtant. Non eſt ergo Deus nouiter factus ibi, ſed aeternaliter fuit ibi: quare & eâdem ratione aeternaliter fuit, eſt, & erit vbique in ſitu imaginario infinito. Simili modo, & forſitan planiori poteſt idem oſtendi, ſupponendo Deum creare aliquid puta A per aliquam diſtantiam extra coelum, ſicut patet ex praemiſsis, quod poteſt; Poteſt enim mouere mundum ad alium ſirum diſtantem, potuitque creaſſe Mundum in ſitu diſtante, quare & adhuc poteſt ibi creare. Creet igitur ibi A, tunc Deus immediatè agit ibi A, & conſeruat, ſicut praemiſſa hic, & in corollatio ſecundi huius oſtendunt. Eſt ergo Deus ibi immediate & eſſentialiter per ſeipſum; vel ergo prius naturâ eſt ibi, quàm A ſit ibi, vel è contra, &c. ſicut prius. Ad idem, Creato ibi A, Deus eſt ibi; vel ergo nouiter, vel aeternaliter, &c. ſicut ſupra. Amplius autem, Deus eſt in ſitu Mundi, vel ergo ad hoc quod ſit ibi indiget neceſſario creaturâ, quaſi quodam innixorio ſeu reclinatorio fulcimento, ſeu fundamento ipſum ſuſtinente ne cadat, ne defluat, ne potius euaneſcat, vel non ſic indiget creaturâ; primum dici non poteſt propter praemiſſa, priùs enim naturâ eſt Deus in ſitu cuiuſlibet creaturae, quàm ipſa creatura, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum, nec ipſe ſuſtinetur aut portatur à creaturâ, nec aliquo modo creatura innititur, ſed è contra, ſicut ſecundum huius oſtendit. Deus etiam ante quamlibet creaturam in aliquo ſitu fuit: Hoc enim eius perfectioni & ſufficientiae infinitae, quam prima ſuppoſitio cum partibus ſequentibus ei dedit, nimium repugnaret; Eſt ergo Deus fundamentum ſine fundamento, in nullo ſcilicet priori fundatum, ſed primum & originarium fundamentum omnium aliorum, cui omnia alia, quia de ſe inſtabilia, velut fundamento per ſe fixo, ſtabili, & immobili innituntur, à quo & iugiter ſuſtinentur, & continuè ſupportantur, ſicut ſecundum huius multipliciter oſtendebat: Non ergo è contra. Poteſt igitur Deus eſſe in ſitu quo voluerit, ſinc indigentia creaturae, & non nouiter, quia non per motum ſui ſicut quintum oſtendit, ergo aeternaliter quieſcendo. Deus ergo eſſentialiter per ſeipſum in omni ſitu vbique aeternaliter & immobiliter perſeuerat. Praeterea perfectius eſt eſſe in aliquo ſitu vbique, & in ſitibus multis ſimul, quam in vnico ſitu tantum: quapropter & ſpiritus qui hoc poteſt, perfectior eſt corpore quod non poteſt; ſed Deus eſt ſpiritus infinitè perfectus, ſicut prima Suppoſitio & eius oſtenſio manifeſtant; hoc ergo ei conuenit infinitè, & hoc ſinc indigentia creaturae, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum, & ſine mutabilitate quacunque. Eſt ergo Deus neceſſariò, aeternaliter, infinitè vbique in ſitu imaginario infinito; vnde & veraciter omnipraeſens ſicut & omnipotens dici poteſt. Poteſt quoque ſimili ratione dici quodammodo infinitus, infinitè magnus, ſeu magnitudinis infinitae, etiam quodammodo licet Metaphyſicè & impropriè extenſiue; Eſt enim inexten ſibiliter & indimenſionabiliter infinitè extenſus. Infinitae namque magnitudini, & extenſioni imaginariae, & cuilibet parti eius totus ſimul plenariè coexiſtit; quare & ſimiliter dici poteſt; Immenſus enim non menſus, nec menſurabilis vlla menſura, & incircumſcriptus, quia non circumſcribitur ab aliquo ipſum plenariè circundante; nec ſic poteſt ab aliquo circumſcribi, ſed ipſe omnia circumſcribit, continet, & circundat.Sixtus Pythagoricus. Vnde & Sixtus Pictagoricus in ſententiolis ſuis ait; Magnitudinem Dei non inuenies, etiamſi pennis volare poſses. Huic autem ſententiae atteſtatur ſecunda 24. definitionum de Deo, à 24. Philoſophis poſitarum, quae dicit, Deus eſt ſphaera infinita, cuius centrum eſt vbique & circumferentia nuſquam; & 18. Deus, inquiens, eſt ſphaera, cuius tot ſunt circumferentiae, quot puncta; & 10a ita dicens, Deus eſt, cuius poſſe non menſuratur. Salomon. Paralipom. numeratur, cuius eſſe non clauditur, cuius bonitas non terminatur. Hanc quoque ſententiam Autoritates Theologicae teſtari videntur: Dicit enim Salomon loquens Deo; Coelum & Coeli Coelorum te capere non poſſunt. 3. Regum 8. & 2. Paralipom. 6. Coelum & Coeli Coelorum te non capiunt. Cui & concordat Eccleſia canens ita: Sancta Dei genitrix quae dignè meruiſti concipere quem totus orbis nequiuit comprehendere &c. & rurſum: Virgo Dei genitrix, quem totus non capit orbis, In tua ſe clauſit viſcera factus homo. Quare & Hieronymus ad Marcellam de quinque quaeſtionibus,Hieronymus Epiſtola 96. reſpondendo ad vltimam, Non ambiges, inquit, ſic in Dominico corpore habitaſſe Deum verbum, vt & in patre eſſet, & coeli circulum clauderet, atque in omnibus infuſus eſſet, & circumfuſus, idem vt cuncta penetrater interior, & contineret exterior. Stultum eſt ergo illius potentiam vnius corpuſculi paruitare finiri, quem non capit Coelum, & tamen qui vbique erat, etiam in filio hominis totus erat. Dicit quoque Baruc. 3. O Iſrael, quàm magna eſt domus Domini,Baruc. & ingens locus poſſeſsionis eius; magnus & non habens finem, excelſus & immenſus. Vnde & Propheta, magnus Dominus & laudabilis nimis,Propheta. Iob. Gregorius. & magnitudinis eius non eſt finis Pſalmo 144. Et Iob 11. Ioquens de Deo ſic ait, Excelſior Coelo eſt & quid facies, profundior inferno, & vnde cognoſces; longior terrâ menſura eius, & latior mari. Super quod Gregorius 10. Moral. 8. dicit, quòd Deus tranſcendendo omnia concludit; qui & infra 16i libri 12. ſuper illud Iob 23. Si ad orientem iero, non apparet &c. Creator, inquit, omnium in parte non eſt, quia vbique eſt, & tunc minùs inuenitur, quando is qui totus vbique eſt, in parte quaeritur. Incircumſcriptus namque ſpiritus omnia intra ſemetipſum habet, quae tamen & implendo circundat, & circundando implet, & ſuſtinendo tranſcendit, & tranſcendendo ſuſtinet. Auguſtinus etiam 9. de diuinitatis Dei eſſentia dicit,Auguſtinus. quòd ſolus Deus eſt incircumſcriptus, immutabilis & immenſus: & addit, de cuius immenſitate in libro Beati Iob ſcriptum eſt, Excelſior Coelo eſt, &c. ſuperius recitata: Qui & 8. ſuper Geneſin ad literam 33. dicit quòd Deus nullo eſt locorum vel interuallo, vel ſpacio, incommutabili, excellentique potentia, & interior omnire, quia in ipſo ſunt omnia; & exterior omnire, quia ipſe eſt ſuperomnia. Nonne & hoc eſt, quod Propheta, licet obſcurè, inſinuare videtur; Quis,Propheta. inquiens, menſus eſt pugillo aquas, & coelos palmo ponderauit? Eſ. 40. quaſi diceret, Nonne Deus? Et Dominus per Prophetam, Coelum ſedes mea, terra ſcabellum pedum meorum, Eſaiae vlt. Quare & Gregorius ſecundus ſuper Ezechielem, homilia quinta; Deus, inquit,Eſaias. Gregorius. vbique eſt, & vbique totus eſt; Ait enim, Coelum mihi ſedes eſt, terra autem ſcabellum pedum meorum; & de ipſo ſcriptum eſt, Qui Coelum metitur palmo, & terram pugillo concludit; ex qua re neceſſe eſt, quòd is qui Coelo vt ſedi praeſidet, ſuper & intus eſt; & qui coelum palmo metitur, & terram pugillo concludit, exteriùs ſuperiùs, & inferiùs eſt. Vt ergo indicaret omnipotens Deus interiotem ſe eſſe, & ſuperiorem omnibus, Coelum ſibi ſedem eſſe perhibuit; vt verò ſe oſtenderet omnia circundare, coelum metiri palmo, & terram ſe aſſerit pugillo concludere. Beatus inſuper Auguſtinus 7. confeſſ. 5. vniuerſam creaturam comparans creatori, ſic ait; Fecit vnam maſſam grandem,Auguſtinus. diſtinctam generibus corporum, creaturam tuam, ſiue reuera quae corpora erant, ſiue quae ipſe pro ſpiritibus finxeram; & eam feci grandem, non quantum erat quod ſcire non poteram, ſed quantum libuit, vndique verſum, ſanè finitam, te autem Domine ex omni parte ambientem, & penetrantem eam, ſed vſquequaque infinitum, tanquam ſi mare eſſet vbique & vndique per immenſa infinitum ſolum mare, & haberet intra ſe ſpongiam quamlibet magnam, & finitam tamen, plena eſſet vndique ſpongia illa ex omni ſua parte ex immenſo mari: ſic creaturam tuam finitam, te infinito plenam putabam, & dicebam: Ecce Deus, & ecce quae creauit Deus, & bonus Deus, atque validiſſimè longiſſime que longiſſime que praeſtantior, ſed tamen bonus bona creauit; & ecce quomodò ambit atque implet ea. Nec debet obſtare, quòd Autoritates ſcripturae praemiſſae ſaepius exponantur ad alium intellectum: Quis enim ignorat ſacram Scripturam virtute multiplici ſancti Spiritus impraegnatam, intellectum multiplicem continere, & parere multos ſenſus? His autem partibus huius Corollarij patefactis, reſiduae patefient. Si quis verò contra poſſibilitatem motus totius mundi ſecundum rectum, de quo ſuperius tangebatur, obijciat ſententiam Philoſophi prius tactam, videlicet quòd omnis motus eſt à medio ad medium, vel circa medium huius mundi; dicendum quod loquitur de ſpeciebus naturalium motuum naturalium corporum, & partium huius mundi. Et ſi quis adhuc eum obijciat vacuum reprobantem, dicendum, quòd fortaſſis intelligit, quòd vacuum non eſt neceſſario & naturaliter ponendum in mundo, nec etiam extra mundum, propter effectus, propter quos Pictagorici, Democritus & Leucippus, & multi antiquiores Philoſophi illud ponunt, ſcilicet propter motum localem, propter motum augmentationis & diminutionis, condenſationis & rarefactionis, propter motum alterationis, & propter diſtinctionem entium nè ſint vnum, ſeu propter reſpirationem coeli ab infinitio vacuo extraipſum, ſicut patet 4. Phyſ. 3. & 4. de coelo & mundo, 2. de Anima, alijs quoque locis. Quod & dupliciter poni videtur; vno modo tantummodo priuatiuè, ſcilicet ipſa pura priuatio, ſeu carentia pura pleni; alio modo poſitiuè & hoc adhuc dupliciter; vno modo vt eſſet tantum dimenſio corporea à formis naturalibus ſeparata, quaſi eſſet corpus Mathematicum, ſeu ipſa ſola quantitas à rebus naturalibus alijs ſeparata; et ſic 4. Phyſ. accipitur aliquando; alio modo vt haberet etiam virtutem actiuam, & ſecundum locum motiuam, vt patet 4. de Coelo. Definitur etiam apud eum vacuum aliquandò, quòd ſit locus non repletus, natus autem repleri; Locus autem ſecundum eundem eſt vltimum, ſcilicet vltima ſuperficies corporis continentis; tale autem vacuum non eſt extra Coelum; nec eſt ibi locus, aut ſitus natus repleri, ſecundum naturas rebus naturalibus inſtitutas. Verum eſt tamen quòd argumenta ſua nequaquam de irrefragabili neceſſitate conuincunt, quin Deus poſſet de omni potentia ſua abſoluta facere vacuum vbi vellet in mundo, vel extra, quin etiam nunc de facto; Sit ſitus imaginarius vacuus extra mundum, vacuus, inquam, à corpore, & à quolibet alio praeter Deum, ſicut praecedentia ſuaſerunt. Sunt autem illa argumenta ſua, ſicut & plurima alia, quaedam probabiles argutiae, in materia naturali, & magis ad hominem contrarium profitentem, quam ad rem ipſam, quod nihilominus multum valet in ſcrutinio veritatis. Vnde & ipſemet 2. de Coelo 80. Videntur, inquit, vſque ad aliquid quaerere, ſed non vſque quidem vbi poſſibile dubitationis. Omnibus enim modis hoc conſuetum, non ad rem fieri quaeſtionem, ſed ad contraria dicentem. Adhuc autem opponitur, quod ſi eſſet ſitus huiuſmodi vacuus extra hunc mundum, eſſet poſſibile mundum alium ibi eſſe, contra eundem Philoſophum 1. de Coelo 76. & poſt, hoc multipliciter reprobantem. Sed quis concluſionem hanc negat aut dubitat, niſi fortaſſis qui & omnipotentiam Dei negat, aut dubitat; quod ſi quis fecerit, primae Suppoſitionis, & ſeptimae partis Corollarij primi huius auxilio corrigetur. Argumenta autem Philoſophi in hac parte, ſimilia ſunt alijs eius argutijs ſuperius memoratis. Et ſiquis adhuc non deſinat obuiare dicendo, ſi praemiſſa ſint vera, neceſſe eſt Deum eſſe in hoc ſitu quocunque ſignato, quod videtur eius omnipotentiae infinitae, & libertati digniſſimae plurimum contraire, imò & ipſum inuitum in carcere compedire irreceſſibiliterque vincire. Sed aduertat obijciens, quod poteſt ſimiliter obiici contra eum: Exiſtentibus nam que ſitibus & ſituatis, locis & locatis realibus, neceſſe eſt Deum eſſe in quocunque illorum, neceſſe eſt ſimiliter Deum eſſe in toto ſitu imaginario, & etiam in ſitu aliquo partiali; poſſet enim alias nuſquam eſſe, quare & non eſſe. Non eſt ergo hoc in Deo imperfectionis, illiberalitatis, aut impotentiae alicuius, ſed potentiae infinitae, ſicut & quod eſt neceſſario actus purus, quod neceſſario actualiter cogitat, & cognoſcit quodlibet, licet vile, ſicut etiam neceſſario generat, & hoc non filiam, ſed filium, nec alium filium, neque multos, ſed iſtum vnicum neceſſario abſolutè. Eſt ergo perfectionis & potentiae infinitae, quòd Deus neceſſario ſit vbique: Alias enim non eſſet ſummè perfectus & potens, quia non ſummè in actu, ſeu potius ſummus actus, ſed potentialis & mobilis; quare & ſecundum aliquid imperfectus, ſicut quintum huius plenius oſtendebat. Haec autem nequaquam temerariae aſſertionis, ſed ſobriae inquiſitionis gratia dicta ſint pariter & accepta.

CAP. VI. Quòd Deus habet diſtinctam ſcientiam omnium.

HIS ita conſtantibus, certum eſt Deum habere ſcientiam omnium praeſentium, praeteritorum, & ſimiliter futurorum ſummè actualem, & particularem, diſtinctam & certam. Hoc autem ex nona parte Corollarij primi huius luceſcere quis non videt? quod tamen adhuc ex cauſa aliquibus rationibus & teſtimoniis nequaquam inutile plenius confirmare. Deus igitur cuncta conſeruat, efficit, atque mouet, ſicut ſuperius eſt oſtenſum, ſed non ſine ſapientia diſponente, quoniam tunc prudens homo nielius faceret facta ſua, quàm glorioſiſsimus Deus ſua, quod & tertia pars corollarij primi docet. Aliàs quoque Deus non deberet naturaliter prae eſſe ſapientibus hominibus, ſicut rector, ſed magis è contra;Philoſophus. quoniam ſecundum Philoſophum, 1. Metaph. Sapientem non ordinari oportet ſed ordinare, nec hunc ab altero, ſed ab hoc minus ſapientem ſuaderi; & 5. Eth. 11. Non ſinimus principari hominem, ſed rationem; & 1. Polit. 1. quòd poteſt mente praeuidere, hoc principans naturâ, & dominans naturâ; & 3. lib. 9. Qui intellectum iubet principari, videtur iubere principari Deum & leges; qui autem hominem iubet, apponit & beſtiam. Qui & in De Secreto Secretorum 1. partis 4. Scias, inquit, quod intellectus eſt caput regiminis; & infra 3. partis 5. loquens de Rege; In hoc, inquit, aſsimilandus eſt Deo, & oportet ideo Regem aſsimilari, & imitari altiſsimum in omnibus ſuis operibus; Deus verò ſapiens eſt atque ſciens, & eius praeconium, & eius nomina glorioſa ſunt in ipſo, & magnitudo eius dominij maior eſt ſupra commendationem, ergo & ſapientia. Et infra; Inuentum eſt ſcriptum in vno lapide lingua Chaldaea, Rex & Intellectus ſunt fratres, alter altero indigens, nec vnus ſine reliquo, ſed ſicut ex prima & ſecunda ſuppoſitionibus, & 17. parte apparet, & 12. Metaph. in fine probatur, quòd ipſe eſt vniuerſaliter omnium entium vnus princeps; habet ergo ſapientiam omnia ſuauiter diſponentem. Item aliqua ſingularia praeſentia Deus cognoſcit, ergo eadem ratione quaecunque; nam tantummodo cognita amat, & curat; ſed rationabiliter viuentes amat & curat, dicente Philoſopho, 10. Eth. 13. Secundum intellectum operans, & hunc curans, & diſpoſitus optimè, & Dei amantiſſimus videtur eſſe. Si enim quaedam cura humanorum à dijs ſit, quemadmodum videtur, & erit, vtique bene rationabile, & gaudere ipſis optimo, & cognariſsimo; hoc autem eſt intellectus; & diligentes maxime hoc, & honorantes, & rebeneficiare vt amicis ipſis curatis rectè & benè operantes. Vbi Auerroes; Si cura ſit Deo de hominibus, vt creditur,Auerroes. & vt debitum eſt, gaudet de meliori, & dignius eſt vt benefaciat eis qui amant eum plus, & honotificet eos, & viſitet eos, ſicut eſt diſpoſitio amici cum amico. Ariſtoteles quoque 2. Rhetor. 28. ſic dicit;Aristoteles. Si iuſta dixeris, homines te odient; ſi iniuſta, dij; ſi autem iuſta dixeris, dij te amabunt; ſi iniuſta, homines. Item aliter Deus non eſſet iuſtus remunerator bonorum, nec vltor malorum contra multa praemiſſa in partibus corollarij primi huius, & contra Hermetem dicentem de Deo; Qui nullius malefactoris opus iuſtificat, & nullum benefactorem praemijs priuat; & contra Ariſtotelem in De mundo vlt. ſic dicentem de Deo; Hunc ſemper comitatur vltio & iuſtitia. Qui & in De bona fortuna 1. dicit; Deum dignificamus Dominum exiſtentem talium, vt diſtribuat dignis & bona & mala; & 4. De conſolatione Philoſophiae, proſa 1. Philoſophia Boetio ſic reſpondet; Eſſet infiniti ſtuporis, omnibuſque horribilius monſtris,Boetius. ſi vti tu aeſtimas, in tanti velut patrisfamilias diſpoſitiſsima domo, vilia vaſa colerentur, & praetioſa ſordeſcerent; ſed non eſt ita. Nam ipſo, de cuius nunc regno loquimur, Autore cognoſces ſempet quidem potentes eſſe bonos, malos verò abiectos ſemper atque imbecilles, nec ſine poena vnquam eſſe vitia, nec ſine praemio virtutes.Seneca, Quod & Seneca multis locis, & omnes morales Philoſophi cum Poetis vnanimiter conteſtantur; imò & haec eſt quaſi communis animi conceptio omnium gentium in quacunque lege viuentium, vel etiam ſine lege. Amplius autem ſuperfluum videretur & vanum, ſperare in Deum, & orare eum, niſi intelligeret ſpem & preces; ſed omnes homines cuiuſcunque ſectae ſperant in Deum, & orant; vnde & ipſe ille Ariſt. ethnicus in De mundo 12. dicit ita; Tota vita largitur ſummū locū Deo; & omnes extendimus manus ad coelū dum oramus: huic & conſonat dictū ſuū in Secreto Secretorum ſuorum, 1. parte 2. & dictum Auicen. 10. Metaph. ſuae 1. primo huius in oſtenſione 32. partis corollarij recitata. Nonne & Plato in prolog. in Timaeum, Omnibus, inquit, mos eſt, & quaſi quaedam religio, qui de maximis vel de minimis rebus ſunt acturi aliquid, praecari ad auxilium Diuinitatem, ſeu aliter precari auxilium Diuinitatis; quod & ſtatim facit ibi deuotè, immediatè ſubiungens; Quanto nos aequius eſt, qui vniuerſitatis naturae, ſubſtantiaeque rationem praeſtituri ſumus, inuocare diuinam opem, niſi plane ſaeuo quodam furore atque inexplicabili raptemur amentia. Sit igitur meis precibus comprehenſum maximè, vt ea à nobis dicantur, quae Deo placeant, tum vt nobis quoque ipſis conſequentia, propoſitoque operi decentia profetamus; Et infra 2i. 17. acturus de materia prima ait, deinde etiam nunc auxiliatorem inuocabimus ante auſpicium dictionis liberatorem, ex turbida & procelloſa & coepti iam ſermonis iactatione.Hermes. Cui & Hermes concordanter de verbo aeterno 9. Deum, inquit, rogamus, vt tribuat nobis facultatem reddendae rationis iſtius. Et infra vlt. Hoc, inquit, loquens Deo deprecamur, vt nos velit ſeruare perſeuerantes in amore cognitionis tuae,Sixtus Pythagoricus. & nunquam ab hoc vitae genere ſeparati. Sixtus quoque Pictagoricus in ſententiolis ſuis ait, Exordium à Deo ſume in agendo quae agis; & rurſum, Haec polce à Deo, quae dignum eſt praeſtare Deum; & iterum, Ea pete a Deo, quae accipere ab homine non potes; & infra, Niſi petas à Deo illud quod habueris, non perpetuò obtinebis. Quare & Boetius 5. de conſolatione Philoſophiae proſa vlt. dicit ita, Manet ſpeculator deſuper cunctorum praeſcius Deus, bonis praemia, malis ſupplicia diſpenſans; nec fruſtra ſunt in Deo poſitae ſpes, preceſque, quae cùm ſint rectae inefficaces eſſe non poſſunt. Amplius autem ſcientia Dei oſtenditut euidenter per miracula glorioſa pro ſuis cultoribus, in neceſſitatibus ſuis ad eum clamantibus ſaepe facta, de quibus trigeſima ſecunda pars corollarij primi huius pleniùs diſſerebat. Item ſi Deus neſciret quaecunque praeſentia, inſipiens homo ſciret, & beſtia multa cognoſceret, quae Deus perfectiſſimus ignoraret. Item ſi Deus aliqua praeſentia ſciat, & non omnia; poſſibile eſt feliciſſimum Deum decipi & errare,A • istoteles. & iniſerum eſſe nimis. Quare & Ariſtoteles 3. Metaph. 15. deducit Empedoclem ponentem quidlibet cognoſci per ſimile, & Deum non habere odium, ad hoc impoſsibile, quod accidit feliciſſimum Deum minus prudentem eſſe alijs. Non enim cognoſcit elementa omnia, nam odium non habet; Notitia verò ſimilis à ſimili. & in De mundo 11. aſſimilat Xerxem Regem, qui intellexit omnia per miniſtros, Deo, qui omnia videt, 〈 in non-Latin alphabet 〉 Auicenna. & audit. Hoc idem & nomen Dei in lingua Graeca teſtatur: Deus enim dicitur Graecè Theos à theoro, quod eſt videre, eò quòd videat omnia. Quare & Auicenna 8. Metaph. 6. dicit, Neceſſe eſſe non intelligit quicquid eſt niſi vniuerſaliter, & tamen cū hoc non deeſt ei aliquid ſingulare,Sixtus. & ideo non deeſt ei id quod eſt nimium in coelo & in terra; & hoc eſt de mirabilibus quod non poteſt imaginari, niſi qui fuerit ſubtilis ingenij. Quapropter & Sixtus in ſententiolis ſuis monet, Nunquam putes Dei ſapientiam inſenſibilem; & rurſum cogitatio hominis Deum non latet, & ideo cogitatio tua pura ſit ab omni malo: Et infra, Nequaquam latebit Deum agens iniuſtè,Ptolomaeus. ſed ne cogitans quidem. Cui & concordanter Ptolomaeus, ſicut recitatur in primo prologo Almageſti, Conueniens, inquit, eſt intelligenti pro Deo verecundari, cùm ea quae ipſi non ſunt grata cogitat. Amplius autem aliquis eſt intellectus agens omnem cognitionem noſtram intellectualem & ſcientiam quam habemus, ſicut probat Philoſophus 3. de Anima 17. & Auerroes ibi; & Auicenna 5. de Anima 5. & Algazel 5. Phyſicae ſuae primo. Hic autem intellectus agens ſi ſit Deus, habetur intentum; ſi autem cum Auicenna 9. Metaph. 3. & cum Algazele 5. Phyſ. ſuae 1. dicatur eſſe infima intelligentia coeleſtium, ſcilicet orbis Lunae, ipſa ſcit omnia, & ſi ipſa ſcit omnia, quomodo Intelligentia ſumma Deus aliquid horum neſcit? Adhuc autem cum Intelligentia quaelibet citra Deum, ſit de ſe potentialis ad intelligendum, ſicuti ad eſſendum, ſicut ex ſecundo huius apparet, quis educit potentialitatem eius ad actum? quis perficit & continet eam in actu? quis facit eam intelligentem in actu niſi intelligentia ſumma Deus, qui de ſe & per ſe actualiſſimè ſemper intelligens perſeuerat: Haec igitur intelligentia ſumma Deus, omnem intellectionem in omni natura intellectiua inferiori efficit, & conſeruat, ſicut tertium, quartum, & ſecundum huius perſpicuè manifeſtant. Haec autem ſententia de intellectu agente, videlicet quòd ſit Deus, confirmatur per Philoſophum in De bona fortuna 2. dicentem, Palam, quemadmodum in toto Deus, mouet enim aliquo modo omnia quae in nobis, diuinum rationis autem principium, non ratio, ſed aliquid melius, quid ergo erit melius & ſcientia & intellectu, niſi Deus? virtus enim ſcilicet, eſt Deus intellectus organum; & infra in Secretis Secretorum 1. part. 1. Deus, inquit, influit ſuas diuitias abundanter in animas ſapientum, & ſtudentibus tribuit gratiam cognoſcendi, cui nihil difficile, fine quo nihil eſt poſſibile poſſideri. Idem infra eiuſdem 2. partis 1. dicit quod Deus excelſus & glorioſus multa medicabi • a meditabilia & alia plurima reuelauit ſanctis Propheus, & quibuſdam alijs quos prae elegit, & illuſtrauit ſpiritu diuinae ſapientiae, & decorauit eos dotibus ſcientiae, ſeu dotauit. Et hoc idem vult Auerroes ſuper 3. de Anima, comment. 25.36. & ſuper de ſomno & vigilia, vbi aſsignat cauſam ſomniorum verorum; & ſuper 12. Metaphyſ. comment. 18. & 38. Platonici quoque,Auguſtinus. vt recitat Auguſtinus 8. de ciuitate Dei 7. dixerunt ipſum Deum eſſe lumen mentium, ad diſcenda omnia, à quo facta ſunt omnia. Hoc idem teſtantur orationes Platonis & Hermetis ſuperiùs recitatae. Nam quomodo peterent à Deo ſcientias ſibi dari, niſi ipſe ſcientiarum ſit Dominus atque doctor?Plato. Quare & Plato. 2. Timae. 15. dicit, quòd bono Philoſophiae nihil vnquam maius ad hominum genus diuina munificentia commeauit; & Hermes de Verbo aeterno 35. Tibi, inquit, Deus ſumme,Hermes. gratias ago, qui me videndae diuinitatis luminaſti lumen: Et infra vlt. Gratias, inquit, tibi ſumme, exuperantiſsime. Tua enim gratia tantum ſumus cognitionis tuae lumen conſecuti, quoniam omnibus paternam pietatem, & religionem, amorem, & quaecunque eſt dulcior efficacia praebere dignaris. Ex his igitur patet, quòd Deus ſcit omnia nunc praeſentia, & eiſdem rationibus ſimiliter oſtendetur, quòd ſemper ſciuit, & ſciet omnia quae tunc erant, aut erunt praeſentia: Et cùm per quintum huius nihil addiſcat de nouo, nec aliquod ſcitum amittat, ipſe ſemper ſcit omnia praeſentia, praeterita, & futura. Vnde & Ariſtoteles in De bona fortuna 2. Deus, inquit, bene videt futurum & praeſens, & quorum perijt ratio, id eſt, praeterita. Cui concordat Ammonius ſuper 1. peri hermenias vlt. ita ſcribens, Dicendum quidem deos cognoſcere omnia facta entia & futura modo dijs conuenienti; hoc autem eſt vna,Ammonius. & determinata, & infallibili cognitione; Propter quod quidem & contingentium ſcientiam dicendum ipſos comprehendere. Et infra; Cognoſcere, inquit, ipſos contingentia, ipſorum natura eſt, propter quod, haec quidem indetermi • um habenti naturam, poſſe quidem & euenire, & non euenire; illos autem velut mod • nobiliori, quam ſit ipſorum natura, cognitionem illorum praeaccipientes determinate & haec ſ • ire. Etenim res partibiles impartibiliter, & indiſtanter cognoſcere ipſos eſt neceſſarium, & plurificata vnitiue, & temporalia aeternaliter, & generabilia ingenerabiliter. Qua • e & Aſſcenua 4. de Anima 2. dicit,Auicennae. Hermes. Omnia quae in mundo ſunt praeterita, praeſentia, & futura, habent eſſe in ſapientia creatoris. Hermes inſuper de verbo aeterno 9. Neque, inquit, credibile eſt Deo diſpliciturum eſſe quod placuit, cùm & futurum idemque placiturum multo ante ſciuerit. Et infra 30. dicit, quòd diuinitas eſt praeſcientia omnium rerum. Praeſcientiam quoque Dei ſpecialiter probant clarae Prophetiae, clarae viſiones, & veracia ſomnia, vera praeſagia futurorum; de quibus omnibus triceſima ſecunda pars Corollarij primi huius plenius pertractauit. In iſta quoque ſententia concordant omnes Philoſophi de quibus audiuerim praeter vnum, qui in ea parte non eſt Philoſophus, ſed magis vaniloquus & ſophiſta: Imò nec meretur nomen ſophiſtae, quoniam apparentiam nullam habet. Hic enim Cicero ſcripſit librum bene magnum de diuinatione, in quo, recitando multorum veriſsima ſomnia, quin potius clariſsimas viſiones, diuinationem per ſomnia lucidè demonſtrauit. Sed in contrariam partem lapſus reſpondet ad omnia nullum ſoluens, negan do omnem diuinationem & praeſcientiam qualemcunque; qui & auſu ſacrilego ponens os in Coelum, in tam caecam blaſphemiam prorumpebat, vt etiam Deum negaret praeſcium futurorum, dicens fortè cum inſipiente cum inſipiente in corde ſuo non eſt Deus; ſin autem inſipiente inſipientius & inſipidius ſapiebat, ſcilicet Deum eſſe, & ipſum eſſe inſipientem, & inſcium futurorum. Adhucautem Aſtrologi & Medici ſaepe per ſigna naturalia multa futura prognoſticant & praedicunt; quomodo ergo Deus neſcit aliquod futurorum? Quomodo etiam Geomantici, Necromantici, Augures, & alij diuinantes, imò & dij Gentium, multa vera ſaepiùs praedixerunt, vt tuae, Marce Romane, plurimae conteſtantur hiſtoriae, abſque omni ſcientia, vel ſaltem coniectura probabili de futuris? Et ſi ipſi habuerunt ſcientiam huiuſmodi ſaltem paruam, vel qualemcunque coniecturam tenuiſsimam, veram tamen, quis neſciens, ſeu potius inſaniens Deum audebit aſſerere neſcium futurorum; cùm per primam Suppoſitionem, tertiam partem, & quartam Corollarij primi huius, neceſſariò conſequatur ipſum ea cognoſcere perfectiùs infinitè. Amplius autem ſi Deus ſecundum praemiſſa habet ſcientiam omnium praeſentium, praeteritorum, & ſimiliter futurorum, cùm ſcire actualiter & particulatiter, diſtinctè & certè ſit perfectius, quàm ſcire tantum habitualiter, potentialiter & vniuerſaliter, confusè & incertè; Deus ſcit omnia illis modis, imò & ſummè ſcit omnia, & ſecundum ſummitatem modorum illorum, ſicut prima Suppoſitio, tertia pars & quarta lucidè manifeſtant.

COROLLARIVM. Habet Corollarium, quod Deus habet diſtinctam ſcientiam omnium, nedum praeſentium, praeteritorum & futurorum: verum & omnium poſsibilium & impoſsibilium, imaginabilium & cognoſcibilium quouiſmodo, vnde & omniſciens, ſicut & omnipotens veraciter dici poteſt.

VNdè & conſequitur euidenter ſapientiſſimum Deum noſtrum, nedum habere ſcientiam huiuſmodi omnium praeſentium, praeteritorum & futurorum, verum & omnium poſſibilium, & impoſsibilium, imaginabilium, & cognoſcibiliū quouiſmodò; vndè & omniſciens, ſicut & omnipotens vertaciter dici poteſt. Hoc autem Corollarium ſeu poriſma per priora, ſicut prior concluſio faciliter demonſtratur. Haec dixerim contra eos, qui non probauerunt Deum habere in notitia, non videbit Dominus, nec intelliget Deus Iacob; credenteſ que cuncta mundana omni deſtituta regimine, fortuitis motibus agitari. Sed quia in hoc nullus Catholicus vel leuiter haeſitat, nullam Autoritatem Catholicam credidi adducendam, cum tamen hoc teſtetur pleniſſimè vtriuſque ſeries Teſtamenti.

CAP. VII. Obijcit contra ſextum & ſoluit.

HIc forſan aliquis ſeminator verborum Sophiſticus obijciet in hunc modum: Omni multitudini conuenit ſaltem imaginariè addere vnitatem; ergo multitudini omnium cognitorum à Deo. Quod ſi adda • r, ſequitor Deum non cognoſcere diſtinctè totam illam ſecundam multitudinem, quoniam vnam eius vnitatem, ſcilicet illam nouiter adlitam non cognoſcit. Item ſit A multitudo omnium punctorum maginabilium cognitorum à Deo, B verò multitudo omnium animarum imaginabilium cognitarum à Deo, & C multitudo omnium Angelorum imaginabilium cognitorum à Deo, & D multitudo compoſita ex B & C tantum; tunc A eſt aequale B & C diuiſim, quare & minus D. Poteſt ergo augeri imaginariè ad aequalitatem illius; quod ſi ponatur, Deus totam illam multitudinem A ſic auctam non cognoſcit diſtinctè. Item ponatur ſecundum ſententiam Ariſtotelis mundus aeternus anterius, & ſit A multitudo omnium dierum praeteritorum in mente diuina, ſecundum illud Propheticum, Cogitaui dies antiquos, & annos aeternos in mente habui; et B multitudo omnium annorum, eclipſium, ſeu aequinoctiorum priorum; tunc A eſt maius B; conſtat: ſicut enim dies vnius anni ſe habent ad illum; ita omnes dies pariter congregati, ad omnes annos pariter congregatos: Et de multitudine eclipſium, & aequinoctiorum ſimiliter ſentiendum; alias etiam A eſſet aequale B; quare & pars toti. Eadem etiam ratione multitudo omnium horarum, & minutarum quotliber, imò & inſtantium aequaretur multitudini eclipſium, aequinoctiorum, annorum communium & magnorum, quinimò & multitudini myriadum qualicunque annorum; quare & multitudo omnium inſtantium praeteritorum ſimpliciter aequaretur multitudini inſtantium aequinoctialium, eclipſalium, annalium, & myriadalium, inchoantium ſcilicet ſeu terminantium eclipſes, annos paruos aut magnos, myriadeſuè annorum, quod quis conceſſerit? A ergo eſt maius B; quod ſi conceſſeris, diſtribuatur imaginariè, vel verè in mente diuina, heſterni diei vna, & proxima vnitas B, puta vna, & proxima eclipſis praeterita, & diei diem heſternum proximo praecedenti eclipſis proxima ante illam, & ita deinceps ſemper continuè retrogradè procedendo; & tandem tota diſtributione completa, cuilibet vnitati A correſpondebit aequaliter vna vnitas B, & è contra, quod patet clariſſimè. Alioquin, alicubi in aliquo die praeterito deſineret talis diſtributio vnitatum B, & cum dies ille diſtet à die praeſenti per dies finitos tantummodò, B haberet finitas tantummodò vnitates? vnitates ergo A & B mutuò ſibi aequaliter correſpondent; quare & totae illae multitudines ſunt aequales. Quinimò & B eſt maius A quantum volueris, in duplo, in decuplo & deinceps. Cuilibet namque vnitati A diſtribuantur modo quo prius duae, aut decem, ſeu quot volueris vnitates B, &c. ſicut ſupra Deus ergo non nouit diſtinctè multitudines totas tales, quare nec aliquam multitudinem infinitam. Item poſſum imaginari ſaltem fictè aliquid, quod Deus non intelligit, & ita facio, & illud intelligo: Ergo aliquid intelligo quod Deus non intelligit; et ita facio, & illud intelligo, quod Deus non intelligit. Ad idem cum audis proferri aliquid, quod Deus non intelligit, tu aliquid intelligis per prolatum; ergo tu intelligis, quod Deus non intelligit; ergo Deus non intelligit intelligibilia vniuerſa. Item, ſi Deus intelligat omnia intelligibilia, et non poteſt ea omnia, quia impoſsibilia non poteſt, magis eſt intelligens quàm potens, ergo non eſt omnipotens, nec potentiae infinitae: Omne enim minus alio eſt finitum. Ad idem, ſi potentia ſit minot eius intelligentiâ, poſſet ſaltem imaginariè augmentari ad eius aequalitatem, & ſic poſſet fieri potentior, quàm ſit modò. Item multitudo omnium punctorum realiter exiſtentium, vel etiam poſsibilium, ſeu imaginabilium eſt ſimpliciter infinita; Aliàs enim poſſet illis adhuc adhuc vlteriùs vnus punctus, & ſic prima multitudo quae ponitur omnium punctorum, non eſſet omnium punctorum; ergo illa multitudo replet & ſatiat totam capacitatem intellectiuitatis diuinae. Non enim eſt in aliquo minor ea, quoniam tunc eſſet aliquo modo finita, & non ſimpliciter infinita. Item, ſi Deus intelligat omnia, vel ergo confusè vel diſtinctè; non confusè, propter capitulum proximum; nec diſtinctè, quia tunc haberet in ſe aliqua, & tot diſtincta realiter, quot cognoſcit diſtinctè. Aliqua enim diſtincta neceſſario requiruntur ad diſtinctionem quamlibet faciendam, ſicut videtur patere ex oſtenſione 36. partis corollarij primi huius. Nec poteſt quis concedere multitudinem infinitam, neque finitam habituum vel actuum cognitiuorum realiter diuerſorum in Deo, propter 26. partem corollarij primi huius. Item Philoſophus 12. Metaph. 51. per multas rationes oſtendit,Philoſophus. Auerroes. Deum non intelligere aliud à ſcipſo; vbi & Auerroes oſtendit, quòd ſcientia Dei non eſt vniuerſalis, quia vniuerſalis ſcientia importat potentiam reſpectu ſingularium, & nulla eſt potentia in eius ſcientia, vt ſupponit, nec eſt particularis, vt arguit, quia particularia ſunt infinita, & non determinantur à ſcientia; patet ergo propoſitum. Item Dominus dicit quibuſdam; Amen dico vobis, neſcio vos, Matth. 25. & ſupra, eodem 24. De die autem illa & hora, nemo ſcit,Mat. 25. Gen. 22. neque Angeli coelorum, neque Filius. Et Gen. 22. Temptauit Deus Abraham, & poſt experientiam dixit Abrahae; Nunc cognoui quòd timeas Deum: ergo hoc prius non cognouit, vel vanè ſic dixit: Et Exod. 16. dixit Dominus ad Moſem; Pluam vobis panes de coelo,Exod. 16. Deut. 13. Ier. 11. & populus colligat, vt temptem eum, vtrum ambulet in lege mea, an non. Et Deut. 13 Temptat vos Dominus Deus veſter, vt palam ſciat, vtrum diligatis eum an non: & Ierem. 11. ſic ſcribitur; Non cognoui, quia cogitauerunt ſuper conſilia. Item Sancti frequenter excitant Dominum vt cognoſcat, dicentes; Audi, vide, intellige, memento Domine huius vel illius; Memor eſto, cogita, recordare, vt patet creberrimè in Scriptura, quod non eſſet, ſi ſemper omnia cognoſceret actualiter & diſtinctè; & Scriptura ſaepè commemorat Deum, quandoque de aliquibus recordari, & aliqua obliuiſci, & de aliquibus poenitere. Item Tobiae 12. dixit Raphael;Tobi. 12. Hieronymus. Ego obtuli orationem tuam Domino. Item dicit Hieronymus ſuper illud Abakuc 1. Facies hominis quaſi piſces maris, & quaſi reptile non habens principem; Abſurdum eſt ad hoc deducere Dei Maieſtatem, vt ſciat per momenta ſingula, quot culices naſcantur, quotuè moriantur, quota pulicum & muſcarum ſit multitudo, quotuè piſces natent in aquis, & ſimilia. Item, quòd Deus neſciat omnia vera contingentia de futuro videtur; quia hoc eſſet neceſſariò, vel contingenter; non neceſſariò, quia non neceſſariò ſunt vera, ergo nec ſcita; nec contingenter, quia tunc poſſet illa non ſcire; & quia nullum non verum eſt ſcitum à Deo, contingit omne verum contingens eſſe non verum; ergo contingit ſaltem pro poſsibili nullumverum contingens eſſe ſcitum à Deo. Docet enim Philoſophus 1. prior. vbi agit de mixtione contingentis, & in eſſe, quòd maiore dein eſſe non vt nunc, aut in hoc tempore, ſed ſimpliciter; & minore de contingenti ad vtrumlibet, ſequitur concluſio de contigenti pro poſsibili. Hoc idem ſic probatur; Contingit omne verum contingens eſſe non verum: ponatur ergo in eſſe, & habetur propoſitum. Modus arguendi pater per Philoſophum, vbi prius, probantem mixtionem praedictam per hoc, quòd ex oppoſito concluſionis, quod erit vna de neceſſario, & minore poſita in eſſe, ſequitur in mixtione neceſſarij, & in eſſe prius oſtenſa, vna concluſio de neceſſario, quae infert oppoſitum primae maioris.

Huic autem ſtulto contra diuinam ſapientiam ſophiſticè garrienti,Responſio. ſecundum conſilium Sapientis expedit reſpondere iuxta ſuam ſtultitiam, ne ſibi ſapiens videatur. Poteſt igitur non improbabiliter primo dici, quòd iſta argutia non impugnat cognitionem diuinam, quoniā ſi quis conceſſerit aliquā eſſe multitudinem omnium cognitorum à Deo, negabit tibi aliud quod aſſumis omni ſcilicet multitudini poſſe addi aliam vnitatem, dicetque hoc ſolum eſſe verum de multitudine finita, cui neceſſariò infinitae deficiunt vnitates, non de multitudine ſimpliciter infinita, quae omnes continet vnitates. An non fortè & aliter, nec minus probabiliter dici poteſt, quod iſta argutiuncula ſcientiae diuinae non obuiat, nec reſiſtit? A equaliter enim arguit nullam eſſe multitudinē omnium imaginabilium, ſeu cognoſcibilium, ſicut Deum talis multitudinis ſcientiam non habere. Quòd enim Deus talē multitudinem non cognoſcat, poteſt dupliciter cogitari, vel quia talis multitudo eſt, & Deus illam nō nouit, quod nullus niſi forſitan neſcius vel leuiter ſuſpicatur: vel quia nulla talis multitudo eſt vllo modo eſſendi; quare nec intelligibilis, aut cognoſcibilis vllo modo, ſicut non eſt ſcibile, hominē eſſe non hominē, aſinum, vel Leonē, quod & videtur non inopinabiliter dici poſſe. Si enim eſſet aliqua multitudo omnium imaginabilium, ſeu cognoſcibilium ſimpliciter, eſſet & aliqua multitudo omnium punctorum imaginabilium, ſeu cognoſcibilium, omnium talium animarum, & ſimiliter Angelorum, ſicut argutia ſequens tangit. Sit igitur A multitudo omnium punctorum imaginabilium, ſeu cognoſcibilium, B verò omnium talium Animarum, C autem omnium talium Angelorum; & D tota multitudo compoſita ex B & C tantum ſicut ſuperius ponebatur; harum igitur trium multitudinum quaelibet eſt aequalis cuilibet vt videtur: Nulla enim ratio poteſt reddi, cut haec illam excedat potius quam è contra: Si inſuper vna harum, puta B ſit minor alia, puta C; poteſt augeri imaginabiliter ad aequalitatem illius. Non ergo B ab initio omnes animas imaginabiles continebat; poſſetque C minui ad aequalitatem B, & tamen omnes Angelos imaginabiles continere; nihil enim ei eſſet detractum; quia ſi quid, quantum? quis rationabiliter dicet quantum? quod contradictionem concludit: Hae igitur tres multitudines, A B C ſingulae ſingulis ſunt aequales D, ergo eſt dupla ad ſingulas ſingulatim, ſicut oſtendunt praemiſſa, circa vltimam partem corollarij primi huius. Videtur igitur poſſibile A imaginarie augmentari ad aequalitatem D; Cur enim non poteſt numerus minor augeri ſaltem ſecundum imaginationem ad aequalitatem maioris; ſicuti & è contra? Imò imaginor A aequari D, Imaginor etenim quamlibet vnitatem D habere vnum proprium punctum ſibi; cur etiam quaeſo multitudo talium irrationalium vnitatum punctorum non poſſet eſſe, aut imaginari aequalis multitudini rationalium vnitatum animarum & Angelorum? quid impedit? quid reſiſtit? Imò imaginor quamlibet animam & Angelum habere in ſe decem, centum, aut quot volueris ſpecies ſeu ſimilitudines cognitorum. Hae ergo ſunt plures iſtis; & cut non poſſum imaginari tot puncta? imò imaginor quamlibet ſpeciem punctum eſſe, aut punctum proprium poſſidere; Imaginot inſuper ſingulas animas & Angelos in noua puncta conuerſos, manentibus punctis prioribus. Nonne ergo tota multitudo punctorū imaginabilium augmentatur? Imaginor etiam quemlibet pūctum, & quamlibet animam conuerti in Angelum manentibus prioribus Angelis; Nonne ergo tota multitudo imaginabilium Angelorum imaginabiliter adaugetur? Ad haec autem ſit E multitudo omnium punctorum luminoſorum imaginabilium, & F multitudo omnium punctorum tenebroſorum imaginabilium, & G multitudo congregata ex eis; vel ergo E eſt aequalis A vel minor; Non aequalis, quia pars eius ſicut & pars G, & quia tunc eſſet aequalis G ſuo toti: Nec minor, quia eadem ratione eſſet minor B & C diuiſim, quod poteſt deſtrui per priora. Imaginor inſuper quod quilibet pū ctus fieret luminoſus, E ergo multitudo A multitudini adaequatur. Poteſt quoque ſimiliter argui de animabus & Angelis, ſupponendo aliquam eſſe multitudinem omnium animarum imaginabilium ſapientium, ſeu bonarum, & aliam eſſe multitudinē omnium animarum imaginabilium inſipientium ſeu malarum, & de Angelis pari modo, &c. ſicut ſupra. Adhuc autem & poſſet fieri ſimilis prologiſmus de hominibus integris in corpore & anima, de manibus, digitis dentibus, & capillis eorum; imò & de punctis corporum eorundem: Data namque hypotheſi conſequitur euidenter, quod quaelibet multitudo omnium horum imaginabilium, puta hominum, ſeu corporum humanorum, eſſet aequalis cuilibet multitudini ſimili, puta manuum, digitorū, dentium capillorum, quinimo & punctorum. Ex his igitur, vt videtur, poteſt non improbabiliter apparere, nullā eſſe multitudinem omnium imaginabilium, ſeu cognoſcibilium, in ſpecie punctorū, animarum, vel ſimilium; quare nec vniuerſaliter omnium; ſicut nec eſt aliqua multitudo omnium finitorum imaginabiliū, nec aliqua multitudo omnium quae nō ſunt omnia, cum tamen multa ſint quae non ſunt omnia; nec aliqua multitudo omnium paucorum, tribus etiam in perſonis Diuinis; ne que aliqua multitudo omnium compoſſibilium de numero quatuor contradictoriorum poſſibilium ſignatorum. Nulli tamen dubium debet eſſe, quin omnis multitudo cognoſcibilium quouiſmodo, & quorumlibet cognoſcibilium multitu do diſtinctiſſimè cognoſcatur à Deo, ſicut proximum huius docet. Et ſi adhuc non deſinas obgarrire, ergo Deus neſcit, quot puncta cognoſcit; imò ſcit: Scit enim quod duo cognoſcit, & ſi intelligas per quot, quotcun que ad maximum ſeu plurimum, ita quod non vltra, eſt aliquis forſitan qui concedet, non quia aliquā punctorum multitudinē, aut aliqua puncta Deus ignoret; ſed quia nulla eſt multitudo punctorum omnium quae cognoſcit, ſicut praehabita ſuadebant. Simili nam que modo oportet te concedere, quod Deus neſcit, quot puncta finita cognoſcit; quod neſcit quot latera, vel angulos ſcit in figura rectilinea, aequilatera & aequiangula contineri; quod neſcit quot pedes ſcit in circumferentia, vel diametro circuli poſſe eſſe; quòd neſcit in quot partes aequales ſcit continuum ſimul actu eſſe diuiſum; imò fortaſsis quod magis videtur mirabile apud quoſdam, quòd Deus non ſcit puncta finita poſſe eſſe tot, quot ſcit puncta finita poſſe eſſe; quod Deus non ſcit finitam rectilineam poſſe habere tot latera aequalia, & angulos aequales, quot ſcit finitam rectilineam poſſe habere; quòd Deus non ſcit circulum poſſe eſſe quantumcunque ſcit circulum poſſe eſſe; quòd Deus non ſcit continuum poſſe eſſe diuiſum in quotcunque partes ſcit ipſum poſſe eſſe diuiſum, quòd Deus neſcit quae eſt menſura communis latus quadrati & diametrum commenſurans, quanquam de quadrangulis benè ſciat; quod neſcit quae ſunt omnia, quae non ſunt omnia; quae ſunt omnia pauciora tribus; quae ſunt omnes diuinae perſonae pauciores tribus perſonis diuinis, quamuis benè ſciat, quòd omnia multa pauciora tribus ſunt duo, & hoc totum non propter defectum ſcientiae, aut cognitionis in Deo, ſed quia illa non ſunt ſcibilia, ſicut falſa, & impoſsibilia; ideoque nec poſſunt à ſcientia comprehendi. Quod verò arguitur conſequenter, ſoluitur forſitan per hoc idem: Non enim diuinae ſcientiae derogat, ſed potiùs reprobat multitudinem talem eſſe. Sententia namque Ariſtotelis poſita, nulla fortaſsis eſt multitudo omnium dierum, annorum, eclipſium, ſeu aequinoctiorum priorum in mente diuina, nec extra; ſicut nulla eſt multitudo omnium finitorum eorum, neque omnium quae non ſunt omnia eorundem; omnem tamen multitudinem horum praeteritorum, & omnia haec praeterita diſtinctiſsimè nouit Deus. An fortaſsis per hanc rationem ad impoſsibile deducentem poteſt ſententia Ariſtotelis reprobari, & oppoſitum demonſtrari? cùm ſecundum eius ſententiam, ſicut eſt aliquod totum tempus infinitum, ſic & aliqua tota multitudo omnium dierum, menſium, & caeterorum huiuſmodi infinita, ſicut Corollarium primi tangit. Aliqui forſitan reſpondebunt fatendo A & B, & omnes tales multitudines eſſe ad inuicem coaequales; Sed iſta proteruia priùs fuerit propulſata: Et cùm adhuc proponis, quod potes imaginari ſaltem fictè aliquid, quod Deus non intelligit, & ſic vltra procedis; O minùs intelligens! cur non vis intelligere, quòd proprio gladio poſsis ſimiliter referiri; Si enim imaginari valeas quouiſmodo, quòd Deus non intelligit, cur non ſimiliter imaginari valebis, quòd tu ipſe non intelligis? cùm multa & ſatis plura non intelligas quàm diſtinctè intelligas? & cur non vlterius deducis ex iſto, te intelligere aliquid, quod non intelligis? Et cùm vlterius ore ſtulto ebullis ſtultitiam, cùm audis, inquiens, proferri aliquid quod Deus non intelligit, tu aliquid intelligis per prolatum: Ex ore tuo te iudico ex verbis tuis; Cum audis, inquio, proferri aliquid, quod tu non intelligis, tu aliquid intelligis per prolatum &c. ſicut priùs: hanc autem ſtultitiam hominibus illis relinquo vlteriùs maſticandam, quibus quod ſtultum eſt Deo. Dei tanquam ſapientius acceptatur. Cùm verò arguitur, quòd ſi Deus intelligat omnia, plura intelligit quàm poſsit; dicendum quòd quicquid Deus intelligit, poteſt intelligere. Quare non ſequitur quod Deus ſit magis intelligens quàm ſit potens. Si autem loquaris de poſſe ad extra producere, ſic non propriè ſed multum impropriè ſit magis intelligens quàm ſit potens, quia reſpectu cuiuſlibet cuius eſt potens, eſt intelligens, & non è contra; & ſic non ſequitur vltra, quòd non ſit omnipotens. Ex hoc enim dicitur verè omnipotens, quia poteſt omne poſsibile, non quia poteſt omne imaginabile, aut eſſe fingibile, vt probat Lumbardus 1. ſentent. diſtinct. 42. licet ibi per dicta ſanctorum oſtendat ſimiliter, quòd ideo Deus dicitur omnipotens, quia poteſt quicquid vult, quod conuenienter poteſt intelligi, ideò ipſum omnipotentem verè dici, quia poteſt quicquid vult, id eſt, quodcunque ab eo volubile fieri, & hoc eſt omne poſsibile, vt eſt dictum. Et ſimiliter dicitur potentiae infinitae productiuae ad extra, quia eius potentia non finitur ad aliquod poſsibile, nec ad aliqua poſsibilia, quod vel quae non poteſt. Aliud autem argumentum de multitudine omnium punctorum realium poſsibilium vel imaginabilium non procedit: Sicut enim arguit illam multitudinem replere, & ſatiare totam capacitatem intellectus diuini; ſic poſſet argui, quòd eadem repleret & ſatiarer totam capacitatem entitatis, ſeu poſsibilitatis eſſendi, ita quòd nihil aliud poſſet eſſe. Hoc idem etiam aliter ſoluitur per praemiſſa. Ad aliud dico, quòd Deus intelligit dictinctiſsimè vniuerſa, nec per aliqua diſtincta in eo, ſed tantum per ſuam vniſsimam, & ſimpliciſsimam claritatem, quae ex multitudine ſuae virtutis & fortitudinis infinitae aequiualet, imò incomparabiliter praeualet omni multitudini ſimilitudinum, exemplarium, idearum, habituum, actuum, & accidentium quorumcunque, ſicut tertia pars, & quarta Corollarij primi docent. Et hoc eſt quod fideliſſimus, & diſertiſsimus Eſaias 40. ſic teſtatur; Leuate, inquit, in excelſum oculos veſtros, & videte quis creauit haec; qui educit in numero militiam eorum, & omnes ex nomine vocat, prae multitudine fortitudinis, & roboris, virtutiſque eius, neque vnum relictum fuit, ſcilicet ſecundum gloſſam, alienum à numero & cognitione eius. Autoritates verò Philoſophicae in contrarium allegatae intelliguntur de entibus finitae fortitudinis, & virtutis. Talia enim, vt videtur, nō poſſunt aliqua diſtinctè cognoſcere, niſi per aliqua correſpondenter diſtincta, niſi forſan hoc ſit per hanc claritatem diuinam, ex ſua infinita virtute ſupplentem in eis vicem huiuſmodi diſtinctorum. Pro Autoritate Philoſophi dicendum, quòd non intendit probare Deum non intelligere aliud à ſeipſo, ſed probat haec tria, quod Deus non intelliget in potentia, quòd Deus eſt ſua intelligentia, & quòd Deus non intelligit aliud à ſe, ita quòd patiatur, & cauſaliter perficiatur ab eo ſicut intellectus humanus, quod legentibus, & non negligentibus illud capitulum cum expoſitionibus Auerrois, Thomae, & aliorum Doctorum poterit apparere. Pro illo autem dicto Euangelico quod ſequitur, eſt ſciendum quod ſcientia Dei eſt duplex, ſcilicet ſimplicis cognitionis ſeu notitiae, & approbationis & complacentiae, quae vltra ſimplicem cognitionem ſeu notitiam addit approbationem, beneplacitum, & complacentiam voluntatis. Diſtinctio iſta patet per beatum Gregorium 25. Moral. vlt. tractantem illud Matth. 25.Gregorious. Amen dico vobis, neſcio vos; Nec aliter poteſt intelligi niſi quòd non approbat, vel reprobat quos ſic neſcit. Cognoſcet enim ſimplici notitia, quibus ſic dicet. Vnde & Apoſtolus 1. ad Cor. 8. Si quis diligit Deum, hic cognitus eſt ab eo.Lumbardus. Hanc quoque diſtinctionem allegat Lumbardus 1. Sentent. diſt. 36. à Caſſiodoro ſuper Pſalterium, & ab Auguſtino ſimiliter, & in libro ſuo ad Heluidium, vbi dicit, Si ad ſcientiam referas, non ignorat Deus quibus dicet, Non noui vos, ſed eorum improbatio hoc verbo inſinuata eſt, & 83. quaeſtionum 60. Cum Deus dicitur neſcire, pro eo dicitur, quod non approbat, id eſt in diſciplina ſua, & doctrina non agnoſcit; vbi & tertium ſenſum eiuſdem dicti ſubiungit, Dictum eſt, inquit, neſcio vos, pro eo quod vtiliter facit neſcientes quod ſcite inutile eſt; ſic que dicitur Deus neſcire, pro facere neſcientes. Vbi & alias Autoritates obiectas exponit ſimiliter; Sicut, inquit, ſcire Deus dicitur, etiam cum ſcientem facit, ſicut ſcriptum eſt, Tentat vos Dominus Deus veſter, vt ſciat ſi diligitis eum; non enim ſic dictum eſt quòd neſciat Deus, ſed vt ipſi ſciant, quantum in eius dilectione profecerint, quod niſi tentationibus non plenè ab hominibus agnoſcitur; ideo bene accipitur quod dictum eſt, Solum Patrem ſcire de die illa, quia ipſe ſolus facit Filium ſcire; et quod dictum eſt neſcire Filium, quia facit neſcientes homines, id eſt, non prodit eis, quod inutiliter ſcierent. Et hunc vltimum modum loquendi ſcripturae probat 1. de Trin. 12. efficaciter & diffuſe 5. ſuper Geneſin 20. & ſuper titulum Pſalmi 6. et haec eadem expoſitio patet per Gloſſas in locis ſuperius allegatis.Augustinus. Vnde ſuper illud Geneſ. 22. tentauit Deus Abraham,Gloſſa. dicit Gloſſa, vt notificaret ei perfectionem, quam non ignorabat; et ſuper illud infra, eodem, nunc cognoui &c. id eſt, cognoſcere feci. Pro alijs quae ſequuntur, dicendū quòd Deum audire, videre, & ſimilia, tripliciter poſſunt intelligi; Propriè, vt important operationes ſeu paſſiones proprias ſenſuum, & ſic Deo non competunt; Non enim eſt Animal, nec corporeos ſenſus habet: Tranſumptiuè, & hoc dupliciter, ſcilicet aut vt important cognitionem aut affectionem diuinam, & ſic non intelligunt Sancti, cum dicunt, Domine exaudi, vide, vel aliquid ſimile; (In his enim vniformiter ſemper [ita] ſe habet) Aut vt important diuinae cognitionis aut affectionis opus extrinſecum & effectum, & ſic intelligunt Sancti, cum orant. Et quia ſecundum Philoſophum 6. Topic. Omnes tranſterentes ſecundum aliquam ſimilitudinem transferunt, haec ſimilitudo fuit cauſa, quare talia ab hominibus transferuntur ad Deum. Homines quando vident, vel audiunt, iraſcuntur & placantur; cognoſcunt & afficiuntur interius, vnde & exterius operantur; quare & iſtae cauſae pro ſuis effectibus ſaepè figuratiue ponuntur, vt manus pro ſcriptura; cum dicimus de bona litera, haec eſt bona manus; & lingua pro loquela, cum dicimus, locutus eſt lingua Anglica, vel latina, id eſt, tali loquela, & eſt 33. color Rhetoricus de exornatione verborum, ſicut Tullius vlt. 2. ſuae Rhethoricae manifeſtat, à quo et denominatio denominatur. Eſt quo que in talibus ſecundus modus aequiuocationis, vel amphiboliae, eo quòd dictio vel oratio accipitur tranſumptiuè, quandò ſoliti ſumus ſic dicere, vt patet per Philoſophum 1. Elench. vbi amphiboliae ſententias dubias & obſcuras certificat, & ſerenat; qui modus loquendi in ſacra ſcriptura, nedum ad Deum, verum etiam ad inanimata transfertur quandoque. Dicit enim Dominus Hoſeae 2. Exaudiam coelos, & illi exaudient terram, & terra exaudiet triticum, vinū et oleum, & haec exaudiēt Iſrael. Vnde Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 118. Memor eſto verbi tui ſeruo tuo, ſic ait, Nunquid obliuio, ſicut in hominem, cadit in Deum? Cur ergo dicitur ei, Memento? & reſpondet, Non vt hominibus iſta contingunt, ita intelliguntur in Deo; Nam ſicut Deum poenitere dicitur, quando praeter hominum ſpem res mutat, conſilio non mutato, quia conſilium Domini in aeternum manet; Ita dicitur obliuiſci, quandò tardare videtur adiutorium, vel promiſſum, vel non retribuere digna peccantibus, vel ſi quid huiuſmodi, tanquam eius memoria ſit elapſum quod ſperatur, ſiue timetur, & non fit, dicuntur iſta locutione morali, qua humanus moueatur affectus, quamuis Deus haec faciat certa diſpoſitione, non deficiente memoria, nec obſcurata intelligentia, nec voluntate mutata. Cum itaque dicitur ei, Memento, orantis deſiderium, quia promiſſum poſcit, oſtenditur, & non Deus, quaſi ei de mente id exciderit, admonetur. Memento, inquit, verbi • i ſeruo tuo, hoc eſt, imple promiſſum ſeruo tuo. Et 83. quaeſtionum 52. oſtendit idem per totum,Auguſtinus. & in fine De poenitentia Dei, dicit; Mutare certum aliquid, & in aliud tranſſerie, non facere ſo • emus niſi poenitendo; quanquam diuina prouidentia cuncta certiſsimo ordine adminiſtret tamen ad humilem humanam intelligentiam, ea quae incipiunt eſſe, nec perſeuerant quantum perſeueratura ſperata ſunt, quaſi per poenitentiam Dei dicuntur ablata. Gloſſa quoque ſuper Geneſin 6. vbi agitur de poenitentia Dei ſuper hominum factione; Non, inquit,Gloſſa. in Deum poenitentia cadit, cui eſt de omnibus tam fixa ſententia, quàm certa praeſentia. praeſcientia; ſed vtitur Scriptura vſitatis verbis, coaptans ſe noſtrae paruitati, vt ex cogni • is incognita cognoſcamus. Videtur igitur poenitere dum opus mutat, voluntate tamen & diſpoſitione immobili permanente. Aliter quoque poteſt exponi, Deum poenitere, ſcilicet ad modum poenitentis ſe habere, pro quo dicit Gloſſa ſuper illud, 1. Reg. 15. Poenitet me quod conſtituerim Saul Regem, id eſt,Gloſſa. ad modum poenitentis faciam delendo regnum eius. Et haec expoſitio conſonat Auguſtino, 83. quaeſt. 52. ſuperius allegato:Anſelmus. quibus & concordat Anſelmus. 1. Cur Deus homo 9. exponens illud quod legitur Luc. 2. Ieſus proficiebat ſapientia, &c. Non, inquit quia ita erat, ſed quia ille ſic ſe habebat, ac ſi ita eſſet; & hoc eſt, quod dicit Lumbardus 3. ſentent. diſt. 13. vlt. Quod autem allegatur de Raphaele quod obtulit orationem Tobiae Domino, non concludit quòd Dominus illam prius neſciuit, & didicit tunc ab eo; imo ipſum offerre orationem coram Domino, non fuit, niſi conſulere voluntatē diuinam de tali oratione, ſi, & quantum, • cquando, vel quomodo debuit exandiri. Vel forſan Raphaelem offerre Domino orat onem Tobiae, fuit ipſam ſuis precibus Domino commendare. Vnde & Auguſtinus 5. ſuper G • neſin ad • eram 19 ſic ait; Non ſanè propter inferiorum ſcientiam nuntijs indiget, quaſi per eos fiat ſcientior, ſed illo ſimplici ac mirabili modo nouit omnia ſtabiliter atque incōmutabiliter; habet autem nuntios propter nos, & propter ipſos, quia illo modo Deo parere & aſsiſtere, vt eum de inferioribus conſulant, eiuſque praeceptis & iuſsis obtemperent, bonum eis in ordine propriae naturae atque ſubſtantiae. Autoritas verò Ieronymi ſoluit ſeipſam, in hoc quod di • per ſingula momenta. Deus enim ſcit omnia ſimul & ſemper, non per vices temporum; ſicut ipſa ſcita incipiunt eſſe, vel deſinunt more humano, quoniam apud ipſum non eſt tranſmutatio, nec viciſsitudinis obumbratio, Iac. 1. & 5. capitulum demonſtrauit. Soluitur etiam per hoc quod conſequenter adiungit; Non ſimus, inquit, tam fatui adulatores Dei, vt dum prouidentiam eius etiam ad ima retrudimus, in nos ipſos iniurioſi ſimus, eandem irrationabilium, & rationabilium curam eſſe dicentes. Vult ergo Ieronymus negare à Deo ſcientiam, qua prouideat irrationalibus, ſicut rationalibus creaturis; his enim ſtatuit leges, & praemia, vel ſupplicia ſemp • erna; illis autem nequaquam. Et hoc eſt quod dicit Apoſtolus,Apoſtolus. 1. ad Corinth. 9. Nunquid de bobus cura eſt Deo, ſcilicet talis cura quae dirigat eos in meritis, & coronet in praemijs, licèt ſecundum Sapientem, Sap. 6. & 12. Cura ſit Deo de omnibus, Sap. 6. & 12 qua ſcilicet attingit à fine vſque ad finem fortiter, & diſponit omnia ſuauiter modis ſuis. Et hae ſunt reſponſiones Lumbardi, 1. Sentent. diſt. 39. Illud autem argumentum mixtum poteſt excludi faciliter; ſicut enim arguit contra diuinam ſcientiam, ſic poteſt argui contra ipſorum contingentium veritatem. Nam nullum non verum eſt verum: contingit ad vtrumlibet omne verum contingens eſſe non verum, ergo contingit pro poſsibili; Nullum verum contingens eſſe verum: ergo contingit neutram partem contradictionis in talibus eſſe veram, ſed pariter ambas falſas. Sic ergo ab iſto inuolucro Logico non Theologico euoluuntur Theologi, & Logici inuoluuntur.

CAP. VIII. Quòd Deus habet volutionem & amorem communiter, & ſpecialiter ad quacunque.

NVnc autem reſtat conſequenter oſtendere, Deum habere volutionem & amorem communiter & ſpecialiter ad quaecunque, quoniam ſecundum priora Deus omnia conſeruat, facit, & mouet, & non ſine cognitione, & ſapientia diſponente, ſicut ſextum huius oſtendit. Sed haec ſine voluntate nihil conſeruant, faciunt, neque mouent, quoniam ipſa cognitio eius eſt ſola, ita eſt impoſsibilium ſicut poſsibilium, & poſsibilium quae nunquam fient, ſicut faciendorum; & ita praeteritorum ſicut futurorum; & ita futurorum in remoto, ſicut in propinquo; & ita omnium futurorum, ſicut praeſentium, quae actualiter modo fiunt vel conſeruantur iam facta. Si ergo cognitio ſola per ſe faceret aliquid vel ſeruaret, ſemper & ſimul faceret omnia ſupradicta, Item cognitio diuina de ſe videtur indifferens ad faciendum, vel non faciendum; imò ipſa per ſe ſola non apparet factiua; ergo nihil poteſt efficere niſi per aliquid determinans limitetur; hoc autem poni non poteſt niſi Diuina volutio actualis. Item ſic videtur in productione rerum à Deo,Ariſtoteles. ſicut in productione motus proceſſiui ab animali; In hac autem non ſufficit ſola cognitio, ſed cum hac requiritur appetitus, vt probat Ariſtoteles 3. de Anima, vbi inquirit principium huius motus; & probat primò quod non eſt potentia vegetatiua; ſecundò, quòd non eſt potentia ſenſitiua; tertiò, quòd non eſt ratio, neque intellectus ſpeculatiuus, nec practicus; quartò, quòd nec appetitus eſt Dominus huius motus; quintò, quòd haec duo ſcilicet phantalia & appetitus, ſiue intellectus & voluntas mouent Animal proceſſiuè. Iſta patent per Auerroem ibi expreſſiùs comment.Auerro • . Philoſophus 44. & deinceps; & idem probatur in de motu Animalium manifeſtè. Item ſecundum Philoſopum 9 Eth. 7. Omnis artifex diligit ſuum opus, & omnis bene faciens bene patientem cui ſcilicet benefacit, & hoc magis quàm è contrario diligatur; & omnia ſunt opera Dei ſummi Artificis, ſicut praecedentia docuerunt, eiuſque beneficia liberaliſſimè diſtributa. Item quia aliter Deus non ſeruaret nec ageret nec ageret libere, quoniam nulla eſt actio libera, quae non proficiſcitur à libera voluntate, & ſic homo ruſticus & ſeruilis liberior eſſet Deo. Aliter quoque Deus nullam voluntatem haberet, contra octauam partem corollarij primi huius, vel non poſſet vti propria voluntate cum alijs abſurditatibus infinitis. Adhuc autem modus liber & voluntarius operandi ad extra, eſt melior & nobilior alio; quare & potentia rationalis, quae taliter operatur, reputatur nobilior irrationali, quae aliter operatur. Iſte ergo modus operandi ad extra quaecunque tribuendus eſt Deo teſte tertia parte corollarij primi huius: Iſtam quoque ſententiam & quaedam Autoritates. 2o. huius praemiſſae lucidè conteſtantur:Algazel. Dicitque Algazel 3. Metaph. ſententia 7. quod primus eſt volens, & omnia fluunt ab eo, & placent ſibi, nec aliquid horum odit. Hoc autem ille antiquus Empedocles aſpici • bat à longe.Empedocles. Hic enim vt recitat Ariſtoteles 3. Metaph. 15. poſuit duo generalia rerum principia, ſcilicet Amorem & odium, ſed in Deo poſuit a • orem ad omnia ſine odio cuiuſcunque.Ariſtoteles. Quibus concordat Sapiens Sapient. 11. alloquens Dominum in hunc modum,Sapiens. Diligis omnia quae ſunt, & nihil odiſti eorum quae feciſti, quomodo autem poſſet aliquid manere niſi tu voluiſſes, aut quod à te vocatum non eſſet, conſeruaretur.

CAP. IX. Quod voluntas diuina eſt cauſa efficiens cuiuſlibet rei factae, mouens ſeu motrix cuiuſlibet motionis, ac vniuerſaliter omnium amantiſsima genetrix, nutrix & viuifica conſeruatrix.

HVic autem coniūgendum exiſtimo quod Diuina voluntas eſt cauſa efficiens cuiuſlibet rei factae, mouens ſeu motrix cuiuſlibet motionis, ac vniuerſaliter omnium amantiſsima genetrix, & viuifica conſeruatrix. Hoc totum ex 3.4. & 2. cum proximo ſequitur manifeſtè. Quod & propter haec quibuſdam rationibus & Autoritatibus Philoſophicis & Theologicis poterit confirmari. In huiuſmodi namque cauſis non eſt infinitus proceſſus per ſuppoſitionem ſecundam; eſt ergo aliqua omnium vna prima, quae eſt Deus ſicut ſuperius eſt oſtenſum; ſed illa non poteſt poni Deus ſecundum ſuam eſſetiam abſolutam, quo niam illa quantum eſt de ſe aequaliter & indifferenter ſe habet ad poſſibilia, quae nunquam fient, ſicut ad facienda; & ad futura remota, ſicut propinqua, & ad mouentia ſicut ad quieſcentia; ergo & haec omnia ſimiliter & aequaliter ſemper eſſent; maximè quia ſi quid fiat ab eſſentia eius ſola ſine aliqua voluntate, illud fit per modum naturae & neceſſitatis, ſicut effectus cauſarum naturalium, cum libertas in ſola voluntate ponatur: Et tales cauſae naturales quando poſſunt, debita diſpoſitione paſſi ſuppoſita neceſſariò ſemper agunt. In hoc enim differunt hae cauſae à cauſis voluntarijs partic pantibus rationem, vt patet 9. Metaph. 10. & ſimiliter in comment. quare cùm omnes cauſae inferiores ſiue ſecundae in cauſatione ſua quacunque ſubdantur neceſſariò primae cauſae, omnes cauſationes earum, ſicut & quaelibet cauſario primae cauſae proueniunt de neceſſitate naturae, & penitùs abſoluta; quare vniuerſaliter omnis libertas & contingentia, ac meritum deſtruetur. Non enim decet cauſarum ordinem naturalem, vt cauſa inferior ſecunda ſit liberior, quàm ſuprema, & prima, nec eſt aliquo modo poſsibile. Haec enim eſt in omnibus regulans, illa in omnibus neceſſariò regulata, haec ſubijciens, illa ſubiecta, haec praecedens & dominans, illa ſequens in omnibus, & ancillans. Si etiam Deus ageret ad extra purè naturaliter, ageret ſecundum vltimum ſuae potentiae, quare & neceſſariò infinitae, eſſetque omnis eius effectus ſimpliciter infinitus, & ſibi aequalis, cùm omni minori plus poſsit, ſicut Suppoſitio prima monſtrat: Nec cauſa huiuſmodi omnium poteſt poni ſola diuina cognitio, ſicut capitulum proximum oſtendebat. Nulla ergo reſtat talis cauſa ſufficiens, niſi ponatur diuina voluntas. Item quicunque agit aliquid liberè, agit illud voluntariè, Deus autem agit liberè quicquid agit ad extra; perfectius eſt enim ſic agere; alias etiam irrationabiles eſſent gratiarum actiones, & inanes preces omnium erga Deum. Item alias Deus nullam voluntatem haberet, vel non vteretur propria voluntate in omnibus effectibus ſupradictis qui ſunt ab eo, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum, quod tamen ſine dubio magis decet. Hoc idem multi Philoſophi conteſtantur: Nam doctus Plato 1. Timae. 1. vbi de genitura Mundi agit, loquens de Deo,Plato. ſic dicit; Optimus erat ab optimo; portò inuidia longè relegata eſt. Ita que conſequenter cuncta ſui ſimilia, prout cuiuſque natura capax beatitudinis eſſe poterat, effici voluit; quam quidem voluntatem Dei, originē rerum certiſsimā ſi quis ponat, rectè eum putare conſentiam. Eccé quantū ad productionē rerum à Deo, qui & de conſeruatione rerū à Deo, ſecundi tertio ſentit idem, ſicut ſecundo huius pleniùs recitatur. Cui & eius diſcipulus Ariſt. in de Mundo 13. concordat, cùm dicit vniuerſaliter, quod in naui Nauta ſeu gubernator,Aristoteles. ſecundum aliam tranſlationem, in curru Auriga, in choreis Choraula, in ciuitate Lex, in agmine, ſeu exercitu ſecundum aliam tranſlationem, Dux; hoc Deus in Mundo: Ipſe enim immobilis cuncta mouet, & circumfert, quò vult, diuerſis ideis, & naturis. Et infra eodem, Vineae, & palmae, & Perſici ficus, dulces & oliuae, vt ait Poëta, & infructiferae, quarum tamen eſt opus ob aliud, vt Platanus, Pinus Buxus, Tilia, Populi, Cupreſſus, & ſimilia; Animantium quoque tam domeſtica, quàm ſilueſtria, quae in aëre, terra, vel aqua degunt, generantur, creſcunt, & corrumpuntur, diuinis parentia decretis (ſecundum aliam tranſlationem, mandatis.) Decreta autem & mandata ſunt opera voluntatis. Idem ſupra, eiuſdem 9o. Sicut, inquit, inchoante Choraula, concinit tota Chorea varijs vocibus acutis & grauibus, vnam harmoniam continuam continuantibus, ſic ſe habet res in Deo, qui cuncta diſponit: Nam ſecundum ſupernam infuſionem ab agnominato Choraula mouentur ſemper Stellae, totumque Coelum incedit; & fulgidus Sol diuidens diem & noctem, & quatuor anni tempora; Fiunt autem pluuiae, & venti, & rores, & paſsiones propter primam & originalem cauſam. Sequuntur autem haec effluxus fluminum, maris inundationes, ortus arborum, fructuum maturationes, Animalium generationes, nutritiones omnium, & crementa, & corruptiones, cooperante ad haec & vniuſcuiuſque conditione. Quando ergo omnium Dux (ſecundum aliam tranſlationem Princeps) & genitor innuit (ſecundum aliam tranſlationem, praecipit) omni naturae latae inter coelum & terram, mouetur continuò in circulis & metis (ſecundum aliam tranſlationem, terminis) proprijs, quandoque diſparens, quandoque apparens oſtendens mille ideas (ſecundum aliam tranſlationem, formas) & iterum abſcondens ex vno principio. Innuere autem & praecipere eſt operatio voluntatis. Idemque in de Secreto ſecretorum 1. part. 23. Rex eſt in regno, ſicut pluuia in terra, quae eſt Dei gratia coeli benedictio, terrae vita, viuentium iuuamentum; quare & homines laudant Deum conſiderantes ſigna ſuae gratiae, dona miſericordiae, ſcilicet pluuias & ventos, & caeteras impreſsiones quas emittit de theſauro miſericordiae ſuae, qui hyemis & aeſtatis frigora & calores ſumma prouidentia ineuitabiliter ſtabiliuit; qui & ſupra 1. dicit, quòd Deus ſtudentibus tribuit gratiam cognoſcendi; gratiam autem & miſericordiam facere, prouidere, & ſtabilire, quis neſcit competere voluntati? Nec debet iſte liber inter Apocrypha numerari, eò quòd loquitur de gratia & miſericordia Dei, qui magis videntur termini Theologici, quàm Philoſophici. Libri enim Philoſophici omnibus ſatis noti loquuntur de eiſdem.Philoſophus. Philoſophus enim 10. Eth. 14. ponit triplicem opinionem qualiter homines fiunt boni, dicens; Fieri autem bonos exiſtimant hi quidem natura, hi autem conſuetudine, hi autem doctrina. Et vult quod quaelibet iſtarum opinionum habeat aliquid veritatis, & pro prima opinione ſubdit; quod quidem igitur naturae manifeſtum, quod non in nobis exiſtit, ſed per aliquam diuinam cauſam, & verè benè fortunatis exiſtit: Vbi Auerroes;Auerroes. Quidam hominum putantur eſſe boni per naturam, & quidam per doctrinam, & patet quoniam quod de hoc eſt per naturam non eſt à nobis, ſed per gratiam quandam diuinam; illis quoque fortuna bona eſt veraciter. Nec poteſt aliquis fingere quod per iſtam cauſam diuinam, & gratiam, ac fortunam, intelligatur tantum quaedam influentia coeleſtis, ſeu ſtellica, qualem Aſtronomi ſolent in natiuitatibus ſeu conceptionibus ſomniare;Philoſophus. quoniā ſecundum eundē Philoſ. in de bona fortuna 2. Bona fortuna eſt à Deo, qui immediatè mouet intellectum benè fortunati ad enfortunia conſequenda, dicit enim ſic; Quod autem quaeritur hoc eſt, quid motus principiū in anima? palam quemadmodū in toto, ſcilicet in vniuerſo. Deus enim mouet aliquo modo omnia quae in nobis, diuinum autem rationis principium, non ratio, ſed aliquid melius, quid ergo erit melius & ſcientia & intellectu, niſi Deus? Virtus enim intellectus organum & propter hoc, quod olim dicebantur benè fortunati vocantur, qui ſi impetū faciunt, dirigunt ſine ratione exiſtentes, & conſiliari non expedit ipſis: Habent enim principium tale quod melius intellectu & conſilio; qui autem rationem,Auerroes. hoc non habent, ne que diuinos inſtinctus. Auerr. quoque in Prol. 1. Phyſ. dicit quòd gratia hominis perfecta, eſt, ipſum eſſe perfectum per ſcientias ſpeculatiuas. Et quòd intelligat de gratia quae gratis datur à Deo, patet per eundem ſuper 1. de Coelo Comment. 32. dicentem, quod ipſe longo tempore fecit moram, eo quòd non intellexit explanationem illius loci; vbi probat Ariſtoteles, quòd nullus eſt motus contrarius motui circulari; et ſubdit, Sed Deus induxit me ad veritatem. Idemque ſuper 2. de Anima Comment. 34. de miſericordia Dei dicit, Sollicitudo diuina cum non potuit facere viuum permanere ſecundum indiuiduum, miſerata Hermes. Sixtus Pythagoricus. miſerta eſt in dando ei virtutem qua poteſt permanere ſecundum ſpeciem. Iſtam quoque ſententiam de gratia Dei praemiſſam, Hermes de verbo aeterno vlt. atteſtatur, ſicut ſexto huius fuerat recitatum; de qua & Sixtus Pictagoricus in ſententiols ſuis ait: Gratia Dei fato non ſubiacet. Amplius autem plurimì antiquorum Philoſophorum, poſuerunt amorem Dei originale principium quorumcunque; Amor autem à voluntate minimè ſeparatur. Recitat ſiquidem Philoſophus 1 Metaph. Heſiodum & Parmenidem dicentes amorem Deorum prouidentem omnibus eſſe principium generationis vniuerſi, qui amor omnia condidit, quem neceſſe eſt eſſe in entibus & eſſe cauſam, quae res ipſas moueat, & congreget. Et idem ſenſit Empedocles ſicut 3. Metaph. 15. ab eodem Philoſopho recitatur,Empedocles. & in multis locis Philoſopiae tangit opiniones ponentium amorem & odium, ſiue amicitiam & litem eſſe principia generationis & corruptionis in entibus quibuſcunque, quod non improbè dicitur, ſi intelligatur, quod amor ſeu velle Dei ſit cauſa, quare aliquid generatur, et permanet; et nolle eius ſit cauſa quare aliquid non generatur, vel non permanet, ſed corrumpitur generatum. Auicebrol quoque in libro quem nominat fontem vitae hoc ipſum probat diffuſe,Auicebrol. & maximè libro 5o à cap. 35. quaſi per totum vſque ad finem, ſicut ſecundum huius plenius recitauit; qui & 37. ita dicit, Omnes iſti motus in ſubſtantijs ſpiritualibus, & corporalibus deriuati ſunt à voluntate; ergo oportet ex hoc vt omnes ſubſtantiae ſpirituales & corporales ſint mobiles à voluntate, cuius exemplum eſt, quòd voluntas animae mouet corpus, aut quieſcere facit aliquod membrum eius, ſicut eſt quies cum retinetur anhelitus; & hic motus qui diffuſus eſt in omnibus ſubſtantijs à voluntate, eſt diuerſus in fortitudine & debilitate propter diuerſitatem recipientium, non propter diuerſitatem voluntatis in ſe. Et cap. vlt. Creatio aſſimilatur verbo quod loquitur homo, quia homo cum loquitur, verbis forma eius & intellectus imprimitur in auditu Auditoris, & in intellectu eius; & ſic dicitur quod ſublimis & ſanctus locutus eſt verbum, & intellectus eius impreſſus eſt materiae, & ipſa retinuit eum, ſcilicet quia forma creata eſt impreſſa materiae & depicta in ea.Auicenna. Item Auicenna 9. Metaph. 7. oſtendens quòd nihil fiat à caſu, ſed quòd omnia proueniant à cura diuina, ſic ait; Non eſt tibi via dicere, quid fiat per caſum, quia ratio inducit te ad iudicandum, quòd omnia fiunt ex gubernatione & diſpoſitione. Oportet enim vt ſcias, quòd cura eorum eſt ex hoc; quòd primus ſcit ſeipſum, & quòd ab ipſo eſt neceſſitas ordinationis bonitatis, & quòd ſua eſſentia eſt cauſa bonitatis & perfectionis, ſecundum quod poſſibile eſt rebus & placet ei, ſicut praedictum eſt. Idem 10. Metaph. 1. dicit, hoc totum fluit deſuper, nec ſequitur ex imaginatione coeleſtium tantum, ſed quia primus verus nouit hoc totum, ideo ab eo incipit eſſe onus eius quod fit; Et infra eodem, de naturalibus & voluntarijs, coeleſtibus & terreſtribus dicit ita; Collectio igitur horum omnium prouenit neceſſario ex neceſſitate diuinae voluntatis.Algazel. Idem oſtendit Algazel. 3. Metaph. ſum. ſententia 7• manifeſtè, quia non agit tantum ex natura, ſed ex ſcientia, & omnis actio quae ſubiacet ſcientiae, ſubiacet voluntati; omne igitur quod fluit ab ea, placet ſibi, nec aliquid horum odit. Iſtam quoque ſententiam conteſtantur Autoritates quamplures ſecundo huius praemiſſae.Apoca • p • . Hoc idem per Scripturam Canonicam oſtenditur euidenter; Apoc. enim 4. vigenti quatuor teſtes omni exceptione maiores concorditer hoc teſtantur, ante ſedentem in throno dicentes; dignus es Domine Deus noſter accipere gloriam, & honorem, & virtutem, quia tu creaſti omnia, & propter voluntatem tuam erant, & creata ſunt. Pſalmiſta quoque Pſalmo 148. omnibus coeleſtibus ad laudandum Dominum per ordinem excitatis, Pſal. 148. hanc cauſam ſubiungit, quia ipſe dixit & facta ſunt, ipſe mandauit & creata ſunt; ſicut etiam legitur Geneſ. 1. de operibus ſex dierum, dixit Deus, fiat hoc, & fiat illud, & factum eſt ita:Gen. 1. Rabbi Moſe Mandare autem eſt proprium voluntatis, & dicere ſimiliter in hoc loco. Dicit enim Rabbi Moſe de duce dubiorum 63. Quòd verbum eſt triplex; ſcilicet prolatum linguâ, conceptus mentis, & voluntas; vltima duo tantùm competunt creatori; & exponendo illud Pſalmi; Verbo Domini coeli firmati ſunt, dicit, quòd hoc ſignificat, quòd haec fuerint innenta cum intentione & voluntate eius. Et poſtquam Pſalmiſta excitauit coeleſtia ad Dominum colla • dandum, ſimiliter hortatur terreſtria conſequenter; Laudate, inquit, Dominum de cerra, dracones, & omnes abyſsi, ignis, grando, nix, glacies, ſpiritus procellarum, quae faci • nt Verbum eius, id eſt praeceptum voluntatis illius. Non ſolùm autem iſta, ſed eadem ratione & alia vniuerſa. Vnde Auguſtinus 3. De Trinit. 8. docet,Auguſtinus. quòd eorum quae vſitato curſu naturae fiunt frequenter, ſicuti ſunt ortus ſiderum, & occaſus, generationes, & mortes animalium, ſeminum & germinum innumerabiles diuerſitates, nebulae & nubes, niues & pluuiae, fulgura & tonitrua, fulmina & grandines, venti & ignes; frigus & aeſtus, & omnia talia eorum, etiam quae eodem ordine fiunt, ſed rarò ſicut ſunt defectus luminum, ſpecies inuſitatae, ſiderum monſtra, terrae motus, & omnium ſimilium prima & ſumma cauſa non eſt niſi voluntas Dei. Vnde & in Pſalmo; Cùm quaedam, inquit, Auguſtinus huius generis commemorata eſſent, vt ignis, grando, nix, glacies, ſpiritus tempeſtatis, ne quis iſta fortuitò, vel cauſis tantùm corporalibus, vel etiam ſpiritualibus, tamen praeter voluntatem Dei exiſtentibus, agi crederet,Pſalmus. • h. continuò ſubiecit, quae faciunt Verbum eius. Item Pſalmo 134. Omnia quaecunque voluit Dominus, fecit in coelo, & in terra, in mari, & in omnibus abyſsis. Et Iudith 9. Hoc factum eſt, quod ipſe voluiſti; ſatiſque ſunt multa ſimilia in Scriptura.Auguſtinus. Item Auguſtinus 3. de Trinitate 4. Voluntas Dei in coeleſti patria, in beatis ſpiritibus, tanquam in excelſa ſede reſidens, velut in domo ſua & templo; inde ſe quibuſ • ā quidem ordinatiſsimis creaturae motibus, primò ſpiritualibus, deinde corporalibus, per cuncta diffundit, & vtitur omnibus, ad incommutabile arbitrium ſententiae ſuae, ſiue incorporeis, ſiue corporeis rebus, ſiue irrationabilibus, ſiue rationabilibus, ſpiritualibus ſiue bonis per eius gratiam, ſiue malis per propriam voluntatem; & quaſi per totum illum librum multis capitulis oſtendit, quod diuina voluntas eſt prima, & ſumma omnium rerum cauſa. Idem Enchirid. 6. dicit; Satis eſt Chriſtiano creatarum rerum cauſam ſiue coeleſtium, ſiue terreſtrium, ſiue viſibilium ſiue inuiſibi • um, non niſi bonitatem credere Creatoris. Idemque primo de Gene. contra Manich. Voluntas Dei omnium quae ſunt ipſa eſt cauſa. Qui ergo dicit; Quare Deus fecit coelum & terram? reſpondendum eſt, quia voluit. Voluntas enim Dei cauſa eſt coeli & terrae. Idem quoque de Quaeſtionibus Oroſij, 39. Omnis cauſa creaturae, voluntas eſt Creatoris. Praeterea, omne quod eſt, aut fit, Deo Autore eſt, & fit, ipſo volente, vt patet per Auguſtinum, 83. Quaeſtionum 3. quid nominis taliter exponentem, Deo Autore cùm dicitur, illo volente dicitur; Deus autem eſt cuiuſlibet rei Autor. In autoribus enim non eſt infinitus proceſſus, ſed aliquis omnium primus Autor; hic neceſſariò erit Deus. Dicit quoque Auguſtinus 12. de Ciuit. Dei 5. Naturarum nulla omninò eſt, cuius non ſit Autor, & Conditor Deus. Hoc etiam alibi ſaepiſsimè reperitur; & hoc eſt quod tota teſtatur Eccleſia in Paſchali gaud • o ſic hymnizans; Quis Autor omnium,Hugo &c. Hugo quoque de Sacramentis lib. 1. part. 4. cap. 10. & vlt. oſtendit, quòd diuina voluntas eſt rerum omniū prima cauſa. Ex his omnibus patet principale propoſitū pro qualibet ſui parte. Vt tamen ex abundanti iam rationibus praeoſtenſa, per groſſum exemplū ſenſibilius manifeſtem, imaginor, quòd ſicut pondus ſe habet in horologio noſtro paruo, ſic Deus in horologio mundi magno. Sicut enim hîc pondus, dum ſua vnica motione rotam principalem circumfert, omnibus motibus omnia mota mouet, & ſingulis ſingula, quietata quoque quietat, & quieta conſeruat, temporibus definitis eo quod ad inuicem, & cùm rota artificialiter conatur: Sic Deus in mundo, dum ſua vnica volutione rotam coeleſtem primariam circumuoluit, omnia eius mota tam variè, & quieta ſimiliter adminiſtrat; & hoc tanto regularius eſt in mundo, quàm in horologio manufacto, quanto tam pondus eius, quàm rota ordinatius diſponuntur, quantoque caetera entia ad inuicem, ad rotam,Sapient. 11. Auguſtinus. & ad pondus virtuoſioribus, licet occultioribus nexibus artificioſius colligantur. Vnde Sapient 11. Omne in menſura, & numero, & pondere diſpoſuiſti. Quare beatus Aug. 4. ſuper Geneſin ad literam 5. hanc autoritatem Sapientis exponens, inquirenſ que ſi eſſet, quomodo haec tria; menſura, ſcilicet, numerus, & pondus ſint Deus, vel non Deus, ſic ait; Secundum id quod nouimus menſuram in his quae metimur, & numerum in his quae numeramus, & pondus in his quae appendimus, non eſt Deus iſta; ſecundum id verò quod menſura omni rei modum praefigit, & numerus omni rei ſpeciem praebet, & pondus omnem rem ad quietem & ſtabilitatem trahit ille primitus, & veraciter, & ſingulariter iſta eſt qui terminat omnia, regulat omnia, format omnia, & ordinat omnia; nihilque aliud dictum intelligitur, quomodo per cor & linguam humanam dici potuit, Omnia in menſura, numero, & pondere diſpoſuiſti, niſi omnia in te diſpoſuiſti. Magnum eſt, pauciſ que conceſſum excedere omnia quae metiri poſſunt, vt videatur menſura ſine menſura; excedere omnia quae numerari poſſunt, vt videatur numerus ſine numero; excedere omnia quae appendi poſſunt, vt videatur pondus ſine pondere. Huic autem imaginationi & Hermes concordans, de verbo aeterno 18. Spiritu, inquit, miniſtrantur omnia in Mundo, qui quaſi organum vel machina ſummi Dei voluntati ſubiectus eſt; Et infra 26. ſic ſcribit, Totus hic mundus Dei opus immutabile, glorioſa conſtructio, bonum multiformi imaginum varietate compoſitum, machina voluntatis Dei ſummo ſuo operi abſque inuidia ſuffragantis. Hoc idem poteſt imaginari quis veriùs, ſi imaginetur horologium habens rotam perpetuae motionis, virtute ponderis immanentis, non extrinſecus dependentis; Deus enim ſecundum praehabita eſt intimum. interimum omni rei. Sed adhuc poteſt quis hoc imaginari veriſſime, imaginando rotam perpetuae motionis ex virtute aliqua attractiua vel etiam expulſiua aeternaliter quieſcente, velut ſi rota haberet in extremitatibus radiorum, aut in periferia ſua ferrum, vel ſit ferrea ipſa tota, quod vel quam Magnes attractiuus vel aliter expulſiuus, aut indiuerſis extremis vtriuſque virtutis propinquus ex vna ſui parte ſemper patenter aſpiceret; ex alia verò parte per aliquod obſtaculum occultaretur ab eo, vel ingenioſius aliter quouiſmodo. Quod igitur Magnes quietus attrahens vel expellens in horologio tali paruo, hoc Deus immobilis volens vel nolens in horologio Mundi magno: Vnde Sapient. 7. Permanens in ſe omnia innouat. Adhuc autem fortaſſis poſſet hoc totum ſimilius & propinquius exemplo propoſito cogitari, ſupponendo iuxta 2o. & 4o. huius praemiſſa, Deum primò ſeipſum motu quodam immobili, inuariabilique mouere, & omnia alia omnibus ſuis variabilibus motibus conſequenter: • ermes. Vnde & Hermes de verbo aeterno 34. Deum, inquit, agitati credibile eſt in ſcipſum eadem immobilitate. Haec autem cogitatio Dei, ſeu motio eius, aeterna volutio reputanda. Haec autem imaginatio, licet groſſa à Phyſiologorum, Aſtrologorum, & Theologorum ſubtili ſcientia non diſcordat. Sed ne cum quibuſdam Aſtrologis liberas hominum voluntates ſubijcere videar aſtrorum neceſſariae ſeruituti, imaginor adhuc vltra, quod ſicut maior Mundus eſt horologium quoddam magnum, ſic homo qui ſecundū Philoſophos dicitur minor Mundus, eſt horologium quoddam paruum, illud quodammodo naturale, hoc voluntarium, illud ſtabile, hoc portatile; & ſicut ibi pondus, ſeu virtus voluntatis diuinae mouendo per ſe primū eius motum, ſcilicet primam intelligentiam, cum maxima rota coeli, mouet caetera naturalibus motibus quibuſcunque, ſicut 12. Metaphyſ. demonſtratur: ſic & mouendo per ſe primum motum in homine, ſcilicet Animam rationalem cum rota cordis vel capitis, mouet reliqua hominis [organa] & hominem ipſum totum voluntarijs motibus quibuſcunque; & hoc eſt quod à Philoſopho in De bona fortuna erat ſuperius allegatum, ſcilicet quòd principium motus in Anima noſtra, quemadmodum in toto vniuerſo eſt Deus. Mouet enim, vt dicit, Omnia quae in nobis, diuinum rationis principium non ratio, ipſe virtus exiſtens intellectus organum; Vnde & Parab 21. Sicut diuiſiones aquarum, ita cor Regis in manu Domini, quocunque voluerit inclinabit illud. Quare nec dubium, quin ita ſit de cordibus quorumlibet aliorum, quoniam puſillum & magnum ipſe fecit; & aequaliter eſt illi cura de omnibus, ſicut Sapient. 6. dicitur ſapienter. Quare & Eſaiae 40. dicitur; Ecce gentes quaſi momentum ſtaterae reputatae ſunt coram co; vbi gloſſa, quod ſcilicet momentum ex nihilo in vtramlibet partem inclinatur. Quare & ſinguli petimus cum Pſalmiſta dicentes: Inclina cor meum in teſtimonia tua & non in auaritiam Pſal. 118. Super quod dicit Aug. Quid eſt inclinatum ad aliquid cor habere, niſi hoc velle? orat igitur vt velit, cùm dicit: Inclina cor meum, &c. Vnde B. Aug. 4. ſuper Gen. ad lit. 5. ſuper Autoritatem Sapientis praedictam, immediatè poſt expoſitionem eius ſuperius recitatam, ſubiungit; Ne que enim menſura, & numerus, & pondus in lapidibus tantummodo & in lignis, at que huiuſmodi molibus, & quantis corporalibus animaduerti & cogitari poteſt. Eſt enim menſura aliquid agendi ne ſit irreuocabilis & immoderata progreſſio, & numerus affectionum animi, & virtutum, & eſt pondus voluntatis & amoris; ſed haec animorum at que mentium menſura aliâ menſurâ cohibetur, & numerus alio numero formatur, & pondus alio pondere rapitur. Menſura autem ſine menſura eſt cui aequatur quod de illa eſt; Numerus ſine numero eſt quo formantur omnia, nec formatur ipſe; Pondus ſine pondere eſt quo referuntur omnia vt quicſcant, & haec tria ſunt Deus, ſicut ex eodem loco erat ſuperius allegatum.

COROLLARIVM. Habet Corollarium per omnia quae facta fuerunt, facta fuerunt à voluntate diuinâ, & quae facta erunt, facta erunt ab ea.

VNde cognoſcitur euidenter quòd omnia quae facta, ſeruata, ſeu mota ſunt, fuerunt, aut erunt, haec ſunt, fuerunt, & erunt à voluntate diuina, & hoc modis in Corollarijs tertij huius, ſecundi, & quarti praemiſsis. Hoc autem Corollarium tam patenter ex praemiſsis conſequitur, quod probatione non eget: Si enim neceſſe eſt omnia praeſentialiter modò facta, praeſentialiter fieri à voluntate diuina, eſt & correſpondenter neceſſe de praeteritis & futuris, de ſeruaris quoque ſimiliter atque motis; quibus perſpectis, & praetactis Corollarijs intellectis, modos praedictos moderatos arbitror non latere. Poſſunt autem & hic reſponſiunculae fabricari, quales in capitulis ſupradictis, & ſimiliter confutari.

CAP. X. Quòd voluntas diuina est vniuerſaliter efficax, inſuperabilis & neceſſaria in cauſando, non impedibilis nec fruſtrabilis vllo modo.

NVnc autem reſtat oſtendere conſequenter quòd diuina voluntas eſt vniuerſaliter efficax, inſuperabilis, & neceſſaria in cauſando, non impedibilis, nec fruſtrabilis vllo modo. Hoc autem totum ex octaua parte Corollarij primi huius cognoſcitur euidenter; quod tamen hic ex cauſa, aliquibus rationibus & Autoritatibus confirmandum. Quis ergo neſciat optimè conſequi, ſi Deus poteſt aliquid facere, & vult illud facere, facit illud, aut faciet pro tempore deſtinaro potentia & voluntate manente: nihil enim ei deeſt ad facere requiſitum.Philoſophus. Dicitque Philoſophus 9. Metaph. 10. Potens ſecundum rationem omne, neceſſe quando deſiderat, cuius habet potentiam, & vt habet, hoc facere; & 2. Rhetor. 24. Si potuit, & voluit, egit. Omnes enim cum potentes velint, agunt. Et 5. Polit. 7. Quae autem volunt potentes, agunt omnes: Quare & docente Philoſopho 1. Prior. ex oppoſito concluſionis cum eadem minore, inferendo oppoſitum maioris prioris, optimè ſequitur è contrario, Deus non facit hoc, & vult facere hoc, ergo non poteſt hoc facere. Non eſt ergo omnipotens, ſed impotens in hac parte, contra 7am partem Corollarij primi huius, & contra fidem Eccleſiae generalem. Vnde & Auguſt. Enchirid. 76.Auguſtinus. Omnipotenti, inquit, Deo ſemper quàm facile eſt, quod vult, facere; tam facile eſt, quod non vult eſte, non ſinere. Hoc niſi credamus, periclitatur ipſum noſtrae confeſsionis initium, qua nos in Deum omnipotentem credere confitemut. Ne que enim ob aliud vocatur veraciter omnipotens, niſi quoniam quicquid vult, poteſt; nec voluntate cuiuſpiam naturae voluntatis omnipotentis impeditur effectus. Item voluntas diuina eſt actus potentiae, vt eſt no • ū, & non minoris quàm infinitae, propter 1am ſuppoſitionem & 4am partem Corallarij primi huius. Superat ergo omne finitum, nec ab aliquo ſuperatur, nec ab aliquo infinito, quia ſol • s Deus eſt talis per 17am. partem Corollarij primi huius; nec ipſe ſuperat propriam volunta • m, nec habet in ſe contrarium illi quicquam. Quare dicit Auguſt. 5. de Ciuit. Dei 9.Auguſtinus. In eius voluntate ſumma eſt poteſtas: & Enchirid. 75. Ipſa eſt efficaciſsima. Item ſi voluntas diuina fruſtraretur ab aliquo, vel etiam vinceretur, hoc maximè videretur à voluntate creata Angelica vel humana; ergo haec illam excederet in virtute, quod 1a ſuppoſitio non concedit.Eſaias. Dicit que Eſaiae 47. Non reſiſtet mihi homo, & ſupra eodem 14. Dominus exercituum decreuit, & quis poterit infirmare? & Apoſtolus ad Rom. 9. voluntati eius quis reſiſtet? Scribitur quoque Heſtarae 13. & Eccleſia ſancta canit, Domine Deus omnipotens, inditione tua cuncta ſunt poſita,Apostolus. Heſt. 13. & non eſt qui poſsit tuae reſiſtere voluntati; ſi decreueris ſaluare nos, continuò liberabimur: & Pſal. 113. Omnia quaecunque voluit, fecit; quod tractans Auguſtinus Enchirid. 75. dicit, Pſal. 113. quod vtique non eſt verum, ſi aliqua voluit & non fecit, & quod eſt indignius, ideo non fecit, quoniam ne fieret, quod volebat omnipotens, voluntas hominis impediuit. Item ſi Deus non ſemper faceret quicquid vellet, indigeret auxilto ad aliqua facienda, contra quintam partem Corollarij primi huius, & contra quaedam quinto huius praemiſſa. Ad hoc etiam ſunt Autoritates Philoſophicae & Theologicae multae valdè.Hermes. Hermes ſiquidem de verbo aeterno 9. loquens de Deo, dicit, quòd omnia ex eius voluntate dependent: Et addit; Etenim de ipſa eſt ſumma perfectio, vtpote cùm voluiſſe & perfeciſſe vno eodemque temporis puncto compleat; Placitum enim Dei neceſſitas ſequitur, voluntatem comitatur effectus. Et infra 22. Hic, inquit, ſolus, vt omnia vtraque ſexus foecunditate pleniſſimus, ſemper voluntatis ſuae praegnans,Ariſtoteles. parit ſemper quicquid voluerit procreare. Ariſtoteles etiam in de Mundo vlt. oſtendens quòd Deus cum ſit vnus, eſt tamen multinomius, & quaedam illorum nominum exponendo ſic dicit, Reor autem & neceſſitatem nihil aliud dici, niſi quod inſupirabilem ſubſtantiam,Auicenna. Adraſtiam verò ineuitabilem cauſam entem. Dicit que Auicenna 10. Metaph. ſuae 1. Collectio horum omnium prouenit neceſſario ex neceſſitate diuinae voluntatis; Et Auguſtinus 6 ſuper Genetia ad literam 20.Auguſtinus. Voluntas creatoris rerum neceſſitas eſt, et hoc ibi per magnum proceſſum diffuſe oſtendit. Et idem 3. de libero arbitrio 3. Voluntas illius mihi eſt neceſſitas. Idemque Enchirid. 83. Rogandus eſt vt velit, quia neceſſe eſt fieri ſi voluerit. Dicitque Anſelmus 2. Cur Deus homo 17. Si vi • omnium,Anſelmus. Augustinus. quae fecit, & paſſus eſt, veram ſcire neceſſitatem, ſcito omnino ex neceſſitate fuiſſe, quia ipſe voluit. Itemque Auguſtinus Euchirid. 77. tractans illud Apoſtoli 1. ad Tim. 2. Qui vult omnes homines ſaluos fieri; Et illud Matth. 23. Quoties volui congregare filios tuos & noluiſti, oſtendit quòd voluntas diuina non impeditur, nec aliquo modo fruſtratur in iſtis, & multis capitulis ſequentibus idem probat. Vnde & 83. dicit, quòd quantaelibet ſint voluntates Angelorum, & hominum bonorum & malorum volentes illud quod Deus vult, vel aliud; Dei omnipotentis voluntas ſemper inuicta eſt & 84. Omnipotens velle non poteſt inaniter quodcun que voluerit; & 85. Non eſt credendum Deum omnipotentem voluiſſe aliquid fieri, factumque non eſſe. Qui enim ſine vllis ambiguitatibus • ue in coelo, ſiue in terra, ſicut veritas cantat, omnia, quaecunque voluit, fecit, profecto facere non voluit, quodcunque non fecit. Quare & per Eſaiam 46. Deus ſic dicit, Omnis voluntas mea fiet: Et infra eodem 55. Verbum, quod egredietur de ore meo, non reuertetur ad me vacuum, ſed faciet quaecunque volui. Item alias Dei propoſitum in aliquo fruſtraretur, fruſtrariuè poſſet, quod eſt expreſſe contra Anſelmum 1. Cur Deus homo 4.20.26. & ſecundi 4. & 8. • prianus. Item Cyprianus glorioſus Dei Martyr & Doctor exponendo illud orationis Dominicae, Fiat voluntas tua ſicut in Coelo, ſic & in terra, ſic dicit; Oramus non vt Deus faciat quod vult, ſed vt nos facere poſſimus, quod Deus vult. Nam Deo quis obſiſtit, quò minus, quod velit, faciat? Et hoc eſt quod ille leproſus proteſtabatur fideliter, cum dicebat, Domine ſi vis, potes me mundare Marc. primo & Luc. quinto, quod & indubitanter oſtendit reſponſio Saluatoris cum dixit Volo, mundare? Hanc etenim voluntatem mundationis effectus continuò ſequebatur, ſicut Euangeliſta ſubiungit; Et cum hoc dixiſſet, ſtatim diſceſſit ab eo lepra, • a. & mundatus eſt. Super quod Beda primi libri ſuper Marcum 6. dicit, Ipſa leproſi confeſſio Religionis & fidei plena eſt; In voluntate enim Domini tribuit poteſtatem; Et infra, nihil eſt medium inter opus Dei atque praeceptum quia in praecepto eſt opus; deni que dixit, & facta ſunt. Vides igitur quod dubitari non poteſt, quia voluntas Dei poteſtas Dei eſt; Et infra, Simul que illud mirabile, quòd eo ſanauit genere, quo fuerat obſecratus: Si vis, potes me mundare; Volo, inquit, Mundare, habes voluntatem, habes etiam pietatis effectum. Non ergo vt pleri que Latinorum putant, iungendum eſt, & legendum Volo mundare, ſed ſeparatim, vt primo dicat, Volo; deinde imperet. mundare. Qui & lib. 2o ſuper Luc. 5. idem ad cundem ſenſum exponit.Thomas. Chr • ſ • mus. Am • . Thomas etiam in Gloſſa ſuper Marcum recita à Chryſoſtomo ibi iſtud, Per hoc non ſolum opinionem leproſi non deſtruxit, ſed magis confirmauit; Verbo enim morbum fugat, & quod leproſus verbo dixerat, hic opere adim pleuit. Et ſuper illud Luc. 5. recitat idem Gloſſator ab Ambroſio iſtud verbum: Eo ſanat genere, quo fuerat obſecratus. Nihil autem medium eſt inter opus Dei & praeceptum, vt intelligas medentis effectum virtutem operis. Vbi & hoc recitat à Cyrillo, à maieſtate proceſsit imperioſum mandatum; qualiter ergo in ſeruis computatur vnigenitus filius, qui volendo tantummodo cuncta poteſt? legitur de Deo Patre, quod omnia quaecunque voluit, fecit: Qui verò ſui Patris poteſtate fungitur, quomodò diuerſificabitur in natura ab eo? Mirare tamen in his Chriſtum diuinè & corporaliter operantem: Diuinum eſt enim ita velle, vt praeſto fiant omma,E • cleſi • s. humanum autem extendere dexteram. Quod & luce clarius teſtatur Eccleſiaſtes 8. ſic dicens,D • na • ce • Omne quod voluerit, faciet, & ſermo illius poteſtate plenus eſt. Damaſcenus Sentent. vlt. concorditer ita dicit, Qui puluerem in corpus voluntate ſolum tranſmutauit, qui vniuerſorum eſt conditor, qui omnia haec conſtruxit praecepto. Ita igitur crede & mortuorum reſurrectionem futuram eſſe, diuina virtute, & voluntate, & nutu; Concurrentem enim habet cum voluntate virtutem.Hu • Lumbardus. Hoc etiam tenet Hugo de Sacramentis lib. 1. part. 4. cap. 15. & Lumbardus 1. Sentent. diſt. 45. plane.

COROLLARIVM. Habet Corollarium, quòd ad Deum velle facere, ſeu fieri quippiam per ſe, vel per aliud quodlibet quouiſmodo, neceſſario ſequitur illud fieri illo modo, nec modo nostro conando alias vires apponit, nec eſt in co vltra intellectum dictantem, & voluntatem conſentientem alia virtus executiua ponenda: nec aliter ſe habet operans quâm quieſcens; & quòd diuina voluntas eſt primum principium liberum.

EX his autem conſequitur manifeſtè quòd, ad Deum velle facere, ſeu fieri per ſe, vel per aliud quodlibet quouiſmodo, neceſſariò ſequitur illud fieri illo modo; nec modo noſtro conando, alias vires apponit; nec eſt in eo vltra intellectum dictantem, & voluntatem conſentientem, alia virtus executiua ponenda, vt ponitur à quibuſdam; nec aliter ſe habet operans quàm quieſcens; ex quo nec minus euidenter infertur, quòd voluntas diuina ſit primum principium liberum. Si enim aliquid aliud, quàm Deum velle, requiteretur ad facere, voluntas ſua non eſſet per ſe ſufficiens ad agendum contra priora. Item voluntas Dei eſt aliquo modo operatiua extra ſe, ſicut voluntas noſtra mouet primum motum corporale in nobis & non tantùm finitè: hoc enim primae ſuppoſitioni, tertiae parti primi, & quartae repugnat. Nec vlla eſt ratio quare potius ſub vno gradu finito, quam ſub alio, ergo infinitè. Non ergo exigit aliquam virtutem executiuam poſteriorem in Deo, quaſi defectus ſuae efficaciae ſupplementum. Item, ſi talis virtus executiua ponatur, illa naturaliter mediat inter voluntatem diuinam & opus, contra autoritates Bedae & Ambroſij ſuperiùs allegatas; & eſt contra Damaſcenum dicentem, quòd voluntate ſolum tranſmutauit, &c. Alia verò pars huius corollarij per hoc patet, quòd aequaliter poteſt quis velle operans, & quieſcens, & maximè Deus ipſe, cùm per quintum huius omnino mutari non poſsit.Auguſtinus. Dicit & Auguſtinus in ſententijs Proſperi 157. Non eſt fas credere aliter affici Deum cum vacat, aliter cum operatur. Patitui quippe qui afficitur, & mutabile eſt omne quod patitur: Non ergo in Deo aut pigra vacatio, aut laborioſa cogitetur induſtria, quia nouit & quieſcens agere, & agens quieſcere. Quòd etiam voluntas diuina ſit primum principium liberum hinc apparet, quoniam per ſuppoſitionem ſecundum, in principijs liberis non eſt infinitus proceſſus, ſed eſt aliquod vnum primum, & illud non poteſt poni in aliqua cauſa ſecunda; quia per capitula proxima omnis cauſa ſecunda in omni ſua cauſatione neceſſariò ſubditur cauſae primae. Si etiam prima cauſa non ageret liberè ſed purè neceſſariò; cùm omnes cauſae ſecundae in cauſatione ſua quacunque ſubdantur neceſſariò primae cauſae, vt nonum & decimum clarè docent; omnes cauſationes earum, ſicut & omnis cauſatio primae cauſae purè neceſſariò prouenirent; quare libertas, contingentia, & meritum totaliter deperiter. Nec decet cauſarum ordinem naturalem vt cauſa inferior & ſecunda ſit liberior, quàm ſuprema, & prima, nec eſt poſsibile vllo modo; haec eſt in omnibus regulans, illa in omnibus neceſſariò regulata; haec ſubijciens, illa ſubiecta; haec praecedens & dominans, illa ſequens in omnibus & ancillans, ſicut praemiſſa nona & decima manifeſtant. Primum ergo principium liberum neceſſariò eſt in Deo, & non in eſſentia ſua primò, quia per prima & ſecunda capitula, ipſa eſt neceſſe eſſe omninò; nec in intellectu diuino, quia neceſſariò intelligit vniuerſa; nec in aliqua potentia alia à voluntate; omnes enim aliae potentiae ſunt purè naturales, & voluntate ſemota, ſi agerent, purè naturaliter & neceſſariò agerent, ſicut principium noni capituli oſtendebat. Libertas ergo eſt in ſola voluntate ponenda, & prima ſimpliciter in prima ſimpliciter, quae eſt Dei.

CAP. XI. Quod primum principium neceſſarium & verum incomplexum eſt Deus; & quod principium complexum primum ſimpliciter eſt de Deo: puta Deus eſt, Deus ſcit omnia, Deus vult omnia, vel aliquid ſimile.

INuento ſiquidem primo principio libero, reſtat conſequenter inquirere primum principium neceſſarium, & verorum omnium primum verum. Eſt ſiquidem apud Philoſophos duplex neceſſarium atque verum; Incomplexum ſcilicet & complexū; ex prioribus autem reputo manifeſtum; quod ſicut Deus eſt primum ens omnium entium, & prima cauſa eſſendi quodcun que ſic eſt primum verum & neceſſarium incomplexum, & prima cauſa eſſendi quodlibet neceſſarium ſiue verum. Nam ſicut 2o. cap. fuerat allegatum; Primum in quolibet genere eſt cauſa omnium aliorum ſecundum quod ſunt in illo genere, & maximè dignum nomine illius generis; Deus autem eſt primum in genere verorum incomplexorum, ſicut ex praehabitis poteſt faciliter apparere. Hoc idem clarè teſtari videtur Philoſophus 2. Metaph. 4. & Auerroes in comment. Nec non Auicenna 8. Metaph. 6. ſicut ſecundum huius plenius recitauit. Quibus & concordat. Auguſt. 7. Confeſſ. 15. ibi ſimiliter recitatus. Vnde & Anſelmus de veritate 7. Putas eſſe aliquid, aliquando, aut alicubi, quod non ſit in ſumma veritate, & quod idem vim non acceperit quod eſt, in quantum eſt, aut quod poſſit aliud eſſe quàm ibi eſt? Non eſt putandum: Eſt igitur veritas in omnium quae ſunt eſſentia, quia haec ſunt, quod in ſumma veritate ſunt. Sed quia de primo vero incomplexo dubium non videtur, non aeſtimo circa illud vlterius immorandum; De primo autem vero complexo eſt dubitatior difficultas: Dicit enim Philoſophus 4. Metaph. 9. quod hoc eſt primum principium complexorum, Idem ſimulineſſe, & non ineſſe eidem, & ſecundum idem eſt impoſſibile; ſed ne tanto Philoſopho tantillus videar obgarrire, ſciendum quod duplex eſt principium, cognoſcendi ſcilicet & eſſendi, vel, quoad nos & quoad naturam; Ipſe autem loquitur ibi de primo principio cognoſcendi, & apud nos tantùm, per quod generaliter in omnibus ſcientijs regulamur, ſicut proceſſus textus & comment. ſatis oſtendit. Principium autem complexorum primum ſimpliciter eſt de Deo vt puta Deus eſt, vel Deus ſcit omnia, vel Deus vult omnia, vel aliud quicquam tale: Primum enim in genere verorum complexorum, ſicut eſt in quolibet alio genere eſt cauſa, quare omnia poſteriora ſunt vera. Ergo eſt cauſa ſic eſſendi realiter, ſicut ſignificat quodlibet verum ſequens: Nam ſecundum Philoſophum in praedicamentis, In eo quod res eſt vel non eſt, ratio vera vel falſa dicitur: & nullum verum poſterius eſt cauſa quare primum ſit verum. Sic ergo eſſe realiter, ſicut ſignificat primum verum, erat cauſa ſic eſſendi realiter, ſicut ſignificat quodlibet verum ſequens, & nullum verum ſequens erit cauſa ſic eſſendi realiter, ſicut ſignificat primum verum. Cauſa autem quare ita eſt realiter ſicut ſignificat, quodcunque verum non dictum de Deo, eſt in Deo, nec aliquod aliorum eſt Deo cauſa eſſendi, ſicut ex praehabitis in iſto capitulo & alijs ſatis patet. In Deo ergo, ſiue de eo eſt primum ſimpliciter principium totius generis complexorum. Item Deus eſt prima cauſa cuiuſlibet eſſentiae, ſeu modi eſſendi, ergo & cuiuſlibet veritatis. Item verum, quod poteſt eſſe verum ſine alijs & non è contra, eſt prius eis: ſed ſic ſe habet, Deus eſt, ad alia vera quaecunque. Item ſicut illud quod eſt notiſsimum in cognitione apud nos, eſt ſic, primum principium, vt patet per Philoſophum vbi prius: ſic illud quod eſt notiſsimum ſimpliciter & apud naturam, eſt primum principium correſpondenter; Illud autem eſt, Deus eſt, licet propter corruptionem corporis animam aggrauantis hoc de difficili cognoſcamus. Vnde Philoſophus 2. Metaph. 1. Difficultate theoriae de veritate ſecundum duos exiſtente modos, non in rebus, ſed in nobis eſt eius cauſa. Sicut enim nycticoracum oculi ad lucem diei ſe habent, ſic & animae noſtrae intellectus ad us ad ea quae ſunt omnium naturae manifeſtiſſima:Auerroes. Vbi Auerroes; Difficultas in rebus quae ſunt in fine veritatis, ſcilicet in primo principio, & in principijs diſtinctis à materia, eſt ex nobis, non ex illis. Idem poſſet argui ex firmitate primi principij, quoniam ſicut eſt primum ſic eſt firmiſsimum, vt patet per Philoſophum 4. Metaph. 8. & quia omnia alia vera innituntur veritati illius, vt originali radici, & primario fundamento: ſed nulli dubium, quin, Deum eſſe, firmiſsimum ſit verorum. Item verum incomplexum eſt prius naturaliter vero complexo, ſicut ſimplex compoſito, & cauſa & principium eius; ergo principium ad principium huiuſmodi proportionaliter ſe habebit; Deus autem eſt principium totius veri incomplexi, ſicut prior pars huius capituli demonſtrauit. Item in ordine verorum non eſt infinitus proceſſus; ſed eſt aliquod primum verum, quod eſt cauſa omnium aliorum: Sed illud eſt, Deus eſt, cùm non habeat aliquod verum prius cauſam illius. Item illud verum quod eſt tantum cauſans alia vera, non cauſatum ab e • s, eſt primum: hoc autem eſt, Deus eſt. Item illud quod eſt veriſsimum omnium, eſt principium omnium: hoc autem eſt Deus, quia ipſe maximè eſt, ſicut praehabita docuerunt. Item Anſelmus de Veritate 10. dicit,Anſelmus: quòd ſumma veritas nulli quicquam debet, ſed omnia debent illi, & ipſa eſt cauſa omnium altarum veritatum, & nihil eſt cauſa ipſius: Et diſtincta veritate in cauſantem & cauſatam, dicit quòd veritas quae eſt in rerum exiſtentia eſt effectus ſummae veritatis; Ipſa verò eſt cauſa veritatis, quae eſt cognitionis, & eius quae eſt in propoſitione. Idem infra eodem vlt. probat diffusè quòd eſt vna veritas, & illa eſt ſumma veritas, qua omnia vera ſunt vera. Idemque Monolog. 18. & Auguſtinus 1. Soliloquiorum 21. & 2i libri 20. ex aeternitate veritatis probant aeternitatem Dei. Veritatis verò aeternitatem ſic probant, Hoc ſemper fuit verum, Aliquid eſt futurum, & hoc ſemper eut verum, Aliquid eſt praeteritum; ergo & aliqua veritate; quare & illa veritas nunquam incoepit, nec deſinet: ergo veritas eſt aeterna. Haec autem probatio non concludit, ſi aliqua propoſitio poſsit eſſe vera per ſe ſine ſuperiore veritate in Deo cauſante veritatem in tali propoſitione, & illam continuè ſuſtinente; Vnde Anſelmus de veritate 10. exponens hanc probationem, quam in ſuo Monologio recitat ſe feciſſe, diſcipulo ſuo dicit; Iam intelligere potes quomodo ſummam veritatem in meo Monologio probaui non habere principium vel finem per veritatem orationis. Cum enim dixi, quandò non fuit verum, quòd futurum erat aliquid? Non ita dixi, ac ſi abſque principio iſta oratio fuiſſet, quae aſſereret futurum eſſe aliquid, aut iſta veritas eſſet Deus: ſed quoniam non poteſt intelligi, quando, ſi oratio iſta eſſet, veritas illi de eſſet; vt per hoc, quia non intelligitur quando iſta veritas eſſe non potuerit, ſi eſſet oratio in qua eſſe poſſet, intelligitur illa veritas ſine principio fuiſſe, quae prima cauſa eſt huius veritatis: quippe veritas orationis non ſemper poſſet eſſe, ſi eius cauſa non ſemper eſſet. Etenim vera non eſt oratio, quae dicit futurum eſſe aliquid, niſi reipſa aliquid ſit futurum; neque aliquid eſt futurum ſi non eſt in ſumma veritate: Similiter intelligendum eſt de illa oratione quae dicit, quòd praeteritum eſt aliquid. Nam ſi nullo intellectu veritas orationi huic ſi facta fuerit, deeſſe poterit; neceſſe eſt vt eius veritatis, quae ſumma cauſa eſt iſtius, nullus finis intelligi poſsit. Ideirco namque verè dicitur praeteritum eſſe aliquid, quia ita eſt in re, & ideò eſt aliquid praeteritum, quia ſic eſt in ſumma veritate. Quapropter ſi nunquam poterit non eſſe verum, futurum eſſe aliquid, & nunquam potuit non eſſe verum praeteritum eſſe aliquid, impoſsibile eſt principium ſummae veritatis fuiſſe, aut finem futurum eſſe. Item Auguſtinus 26. contra Fauſtum 2. Quicquid praeteritum eſt, iam non eſt;Auguſtinus non ergo eſt, quod verè dicimus fuiſſe, ſed ideò verum eſt illud fuiſſe, quia in noſtra ſententia, quippe qua dicimus aliquid fuiſſe, ideo vera eſt, quia illud de quo dicimus, iam non eſt. Hanc ſententiam Deus falſam facere non poteſt, quia non eſt contrarius veritati. Quòd ſi quaeras, vbi ſit haec veta ſententia, prius inuenitur in animo noſtro, cùm id verum ſcimus & dicimus: ſed ſi & de animo noſtro ablata fuerit, cùm id, quod ſcimus, obliti fuerimus, manebit in ipſa veritate. Semper enim verum erit, fuiſſe illud quod erat, & non eſſe, & ibi verum erit iam fuiſſe quod erat, vbi verum erat antequam fieret, futurum eſſe quod non erat. Huic veritati Deus non poteſt aduerſari, in quo eſt ipſa ſumma & incommutabilis veritas, qua illuſtratur vt verum ſit, quicquid in quorumcunque animis & mentibus verum eſt. Idem ſuper illud Pſalmi quarti; Vt quid diligitis vanitatem, & quaeritis mendacium? ſola veritas facit beatos, ex qua vera ſunt omnia. Idem quoque ſuper illud Pſalmi 55. In Deo laudabo ſermones meos, in Deo laudabo ſermones, quia ibi eſt fons ſermonum verorum. Eſt ergo in Deo vero primum principium cuiuſlibet veritatis.

CAP. XII. Oſtendit quale ſit illud primum principium, quia affirmatiuum, & quod ſit illud quod Deus eſt, ſeu Deus eſt Deus.

INuento igitur quòd primum principium complexum eſt in Deo, vel de eo, reſtat vlterius quaerere, quale & quod eſt illud. Primo ergo quaerendum eſt, quale ſit illud, vtrum Affirmatiuum, vel potius negatiuum. Quod autem non ſit purè negatiuum, apparet, quia pura negatio nihil ponit; Primum principium complexorum ponit, & cauſat omnia vera complexa ſequentia, ſicut capitulum proximum demonſtrauit; non eſt ergo purè & totaliter negatiuum. Nec eſt negatiuum praegnans, ſeu implicans, quia talis negatiua virtute ſolius negationis penitus nihil ponit, ſed ſi forſitan quicquam ponat, hoc eſt virtute alicujus affirmatiuae prioris quam importat: ergò illa affirmatiua per ſe potiùs eſt primum principium complexorum. Ipſa enim per ſe eſt cauſa veritatis in alijs; ſed illa negatiua non niſi per illam, ergò illa prior. Sed nihil tale eſt primum verum complexum, & cauſa veritatis in alijs, quo eſt aliud verum priùs, & alia cauſa prior. Item ſicut 2. capitulum oſtendebat, omne quod eſt per accidens aliquale, reducitur ad aliquod priùs, quod per ſe eſt tale: talis autem negatiua implicatiua ſeu praegnans tantùm per accidens ponit & cauſat in alijs veritatem; ergò reducitur ad aliquod per ſe priùs, cujus virtute hoc facit; illud ergò aliud priùs & magis cauſat veritatem in alijs; Igitur illud eſt potiùs principium complexorum. Hoc etiam aliud eſt priùs verum, & cauſa veritatis hujus negatiuae, ergo illa non eſt primum verum, nec primum principium complexorum. Item ſecundum Philoſophum 1. Poſt. 17. Demonſtratio affirmatiua eſt dignior, melior, & nobilior, prior & potior negatiuâ, & propoſitio affirmatiua propoſitione negatiua ſimiliter, vt ibi dicit & probat. Omnis enim negatiua per affirmatiuam probatur, & cognoſcitur, non è contra. Item ſicut demonſtratio affirmatiua ad negatiuam, ſic propoſitio affirmatiua ad negatiuam; ſed demonſtratio affirmatiua praecellit negatiuae in conditionibus ſupradictis; quare & propoſitio affirmatiua praecellit ſimiliter negatiuae. Quod autem affirmatiua probet negatiuam & non è contra; patet ex libro Priorum de omnibus ſyllogiſmis. Et quod negatiua cognoſcitur per affirmatiuam, & non è contra, ſequitur ex ipſo, & patet ſimiliter; quia priuatio cognnoſcitur per habitum, & non è contra, vt probat Philoſophus 3. de Anima 25. & patet ſimiliter in Comment.Auicenna. Vnde & Auicenna 1. Metaph. 5. Eſſe notius eſt quam non eſſe; Eſſe enim cognoſcitur per ſe, non eſſe verò per eſſe. Quibus & conſentit Auguſtinus 12. de Ciuit. Dei 7. dicens tenebras & ſilentium eſſe nota,Augustinus. non ſanè in ſpecie, ſed in ſpeciei priuatione: Affirmatio autem eſt eſſe quodammodo & habitus, vel haec importat; Negatio verò non eſſe atque priuationem. Item omnis negatiua vera habet affirmatiuam veriorem priorem, quae ſit cauſa illius, vt pater per Philoſophum 2. peri hermenias vlt. ſic dicentem. Si quod bonum eſt, & bonum eſt, & malum non eſt; hoc quidem ſecundum ſe, ſcilicet eſt bonum, illud verò ſecundum accidens, ſcilicet non eſt malum: Accidit enim ei malum non eſſe; magis haec in vnoquoque vera, quae ſecundum ſe eſt, & etiam falſa; ergo haec bonum eſt bonum, verior eſt & prior, quam iſta, bonum non eſt malum. Eſt etiam cauſa illius, quia enim bonum eſt bonum, ideo non eſt malum, & non è contra; quia non eſſe malum, penitus nihil ponit, & per conſequens nihil cauſat. Primum ergo principium complexorum nullatenus negatiuum, ſed affirmatiuum firmiter arbitrandum. Oſtenſo igitur quale ſit iſtud principium, iam ſupereſt inueſtigare vlterius quod ſit illud, Vtrum videlicet ſit Deum eſſe, an Deum ſcire omnia vera, vel Deum velle omnia vera; quodlibet enim horum poſſet tale principium eſtimari: Nam ſicut ex 9o huius apparet, voluntas Dei eſt prima & ſumma cauſa omnium, quare & omnium veritatum; ergo Deum velle eſt primum principium complexorum. Sed haec aeſtimo non eſt vera; Illud enim non eſt primum verum quo eſt aliud verum prius; ſed Deum velle habet aliud verum naturaliter prius eo, ſcilicet Deum cognoſcere, quoniam Deus naturaliter prius cognoſcit quodlibet volutum quam velit illud. Omnis enim volutio eſt neceſſario prae • ogniti, ſicut tam Philoſophis quam Theologis ſatis conſtat. Ideoque poterit app • rete Deum • ognoſcere ſiue ſcire, eſſe principium iam quaeſitum. Sed apparentia iſta fallit; 〈…〉 m a •• ud verum naturaliter prius iſto, ſcilicet Deum eſſe, Deum eſſe cognitiuum, Deum eſſe omnipotentem cum ſimilibus ſuis, diſtinguendo & multiplicando iſta in Deo, & ſecundum prius & poſterius ordinando, non eſſentialiter omninò ſiue realiter, ſed intellectualiter aut imaginariè, ſicut tam Philoſophi quàm Theologi ſolent loqui, ſicut ab Ariſtotele in De Mundo fuit ſuperius allegatum. Et patet idem per eundem 12. Metaph. multis locis,Ariſtoteles. Plato. Auicenna. Algazel. Auicebrol. Apoſtolus. & per Auerroem Commentar. 39. hoc idem plenius declarantem; quod etiam doctus Plato, Auicenna, Algazel, & Auicebrol teſtantur concorditer, ſicut probant ſuperius allegata. Sic etiam loquitur Apoſtolus ad Romanos 1. cùm dicit; Inuiſibilia Dei à creatura mundi per ea, quae facta ſunt, intellecta conſpiciuntur; ſed ſempiterna quoque eius virtus ac deitas; & alibi in ſacra Scriptura creberrimè. In libris quoque Auguſtini de Trinitate, & alijs ac caeterorum Sanctorum, omniumque Doctorum díſtinguuntur quodammodo, potentia, ſcientia, & voluntas: Multa enim poteſt, & ſcit, quae non vult. Idem patet de iuſtitia, gratia, & miſericordia, & multis ſimilibus, omnibus ſatis notis. Vt autem iſtud principium poſsit facilius inueniri, ſciendum ſecundum Philoſophum 2. Metaphyſic. Quòd licèt Deus de ſe, & apud naturam exiſtat notiſsimus, intellectus tamen animae noſtrae ſic ſe habet ad eum, ſicut oculi Nycticoracum ad lucem diei, ſcilicet ipſum Solem; & hoc eſt aequaliter ex limoſitate corporalis materiae oculos animae obumbrantis. Quamdiu igitur corpus quod corrumpitur, aggrauat animam, & terrena habitatio deprimit ſenſum plurima cogitantem, non poteſt homo intelligere Deum perfectè ſicuti eſt, ipſomet dicente Moſi deprecanti. Non poteris videre faciem meam, non enim videbit homo, & viuet, Exod. 33. Quare ſecundum Philoſophum, 1. Phyſic. & alibi; Innata eſt nobis via à notioribus nobis ad notiora naturae, quae ſunt ſimpliciter notiora, à poſterioribus ſcilicet ad priora, & à cauſatis ad cauſas. Nomina igitur quibus Deum cognoſcimus, non ſignificant ipſum per ſe eſſentialiter, & penitus abſolutè, quoniam à creaturis, & effectibus notioribus nobis transferuntur ad ipſum ignotiorem nobis, licèt ſimpliciter notiorem. Ideoque dicit Philoſophus in De Mundo vlt. Cumque ſit vnus, multinomius eſt nominatus ab omnibus paſsionibus quas innouat; Vocatur enim Iupiter, Zima, filius Saturni, Enicus, fulmineus, pluuialis, tonitrualis, tempeſtuoſus, ſerenus, & in ſumma loquendo, coeleſtis & terreſtris appellandus à qualibet natura, & fortuna, velut ens ipſe omnium cauſa; cui & concordant Hermes atque Dionyſius ſuperius recitati. Vnde & Rabbi Moſe de duce dubiorum, 58.Rabbi Moſe Omnia nomina Creatoris quae inueniuntur in libris ſunt ſumpta ab operibus, praeter vnum nomen quod eſt appropriatum ei, ſcilicet tetragrammaton, & idcirco vocatur nomen ſeparatum, quia ſignificat ſapientiam Creatoris ſignificatione pura in quo non eſt participatio. Si igitur vt hic dicit, nomen Domini tetragrammaton, vel quodlibet aliud ſignificet Deum purè, ſubijciaturque verbo ſeu praedicato ſimpliciſsimo, ſiue puriſsimo dicto de Deo, propoſitio ſic affirmans erit primum ſimpliciter verorum omnium complexorum, & principium primum intrinſecum totius generis complexorum. Si autem nullum nomen creatum, nec aliquid aliud ab vnico Dei Verbo, quod eſt eius imago perfecta, ſignificet eum purè, quod reputo magis probabile; ponatur quòd hoc nomen, Deus, quod eſt tetragrammaton, quatuor ſcilicet literarum, imponatur Deo ab eſſentia eius pura, & ſignificet cum puriſsimè, quo poterit comprehendi ab aliqua creatura, & propoſitio coniungens ſimpliciſsimè & puriſsimè verbum vel praedicatum puriſsimum cum iſto ſubiecto, eſt principium iam quaeſitum, ſcilicet Deus eſt, vel Deus eſt Deus. Quod autem proprijſsimum & puriſsimum nomen Dei, ab eius pura eſſentia imponatur, patet, ipſomet docente Moyſem nomen eius ſcire volentem, dicendo; Ego ſum qui ſum, Exod. tertio: quam autoritatem tractans Rabbi Moſe, vbi prius 61. vult quòd hoc nomen maximè competat ipſi Deo, & ſignificat Neceſſe eſſe; & ſupra 58. dicit; Quòd nomen Dei tetragrammaton, quod eſt Deo maximè proprium, fortaſsis ſignificat ſuper ratione Neceſſe eſſe; quare nomen ſumptum à pura eius eſſentia videtur ſibi proprijſsimè conuenire. Apparet ergo quòd Deus eſt, vel Deus eſt Deus, ſit primum principium complexorum, ſi praedicatum & verbum eſſentialiſsimè, & proprijſsimè correſpondenter ſignificet vt ſubiectum. Sunt autem vera duplicia, ſuperiora ſcilicet, & inferiora; inferiora vera, ſunt omnia dicta de creabilibus, vel creaturis; & vniuerſaliter de quocunque quod non eſt Deus, vel etiam de Deo per reſpectum ad aliud, vt Deus eſt Dominus omnium, vel Creator: Vera ſuperiora ſunt, quae in ſolo Deo conſiſtunt; vt, Deus eſt potens, ſapiens, atque bonus. Horum autem haec quidem ſunt quodammodo poſteriora naturaliter, haec priora. Poſterius enim eſt Deum velle, quàm cognoſcere; & cognoſcere, quàm eſſe: Eſſe enim naturaliter haec praecedit & vniuerſaliter omnia talia attributa. Quod licèt de ſe ſatis appareat, poteſt tamen per ſimile ſuaderi. Eſſe enim ſimpliciter in rebus creatis praecedit naturaliter omne eſſe earum determinatum ad eſſe tale vel tale, dicente quarta propoſitione de cauſis, Prima rerum creatarum eſt eſſe, & non eſt ante ipſum creatum aliquid; quare & ſimili ſic videtur ab omni de omnium Creatore. Item per ſuperiùs habita, Primum principium complexorum eſt affirmatiuum, quid ergo poſſit aliud affirmare quàm eſſe primum de ente primo, puriſſimum de puriſſimo, & ſimpliciſsimum de ſimpliciſsimo; quaelibet enim affirmatio alia poſterior erit tali. Videtur igitur Deum eſſe, vel Deum eſſe Deum, eſſe ſimpliciter primum principium complexorum. Illud enim verum eſt principium caeterorum, quod naturaliter ipſa praecedit. Vnde & Anſelmus de veritate 10. Omnia ſummae veritati debent; ipſa verò nulli quicquam debet, nec vlla ratione eſt quod eſt, niſi quia eſt. Hic forſan aliquis ſic opponet, Illud non eſt primum verum quo eſt aliud verum prius; ſed Deum eſſe, habet aliud verum prius, ſcilicet Deum poſſe eſſe; ſequitur enim de quocunque, hoc eſt, ergo hoc poteſt eſſe, & non conuertitur; ergo per illam definitionem prioris notiſsimam, Deum poſſe eſſe, eſt prius naturaliter quàm ipſum hunc eſſe. Haec autem argutia peccat in materia: Prius enim eſt Deum eſſe, quàm poſſe eſſe, quod videtur mirabile, ſed eſt verum: Omne enim poſsibile ſeu potens eſſe aliqua potentia exiſtente priore eſt tale; Deus autem non eſt potens eſſe per aliquam potentiam alienam, Non enim indiget vllo tali, nec per potentiam aliam praecedentem, cum nulla ſit talis: eſt ergo Deus potens ſeu poſsibile eſſe per potentiam propriam ſibi actualiter inhaerentem; Potentia autem poſsibilitas ſeu poteſtas eſt vnum attributum diuinum, prius ergo naturaliter eſt illud cui attribuitur & inhaeret, ſcilicet eſſentia pura Dei; quare & Deum eſſe videtur pr • us naturaliter, quàm Deum poſſe eſſe, ſicut ibi poteſt prioritas aſſignari. Hoc autem totum ex primo huius apparet. Cauſa autem quare magis apparet contrarium, eſt quia ita eſt in omnibus alijs citra Deum, à quibus ſicut ſuperius dicebatur, aſſurgimus ad cognitionem Dei, indicantes ſic eſſe in omnium Creatore, ſicut eſt in omnibus creaturis. In his enim omnibus poſſe eſſe praecedit actualiter eſſe; Totus enim mundus prius potuit eſſe quàm eſſet, & cùm non ens nullam potentiam habeat, mundus quando non fuit, non fuit poſsibile eſſe per potentiam propriam, ſed diuinam; Vnde Anſelmus de Caſu diaboli 12. quod nihil eſt omnino nihil habet, & ideo nullam habet poteſtatem, & ſine poteſtate omnino nihil poteſt, & mundus antequam fieret nihil erat; ergo omnino nihil antequam eſſet, potuit; non potuit ergo eſſe, antequam eſſet; quare antequam eſſet poſsibile, & impoſsibile fuit eum eſſe; ei quidem in cuius poteſtate non erat, vt eſſet, erat impoſsibile; ſed Deo in cuius poteſtate erat, vt fieret, erat poſsibile: quia ergo Deus prius potuit facere mundum, quàm fieret, ideo eſt mundus, non quia mundus potuit prius eſſe.

CAP. XIII.

Ex iſtis quaſi Corollariè 12. partes infert.

EX hoc autem multa quaſi corollaria videntur inferri;

1Quod actus est ſimpliciter prior potentia.

PRimò, actum eſſe ſimpliciter priorem potentia in mobilibus & non mobilibus, temporalibus & aeternis. Hoc ex prioribus ſatis pater, loquendo de primo actu ſimpliciter, qui eſt puriſſima, abſolutiſsima, & actualiſsima eſſentia ſummi Dei, ex qua velut ex radice poſteriora pullulant, tanquā propagines, omnia attributa diuina, quibus mediantibus ex ſua foecunditate in hauſta germinat caeteras creaturas. Quare & Ariſtoteles 9. Metaph. 13. & poſt diffuſè probat quod actus in omni motiuo & immobilitatiuo eſt prior potentia tribus modis, ſcilicet ratione, id eſt, definitione, ſapientia, id eſt, perfectione, & tempore quodammodo, & quodammodo non; quodlibet enim indiuiduum generatum prius eſt in potentia quàm in actu, ſicque potentia prior eſt actu; ſed illud à quo indiuiduum generatur eſt neceſſariò prius in actu, ſicque actus praecedit potentiam tempore, docente Philoſopho: Semper enim ex poteſtate ente fit actu ens, ab actu ente, ſemper mouente aliquo primo; mouens autem actu iam eſt. Et infra 17. Palam quia prior actus potentia, ſubſtantia, & tempore; ſemper enim praeaccipitur actus alius ante alium, vſque ad eum, qui eſt ſemper mouentis primum: At verò & magis propriè; Nam ſempiterna priora ſubſtantia corruptibilibus; vbi dicit Auerroes, Actus qui eſt motor praecedit tempore rem motam, & aſcendit hoc ad primum motum & primum motorem. Declaratum eſt enim in Phyſicis, quod omnia mota reducuntur ad primum motorem, qui eſt actus in quo non eſt potentia omninò, ſcilicet ad mutabilitatem aliquam in ſeipſo, vt 5um capitulum praemonſtrauit.

Quòd eſſe eſt prius ſimpliciter, quàm non eſſe. 2.

VNde & ſecundò monſtratur quod eſſe prius eſt ſimpliciter quàm non eſſe; eſſe ſcilicet primi actus, ſicut ex proximo ſatis patet. Vnde Auerroes ſuper 9. Meta. comment. 13. vniuerſaliter quia potentia eſt non eſſe, & actus eſſe, neceſſe eſt vt eſſe praecedat non eſſe. Rurſum autem ſi hoc non eſt, verum eſt, & ita eſt, quod hoc non eſt; quare & ſecundum proximo huius praemiſſa, aliqua veritate & entitate priore verum eſt, & ita eſt, quod hoc non eſt. Dicitque Philoſophus 1. Poſt. 17. quòd affirmatiua prior eſt negatiua, ſicut eſſe prius eſt non eſſe.

Quod neceſſarium eſt prius poſsibili contradictionis. 3.

TErtio quoque ex eodem colligitur, neceſſarium eſſe prius poſsibili contradictionis; hoc enim euidenter apparet ex 17a parte, & alijs primi huius. Neceſſarium etiam poteſt eſſe ſine tali poſsibili, non è contra; Nam per ſecundum omne tale poſsibile neceſſariò conſeruatur à Deo. Item ſi neceſſarium non ſit prius poſsibili contradictionis; eſt igitur compar, vel poſterius; ſed non eſt compar & coaequaeuum cum eo, quia cum non ſunt duo aequè prima ſimpliciter, oporteret illa duo reduci ad aliquod prius ambobus, tanquam ad primum principium & primam cauſam illis communem, ſed nihil tale poterit aſsignari; nec poſsibile contradictionis poteſt eſſe prius neceſſario, quia tunc potentia praecederet actum; & non eſſe, eſſe; quod eſt contra proximo nunc oſtenſa. Item ſi poſsibile contradictionis eſſet prius neceſſario, cùm tale poſsibile non de neceſsitate cauſet tale neceſſarium, poſſet eſſe ſine illo, quod eſt contra ſecundum huius, ſicut ſuperius eſt argutum. Item quod non habet cauſam prius eſt eo quod habet cauſam; ſed ſecundum Auicennam 1. Metaph. 6. Neceſſe eſſe per ſe non habet cauſam, & quod eſt poſsibile eſſe per ſe habet cauſam; Et infra eodem 8. Neceſſe eſt id quod per ſeipſum eſt veritas, poſſe verò eſt veritas eſſe per aliud à ſe; & cap. 6. probat, quod neceſſe eſſe non habet aliquid ſibi coaequale, nec aliquid prius eo; ſed ipſum per ſeipſum eſt primum omniū aliorum.

Quod neceſſarium est prius impoſsibili. 4.

QVarto vero ex hoc poteſt cognoſci quòd neceſſarium eſt prius impoſsibili: Poſsibile enim eſt prius impoſsibili ſicut affirmatio negatione, habitus priuatione, & eſſe non eſſe; & neceſſarium eſt prius poſsibili, ſicut nouiſsimè probatur. Item neceſſarium ſe habet ad impoſsibile, ſicut affirmatiuum ad negatiuum, habitus ad priuationem, & eſſe ad non eſſe; haec autem illa praecedunt.

Quod purè neceſse eſse, ſeu pura neceſsitas eſt prius ſimpliciter quolibet alio, ac radix prima & fundamentum primarium omnium aliorum. 5.

QVinto ex eodem colligitur, quòd purè neceſſe eſſe, ſeu pura neceſsitas eſt prius ſimpliciter quolibet alio, ac radix prima & fundamentum primarium omnium aliorum; hoc autem intellectis prioribus faciliter cognoſcetur. Poteſt tamen ex abundanti breuiter ſic oſtendi; ſi non ſit ita, aliquid aliud eſt prius naturaliter neceſſariò, vel coaequale cum eo; ſed nullum non neceſſarium eſt prius eo, quia cum omne ens poſterius conſtituatur in quolibet ſuo eſſe per ens primum, ſequeretur quod neceſſarium conſtitueretur in eſſe neceſſario per ens non neceſſarium, ſed poſsibile vel contingens, quod eſt impoſsibile manifeſtum, quia adhuc deſtructo poſsibili maneret neceſſarium per ſeipſum, & quia nihil poteſt dare alteri firmius eſſe quàm habet. Item ſi vna pars contradictionis eſt poſsibilis, reliqua eſt poſsibilis, & ſi vna eſt neceſſaria, reliqua eſt impoſsibilis; & ſi poſsibile conſtituat neceſſarium ex poſſe non eſſe, ſequitur neceſſariū non eſſe; ergo ex poſsibili ſequitur impoſsibile & ex vero falſum. Tunc etiam poſſibile vel contingens eſſet prius neceſſario contra priora. Nec aliquid non neceſſariū eſt coaequale cum neceſſario, ſecundum praecedentia documenta; eſt ergo neceſſe eſſe principiū omnibus alijs, & omnium prima cauſa. Opponet ſe forſitan aliquis cōtra iſta, quia ſecundum priora Deum eſſe eſt 1um principium, & per conſequens Deum ſimpliciter eſſe, prius eſt quàm ipſum neceſſariò eſſe, ſeu eſſe neceſſe eſſe, & quia ſicut pars praecedit totū, ſic eſſe neceſſe eſſe: Dicendum ſecundum priora, quòd ſi Deus eſt, ſit 1um principium, hoc nomen Deus ſignificat 1um ens eſſentialiſsimè & propriiſsimè; quare & ſimili ratione maximè neceſſe eſſe, & praedicatum ſeu verbum ſignificabit quantum poterit correſpondenter, ſic que Deum eſſe, ſi ſit primum principium per ſe, & primò ſignificat neceſſe eſſe ſic eſſe. Et qualecunque eſſe, praedicatum ſeu verbum ſignificet, cùm ſubiectum ſit prius naturaliter praedicato & verbo, & ipſum ex ſe primò eſt neceſſe eſſe, adhuc neceſſe eſſe praecedit aliud eſſe quodcun que . Quod autem aſſumitur conſequenter quòd eſſe praecedit neceſſe eſſe, vt pars totum, non eſt verum: Nam neceſſe eſſe non habet aliquā partem priorem, nec aliquid prius omninò quo conſtituatur in tali eſſe; ſed ipſum per ſe & primò eſt ſimpliciſsimè tale eſſe.

6. Quod principium primum complexum ſumme & pure neceſſarium eſt & firmum.

VNde & 6o patet indubiè, quòd principium primum complexum, ſummè & purè neceſſarium eſt & firmum; Hoc enim de ſummè & firmiſſimè neceſſe eſſe correſpondenter enuntiat eſſe, ſicut praecedentia manifeſtant.

7. Quod neceſſarium nequaquam rectè per poſsibile vel per impoſsibile definitur.

SEptimo concluditur manifeſtè, quod neceſſarium nequaquam rectè per poſsibile, nec per impoſsibile definitur; Nihil enim rectè definitur per aliquid poſterius eo, ſicut 2. Poſt. & 7. Metaph. demonſtratur, ſed vtrumque iſtorum eſt poſterius neceſſario; Non ergo rectè definitur neceſſarium per hoc quod non eſt poſsibilenon eſſe, vel per hoc quod impoſsibile eſt non eſſe. Ideoque Auicen. 1. Metaph. 5. reprobat definitiones Antiquorum de neceſſario, poſsibili, & impoſsibili, eo quòd definiebant illa per ſe inuicem circulando, vt patet de definitionibus quas ibi recitat ab Antiquis; dicit que ex his tribus id quod dignius eſt intelligi eſt neceſſe eſſe, quoniam neceſſe eſſe ſignificat vehementiam eſſendi; eſſe verò notius eſt quam non eſſe; eſſe enim cognoſcitur per ſe, non eſſe verò per eſſe.

8. Quod neceſſe eſſe non poteſt ſimpliciter definiri.

VNde & octauo conſtare poterit euidenter, quòd neceſſe eſſe, non poteſt ſimpliciter definiri, (Non enim habet aliquid ſimpliciter prius eo) Notificari tamen nobis & deſcribi poteſt quodammodo per deſcriptionem à poſterioribus, & ignotioribus, ſed notorioribus nobis ſumptam, ſicut in omnibus ferè ſcientijs creberrimè definitur.

9. Quod affirmatiua eſt prior qualibet negatiua, & quod quaelibet negatiua vera reducitur ad aliam affirmatiuam priorem & cauſam veritatis illius.

HInc nono ſimiliter clarè patet, affirmatiuam eſſe priorem qualibet negatiua, & omnem negatiuam veram reduci ad affirmatiuam priorem, quae ſit cauſa veritatis illius. Primum namque principium quod eſt affirmatiuum eſt prima cauſa cuiuſlibet alterius veritatis, ſicut praehabita manifeſtant. Item hoc eſt verum de negatiua de qua minus videtur, de tali ſcilicet cuius vtrumque extremum eſt impoſſibile eſſe, vt Chimera non eſt Tragelaphus; Haec enim eſt vera, ergo habet aliquam cauſam veritatis; ſed illa non eſt ſoli termini, quia illi ſoli per ſe non magis redderent propoſitionem veram quam falſam; imò nec veram, nec falſam; Nec illa cauſa poteſt eſſe Chimaera, nec Tragelaphus; haec enim nihil ſunt & per conſequens nihil cauſant; eſt ergo aliquid exiſtens cauſa veritatis illis illius: Hic autem poteſt quis inſtare, Nam propoſitio immediata non habet aliquam Propoſitionem priorem, quae ſit cauſa veritatis illius, quoniam tunc per illam poſſet oſtendi à priori; ſed aliqua eſt Propoſitio negatiua immediata, vt patet in libro Poſt. quaſi per totum. Dicendum quòd Propoſitionem eſſe immediatam poteſt eſſe dupliciter, ſcilicet ſimpliciter, vel in aliquo determinato genere, ſeu etiam per priuationem medij ſimpliciter, vel in certo genere. Primo modo nulla propoſitio negatiua eſt immediata, ſicut ratio ſuadere videtur; ſecundo modo eſt, ſcilicet non omninò & ſimpliciter ſed in genere Propoſitionum negatiuarum, ſicut per priuationem Propoſitionis negatiuae prioris, per quam à priori valeat demonſtrari, & ſic poteſt intelligi dictus liber.

10. Quod prima cauſa cuiuſlibet negationis verae eſt in Deo.

ET ex hoc videtur decimo, quòd prima cauſa cuiuſlibet negationis verae ſit in Deo; Cuiuſlibet enim negationis verae aliqua affirmatiua prior eſt cauſa, ſicut proximo eſt oſtenſum, & cuiuſlibet affirmatiuae verae prima cauſa eſt primum principium complexum, ſcilicet Deum eſſe, ſicut praecedentia docuerunt.

11. Quod Deus est prima Cauſa cuiuſcunque non eſſe.

EX iſto autem vndecimo videtur inferri, Deum eſſe primam cauſam cuiuſcun que non eſſe: A quolibet enim non ente verè negatur eſſe; huius autem veritatis negatiuae Deus eſt prima cauſa, ſicut oſtenſum eſt proximo; eſt ergo prima cauſa ſic eſſendi vel non eſſendi, ſicut ſignificatur per illam; Nam in eo quòd res eſt vel non eſt, oratio vera vel falſa dicitur, vt praedicamenta Ariſtotelis docuerunt. Item Deus eſt prima cauſa cuiuſlibet eſſe ſeu entis; & aliquod ens ſeu eſſe eſt cauſa alicuius non eſſe vel non entis, ergo Deus eſt prima cauſa alicuius non eſſe, vel non entis, ergo & cuiuſcunque per ſimilem rationem. Bonum enim non eſſe malum eſt quoddam non eſſe, & huius cauſa eſt bonum eſſe bonum; et homo non eſt Aſinus; quia eſt animal rationale ſeu homo. Et in purè non entibus patet idem; Aliquod enim factibile non eſt factum, nec eſt, quia nullum faciens fecit illud; Species enim vel res quaecunque factibilis à ſolo Deo, ſicut alia ſtella in coelo, vel alius angelus, ideo non fiebat nec erat, quia Deus non fecit, ſicut ſaluatio nauis non fuit, quia nauta non affuit, ſed abfuit forſitan occupatus, vt patet per Ariſtotelem, 5. Metaph. 2. & per Anſelmum de Conceptu virginali 5.

Quòd prima cauſa cuiuſlibet impoſsibilitatis & repugnantiae eſt in Deo. 12.

DVodecimò profertur ex iſto, quòd prima cauſa cuiuſlibet impoſsibilitatis ſeu repugnantiae eſt in Deo: Si enim impoſsibilitas & repugnantia capiantur negatiuè, patet per proximo nunc oſtenſa; ſi enim in Deo ſit prima cauſa cuiuſcunque negationis verae, & non eſſe, ergo & negationis, & non eſſe cuiuſlibet impoſsibilis & repugnantis, & quia quaelibet negatiua vera reducitur ad affirmatiuam priorem, & ſic ad primum principium, ſcilicet Deum eſſe, ſicut ex ſuperioribus ſatis patet. Si verò affirmatiuè & poſitiuè ſumantur, patet ſimiliter, cùm per capitula proxima conſtet, Deum eſſe omnium talium cauſam primam. Item cuiuſlibet impoſsibilitatis & repugnantiae eſt aliqua cauſa, & Deus eſt cauſarum omnium prima cauſa: Hoc etiam poteſt probari, ſicut praecedentia probabantur; verum eſt enim, quòd haec eſt impoſsibilis, quocunque impoſsibili demonſtrato; huius autem veritatis, quare & ſic eſſendi, prima cauſa eſt primum principium, ſcilicet Deum eſſe. Item verum eſt quòd impoſſibile eſt Chimaeram eſſe Tragelaphum; huius autem veritatis cauſa non eſt ſoli termini, nec Chimaera, aut Tragelaphus, nec aliquod non ens; quia quod omnino non eſt, nihil omnino cauſare poteſt; aliquod ergo entium eſt cauſa illius, & Deus eſt omnium entium prima cauſa. Item omne quod eſt naturaliter & eſſentialiter prius alio, eſt aliqua cauſa eius; quia ſi non, tunc poſſet eſſe ſine illo priori; quodlibet enim poſterius poteſt eſſe ſine quocunque priori, à quo cauſaliter non dependet in eſſe: Poſitis enim omnibus & ſolis illis prioribus, à quibus poſterius cauſaliter dependet in eſſe, poteſt poſterius illud poni; quia ſi non, hoc eſſet propter defectum alicuius cauſae eſſentialis, quae neceſſario praexigeretur ad cauſandum illud in eſſe; ſed iam ſunt poſitae omnes tales cauſae, nec poteſt fingi, quod hoc ſic propter defectum alicuius cauſae accidentalis, cùm non repugnet rei eſſe ſine quocunque ſibi accidentali, vt patet per illam definitionem accidentis notiſsimam ſuperius memoratam. Patet ergo quod ſi prius non fit cauſa poſterioris, poſterius poteſt eſſe ſine illo priori; & ſi poſterius aliquod poteſt eſſe ſine priori ſignato, illud non eſt prius naturaliter & eſſentialiter illo poſteriori, ſed accidentaliter forſan tantum quod deſtruit hypotheſim praeacceptam. Imo potius videtur quod illa ſint coaequalia, vel ſecundum nullum ordinem eſſentialem connexa: Si enim illud prius non ſit cauſa poſterioris, vtrumque poteſt eſſe ſine reliquo, ergo non ſunt naturalius nec eſſentialius ad inuicem ordinata, quàm vnitates Arithmeticae vel quaelibet inconnexa, quod etiam ſubuertit hypotheſim prius fixam. Hoc ergo ſuppoſito, arguitur iſto modo; Omne quod eſt naturaliter & eſſentialiter prius alio eſt aliqua cauſa eius: ſed neceſſarium eſt naturaliter & eſſentialiter prius impoſsibili, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; ergo neceſſarium eſt aliqua cauſa impoſsibilitatis & repugnantiae cuiuſcunque, & omne neceſſarium eſt primum neceſſarium, ſcilicet ipſe Deus, vel cauſatum & dependens ab ipſo, ſicut praecedentia docuerunt. Imaginor enim quòd ſicut ſecundum praehabita primum omnium ſit pura neceſsitas, ſiue purum neceſſe eſſe, ſtans omnino per ſe, non dependens ab alio quouiſmodo; à quo ſicut per eius ſimilitudinem & conformitatem omne aliud neceſſarium vel poſsibile, eſt neceſſarium eſſe, vel poſsibile eſſe: ſic per eiuſdem diſsimilitudinem, & contrarietatem ſeu oppoſitionem, omne impoſsibile eſt impoſsibile eſſe; puto igitur quod omen impoſsibile eſſe, ideo eſt impoſsibile, quia ipſum neceſſe eſſe neceſſariò ſibi repugnat, & ſic immobiliter prohibet illud eſſe. Sed ne forſan mihi dicatur, quod res non ſequuntur imaginationem, ſicque huius imaginationis imago ad nihilum redigatur, muniam eam aliqua ratione. Omne enim impoſsibile eſſe propterea eſt impoſsibile eſſe, quia neceſſario & firmiter repugnat ſibi eſſe: ſed in ipſo impoſsibili eſſe, cùm omnino non ſit, non eſt aliquid; quare nec aliqua neceſsitas, firmitas, ſeu repugnantia; illa ergo neceſsitas ſeu repugnantia eſt in aliquo exiſtente, ita quod impoſsibile eſt illud eſſe, quia aliquod exiſtens per ſe primo & neceſſario ſibi repugnat; illud verò impoſsibile repugnat huiuſmodi exiſtenti, nō per ſe & primo, ſed tantū per repugnantiā exiſtentis, quia ſcilicet illud exiſtēs ſibi repugnat, ſicut eſt in relatiuis tertij modi, quae dicuntur fecundū menſurabile & menſuram, cuiuſmodi ſunt ſenſibile, ſcibile, & intelligibile, ſeu ſenſatum, ſcitum & intellectum cum ſuis correlatiuis. Haec enim dicuntur relatiua, non quia per ſe, & eſſentialiter referuntur, ſed quia accidit eis, quod alia, ſcilicet correlatiua per ſe & eſſentialiter referuntur ad illa, & menſurantur ab eis, vt patet quinto Metaphyſicorum 20. & ſimiliter in Commentar. Videtur ergo, quod omne impoſsibile eſſe, ideo ſit impoſsibile eſſe, quia aliquod exiſtens per ſe & primò ſibi repugnans prohibet illud eſſe; omne autem exiſtens eſt prima & pura neceſsitas, ſeu neceſſe eſſe, vel cauſatum & dependens ab eo. Item impoſsibile & poſsibile dicuntur ad inuicem relatiuè ſecundum priuationem, vt patet 5. Metaph. vbi prius; ſed de impoſsibili cum ſit purè non ens, nulla relatio per ſe & eſſentialiter poteſt conſurgere ſeu fundari, quia tunc duo purè non entia poſſent referri ad inuicem per ſe & eſſentialiter, ſine coexigentia alicuius exiſtentis omnino: Iſta ergo relatio per ſe & primò fundatur in extremo poſitiuo, ſcilicet in poſsibili, & emanet ab eo, & ſic attribuitur, & accidit quodammodo extremo alteri priuatiuo, ſicut de relatiuis tertij modi proximo dicebatur. Poſsibile ergo cauſat iſtam relationem & impoſsibilitatem, & neceſſe eſſe eſt prius poſsibili eſſe, & cauſa illius, ſicut ſuperius eſt oſtenſum, & Deus eſt prima cauſa omnium poſsibilium & neceſſariorum, ac omnium cauſationum illorum. Item ideo impoſsibile eſt impoſsibile, quia repugnat poſsibili, imò quia poſſibile ſibi repugnat. Poſſibile ergo eſt prima cauſa huius repugnantiae & impoſſibilitatis, & Deus eſt prima cauſa omnis alterius cauſationis & cauſae: Iſtud poteſt confirmari per hoc quod omnia oppoſita reducuntur ad prima oppoſita, quae ſunt habitus & priuatio, vt patet 10. Metaph. 15. & 12. Metaph 23. & ibi probatur, quod illa ſunt in genere ſubſtantiae; habituale autem & poſitiuum eſt naturaliter prius alio; quare & aliqua cauſa eius ſicut praecedentia manifeſtant. Primus ergo habitus in genere ſubſtantiae, ſcilicet Deus ipſe, eſt prima cauſa cuiuſlibet priuationis, quapropter & impoſſibilitatis & repugnantiae cuiuſcunque. Item cauſa propinqua quare quicquam eſt poſsibile, eſt, quia Deus illud poteſt, ſicut ſuperius eſt oſtenſum: Ergo cauſa propinqua quare quicquam non eſt poſſibile, eſt quia Deus illud non poteſt; & quia Deus hoc non poteſt, non eſt propter defectum potentiae in eo,Auerroes. cum ſit omnipotens. Vnde Auerroes ſuper 8. Phyſ. 4. Agens non poſſe facere aliquid impoſsibile, non eſt diminutio agentis; Imò propter abundantiam ſuae potentiae infinitae, ideoque potentiſſime hoc non poteſt; hoc enim non poteſt quia repugnat ſuae potentiae infinitae; Imò quia ſua potentia infinita immobiliter ſibi repugnat, ſicque neceſſariò prohibet illud eſſe. Et quia ſecundum prius oſtenſa, Actus etiam in Deo praecedit potentiam, ideo ſua potentia impoſsibili tali repugnat, quia ſuus actus puriſsimus immobiliter & neceſſario ſibi repugnat; & hoc eſt, quia eſt purum neceſſe eſſe, ſeu pura neceſſitas: Hoc enim eſt primum ſimpliciter omnium affirmationum & negationum, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; & haec videtur totius impoſſibilitatis reſolutio conſummata. Haec autem ratio fundatur in dicto Philoſophi 1. Poſt. 12. vbi inquirit medium negatiuum demonſtratiuū propinquum concluſionis negatiuae; vt quare paries non reſpirat? oſtendens non poſſe dici quia non eſt Animal, quia tunc eſſe Animal eſſet cauſa propinqua reſpirandi, & ſic omne Animal reſpiraret: Si enim negatio eſt cauſa ipſius non eſſe, affirmatio eſt cauſa eſſe; ſicut eſſe ſine menſura calidi & frigidi eſt cauſa non ſanandi, ſic eſſe cum menſura eorū eſt cauſa ſanandi; & ſimiliter, ſi affirmatio eſt cauſa eſſe, & negatio eſt cauſa non eſſe. Item quod cunque eſt impoſſibile, Deus illud non poteſt: Vel ergo illud eſt impoſſibile, quia Deus illud non poteſt, & ſic habetur propoſitum; vel ideo Deus illud non poteſt, quia eſt impoſſibile; & ſic ſecundum proximo allegata, Ideo Deus poteſt quodcunque poſsibile, quia illud eſt poſſibile; ſic quoque poſſibile eſſe poſſibile eſſet prius naturaliter, quam Deum illud poſſe, & cauſa prima, quare Deus hoc poſſet, quod praecedentia non permittunt, & tunc Deus reciperet potentiam & perfectionem ab alio, nec ſufficeret pleniſſime ſibi ipſi, nec eſſet omnium prima cauſa. Etiam ſi ſic eſſet, aliqua creatura, imò, quod videtur indignius, aliquod purè non ens non creatū nec creabile prohibeter, impoſſibilitaret, & ineuitabili neceſſitati ſupponeret omnipotētem vt faciat, vel ne faciat hoc vel illud, & ſimiliter cogeret intellectum diuinum ad intelligendum huiuſmodi & ſciendum,Henricus de Gandauo. & eius voluntatem potentiſſimam atque liberrimam ad volendum. Hanc autem ſententiam tenet Henricus de Gandauo 8. de quolibet quaeſt. 3. dicens quod non eſt verum dicere de aliquo impoſſibili ſimpliciter quod Deus non poteſt hoc facere, quia illud non poteſt fieri: ſed potius non poteſt fieri, quia Deus non poteſt illud facere; ſicut & in affirmatiua, non dicitur Deum poſſe aliquid facere, quia illud poteſt fieri, ſed è contrario. Hoc idem probat ſimiliter Ioannes Scotus ſuper 1. ſenten. diſt. 43. per rationem priorem fundatam ex primo Poſt. & per aliam ſimilem,Ioannes Scotus. & hoc tenens finaliter dicit ibi, quod nihil eſt impoſſibile ſimpliciter, niſi quod includit contradictoria, & incompoſſibilia, quae ex rationibus ſuis formalibus ſunt incompoſſibilia, & ab eo ſunt principaliter incompoſsibilia, à quo principiatiuè habent ſuas rationes formales, ſcilicet ab intellectu diuino, formaliter tamen ex ſe.Henricus de Gandauo. Obijciet forſitan aliquis contra dicta per dictos Doctores: Henricus enim tenet contrarium 6. de quolib. quaeſtione tertia manifeſtè, ſcilicet quòd prima cauſa quare aliquid eſt poſſibile eſt ex Deo; ſed prima cauſa quare aliquid eſt impoſsibile eſt ex ſe & ex natura rei, communiſsimè loquendo de re, ſcilicet vt eſt communis ad omnia intelligibilia exiſtentia vel non exiſtentia; & ad hoc allegat Auicennam 4. Metaph. dicentem,Auicenna. Iohannes Scotus. quòd ideo agens non poteſt, quia non eſt poſsibile in ſe. Idem quoque Iohannes probat contrarium vbi prius, & arguit iſto modo; Nihil eſt impoſsibile ſimpliciter niſi cui ſimpliciter repugnat eſſe, & hoc primo ex ſe, quia ex ſuis primis & per ſe rationibus formalibus, circumſcribendo quodlibet aliud; imò & ſi per impoſsibile Deus non eſſet, adhuc illud eſſet impoſſibile. Dicit que ibidem quòd poſsibilitas & impoſsibilitas, poſsibilium & impoſsibilium reducuntur principiatiue ad intellectum diuinum, non ad eius omnipotentiam ſeu potentiam, quod videtur praehabitis obuiare. Ad haec autem dico quod videtur mihi cum Iohanne praedicto vbi priùs, quòd Henricus per dictum ſecundum dictum primum corrigit, ſeu retractat. Poſſet tamen ipſe Henricus, Auicenna, & Iohannes intelligere, quòd nulla pura priuatio ſeu impoſsibilitas priuatiua per ſe & primò, quae non dependeat ab aliquo poſitiuo priori, eſt in Deo, quae ſit cauſa priuationis & impoſsibilitatis impoſsibilium, ſicut aliquid poſitiuum in eo per ſe & primò eſt cauſa cuiuſlibet poſsibilitatis poſsibilium: ſed impoſsibilitas ex parte rei impoſsibilis, id eſt, pura & prima neceſsitas non eſſendi rem impoſsibilem eſſe, eſt cauſa quare Deus & quod cunque actiuum non poteſt; haec autem neceſsitas poſitiua ſecundum praehabita eſt in Deo. Sed ratio Iohannis non procedit; Impoſsibili enim eſſe, non per ſe & primò repugnat eſſe, ſed quia primum eſſe neceſſario ſibi repugnat, ſicut ſuperiùs erat dictum. Nec eſt hoc primo ex rationibus formalibus quas imaginatur; Si enim illae rationes ſint aliquo modo cauſae, reducuntur ad cauſam priorem, ad Deum ſcilicet cauſarum omnium cauſam 1am; & hoc patet per ipſummet ibi dicentem quòd talia ſunt principaliter incompoſsibilia ab eo, à quo habent principiatiue rationes ſuas formales, ſcilicet ab intellectu diuino. Quod autem dicit, & ſi Deus non eſſet, adhuc tale quid eſſet impoſsibile, ſi impoſsibile ſumatur affirmatiue, falſum eſt; quia ſi ipſe non eſſet, nihil poſitiuum vel affirmatiuum eſſet; ſi autem ſumatur purè negatiue ſcilicet pro non poſsibile eſſe, ſic verum eſt: Ipſe enim eſt prima & ſumma potentia, qua quodlibet poſsibile neceſſario eſt poſsibile, ideoque ipſo non ente, nihil eſſet poſſibile, ſed ex hoc non ſequitur quod volebat: Vel aliter & fortè meliùs poteſt dici, quòd Deum non eſſe, neceſſarijſsimè contradictionē includit; quare & poſito Deum non eſſe, nedum vna pars contradictionis in multis & fortè in omnibus, ſed & altera neceſſariò conſequetur. Poteſtque ſimiliter argui contra illum; Dicit enim quòd intellectus diuinus eſt cauſa impoſsibilitatis in rebus. Licet enim Deus nihil intelligeret circa impoſsibile, quia ſecundum eum licet Deus non eſſet adhuc impoſsibile, eſſet impoſsibile; ergo per conſequentiam propriam intellectus diuinus non eſt cauſa impoſsibilitatis illius. Et quod dicit, quòd poſsibilitas, & impoſsibilitas reducuntur principiatiue ad intellectum Dei, non ad eius omnipotentiam ſeu potentiam, videtur mirabile, quoniam ſecundum modum ſuum imaginandi creberrimum, eſſentia diuina eſt principium potentiae in Deo: cùm actus praecedat potentiam in eo, & ipſa eſt aliquo modo prior actuali intellectione eius. Ex hoc enim videtur potentiſsimè & perfectiſsimè intelligere vniuerſa quia habet potentiā intellectiuam perfectiſsimā & potentiſsimam. Videtur igitur eſſentia ſiue purum eſſe, principiū potentiae ſiue poſſe, & hoc intellectionis actualis; & quicquid eſt principiū principij, eſt principium principiati. Eſſentia ergo & potentia diuina ſunt priora principia poſsibilitatis & impoſsibilitatis, quàm intellectus diuinus. Probat autem hoc dictum ſuum ſic, Per quodcun que in Deo poſsibile primo conſtituitur in eſſe intelligibili, illud eſt prima ratio poſsibilitatis; ſed per omnipotentiam vt diſtinguitur contra intellectum, non conſtituitur creatura in eſse intelligibili, ſed per intellectum. Sed minor huius rationis videtur peccare; Si enim intellectus diuinus conſtituat aliquid in eſse intelligibili, cum hoc non poſsit eſse, non intelligendo illud, conſtituit ipſum in eſse intelligibili, intelligendo illud; & cùm conſt • tuere aliquod conſtitutum in aliquo eſse, ſit prius naturaliter quàm illud conſtitutum eſse tale, videtur quòd Deus prius naturaliter intelligat quodcunque intelligibile, quàm illud ſit intelligibile; quod tamen non apparet, imò magis videtur contrarium. Videtur enim quòd ſcibile in eſse ſcibili praecedat ſcientiam, & intelligibile in eſse intelligibili, intellectū. Videtur enim quòd eſsentia diuina ex infinitate ſuae potentiae & virtutis, diſtinctiſsimè & quodammodò nominatim conſtituit intelligibiliter & continet intelligibilia vniuerſa, & eorum omnium primas, puriſsimas & proprijſsimas rationes; & hae ſunt ideae de quibus Philoſophi & Theologi tot loquuntur, ſic que quodammodo praeueniens intellectum diuinum, offert iſta ſibi vt obiecta, & ſic intellectus intelligit omnia cōſequenter. Et hoc videtur Eſaias teſtari 40 de Deo ſic dicens, Omnes ex nomine vocat, prae multitudine fortitudinis & roboris, virtutiſ que eius, ne que vnū relictū fuit; vbi gloſsa interlinearis, prae multitudine fortitudinis ſic exponit, quia eſt omnipotens; ergo eius omnipotentia eſt cauſa ſuae intellectionis, & prior ea, & hoc modo praedicto. Et ex hoc ſpecialiter poſſet argui cōtra Scotum. Si enim omnipotentia Dei ſit cauſa ſuae intellectionis, & ſua intellectio ſit cauſa conſtituens intelligibilia in eſſe intelligibili, ergo & ſua omnipotentia iſta conſtituit in hoc eſſe: Quicquid enim eſt cauſa cauſae eſt cauſa cauſati. Et hoc poſſet confirmari ex proprijs dictis ibi: Probat enim quòd omnipotentia Dei eſt prior creaturâ, ſecundum quodlibet ſuum eſſe, ſiuè exiſtentia, ſiuè intelligibile, per hoc, quòd haec omnipotentia eſt ex ſe formaliter neceſſaria, creatura verò poſsibilis ſecundum quodlibet ſuum eſſe, & tale neceſſarium praecedit omne tale poſsibile, ſicut ipſe ſibi ſupponit, & ego ſuperius oſtendebam, eſt ergo cauſa illius ſicut praecedentia ſuaſerunt. Item contra rationem aliam dicti fui; Dicit enim quòd Intellectus diuinus producit aliqua duo intelligibilia in eſſe intelligibili, & illa ſic producta ex rationibus ſuis formalibus, per ſe & primò repugnant, & ſunt incompoſſibilia; videtur quòd eadem ratione deberet conſequenter hoc dicere, de compoſſibilibus, poſsibilibus, ſimilibus, aequalibus, maioribus, minoribus, & vniuerſaliter de omnibus poſitiuis, ſcilicet quòd acceptis rationibus ſuis formalibus per ſe & primo ſunt talia per ſcipſa, ſeu per rationes ſuas formales. Ratio nam que formalis albi tantum facit album eſſe album, ſicut non eſſe nigrum, imò prius & magis. Album enim per hoc quod eſt album non eſt nigrum, & vniuerſaliter omnis negatiua vera, reducitur ad aliquam affirmatiuam veram priorem, vt patet per priora; et ſic nullius poſitiui citra Deum, prima cauſa ſeu ratio eſſet in Deo, cum tamen Deus ſit omnium talium prima cauſa, & ſicut ipſemet dicit, quòd poſsibilitatis cuiuſlibet prima ratio eſt in Deo.

CAP. XIIII. Quod diuina voluntas eſt cauſa cuiuſlibet futuri atque praeteriti, quare ipſum eſt tale.

VT autem tractatus de cauſalitate voluntatis diuinae finaliter compleatur, oſtendendum exiſtimo quòd diuina voluntas eſt cauſa cuiuſlibet futuri ſiue praeteriti, quare ipſum eſt tale. Nam ſecundum Philoſophum 2. Poſt. 3. quae verè eſt cauſa eſſendi quodcunque, eadem eſt cauſa fiendi, facti eſſe, & futuri eſſe, & ſecundum Lincolnienſem, haec eſt concluſio 18. illius ſecundi: ſed diuina voluntas eſt verè cauſa eſſendi quodcun que ſicut capitulum nonum probat. Vnde Auguſtinus 22. de Ciuit.Auguſtinus. Dei 2. Secundum illam voluntatem Dei, quae cum eius praeſcientia ſempiterna eſt, profecto in Coelo & in terra, omnia quaecunque voluit non ſolum praeterita vel paeſentia, ſed etiam futura iam fecit. Verum antequam veniat tempus quo voluit vt fieret, quod ante tempora vniuerſa praeſciuit atque diſpoſuit, dicimus, Fiet quando Deus voluerit: ſi autem non ſolum tempus quo futurum eſt, verum etiam vtrum futurum ſit, ignoramus, dicimus, Fiet ſi Deus voluerit, non quia Deus nouam voluntatem quam non habuit, tunc habebit; Sed quia id, quod ex aeternitate in eius immutabili praeparatum eſt voluntate, tunc erit. Hoc idem patere videtur per Anſel. Mono. 18. & de Veritate 10. & per Auguſt. 1. Soliloq. 21. ſecundi eiuſdem 20. & 26. Contra Fauſt. 2. ſicut vndecimum huius tangit; quod & magis apparet,Anſelmus. Auguſtinus. ſi quis attendat Auguſtinum ibidem contra Fauſtum, nedum ponere cauſas rerum futurarum, praeſentium, & praeteritarum in Deo, ſed & in voluntate diuina. Vnde ſic ait, Quid de Helia factum ſit neſcimus, hoc tamen de illo credimus, quod vera ſcriptura teſtatur; Illud ſanè ſcimus de eo factum, quod Dei voluntas habet, quod autem Dei voluntas non habet, fieri de quocunque omnino non poſſe. Proinde ſi mihi dicatur, poſſe fieri vt caro, verbi gratia, huius vel illius hominis in corpus coeleſte mutetur; concedo fieri poſſe, ſed vtrum futurum ſit, neſcio; et ideo neſcio, quia quid habeat de hac re Dei voluntas, me later: Illud tamen me non latet, ſine dubio futurum, ſi hoc Dei voluntas habet. Et infra, tam non poſſunt futura non fieri, quam non fuiſſe facta praeterita, quoniam non eſt in Dei voluntate vt eo ſit aliquid falſum, quo verum eſt. Quapropter omnia quae verè futura ſunt ſine dubio fient, ſi autem facta non fuerint, futura non erunt. Ita omnia quae verè praeterita ſunt, ſine dubio praeterierunt. Item futura & praeterita ex ſe nullum eſſe habent omnino, ergo nec aliquid cauſae habent, nec aliquid veritatis; quare nec veraciter ex ſe habent eſſe futurum, neque praeteritum. Habent ergo haec propter aliquam aliam cauſam, & illa non poteſt eſſe purè non ens propter idem; vel ſaltem illa reducitur ad cauſam aliquam exiſtentem, & omnium cauſarum exiſtentium voluntas Dei omnipotentis eſt prima ſumma & efficiens. Item voluntas Dei eſt cauſa, quare quodcunque futurum ad vtrumlibet eſt futurum; ergo eadem ratione quorumlibet aliorum: Antichriſtus enim ex ſe nullum eſſe habet omninò; ergo ex ſe non magis determinatur ad vnam partem contradictionis, quàm aliam; ergo de ſe tantum non eſt futurum, ſed purè indifferens. Si ergo ſit futurus, hoc eſt per aliquam cauſam determinantem; ſed illa cauſa neceſſariò eſt diuina voluntas, vel ad illam reducitur, vt ad primam & ſupremam cauſam determinationis illius. Item Antichriſtus futurus non magis ex ſe habet, vnde fit futurus, quam Prochriſtus aequaliter poſsibilis futurus, ſed nunquam verè futurus: ſed iſte non eſt ex ſe futurus, ergo nec ille, ſed per aliquam aliam cauſam, quae ſine diuina voluntate cauſare non poteſt. Adhuc autem, aliquod non futurum poſsibile tamen fo • e, vt A poteſt Deus facere, fore, & eſſe futurum; quod ſi fiat, voluntas diuina eſt cauſa quare A eſt futurum; quare & ſimiliter de ſimilibus vniuerſis. Quapropter & Iohannes ſuper 1. Sentent. diſt. 39. dicit; Quod nihil tale de futuro eſt verum ante determinationem voluntatis diuinae, ſed illa determinatio praecedit naturaliter ſicut cauſa. Item eadem eſt cauſa nunc quare futurum quodlibet eſt futurum, quae fuit ante mundum: ſed tunc voluntas diuina fuit cauſa omnium futurorum, ergo adhuc eſt; cùm ſecundum quintum capitulum Deus ſit immutabilis omni modo. Item magis eſt eſſe futurum, quàm eſſe poſsibile; ſed nullum futurum ex ſe habet eſſe poſsibile, ergo nec futurum: Omne enim poſsibile, aliqua potentia eſt, poſsibile; ſed nullum futurum habet aliquod eſſe, ergo nec aliquam potentiam. Nullum ergo futurum eſt poſsibile eſſe niſi quia aliquod praeſens poteſt facere illud eſſe: ſed nullum praeſens poteſt facere aliquid ſine voluntate Dei coagente; nulla ergo poſsibilitas, aut cauſa poſsibilitatis eſt in futuris, ſed in praeſentibus, & prima & ſumma omnium cauſarum, & poſsibilitatum, ſeu potentiarum praeſentium eſt in Deo. Eadem quo que eſt cauſa poſsibilitatis futurorum nunc, ſicut ante mundum: ſed tunc fuerat ſolus Deus, vt patet per venerabilem Anſelmum, De caſu diaboli, 12. manifeſtè; ſecundum quod capitulum 12. allegauit. Item omne quod neceſſe eſt eſſe aliquale, aliqua neceſsitate neceſſe eſt eſſe tale; ſed nullum praeteritum habet aliquod eſſe, ergo nec aliquam neceſsitatem; & quodlibet tale neceſſe eſt eſſe praeteritum; ergo hoc eſt per aliquam neceſsitatem praeſentem, quae neceſſariò eſt Deus, vel dependet ab eo, quare & à voluntate illius.Anſelmus. Vnde & Anſelmus 2. Cur Deus homo 17. Omnis neceſsitas aut impoſsibilitas Dei ſubiacet voluntati; illius autem voluntas nulli ſubditur neceſsitati aut impoſsibilitati; nihil enim eſt neceſſarium aut impoſsibile, niſi quia ipſe ita vult. Item primum verum eſt cauſa cuiuſlibet veri ſequentis, quare & cauſa ſic eſſendi realiter, ſicut ſignificat quodlibet verum ſequens; Primum autem verum eſt in Deo, ſicut cap. 11. cum 12. docuit: ergo in Deo eſt cauſa eſſendi verum, quodlibet verum de futuro, & ſic eſſendi, ſicut ſignificatur per illud, & hoc non eſt ſine voluntate praecedente, vel etiam concomitante. Item Deus cum voluntate ſua praecedit naturaliter omne praeteritum, & futurum, ergo eſt cauſa eorum, ſicut capitulo proximo eſt oſtenſum. Hoc etiam tenet expreſſè Petrus Lumbardus, 1. Sentent. diſt. 45.4. ſic dicens, haec itaque ſummè bona voluntas cauſa eſt omnium quae naturaliter fiunt, vel facta, ſiue futura ſunt. Nonne & hoc eſt quod viginti quatuor Seniores concorditer atteſtantur, dicentes ſedenti in throno, Tu creaſti omnia, & propter voluntatem tuam erant, & creata ſunt,Apocalypſ. Apocal. 4. Erant, inquam, ſicut exponunt Doctores prius in praedeſtinatione, in arte, in Sapientia Doi, & creata ſunt poſterius in opere, & effectu.

COROLLARIVM. Et habet corollarium: Si Deus eſſe defineret, nihil eſſet praeteritum nec futurum, verum nec falſum, poſsibile vel impoſsibile, neceſsarium vel contingens, nec etiam poſset eſse ex quo & oppoſitum ſequitur euidenter, videlicet ipſum Deum, & ſic aliquid praefuiſse, eſse, & fore. O quàm neceſsarium eſt hunc eſse, quàm tam impoſsibile eſt definere vnquam eſse, & quod Deum qualitercunque non eſse, contradictionem neceſsariiſsimè continet & importat; & quod neceſse eſse, videtur maximè proprium nomen Dei.

VNde videtur corollarium mirum ſequi, ſcil. ſi Deus eſſe deſineret nihil eſſet praeteritum, nec futurum, verum, nec falſum, poſsibile vel impoſsibile, neceſſarium vel contingens, nec etiam poſſet eſſe: ex quo & oppoſitum ſequitur euidenter, ſcilicet ipſum Deum, & ſic aliquid praefuiſſe, eſſe, & fore, & ſimiliter alia poſſe eſſe per omnipotentiam Dei magnam. O quàm neceſſarium eſt hunc eſſe, quem tam impoſsibile eſt deſinere vnquam eſſe, quem etiam qualitercunque non eſſe, contradictionem neceſſarijſſimè continet & importat. Vnde forſitan poteſt licet aenigmaticè elici maximè proprium nomen Dei, ſcilicet eſſe neceſſarium, ſeu neceſſe eſſe, quod debet intelligi de eſſe per ſe & de neceſſario ſumma neceſſitate, includente videlicet repugnantiam contradictoriam non eſſendi. Quod autem ſi Deus eſſe deſineret, nihil eſſet praeteritum nec futurum, ex iſto capitulo patet, & quod nihil eſſet verum, neque verè eſſet aut non eſſet ex 11o & 12o. cùm nihil poſſit eſſe verum aut verè, ſine primo verò quod eſt in Deo, ex quo conſequitur quod nihil eſſet falſum, quia ſi vnum oppoſitorum eſſet falſum, reliquum eſſet verum, & quod nihil eſſet poſſibile vel impoſſibile, neceſſarium vel contingens patet per capitulum proximum: Omnia enim iſta originantur à Deo. Et quod nullum horum etiam poſſet eſſe, patet, quia nullum iſtorum poſſet eſſe ſine Deo; ſed ſi Deus non eſſet, ipſe non poſſet eſſe, quia ſi poſſet eſſe, eſſet ſicut praemiſſa in probatione primae Suppoſitionis oſtendunt: Reliquae verò partes vſque ad penultimam ſatis patent. Pro penultima verò ſciendum quod aliquid poteſt dici multipliciter non eſſe; Primò, vt futurum; ſecundò, vt praetetitum; tertiò, vt aliquid poſſibile eſſe, quod non erit, eſt, nec fuit; quartò, quod ſimpliciter impoſſibile eſt eſſe, & contradictionem includens, ſicut Chimaera, vel commenſurabilitas diametri quadrati & coſtae. Ponatur igitur cum Diagora, vel cum inſipiente, tanquam abſolutè poſsibile, nec vllam contradictionem includens, Deum non eſſe: Si ergo Deus non eſt, aliquo praedictorum modorum non eſt: Si primo modo, aliquando incipiet eſſe, & erit Deus nouus & recens; quare & erit Deus, erit ergo neceſſe eſſe & aeternus, ſicut oſtenſio primae Suppoſitionis oſtendit; hic ergo contradictio implicatur. Siſecundo modo, Deus eſt praeteritus & non praeſens, & fuit Deus, fuit ergo neceſſe eſſe & aeternus, ſicut probatio primae Suppoſitionis monſtrauit: Hic eſt ergo contradictio manifeſta. Si tertio modo Deus non eſt & poteſt eſſe, ergo eſt & eſt neceſſe eſſe, ſicut praedicta probatio plane probat; hic ergo contradictio importatur. Si quarto modo, quod poteſt eſſe non poteſt eſſe; eſt enim abſolutè poſſibile Deum eſſe, ſicut praemiſſa in oſtenſione primae Suppoſitionis perſpicuè manifeſtant; imò & eſt neceſſarium ſimpliciter abſolutè, quod Deum eſſe ſit poſsibile ſimpliciter abſolutè, ſicut praehabita in eadem oſtenſione demonſtrant; hic ergo contradictio includitur euidenter. Rurſum Deum eſſe eſt neceſſe, ita quod ipſum non eſſe contradictionem includit; hoc enim euidenter oſtendit probatio memorata: Dicatur enim poſsibile abſolutè quod neceſſario abſolutè in conſequentia formali ſimpliciter contradictoria non includit; Impoſsibile verò & neceſſarium, ſeu neceſſe correſpondenter ſumantur, &c. ſicut ibi. Conſtat enim quod eſt poſsibile abſolutè eſſe aliquod tale neceſſe eſſe; quis enim hoc poſito & admiſſo nequaquam faciliter ab omni ſe contradictione defendat? Amplius autem quàm impoſsibile eſt aliquid, tam neceſſarium eſt aliquid, quàm enim impoſſibile eſt contradictoria eſſe ſimul vera, tam neceſſarium eſt contradictoria non eſſe ſimul vera; & vniuerſaliter quam impoſſibile eſt aliquid eſſe, tam neceſſarium eſt illud non eſſe; & quàm impoſſibile eſt aliquid non eſſe, tam neceſſarium eſt illud eſſe, ſicut poſſet faciliter demonſtrari: ſed neminem reputo hoc neſcire. Eſt autem aliquid tam impoſsibile, quod ipſum eſſe verum contradictionem includit; eſt ergo & aliquid tam neceſſarium, quod ipſum eſſe falſum ſimiliter contradictionem includit. Sed quid eſt magis neceſſarium quàm Deum eſſe? quis audet dicere hoc vel illud, cum ipſum ſit primum in genere neceſſariorum, & cauſa omnium neceſſariorum poſteriorum, quare & maximè neceſſarium ſupra cuncta, ſicut praemiſſa capitula docuerunt? Hoc idem euidenter oſtendunt multa corollaria 13o. praelibata. Idem ſimiliter poteſt oſtendi per viam veri & falſi, quoniam quàm falſum eſt aliquid, tam verum eſt aliquid: quàm falſum enim eſt aliquid eſſe vel non eſſe, tam verum è contra eſt illud non eſſe ſeu eſſe; ſed aliquid eſt tam falſum, quod ipſum eſſe verum contradictionem includit, quare & aliquid eſt tam verum quod ipſum eſse falſum contradictionē includit. Sed quid eſt verius primo vero, ſicut ratio iam praemiſsa, & priora capitula manieſtant? quid autem eſt ſimpliciter & naturaliter primum verum? Nonne, Deus eſt, ſicut duodecimum demonſtrauit? Praeterea, ſi Deus non eſt, verè Deus non eſt, aliqua ergo veritate Deus non eſt, eſt ergo aliqua veritas, quare & prima veritas, quae eſt Deus. Si autem etiam aliqua veritas, vel aliquid omnino eſt, Deus eſt; quia illa vel illud neceſsario eſt Deus vel à Deo, ſicut ſecundum huius oſtendit. Si inſuper Deus non eſt, ita eſt quod Deus non eſt, quia verum eſt quod Deus non eſt, quia verè non eſt; per aliquod ergo eſse ita eſt, quòd Deus non eſt; omne autem eſse eſt primum eſse, quod eſt Deus, vel à primo eſse, ſicut idem ſecundum demonſtrat; ergo Deus eſt. Haec autem videtur ratio Auguſtini in Soliloquijs ſuis, & Anſelmi Monol. & de veritate 11o. huius ſcripta. Ex his videtur clare patere, quod quaelibet negatiua aliquam affirmationem implicat & includit. Nam quaelibet negatiua innuit & includit, verè non eſse, quod negat; Nonne etiam ſequitur, A non eſt B, ergo verè A non eſt B. De quibuſcunque namque verum & neceſſarium eſſe videtur, vere hoc eſt illud, vel verè hoc non eſt illud; quare ſiue quicquam ſit ſiue non ſit, de neceſsitate Deus eſt, quia aliqua veritas. Adhuc autem ſi Deus non eſt, nihil verè eſt nec verè non eſt; Nihil verè eſt hoc vel tale, nec verè non eſt hoc vel tale, quia nulla veritate ſecundum praemiſſa; quare & quidlibet verè eſt & verè non eſt, & quodlibet. quidlibet verè eſt & verè non eſt quidlibet, [& qualelibet] omniquaque. Amplius autem poteſt ſimiliter argui per viam poſsibilitatis, & neceſsitatis; quoniam ſi Deus non eſt, poſsibile eſt ipſum eſſe, vel poſsibile eſt ipſum non eſſe; aliquâ ergo potentiâ eſt hoc poſsibile; aliqua ergo eſt potentia, & aliquod potens per illam, ſicut ex decimo quarto huius pater; aliquid ergo eſt, ergo & Deus. Si etiam Deus non eſt, neceſſe eſt ipſum non eſſe, ſaltem pro nunc, & neceſſe eſt ipſum non eſſe Deum; ergo aliqua neceſsitate alicuius neceſſarij exiſtentis, ſicut eodem 14o. eſt oſtenſum &c. ſicut priùs. Item ſi Deus non eſt, aliqua eſt cauſa poſitiua illius non eſſe, & prior illo, ſicut 13um huius monſtrat, &c. ſicut priùs. Adhuc autem ſi Deus non eſt, nec creatura eſt, nec aliquid penitùs: eſt tamen abſolutè poſsibile creaturam eſſe & aliquid eſſe; eſt enim in r • veritate nunc verum & poſsibile, & quod ſemel eſt, vel eſſe poteſt poſsibile abſolutè, ſemper neceſſario abſolutè eſt poſsibile abſolutè, accipiendo hos terminos ſicut ſupra, & ſicut probatio primae Suppoſitionis pleniùs hos exponit. Quod enim ſemel contradictionem formaliter, ſimpliciter non includit, nec vnquam; quia conſequentia quae aliquando de ſe & per ſe non eſt formalis ſimpliciter, neque vnquam; & quaecunque poteſt aliquando eſse non formalis ſimpliciter, ſemper neceſſariò eſt non formalis ſimpliciter, ſicut & quaecunque poteſt aliquando eſſe formalis ſimpliciter, ſemper neceſſario eſt formalis ſimpliciter, ſicut nullus Logicorum ignorat. Quis enim ignorat conſequentiam formalem ſimpliciter eſſe abſolutè neceſſarium conſequendo? & cuius animus capiat neceſſarium abſolutè, poſſe fieri vel eſſe poſſibile ſecundum contradictionem ad eſſe & non eſse, vel è contra? quis etiam dubitat quòd quicquid per ſe & eſſentialiter eſt aliquale, ſemper ſaltem dum eſt, neceſsario eſse tale? Alias enim non eſset tale per ſe, & eſsentialiter, ſed per aliud, quod poſset adeſse & abeſse ipſo manente, & actualiter. accidentaliter, cuius cauſa eſt, quia quicquid eſt quamdiu eſt, ſcipſo, & ſua eſsentia carere non poteſt: Quamobrem & quicquid per ſe, & de ſe eſsentialiter eſt aliquale, ſemper dum eſt, neceſsario abſolutè eſt tale. Et hinc eſt vt puto, quòd Philoſ. 1. Poſter. 4. dicit, quòd per ſe importat de omni & ſemper, ſicut 2o huius plenius recitatur. Deo ergo non ente creatura & aliquid poteſt eſſe; quare & creator & Deus poteſt eſſe, & ſi poteſt eſſe, eſt, ſicut praemiſſa hic & primò huius oſtendunt. Si etiam aliquid poteſt eſſe, verè aliquid poteſt eſſe; ergo aliqua veritate, & aliqua potentia alicuius potentis nunc entis; eſt etiam neceſſe creaturam poſſe eſſe; ergo aliqua neceſsitate alicuius neceſsarij exiſtentis &c. ſicut ſupra. Si inſuper aliquid poteſt eſse, hoc eſt per actum priorem, & aliquis eſt actus prior natura potentiâ, ſicut prima pars 13i docuit, & per 3am partem huius, neceſsarium eſt prius poſsibili ſecundum contradictionem; Ille autem actus prior, & neceſsariū illud prius, neceſsariò eſt a Deo, vel Deus. Si etiam creatura non eſt, illo non eſse, & illa negatione eſt aliquod eſse prius, & aliqua affirmatio prior naturâ, & cauſa illius, ſicut 2a pars, & 9a 13i oſtendebant: illa neceſsario eſt à Deo, vel Deus, quod & euidenter confirmant 10a & 11a partes eius. Si ergo Deus non eſt, Deus eſt; & ſi Deus eſt, Deus eſt: Tu es ergo veraciter Deus meus; imò & nedum es, verum etiam neceſsarijſsimè es in tantum quod nihil aliud magis neceſsariè aut tam neceſsariè eſse poſset; Praeter te namque, qui ſolus verè es, vix aliquid. aliud eſt. Nihil enim aliud de ſe neceſsario eſt, aut ex ſe eſt, imò de ſe nihil eſt, ſed ex te, per te, & in te, nec quippiam aliter eſse poteſt. Nonne hoc vidit tuus ſecretarius Eſaias, cùm dixit, Quis menſus eſt pugillo aquas,Eſaias. & Coelos palmo ponderauit? quis appendit tribus digitis molem terrae, & librauit in pondere montes, & colles in ſtatera? ecce Gentes quaſi ſtilla ſitulae, & quaſi momentum ſtaterae reputatae ſunt; omnes Gentes, quaſi non ſint, ſic ſunt coram eo, & quaſi nihilum, & inane reputatae ſunt ei. O Domine Deus meus, numquid hoc famulo tuo familiariſsimo Moſi indicaſti, quando ei nomen tuum quaerenti, tanquam pro nomine tibi proprio reſpondiſti; Ego ſum, qui ſum, ſic dices filijs Iſrael, Qui eſt, miſit me ad vos? O Domine Deus meus, quàm admirabile nomen tuum; verè Domine admirabile quodlibet nomen tuum, ſed quàm admirabile ſpecialiter iſtud nomen? Hinc & alius Moſes ſapiens, & Sapientes,Rabbi Moſe quibus credita ſunt eloquia tua, ſecutus, dicit; quod omnia nomina tua tranſumuntur ab operibus, praeter vnum quatuor literis exacatum, & ideò tetragrammaton Graecè dictum, quod, vt dicit, ſignificat ſubſtantiam tuam purè, non participando aliquid alienum; quod & idcircò nomen tuum ſeparatum vocatur; quapropter & dignè reuerentiae tantae fuit, vt non niſi in Sanctuario diceretur, & à Sacerdotibus tuis ſanctis, & hoc in die ieiunij, in benedictione Sacerdotali, à maximo Sacerdote. Nec docebant hoc nomen niſi diſcipulum ad hoc idoneum, & ſemel in ſeptimana, non amplius. Dicitque hic Moſes dux dubiorum, & tamen dubius in hac parte, & fortaſſis ſignificat ſuper ratione neceſſe eſſe; quod & puto te, Domine, priori Moſi, licet ſub nubilo oſtendiſſe, quando dixiſti, Ego ſum, qui ſum, ſic dices filijs Iſrael, Qui eſt, miſit me ad vos. Hoc nomen mihi eſt in aeternum, mihi, inquis. Dicunt Grammatici tui, Domine, pronomen in oratione poni debere cauſa diſcretionis, aut ſignificantiae faciendae; Cum ergo dicis, Mihi, videris innuere hoc nomen diſcrete tibi competere, quia tibi ſoli per te ſolum, & non per aliud, quia tunc potius illius alterius nomen eſſet, & nulli alij niſi per te; aliter etenim ita eſſet nomen alterius ſicut tuum: Quare & ſimiliter innuis, vt opinior, tibi ſignificanter competere nomen iſtud, excellentius ſcilicet quam alteri cuicunque. Dixiſti ſimiliter, Domine, quod iſtud nomen eſt tibi in aeternum; non dixiſti, eſt nunc, fuit priùs, erit poſterius, ſed eſt in aeternum; Eſſe autem in aeternum, ſiue fuiſſe, aut fore, & ſic per ſe eſſe, quid melius ſignificare videtur, quam ſtabiltatem, immutabilitatem, & firmiſsimam neceſsitatem eſſendi? Docuiſti etiam me Doctor dulciſsime in capitulo praecedenti, quod neceſſe eſſe praecedit quodammodo, ſicut balbutiendo vix poſſum exprimere, quodlibet aliud tuum eſſe; vnde & ſequi videtur ipſum eſſe primum, & ſummum tuorum nominum diuinorum. O Domine, Pater meus, vt ſinas tuum puerulum [pauiulum] coram te pueriliter Iudere; Ecce video neceſſe eſſe, tua prouidentia diſponente, nedum in ſignificatione nomini tuo magno tetragrammaton conuenire, verum & quodammodò in numero literarum. Habet enim tantum quatuor literas, quatuor ſpecies literarum. O neceſſe eſſe, propter nomen tuum ſuſtentalabiliſſimum meum eſſe. Super te totus ſemper innitar, fulciat, te conforter, totis praecordijs tibi adhaeream, totis virtutibus tibi inhaeream, totus in te tranſformer, aeternaliterque confirmer. Contra haec autem fortaſſis obijciet quiſpi • m quiſnam ita; Si voluntas diuina ſit cauſa futuritionis in rebus, cauſat futuritionem in eis; aliquando ergo hanc cauſat. Prius ergo res aliqua non fuit futura, ſed tunc incipit eſſe futura. Item ſi voluntas diuina eſſet cauſa futuritionis omnium futurorum, eſſet cauſa veritatis omnium Propoſitionum verarum, etiam contingentium de futuro; & cum voluntas diuina libere velit ad extra, poſſet circa futura contingentia nihil velle; quod ſi faceret omnes propoſitiones huiuſmodi de futuro, omni veritate carerent; eſſentque ambo contradictoria in talibus ſimul falſa, quare & ſimiliter ſimul vera. Sed hae argutiae ſi procederent, etiam demonſtratent Deum de ſua omnipotentia abſoluta, non poſſe facere quicquam fore, ſeu quicquam eſſe futurum, cum tamen multa ſint poſſibilia fieri immediate ab ipſo ſolo, quae nunquam fient ab eo, quae ſi vellet fore, neceſſario forent & eſſent futura per 10. & non niſi per voluntatem diuinam; Imò & ſecundum ſapientiam iſtam terrenam, Deus nullum futurum poſſet quomodolibet impedire, facereuè non fore, nſi per deductionem eius ad eſſe, facere ſcilicet ipſum nunquam fore, eſſe, aut fuiſſe. Sed quare non poſſet Deus omnipotens actum futurum impotentis hominis, & creaturae alterius impedire, & aliquem actum ſuum futurum non facere, contra primam Suppoſitionem, octauam partem, 32. & 34. Corollarij primi huius, & contra Prophetam dicentem, quòd Deus libere egit, quare & agit, & aget ſimili libertate. Siquis tamen iſta directè voluerit ſoluere, reſpondendum quòd Deus cauſatione aeterna, ſcilicet volutione aeterna immutabili, & infruſtrabili omni modo facit futura eſſe futura.Ariſtoteles. Quare & Ariſt. in de Mundo 11. oſtenſo, quòd omnia quae ſunt in Mundo, ſunt verè opera Dei, ſubiungit, Ex quo, [id eſt Deo] ſecundum naturalem Empedoclem, omnia quaecunque ſunt, & poſtmodum erunt, proceſserunt, quaſi diceret cum Propheta, vel Propheta cum eo, Qui fecit quae ventura ſunt, ſicut & Pater cauſatione & generatione aeterna filium ſuum aeternum cauſat & generat. Replicabis fortaſſis, quod etſi ſecundum praemiſſa, res futura in nullo inſtanti, menſurauè temporis incipiat eſſe futura; in aliquo tamen inſtanti, vel menſura, vel ſigno originis, ordinis, ſeu naturae incipit eſſe futura, quod non magis videtur de iſtis, quam de illis. Sed iſtud vix verbaliter, nihil realiter obuiat ſupradictis. Decipit enim fortaſſis ſignificatio verbi (Incipere) ſignificantis cum tempore, cum fluxu, & ſucceſſione temporalis menſurae, & incaeptionem tantummodò ſimilem temporalem. Si autem ita tantum ſignificet, obiectio non obſiſtit. Si verò verbum (Incipere) poſſit vtcunque ſine offenſa locutionis communis, & Autorum tranſferri ad ſignificandum proceſſionem, cauſationem, originationem, & ordinem qualemcunque, non temporis, ſed naturae; non video cur non poſſit concedi, rem incaepiſſe eſſe futuram, habuiſſe videlicet cauſam ſuae futuritionis, ipſam naturaliter, cauſaliter, & originaliter praecedentem, ſicut praehabita docuerunt. Veruntamen ſic loquendo, non aliter incaepit res eſſe futura, quam ſemper continuè incipit eſſe futura, dum manet futura, ſicut aeternaliter fuiſſet, & eſſet, de pede, puluere, & veſtigio ſempiternis, de Patre & Filio ſempiternis, inter quos Auguſtinus prioritatem originis aſſeuerat; ſi tamen in illa meffabili trinitate, fas ſit incoeptionem qualemlibet affirmare, quanquam generatio filij videatur principari, ſeu initiari, quodammodo à Patre, tanquam à termino à quo procedit, & terminari in filio velut in termino ad quem tendit. Quis enim negauerit Patrem eſſe principium filij? Nec reputo quempiam tam proteruum, vt neget omnino futura aliquam cauſam futuri communis. futuritionis habere, dicatque quòd iſta, Tu curres, & quaelibet propoſitio vera de futuro ſit primum principium & primum verum ſimpliciter, aut ipſi coaequale ſeu compar in ordine veritatis, praemiſsis capitulis intellectis. Quis etiam negare praeſumpſerit voluntatem diuinam eſſe, aut eſſe poſſe cauſam praedeſtinationis, electionis, & ſaluationis ſanctorum. Ad alteram autem argutiam quidam forſitan reſponderent, quòd Deus poteſt ſuſpendere omnem actum voluntatis ſuae circa futura, & non futura quaecunque, & ſic facere quodammodo nihil eſſe futurum, quare & facere quamlibet affirmationem huiuſmodi eſſe falſam. Sed etſi Deus poſsit facere nihil eſſe futurum, & nullam propoſitionem de futuro ſimplicem catetegoricam eſſe veram, non tamen poteſt facere, quin quaelibet diſiunctiua, inter talem affirmatiuam, & ſuam oppoſitam negatiuam ſit vera. Nullius ergo diſiunctiuae huiuſmodi veritas, à diuina voluntate dependet, ſed eam praecedit naturaliter & neceſſariò vt videtur; quare & alterius partis veritas vt apparet. Ideo forſan dicetur, quòd res futura, puta A, de ſe & per ſe non eſt futura, ſed eſt non futura, & hoc antecedēter voluntati diuinae: Nulla tamen res eſt futura, niſi antecedenter à voluntate diuina, nec hoc contradictionem includit. Sicut nam que ſecundum Philoſophū contradictio temporalis debet eſſe pro eodem tempore, ſeu inſtanti; ſic & contradictio naturalis pro eodē ordine, inſtanti, ſeu ſigno naturae. Non igitur contradicunt, quòd A primo antecedenter voluntati diuinae de ſe non ſit futurum, & ſecundo ſubſequenter voluntati diuinae, & per eam ſit futurum, ſicut nec iſta; iſtud ante generationem ſeu creationem fuit non ens, & nunc poſt eſt ens. An fortè melius dicitur, quòd quaelibet propoſitio vera de futuro, tam negatiua quàm affirmatiua contingens diuinae ſubje • tur voluntati, & ab ea originatur, cauſaliterque dependet. Omnis namque talis propoſitio libertatem quandam importat; Primum autem principium liberum eſt in voluntate diuina, ſicut corollarium decimi huius monſtrat, ibi eſt ergo principium primum, & cauſa cuiuſlibet alterius libertatis. Adhuc autem ſi pars huiuſmodi negatiua nequaquam voluntati diuinae ſubeſſet cauſaliter ſed praeeſſet, ipſa eſſet de ſe naturaliter determinata, & neceſſaria quodammodo, niſi quatenus impediretur fortaſsis à voluntate diuina. Quapropter in talibus negatiuis & affirmatiuis, non eſſet ex parte rei contigentia ad vtrumlibet, & aequalis; neque tales affirmatiuae, & negatiuae conuerterentur aequaliter per oppoſitas qualitates, quod nullus non negat; neque Philoſophus 1. Prior. Imò tales propoſitiones potius de contingenti nato, de contingenti in pluribus vel in paucioribus, quàm de contingenti ad vtrūlibet ſiuè aequaliter dicerentur. Infinitae namque plures huiuſmodi negatiuae, quam affirmatiuae ſunt verae, ſicut infinitè plura poſsibilia non futura, quàm ſint futura, ſicut & ſunt de ſe naturaliter non futura. Quòd etiam de ſe eſt indifferens ad ambo oppoſita, ad neutrum determinatur ex ſe ſolo; ſed quodlibet poſsibile eſſe & non eſſe, ſeu fore & non fore, aut contingens ad vtrumlibet, ſiue aequaliter ad haec & illa, videtur eſſe huiuſmodi: Poteſt enim eſſe & non eſſe, fore & non fore. Talis inſuper negatiua contingens vera de futuro, puta B non erit, vel eſt per ſe vera, & res illa non futura ſine alia cauſa ſuae non futuritionis quacunque, vel per aliud, & per aliam cauſam priorem: Si per ſe, ergo ſemper & neceſſariò vt videtur, per ſecundo huius praemiſſa. Secundum hoc quoque, B non erit, eſſet primum principium complexum ſimpliciter, contra 11o. & 12o. huius praemiſſa. Si inſuper illa negatio non haberet cauſam priorem, ſimili ratione nec aliqua vt videtur, ſed quodlibet ens vel non ens, quicquid non eſſet, per ſe, non per cauſam priorem illud non eſſet; quod enim per ſe non eſt, per ſe non eſt ſubſtantia, quantum, nec quale contra proximo huius praemiſſa. Nonne & 2. pars, 9.10. & 11. proximi iſtud damnant? Aliàs inſuper nec Deus, nec aliqua creatura poſſet facere aliquid non eſſe futurum, nec qualitercunque non eſſe. Sed quis non viderit ſic non eſſe?Auguſtinus. Quare & Auguſtinus 26. contra Fauſtum 2. Deus, inquit, quod facturus erat, vtique ſciebat, & ideo ſimul ſciebat illud futurū non fuiſſe, quod ne fieret facturus erat. Negationum quoque de quibus minus videtur, eſt aliqua cauſa prior, harum videlicet, Chimaera non eſt, Chimaera non eſt Tragelaphus & ſimilium, ſicut proximum huius docet. Nonne etiam ſecundum proximo huius ſcripta, ſi, Deum velle quic quam fore eſt cauſa futuritionis illius, & Deum nolle quicquam fore eſt cauſa non futuritionis illius? Et ſi quis dicat in primis, quòd B non eſt per ſe ſolum non futurum, ſed per aliquam aliam cauſam priorem, illa cauſa neceſſariò eſt in Deo, vel reducitur ad Deū, vel— vel reducitur ad aliquam cauſam entem in co, & illa cauſa in Deo, vel eſt diuina eſsentia, potentia, vel intellectus voluntate ſemota, vel eſt diuina voluntas. Si diuina eſſentia, potentia, vel quicquid voluntatem eius praecedit, cùm cauſa illa ſit minime merè neceſſaria in eſſendo, & ſimiliter in cauſando, ſicut ex corollario decimi huius patet, B eſt neceſſariò non futurum, contra hypotheſin, ſicut Chimaera de neceſsitate non erit, & de neceſsitate non erit Tragelaphus. Si autem cauſa illa ſit diuina voluntas, ſicut diuina voluntas eſt cauſa futuritionis quorumlibet quorumcunque contingenter, & liberè futurorum, ſic & non futuritionis cunctorum ſimiliter minimè futurorum. Ne que verum videtur, quod dicebatur in primis, Deum videlicet poſſe ſuſpendere omnem actum voluntatis ſuae circa futura, & non futura quaecunque; Imò neceſſe videtur quod circa quodcunque futurum, vel non futurum, imò & circa quodcunque obiectum volubile vel nolubile habeat aliquem actum diſtinctum & proprium voluntatis. Nam quomodo aliter eſſet ſummus, ſeu ſumme actus actuoſus aut etiam actualis, ſicut prima Suppoſitio, & tertia pars corollarij primi docent. Nec hoc à voluntate diuina liberè ſecundum contradictionem dependet, ſicut nec ipſum eſſe ſumme actualem, immutabilem, & perfectum, ſed eſt neceſſarium abſolutè, quare & neceſſe eſt, quod cuiuſlibet contra dictionis huiuſmodi velit ſpecialiter vnam partem, alteram verò nolit. Quapropter & quod ſic volendo verificet quamlibet diſiunctiuam inter partes oppoſitas contingentes; Neutram tamen partem alicuius contradictionis huiuſmodi neceſſe eſt ſimpliciter Deum velle, nec etiam Deum nolle, ſed quamlibet talem partem poteſt liberè ſecundum contradictionem velle & nolle: Vnde & euidenter apparet quod quanquam diſiunctiua huiuſmodi ſit neceſſaria neceſſitate ſimpliciter abſoluta, & antecedente naturaliter voluntatem diuinam; ita videlicet quod neceſsitas eius aut v • tas diuinae non ſubiacet voluntati, neque contradictoriae libertati, aut huiuſmodi liberae poteſtati, vtriuſque tamen partis eius veritas aut falſitas ſic eius ſubijcitur voluntati cauſaliter, originaliter, & naturaliter, ipſa poſterior ipſam ſequens, ſicut & Deus vult neceſſariò ſimpliciter hoc aut illud, A & B contradictorijs contingentibus demonſtratis, neutrum tamē horum vult neceſſario ſed maximè liberè maxima contradictoria libertate. Adhuc forſitan ſic inſtatur; Si voluntas diuina ſit cauſa futuritionis, & non futuritionis rerum, ipſa eſt cauſa veritatis huius diſiunctiuae, hoc erit, vel hoc non erit, quae ſit A; quare & naturaliter prior ipſa; In illo ergo inſtanti ſeu ſigno priori cauſae, originis, ſeu naturae, quod ſit B, aut in inſtanti, ſeu ſigno priori B non eſt A verum, aut poſſet non eſſe verum, cum tamen ſit neceſſarium abſolutè. Sed haec argutia quem moueat aut conturbet? Nonne probaret ſimiliter B nullam cauſam ſuae veritatis habere, nec Deum eſſe, aut aliquam aliam propoſitionem eſse naturaliter prius veram, ſed ipſam eſse primum principium, aut ipſi coaequale ſeu compar in ordine veritatis, quod praecedentia non permittunt? Nonne & probaret ſimiliter intellectionem aut verbum Dei nullam cauſam habere, aut poſse non eſse? Poſsunt autem & hic reſponſiunculae quaedam fingi, quales ſecundo huius, tertio, atque quarto, & deſtrui ſicut illae, iuuante corollario noni huius.

CAP. XV. Quod res ſcitae non ſunt cauſae Diuinae ſcientiae.

QVibuſdam autem ignorantiae nebulis circa diuinam ſcientiam iam priùs eius lumine diſſipatis, nunc ſupereſt oſtendere eodem lumine dirigente, quod res ſcitae non ſunt ſcientiae Dei cauſae. Scire namque eſt magnae perfectionis in Deo: Si ergo ſcientia Dei cauſetur à ſcitis, ipſe recipit perfectionem ab alio, ergo non eſt ex ſe ſummè perfectus. Item tunc non eſſet per ſe ſufficientiſsimus; indigeret enim ſcitis à quibus poſſet ſuffragia ſuae ſcientiae mendicare: quo modo ergo erit incomparabiliter glorioſus, qui mendicatis ſuffragijs gloriatur? quod etiam deſtruit 5a. pars corollarij, primi, huius; & quaedam praehabita quinto huius. Item ſi ſcita eſſent cauſae effectiuae diuinae ſcientiae, praecederent illa, tempore, vel natura; ſed quomodo, cum iſta ſint temporalia, haec aeterna? haec autem ratio paruula apud Doctores quam plurimos eſt famoſa. Si etiam ita eſſet, Deus aliquo modo pateretur ab eis, contra ſeptimam partem corollarij primi huius; quare & aliquo modo ſimiliter mutaretur contra quintum iſtius. Quapropter & eſſet quoquomodo inferior, & ignobilior rebus ſcitis. Item tunc intellectus diuinus de ſe eſſet in potentia & indifferentia ad ſciendum hoc, vel ſuum oppoſitum, & actuaretur & determinaretur per aliud, ſicut noſter, & ſic non eſſet actus ſummus nec primus, quae omnia prima Suppoſitio cum tertia parte corollarij primi huius deſtruit & refellit. Hae autem videntur rationes Philoſophi 12. Metaph. 51. vbi apparet probare Deum non intelligere aliquid aliud à ſeipſo, non tamen hoc intendit probare, ſed probat principaliter ibi tria; Primum eſt quod Deus non intelligit in potentia, quemadmodum dormiens, quia tunc non eſſet venerabilis & inſignis. Secundum eſt quod ipſe eſt ſua intelligentia, id eſt, ſuus actus quo intelligit; Nam aliter eſſet in potentia, nec optima ſubſtantia; Per Intelligere enim honorabile, id eſt, per actum intelligendi diuerſum ab eo, habet intelligentis honorem. Tertium eſt quòd Deus non intelligit aliud à ſe, ita quòd patiatur & perficiatur ab eo, tanquam à cauſa, ſicut Intellectus noſter vt patet in principio capituli manifeſtè. Poſtquam enim priùs oſtendit primitatem, immaterialitatem, perfectionem, & vnitatem Dei, volens conſequenter oſtendere, quomodò Deus intelligit, ſubdit dicens; Quae autem circa Intellectum, habent quaſdam dubitationes: Videtur quidem enim apparentium diuiniſsimum; quomodo verò habens tale erit, vtique habet quaſdam difficultates. Vbi Auerroes,Auerroes. quomodo &c. Quaeſtio non eſt in hoc, quòd Deus debet eſſe perfectiſsimum, & nobiliſsimum omnium, ſed quaeſtio eſt, quomodo erit hoc, quod eſt in fine perfectionis in ſe, ſecundum quod eſt talis diſpoſitionis, ſcilicet Intellectualis. Igitur iuxta iſtud primum loquitur per totum capitulum, conſequenter oſtendens, quòd Deus non intelligit aliud à ſe, ita quòd Intellectus diuinus patiatur ab alio, habeatque perfectionem ſuae intellectionis ab eo, tanquam à cauſa, ſicut Intellectus noſter perficitur ab alio patiendo, ſicut ex 3. de Anima ſatis patet. Vnde Auerroes vbi prius,Auerroes. Si intelligit aliud, tunc ſubſtantia eius non eſt actus eius, ſed potentia, quâ fit iſta actio; quapropter perficitur neceſſariò per hanc actionem, ſicut Intellectus perficitur in nobis per id quod intelligit. Non erit ergo ſubſtantia nobiliſsima omnium entium, quia nobilitas non eſt ei, niſi quia perficitur per aliud, quod aliud neceſſe eſt vt ſit nobilius eo, quia intellectum eſt perfectio intelligentis. Et infra eodem, exponens illum textum ſuum; Et ſi alterius, quid eſt illud quod eſt vnum, & non aliud, ſic dicit; Et ſi intelligat aliud, quid eſt illud quod ſemper eſt ſuum eſſe, & vnum ſine alio; hoc enim non eſt, quia eſt ſcilicet intelligens per eſſe alterius è contrario illi quod poſitum eſt de primo principio, ſcilicet quòd ſemper eſt, ſine hoc, quod indiget altero. Et citò poſt iſta, impoſsibile eſt vt Intellectus eius perficiatur, per quodcunque ſit: Aliud enim quod intelligit quodcunque, intellectus eius conſequitur illud, & eſt ſub eo in ordine; ſed Intellectus diuinus eſt valdè nobilis & perfectus. Et ſubdit Ariſtoteles conſequenter;Ariſtoteles. Palam ergo quod diuiniſsimum, & honoratiſsimum intelligit, & non tranſmutatur, ſcilicet per aliud de potentia ad actum, ſicut Intellectus noſter, quod dupliciter probat ſtatim: Primo ſic, In indignius enim tranſmutatio; non omnis tranſmutatio in quocunque eſt in indignius, ſed in ipſo ſolo de neceſsitate ſic eſſet, quoniam in aequè dignum, vel dignius tranſmutari non poſset, cùm nec ſit, nec eſse poterit quicquam tale. Idem ſecundo ſic probat; Et motus quidem iam tale ſcilicet tranſmutatio de potentia ad actum; ſed oſtenſum eſt prius ſupra 38o & alijs locis multis, ipſum eſse immobilem omni modo. Vbi Auerroes,Auerroes. Cuius Intellectus eſt exiens de potentia in actum, ſicut eſt de noſtro Intellectu, Intellectus eius eſt motus, & omnis motus eſt à motore: quapropter primum patitur, & mouetur ab alio, quod reputat impoſsibile manifeſtum. Et infra eodem; deducit ad hoc impoſsibile, quòd perficiatur per vilius ſe, & ſubdit, Manifeſtum eſt quod principium nobiliſsimum non acquirit nobilitatem niſi per ſuam actionem; quemadmodum Intellectus in eis qui intelligunt non acquirunt nobilitatem niſi per actionem intellectus. Si igitur primum intelligit vilia, ſic ſcilicet, quòd perficiatur ab eis, contingit vt ſua nobilitas ſit in intelligendo vilia; ita ſcilicet quòd acquirat nobilitatem ab eis. Quapropter & ſua actio erit viliſsima actionum: Vile enim eſset tam nobili Principi nobilitatem ſuam ab ignobilioribus ſubditis mendicare. Et quia quodlibet vile in nobiliori eſt vilius, in ideo. Auerroes. ipſo eſset viliſsimum, cùm ſit nobiliſsimus omniū, & honorabilior vniuerſis. Quare & Commentator in fine comment. ſic dicit; Hoc nomen (ſcientia) aequiuocè dicitur de ſcientia ſua & noſtra; ſua enim ſcientia eſt cauſa entis, ens autem noſtrae ſcientiae. Patet igitur ex praedictis, quòd ſententia Ariſtotelis & Auerrois eſt, Deum non intelligere aliud à ſe à quo perficiatur, vel quòd ſit cauſa intellectionis diuinae, quod & expoſitiones aliorum ſimiliter atteſtantur. Nullus igitur aeſtimet tantum Philoſophum, in tam ſolenni materia tam turpiter deliraſse, vt vel leuiter crederet Deum nihil omnino cognoſcere, niſi tantummodò ſemetipſum.Auerroes. Dicit enim Auerroes in principio illius commenti, Iſta quaeſtio eſt nobiliſsima omnium quae ſunt de Deo, ſcilicet ſcire, quid intelligit, & eſt deſiderata ab omnibus naturaliter. Amplius autem Themiſtius recitante Auerroe ſuper 3. de Anima 36. dicit quòd,Themiſtius. Ammonius. Entia nihil aliud ſunt quàm ſcientia eius, id eſt, Dei, neque cauſa entium aliud eſt niſi ſcientia eius. Quare & Ammonius ſuper 1. peri hermenias vlt. dicit, quòd Dij habent ſcientiam contingentium, velut omnia ea, quae in Mundo, producentes, & cauſae aut concauſae omnium exiſtentes. Et infra; Cognoſcere, inquit, contingentia, ipſorum natura eſt, propter quod haec quidem in determinatam habentia naturam, poſse quidem & euenire, & non euenire; illos autem velut modo nobiliori, quam ſit ipſorum natura cognitionem illorum praeaccipientes determinatè & haec ſcire. Etenim res partibiles impartibiliter, & indiſtanter cognoſcere ipſos eſt neceſsatium, & plurificata vnitiuè, & temporalia aeternaliter; & generabilia ingenerabiliter; cognitionem, inquam, illorum prae accipientes, ex prioribus, ſcilicet cauſis & principijs, videlicet, ex ſe ipſis, non ex rebus poſterioribus quibuſcunque. Cui & concordanter tam in ſententia, quam in modo lo quendi Dionyſius de Diuinis nominibus ſeptimo,Dionyſius. Diuinus animus omnia continet, omnibus remota ſcientia, iuxta omnium cauſam in ſcipſo, omnium ſcientiam praeambiens, priuſquam Angeli fierent, ſciens, & adducens Angelos & omnia alia ab intus, & ab eo, Eccleſiaſici. 23. vt ſic dicam, principio ſciens, & in eſſentiam ducens; Et hoc arbitrot tradere eloquium, cum ait, Sciens omnia ante generationem eorum. Non enim ex exiſtentibus exiſtentia diſcens nouit Diuinus animus, ſed ex ſe & in ſe ſecundumcauſam, omnium ſcientiam, & cognitionem, & eſſentiam praefert, & ante coambiuit, vbi alia tranſlatio, praehabet, & praeaccepit: Et ſequitur, Non ſecundum ſpeciem ſingula contemplans, ſed ſecundum vnam cauſae circumſtantiam omnia ſciens & continens, ſicut & lux ſecundum cauſam in ſeipſa cognitionem tenebratum praeambiuit, vbi alia tranſlatio, praeaccepit: Et ſequitur, Non aliundè vid • ns tenebras quam a lumine. Semet igitur diuina ſapientia cognoſcens, cognoſcit & omnia, immaterialiter materialia, & non partitè partita, & multa vniuerſaliter vbi alia tranſlatio, & indiuiſibiliter diuiſibilia, & multa vnitiuè: Et ſequitur, Ipſo vno omnia & cognoſcens, & adducens. Etenim ſi ſecundum vnam cauſam Deus omnibus exiſtentibus eſſe tradit, ſecundum candem vnitam cauſam ſciuit omnia, vt ex ipſo exiſtentia, & in ipſo ante ſubſtituta; & non exiſtentibus accipiet eorum ſcientiam, ſed & ipſis ſingulis ſcientiae eorum erit largitor, non videns Deus proptiam habet ſui ſcientiam, alteram autem communem exiſtentia omnia comprehendens; alia tranſlatio, Non igitur propriam habet, &c. Algazel. Ipſa enim ſeipſam omni modo cognoſcens collocatio vbi eorum quae ab ipſo ſunt, & quorum eſt cauſa ignorantiae. Hac igitur Deus exiſtentia cognoſcit, non ſcientia exiſtentium, ſed ipſa ſua; vbi alia tranſlatio ita habet; Ipſa omnium cauſa ſcipſam cognoſcens vacat alicubi, ſi ea quae ſunt ab ipſa, & quorum eſt cauſa, ignorauerit. Hoc idem oſtendit Algazel 3. Metaph. ſententia ſeptima, & inter multa ſic dicit; In neceſſe eſſe nihil eſt in potentia. Reſtat igitur, vt dicamus quòd eum praeſcire ordinem vniuerſitatis, eſt cauſa fluendi ordinem vniuerſitatis ab eo.Auicenna. Iohannes. Sco • s. Auicenna quoque 8. Metaph 6. & 7. probat idem. Item Iohannes ſuper 1. Sentent. diſt. 39. Quaeſt. 2. adhaerens rationi Auerrois praetactae, dicit quòd vera non mouent intellectum diuinum ad apprehendendum talem veritatem, quia tunc intellectus diuinus vileſceret, quia pateretur ab alio ab eſſentia ſua. Amplius autem Deus omnia facta facit, tertio huius teſte, & non ſine ſcientia propria praecedente, per quintum iſtius; Illa autem ſcientia Dei praecedens, aeternaliterque praecedens, à poſterioribus & temporalibus rebus factis fieri nuſquam poteſt. Item praeterita & futura omninò non ſunt, ergo omninò nihil cauſant in ſcientia Dei. Ergo nec praeſentia, quia non aliter ex parte Dei cognoſcuntur ab eo quandò ſunt praeſentia, quam quando erant futura, vel erunt praeterita, cum Deus ſit immutabilis omni modo, ſicut capitulum quintum docet. Item tunc purè non entia non cognoſceret, cum penitus nihil cauſent. Item tunc Deus pateretur à rebus neceſſario, quia neceſſario ſcit omnia, quod videtur eius ſummam libertatem etiam rerum viliſſimarum ſubijcere ſeruituti. Item tunc à re fortiori, & perfectiori magis pateretur, & magis illam cognoſceret, & cum res quandò habet eſſe praeſens actuale, habet eſſe perfectius, quam quandò habet eſſe tantum potentiale & futurum, ſequitur quod Deus non magis cognoſcat Petrum, quam ab initio cognoſcebat; & ſi quid creſcat, vel decreſcat in aliqua entitate, creſcet ſimiliter vel decreſcet in cognitione diuina, quod eius immutabilitas non permittit. Item tunc Deus non eſſet primum in genere cauſae efficientis, quoniam nihil efficit niſi per cognitionem. Sibi nam que Pſal. 103. ita pſallit, Omnia in ſapientia feciſti; cognitionis autem eius principium effectiuum eſt res cognita, ergo naturaliter eſt prior tali cognitione, ergo & omni operatione procedente ab illa. Iterum ſic ad idem. In omni ordine mouentiū mouens non motum prius eſt mouente moto,Philoſophus. vt patet expreſſe per Philoſ. 3. de Anima 54. & per Auer. ſimiliter in Com:Auerroes. ſed res cognita eſt mouens intellectum diuinum non mota; Intellectus verò diuinus mouens & motus: ergo res cognita eſt primum efficiens & primum mouens ſimpliciter, & non Deus. Item tunc Deus non eſſet omnium prima cauſa, non enim cauſat extrinſeca niſi ſapientia diſponente, & huius eſt cauſa prior, ſcilicet ipſum ſcitum, quod magis patet de futuris. A enim eſse futurum eſt cauſa praeſcientiae Dei, & Deus non eſt cauſa, quare A eſt futurum, quia tunc penitus ignoranter cauſaret. Ergo A eſſe futurum, eſt hic ſimpliciter prima cauſa: imò & cùm praeſcientia Dei ita ſit hic effectus, quòd nullo modo cauſa, cauſatur ab aliqua cauſa priori quae non eſt Deus, quae omnia ab omnibus Philoſophis, & Theologis vnanimiter condemnantur. Item contingentia ad vtrumlibet non ſunt de ſe magis determinata ad vnam partem quàm ad aliam, quia tunc non eſſent ad vtrumlibet: ergo non poſſunt de ſe determinatè cauſare in Deo cognitionem vnius partis, nec alterius; ergo illa non ſunt cauſae diuinae ſcientiae vllo modo. Item ſi ſic, Deus non eſſet cauſa efficiens ſeu mouens in illa motione qua mouetur à ſcibili, contra tertium huius & quartum. Item tunc res haberet hoc, quod ſic ſit motiua Dei à ſe ſola, non à Deo; Deus enim non cauſat aliquid niſi ſcientia praecedente, nec Deus eſſet cauſa talis veritatis. Hoc eſt motiuum, ſeu mouet, quae repugnant praehabitis, 2o. 3o. & 4o. 11o. & 13o. manifeſtè. Item ſi res cognita eſſet cauſa cognitionis diuinae,Philoſophus. cauſaret eam ſecundum modum ſuum eſſendi; quia ſecundum Philoſophum 2 Metaph. Vnumquodque ſicut ſe habet vt ſit, ita ad veritatem; quare & ita ad cognitionem cauſatam ab eo. Ergo res ſcita eſſet menſura ſcientiae Dei naturaliter prior eo: Illud enim eſt menſura prima alterius, ſecundum quod aliud primariò menſuratur. Quod etiam patet per Philoſophum, 10. Metaph. 5. dicentem, quod ſcientia & ſenſus magis menſurantur à rebus ſcibilibus & ſenſibilibus, quàm eas menſurent; quia ſecundum Auerroem ibi, ſcientia & ſenſus ſequuntur entia, non è contra: Et eſt hoc verum communiter de omni ſcientia, quae cauſatur à ſcitis; Non enim eò quod ſcitur aliquid tali ſcientia, ſic eſt ex parte rei, ſed è contra: Et hoc patet in expoſitione illius loci ſecundum Sum. Thomam; vbi & ſic addit; Si qua vero ſcientia eſt, quae eſt cauſa rei ſcitae, oportet quòd ſit eius menſura, vt ſcientia artificis eſt menſura artificiati, quia vnumquodque artificiatum menſuratur ſecundum hoc, quod perfectum eſt ad ſimilitudinem artis, & hoc modo ſe habet ſcientia Dei reſpectu omnium. Hoc etiam ſatis poteſt probari ex illo proceſſu Philoſophi, quoniam ſicut in omni alio genere eſt vna menſura prima naturaliter omnium in tali genere contentorum, ita eſt in genere ſcibilium; ſed talis menſura praeter diuinam ſcientiam nulla poterit aſsignari: Apud quem enim melius poneretur menſura ſcibilium, quàm apud illum qui per ſuam ſapientiam, cuius non eſt numerus, nec menſura, omnia in menſura, & numero, & pondere diſponebat, Sapient. 11. Vnde & Eſaiae 40. Sapient. 11. Eſai. 40. Quis menſus eſt pugillo aquas, & coelos palmo ponderauit? quis appendit tribus digitis molem terrae, & librauit in pondere montes, & colles in ſtatera? Videretur namque nimium indecens & indignum, vt artificiatum menſuram daret artifici, & creatura metas poneret Creatori. Vnde Boetius 5. de Conſolatione Philoſophiae, proſa vlt. dicit; Indignum eſſe,Boetius. ſi ſcientiae Dei cauſam futura noſtra praeſtare dicantur. Haec enim ſcientiae vis praeſentaria notione cuncta complectens, rebus modis omnibus ipſa conſtituit; quod & ſtatim probat per aliam rationem; Nihil verò, inquit, poſterioribus debet; quaſi argueret iſto modo; Omnis hab • ns bonum ab aliquo primo, debet ſibi aliquid, vt gratiam vel amorem: ſed Deus nil debet poſterioribus, ergo nullum bonum habet ab eis. Vnde Apoſtolus ad Rom. 11.Apoſtolus. Quis prior dedit illi, & retribueretur ei? Et ex hoc verbo, poſterioribus, poſſet elici aliud argumentum; quòd ſi res ſcitae eſſent cauſae diuinae ſcientiae, cùm cauſa ſit prior naturaliter cauſato; res ſcitae eſſent priores naturaliter ſcientia Dei, quod videtur abſurdum, cùm ipſe ſit primus, & nouiſſimus, principium & finis. Hoc idem probat ſuprà codem, proſa 3. pulchrè & diffusè: dicitque; Neque illam probo (id eſt, approbo) rationem, qua ſe quidam credunt hunc quaeſtionis nodum poſſe diſſoluere. Aiunt enim, non ideo quid eſſe euenturum, quoniam illud prouidentia futurum eſſe proſpexit, ſed è contrario potius, quoniam quid futurum eſt, id diuinam prouidentiam latere non poſse, cuius rationem ponit, dicens; Quàm praepoſterum eſt vt aeternae praeſcientiae talium rerum euentus cauſa eſſe dicatur, quia cauſa prior naturaliter eſt cauſato? Ponitque ſtatim aliam rationem ad idem, cùm dicit; Quid autem eſt aliud arbitrari, ideo Deum futura, quoniam ſunt euentura, prouidere, quàm putare, quae olim acciderunt, cauſam ſummae illius eſse prouidentiae? Dicitque Petrus Lumbardus,Lumbardus. 1. Sentent. diſt. 45.4. quòd voluntas Dei eſt cauſa omnium, quae nulla cauſâ praeuenitur, quia aeterna eſt, ideoque cauſa illius quaerrenda non eſt. Item praedeſtinatio eſt aeterna, ergo nulla eſt cauſa generationis illius, ergo futura non ſunt cauſa illius. A dhuc autē ſic ad idem; Si ſcita eſſent cauſae diuinae ſcientiae, ipſa multum adiuuarent cum in ſciendo, & darent ſibi conſilium, & oſtenderent illi agenda; & ſic fatuus homo, vel aſinus, eſset adiutor neceſſarius, conſiliarius, & doctor ſapientiſsimi Dei noſtri; quod omnes aures Catholicae reſpuunt vel audire.Eſaias. Eſaias quoque quadrageſ. hoc plane determinat, ita dicens; Quis adiuuit Spiritum Domini, aut quis conſiliarius eius fuit, & oſtendit illi cum quo inijt conſilium, ac inſtruxit eum, & docuit eum ſemitam iuſtitiae, & erudiuit eum ſcientiam,Apoſtolus. & viam prudentiae oſtendit illi? Quom ſequens Apoſtolus ad Romanos vndecim. ita quaerit; Quis conſiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, & retribuetur ei? Hoc etiam probat Anſelmus de Concordia, ſexto, per rationem ſumptam à prioritate cauſationis prius factam; cui & concordat Hugo De Sacramentis libro primo, part. quarta, capite primo. Item Auguſtinus 15. de Ciuitate Dei, decimoter. Ad omnia quippe ſcienda quae ſcit, ſufficit ſibi illa perfectio: vniuerſas autem creaturas ſuas, ſpirituales & corporales, non quia ſunt, ideo nouit; ſed ideo ſunt, quia nouit; Non enim neſciuit, quae fuerat creaturus: & ſupra 6. capit. vlt. ita dicit, Cùm decedant, & ſuccedant tempora, non decedit aliquid vel ſuccedit ſcientiae Dei. Non enim haec quae creata ſunt, ideo ſciuntur à Deo, quia facta ſunt; ac non potius ideo facta ſunt, vel mutabilia, quia immutabiliter ab co ſciuntur.Auguſtinus Item 13. Confeſſ. vlt. ſermonem dirigens Deo dicit; Nos ea, quae feciſti, videmus, quia ſunt, tu autem quia vides, ea ſunt; & ſupra 7i. 4o. Quid improuiſum tibi, qui noſti omnia? & nulla natura eſt, niſi quia noſti eam.

CAP. XVI. Contra quoſdam dicentes, quod res ſcitae ſunt cauſae ſine qua non diuinae ſcientiae, ſed non cauſa.

SVnt autem quidam claudicantes in duas partes, dicentes ſcita eſſe cauſam ſine qua non diuinae ſcientiae, ſed non cauſam, qui talem rationem aſſignant: Deus non ſcit ſine ſcitis, ergo ſcita ſunt cauſae ſine qua nonſuae ſcientiae; & haec videtur ſententia Petri Lumbardi 1. ſentent. ſuarum, diſt. 38. & quidam alij hunc ſequuntur. Sed hi claudicant à ſemitis veritatis. Cùm enim dicunt, quod ſcitum eſt cauſa ſine qua non diuinae ſcientiae, vel intelligunt ibi per hoc nomen, Cauſa, ſicut nomen ſignificat apud Philoſophos, Theologos, & omnes literatos, vel etiam idiotas qui loqu untur de Cauſa, ſcilicet illud quod aliquo modo cauſat, ſaltem vt cauſa partialis & concauſa; vel non ſic intelligunt, ſed aliquo alio modo hactenus inaudito, vocando ſorſitan cauſam alicuius ſine qua non, omne ſine quo non eſt illud, ſiue cauſet illud, ſiue cauſetur ab eo, ſiue ſit ſibi impertinens omni modo. Si primo modo intelligant, cum omnis cauſa partialis vel concauſa cuiuſcunque, ſit aliqua cauſa eius (alias enim Pater non eſſet cauſa filij, quia homo generat hominem, & Sol, nec ligna vel lapides cauſa domus) ſequitur quod ſcitum ſit aliqua cauſa diuinae ſcientiae,Philoſophus. quod h • negant. Item ſecundum Philoſophum 2. Phyſ. & 5. Metaph. quatuor ſunt principalia genera cauſarum, & multo plures modi cauſarum; ſed quilibet modus cuiuſcunque cauſae reducitur ad aliquod principale genus cauſae: Si ergo loquantur de cauſa, ſicut ipſe, ſequitur quod iſte modus cauſae ſine qua non, ad aliquod horum generum reducatur. Eſt ergo ſcitum cauſa efficiens, materialis, formalis, vel finalis diuinae ſcientiae: Habent ergo ſimpliciter concedere, quod eſt cauſa. Si autem concedant quod ſcitū eſt cauſa partialis, vel cō cauſa, & ſic aliquo modo cauſa diuinae ſcientiae, redeunt contra eos omnes rationes capituli praecedentis. Item tunc habent concedere, quod ſicut ſcitum eſt cauſa humanae ſcientiae, ſic diuinae; Scitū enim non eſt niſi cauſa partialis & cōcauſa humanae ſcientiae, non principalis. Senſus enim exteriores, & interiores, & intellectus noſter poſsibilis, & intellectus agens ſunt cauſae principales illius; quod tamen non concedit, ſed negat Philoſophorum & Theologorū ſententia ſuperius allegata. Item tunc ſcita eſſent cauſa talis, ſcientiae approbationis, ſeu approbatiuae Dei, quae vltra ſimplicem notitiam addit beneplacitum voluntatis, & cum illaſit cauſa rerū, ſicut capitulum nonū probat, idem reſpectu eiuſdem, codē genere cauſae ſcilicet efficientis, eſt cauſa & cauſatum, & prius & poſterius naturaliter eadem ſpecie prioritatis reſpectu eiuſdem. Item ſecundum cundem Petrum ibidem, ſcientia Dei, quae eſt ſimplex notitia,Lum • . eſt tantum cauſa ſine qua non ſcitorum, ſcitaque ſimiliter cauſa eius; ergo idem eodem modo cauſa & cauſatum reſpectu eiuſdem. Si autem ſecundo modo intelligant, habent dicere conſequenter, quod omne volutum eſt cauſa voluntatis diuinae, & ſcientiae approbatiuae illius, cùm tamen è contratio ſit dicendum, ſicut per capitulum nonum patet, & per Petrum vbi prius, & diſt. 45. ſequente. Item contra rationem corum, vel intelligunt ſic, quod hoc non eſt ſine illo de facto, ergo eſt cauſa illius ſine qua non; vel quod hoc de neceſsitate non eſt ſine illo, ſed neceſſario ſunt coniuncta. Si detur primum, tunc habent ſimiliter dicere, quod latratus canis, vel admiratio ignorantis eſt huiuſmodi cauſa eclipſis & Dei; imô & vniuerſaliter, quod quidlibet eſt talis cauſa cuiuſlibet & cauſat; haec enim omnia coexiſtunc. Si detur ſecundum, tunc filius Dei eſt cauſa patris, & diuinae eſſentiae, & ſapientiae genita cauſa quare pater ſapit, & ſic pater ſapit ſapientia genita; & quodlibet attributum, & quicquid neceſſario eſt in Deo, eſſet cuiuſlibet horum cauſa; quae nullus Theologus dubitat eſſe falſa. Et ſi pes neceſſariò ſemper ſtetiſſet in puluere, veſtigium fuiſſet cauſa pedis aeterna; & idem eſt de ſplendore cauſato ab igne, & imagine cauſata in ſpeculo ab obiecto, temporalibus vel aeternis; & vniuerſaliter de omni cauſato ſuam cauſam neceſſariò comitante, ſicut paſsio neceſſario ſequitur actionem, effectus efficiens, & omne cauſatum vniuerſaliter ſuum cauſans, quae omnia omnibus ſunt abſurda.

CAP. XVII. Distinguit ſcita diuina, quia quaedam praecedunt quodammodo eius ſcientiam, & quaedam ſequuntur; oſtendit que haec eſſe cauſam quoquo modo diuinae ſcientiae, illa nuſquam.

NE tamen iſtud generaliter nimis intelligas, huiuſmodi ſcitorum à Deo eſt quaedam diſtinctio aduertenda: quaedam enim horum ſcientiam Dei praecedunt quodammodò, & alia ſubſequuntur. Praecedunt ipſam diuina ſcientia. eſſentia omnipotentia, diuinus Intellectus, & his ſimilia (Prius enim naturaliter Deus eſt, & habet omnipotentiam, & Intellectum, quàm intelligat quid vel ſciat) Alia vero hanc ſequuntur. Illa igitur ſcita quae praecedunt naturaliter diuinam ſcientiam, ſunt cauſa illius; Omne enim quod eſt prius naturaliter alio, eſt aliqua eius cauſa, ſicut 13am praeoſtendit. Item omne neceſſariò praeſuppoſitum ad quodcunque videtur eſſe aliqua eius cauſa: ſi enim non eſſet aliqua eius cauſa, cur non poſſet exiſtere ſine illo, praeſerum praeſuppoſito, priuſque neceſſariò requiſito? De neceſſario tamen ſequente quodcunque aliter ſentiendum, ſicut effectus ſequitur neceſſario effectorem, licet non ſit cauſa illius: Sed Deum eſſe, habere potentiam, & intellectum, neceſſariò praeſupponuntur ad eius ſcientiam, ergo ſunt aliqua cauſa eius. Item potentia intellectiua, ſiue Intellectus producit, ſicut cauſa efficiens, omnemque ſuam intellectionem, & quemlibet ſuum actum; ergo Intellectus diuinus eſt cauſa cuiuſlibet ſuae intellectionis, & ſcientiae cuiuſcunque. Sic enim Deus producit & cauſat aeternaliter ſuum verbum, & Pater Filium ſuum ſanctum, & eſt cauſa eius aeterna, ſicut ex ſecundo huius apparet: Reliqua vero intelligibilia, quae non ſunt Deus, habent ſecundum Patrum ſententiam, duplex eſſe; ſcilicet intelligibile, & exiſtentiae, ſeu reale, id eſt, ſunt intelligibilia priuſquam exiſtant in actu completo. Primum eſſe iſtorum praecedit quodam modò intellectionem diuinam; Prius enim quodammodo ſunt intelligibilia, quàm intelligantur à Deo, non per ſe (cùm enim nihil ſint omnino, nullam aptitudinem ſeu potentiam ex per ſe habent, vt conſtat ex prioribus) ſed per Deum, & ſic quodammodo ſunt cauſae intellectionis diuinae, non autem verè ipſa (cùm nihil ſint omnino) ſed ſola eſſentia diuina, ex ſe primò omnium intelligibilium ideis & rationibus proprijs grauida & foecunda praeuenit intellectum diuinum, haec omnia ei clariſsimè, diſtinctiſsimè, & quaſi nominatiſsimè offerendo, quam & quae intuens intelligit vniuerſa, ſicut 7um & 13um ſuadebant. Videtur enim mihi quod eſſentia diuina ſit velut quoddam ſpeculum intelligibile, clariſsimum, infinitum, nihil ab obiectis patiens, recipiens, aut reflectens, ſed actiuè ex ſua infinitiſsima claritate, diſtinctè non confusè vultus proferens & ideas omnium intelligibilium obiectorum; in quod ſpeculum oculus intellectus diuini proſpiciens, haec omnia ſpeculatur. Non autem opinor quòd rationes huiuſmodi ſeu ideae in diuina eſſentia ab ipſa eſſentialiter, & realiter diſtinguantur, ſicut verba Patrum videntur ſonare in auribus aliquorum, ſed quod hae omnes ſint realiter idem quod diuina eſſentia, imò quòd haec eſſentia vniſsima, & ſimpliciſsima ex ſe ſola ſic omnia intelligibilia repraeſentet, ſicut ex primo & 7o huius patet. Vnde & Auguſt. 6. de Trinit. vlt. loquens de Arte omnipotentis Dei plena omnium rationum, & Omnes, inquit, vnum in ea;Auguſtinus. Qui & de gaudijs iuſtorum & poenis malorum, ſiue de triplici habitaculo ita ſcribit; Omnia Dei vnum ſunt in Deo, excepto quod ad relationem pertinet: Nam ſapientia Dei & veritas, & aeternitas, non ſunt diuerſa inter ſe, ſed vnum ſunt, ſicut caetera omnia. Sapientia Dei non magis ſapientia eſt quàm veritas, & non magis veritas quàm ſapientia, & non magis veritas quàm aeternitas, quàm caetera Dei omnia. Vnum enim ſunt in Deo, & non magis, ſolum haec inter ſe eadem ſunt in Deo, ſed non aliud ſunt quàm ipſe Deus, & mundus erat in Deo antequam in ſemetipſo erat,Anſelmus. non Mundus ſed Deus. Cui & concordanter Anſelmus Monol. 33. docet, quòd Deus vno, eodem que verbo dicit ſeipſum, &c. & infra 34. Opus quod fit ſecundum aliquam artem, non ſolum quandò fit, verum etiam & antequam fiat, & poſtquam diſſoluitur, ſemper eſt in ipſa arte, non aliud quàm quod eſt ars ipſa. Idcircò cum ipſe ſummus ſpiritus dicit ſeipſum, dicit omnia quae facta ſunt: Nam & antequam fierent, & cum iam facta ſunt, & cum corrumpuntur, ſeu aliquo modo variantur, ſemper in ipſo ſunt, non quod ſunt in ſeipſis, ſed quod eſt idem ipſe. Etenim in ſeipſis ſunt eſſentia mutabilis ſecundum immutabilem rationem creata; In ipſo verò ſunt ipſa prima exiſtentia eſſentia, & prima exiſtendi veritas. Eſſe verò exiſtentiae & completum cuiuſlibet creaturae non praecedit intellectionem diuinam, nec eſt cauſa illius, ſed ſubſequitur eam, & cauſatur ab ea; Non enim inſipienter, ſed per ſuam ſapientiam cuncta facit, ipſamet teſtante, Quandò praeparabat Coelos, aderam; quandò certa lege & gyro vallabat Abyſſos, quandò aethera firmabat ſurſum, & librabat fontes aquarum, quando circundabat mari terminum ſuum, quandò legem ponebat aquis, ne tranſirent ſines termines ſuos, quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens Parab. 18. & Pſal. 103. Omnia in ſapientia feciſti. Iſta igitur haec praecedit vt princpale & inſtrumentale efficiens ſua facta. Nec iſta repugnant in aliquo duobus capitulis nunc praemiſſis: Illa enim loquuntur de ſcitis poſteriobus diuina ſcientia in eſſe exiſtere, & de ſcitis quae tantum ſunt Intelligibilia, prout contra rationes & ideas eſſentiae diuinae praedictas imaginariè diſtinguuntur, quae ſecundum illa eſſe non ſunt aliqualiter ſcientiae Dei cauſae.

COROLLARIVM. Et habet Corollarium, quod diuina ſcientia, quae est notitia eius ſimplex, eſt verè cauſa cuiuſlibet rei factae, non ſolum cauſa ſine qua non.

VNdè conſtare poterit euidenter quod diuina ſcientia quae eſt notitia eius ſimplex, eſt ve • è cauſa cuiuſlibet rei factae, non ſolum cauſa ſine qua non, vt dicit Pertus Lumbardus diſt. 38. in ſuis ſententijs vbi prius. Haec ſatis teſtantur Autoritates hic & 15 allegatae, & hoc probant ſimiliter proximae rationes: Haec enim ſcientia Dei praecedit naturaliter quodlibet eius factum, & neceſſario praeſupponitur ad quodcunque. Item intellectio & cognitio actualis mouet voluntatem, & eſt cauſa volutionis illius, vt poſſet probari per eadem argumenta, & per Philoſophum 3. de Anima 54. & ante, & poſt; diuina volutio actualis eſt cauſa cuiuſlibet rei factae, ſicut capitulum nonum probat, & quicquid eſt cauſa cauſae, eſt cauſa cauſati. Sic enim & Filius eſt cauſa Spiritus Sancti, ſicut & Pater Filij, ſicut ſuperius tangebatur.

CAP. XVIII. Distinguit diuinam ſcientiam incomplexam quodammodo & complexam: diſtinguit ſimiliter ſcibilia complexa in priora quodammodo & poſteriora voluntate diuina: & oſtendit quòd priora ſunt Cauſa quodammodo quoduomodo diuinae ſcientiae complexae, posteriora verò nequaquam, ſed quod Deus per voluntatem ſuam ſcit omnia illa.

EST autem pro maiori notitia diuinae ſcientiae vlterius aduertendum, quòd ſecundum Philoſophum 3. de Anima, tres ſunt operationes intellectus humani, ſcilicer ſimplicium apprehenſio, compoſitio, & diuiſio, ac diſcurſus; quarum tertia Deo non conuenit, quia nihil eſt ſibi ignotum, nec poteſt perficere nouam ſcientiam adquirendo, & quia talis operatio ſine potentia & imperfectione eſſe non poteſt: Sed prima & ſecunda ſibi conueniunt modo ſuo. Omnia enim incomplexa & ſimplicia comprehendit, & omnia complexa compoſita vel diuiſa quodammodo componit & diuidit, affirmat & negat. Vocetur igitur prima ſua ſcientia ſiue notitia incomplexa, ſeu ſimpliciter apprehenſiua aut intuitiua, vel ſimplex apprehenſio aut intuitio: ſecunda verò vocetur complexa, compoſitiua vel diuiſiua, affirmatiua aut negatiua vel adhaeſiua; aut in abſtracto compoſitio & diuiſio, affirmatio vel negatio, ſiue adhaeſio: non enim propriè diſtinctè, ſed ſimilitudinariè balbutiendo vix tenus poſſum vel ſcio, ignarus homuncio, excelſa ſcientiae Dei mirabilis reſonare: Confortata eſt enim, & non poſſum ad eam. Oſtenſo igitur quòd Deus ſcit omnia ſcibilia ſcientia incomplexa, non per ſcita poſteriora, ſed per ſuam claram eſſentiam, ſibi omnia diſtinctiſsimè praeſentantem, nunc reſtat conſequenter oſtendere quomodo Deus ſcit omnia ſcibilia complexa: Pro quo eſt primò ſciendum, quòd ſcibilia complexa & vera ſunt duplicia: quaedam enim naturaliter praecedunt voluntatem diuinam, & quaedam eam naturaliter ſubſequuntur. Praecedit • am naturaliter Deum eſſe, Deum eſſe aeternum, Deum eſſe omnipotentem, & ſimilia: Non enim quia Deus vult ſic eſſe, ideo ſic eſt, ſed potius è contrario. Sequuntur autem eam mundum eſſe, quamlibet creaturam eſſe, & vniuerſaliter omnia illa vera complexa, quorum veritas cauſatur & pendetab ipſa. Illa igitur vera complexa quae voluntatem diuinam praecedunt, ſcit Deus per ſuam ſolam eſſentiam, ſicut alia vera incomplexa, ſicut poteſt cognoſci ex proximo huius ſcriptis: Illa verò quae voluntatem eius ſequuntur, non ſcit Deus per illa complexa, neque per aliquid aliud voluntate eius ſemota, ſed per ſuam voluntatem, vel per ſuam ſubſtantiam cum ſua voluntate, ita quòd ad ſcientiam ſuam eius complexam eſt ſua voluntas neceſſariò prius naturaliter requiſita. Prima pars huius, videlicet Deum non ſcire complexè vera complexa poſteriora per ipſa, poteſt oſtendi, ſicut oſtenſum eſt ſupra, ipſum non ſcire incomplexè aliqua poſteriora per illa. Secunda verò poteſt ſic oſtendi; Deus praeſcit vera de futuro, & non per aliquas propoſitiones habitus aut actus exiſtentes in eo realiter diuerſos ab eo, per 26. partem corollarij primi huius. Per quid ergo niſi per ſuam propriam voluntatem? Nec poteſt quis dicere Deum praeſcire complexè Antichriſtum fore, per ipſummet Antichriſtum, propter capitula praelibata, cùm etiam Antichriſtus in ſe nihil ſit, nihil per ſe agit aut cauſat; Antichriſtus quoque non eſt de ſe determinatus ad fore, ſicut 14. docuit. Quomodo ergo per ſe facit determinatè hoc ſciri? Nec etiam poteſt dici, quòd Deus praeſcit futura per futuritionem eorum; Tunc etenim, vt videtur, res futurae eſſent cauſa, ſeu cauſae diuinae ſcientiae contra praemiſſa. Illa inſuper futuritio, ſi nihil eſt, penitus nihil cauſat; ſi autem ſit aliquid reale diuerſum à Deo, arguitur, ſicut prius. Illa inſuper futuritio eſt aut fuit aliquando cauſata à Deo ſecundum priora: Quomodo ergo prius ſciuit Deus illam eſſe futuram? quomodo etiam prius ſciuit illa futura eſſe futura, aut illud futurum eſſe futurum? Adhuc autem illa futuritio vel facit rem eſſe futuram contingenter & indeterminatè, vel neceſſariò & determinatè; ſi contingenter & indeterminatè, quomodo ſcit Deus per illam determinatè & certè rem fore? Nonne etiam illa futuritio nunc determinatè & certè exiſtit, & ex illa determinatè & neceſſario ſequitur, quòd res erit? quomodo ergo vitabitur, quin omnia quae euenient, de neceſsitate euenient & nihil penitus contingenter? Si vero illa futuritio ponatur eſſe in Deo, maximè videtur quòd ſit ponenda in voluntate diuina, cùm haec ſit cauſa determinationis & futuritionis omnium futurorum. 14o. huius teſte, ſicque fundatur intentio principalis.5. Opinio Nec adhuc rationabiliter opinandum, quòd Deus ſciat futura per ſolam ſuam eſſentiam, eius voluntate remota: Ipſa enim de ſe ſola indifferens eſt aequaliter & indeterminata ad repraeſentandum diuino intellectui Antichriſtum fore, & Antichriſtum non fore, ſicut vtrumque aequaliter poteſt fore & ſciri à Deo. Neutrum igitur ex ſe ſola ſine determinatione aliqua praeuia repraeſentat. Neque ſimiliter arbitrandum, quòd Deus ſciat futura per intellectum eius ſolum,6. Opinio. aut quòd ipſe determinet diuinam eſſentiam ad oſtendendum hoc futurum vel illud, cùm ipſe de ſe ſit indifferens ad vtrumque oppoſitorum contingentium, ſicut & eſſentia ipſa Dei, cùm etiam intellectus ſolus non ſit practicus iſto modo voluntate [eius] remota, ſicut ex 8o. & 9o. huius apparet; cùm inſuper intellectus voluntate ſemota ſit principium neceſſarium, ſicut conſtat, & per corollarium decimi huius patet, quodlibet futurum neceſſariò eſſet futurum, & praeſcitum à Deo, ſicque contingens aequaliter deperiret.7. Opinio. Nec poteſt determinari vt quidam volunt per infinitatem ſeu immenſitatem ſuae ſcientiae, quia poſita immenſitate ſuae ſcientiae, adhuc poteſt indifferenter ſcire Antichriſtum fore & non fore, ſicut Antichriſtus poteſt indifferenter fore & non fore: ergo neutrum ſciet ſine alia determinatione praeuia limitante, aut terminante. Item determinatio qua Deus determinatur ad ſciendum quicquam, prior eſt naturaliter quàm illud ſcire, ſiue ſcientia ex tali determinatione proueniens: Sed Deus determinatur ad ſciendum Antichriſtum fore per infinitatem ſuae ſcientiae; ergo infinita Dei ſcientia prior eſt naturaliter, quàm ipſum ſcire Antichriſtum fore; & cum illa includat ſcientiam huius, Antichriſtus erit, ſequitur quod ſcientia Dei, qua ſcit Antichriſtum fore, praecedat naturaliter ſemetipſam. Hoc confirmatur, quia Deus non determinatur ad ſciendum Antichriſtum fore primò & adaequatè per totam ſuam ſcientiam infinitam: Nullae enim ſunt partes eius, vt burnellus rudit, eclipſis fuit, & ſimiles infinitae, quas licet non haberet, non minus poſſet ſcire Antichriſtum fore. Imò vt videtur per nullam aliam partem ſuae ſcientiae infinitae determinatur ad ſciendum Antichriſtum fore, niſi per ſcientiam propriam huius, quod eſt Antichriſtus erit, vel per ſcientiam cauſarum futuritionis Antichriſti, ſed non per ſcientiam propriam huius, quoniam tunc eadem ſcientia praecederet ſemetipſam.8a. opinio. Nec per ſcientiam cauſarum ſecundarum ſuarum, quoniam tunc ſciret diſcurſiuè talia à cauſis ad cauſata, quod eſt contra praedicta. Item, fiat argumentum de effectu futuro ſemper contingenter ad vtrumlibet donec fiat, ſicut erit aliqua volutio libera creaturae; tunc de futuritione talis effectus futuri nulla poteſt eſſe determinatio per ſuas cauſas, vel per earum ſcientiam, cùm illae ſint omnino indeterminatae, & ad vtrumlibet ad illum cauſandum & non cauſandum. Idem eſt de futuritione Antichriſti. Non enim neceſſario ſed contingenter producetur à ſuis cauſis; Alias enim non eſſet contingenter futurus ad vtrumlibet, vt ſupponitur communiter, ſed determinatè & neceſſario euenturus: vel fiat argumentum de effectu futuro, quem ſine alia cauſa Deus immediatè faciet per ſeipſum. Quomodo inſuper praeſciuit res fore ante productionem & exiſtentiam ſuarum cauſarum? Nunquid aliter quàm nunc, aut nunc quàm tunc contra ſententiam quinti huius.9a. opinio. Nec etiam poteſt dici, vt alij forſan vellent, quod Deus determinatur ad ſciendum huiuſmodi per infinitatem & immenſitatem ſuae ſcibilitatis, ſeu ſcientiuitatis, non ſcientiae actualis. Poſita namque ſeu & ſtante ſua ſcibilitate, ſeu ſcientiuitate immenſa, poteſt adhuc indifferenter ſcire Antichriſtum fore vel non fore, ſicut ipſe indifferenter poteſt fore, & non fore: Ergo neutrum determinatè ſciet, ſine alia determinatione praeuia limitante. Eodem modo poteſt oſtendi,10a. opinio. 11a. opinio. 12a. opinio. quod Deus non determinatur ad ſciendum huiuſmodi per ſuam omnipotentiam, nec per ſuam perfectionem ſimpliciter infinitam: Quidam verò parum propinquius accedentes, affirmant quod Deus per ſolam permiſſionem voluntatis ſuae, per hoc ſcilicet quod vult permittere, ſeu permittet actiua poſteriora agere haec aut illa, praeſcit futura. Sed hi ſupponunt actiua poſteriora poſſe agere aliquid ſine Deo, & voluntate diuina idem per ſe & propriè coagente, contra tertium huius, quartum, & nonum. Permiſsione quoque diuina ſola ſuppoſita, ſi agens rationale & liberum poſſet quippiam liberè agere, poſſet & vtrumque oppoſitorum aequaliter contingenter, & neutrum. Quomodo ergo per hanc ſolam ſcit Deus determinatè & certè, quod hoc aget, & illud dimittet? Ex omnibus ergo his videtur, quod Deus praeſcit futura & non futura, fore & non fore per volutionem [& nolutionem] naturaliter quodammodo praeuiam voluntatis. Amplius autem per hoc ſcit Deus futura, per quod primò ſunt futura; ſed hoc eſt diuina voluntas, ſicut decimumquartum oſtendebat, & rationes pro illa concluſione adductae poſſunt conuerti ſimiliter ad hanc probandam.Philoſophus Item teſtante Philoſopho 1. Poſter. 2. Scire eſt per cauſam cognoſcere, Deus autem veriſsimè ſcit futura, ergo per cauſam veriſsimam, omnes alias cauſas, & cauſationes earum virtualiter continentem, & haec eſt ſua voluntas, ſicut nono & decimo quarto eſt oſtenſum: & poteſt confirmari per Auerroem ſuper de ſomno & vigilia, vbi inquirit cauſam ſomniorum diuinatiuorum, ſiue propheticorum de futuris; & oſtendit quod eſt ex perfecta ſollicitudine Dei circa homines; vlteriuſque oſtendens, quomodo Deus haec ſciat, dicit quod ſcit iſta per hoc quod ſunt determinati eſſe, & habent cauſam determinatam, & naturam vniuerſalem intellectam, quae eſt prima cauſa in eſſe eorum, ſicque ſunt intellecta apud naturam intellectiuam, à qua natura ſenſibilis recipit quaecunque & mouetur, ſicut inſtrumenta mouentur à forma forte leg. artificis artificij, nec aliquod indiuiduum fit eſſentialiter à natura niſi per ſcientiam antecedentem, quoniam ſicut allegat ab Ariſtotele, inſtrumentum artificis non mouetur, niſi ſecundum Artificem: ſecundum ipſum ergo Deus ſcit futura per cauſam determinantē hoc ad eſſe, & factiuam ipſorum, & haec eſt diuina voluntas, ſicut 14um. & 9um. oſtendunt; & hoc videtur eſſe de mente ſua; maximè cùm ſuper 12. comment. 51. dicat quod ens non eſt ſcientiae Dei cauſa, ſed è cōtra: cùm ergo ſecundum eum Deus ſciat futura per cauſam determinantē illa ad eſſe, & non per aliquam A • us. aliam cauſam extra ſe, ergo per cauſam ſibi intrinſecam, quae non poteſt eſſe alia quā voluntas. Cui & concordanter Ammonius ſuper 1. perihermenias vlt. Dicendum, inquit, Deos cognoſcere omnia, facta, entia, & futura modo Dijs conuenienti; hoc autem eſt vna, & determinata, & infallibili cognitione, propter quod quidem & contingentium ſcientiam dicendum ipſos comprehendere, velut omnia quae in mundo producentes, & perpetuarum quidem ſubſtantiarum ipſos cauſas exiſtentes, generabilium autem concauſas, ſecundum ſuas proptias operationes, & velut videntes non ipſas ſolùm ſubſtantias, ſed virtutes ipſarum, & operationes eas quae ſecundum naturam, & eas quae praeter naturam; quod quidem praeter naturam ſimul intrauit cum neceſſario ordine ſubiecto, vel ſubiectum decurrentiae entium in his quae nata ſunt hoc participare, non principaliter ſed ſecundum modum qui dicitur parypoſtaſeos, ſcilicet ſecus exiſtentiae. Et infra dicit, Deos cognoſcere contingentia modo nobiliori quàm ſit ipſorum natura, cognitionem illorum praeaccipientes determinatè, & haec ſcire; ſed vnde accipientes & praeaccipientes cognitionem illorum? ex quo praecedente principio, ſiue cauſa, niſi ex propria voluntate determinata, & indefectibili cauſa rerum, & conſimili cauſa ſcientiae apud eos? Iſtam quoque ſententiam videtur Dionyſius de diuinis nominibus 7. efficaciter atteſtari, ſicut 15o. huius plenius recitatur. Item Deus rectè ſcit futura contingentia, ergo per aliquid quod realiter eſt certum; ſed hoc non eſt aliquod futurum contingens, cùm illud non ſit certum, nec aliqua cauſa inferior ſufficiens ad productionem illius in cauſatione eius eſt certa, ſed contingens ſimiliter vt effectus: Alias enim ille effectus eſſet certè & determinatè futurus. Relinquitur ergo quòd Deus iſta ſciat per ſuam voluntatem ſibi certiſsimam, qua vult omnia illa fore.Auerroes. Iſtud poſſet confirmari per Auerroem ſuper 9. Metaph. comment. 21. dicentem, quòd ſcire illa, quae ſemper ſunt, immutabiliter vno modo, eſt ſcire; ſed ſcire eſſentiam mutabilem dicitur aeſtimare. Item haec vltima ratio,Iohannes Scotus. & concluſio principalis patet per Iohannem Scotum ſuper 2. ſentent. diſtinct. 37. quaeſt. 2. redarguentem opinantes quòd voluntas creata ſit cauſa totalis ſui velle ſine Deo coagente, per hoc, quòd ſi ſic eſſet, Deus non eſſet naturaliter praeſcius futurorum, quia non habet ſcientiam de futuris contingentibus, niſi quia certitudinaliter nouit determinationem voluntatis ſuae reſpectu eorum; quae voluntas eſt immutabilis, & impotentialis. Sed ſi voluntas creata ſit cauſa totalis ſui velle, & ipſa ſe habet contingenter ad illud velle, ergo quantumcunque ponatur voluntas diuina determinata ad vnam partem eorum quae dependent à voluntate creata, ipſa poteſt aliter velle, & ita non ſequitur certitudo ex cognitione determinationis voluntatis diuinae.Scotus. Qui & ſuper 1. ſentent. diſtinct. 41. reprobans opinionem dicentem ideò Deum quenquam praedeſtinare ad vitam, quia praeuidet ipſum benè vſurum libero arbitrio ita ſcribit: Sed contra iſtud arguitur, Primò, quia Deus non praeuidet ipſum bene vſurum libero arbitrio, niſi quia vult & praeordinat iſtum bene vſurum, eo quòd ſicut dictum eſt diſt. 39. Certa praeuiſio futurorum contingentium, eſt ex determinatione voluntatis ſuae. Et infra, factis duabus inſtanrijs de Iuda ſiue Lucifero peccaturo, argutoque quòd ſola permiſsio non ſufficit ad certitudinem diuinae ſcientiae, ſic reſpondet: Primum iſtorum ſoluitur per hoc quod Deus praeſcit ſe cooperaturum ad ſubſtantiam illius actus qui erit peccatum, hoc autem praeſcit quia vult cooperari illi; ſi erit peccatum commiſsionis, vel praeſcit ſe non cooperaturum ad actum aliquem ſi non vult ipſum, & hoc, ſi erit peccatum omiſsionis; & ſciendo ſe cooperaturum ad ſubſtantiam talis actus non cum circumſtantijs debitis, vel non cooperaturum ei ad actum neceſſarum, & per conſequens, quòd omittet, ſcit hunc peccaturum, non ſolùm quia ſcit ſe permiſſurum hoc, ſed quia ſcit ſe cooperaturum huic ad ſubſtantiam actus non circumſtantionati, & per conſequens iſte committet; vel non cooperaturum ei ad actum neceſſarium, & per conſequens iſte omittet. Item Sanctus Thomas de Chriſtiana religione ſiue de fide, ſpe, & charitate 138. dicit, quod contingentia effectuum cauſarum ſecundarum non poteſt certitudinem diuinae prouidentiae perturbare, quia efficacia voluntatis diuinae certitudinem ſibi praeſtat: Voluntas enim Dei cùm ſit vniuerſalis cauſa rerum, non ſolùm vt aliquid fiat, ſed vt ſic fiat, ad efficientiam diuinae voluntatis pertinet, non ſolum vt fiat quod vult fieri, ſed vt hoc modo fiat, quo illud vult fieri, vt ſic diuina voluntas impleatur efficaciter. Idem quoque ſupra eodem 133. dicit, quod contingentia, prout ſunt virtualiter in ſuis cauſis non ſunt determinata ad vnum, vt de eis certa cognitio poſsit haberi, tamen prout ſunt actu in ſuo eſſe in Dei aeterno, iam ſunt determinata ad vnum, & poteſt de eis certa haberi cognitio.S. Thomas. Qui & ſuper 1. ſent. diſt. 38. qu. vlt. quaerente, Vtrum ſcientia Dei ſit contingentium; & infra ſuper diſt. 40. qu. quarta quaerente, de certitudine praedeſtinationis ean dem ſententiam planè tenet: ſed contingentia talia determinari poſſunt niſi per voluntatem diuinā ſicut 14. oſtendebat, & pro iſta determinatione poſſet allegari Autoritas Auerrois ſuper de ſomno & vigilia abbreuiatè ſuperius memorata. Hoc idem videtur ſentire Anſelm. de caſu diaboli 21. vbi vult,Auerroes. Anſelmus. quòd nihil verè ſcitur, niſi quod certa ratione intelligitur; Quate & Deus non propriè dicitur habere praeſcientiam futurorum, ſed magis praeſentium ſcientiam, quia omnia futura ſunt ei praeſentia.Boetius. Et idem dicit de Concordia 7o & Boetius 5o de Conſolat. Philoſophiae proſa ſexta quod videtur non poſſe intelligi aliter, niſi quòd Deus per hoc ſciat omnia futura, quia ſunt ei praeſentia, id eſt, per ſuam inſuperabilem, & immutabilem voluntatem praeſentialiter determinata, & decreta certitudinaliter, vt fiant in futuro. Vndè & de ipſo Propheticè dicitur, Qui fecit quae ventura ſunt;Eccleſiaſtes. Eſaias. Et Eccleſiaſtis 6. Qui futurus eſt, iam vocatum eſt nomen eius; ſed hoc eſſe non poteſt niſi praeuia voluntate; et hoc videtur Deus innuere, Eſaiae 46. ſic dicens, Ego ſum Deus annuntians ab exordio nouiſsimum, & ab initio quae nec dum facta ſunt, dicens Conſilium meum ſtabit, & omnis voluntas mea fiet: quaſi velit innuere, quòd per hoc annuntiet,Origines. vel annuntiare poſſit ab exordio nouiſſimum, quia omne ſuum Conſilium & voluntas immutabiliter ſtabit, & fiet. Quomodò inſuper melius poſſet intelligi Origines ſuper Epiſtolam ad Romanos, quòd non propterea aliquid erit, quia illud ſcit Deus futurum, ſed quia futurum eſt, ideo ſcitur a Deo antequam fiat; quam quòd quia aliquid eſt futurum in volutione & praedeſtinatione diuina, ideo cauſaliter praeſcitur à Deo notitia ſimplici, non è contra. Quare & Auguſtinus 26. contra Fauſtum 2. Potius, inquit, verum eſt quod Deus ſcit, quàm quod opinatur homo. Vndè tam non poſſunt futura non fieri, quàm non fuiſſe facta praeterita, quoniam non eſt in Dei voluntate, vt eo ſit aliquid falſum quo verum eſt. Haec ergo ſunt talia & ſcita à Deo per voluntatem ipſius. Idem de bono perſeuerantiae 49. Caſtitas, Charitas, Pietas, &c. quae Dei eſſe aliqui confitentur, eaque ab illo praecognita, ac per hoc ipſa eſſe praedeſtinata negare non poſſunt. Et infra, eodem 5.3. 53. Dei donaque dantur electis, ſi nulla eſt praedeſtinatio, non praeſciuntur à Deo; Praeſciuntur autem; eſt igitur praedeſtinatio quam defendimus: Omnis autem praedeſtinatio à voluntate procedit: Omnia ergo quae praecognita ſunt à Deo, voluta ſunt ab eo, & non ſimul nec poſt naturaliter, ergo prius; voluntas ergo Dei eſt cauſa eius ſcientiae ſicut praehabita ſuaſerunt. Iſtam quoque ſententiam teſtari videntur illi praeclari 24. Seniores Apocalypſ. 4. ſicut 14. huius tangit. Et ſicut argutum eſt de ſcientia Dei reſpectu contingentium futurorum, quod eſt per voluntatem diuinam, ſic poteſt argui de eius ſcientia reſpectu omnium futurorum, praeſentium, & praeteritorum, quae voluntatem ipſius naturaliter conſequntur, decimoquarto & nono Capitulo ad iuuante, maximè cum non aliter ſciat praeſentia ſiue praeterita, quam futura, propter eius immutabilitatem omnimodam quinto Capitulo demonſtratam. Hic autem per voluntatem intelligo omnem actum voluntatis, ſiue volutio, ſiue nolutio fuerit, ſiue actus alius qualiſcunque. Pſal. 72. Haec pro illorum fatuorum quaeſtione non fatua, qui dixerunt, Quomodò ſcit Deus, qui fortè propter perplexitatem eius ambiguam, & inſolubilem apud ipſos, putabunt non eſſe ſcientiam in excelſo.

CAP. XIX. Obiicit & reſpondet.

VT autem haec praedicta magis appareant, paruo diſputationis ſcrutinio ſunt rimanda. Arguitur, quod Intellecta poſteriora ſunt cauſa intellectionis diuinae. Omne enim quod mouet intellectum ad intellectionem, eſt cauſa intellectionis illius, quare & ſuae ſcientiae: ſed omne intellectum à Deo mouet intellectum diuinum; omne enim intellectum mouet intelligentem & eius intellectum, vt patet 3. de Anima, quaſi per totum; & 12. Metaph. 37. dicit noua tranſlatio, Intellectus autem ab intelligibili mouetur; Et tranſlatio quam Commentator expo • , • enectus verò eſt ex intellecto, quod Auerroes ſic exponit, id eſt eſſentia intellectus eſt in intellecto. Item illud quod eſt naturaliter prius alio, & prius neceſſario requiſitum eſt ad aliud, eſt aliqua eius cauſa, ſicut ex praedictis apparet, ſed intelligibile & ſcibile ſic ſe habet ad intellectum & ſcientiam Dei, ſicut 13. & 17. capitula praemonſtrarunt. Item rem eſſe, vel non eſſe eſt cauſa veritatis, & veritatis eſt cauſa ſcientiae, non è contra. Item cognitio incomplexorum eſt cauſa ſcientiae complexae, ſcientia ergo Dei complexa cauſatur a ſcitis. Item videtur quòd diuina ſcientia non ſit cauſa ſcitorum, quia tuuc cum ſemper ſciat aequaliter omnia omnia ſemper aequaliter cauſarentur. Et tunc cum aequaliter ſciat non entia ſicut entia, ipſa etiam aequaliter vt entia cauſarentur. Item poſterius non eſt cauſa prioris; ſed intellectio, & ſcientia eſt poſterius intelligibili & ſcibili: ſequitur enim, Intellectio & ſcientia eſt, ergo intelligibile & ſcibile eſt, & non conuertitur, ſaltem formaliter; ergo ſecundum illam regulam logicalem in praedicamentis, intelligibile & ſcibile eſt prius intellectione & ſcientia; quare & haec poſteriora ſunt illis. Item, ſicut intellectus eſt prior naturaliter voluntate, ſic & cognoſcere prius velle: Nullus etenim poteſt velle niſi praecognitum, quare & ſcire, ac praeſcire quodcunque complexum, quàm velle illud, aut velle ſic eſſe. Adhuc autem, tunc Deus praeſciret futura per talem diſcurſum; Quicquid volo fieri, fiet; hoc volo fieri, ergo fiet; ſicque eſſet aliquo modo potentialis, & non ſummè actualis, contra primam Suppoſitionem, & tertiam partem corollarij primi huius. Praeterea, dicit Origenes ſuper Epiſtolam ad Romanos, quòd non propterea aliquid erit, quia illud ſcit Deus futurum; ſed quia futurum eſt, ideo ſcitur à Deo antequam fiat. Item Auguſtinus reſpondendo ad ſeptimam quaeſtionem Oroſij; In Deo, inquit, voluntas ſapientiam non poteſt praeire; ergo prius eſt rationabiliter ſapere, quàm rationabiliter velle. Item Eccleſiaſtici primi; Sapientiam Dei praecedentem omnia quis inueſtigauit? prior omni creata eſt ſapientia: ergo ſapientia Dei, & eius ſcientia voluntatem ſuam praecedunt. Amplius autem contra hoc quod dicitur, quòd aliqua ſunt vera priora naturaliter voluntate diuina, quia tunc eadem ratione aliqua neceſſaria & impoſsibilia eſſent priora ipſa, quod videtur contra Anſelmum 1. Cur Deus homo, 17. ſic dicentem; Omnis quippe neceſsitas & impoſsibilitas eius ſubiacet voluntati, illius autem voluntas nulli ſubditur neceſsitati, aut impoſsibilitati: Nihil enim eſt neceſſarium, aut impoſsibile, niſi quia ipſe ita vult; ipſum verò aut velle aut nolle aliquid propter neceſsitatem, alienum eſt à veritate.

Pro primo autem iſtorum ſciendum, quòd aliquid mouere aliud dupliciter poteſt intelligi;Responſio. propriè ſcilicet, aut metaphoricè: propriè ſicut eſt in mouentibus & motis realiter & propriè, vt loquitur Philoſophus in libro Phyſic. quaſi per totum: metaphoricè, ſicut finis dicitur mouere; & omne apparens bonum vel malum mouet ad proſecutionem vel fugam, vt loquitur 3. de Anima, 7. Eth. 12. Metaph. & alibi multis locis. Vnde & primo De generatione 7. ponit diſtinctionem iſtam ſub his verbis; Eſt enim factiua cauſa, vt vnde principium motus, ſcilicet propriè; cuius autem gratia, id eſt, finalis, non factiua; ideo ſanitas non factiuum eſt, niſi ſecundum Metaphoram. Propriè ergo loquendo non eſt verum, quod omne intellectum mouet intelligentem: Multa enim intelligo, quae omninò non ſunt, quare & omninò propriè mouere non poſſunt. Multa etiam exiſtentia intelligo, quae propriè me non mouent: intelligo enim Phoenicem Arabiae, & mirabilia Indiae, & quomodo mouerent haec propriè, me exiſtentem Oxoniae, cùm ſecundum Philoſophum 7. Phyſ. In omni motu mouens & motum ſunt ſimul, vel ſecundum ſeipſa, vel ſaltem ſecundum medium quod immediatè mouetur à primo mouente, & immediatè mouet vltimum motum virtute primi mouentis, vt patet 2. de Anima 74. Haec autem nec immediatème mouent, nec ſufficiunt totum medium altetare: Metaphoricè verò loquendo verum eſt, omne intellectum mouere intelligentem, non quia ipſum propriè, ſed quia eius ſimilitudo, intentio, ſeu imago, in virtute memoratiua, imaginatiua, vel in ipſo intellectu mouet quodammodo intelligentem ad intelligendum, ſicut ſecundum autoritatem Philoſophi, finis & ſanitas non exiſtens mouet hominis voluntatem, non autem hi propriè, ſed multum metaphoricè, quia cognitio horum tantummodo mouet quempiam ad volendum, & voluntas ſic mota mouet ad vlterius perſequendum: quare & finis dicitur ſaepè à Philoſopho primum mouens. Intellecta igitur à Deo mouent intellectum diuinum, non propriè, ſed tantum metaphoricè, quia ideae & ſimilitudines eorum in Deo, id eſt, diuina eſſentia, quae omnia intelligibilia diſtinctiſsimè repraeſentat, mouent ſeu mouet quodammodo intellectum diuinum ad intelligendum intelligibilia vniuerſa; & quia Deus has ideas & ſimilitudines habet à ſeipſo tantummodò, & nullo modo à poſterioribus intellectis, non dicitur moueri ab eis ad intelligendum, niſi fortaſsis multum metaphoricè, & minus propriè vt eſt dictum. Secundum ſoluitur per hoc idem; Non enim intelligibile ſemper ſecundum ſeipſum & propriè eſt prius intellectione, cùm multa non entia non intelligantur, ſed ſecundum ſuam ideam, & ſimilitudinem, vt eſt dictum. Ad tertium ſimiliter eſt dicendum, Nulla enim veritas creata eſt cauſa propriè dicta diuinae ſcientiae, ſed prima veritas increata, qua omnia alia vera, ſunt vera, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; vel diuina voluntas, quae eſt cauſa infallibilis omnis veritatis creatae, ſicut praecedentia docuerunt. Nec iſta veritas à poſterioribus veris cauſatur in Deo, ſed ineſt ſibi penitus à ſeipſo; quare nec vera poſteriora cauſant propriè diuinam ſcientiam, ſed forſitan nimium tranſumptiuè; quia ſcilicet idea, ſeu imago huius veritatis in mente diuina quodammodo ſcientiam Dei cauſat: nec rem eſſe, vel non eſſe, eſt cauſa talis veritatis in Deo, vt maior ſupponit, ſed potius eſt è contra. Quartum ſoluitur per praedicta: Licet enim cognitio incomplexorum in Deo ſit cauſa ſuae ſcientiae complexae; quia tamen illa cognitio ineſt ſibi tantummodo à ſeipſo, nec acquiritut ei à cognitis in complexis, non ſequitur quod ipſa cauſent propriè ſcientiam Dei complexam. Quintum verò per hoc ſoluetur, quod diuina ſcientia cognitionis ſolius, ſolius, ſeu ſimplicis notitiae non eſt ſufficiens cauſa rerum, ſed cum ea requiritur etiam ſcientia approbationis, & beneplacitum voluntatis, vel aliquis talis actus in voluntate diuina. Sextum ſoluitur per hoc idem. Ad ſeptimum reſpondendum, per reſponſionem ad primum, & ſequentia argumenta. Intelligibile enim & ſcibile non ſunt priora intellectione & ſcientia propriè, & per ſeipſa (Multa enim non entia intelliguntur & ſciuntur) ſed tantum Metaphoricè, ſcilicet ſecundum ſuas ſimilitudines & ideas. Pro octauo eſt ſciendum quod intellectus diuinus priùs quodammodo naturaliter ſuo velle, & ideo neceſſario ſimpliciter & penitus abſolutè cognoſcit ſimplici notitia veluti incomplexa, omnia complexa cogitabilia vera vel falſa, poſsibilia vel impoſsibilia; non tamen notitia complexa ad haeſiua, quae ſcientiae noſtrae complexae & compoſitiuae ſuperius comparatur: Sic enim non ſcit talia, priuſquam per voluntatem ſuam antecedenter & cauſaliter fiant vera, ſicut decimum quartum huius pandit? Sic enim & tu aequaliter cognoſcis in tempore notitia ſimplici incomplexa, complexionem huiuſmodi, Tu facis hoc aut illud, Tu vis hoc aut illud, prinſquam ſit ita, ſicut quando eſt ita, non tamen ſcientia adhae ſiua complexa, niſi quando eſt ita, & poſt quam eſt ita, ſaltem ordine naturali, ſicuti etiam & tales propoſitiones ſunt verae. Neque nonum procedit: Non enim Deus arguitiuè tantum, & non intuitiuè ſcit futura, ſicut Aſtrologus calculator incluſus ſcit eclipſin futuram vel praeſentem ſupra horizontem proprium, vel ſub illo, per certam demonſtrationem, non per claram intuttionem; Sed ſicut videns Solem, videt eum per ſpeciem eius receptam in oculo, priorem natura • ter viſione & cauſam illius, ſine quolibet argumento. Non enim ad hoc quod videat Solem, oportet quod arguat iſto modo, Quicunque habet ſpeciem Solis in oculo, videt Solem; Ego ſic habeo: ſed ſtatim habita ſpecie Solis in oculo, videt Solem: Sic & voluntas diuina reſpectu alicuius futuri, volut propria eius ſpecies, repraeſentat intellectui diuino illud futurum fore, & ille per illam hoc ſine omni diſcurſu immediatiſsimè compraehendit, ſicut oculus corporalis per ſpeciem Solis, Solem. Illud autem Origenis videtur ſolutum capitulo praecedente. Obijciet quiſnam fortè, quod Petrus 1. ſentent. diſt. 38. aliter hoc exponit; ſed decimum ſextum huius reſpondet. Rurſum fortaſsis obijcitur, quod quidam alij Doctores, adhuc aliter hoc exponunt, dicentes, quod cùm dicitur, quod futurum eſt ideo ſcitur a Deo, hic denotari cauſam conſequentiae, non eſſendi: ſed ſi Origines loquatur de cauſa conſequendi tantummodo, non eſſendi, cur dicit, non propterea aliquid erit, quia illud ſcit Deus futurum? cùm tamen optimè conſequatur, Deus ſcit hoc eſſe futurum, ergo hoc erit. Adhuc autem poteſt obijci acrius iſto modo, ſi res prius naturaliter eſt futura, quàm Deus hoc ſciat, & rem eſſe futuram eſt cauſa diuinae praeſcientiae: ſimili ratione & res praeſentes prius naturaliter ſunt praeſentes, quàm Deus hoc ſciat; & res eſſe praeſentes eſt cauſa ſcientiae Dei talis, contra decimum quintum & decimum ſextum planè. Sed hic ſciendum rem eſſe futuram in voluntate & praedeſtinatione diuina cauſaliter, non in propria ſua natura extrinſecus, eſt cauſa diuinae ſcientiae ſeu praeſcientiae. Ipſe namque nnllatenus indiget rebus extrinſecis ad ſciendum, ſicut praehabita ſuaſerunt, ſed omnia futura habet ſecum intrinſecus cognitiuè, cauſatiuè, intuitiuè, ſeu ſcientificè ex ſe tantum, ſicque ſcit illa, quare & praeſentia ſimili modo intrinſecus omniquaque. Alias namque aliter intrinfece primò ſciret futura, ſecundò praeſentia, tertiò verò praeterita; quare & intrinſece mutaretur, cuius oppoſitum, quintum docet. Omni ergo eodem modo intrinſecus ſunt res primo futurae in voluntate diuinae, ſecundò praeſentes, tertiò verò praeteritae, & ſemper ſimiliter & aequaliter ci praeſentes & cognitae apud eum, & cauſae ſuae ſcientiae, ſemper ſimiles & aequales.Hermes. Vnde & Hermes de Verbo aeterno 15. loquens de Mundo & rebus mundanis, ſic ait. Non erant quando non erant, ſed in eo iam tunc erant, vnde naſci habuerunt: cui multi Philoſophi,Eccleſiaſt. • . Theologique concordant. Quare & Sapiens Domino, inquit, Deo omnia ſunt agnita antequam crearentur, ſic & poſt perfectum reſpicit omnia, ſic, inquit, non aliter intrinſecè quouiſmodo. Adhuc forſitan replicabis, et dices, Si velle Dei eſt cauſa exiſtentiae rerum extra in opere & effectu, eſt cauſa immediata exiſtentiae talis rerum, ſicut corollatium decimi huius docet, & eſt ſimiliter cauſa ſcientiae Dei complexae exiſtentiae rerum huiuſmodi▪ quare & exiſtentia talis rerum exterior in opere & effectu, eſt prior naturaliter diuina ſciētia ſupradicta; quapropter & aliqua cauſa eius, per decimo tertio & decimo ſeptimo huius praemiſſa, contra decimum quintum, decimum ſextum, & decimum ſeptimum huius planè. Vel aliter fortè dices, ſcientia Dei cōmplexa, eſt cauſa exiſtentiae rerū extra, & non in eodem ordine cum voluntate diuina, cùm ſit poſterior illa cauſaliter & naturaliter, ſecundum proximo huius praemiſſa, nec cauſa prior naturaliter, ſicut per eadem patere videtur. Eſt ergo cauſa rerum poſterior naturaliter voluntate diuina, quare & medians inter illam & huiuſmodi ſuum effectum, contra Corollarium decimi praelibatum. Sed quis non videt peccatum primi iſtorum' Quis enim neſcit nuſquam ſequi, A & B ſunt effectus ſiue cauſata C cauſae, & A eſt immediatus, ergo prior B, & cauſa illius? Cur enim non poſſet vna cauſa duos effectus immediatos habere, quorum neuter alterius eſſet cauſa? Neque ſola voluntas diuina ſcientiam Dei cauſat; Nulli enim dubitandum videtur quin intellectus diuinus actum ſuum intelligendi, & intellectionem ſcientificam ſuam cauſet. Cur ergo intellectus diuinus intuens immediatè in actum voluntatis diuinae, quo efficit immediatè res extra, non poſsit immediatius, vel ſaltem ita immediatè ſcire per illum ſic fore, eſſe, aut fuiſſe exterius, praeſertim cùm ille actus voluntatis diuinae intellectui diuino ſufficiat ad ſciendum, ita videlicet quòd res poſteriores, in proprijs ſuis natutis nihil omnino ad ſcientiam Dei agant, ſicut praehabita ſuadebant; imò & immediatior quoquomodo videtur Intellectus diuinus voluntati diuinae, & actus actui, quam voluntas Dei aut eius volutio rebus extra. Neque ſcientia Dei complexa videtur cauſa rerum exterius, niſi quatenus notitiam ſimplicem incomplexam, & beneplacitum ſeu voluntatem Dei includit. Illud Auguſtini per hoc ſoluetur, quòd loquitur ibi de ſapientia Dei quoad intra, qua ſapit illa quae praecedunt naturaliter voluntatem diuinam, cuiuſmodi eſt generatio filij. Non enim voluntate praecedente generat, ſed natura, vt docet Auguſtinus 15. de Trinit. 20. & ſcientiae talium non eſt voluntas Dei cauſa, ſicut proximum huius pandit. Quae ſiuit enim Oroſius, An voluntate genuit Pater filium, an neceſſitate; Reſpondet Auguſtinus, quòd nec voluntate, nec neceſsitate, quia neceſsitas in Deo non eſt, & praeire voluntas ſapientiam non poteſt, quae eſt filius. Aliud Eccleſiaſtici poſſet eodem modo gloſſari. Videtur enim, quod loquatur ibi de filio qui eſt Sapientia, de Sapientia Dei Patris, & ideo dicit ibi, Fons ſapientiae verbum Dei in excelſis. Aliter poteſt dici, quòd videtur intelligere, quòd ſapientia Dei praecedat omnia extra Deum, ſcilicet omnia creata, non omnia intra eum. Namque dicit ibi, prior omni creata eſt ſapientia. Et infra 24. expreſsius, in perſona diuinae ſapientiae dicit ita; Ego ex ore altiſsimi prodiui, primogenita ante omnem creaturam; Ego feci in Coelis, vt oriretur lumen indeficiens, & ſicut nebula texi omnem terram. Anſelmus autem videtur intelligere, de neceſsitate & impoſsibilitate poſterioribus voluntate diuina, in rebus creabilibus, vel creatis, qua neceſsitate ſecundum ipſum ibi, neceſſarium fuit quodammodo Chriſtum moti, & impoſsibile non mori. Vnde & ſtatim poſt praemiſſa ſubiungit; quare, quoniam quae vult, & non niſi quae vult, facit, ſicut nulla neceſsitas, ſiue impoſsibilitas praecedit eius velle aut nolle; ita nec eius facere, aut non facere, quamuis multa velit immutabiliter & faciat.

CAP. XX. Diſtinguit ſimiliter voluta in priora & poſteriora voluntate diuina, & oſtendit, quòd voluta poſteriora non ſunt cauſa volutionis diuinae, nec cauſa ſine qua non; & quod voluta priora ſunt aliqua cauſa eius.

HIs ita conſtantibus ratum erit, quòd voluta poſteriora volutione diuina, non ſunt cauſa volutionis diuinae, nec cauſa ſine qua non, vt fingitur à quibuſdam, & quòd voluta priora ſunt aliqua cauſa eius. Sunt autem aliqua voluta priora volutione diuina, vt Deum eſſe, Deum eſſe omnipotentem, bonum, cognoſcentem, & ſimilia. Alia verò poſteriora, vt totum mundum eſſe, & ſingulas partes eius. Haec igitur tria de volutione diuina poſſunt oſtendi ſimiliter ſicut tria priora capitula, ſcilicet 15um 16um & 17um tria ſimilia de diuina ſcientia oſtendebant; poſſuntque per locum à ſimili, aliter ſuaderi; ſic eſt in ſcientia diuina; quare & in volutione diuina, maximè cùm voluntas ſit ita libera vel liberior intellectu. Item prima pars huius poteſt oſtendi per hoc, quòd voluntas Dei eſt cauſa omnium poſteriorum, vt nonum & decimum quartum capitula docuerunt: ſi ergo aliquod iſtorum eſſet cauſa volutionis diuinae, illud eſſet cauſa ſuiipſius. Item aliter Deus neſciret vera poſteriora, ſicut decimi octaui ſententia manifeſtat. Nec Deus eſſet certus de eis, quoniam ad eius volutionem neceſſatio praexigitur cauſa incerta, ſcilicet illa poſteriora, vt futura contingentia, & haec ad eius ſcientiam, ſicut eodem 18o planiùs eſt argutum. Item cum Deus de neceſsitate cuiuſlibet contradictionis alteram partem ſciat, & hoc in omnibus ſcitis poſterioribus per ſuam voluntatem, per idem Capitulum, ſi volutio eius cauſetur à poſterioribus volutis, voluntas diuina neceſſario patitur ab eis volutionem aut nolutionem; quomodò ergo habet liberam voluntatem? Item ſi voluntas Dei patiatur a talibus non neceſſario ſed liberè, poteſt non ſic pati, & facere omnia nihil minus. Fruſtra ergo ponitur eam ſic pati. Item ſi Deus per voluntatem ſuā poſſet vna vice non ſic pati, alia ſic pati, poſſet aliquo modo mutari contra quintū. Quicquid enim patitur à cauſa mutabili, mutabiliter patitur, & eſt mutabile. Item perfectius eſt ſimpliciter agere, & non pati à talibus, quam ſic pati, ſicut praecedentia docuerunt; Hoc ergo, non alia, tribuendum eſt Deo, ſicut Suppoſitio prima dictat. Item futura contingentia non ſunt cauſa mouens voluntatem diuinam, quia tunc prius naturaliter eſſent futura quam mouerent, & quam Deus vellet illa eſſe futura, contra 14. & 18. ſicut & 15. de ſcientia talium arguebat. Hoc etiam poſſet oſtendi per multas Autoritates nono cap. allegatas, & ſpecialiter per illas, quae dicunt; quòd voluntas Dei eſt prima & ſumma cauſa omnium; ſi tamen ab alio moueretur, illud eſſet prius & ſuperius: Omnis enim cauſa efficiens, ſiue mouens eſt prior naturaliter & ſuperior ſuo moto. Item hoc planè tenet Petrus Lumbardus 1. Sentent. diſt. 45.4 ſic dicens; Haec itaque ſummè bona voluntas, eſt cauſa omnium quae naturaliter fiunt, vel facta, ſiue futura ſunt, quae nulla praeuenta eſt cauſa quia aeterna eſt, ideoque cauſa illius quaerenda non eſt.Augustinus. Ad quod multas Autoritates adducit, primo Auguſtini 83. Quaeſtionum 28. dicentis, Qui querit, quare voluerit Deus mundum facere; cauſam quaerit voluntatis Dei; Omnis autem cauſa efficiens maior eſt eo quod efficitur, nihil autem maius eſt voluntate Dei. Item Auguſtinus 1. de Geneſ. contra Manichaeos 5. Cauſas voluntatis Dei Manichaei ſcire quaerunt, cum omnium, quae ſunt, ipſa ſit cauſa. Si voluntas Dei habet cauſam, eſt aliquid quod antecedat voluntatem Dei, quod nefas eſt credere. Qui ergo dicit, quare Deus fecit coelum & terram? reſpondendum eſt ei, quia voluit: qui autem dicit, quare voluit? maius aliquid quaerit quam eſt voluntas Dei; nihil autem maius inueniri poteſt? Compeſcat ergo ſe humana temeritas, & id, quod non eſt, non quaerat ne id quod eſt, non inueniat. Hoc etiam tenet Hugo de Sacramentis libro primo,Hugo. parte quarta, capite primo, dicens, Prima rerum omnium cauſa voluntas eſt creatoris, quam nulla praecedens cauſa mouet, nec ſubſequens aliqua confirmat, quoniam ex ſemetipſa iuſta eſt. Et infra, vltimo. Hic igitur conſtat ordo rerum, vt poſt prima poſtcriora ſequantur; Prima omnium eſt voluntas creatoris, quoniam ex ipſa ſunt omnia; poſt ipſam ſequuntur, quae ſunt ex ipſa: Prima ſunt, quae in ea ſunt; ſecunda ſunt, quae ex ea ſunt: Quae in ea ſunt, aeterna ſunt, nec gradum habent, nec ſucceſſionem, quoniam in vnitate conſiſtunt, & in aeternitate non tranſeunt; quae ex ea ſunt, creata ſunt per eam. Aliae verò partes ſequentes poſſunt oſtendi, ſicut 16. & 17. de non cauſatione, & cauſatione diuinae ſcientiae, ſimilia oſtendebant.

CAP. XXI. Obiicit, & reſpondet, diſtinguit que rationabile & iuſtum per prius voluntate diuina, per poſterius & per mixtum.

HIC autem poſſunt multa obijci contra dicta de voluntate diuina, ſicut Capitulum proximum obijcit contra dicta de diuina ſcientia, & ſimiliter poſſunt ſolui. Praeterea poteſt etiam ſpecialiter obijci contra dicta: Si enim voluta priora ſunt cauſa volutionis diuinae, voluntas diuina aliquam cauſam habet, contra Autoritates Auguſtini proximo allegatas; Et tunc voluntas Dei non eſſet prima & ſumma cauſa omnium poſteriorum: Cognitio namque & voluta priora ſunt prior & ſuperior cauſa illius cauſae, quare & omnium cauſatorum ſuorum. Item voluntabile mouet voluntatem, & appetibile appetitum, vt patet in libris de Anima, Eth. & alibi multis locis; et Deus vult & appetit voluta poſteriora. Item omne agens rationale propter aliquem finem agit, vt patet ſecundo Phyſicorum & alibi ſatis crebrè; Finis autem mouet agentem, ſicut Philoſophia Naturalis, Metaphyſicalis, & Moralis concorditer ſaepè docent. Item omnis volens aliquid ſapienter vult illud propter aliquam rationem; ratio ergo mouet volentem ad ſic volendum. Item omnis volens aliquid iuſtè, vult illud, quia iuſtum eſt cum ſic velle: hoc ergo mouet • luntate • volentem vt velit. Ad primum iſtorum dicendum, quòd illa concluſio non eſt contra Autoritates adductas, quia omnes illae loquuntur de volutis poſterioribus, vt de creatione mundi, & ſimilibus, non de volutis prioribus: Quis enim negaret voluntatem Dei volutionem eius producere & cauſare, ſicut ex 17. huius patet. Pro ſecundo dicendum, quòd duplex eſt cauſa rerum in Deo, videlicet, ſufficiens & neceſſaria; qua ſcilicet poſita res neceſſariò ponetur; & ſic voluntas Dei eſt cauſa omnium poſterius cauſatorum, ſicut praecedentia clarè monſtrant; ſicque loquendo de cauſa, voluntas Dei eſt prima & ſumma omnium talium cauſatorum, & ſic intelligunt autoritates obiectae; alia eſt cauſa partialis, non neceſſaria, qua ſcilicet poſita, non neceſſariò ſequitur rem poni, ſicque cognitio eſt aliqua cauſa horum poſterius cauſatorum, ſicut ex decimo ſeptimo huius patet. Cognitio tamen non per ſe ſufficienter & neceſſariò producit omnia cognita: Deus enim cognoſcit aequaliter quaecunque non entia, quae non producit, ſicut & entia quae producit; & de tali cauſa priori videtur concludere argumentum. Ad tertium patet per reſponſionem ad ſimile argumentum capite decimo nono, de motione intellectus diuini à rebus intellectis. Voluntas enim Dei non mouetur propriè à volutis poſterioribus, ſed metaphoricè, forſan nimis; quia ſcilicet mouetur ab eorum ſimilitudinibus ſeu iders, ſiue ab eorum cognitione in intellectu diuino; ſed hae nullo modo caulantur à volutis poſterioribus, ſicut 15.16.17. & 19. plenius oſtendebant; quare nec volutio Dei ab his cauſatur. Pro quarto ſciendum, quòd duplex eſt finis, vt pater primo Ethicorum, 1. & alijs locis multis, ſcilicet finis vltimus, & finis medius: finis vltimus propter quem Deus vult & operatur quodcunque, eſt ipſemet, ſicut etiam ipſemet eſt finis vltimus actionis cuiuſlibet omnis rei, vt patet duodecimo Metaphyſicorum, & alibi in Philoſophia frequenter, cui & lacra Scriptura concordat.Parabol. Vnde Parabol. 16. Vniuerſa propter ſemetipſum operatus eſt Dominus; & haec eſt cauſa finalis potiſsima voluntatis diuinae, & cuiuſlibet operationis illius; quare & Sancti per hanc cauſam ſaepè Dominum precabantur. Vnde ſanctus Dauid Pſalmo vigeſim. quarto; Propter nomen tuum,Dauid. Ieremias. Domine, propitiaberis peccato meo. Oratque ſanctiſsimus Ieremias decimoquarto Deum, dicens; Fac propter nomen tuum, Domine, quoniam multae ſunt auerſiones noſtrae. Sanctus quoque Daniel nono, ſic orat; Propter temetipſum, inclina Deus aurem tuam; & hoc eſt,Daniel. Eſa. 43.48. Ezechiel. quòd veritas ipſa planè teſtatur, Eſaiae 43. Ego ſum, inquit, Ego ſum ipſe qui deleo iniquitates tuas propter me: Et infra 48. Propter nomen meum longe faciam furorem meum; propter me faciam, vt non blaſphemer, & gloriam meam alteri non dabo. Et Ezechiel. 36. Haec dicit Dominus; Non propter vos ego faciam, domus Iſrael, ſed propter nomen ſanctum meum; non propter vos ego faciam: notum ſit vobis. Quanquam & iſta de cauſa efficiente poſſunt intelligi. Finis enim mouet voluntatem quodammodo, & efficit ipſum velle, & de iſto fine argumentum non tenet, quia non eſt de volutis poſterioribus, imo prioribus. Eſt etiam voluntatis diuinae cauſa finalis media quodammodo, licet multum impropriè, ſcilicet, omnis creatura, propter quam alia ordinatur à Deo, ſicque homo eſt cauſa finalis totius alterius creaturae, ſaltem irrationalis, & illius volutionis diuinae, qua voluit hanc & fecit; haec enim tota propter hominem ordinatur, vt per multorum Patrum ſententias ſatis conſtat; quibus & concordat Philoſophus, ſecundo Phyſicorum, 24. ſic dicens; Vtimur propter nos omnibus quae ſunt; Sumus enim quodammodo, & nos finis.Machabaeorum lib. Marcus. Iohannes. Et ſic loquitur Scriptura, ſecundo Machabaeorum 5. Non propter locum, gentem, inquit, ſed propter gentem, locum Dominus elegit; & Marc. 24. Propter electos breuiabuntur dies illi; & Marc. 2. Sabbatum propter hominem factum eſt, non homo propter Sabbatum; & Ioannes duodecimo; Non propter me vox haec venit, ſed propter vos. Et primo ad Corinthios 11. Non eſt creatus vir propter mulierem, ſed mulier propter virum. Talis autem finis non mouet propriè voluntatem diuinam, ſed metaphoricè, vt dictum eſt in reſponſione ad proximum argumentum. Pro quinto argumento, oportet inquirere; Vtrum ratio moueat,Quaeſtio bona de ratione. & dirigat voluntatem diuinam. Quòd ſic eſt arguunt, Auguſtinus. Apostolus. argutum, & poteſt confirmari perillud Auguſtini ad ſeptimam quaeſt. Oroſij, 19. cap. allegatum; In Deo praeire voluntas ſapientiam non poteſt; ergo prius eſt rationabiliter ſapere, quam rationabiliter velle. Idemque de quaeſtionibus veteris & nouae legis; Potuit Deus cuncta ſimul facere, ſed ratio prohibuit. Item Apoſtolus ad Epheſ. 1. ſic dicit de Deo; Qui omnia operatur ſecundum conſilium voluntatis ſuae; vbi Gloſſa ſic exponit, id eſt, ſecundum voluntatem ſuam, quae ex ratione, quaſi diceret, Quare nos magis elegit ad officium praedicationis vel Apoſtolatus, neſcimus; ſed cum tamen conſilio fecit, non temerè; & poteſt confirmari, quoniam co • lium eſt quidam diſcurſus rationis, vt poteſt haberi ex 3. Eth. 7. & proceſſu ſequenti; aliàſque illud indignum ridiculum verificaretur de Deo; Sic volo, ſic iubeo, ſit pro ratione voluntas: Et hoc probat ſapientia ſua, quae attingit à fine vſque ad finem fortiter, & diſpoſuit omnia ſuauiter. Item ſi Deus bene quicquam vellet,Apoſtolus. Parab. cap. 4 Eccleſiaſticus. & faceret ſine ratione praeiudicante, eadem ratione ſic poſſet homo contra Apoſtolum, 1. ad Tim. 5. Sine praeiudicio nihil facias, id eſt, ſine priori iudicio; & Parabol. 4. Palpebrae tuae praecedant greſſus tuos. Et Eccl. 15. Deus ab initio conſtituit hominē, & reliquit illū in manu conſilij ſui. Idem patet per Philoſophum 3. Eth. de electione & conſilio.Philoſophus. Confirmatur haec ratio, quia homo factus eſt ſecundum animam ad imaginem Dei, ſcilicet ſecundum memoriam, intelligentiam, & voluntatem. Si ergo in Deo voluntas ducat rationem, ſic debet in homine correſpondenter: Aliter enim non eſſet imitatio, nec ſimilitudo perfecta: Item alias nemo poſſet diſputare cum Deo, de aliquo facto ſuo. Nam vbi nulla eſt ratio, nulla diſputatio poteſt eſſe,Iob. contra illud Iob 13. Cum Deo diſputare cupio, & ita facit, Quare, inquiens, lacero carnes dentibus meis? quare tacens conſumor? cur faciem tuam abſcondis? & alibi frequenter proponit multas ſimiles quaeſtiones; quare & dicit, Si fuero iudicatus, ſcio quod iuſtus inueniar; Et infra 19. Intelligite, quia Deus non aequo iudicio afflixerit me. Item ad Epheſ. 1.A • s. Elegit nos ante mundi conſtitutionem; Et ad Rom. 9. Vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret; Electio autem eſt appetitus conſiliatiuus, vt patet 3. Eth. 6. & ſexti ſecundo: Conſilium ergo eſt cauſa electionis, & voluntatis diuinae. Item Anſelmus 1.A • lmu • . Cur Deus homo 10. Sicut in Deo quodlibet paruum inconuenions ſequitur impoſſibilitas, ita quamlibet paruam rationem, ſi ma • ori non vincitur, comitatur neceſsitas; & ſic procedit per totum illum librum ſic oſtendendo, quod rationale fuit Deum facere vel non facere hoc vel illud, & per hoc concludendo ipſum feciſſe vel non feciſſe hoc aut illud; quare & capite ſeptimo ita dicit, Sufficere nobis debet ad rationem voluntas Dei cùm aliquid facit, licet non videamus cur velit. Voluntas namque Dei nunquam eſt irrationalis: Ergo ratio mouet voluntatem diuinam, • mbardus. & efficit eius velle. Dicitque Petrus Lumbardus 1. ſentent. diſtinct. 42.1. quod voluntas Dei rationalis eſt & aequiſsima. Ad partem contrariam arguitur iſto modo. Si ratio moueat voluntatem diuinam, illa non cauſatur in Deo ab aliqua creatura, ſicut ex prioribus ſatis patet, ſed eſt ſibi intrinſeca & eſſential • , ergo eſt neceſſaria; ergo voluntas Dei neceſſariò ſibi conſentit; alias enim in Deo poſſet eſſe repugnantia voluntatis & rationis; quare & peccatum ſcienter contra conſcientiam rationabiliter informatam; ſicque Deus neceſſario ageret ad extra quicquid agit. Item ſi ratio moueret voluntatem diuinam, maior ratio magis moueret: Cum ergo Deus poſſet facere omnia meliora quam facit, & hoc eſſet melius, & rationabilius ſi fieret; ergo hoc magis mouet voluntatem cius, ergo ſic vult, & facit. Item quicquid Deus facit, poſſet illud dimittere, & facere aliud aequè bonum. Nulla ergo eſt ratio, quare hoc dimittit, & illud facit, magis quàm è contra. Confirmatur per ſimile de homine; Si enim homini potenti ſaluare tantum vnum hominem a morte, occurrant duo morituri niſi ipſe ſubueniat, ſuppoſita per omnia paritate, vtrumlibet iſtorum ſaluando, & reliquum dimittendo, bene facit; & hoc ſine aliqua ratione praeuia voluntati. Nulla enim eſt ratio potior pro iſto quàm pro illo, & idem eſt de praeſerente vnum duorum idocorum aequaliter ad aliquam dignitatem, & de dante liberaliter munus vni multorum aequè dignorum,L • . 4. vel etiam dignorum inaequaliter minus digno. Vnde Luc. 4. Multae viduae erant, &c. & ad nullam earum miſſus eſt Elias, niſi in Sarepta Sydoniae ad muherem viduam; & multi leproſi, &c. & • o. Matth. nullus eorum mundatus eſt niſi Naaman Syrus; ſicque fecit ille Paterfamilias Euangelicus, de quo Matth. 20. dando tam liberaliter operantibus in vinea ſua vna hora, quàm alijs operantibus toto die, dicens cuilibet murmuranti, Volo huic nouiſsimo dare, ſicut & tibi. An non licet mihi quod volo facere, nec alle gauit, ſicut nec oportuit,Iob. aliam rationem. Et hoc eſt quod ſonare videtur illud Iob 34. Ipſo concedente pacem, quis eſt qui condemnet? Ex quo abſconderit vultum ſuum, quis eſt qui contempletur eum? Super quod B. Greg. 25. Moral. 14. ita dicit, Nemo ergo diſcutiat, • ur ſtante populo Iudaico dudum in infidelitate Gentilitas iacuit? & cur ad fidē Gentilitate ſurgente Iudaicum populum infidelitatis culpa proſtrauit? Nemo diſcutiat cur alius trahatur ex dono, alius repellatur ex merito? Si enim Gentilitatem miraris aſtumptata, ipſo concedente pacem, quis eſt qui condemnet? ſi Iudaeam obſtupeſcis perditam, ex quo abſconderit vultum ſuum, quis eſt qui contempletur cum▪ Itaque conſilium ſummae & occuliae veritatis ſatisfactio aper • ae rationis. Vnde in Euangelio Dominus, cùm de huiuſmodi rei cauſa loque • etur, a • t, Conſiteor tibi Pater, Domine coeli & terrae, quiabſcondiſti haec à ſapientibus, & prudentibus, & reuelaſti ea paruulis; Ita Pater at que mox tanquam rationem quandam abſconſionis, & re • elationis adiungens, a • t; Quia ſic fuit placitum ante te. Et infra eodem 15. Vnde & in vinea laborantibus mercedem reddens, cum quoſdam operarios inaequales in opere aequaret in • aemio, & plus in mercede quaereret qui labori amplius inſudaſſet, ait; Nonne ex denario conueniſti mecum? Volo autem & huic nouiſsimo dare, ſicut & tibi. An • on licet mihi, quod volo, facere▪ In cunctis ergo quae exterius exponuntur, aperta cauſa rationis, eſt occultae iuſtitia voluntatis: Quare videtur quod ſit ſimiliter in omnibus factis Dei. Vnde Eccleſiaſt. 8. Intellexi, quod omnium operum Dei, nullam poſsit homo inuenite rationem eorum quae fiunt ſub E • le • . Sole. Ca • ; Si tamen aliqua ratio operum Dei eſſet, poſſet aliquo modo ab homine inueniri, ſicut & poteſt de Deo, qui omnia opera ſua praecellentia incomparabili antecedit.Anſelmus. Dicitque Anſelmus Proſ 11. Illud • e • tè nulla ratione comprehendi poteſt, cur de ſimilibus malis, hos magis ſaluet Deus quàm illos per ſummam bonitatem; & illos magis damnet quàm illos per ſummam iuſtitiam. Item Danielis 4. Iux • voluntatem ſuam facit, tam in virtutibus coeli,Daniel. 4. Iob. quàm in habitantibus terrae, & non eſt qui reſiſtat manui eius, & dicat, Quare feciſti? Et Iob 9. Quis dicere poteſt Deo, cur ita facis? Vnde & ille profanus Auerroes ſuper 12. Metaph. comment. 51. dicit, Declaratum eſt igitur, aliquod ens eſſe ſciens, de quo non eſt fas dicere ſibi.Auerroes. Quibus concordat Apoſtolus ad Roman. 9. ſic dicens, Voluntati eius quis reſiſter? O homo,Apostolus. tu quis es, qui reſpondeas Deo? Nunquid dicit figmentum ei qui ſe • nxit, quid me feciſti ſic? & hoc oſtendit per argumentum de indifferentia rationis differentium factorum ſicut ſuperius arguebam. An, inquit, non habet poteſtatem figulus luti, ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem, aliud verò in contumeliam? & multa ſunt talia in Scriptura. Ad hoc autem poſſet quis breuiter reſpondere & dicere, quod duplex eſt ratio, Increata ſcilicet & creata; Ratio increata mouet voluntatem Dei, non creata, ſicque procedunt argumenta ſuis vijs hinc inde. Tamen vt iſta magis appareant, eſt parum diutiùs immorandum. Quaedam enim ſunt rationabilia priora naturaliter voluntate diuina, vt Deum eſſe. Deum eſſe aeternum, omnipotentem, & ſimilia; & haec rationabilia, & horum ratio benè poſſunt & poteſt mouere voluntatem diuinam, vt in ſuo ſimili ſuperius eſt oſtenſum: & alia ſunt rationabilia poſteriora naturaliter voluntate diuina, & dependentia ab illa tanquam à ſua cauſa, & nullum horum, nec ratio poſterior alicuius iſtorum hanc mouet aut determinat voluntatem. Imò quia Deus vult ſic fieri, rationabile eſt quòd ſic fiat, non è contra, ſicut etiam eſt de homine praeferente vnum duorum aequalium, & alterum dimittente, in aliquo caſu praemiſſorum: Quia enim homo praefert iſtum, eſt rationabile hunc praeferri: & hoc eſt quod dicit finis Autoritatis Gregorij iam adductae. Et praeter haec, videntur aliqua rationabilia mixta quodammodo ex vtriſque, ſicut hanc creaturam ſubijci creatori, & Deum eſſe Dominum huius rei: Non enim hoc eſt rationabile neceſſario, & penitus abſolutè, quia tunc praecederet naturaliter voluntatem diuinam, & ſemper de neceſsitate abſoluta ſic eſſet: ſed eſt rationabile conditionaliter, ſiue ex ſuppoſitione, videlicet, ſi iſta creatura vel res exiſtat, & iſta conditionalis, eſt rationabilis ſimpliciter abſolutè, ſi aliqua creatura ſit, debet ſubijci creatori, & ipſe dominari illius, & priùs naturaliter eſt rationalis. rationabile quàm voluntas Dei ſic velit, nec eius ratio, ſeu rationabilitas dependet ab ea. Eſt enim aliqua prima ratio in Deo neceſſaria abſolutè, prior naturaliter voluntate ſua, ſicut forſitan Deum eſſe, vel Deum eſt • eracem ſeu veritatem, ex qua multa alia neceſſariò conſequuntur; & ſunt vt aeſtimo, om • illa quae ſunt neceſſaria abſolutè; Ex antecedente enim neceſſario tantum neceſſarium neceſſario conſequetur, & omne neceſſarium abſolutè eſt primum neceſſarium, vel neceſſariò reducitur ad illud, & neceſſariò ſequitur ex illo. Si enim ſequatur ex illo, & non neceſſariò, hoc eſt per aliquod medium contingens, puta per voluntatem diuinam; ſed nihil dependens à cauſa contingenti, & libera, eſt neceſſarium abſolutè; haec igitur omnia neceſſaria abſolutè ſunt ſimiliter rationabilia abſolutè. Si enim antecedens in conſequentia neceſſaria eſt rationale. rationabile abſolutè, & conſequens ſimiliter erit rationabile abſolutè, nec aliquo modo dependens à voluntate diuina, quoniam nec antecedens, nec conſequentia dependent ab ea, qu • re nec conſequens dependebit. Haec igitur conditionalis, Si iſta creatura eſt, Deus eſt Dominus eius, eſt rationabilis abſolutè, & prius naturaliter, quàm voluntas Dei ſic velit; ſed exiſtentia conditionis, ſcilicet quòd iſta creatura eſt, cauſatur & dependet à voluntate diuina; & eſt rationabile quod iſta creatura ſit, quia Deus vult eam eſſe, non è contra: Non enim fuit potior ratio quare voluit facere iſtam, & dimittere aliam poſsibilem aequalem huic per omnia, quàm è contra. Quare videtur quòd iſta; Deus eſt Dominus huius rei • ſit rationabilis mixtim quodammodo vt eſt dictum; Quod enim Deus ſit Dominus huius rei, ſi haec res ſit, eſt rationabile ſimpliciter priùs voluntate diuina, ſed quod haec res ſit, cauſatur, & dependet ab ea, ideoque eſt rationabile poſterius huiuſmodi voluntate. Eſt autem adhuc pro ſecundo membro iſtorum rationabilium, viterius aduertendum, quòd quaedam eſt ratio obligans, quaedam praeponderans, quaedam verò congruens, & concomitans: Ratio obligans eſt, quae dictat quenquam debere, & teneri, facere vel dimittere hoc aut illud, quam qui habet, & non ſequitur ipſam, peccat, & talis ratio non eſt in Deo reſpectu volutorum poſteriorum, ſed eſt in nobis frequenter. Ratio autem praepondetans eſt, quae dictat, quòd melius eſſet facere hoc quàm illud, vel quòd melius eſſet hoc facere, quàm dimittere, & talis ratio non mouet, nec concludit voluntati diuinae, nec eam determinat ad agendum: Poſſet enim Deus facere meliora, quam facit, & multa bona, quae non facit. Ratio verò congruens & concomitans eſt, quae dictat quòd congruum eſt, & bonum facere vel dimittere hoc aut illud, & ſic loquendo de ratione, Deus vult rationabiliter quaecunque voluta poſteriora; et ſic homo rationabiliter vult praeponere, & praeponit vnum duorum aequalium, velforſitan inaequalium minus dignum in aliquo caſuum praemiſſorum. Si enim hoc fiat, congruum eſt & bonum, & talis ratio non obligat, nec determinat Deum aut hominem, ſed tantum ſufficit ad volendum. Homini tamen tutum eſt ſemper & ſanctum, vt conformet voluntatem ſuam rationi praeponderanti, vbicunque talem poteſt habere, & ſic forſan intellexit Apoſtolus, cum dicebar, Nihil ſine praeiudicio facias, vbi ſcilicet poteſt tale praeiudicium praeponderans, vel etiam obligans reperiri. Vbi verò non poteſt, ſicut eſt in praelatione vnius duorum aequalium, ſufficit pro ratione voluntas, vel ſaltem ratio congruens, & concomitans, vt eſt dicta, & de tali praeiudicio poſſet ſimiliter intelligi Autoritas memorata. Deus autem non poteſt ſequi per omnia rationem praeponderantem, niſi faceret omnia poſ • ibilia, & horum quodlibet infinitum, quod contradictionem includit, vt alibi eſt oſtenſum. Sufficit igitur ſibi in talibus pro ratione voluntas, vel ſaltem ratio congruens, & concomitans praetaxata. His igitur plenè viſis, ſolutio argumentorum omnium pro, & contra non poterit non vider • . 〈1 paragraph〉 Nunc autem pro ſexto argumento, & vltimo, ſupereſt ſimiliter perſcrutari, Vtrum iuſtitia moueat, aut dirigat voluntatem diuinam; Quòd ſic argutum eſt prius, & poteſt argui pro, & contra, ſicut de ratione, & rationabili eſt argutum. Omnis enim vera ratio videtur quaedam iuſtitia, & omne rationabile quoddam iullum. Praeterea poteſt ſpecialiter arg • a • partem affirmatiuam per Auguſtinum de Quaeſtionibus veteris,A • & nouae legis dicent • m, Omnia quidem poteſt Deus, ſed non facit niſi quod conuenit veritati eius & iuſtitiae. Veritas ergo & iuſtitia mouent voluntatem Dei ad agendum. H • vel • Apoſtolus. Item 2. ad Tim. 4. R • poſita eſt mihi corona iuſtitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die iuſtus Iudex; Et 2. ad Theſ. 1. Si tamen iuſtum eſt apud Deum, retribuere tribulationem his, qui vos tribulant, Et alibi in Scriptura Canonica, & Sanctorum, atque Doctorum inuenitur creberrime, quòd Iuſtitia exigit, Pa • . 11. & requirit, quòd Deus retribuat vnicuique ſecundum merita prout geſſit. Vndè & Parab. 11. Pondus aequum voluntas eius. Item non eſſe iuſtum eſt cauſa, quare Deus aliquid non vult, nec facit; ergo eadem ratione eſſe iuſtum eſt cauſa, quare aliquid vult & facit. Per hoc enim videtur Abraham audacter contra Deum arguiſſe Gen. 18. Gen. 18. Num perdes iuſtum cum imp • : Abſit a te vt rem hanc facias, & occidas iuſtum cum impio, fiat que iuſtus ſicut impius; non eſt hoc tuum, qui iudicas omnem terram, nequaquam facies iudicium hoc. Item alias voluntas Dei eſſet prima, & ſumma iuſtitia, & quicquid vellet, eo ipſo eſſet iuſtum; ſed hoc eſt plance contra Anſelmum 1. Cur Deus homo 12. ſic dicentem, Quod autem dicitur, quod vult Deus iuſtum eſt, & quod non vult non eſt iuſtum, non ita intelligendum eſt, vt, ſi Deus velit quodlibet inconueniens, iuſtum ſit, quia ipſe vult; Non enim ſequitur, Si Deus vult mentiri, iuſtum eſſe mentiri; ſed potius Deum illum non eſſe. Item alias non eſſet aliquid per ſe iuſtum, ſed tantum iuſtum poſitiuum à voluntate diuina; ergo nec aliquid eſſet per ſe iniuſtum,P • • p • . ſed tantum quia prohibitum ab eadem, quod videtur contra Philoſophum 5. Eth. 12. ſic dicentem, Politici autem iuſti hoc quidem naturale eſt, hoc quidem legale; Naturale quidem quod vbique eandem habet potentiam, & non in videri vel non, id eſt, non conſiſtit in iudicio legiſlatoris, eo quòd ſic ſibi videtur, vel non videtur; et addit, Legale autem, quod ex principio quidem nihil differt, ſic vel aliter; quandò autem ponitur, differt; puta mna redimi, & captam ſacrificare, ſed non duas oues; & ſimile habetur in Canone Diſt. 1. Quòd etiam aliquid ſit per ſe iniuſtum,A • . non ſolum quia prohibitum, patet per Auguſtinum 1. de libero arbitrio 6. dicentem, Non ideo malum eſt adulterium, quia vetatur lege, ſed ideo vetatur lege quia malum eſt; Doc etque Auguſtinus in quaeſtionibus ſuper Leuiticum 62. & recitat Gloſſa ſuper 19. Leuit. quòd aliqua ſunt iniuſta & mala, quia prohibita, aliqua verò è contra, ſicut mendacium. Item alias voluntas Dei eſſet ſummalex, & principium totius iuſtitiae, quod videtur contra Auguſtinum 1. de libeto arbitrio 13. ſic dicentem, Lex illa incommutabilis cui ſemper eſt obtemperandum, ſumma ratio nominatur; Non eſt ergo voluntas, quia ratio eſt in Intellectu. Et infra codem, Lex aeterna eſt, qua iuſtum eſt, vt omnia ſint ordinat • ſſima; et haec lex, vt videtur, non dependet a voluntate diuina, ſed eſt immutabilter per ſe iuſta. Oppoſita pars iſtius poteſt etiam per aliqua ſuaderi: In regulis enim iuſtitiae ſiuè legis, non eſt aſcendere infinitè propter Suppoſitionem ſecundam, ſed eſt aliqu • ſumma omnium & principium aliarum. Illa non poteſt eſſe in aliqua creatura, ſed neceſſario eſt in Deo; Et non eſt ratio, nec vlla lex neceſſaria in Deo prior eius voluntate? Nulla enim eſt lex aut ratio, quare duorum poſſibilium aequalium, vult & facit vnum, & non aliud, ſicut ſuperius eſt argutum; ergo illa ſumma lex & iuſtitia neceſſariò eſt voluntas.Anſelmus. Auguſtinus. Vnde Anſelmus Proſ. 11. Id ſolum iuſtum eſt quod vis, & non iuſtum, quod non vis; & Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 61. Semel locutus eſt; Si quaeras quid iuſtum, quid iniuſtum, reſpice vbi ſemel locutus eſt Deus, & ibi inuenies fontem iuſtitiae. Hoc poſſet confirmari per leges humanas eccleſiaſticas, & etiam ſaeculates: Frequenter enim in Eccleſiaſticis legibus dicit Papa; Placuit nobis ſic, vel ſic, quod eo ipſo pro lege ſtatuitur, & tenetur; Leges quoque imperiales habent plerunque ſimile fundamentum, vnde & dicunt; Quòd Principi placuit, legis habet vigorem: Sed ita liber eſt Deus in condendis legibus pro ſua tota Republica gubernanda, ſicut & hi pro ſua. Voluntas ergo Dei eſt pro lege ſufficiens, & lex ſumma. Hic autem poteſt reſponderi per omnia, de iuſtitia ſiue iuſto, ſicut de ratione & rationabili ſuperius eſt reſponſum, & ſicut rationabilia ſunt ibi diuiſa, ſic poſſunt & hic iuſta. Quaedam enim ſunt iuſta priora naturaliter voluntate diuina, nec dependent ab ea, vt Deum eſſe, Deum eſſe aetet num, omnipotentem, & ſimilia, & haec iuſta, & horum iuſtitia bene poſſunt & poteſt mouere voluntatem Dei ad volendum; alia vero ſunt iuſta poſteriora; alia quidem mixta, ſicut de rationabilibus erat dictum. Legalia quoque ac Leges ſimiliter diuiduntur; mixta forſan ſunt talia; bonos praemiari, & malos puniri, & ſimilia. Et ſicut in alio genere eſt aliquod proprium & primum principium, per quod caetera regulantur, ſicut praecedentia docuerunt: ſic in genere legalium & iuſtorum eſt neceſſariò aliqua prima lex, & iuſtitia, quae eſt prima regula, & primum principium, à qua, vel à quo originaliter omnia alia legalia, & iuſta ſequentia deriuantur, & in omnibus diriguntur. Hoc autem principium proprium videtur infallibilis veritas diuinae eſſentiae, cui velut immobili fundamento omnia iudicia iuſtitiae innituntur. Quod ille Dauid, teſtis veritatis eximius, videtur teſtari, cùm dicit;Dauid. Principium verborum tuorum veritas; In aeternum omnia iudicia iuſtitiae tuae, Pſalmo 118. Quare & ab iſto principio tota lex, veritas nominatur, ſupra eodem; Lex tua veritas. Haec autem prima iuſtitia eſt iuſta per ſe, & primò, neceſſario, & penitus abſolutè, nullo modo dependens à voluntate diuina, ſed naturaliter prior ea: Ex hoc autem primo iuſto multa alia iuſta neceſſariò conſequuntur, & ſunt, vt arbitror, omnia illa, quae ſunt iuſta neceſſariò abſolutè, non quia praecipiuntur à Deo, vel homine qualicunque; quorum etiam oppoſita ſunt iniuſta neceſſariò abſolutè, quod poteſt oſtendi, vt ſupra de rationabilibus ſimile fuit oſtenſum. Et cum iſtis iuſtis aut iniuſtis non poteſt Deus nec homo in minimo diſpenſare, ſicut nec mutare neceſſarium vel impoſsibile abſolutè: Haec enim non ſubſunt voluntati diuinae, nec hominis quouiſmodo, ſicut nec antecedens, nec conſequentia, à quo & per quam ab illo iuſtiſsimè conſequuntur, cuiuſmodi ſunt; Creaturam, ſi ſit, ſubijci Creatori, & beneficiatum teneri benefactori, ſaltem Deo benefactori; nullum debere peccare, & ſicut forſitan eſt; nullum debere quicquam facere contra conſcientiam propriam, aut contra praeiudicium propriae rationis; & tale forſitan eſt mentiri, ſicut videtur Anſelmus velle, vbi fuerat allegatus.Anſelmus. Hoc enim videtur contraire alicut veritati; quare & primae veritati, quae eſt principium totius legis, ac iuſticiae diuinae pariter & humanae: & ſine dubio tale eſſet Deum mentiri, de quo loquitur Anſelmus ibidem. Haec autem ſunt iura naturalia ſimpliciter, quae in ipſa natura naturante immobiliter ſunt fundata. Ex hac autem prima regula omnium legalium & iuſtorum, multa alia legalia & iuſta ſequuntur, non neceſſariò vt priora, ſed liberè & contingenter, quia per medium liberum & contingens, ſcilicet per voluntatem diuinam, & haec ſunt omnia legalia temporaliter inſtituta. Vnde Auguſtinus, primo De Libero arbitrio, decimotertio,Auguſtinus. diſtincta duplici lege, ſcilicet, temporali ſeu commutabili, aeterna ſeu incommutabili dicit; In iſta temporali lege nihil eſſe iuſtum atque legitimum, quod non ex hac aeterna ſibi homines deriuauerunt. Quare & Hugo primo De Sacramentis 4. parte prima,Hugo. loquens de voluntate diuina, ſic ait; Secundum eam iuſtum eſt, quod iuſtem eſt, quod vtique iuſtum non eſſet, ſi ſecundum eam iuſtum non eſſet. Cum ergo quaeritur, quare iuſtum eſt quod iuſtum eſt? conuententiſsimè reſpondetur, quia ſecundum voluntatem Dei eſt, quae iuſta eſt. Cùm autem quaeritur, quare & ipſa iuſta eſt? hoc ſanius reſpondetur, quoniam primae cauſae nulla cauſa eſt, cui ex ſe eſt, eſſe quod eſt; Haec autem ſola eſt, vnde ortum eſt quicquid eſt, & ipſa non eſt orta, ſed aeterna. Vnde & Sapient. 12. Virtus tua iuſtitiae initium eſt:Sapient. 12. Eſaias. Et Eſaiae 51. Attendite ad me, populi mi, quia lex à me exiet, & iudicium meum in lucem populorum requieſcet. Iuſtorum quoddam ſequitur neceſſariò ex ſuppoſitione, & inſeparabiliter naturam creatam, vt, Hominem eſſe rationalem, omnes homines eſſe ſimiles in ſpecie; & Totum eſſe maius ſua parte, & ſic de ſimilibus; & iſtud eſt ius naturale ſimpliciter naturae creatae, & omnino neceſſarium, cum quo nec Deus, nec homo naturalis poteſt diſpenſare, ſtante tali natura creata. Quoddam verò ſequitur naturam creatam, non omnino neceſſario, ſed in maiori parte, quod quaſi omnes, & vbique faciunt inſtinctu naturae, non conſtitutione humana, cuiuſmodi ſunt, Hoc quenquam facere alij, quod ſibi vult fieri, & ſimiliter negatiuè, prolis dilectio, & eius educatio, benefactorum retributio, violentiae violenta repulſio, fidei ſeruatio, & ſimilia; & ſic frequenter & poenè ſemper loquuntur Autores & leges de iure naturali: Et cum iſto iure naturali ex cauſa poterit diſpenſari; talia enim naturalia ſecundum Philoſophum 2. Phyſic. ſemper vel in maiori parte vno modo ſe habent, ſed quandoque & in minori parte deficiunt. Vnde Gratianus in Canone diſt. 13. Aduerſus naturale ius nulla diſpenſatio admittitur, niſi fortè duo mala ita vrgeant, vt alterum eorum neceſſe ſit eligi: Hoc enim videtur vnum ius naturale, Nullum apparens malum eſſe eligendum, cum quo diſpenſatur in caſu, ſi neceſſe ſit quenquam eligere apparens malum maius vel minus, & haec eſt epieikeia iuris naturalis, ſicut alia ſimilis eſt iuris poſitiui legalis vt patet 5. Eth. 16. Hoc autem ſecundo modo vel primo omne illud videtur ius ſeu iuſtum naturale, ad quod eſt fortior ratio, cùm homo naturaliter habeat rationem pro regula ſua naturali; quare & ius naturale videtur, quod hanc ſequatur; & horum oppoſita ſunt prohibita, quia mala, & non è contra. Adhuc autem eſt quoddam iuſtum à prima iuſtitiae regula, non neceſſario ſed libere deriuatum, quod neutro iſtorum modorum eſt naturale, ad quod ſcilicet antequam ſtatuatur, non eſt fortior ratio pro, quàm contra, & tale eſt ius merè poſitiuum & legale.Philoſophus. Vnde Philoſophus 5. Eth. 12. Iuſtum legale eſt quod ex principio nihil differt ſic vel aliter; quando autem ponitur, differt, ſicut ſi Dominus praecipiat ſubdito duorum omnino aequalium facere hoc quidem primo, illud autem ſecundo, tunc primò iuſtum eſt ſic fieri, & non aliter, & talia videntur omnia quae in caſu aequalitatis & indifferentiae, ſorte dirimi ſtatuuntur, vel etiam permittuntur, cuiuſmodi forſan fuit, non comedere de fructu ligni ſcientiae boni & mali; & ſimile his videtur quod eſt, infra decendium appellandum. Nam nulla ratlo magis cogebat ab initio ad 10. dies, quàm ad 11. vel ad 9. ſed aliquis terminus fuit neceſſarius, ideoque oportuit legiſlatorem congruum terminum definire. Et huiuſmodi videntur omnia quae ideo ſunt mala, quia prohibita, non è contra; Et in talibus vera eſt illa Maxima Iuriſtarum, Quod Principi placuit, legis habet vigorem, & Sic volo, ſic iubeo, ſit pro ratione voluntas; & ſimiliter in quibuſdam alijs, in quibus ſecundum veritatem eſt fortior ratio pro, quam contra; ſed non conſtat omnibus ita eſſe. Ne igitur quilibet ſecundum phantaſiam proprij capitis poſſet ſibi fingere rationem, & ſic facere ſibi legem, ne fortaſsis vmbra rationis ſub ſpecie verae rationis ſubreperet; ex pedit quod omnia talia, quamuis ſecundum veritatem ſint per ſe rationabilia atque iuſta, quia tamen pluribus dubia, legiſlatoris diſcreto arbitrio ſerenentur, & eius Autoritate iuſta decernantur & certa, ſic que quod Principi rationabiliter placuit ſtatuendo, legis habet vigorem determinatum & certum, & priùs non habuit niſi dubium & incertum: Et cum talibus legibus fit diſpenſatio, ſicut in vtroque iure apparet. In talibus inſuper epicikeia pluries locum habet 5. Ethic. 16. atteſtante. Praeterea eſt quaedam iuſtitia obligans, quaedam praeponderans, quaedam verò congruens, & concomitans, ſicut de ratione ſuperiùs erat dictum: Per haec autem & alia iam praemiſſa patet reſponſio ad omnia argumenta.

CAP. XXII. Quod Deus habet volutionem vel nolutionem actualem diſtinctam contra obiectum quodlibet voluntatis.

COnſequens autem dictis videtur oſtendere, quod diuina voluntas habet volutionem vel nolutionem actualem, propriam & diſtinctam circa quodcunque obiectum voluntatis bonum vel malum, verum vel fictum, poſsibile vel impoſsibile, praeſens, praeteritum, & futurum. Hoc autem quantum ad omnia talia quae ſunt poſteriora voluntate diuina per cap. decimum octauum oſtendetur: Omnia namque talia ſcit complex • eſſe talia, & hoc non poteſt niſi praeuia voluntate per aliquem actum ſuum. Item ſi non eſt ita, aliquod eſt obiectum circa quod Deus nō habet actum aliquem voluntatis, & certum eſt quod poteſt habere; ergo ipſe eſt in potentia, & quaſi dormiens reſpectu talis obiecti; quare & poteſt eſſe actualior, nobilior, & perfectior quam ſit modo. Modo ergo non eſt actualiſsimus, nobiliſsimus, & perfectiſsimus, quod prima ſuppoſitio, & 3. pars corollarij, primi vetant. Actus enim prior eſt potentia, definitione, perfectione, & tempore, ſicut ex 9. Metaph. 13. & poſt conſtat; vbi dicit Auerroes comment. 16.Auerroes. Signum eius quod actus eſt, complementum & perfectio eſt, quoniam actus eſt operatio, & operatio eſt complementum, & perfectio operantis; & ideo actus in lingua Graeca ſignificat id, quod ſignificat complementum & perfectio; operantis. & comment. 17. dicit, quod primus motor eſt actus purus, in quo non eſt potentia omninò; & ſuper 12. Metaph comm. 38. dicit, quòd illud, quod mouet primū motum, cùm ſit actus purus ſine aliqua potentia, impoſsibile eſt vt habeat aliquam diſpoſitionem ab ea quam habet. Item ſi in Deo eſſet potentia, illa eſſet bona, & omni tali potentia actus ſuus eſt melior & honorabilior, vt probatur 9. Metaph. 19. Item ſicut intelligere in actu ſe habet ad intelligere in potentia; ſic & velle, vel nolle in actu, ad velle vel nolle in potentia: ſed intelligere in actu perfectius eſt quàm intelligere in potentia; quare & velle & nolle in actu, perfectius eſt quàm haec in potentia; ergo per primam Suppoſitionem, & tertiam partem Corollarij primi, iſta tribuenda ſunt Deo.Philoſophus Nonne 12. Metaph. 51. per hoc probat Philoſophus, Deum intelligere in actu, non in potentia, ſub his verbis, Si non intelligat, quid vtique erit inſigne venerabile, ſed habet quemadmodum [vt ſit] dormiens;Auerroes. vbi Auerroes, Neceſſe eſt, ſi eſt Intellectus, vt ſemper ſit alterum iſtorum duorum, aut ſecundum diſpoſitionem, in qua ſciens non vtitur ſua ſcientia, aut in qua vtitur; ſi detur primum, eſt quaſi dormiens, & non inuenitur in eo diſpoſitio nobilis, & hoc eſt inconueniens. Item foelicitas conſiſtit in vſu, non in poſſeſsione; in operatione, non in habitu,Philoſophus. ſicut probat Philoſophus 1. Eth. 12. per hoc quòd habitus poteſtineſſe nullum bonum facienti, vt dormienti, ſed operatio non▪ & idem habetur ſupra 5. & infra vlt. vbi & allegat dicentes, Nihil differre ſecundum dimidium vitae foelices à miſeris; Deus autem eſt foeliciſsimus, quare & actualiſsimus. Hoc autem totum patet expreſsius 10. Ethic. 12. vbi probat Philoſophus quòd foelicitas eſt operatio ſpeculatiua, per hoc quòd dij ſunt maximè beati & foelices, & hoc operando non dormiendo, & haec operatio erit neceſſario ſpeculatiua; vbi dicit Auerroes, Deus glorioſus, & Angeli,Auerroes. nobilioris ſunt ſtatus & foelicitatis, quàm caetera entia; Ideo actum habent: non decet enim vt ſint dormientes. Nonne ideo Algazel 3. Metaph. ſentent. 7a dicit, quòd,A • azel. D • ſius. Propheta. In neceſſe eſſe nihil eſt in potentia, & Dionyſius de diuinis nominibus 7o deducit ad hoc tanquam ad impoſſibile, quòd Deus vacat alicubi, ſicut 15um huius pleniùs recitauit. Ann • & Propheta Pſal. 120 dicit de Domino, Ecce non dormitabit, neque dormiet qui cuſtodit Iſraelem, multum videlicet aut modicum otiando, ab opereue vacando? In beatitudine quo que futura Angelorum & hominum, nulla erit otioſitas, ceſſatio, neque vacatio intellectus, aut etiam voluntatis, ſicut tam rationes quàm Autoritates nos docent, ſed actualis & perfecta operatio vtri • ſque iugiter perſeuerans: quomodo ergo de Deo tunc, & nunc, & ſemper beatiori incomparabiliter infinitè, non ſimiliter aeſtimandum? Item talis diſpoſitio in intellectu, voluntateue noſtra habet quandam indifferentiam, potentialitatem, & imperfectionem annexam; quare & in Deo ſimiliter: Non eſt ergo ponenda in eo teſte prima Suppoſitione, & tertia parte Corollarij primi huius: & propter iſtam rationem,Iohannes Scotus. Iohannes ſuper 1. ſent. diſt. 39. qu. 2. ſententiam iſtam tenet; Dicit enim quòd Libertas voluntatis noſtrae, quae eſt indifferens ad actus oppoſitos, habet neceſſariò aliquam imperfectionem annexam, quia potentialitatem paſsiuam, & mutabilitatem, & ideo talis libertas non eſt ponenda in Deo. Item Deus circa quodcun que obiectum habet memoriam, & Intelligentiam, ſicut ex capit. 6o patet. Si ergo circa aliquod obiectum non habet aliquem actum voluntatis, memoria, intelligentia, & voluntas crunt inaequales in Deo, cum tamen in nobis ſint aequales, ſicut 10i de Trin. penult. & 25i. 23o declarat • r. Videretur etiam quaedam inaequalitas in diuinis perſonis, quibus haec approp • antur a Patribus orthodoxis. Nonne etiam ſi ſic eſſet, aliqua potentiarum illarum non eſſet ſummè perfecta, contra tertiam partem, & quartam Corollarij primi huius? Amplius autem, ſi Deus circa certum voluntatis obiectum nullum actum haberet, & poteſt habere, videtur quod poſsit aliquo modo mutari contra quintum iſtius, ſicut ſi nullum actum intellectus nec voluntatis haberet circa aliquod obiectum omnino, & poſſet habere circa quodcunque, & poneretur in eſſe, videretur mutatus: Sic etenim eſt è contra; quoniam ſi ab omni actu tali ceſſaret, appareret in aliquo tranſmutatus. Adhuc autem niſi Deus de neceſsitate haberet aliquem actum voluntatis circa quodcunque eius obiectum, poſſet nullum actum voluntatis habere circa Antichriſtum, neque vt foret, neque vt non foret; quare &, vt videtur ſecundum 14o huius praemiſſa, Antichriſtus neque eſſet futurus, neque non eſſet futurus, & ita de alijs contradictorijs poſterioribus vniuerſis. Item ſi non derogaret in aliquo perfectioni voluntatis diuinae, circa vnum obiectum nullum actū habere, ita nec circa aliud, & alia vniuerſa. Item tunc eadem ratione intellectui diuino non repugnabit in aliquo circa vnū obiectū, nullū actum cognitionis habere, nec circa aliud, & ſic de ſingulis ſingillatim & omnibus pariter; quare nō derogaret ſuae perfectioni in aliquo, quòd ſemper eſſet tanquā dormiens Dominus, tanquam potens crapulatus à vino. Fortaſſis autem nequaquam opinandum videtur, quòd Deus ex cognitione, ſeu volutione obiectorum, aliquam perfectionem acquitat; ſed quia eſt ſummè perfectus, ideo tales perfectas operationes producit; ſicut non ideo Sol eſt perfectius lucidus, nec lux eius perfectior, quia perfectè illuminat medium, ſed quia eſt perfectè lucidus, & lux eius perfecta, ideo perfectè illuminat; ſi tamen iſtae operationes perfectae ſubtrahentur à Deo, Deus eſſet imperfectior, non propter ſubtractionem alicuius perfectionis ſibi acquiſitae per illas, ſed propter ſubtractionem potentiarum perfectarum, ſummae actualitatis, & ſuae omnipotentiae, a quibus vel à qua operationes iſtae procedunt; ſicut ſi illuminatio medij diſpoſiti non fieret à Sole, Sol eſſet imperfectior, non propter ſubtractionem alicuius perfectionis quam acquiſiuit ex illuminatione, ſed per ſubtractionem lucis illius, per quam illuminare deberet. Nec ex hoc ſequitur aliqua abſurda neceſſitas in voluntate diuina, ſicut nec in eius Intellectu, ſed virtus, efficacia, actualitas, & bonitas infinita, quae nec vult, nec poteſt imperfici, otiari, nec in minimo dormitare; ſicut etiam eandem voluntatem nulla ſequitur indigna neceſſitas, ſi immutabiliter amet & velit eſſentiam diuinam, perſonas, Chriſtum, & promiſſam gloriam ſaluandorum futuram, & praeteritam ſaluatotum; ſed ſuperdigna ſtabilitas, & libertima communicatio bonitatis.

COROLLARIVM. 1. Et habet Corollarium, quod Deus vult omne verum, & non vult poſitiue, ſed respuit omne fal • um. 2. Quod ſi Deus vult aliquod antecedens, vult quodlibet eius conſequens, & non vult poſitiue omne ſibi repugnans. 3. Quod quorumlibet repugnantium vnius habet velle, alterius vero nolle. 4. Quod ad Deum velle quodcunque, conſequitur ipſum nolle eius oppoſitum, & è contra. 5. Quod ad Deum non velle quodcunque affirmatiue vel negatiue ſignification, conſequitur ipſum oppoſitum eius velle. 6. Quod ad Deum non nolle quodcunque, conſequitur ipſum oppoſitum eius nolle. 7. Quod ad Deum nolle poſitiuè quodcunque conſequitur ipſum nolle idem etiam priuatiuè, & ſimiliter è conuerſo 8. Quod quicquid qualitercunque eſt, Deus vult illud ſic eſſe, & quicquid qualitercunque non eſt, Deus non vult illud ſic eſſe.

EX his autem & alia quaedam abſcondita, digniſſima tamen viſu lucidè conſequuntur. Primò, quòd Deus vult omne verum, & non vult poſitiuè ſeu reſpuit omne falſum. Secuudò ſi Deus velit aliquod antecedens, vult quodlibet eius conſequens, & non vult poſitiuè omne ſibi repugnans. Tertio, quòd quorumlibet repugnantium ſeu incompoſſibilium vnius habet Deus velle, alterius verò nolle. Quartò quòd ad Deum velle quodcunque, conſequitur ipſum nolle eius oppoſitum, & e contra. Quintò, quòd ad Deum non velle quodcunque affirmatiue vel negatiue ſignificatum, puta A eſſe, vel A non eſſe, conſequitur ipſum oppoſitum eius velle. Sexto, quòd ad Deum non nolle quodcunque affirmatiuè vel negatiue prolatum, conſequitur ipſum oppoſitum eius nolle. Septimò, quòd ad Deum nolle poſitiuè quodcunque, conſequitur ipſum nolle idem etiam priuatiuè, & ſimiliter è contrario. Octauo, quòd quicquid qualitercunque eſt praeſens, praeteritum, vel futurum, verum vel falſam, poſ • ile vel impoſ • ibile, neceſſarium vel contingens, Deus vult illud ſic eſſe; Et quicquid qualiter cunque non eſt, Deus non vult illud ſic eſſe. Prima pars Corollarij huius conſequitur manifeſte; Si enim, vt docet Capitulum, Deus habet aliquem actum voluntatis circa verum quodcunque, & circa nullum verum habet actum nolendi, quia tunc per 10. huius illud non eſſet verum; Non enim ita eſſet realiter ſicut ſignificat; habet ergo circa verum quodcunque actum volendi. Altera verò particula huius partis ſimili modo patet; Si namque docente Capitulo, Deus habet actum voluntatis circa quodcunque falſum, & circa nullum falſum, ſcilicet rem falſo ſignificatam, habet actum volendi, quia tunc per 10. huius realiter & veraci er ita eſſet. Circa falſum ergo quodcunque habet Deus actum nolendi, nolutionem ſcilicet quod ſit ita realiter ſicut ſignificat. Secunda pars Corollarij ſequitur ex priori, & partes huius ſecundae correſpondenter ex partibus huius primae, duabus notiſſimis maximis coaſſumpus, Si antecedens eſt verum, & conſequens; Et omne repugnans vero eſt falſum. Tertia pars euidenter ſequitur ex prima, cum hac regula logicali; Omnium repugnantium, & incompoſsibilium vnum eſt verum, alterum verò falſum. Quarta ſequitur ex tertia manifeſtè, hoe vero notorio ſuffragante, Deus nihil ſimul vult & non vult; Quinta, & ſexta per tertiam demonſtrantur. Prima pars ſeptimae huius patet ex illo notorio in oſtenſione quartae partis praemiſſo; falſa verò pars eius plenariè ſequitur ex tertia parte huius. Octaua patet ex prima, quia partes correſpondenter ex partibus: Quicquid enim qualitercunque eſt, verum eſt ſic eſſe. Quare per primam primae, Deus vult illud ſic eſſe: & quicquid qualitercunque non eſt, falſum eſt illud ſic eſſe; quare per 2. primae Deus non vult illud ſic eſſe.

CAP. XXIII. Quòd tam ſcientia Dei quàm eius volunt as immutabilis est omninò.

POſt haec autem reputo demonſtrandum, quòd tam ſcientia Dei, quàm eius voluntas immutabilis ſit omninò: Si enim haec mutaretur vel illa, commutaretur neceſſariò ipſe Deus, contra 5. cap. iam praemiſſum. Hoc etiam per rationes & autoritates illius capituli poteſt ſufficienter oſtendi, & ex abundanti per al • as confirmari: Si namque ſcientia Dei aliquoties mutaretur, hoc maximè videretur circa futura, cùm fiunt praeſentia, & ſic in praeteritum dilabuntur; ſed hoc non eſt verum, quoniam 〈◊〉 nullo modo ſunt cauſa diuinae ſcientiae; ſed è contra, ſicut ſupe • us eſt oſtenſum; quare ſemper eodem modo,Auice • Alg • nec quo • odolibet al • er intrinſecè haec cognoſcit. Quare & Auicenna 8. Metaph • . & Algazel 3. Metaph. 1. Sent. 6. oſtendunt Deum non ſic • re ſingularia ſeu particularia, primò futura, ſecundò praeſentia, tertiò que praeterita, quod ſecundum mutationem eorum aliquo modo mutetur; ſed ſemper ſimiliter, nec vnquam aliter vllo modo. Quapropter & idem Aui. 9. Met. 1. dicit; Neceſſe eſſe per hoc eſt, neceſſe eſſe omnibus ſuis modis, quia non poteſt eſſe ei aliqua diſpoſitio futura, quae non erat.A • Quamobrem & A • monius ſuper 1. perihermenias vlt. Dij, inquit, verè exiſtunt, & tranſmutationem neque ſe • um intellectum ſuſtinere eſt poſsibile. Et infra; Cognoſcere, inquit, contingentia, ipſorum • cili • deorum natura eſt: propter quod haec quidem indeterminatam habentia naturam, poſſe quidem & euenire, & non euenire; illos autem velut modo nobiliori, quam ſit ipſorum natura, cognitionem illorum praeaccipientes, determinatè & haec ſcire. Etenim res partibiles impartibiliter, & indiſtanter cognoſcere ipſos eſt neceſſarium, & plurificata vniti • è, & tempora • a • eternaliter, & generabilia ingenerabiliter. Non enim vtique ſuſtinebimus, quòd dicatur ſimul cum fluxu rerum cognitionem deorum decurrere, neque eſſe aliquid apud ipſos aut praeteritum, aut futurum, neque dici de ipſis, erat, vel erit, vt in Timaeo aſſumpſimus, cùm ſint ſignificatiua cuiuſdam tranſmutationis; ſolum autem ipſum eſt, & hoc non ipſum quod connum • atur cum ipſo erat, & cùm erit, & cōdiuiditur cum ipſis; ſed quod intelligitur ante omnem temporalem inſinuationem, & quod ſignificat ipſorum inuertibilitatem, & indecidentiam; quod quidem & magnus Parmenides omni intellectuali in eſſe denuntiat: Non enim • rat, ne que erit; eſt autem ſolùm. Cui & concordanter Boetius 5. de Conſol. Phil. proſ. vlt. ſcribitita;Butius. Omne iudicium ſecundum ſui naturam, quae ſibi ſubiecta ſunt, comprehendit; eſt autem Deo ſemper aeternus, ac praeſentatius ſtatus; ſcientia quoque eius, omnis temporis ſupergreſſa motionem, in ſuae manet ſimplicitate praeſentiae; infinita quoque praeteriti ac futuri ſpacia complectens, omnia quaſi iam geruntur, in ſua ſimplici cognitione conſiderat. Itaque ſi praeſentiam penſare velis, qua cuncta dignoſcit, non eſſe • en • praeſentiam quaſi futuri, ſed ſcientiam nunquam deficientis inſtantiae, rectius aeſtimabis. Hoc idem etiam volunt concorditer omnes Philoſophi & Theologi de aeternitate loquentes, & de actionibus intrinſecis Dei aeternis, aeternitate non tempore menſutatis. Amplius autem Eccleſiaſt. 23. Domino, inquit,E • l • ſ • 2 • Auguſtinus. Deo antequam crearentur omnia ſuntagnita, ſic & poſt perfectum reſpicit omnia. Quod tractans beatus Aug. 15. de Trinit. 13. dicitita; Vniuerſas creaturas, non quia ſunt, ideo nouit, ſed ideo ſunt, quia nouit; nec al • er ſciuit creata • uam creanda; non enim eius ſapientiae aliquid acceſsit ex eis, ſed illis exiſtentibus ſicut oportebat, & quando oportebat, ille manſit vt erat. Ita enim ſcriptum eſt in libro Eccleſiaſtico; Antequam crearentur, omnia nota ſunt ei, ſic & poſtquam conſummata ſunt, ſic inquit,Dionyſus. Auguſtinus non aliter. Eandem quoque ſententiam roborat Dionyſius de diuinis nominibus, 7. ſicut 15. recitauit. Adhuc autem & Aug. 6. de Trin. vlt. ſcribit ita; Cùm decedant, & ſuccedant tēpora, non decedit vel ſuccedit ſcientia Dei. Nō enim haec quae creata ſunt, ideo ſciuntur a Deo quia facta ſunt, ac non potius ideo facta ſunt vel mutabilia, quia immutabiliter ab co ſciuntur. Idem de quaeſt. Oroſij 22. Deus omnia ab aeterno, ſtabilito conſilio ſuo, quae voluit, fecit, nec aliter facta, aliter facienda vidit; Eodem itaque modo videt facta, quo viderat facienda. Idem 5. ſuper Gen. ad literam 18. Quomodo, inquit, nota Deo erant, quae non erant? & rurſus, Quomodo ea faceret quae ſibi nota non erant? Non enim quicquam fecit ignorans. Nota ergo fecit, non facta cognouit. Proinde antequam fierent, & erant, & non erant; Erant in Dei ſcientia, non erant in ſua natura; Et infra, Ipſi autem Deo non audeo dicere alio modo innotuiſie, cum ea feciſſet, quàm illo quo ea nouerat vt faceret, apud quem non eſt commutatio nec momenti obumbratio. • uſtinus. Idem 11. de Ciuit. Dei 21. Quid aliud intelligendum in eo quod per omnia dicitur, vidit Deus quia bonum eſt, niſi operis approbatio ſecundum artem facti, quae ſapientia Dei eſt; Deus autem vſ que adeo non cùm factum eſt, tunc didicit bonum, vt nihil eorum fieret, ſi ei fuiſſet incognitum. Dum ergo videt; quia bonum eſt, quod niſi vidiſſet antequam ficret, non vtique fieret, docet bonum eſſe, non diſcit; & Plato quidem plus auſus eſt dicere. Deum ſcilicet elatum gaudio mundi vniuerſitate perfecta; vbi & ipſe, Non vſ que adeo deſipiebat, vt putaret Deum ſui operis nouitate factum beatiorem, ſed ſic oſtendere voluit artifici ſuo placuiſſeiam factum, quod placuerat in arte faciendum; non quod vllo modo Dei ſcientia varietur, vt aliud in eo faciunt quae nondum ſunt, aliud quae iam ſunt, aliud quae fuerunt. Non enim more noſtro ille quod futurum eſt proſpicit, vel quod praeſens eſt aſpicit, vel quod praeteritum eſt reſpicit, ſed alio modo quodam à noſtrarum cogitationum conſuetudine longe alte que diuerſo. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata, ſed omnino incommutabiliter videt, ita vt illa quidem quae temporaliter fiunt, & futura nondum ſint, & praeſentia iam ſint, & praeſentia iam non ſint. Ipſe verò haec omnia ſtabili ac ſempiterna praeſentia comprehendat, nec aliter oculis, aliter mente; Non enim ex animo conſtat & corpore, nec aliter nunc, aliter antea, & aliter poſtea, quoniam non, ſicut noſtra, ita eius quo que ſcientia trium temporum, praeſentis videlicet & praeteriti, vel futuri varietate mutatur, apud quem non eſt immutatio, nec momenti obumbratio. Ne que enim eius intentio de cogitatione in cogitationem tranſit, in cuius incorporeo contuitu ſimul aſſunt cuncta quae nouit. Idem ſuper illud Pſalmi 138. Mirabilis facta eſt ſcientia tua ex me, dicit, quod Deus loquebatur ad Moſem per aliquam creaturam corporalem aſſumptam, non quomodo loquitur in ſubſtantia ſua: Quomodo enim loquitur in ſubſtantia ſua? Locutio Dei, verbum Dei eſt; verbum Dei Chriſtus eſt; verbum illud non ſonat & tranſit, ſed ſemper in incommutabiliter manet verbum, per quod omnia facta ſunt, Cui verbo dicitur (Ipſa eſt enim & ſapientia Dei) Mutabis ea, & mutabuntur, Tu autem idem ipſe es; Et alio loco de Sapientia cùm ſcriptura diceret, In ſeipſa manens, ait, Innouat omnia; Illa ergo ſapientia ſtans, ſi dici debeat vel ſtans; dicitur autem propter incommutabilitatem, non propter immobilitatem, & eodem modo ſe ſemper habens, nullo loco, nullo tempore variata, nuſquam aliter quàm hic aut ibi; nunquam aliter quàm nunc aut antea, Ipſa eſt locutio Dei. Idem 4. de Trinit. 1. vnum eſt verbum Dei per quod facta ſunt omnia, quod eſt incommutabilis veritas; Ibi principaliter atque incommutabiliter ſunt omnia ſimul, non ſolum quae nunc ſunt in hac vniuerſa creatura, verumetiam quae fuerunt, & quae facta ſunt. Ibi autem nec fuerunt, nec futura ſunt, ſed tantummodo ſunt, & omnia vita ſunt, & omnia vnum ſunt, & quod magis mirum eſt, & vna eſt vita, ſic enim omnia per ipſum facta ſunt, vt quicquid factum eſt in his in illo vita ſit, & facta non ſit. Ampliùs ſi ſcientia Dei eſſet mutabilis, eſſet & aliquo modo mortalis, vt patet ex 5o. huius praemiſsis; Quomodo ergo dicente Apoſtolo, Solus habet immortalitatem 1. ad Timoth. vlt. quomodo etiam alio Apoſtolo, & Euangeliſta docente; Quod factum eſt in ipſo, vita erat Io. 1. qualis vita? mortalis? quis mortalium ita dicet? Nonne & hoc videtur contra Aug. proximo recitatum? qui & 1. Confeſſ. 6. Tu Domine ſemper viuis, & nihil moritur in te, quoniam ante primordia ſaeculorum, & ante omnia quod ante dici poteſt, tu es; & Dominus meus es, Dominuſque omnium quae creaſti; & apud te rerum omnium inſtabilium ſtant cauſae, & rerum omnium mutabilium immutabiles manent origines, & omnium irrationabilium & temporalium ſempiternae viuunt rationes. Et infra 12. libri 10o. Tu aeternus es habens immortalitatem, quoniam ex nulla ſpecie motiue motus mutaris, nec temporibus variatur voluntas tua, quia non eſt immortalis volūtas quae alia at que alia eſt. Vnde & ſumitur 183a. propoſitio ſententiarū Proſperi quae ſic dicit, Vera aeternitas Dei eſt, qui ſolus habet immortalitatem, quoniam ex nulla ſpecie motiuè motus mutatur, nec temporalis eſt voluntatis. Non enim immortalis eſt voluntas quae alia & alia eſt; Cur ergo non ſimiliter de ſcientia ſentiendum? Imò audi ipſummet ſuper Ioan. Homilia 23 partis primae dicentem, Tranſi omnem mutabilem ſpiritum, tranſi ſpiritum qui modo ſcit, modo neſcit, modo meminit & obliuiſcitur, vult quod nolebat, non vult quod volebat, ſiue patiatur iam iſtas mutabilitates, ſiue pati, poſsit; tranſi haec omnia. Non enim inuenis in Deo aliquid mutabilitatis, non aliquid quod aliter nunc ſic, aliter paulò ante fuerit: Nam vbi inuenis aliter & aliter, facta eſt ibi quaedam mors; Mors enim eſt non eſſe quod fuit. Iſtam quoque ſententiam confirmat Gregorius 18. Moral. 31. ſicut ex quinto huius apparet. Ex his autem arbitror immutabilitatem diuinae ſcientiae apparere, qua conceſſa, quis immutabilitatem diuinae voluntatis negabit? Nonne ſimilis ratio eſt hinc inde? Nonne & quaedam Autoritates praemiſſae ipſam clarè teſtantur? Amplius autem ſi voluntas Dei eſſet mutabilis, & alternabilis ſucceſsiuè, poſsibile eſſet aliquem incipere eſſe ſaluandum, & aliquid eſſe futurum, & ſimiliter deſinere abſque poſitione in eſſe. Ponatur enim quod Deus heri noluit poſitiue Petrum eſſe ſaluandum, & A eſſe futurum, ſed quòd voluit oppoſitum, & quòd hodiè velit vtrumque; tunc per decimum heri Petrus non fuit ſaluandus, nec A futurum, & hodiè eſt ſaluandus, & A futurum, quod eſt impoſsibile manifeſtum. Et idem poteſt argui de deſitione praedicta, ſupponendo oppoſita praemiſſorum. Item ſi voluntas Dei eſſet mutabilis, ipſe neſciret certè futura contingentia: Non enim poteſt certitudinaliter illa ſcire niſi per aliquod certum, ſicut decimo octauo eſt oſtenſum; nec Deus ſcit futura contingentia niſi per voluntatem ſuam, & ſi illa ſit alternabilis ſucceſſiue, ipſa eſt incerta, ſicut voluntas humana. Nam ſicut neſcio nunc quòd eras ſcribam, per hoc quod nunc volo cras ſcribere, quia voluntas mea medio tempore poteſt mutari; Ita videtur quòd Deus nunc neſciat quòd Antichriſtus erit, per hoc, quòd nunc vult eum fore, ſi voluntas eius poſſet ſimiliter alternari. Hoc enim dato, non ſequitur, Deus nunc vult Antichriſtum fore in A tempore vel inſtanti, ergo Antichriſtus tunc erit. Poteſt enim poſt praeſens velle, ante A, habere nolle vel non velle reſpectu illius, & continuare illud vſque ad A, & ſemper; quod ſi ponatur in eſſe, ſequitur veritas antecedentis, & oppoſiti conſequentis. Hoc etiam Autoritates ſacrae teſtantur: vnde Pſalmo 32.Pſalmus. Gloſſa. Conſilium autem Domini in aeternum manet, Cogitationes cordis eius in generatione & generationem. Gloſſa, id prima. eſt, non ſunt mutabiles, ſed aeternae, & praedeſtinatio eius immutabilis eſt, in qua omnia repoſita ſunt. Et ſimitur haec Gloſſa ab Auguſtino ſuper eandem locum Pſalmi tractatu 1. dicente,Auguſtinus. Cogitationes ſapientiae eius non ſunt mutabiles, ſed manentes in ſaeculum ſaeculi. Simile eſt illud Pſalmi 116. Veritas Domini manet in aeternum: & illud Pſalmi 118. Initio cognoui de teſtimonijs tuis, quia in aeternum fundaſti ea; & illud Apoſtoli 2. ad Timoth. 2.Apoſtolus. Firmum ſundamentum Dei ſtat habens ſignaculum hoc, Nouit Dominus qui ſunt eius. Et ad Hebr. 6. Volens Deus oſtendere poli • citationis haeredibus immobilitatem conſilij ſui, interponit iuſiurandum: Et Eſa • ae 40. Conſilium meum ſtabit, & omnis voluntas mea fiet: & Ierem. 31.Eſaias. Ieremias. Augustinus. In charitate perpetua dilexi te, ideò attraxi te, miſerans; In charitate, inquit, perpetua, non nouella. Hoc idem expreſse dicit Auguſtinus 3. de Trinit. 2. exponens illud Pſalmi 121. Ieruſalem, quae aedificatur vt ciuita • , cuius participatio eius in idipſum; per Idipſum, inquit, hoc loco, illud ſummum & incommutabile bonum intelligitur, quod Deus eſt, atque ſapientia voluntaſque ipſius, cui cantatur in alio loco, Mutabis ea, & mutabuntur, tu autem idem ipſe es: & cap. 3. quòd omnium viſibilium, & inuiſibilium factorum cauſa eſt inuiſibilis,mutabilium. & incommutabilis voluntas Dei. Et cap. 4. Deus vtitur omnibus ſiue incorporeis, ſiue corporeis rebus, ſiue rationalibus ſiue irrationalibus, ſiue bonis ſiue malis, ad incommutabile arbitrium ſententiae ſuae. Et Enc • rid 75 loquens de Tyrijs, & Sidonijs, quos Deus noluit ſaluos fieri dicit, quòd in reſurrectione in clariſsima luce ſapientiae videbitur, quod nunc piorum fides habet, quam certa & im • rabilis, & efficaciſsima ſit voluntas Dei. Et 83. quaeſt. 27. Lex Dei incommutabilis ma • , & om • a mutabilia pulcherrima gubernatione moderatur. Et 1. delibero arbitrio 13. Lex • quae ſumma ratio nominatur, qua lex temporalis fertur & mutatur, eſt incommutabilis in tantum, quod ipſa variari non poterit vllo modo. Quod & ſententiae Proſperi conteſiantur, • uas ideo libenter allego, quia quoties eas allego, duos teſtes omni exceptione ma • ores add • co, Auguſtinum ſcilicet & Proſperum Aquitanicum, qui velut apes argutula ſugens medullas de floribus operum Auguſtini in alueari ſententiarum iſtarum, in fauo • melli • componebat. Harum igitur ſententiarum propoſitio 342a ſic dicit; Lex omnium artium cùm ſit omnino incommutabilis, ſatis apparet ſupra mentem noſtram eſſe legem quae veritas dicitur. Nam haec eſt illa incommutabilis veritas, quae lex omnium arnum recte dicitur, & a • s omnipotentis Artificis: & propoſitione 42. Mutabilium diſpoſitionem immutabilis ratio continet: & 169. Cogitatio & recognitio Dei mutandarum rerum eſt incommutabilis ratio. Neque enim ſicut hominem ita Deum, cuiuſquam facti ſui poenitet, cuius de omnibus omnino rebus tam fixa eſt ſententia, quam certa praeſcientia. Et propoſitione 158. Quod in operibus prius dicitur aut poſterius, nō ad facientē, ſed ad facta referendū eſt; Aeterna enim eſt, & incōmutabilis voluntas eius, nec conſilio alternatim variatur, in qua ſimul eſt quicquid in rebus creandis,Auguſtinus. vel ordinandis, aut praeceſſit aut ſequitur. Item Aug. 5 de Trin. vlt. Deus autem, abſit, vt aliquem temporaliter diligat quaſi noua dilectione quae in ipſo ante non erat, apud quem nec praeterita tranſierunt, & futura iam facta ſunt. Itaque omnes Sanctos ſuos ante mundi conſtitutionem dilexit, ſicut praedeſtinauit; ſed cum conuertuntur ad illum, tunc incipere ab eo diligi dicuntur, vt eo modo dicatur, quo poteſt humano aflectu capi quod dicitur. Sic etiam cum iratus malis dicitur & placidus bonis, illi mutantur, non ipſe, ſicut lux infirmis oculis aſpera, firmis lenis eſt, ipſorum ſcilicet mutatione, non ſua. Idem 15. de Trin. 20. recitat dialecticam Eunomij Haeritici deridendam, qui poſuit vnigenitum Dei verbum non eſſe filium naturae, ſed voluntatis, accidentem ſcilicet Deo volens aſſerere voluntatem, qua gigneret filium; videlicet ideo, quia nos aliquid aliquando volumus, quod ante non volebamus; quem redarguit ſtatim dicens, Quaſi non propter iſta mutabilis intelligatur noſtra natura, quod abſit, vt in Deo eſſe credamus. Non enim ob aliud ſcriptum eſt, multae cogitationes in corde viri, Conſilium autem Domini manet in aeternum, niſi vt intelligamus ſiue credamus, ſicut aeternum Deum, ita aeternum • ne eius eſſe Conſilium, ac per hoc immutabile, ſicut ipſe eſt. Quod autem de cogitationibus, hoc etiam de voluntatibus veriſſimè dici poteſt. Multae voluntates in corde viri, voluntas autem Domini manet in aeternum. Hoc idem dicitur ab eodem multo diffuſus 22. de Ciuit. Dei 2. diſtinguendo de voluntate Dei. Accipitur enim quandoque pro effectu voluntatis diuinae, & ſic eſt mutabilis, quandoque verò pro illa ſua voluntate, quae eſt ſempiterna cum eius praeſcientia, & ſic nunquam habet nouam voluntatem, ſed ſemper eandem quae immutabilis perſeuerat. Hoc idem oſtendit multum diffuſè ſupra 12.17. & 14. Idem 8. ſuper Gen. ad literam 17. de diuina prouidentia loquens, dicit, Deus omnipotens, & omnia tenens, incommutabili aeternitate, veritate, & voluntate, ſemper idem non per tempus, nec per locum motus, mouet creaturas per locum & tempus. Idem patet per cundem 5. de Ciuit. Dei 9. & alijs locis, & libris non paucis; & per Anſelmum de Concordia 3. & 4. & 2.Gregorius. Cur Deus homo 17. alibique frequenter. Dicitque beatus Gregorius 26. Moral. 4. Omnipotens Deus etſi plerunque mutat ſententiam, conſilium nunquam. Et idem habetur in Gloſſa Eſai. 38. vbi tractat de adiectione 15. annorum ad vitam Ezechiae. 〈…〉 A • guſt • . Adhuc autem audi Auguſtinum vtramque ſimul ſententiam egregiè confirmantem 12. Confeſ. 15. ſic dicendo, Veritas mihi dicit de vera aeternitate creatoris, quòd nequaquam eius ſubſtantia per tempora varietur, nec eius voluntas extra ſubſtantiā ſit; vndè non eum modo velle hoc, modo velle illud, ſed ſimul & ſemel, & ſemper velle omnia quae vult, non iterum & iterum, neque nunc iſta nunc illa, nec velle quod nolebat, aut nolle quod volebat, quia talis voluntas mutabilis eſt, & nullum mutabile eſt aeternum, Deus autem noſter eſt aeternus. Item quod mihi dicit in aure interiore, expectatio rerum venturarum fit contuitus cum venerint, idem que contuitus fit memoria, cum praeterierint. Omnis porrò intentio quae ita variatur mutabili • eſt, & omne mutabile aeternum non eſt, Deus autem noſter aeternus eſt. Haec colligo at que coniungo, & inuenio Deum meum, Deum aeternum non aliqua noua voluntate condidiſſe creaturam, nec ſcientiam eius aliquid tranſitorium pati. Has quoque ambas ſententias, de ſcientia, & voluntate Dei praedictis Anſel. Cant. Rob. Lincolnienſis, Hugo de S. Victore, P. Lumbardus, alijque Doctores non pauci vnanimiter conteſtantur: Imponitur quoque Aegyptijs tanquam error, quod ipſi putabant voluntatem diuinam poſſe per ſacrificia immutari.

COROLLARIVM. 1. Et habet Corollarium, quod Deus nullum nouiter diligit neque odit; 2. Nec magis aut minus vna vice quam alia; 3. Nec preces aut quaecunque merita bona vel mala flectant aut mutant voluntatem diuinam in minimo huc vel illuc: 4. Et quod omne ſaluandum aut damnandum, praemiandum vel puniendum ſub quocunque gradis, voluit ab aeterno ſaluari vel damnari praemiarj ſimiliter vel puniri ſub eodem gradu praeciſe; & hoc nedum voluntate Conditionali, aut indeterminata, ſed ita abſoluta & determinata, ſicut vult in praeſenti vel finali iudicio, aut poſt volet.

1. VNde ſequitur manifeſtè, quòd Deus nullum nouiter diligit neque odit; 2. nec magis aut minus vna vice, quam alia: 3. nec preces aut quaecunque merita bona vel mala flectunt aut mutant voluntatem diuinam in minimo huc aut illuc; 4. & quod omnem ſaluandum aut damnandum, praemiandum vel puniendum ſub quocunque gradu, voluit ab aeterno ſaluari, vel damnari, praemiari ſimiliter vel puntri, ſub eodem gradu praeciſè, & hoc nedum voluntate conditionali aut indeterminata, ſed ita abſoluta & determinata, ſicut vult in praeſenti, vel in finali iudicio, aut poſt volet. Hoc autem totum ex praecedentibus ſequitur manifeſtè. Sed ne in tam ſublimi materia ex phantaſmate capitis mei, tantillum videar ſomniare, Maiorum meorum teſtimonijs & rationibus hoc oſtendam. Prima igitur pars huius & ſecunda patent per illud Apoſtoli ad Epheſ. 1. Elegit nos ante mundi conſtitutionem,Apoſtolus. vt eſſemus ſancti & immaculati in conſpectu eius in charitate ſecundum propoſitum voluntatis ſuae; & ad Romanos 9. Cùm nondum nati fuiſſent, aut aliquid egiſſent boni aut mali, vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret, dictum eſt, quia maior ſeruiet minori, ſicut ſcriptum eſt; Iacob dilexi, Eſau autem odio habui.Lumbardus. Hoc idem patet per Petrum Lumbardum 3. Seut. diſt. 32. & per teſtimonia quae adducit. Tertia autem pars eius ſequitur ex prioribus euidenter, poteſtque probari per reſponſionem ſaluatoris filijs Zebedaei, adorante matre eorum, Mat. 20. & petente quatenus diceret, vt ſederent, vnus ad dextram, & vnus ad ſiniſtram in regno ſuo, qui ſic illis reſpondit; Sedere ad dextram meam vel ſiniſtram, non eſt meum dare vobis, ſed quibus paratum eſt à meo Patre, Mat. 20. Si tamen hoc poſſent preces & merita impetrare, ipſe poſſet hoc dare. Hoc etiam patet per reſponſionem Samuelis, quam dedit Sauli; cùm enim dixiſſet ſibi Samuel; Pro eo quod abieciſti ſermonem Domini, abiecit te Deus, ne ſis Rex, rogauit cum Saul, vt porta • et peccatum ſuum, reuertereturque cum eo, vt Dominum adoraret, qui recuſans reſpondit; Triumphator in Iſrael, non pa • cet, & poenitudine non flectetur; Neque enim homo eſt vt agat poenitentiam, 1. Reg. 15. Cùmque Samuel lugeret Saulem, increpans cum Dominus, dixit ei;1. Reg. 15. Vſquequo tu luges Saulem, cùm ego proiecerim eum, ne regnet ſuper Iſrael? infra 16. Simile eſt illud Ierem. 7. Proijciam vos à facie mea, tu ergo noli orare pro populo hoc, Ierem. 7. nec aſſumas pro eis laudem vel orationem, & non obſiſtas mihi, quia non exaudiam te. Et infra, eodem, 11 praecepit illud idem: vbi Gloſſa; Praecipitur Prophetae ne pro eis oret in quos eſt conſummata ſententia, ne videatur oratio eius infirma, & meritò non exaudita. Ne aſſumas pro eis laudem, quaſi ne replicando hiſtoriae veteris clementiam, qua miſereri ſoleo, & laudando meam nitaris mutare ſententiā. Et infra 14. Poſt confeſsionem multiplicem peccatorum, & deuotā orationem Ieremiae, Dominus dixit ei; Noli orare pro populo iſto in bonum; cùm ſciunauerint non exaudiam preces eorum, & ſi obtulerint holocauſta & victimas non ſuſcipiam ea quoniam gladio, & fame, & peſte conſumam eos. Ezech. 14. Nonne & hoc eſt quod Dominus planè docet Ezec 14 per Noc, Danielem, & Iob, qui etſi fuerint in medio populi peccatoris, cui Dominus ſupplicia praedicebat, non liberarent filios, neque filias, ſed ſe ſolos.Gregorius. Quare & Gregorius ſicut recitatur in Canone 23. q. 4. Cum ſuperna. ſic ait; Cùm indignatio ſeſe, vt ita dixerim, medullitus mouet, hanc opinio humana non remouet, nec ſe cuiuſlibet vtiliter deprecatio obijcit, cùm ſemel Deus aliquid ab intimis iraſcendo diſponit.Auguſtinus. Quibus concordat Aug. 21. de Ciu. Dei 24. ſic dicens; Si de aliquibus ita certa eſſet Eccleſia, vt qui ſint illi etiam noſſet, qui licèt adhuc in hac vita ſint conſtituti, tamen praedeſtinati ſunt in aeternum ignem ire cum diabolo, tam pro eis non oraret, quàm nec pro ipſo. Simile etiam eſt illud Apoſtoli ad Hebr. 12.Apoſtolus. Eſau cupiens haereditare benedictionem reprobatus eſt. Non enim inuenit poenitentiae locum, quanquam cum lacrymis inquiſiſſet eam: Gen. 27. ſcribitur, quòd ciulatu magno fleuit. Gen. 27. Num. 23. Simile quo que eſt illud Num. 23. Non eſt Deus quaſi homo vt mentiatur, nec vt filius hominis vt mutetur; dixit ergo, & non faciet? locutus eſt, & non implebit? Cui conſonat illud 2. ad Tim. 2.A • oſtolus. Gloſſa. Ille fidelis permanet, ſeipſum negare non poteſt: Gloſſa; Ille, ſcilicet Chriſtus, permanet fidelis in dictis ſuis, & verè fidelis quia non poteſt negare ſeipſum, qui eſt veritas; quod faceret, ſi dicta ſua non impleret. Et ne hoc videretur libertati voluntatis diuinae in aliquo derogare, ſtatim ſubiungit; Hoc autem quòd ſeipſum negare non poteſt, laus eſt voluntatis diuinae;Augustinus. & eſt Auguſtim homil. 53.1. partis ſuper Iohan. qui etiam 15. de Trin. 14. Verbum in quit, Dei falſum habere aliquid nunquā poteſt, quia immutabiliter ſic ſe habet, vt ſe habet de quo eſt. Non enim poteſt filius à ſe facere quicquam, niſi quod viderit Patrem facientem. Potenter hoc non poteſt; Nec eſt infirmitas iſta ſed firmitas, quia falſa eſſe non poteſt veritas. Haec etiam pars 3. patet per beatum Greg. 1. dial 21. & allegatur in Canone 23. q 4. Obtineri, dicentem;Gregorius. Obtineri nequaquam poſſunt quae praedeſtinata non ſunt, ſed ea quae ſancti viri orando efficiunt, ita praedeſtinata ſunt, vt precibus eorum obtineantur. Nam ipſa quoque perennis regni praedeſtinatio, ita eſt à Deo diſpoſita, vt ad hoc electi ex labore perueniant, quatenus poſtulando mereantur accipere, quod eis omnipotens Deus ante ſaecula diſpoſuit dare.Auguſtinus. Cui & concordat Aug. 10. de Ciu. Dei 12. ita dicens; Incommutabile conſilium penes ipſum eſt, in cuius diſpoſitione iam tempora facta ſunt, quaecun que futura ſunt. Nam temporalia mouens temporaliter non mouetur, nec aliter nouit faciēda quam facta, nec aliter inuocantes exaudit, quam inuocaturos videt. Nam & cum exaudiunt angeli eius, ipſe in eis exaudit tanquā in vero non manufacto templo ſuo, ſicut in humilibus ſanctis ſuis, eiuſque temporaliter fiunt iuſſa aeterna eius lege conſpecta. Qui & ſupra 5i. 9o. ſic ſcribit, Non ſunt fruſtra leges, obiurgationes, exhortationes, laudes, & vituperationes, quia & ipſas futuras eſſe praeſciuit Deus, & preces valent ad ea impetranda, quae ſe precantibus conceſſurum eſſe praeſciuit. Et infra 21i. 24o. ſic ait, Eccleſia orat pro omnibus hominibus, nec tamen pro omnibus exauditur, ſed pro his ſolis, qui etſi aduerſantur Eccleſiae, ita ſunt tamen praedeſtinati, vt pro eis exaudiatur. 15o. quoque de Trinit. 13o. vult hoc idem. Item ſi voluntas Dei poſsit per aliquas preces mutari, liceret, & pium eſſet orare pro Angelis, hominibuſque damnatis, contra Auguſtinum 21. de Ciuit. Dei 24. planè, & contra fidem Eccleſiae generalem. Item ſi ſic, hoc maximè videretur per preces digniſſimas ſanctiſsimae matris ſuae, ſanctorum Angelorum, & animarum ſanctarum; ſed iſti nihil audent velle, nec petere, neque poſſunt, niſi quod viderint Deum velle. Vnde Petrus Lumbardus 3. ſentent. diſt. 31.Lumbardus. Qui, inquit, in patria ſunt, adco iuſtitiae Dei addicti ſunt, vt nihil eis placeat, niſi quod Deo placeat, ac per hoc illorum tantum ſalutem volunt, quos Deus ſaluari vult, eoſque ſolos ſicut ſe diligunt. Qui & 4. ſentent. diſt. 45. ſic ſcribit, Deus dicitur exaudire preces quorundam non ſolum quando effectui mancipat, ſed etiam quando innoteſcit curiae Angelorum & ſanctarum animarum, quid inde futurum ſit vel non, & quod cognoſcunt in Dei voluntate eſſe, volunt & ipſi. Adeo enim voluntati addicti ſunt ſupernae, vt nihil praeter voluntatem eius queant velle. Intercedunt ergo ſancti pro nobis ad Deum, & merito dum eorum merita ſuffragantur nobis, & affectu, dum vota noſtra cupiunt adimpleri, quod tamen non faciunt, niſi in voluntate Dei implenda didicerint. Apparet igitur quod voluntas Dei per preces & bona merita non mutatur, quare nec per mala. Quarta verò pars patet per partes priores, & probationes earum, & quia ſi Deus aliud vel aliter vellet vna vice quàm alia, voluntas eius, & ipſe ſimiliter mutaretur. Poteſt autem hoc idem ſpecialiter ſic probari: Quando Deus creauit naturam Angelicam & humanam, aliquid de ipſa finaliter intendebat abſolutè & determinatè, (Illa enim ſapientia quae attingit à fine vſque ad finem fortiter, & diſponit omnia ſuauiter, non agit ſtultius ſeu vaniùs quàm natura, & voluntas creata, quae agunt actiones determinatas propter finem determinatum, vt patet 2. Phyſ. diffuſe;) & non intendebat quod tota ſtaret, & beatitudine finaliter frueretur, quia tunc eius propoſitum fruſtraretur, quod capitulum decimum non permittit; & idem argumentum de Lucifero, Adam, & Iuda, & qualibet perſona quae cecidit, vel damnatur.Auguſtinus Vnde dicit Auguſtinus 5. contra Iulianum 6. Ex numero electorum nullus perit; caeteri autem mortales qui ex hoc numero non ſunt, ſed vaſa irae facti ſunt, ad vtilitatem naſcuntur iſtorum: Non enim quenquam eorum Deus temerè aut fortuito creat, aut quid de illis boni operetur, ignorat, cùm & hoc ipſo bonum operetur, quod in eis humanam creat naturam, & quod ex eis ordinem ſaeculi praeſentis exornat. Deus ergo non intendebat ſtatum cadentium, nec beatitudinem damnandorum, quare & vt per vigeſimum ſecundum videtur, intendebat aliquo modo caſum & damnationem cuiuſcunque talis, quod & Pſalmiſta videtur ſentire Pſalmo 103. cùm ſic dicit, Pſal. 103. Eccleſiaſt. 39. D • aco iſte quem formaſti ad illudendum ei, ſi per Draconem Lucifer deſignetur. Et Eccleſiaſtici 39. Sunt ſpiritus qui ad vindictam creati ſunt, &c. Et ſupra, eodem 26. Qui tranſgreditur à iuſtitia ad peccatum, Deus parauit cum adromphaeam; quibus & conſonare videtur dictum Saluatoris de filio perditionis, ſcilicet Iuda, Ioan. 17. & Apoſtolus 2. ad Theſſ. 2. de homine peccati, filio perditionis, ſcilicet Anti-chriſto; quanquam & iſta à ſanctis Patribus aliter exponantur. Haec etiam videtur ſententia Apoſtoli ad Rom. 9. dicentis,Apoſtulos. Annō habet poteſtatem figulus luti ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem, aliud verò in contumeliam? quod & ſtatim exponit de vaſis irae aptis in interitum,Auguſtinus. & vaſis miſcricordiae in gloriam praeparatis; quem locum Apoſtoli Auguſtinus 5. contra Iulianum recitat expreſsiùs pro iſta ſententia, ſecundum tranſlationem aliam in haec verba, Si autem voluit Deus oſtendere iram, & demonſtrate potentiam ſuam, attulit in multa patientia vaſa itae, quae perfecta ſunt in perditionem, &c.

CAP. XXIIII. Obiicit contra immutabilitatem diuinae ſcientiae, & reſpondet.

OBijcitur autem contra immutabilitatem diuinae ſcientiae iſto modo. Deus ſciuit Chriſtum pati, & nunc neſcit, ergo ſcientia ſua mutatur. Item Deus neſciuit hoc inſtans eſſe, & nunc ſcit. Item Deus praeſciuit Chriſtum pati vel paſſurum, & nunc non praeſcit. Itemque Iudith 9. Illa poſt illa cogitaſti. Pro iſtis autem ſciendum quòd Deus aliter intelligit complexa quam nos; Nos enim ſemper intelligimus talia comparando ad praeſens inſtans, Omnis enim propoſitio componitur ex nomine & verbo, communiter loquendo de verbo, ſicut Priſcianus, & caeteri Latini loquuntur, vt comprehendit praeſens, praeteritum, & futurum; non ſicut loquuntur Graeci, qui teſte Ariſtotele 1. peri hermenias, vocant verbum tantum verbum praeſentis temporis, reliqua verò caſus verborum; & vt patet ibi, omne verbum conſignificat tempus; Curtit enim conſignificat tempus praeſens, ſcilicet nunc eſſe curſum, Curret verò vel currebat quod complectitur ſcilicet praeteritum vel futurum; & hoc manifeſtum eſt, quia currebat ſignificat feciſſe curſum priùs ſecundum tempus, curret verò futurum curſum poſterius; & vt patet 5. Metaph. 16. Prius ſecundum tempus in praeterito eſt remotius à nunc praeſenti, in futuro verò quod eſt propinquius ipſi nunc, ipſo nunc vt principio, & primo ente ad quod alia comparantur. Nos autem propter debilitatem intellectus noſtri non poſſumus diſtinctè cognoſcere omnes particulas temporis ſemper fluentes, & continuè ſuccedentes; Ideoque accipimus praeſens inſtans quod de toto tempore eſt actualiſsimum, & nobis notiſsimum, & ponimus illud pro ſigno, & termino quodam certo, per comparationem ad quod ſeu quem, intelligimus praeſentia, praeterita, & futura. Quare & propoſitiones noſtrae ſignificantes cum tempore, neceſſariò ſignificant iſto modo, ſcilicet relatiue, & comparatiue ad praeſens inſtans quodcunque. Ideoque haec propoſitio Chriſtus patitur continuè diuerſum ſignificat, & diuerſum, ſecundum quod diuerſa inſtantia fiunt praeſentia ſucceſsiue, & Chriſtus patiebatur, & patietur, conſignificant parimodo, ſicut ſpecies in oculo fixo vidente in certo ſitu partes fluminis continuè decurrentes, continuè ſignificat diuerſam partem fluminis, & diuerſam; & ſicut tales propoſitiones in anima ſic videntis, iſta pars directè mihi obijcitur in hoc ſitu, & haec pars eſt ſuperior, haec verò inferior, vel haec pars eſt prior, & haec poſterior, ſemper alia & alia repraeſentant. repraeſentans, in comparatione ad varias partes, varijs vicibus oculo praeſentatas. Quare & haec propoſitio Chriſtus patietur aut patitur, quae aliquando fuit vera, nunc eſt falſa; & haec propoſitio Chriſtus patiebatur, quae aliquando fuit falſa, nunc eſt vera; & quia ſcientia, credulitas, & opinio noſtra ſunt per propoſitiones huiuſmodi, variantur ſimiliter ſicut illae. Deus autem ex ſua infinitiſsima claritate comprehendit omnes res particulares, & omnes particulas temporis, ſicuti ſunt, veriſsimè per ſcipſum: Non enim indiget comparatione vel relatione praeteritorum vel futurorum ad praeſens inſtans, more infirmitatis humanae, ſed intelligit omnia ſimul & praeſentialiter aequè clarè; & hoc eſt, quia non ſcit per tales propoſitiones verbales mutabiles, ſed per ſuam eſſentiam, & propriam voluntatem, quae ſemper vniformiter, & inuariabiliter omnia repraeſentant. Quemadmodum ſi poneretur viſus punctualis quieſcens in centro coeli circumuoluti, & videret per extramiſsionē & actiuè non paſsiuè, ſicut Deus res videt; videret ſemper vniformiter, ſine omni mutatione ſui, circumgiratas continuè ſingulas partes coeli, & eandem partem nunc in oriente, nunc in meridie, nunc in occidente: Sic & Deus omni eodem modo ex parte ſui intrinſecè videt aliquid primo futurum, ſecundo praeſens, tertiò verò praeteritum; & hoc eſt quia non videt patiendo quicquam à viſis, ſeu paſsiuè, ſed agendo potiùs ſeu actiuè, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Hanc autem cauſam diuerſitatis ſcientiae Dei & noſtrae inſinuans Auguſt. 15. de Trin. 13. ita dicit; Deus non aliter ſciuit creata,Auguſtinus. quam creanda; non enim eius ſapientiae aliquid acceſsit ex eis; longè eſt huic ſcientiae ſcientia noſtra diſsimilis, quia in illius naturae ſimplicitate mirabili, non eſt aliud ſapere, aliud eſſe, ſed quod eſt ſapere, hoc eſt eſſe; noſtra verò ſcientia eſt in rebus plurimis, propterea & amiſsibilis eſt, & receptibilis, quia non hoc nobis eſt eſſe quod ſcire. Quambrē eſſentia Dei, ſeu voluntas quae eadem eſt, ſicut primò oſtendebat intellectui diuino Chriſtum paſſurum, ita omni eodem modo poſt oſtendit ſibi Chriſtum pati, & nunc oſtendit Chriſtum paſſum fuiſſe, ideo que Deum ſcite haec tria, imò potiùs hoc vnum tripliciter nominatum eſt idem ſcire & eodē modo omnino, ſicut ſi nos haberemus aliquam vnam propoſitionem vniformiter ſignificantem naturaliter vel ex impoſitione, ſicut eſſentia ſeu voluntas Dei ſibi ſignificat, primò Chriſtum paſſurum, deindè pati, & demum paſſum, & haberemus ſemper vnam ſcientiam conformem illi propoſitioni; tunc eodem modo, ſine aliqua mutatione in noſtra ſcientia, ſciremus eandem rem futuram, praeſentem, & praeteritam. Cum ergo in primis aſſumitur, Deus ſciuit Chriſtum pati, & nunc neſcit, Prima debet diſtingui penes compoſitionem & diuiſionem, vel eo quòd poteſt loqui de dicto, vel de re dicti; In ſenſu verò compoſito, & de dicto, videtur vlterius diſtinguenda, eo quòd Propoſitio, complexum, ſeu dictum poteſt accipi pro Propoſitione, complexo, vel dicto extra mentem diuinam, vel in ipſa, quatenus ibi poteſt ſimilitudinariè aſſignari complexum, ſcientiaque complexa, ſicut 18. capitulum ſuadebat. In ſenſu igitur compoſitionis, & de dicto, extra mentem diuinam eſt vera: Deus enim ſciuit talem Propoſitionem, Chriſtus patitur, ſcilicet in tempore Paſſionis. Et ſi arguitur in hoc ſenſu, Deus ſciuit illam, & nunc neſcit, igitur Deus, vel ſaltem ſcientia eius mutatur, dicendum hoc non ſequi; imò hoc eſt propter mutationem Propoſitionis de vera ſignificatione in falſam, & de veritate in falſitatem; ſicut nec ſequitur de oculo fixo intuente in eodem ſitu continuè partes fluminis ſuccedentes, quòd ipſe mutetur, eo quòd prius vidit aliquam partem quam nunc non videt; Immò ſufficit quòd illa pars mutetur; ſicut etiam non ſequitur, Deus prius fuit Dominus diluuij, & nunc non eſt, ergo Deus mutatur, ſed forſan diluuium ipſum mutatur, ſicut & in puris creaturis non ſequitur in talibus relatiuis. Et ſi adhuc arguatur, ſaltem ſequitur, quòd Deus pauciora ſcit quam ſciuit; dicendum hoc non ſequi, quia ſicut prius iſta fuit ſcita & nunc eſt neſcita, ita ſua contradictoria prius fuit neſcita, & nunc eſt ſcita. Adhuc forſitan Sophiſticus calumniator inſtabit; Ponatur, inquiet, quòd contradictoria ſua non ſit nec aliqua talis vera, tunc ceſſat recompenſatio huius pro illa, tunc ergo ſciet pauciora quam prius. Item cuiuſlibet contradictionis altera pars eſt melior, dignior, & nobilior, vt patet ex prioribus, & ſcientia de melioribus, dignioribus, & nobilioribus, eſt melior, dignior, & nobilior, vt patet per Philoſophum 1. de Anima 1. & 1. Metaph. in Prologo 6. Metaph. 3. & per Auerroem ibi, & ſuper 2. de Coelo Comment. 60 ergo tota diuina ſcientia eſt perfectior hac vice quam illa. Ad primum iſtorum dicendum quòd eſt ſatis poſſibile quòd ſciat pauciora complexa extrinſeca in eſſe exiſtere, quàm prius, non tamen intrinſeca in eſſe ſcibili. Imò poſſibile eſt, quod nullum verum complexum, nec etiam incomplexum extrinſecum ſciat in eſſe exiſtere, quia poſſibile eſt quòd omnia deſtruantur, ſicut nec ſciuit ante mundum, quando nullum illorum exiſtebat, nec tamen ſi ſic eſſet, haberet minorem ſcientiam tunc quam prius. Non enim ſcit per talia vera creata, ſed tantum per vera ſibi intrinſeca, & aeterna, ſicut praecedentia docuerunt; et illa vera manent ſemper aequalia omni modo penitus non mutata. Sed adhuc forſitan replicabit & dicet, ſit A talis Propoſitio, vel quaſi ſimilitudinariè loquendo in mente diuina, Chriſtus patitur, & B ſuum contradictorium, tunc A prius fuit verum, & nunc eſt falſum, & è contra de B, ergo illa vera intrinſeca Deo mutantur, quare & ipſe Deus neceſſario commutatur. Dicendum, quòd A non ſignificat ſicut iſta Propoſitio creata, Chriſtus patitur, quia tunc continuè ſignificaret, vel conſignificaret diuerſimodè, vel diuerſa ſecundum diuerſitatem inſtantis vel temporis, in quo eſſet, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; ſed ſemper immobiliter conſignificat idem tempus omninò ſeu inſtans. Ideoque ſicut tempore paſſionis ſignificauit praeſentialiter, Chriſtum tunc pati, ita nunc ſignificat eodem modo omninò, Chriſtum fuiſſe tunc paſſum, aequiualenter iſtis duabus Propoſitionibus noſtris, Chriſtus nunc patitur, quae fuit in tempore Paſſionis, & Chriſtus tunc paticbatur, quae eſt in tempore praeſenti. Adhuc autem non deſinet obgarrire, ſed dicet A nunc eſt verum, & B ſimiliter; verum eſt enim Chriſtum non pati, ergo contradictoria ſunt ſimul vera. Hic autem dicendum, quòd quot ſunt inſtantia in toto tempore, tot Propoſitiones affirmatiuas & negatiuas imaginariè diuerſas correſpondentes illis habet Deus de quocunque ſimiles talibus, Chriſtus patitur in hoc inſtanti, Chriſtus patitur in illo inſtanti, & ita de caeteris; Intelligit enim Deus omnes Propoſitiones intelligibiles veras vel falſas. Et quia ſecundum Philoſophum primo Elenchorum, Contradictio eſt oppoſitio vnius & eiuſdem non nominis tantum, ſed rei & nominis, ſecundum idem, & ad idem, ſimiliter, & in eodem tempore; ſi A & B ſint contradictoria, oportet quòd referantur ad idem tempus; Ergo A in mente diuina affirmat pro inſtanti vel tempore Paſſionis, ſic oportet, quòd B neget pro eodem, & tunc B eſt falſum; Si autem capiatur vna alia ſimilis B, quae negat Chriſtum pati pro aliquo inſtanti vel tempore, puta pro praeſenti illa eſt vera, quae & ſit C, ſed C non contradicit A, quia non pro eodem inſtanti vel tempore affirmant & negant, ſicut iſta non contradicunt, Chriſtus patiebatur tunc, & Chriſtus non patitur nunc, nec C & B conuertuntur, quia negant pro diuerſis inſtantibus vel temporibus ſicut iſta, Chriſtus non patitur nunc, Chriſtus non patiebatur tunc. Per haec patet reſponſio, ſi prima accipiatur in ſenſu compoſitionis, & de dicto extra mentem diuinam. Hunc autem reor eſſe intellectum dicentium quòd Deus eſt pelagus infinitum, omnem contradictionem abſorbens, & quòd in aeternitate diuina omnia vera, futura, praeſentia, & praeterita, ſunt ſimul vera, quos quidam moliuntur arguere, quia tunc contradictoria eſſent ſimul vera, & eadem propoſitio ſimul vera & falſa. Qui ideo non concludunt, quia Deus non ſcit quicquam per propoſitiones creatas affirmatiuas & negatiuas, quae neceſſario contradicunt, quia quandocunque ſunt, ſunt ſimul in eodem inſtanti, & affirmant & negant pro illo, ac vtraque talium alternatur ſucceſsiuè à veritate in falſitatem, vel è contra: ſed quicquid Deus ſcit, complexè ſcit per propoſitiones ab initio increatas, quae licet ſecundum quid contradicere videantur, quia more contradictoriorum affirmant & negant idem de eodem; non tamen ſimpliciter contradicunt, quia non ſic affirmant vel negant pro eodem tempore vel inſtanti, nec vnquam aliqua talium poſt veritatem induit falſitatem, quia copulatio extremorum in mente diuina, non eſt volubilis, ſecundum volubilitatem temporis vel inſtantis, ſed ſemper ſtabiliter copulat pro eodem, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Per haec eadem patet reſponſio ad ſecundum argumentum praemiſſum, quia Deus omnem partem contradictionis intrinſecae, quam ſemel ſciuit, ſtabiliter ſemper ſciet; ſi autem loquatur de parte contradictionis extrinſecae, ex natura tali ſcientia Dei nec perficitur, nec imperficitur, ſicut à nulla tali cauſatur, ſi • uti nec à poſterioribus rebus ſcitis, ſicut praecedentia docuerunt. Per haec patet reſponſio circa iſtam, Deus ſciuit Chriſtum pati, ſi ſumatur in ſenſu compoſito & de dicto; ſi autem ſumatur in ſenſu diuiſo, & re dicti, videretur forſitan vlterius diſtinguendum, ſicut iſta. Laborans ſanabatur, eo quod pati poteſt ſupponere ſeu apponere pro pati nunc vel prius. Primo modo non eſt vera, Deus enim nunquam ſciuit Chriſtum nunc pati. Secundo modo eſt vera; Deus enim ſciuit Chriſtum pati prius, ſcilicet tempore paſsionis. Si igitur argnatur in hoc ſenſu, Deus ſciuit Chriſtum pati, & nunc neſcit Chriſtum pati, ergo Deus ſciuit aliquid quod nunc neſcit; eſt aequiuocatio manifeſta. In maiori enim ſumitur pati, pro pati prius; in minori verò pro pati nunc; in ſecunda namque ſunt omnia verba praeſentis temporis, nec ampliatiua ad praeteritum vel futurum. Si autem minor ſumatur concorditer cum maiori, realiter non vocaliter oportet ſic dicere; Deus neſcit Chriſtum paſſum fuiſſe, eritque diſcurſus peccans in materia non in forma. Haec enim minor erit falſa, quoniam idem omnino realiter, eſt, Deum prius ſciuiſſe Chriſtum tunc pati, & Deum nunc ſcire, Chriſtum tunc paſſum fuiſſe. Per haec quoque, vt arbitror, poteſt haberi recta ſolutio illius antiqui ſophiſmatis Oxonienſis, Deus ſcit quicquid ſciuit. Secundum etiam argumentum per eadem poteſt ſolui. Argumentum verò tertium capitale de praeſcientia per ſimilem logicam poteſt ſolui; & haec videtur Logica Petri Lumbardi, primo Sententiarum ſuarum, Diſtinct. 44. capite vltimo, & Diſtinct. 41.6. & Algazel 3. Metaphyſ. ſentent. 6. Dictum autem Iudith, in tertio argumento poteſt intelligi de ordine effectuum cogitationis diuinae, non de ordine cogitationum in Deo.

CAP. XXV. Obijcit contra immutabilitatem diuinae voluntatis, & ſoluit.

EIſdem quoque rationibus poteſt aliquis impugnare immutabilitatem voluntatis diuinae, & eiſdem defenſionibus poteſt defendi. Poteſt etiam & alijs rationibus ſpecialibus ſic argui contra illam, Deus creauit totam naturam rationalem ad beatitudinem, & voluit tunc quod tota beatificaretur, & nunc non vult, imò vult contrarium, videlicet, quòd magna pars eius ſuſtineat miſeriam ſempiternam. Item quando Iudas fuit in charitate, & gratia, Deus voluit eum ſaluari; haec enim ſecundum Auguſtinum 15. de Trinitate 18. ſola diuidit inter filios regni aeterni, & perditionis aeternae, & gratia efficit gratum Deo, nunc autem vult cum damnari; & ita vniuerſaliter de iuſtis caſuris, & iniuſtis ſurrecturis, & finaliter permanſuris. Item Deus oftenſus peccantibus & auerſus, per preces, & alia merita conuertitur, & placatur; & è contra de iuſtis peccantibus; Alias enim preces vanae, & inutiles viderentur, & peccata impunita relinqui: & haec videtur fides generalis Eccleſiae, & continentia veteris teſtamenti & noui; Vnde Ierem. 18. ait Dominus, Ierem. 18. Repente loquar aduerſum gentem & aduerſum regnum vt eradicem & deſtruam, & diſperdam illud. Si poenitentiam egerit gens illa à malo ſuo quod locutus ſum aduerſus eam; agam & ego poenitentiam ſuper malo quod cogitaui vt facerem ei: Vt ſubito loquar de gente & de regno, vt ae dificem & plantem illud, Si fecerit malum in oculis meis, vt non audiat vocem meam, poenitentiam agam ſuper bono quod locutus ſum vt facerem ei. Ezech. 33. Item Ezech. 33. Si dixero quòd vita viuet, & confiſus in iuſtitia ſua fecerit iniquitatem, omnes iuſtitiae eius obliuioni tradentur, & in iniquitate ſua quam operatus eſt, in ipſa morietur: Si autem dixero impio morte morieris, & egerit poenitentiam à peccato ſuo, vita viuet, Ionae 3. & non morietur. Item Ionae 3. Quis ſcit ſi conuertatur & ignoſcat Deus, & reuertatur à furore irae ſuae, & non peribimus? Et vidit Deus opera eorum, quia conuerſi ſunt de via ſua mala, & miſertus eſt ſuper malitiam, quam locutus fuit, v faceret eis, & non fecit.Zachar. Hieronymus. Item Zachar. 1. Conuertimini ad me, & ego conuertar ad vos dicit Dominus. Item dicit Hieronymus in expoſitione Amos Prophetae, & allegatur in Canone de poenitentia diſt. 1. Si agamus; Si agamus poenitentiam ipſum quoque Deum ſuae poenitebit ſententiae; & rurſus; Promittit proſpera, ſi poenitentiam egerimus, quod ſi negligentia diſſoluamur, & illum poenitebit ſponſionis, promiſſaque mutabit; Idem ſuper illud Dan. 4. & allegatur in Canone vbi priùs. Quamobrem, Peccata tua eleemoſynis redime, & iniquitates tuas in miſericordijs pauperum, ſi fortè ignoſcat Deus delictis tuis; quod ſi praedixit, ſcilicet Daniel, ſententiam quae mutari non poteſt, quomodo hortatur ſcilicet ipſum Nabuchodonoſor ad eleemoſynas pauperum, & miſericordiam, vt Dei ſententia permutetur? & reſpondit dicens quod facilè ſoluitur exemplo Regis Ezechiae, quem Eſaias dixit eſſe moriturum, & Niniuitarum, quibus dictum fuerat, Adhuc 40. dies ſunt & Niniue ſubuertetur; & inde ad preces Ezechiae & Niniue Dei ſententia mutata eſt. Rurſum bona agenti ſi aſſerit polliceri indulgentiam, alioquin & in reuerentia loquitur Deus ſe mala minari ſuper gentem, etſi bona fecerit miſericordias clementia commutare rurſum aſſerit polliceri, & ſi male fecerit, dicit ſuam mutare ſententiam, non in homines, ſed in opera quae mutata ſunt. Neque enim hominibus Deus iraſcitur, ſed vitijs, quae cùm in homine non fuerint, nequaquam punit quod mutatum eſt. Totum etiam nouum teſtamentum, quid aliud ſonat, vel docet, niſi poenitentibus & conuerſis miſericordiam Dei, & amicitiam in praeſenti, & gloriam in futuro, ac impoenitentibus & auerſis horum contraria, quae ſine mutatione voluntatis diuinae non fiunt. Adhuc autem & legitur ſaepe de Deo, quod ipſum poenituit de bono aliquo, & de malo; quomodo ergo non eſt mutabilis voluntatis? Vt quid etiam verax Deus nos ad orationem & preces toties excitaret, dicendo, Petite & accipietis, quaerite & inuenietis, pulſate & aperietur vobis, & Quicquid petieritis Patrem in nomine meo dabit vobis, & oportet ſemper orate, & nunquam deficere, cum multis ſimilibus, niſi preces huiuſmodi diuinam flecterent voluntatem, & al quid quod pro nobis non prius diſpoſuit, impetrarent? Si enim ab initio immutabiliter voluit omnia omnibus euenire, cùm ſecundum capitulm 10um. voluntas eius ſit efficax, & infruſtrabilis omni modo, & ſine precibus non minus quodlibet diſpoſitum pro quolibet eueniret; omnes er go preces, omnes quoque Letaniae, quibus Sanctos rogamus orare pro nobis, vanae & ſuperfluae videbuntur. Item Deus non eſt minoris potentiae quàm figulus: ſed figulus poteſt habere diuerſas, & contrarias voluntates ad inuicem ſuccedentes; Ierem. 18. ergo & Deus hoc poteſt; & illud videtur argumentum Domini Ierem. 18. dicentis ad Ieremiam: Surge & deſcende in domum figuli, & deſcendit, & ecce faciebat opus, & diſsipatum eſt vas; conuerſuſque fecit illud vas alterum, ſicut placuerat in oculis eius, & dixit Dominus ad Ierem. Nunquid ſicut figulus iſte, non potero vobis facere domus Iſrael? Ecce ſicut lutum in manu figuli, ſic vos in manu mea, repente loquar &c. ſuperius allegata. Item Deus poteſt facere, & ſaepè facit multos nouos effectus in mente immediatè per ſeipſum, & à voluntate antiqua non poteſt in mente Philoſophus. Auerroes immediate prouenire actio noua, vt dicit Philoſophus 8. Phyſ. & Auerroes ſimiliter in comment. 8.15. ac alijs; ergo hoc eſt per voluntatem nouam. Voluntas ergo diuina mutatur. Ad primum iſtorum patet per praehabita circa corollarium vigeſimi tertij; veruntamen pro intellectu Sanctorum, poteſt dici, quod Deus ſic creauit rationalem naturam, quod tota fuit capax beatitudinis, & tota fuiſſet beatitudinem conſecuta, niſi gratis peccaſſet, & ſic ſe indignam ad beatitudinem reddidiſſet. Pro ſecundo argumento ſciendum, quod charitas ad propoſitum accipitur dupliciter in ſcriptura, ſcilicet pro charitate increata & creata; Charitas increata adhuc dupliciter ſcilicet communiter & eſſentialiter, & ſic competit toti Trinitati, & cuilibet perſonarum; Propriè quoque ac perſonaliter & ſic appropriatur Spiritui Sancto tantum; & accipitur etiam propriè pro voluntate diuina; vt patet per Auguſt. 15. de Trinit. 19. & 20. ac alijs locis multis.Auguſtinus. Charitas verò creata eſt effectus huius charitatis increatae in cordibus fidelium, quo charè diligimus Deum & proximum; Vnde Apoſtolus ad Rom. 5. Charitas Dei diffuſa eſt in cordibus noſtris per Sp. Sanctum,Apoſtolus. Apoſtolus. & ſic eſt vna virtus Theologica; imo ſecundum eundem Apoſtolum 1. ad Cor. 13. maior trium Theologicarum virtutum, quod ſatis apparet per ſententiam omnium Doctorum poenè concordem. Aliter autem accipitur charitas minùs ad propoſitum, pro charitate naturali, morali, ſeu paſsionali, qua quis ex natura, ſeu ex virtute morali, aut ex paſsione habet ſibi quid charum.2. Mac. 14. Philoſophus. Vnde 2. Machab. 14. Alchimus autem videns charitatem Nicanoris & Iudae ad inuicem &c. & ſecundum Philoſophum 5. Metaph. quaſi per totum, & alibi multis locis; & ſicut patet etiam ex 2o capitulo, Omne quod dicitur de diuerſis, dicitur de aliquo eorum primò, per cuius participationem & attributionem variam caeterorum ad ipſum, modis ſuis comperit alijs: ſic & charitas primò dicitur de charitate increata eſſentiali, ex qua velut originali fonte, caeterae ſicut riuuli quod ammodo deriuantur. Gratia verò poteſt ſimiliter accipi, vt videtur; Eſt enim gratia increata, & creata, ſiue gratia gratificans, ſeu gratis daus, & gratia gratis data: Gratia increata & gratificans eſt diuina voluntas non propter aliquod meritum antecedens, nec propter aliquam retributionem, aut vtilitatem propriam ſubſequentem, ſed gratis volens aeternaliter bonum alicui, temporaliterque dans ſibi; Gratia verò creata, ſeu gratis data eſt effectus huius gratiae increatae. Secundum membrum huius diſtinctionis eſt omnibus ſatis notum, ſed primum non eſt omnibus ita notum, ſed poteſt innoteſcere ex illo Apoſtoli ad Eph. 1. Benedictus Deus Pater, qui praedeſtinauit nos in adoptionem filiorum ſecundum propoſitum voluntatis ſuae, in laudem gloriae gratiae ſuae, in qua gratificauit nos in dilecto filio ſuo, in quo habemus redemptionem per ſanguinem eius, remiſsionem peccatorum, ſecundum diuitias gratiae eius. Ecce quod voluntas Dei eſt gratia gratificans, quia gratis vult bonum alicui, & ideo dicit Gloſſa, Gratia praedeſtinauit nos, id eſt, ſola gratia praeelegit, id eſt, voluntate gratuita. Eſt etiam gratia gratis dans bonum, quia redemptionem & remiſsionem peccatorum, vbi ſimiliter patet effectus gratiae gratis dantis.Auguſtinus. Ideoque dicit Auguſtinus 9. ſuper Geneſ. ad literam 26. quod in voluntate Dei eſt gratia per quam ſalui fiunt peccatores; & iſtam diſtinctionem ponit Petrus Lumbardus 2. ſentent. diſtinct. 27.5. planè.Lumbardus. Vtraque verò gratiarum iſtarum poteſt intelligi generaliter & ſpecialiter. Poteſt enim dici gratia gratis volens & dans generaliter quodcunque bonum, vel ſpecialiter volens alicui bonum iuſtitiae & gloriae ſempiternae, & dans ſibi aliquam ſpecialem virtutem, qua poſsit conſequi tale bonum, & correſpondenter per omnia dicitur gratia gratis data: Haec etiam gratia increata gratificans ſeu gratis dans, quae eſt diuina voluntas, poteſt accipi dupliciter, ſicut charitas; Communiter & eſſentialiter, & ſic competit toti Trinitati & cuilibet perſonarum; & ſpecialiter ac perſonaliter & ſic appropriatur ſpiritui ſancto; vt patet per Auguſtinum 15. de Trinit. 20. ideoque Scriptura creberrimè attribuit gratiam ſpiritui ſancto, velut ſpeciali quodammodo & proprio Autori. Aliter accipitur gratia minùs ad propoſitum pro illo quod refertur Deo pro beneficio gratioſo, ſicut dicimus, Gratias agamus Domino Deo noſtro: Hae etiam omnes gratiae ſecundum quandam imitationem accipiuntur ſimiliter in creaturis; voluntas enim creata volens & dans gratis bonum alicui creaturae poteſt dici gratia gratificans, & dans gratis, & bonum datum poteſt dici gratia gratis data: Dicitur etiam gratia illud quod recipiens pro tali beneficio refert danti. Inter autem omnes has gratias, Primò dicitur gratia de gratia eſſentiali increata, quae omnes alias gratias deſtillat gratiſsimè & deriuat, ſicut de charitate chariſs ma ſuperiùs erat dictum. Voluntas etiam Dei accipitur multipliciter, ſcilicet propriè pro voluntate ſua eſſentiali, quae vocatur ab Apoſtolo ad Rom. 12. beneplacens & perfecta; Impropriè autem & figuratiuè accipitur pro ſuo effectu, ſiue pro ſuo ſigno, vt patet per Auguſtinum 22. de ciuit. Dei. 2. & per Hugonem de Sacram. lib. 1. par. 4. & per Petrum Lumbard. 1. ſent. diſt. 45. & eſt quidam color Rhetoricus quem Tullius vlt. ſuae nouae Rhetoricae denominationem appellat. Cum igitur accipitur in argumento, quando Iudas fuit in charitate & gratia, Deus voluit eum ſaluari, loquendo de charitate, & gratia increata ſpecialiter, quatenus ſcilicet Deus habet aliquem ſibi charum, & gratificat eum ad vitam aeternam, non eſt verum; quia Iudas nunquam fuit in tali charitate, vel gratia; quoniam Deus nunquam habuit eum gratum, aut charum ad vitam aeternam. Si autem loquatur de charitate gratia que creatis, & de voluntate Dei propriè & eſſentiali, non eſt verum, quia Deus nunquam ſic voluit Iudam ſaluari, & cùm hoc probatur, quia ſola charitas diuidit inter filios regni, & perditionis, loquendo de charitate creata, non eſt verum. Multi enim peccatores ſurrecturi & permanſuri finaliter hanc non habent; multi quo que Iuſti caſuri, & ſic permanſuri finaliter illam habent. Sed ſola charitas increata, quae hos habet charos ad regnum, & hos non habet, diuidit inter filios regni, & perditionis, ſicut in principio lucem à tenebris diuidebat; & de illa charitate loquitur ibi Auguſtinus, vt patet capitulo allegato, & capitulo ſequenti diffusè. Et quòd haec charitas, ſcilicet chara Dei voluntas immutabiliter, & infallibiliter diuidat hos ab illis, per 20um. 21um. 22um. & decimum faciliter apparebit.Apoſtolus. Haec enim charitas eſt Spiritus Sanctus, diuidens ſingulis prout vult 1. ad Cor 12. & hoc expreſſius ſentit Apoſtolus ſupra, eodem 4. cum quaerit, Quis enim te ducernit? quaſi velit quaerere, quis diſcernit te electum à reprobis, & innuere,Auguſtinus. quòd ſolus Deus te ſic diſcernit; Et ſic exponit Auguſtinus hanc Autoritatem multis locis; quorum vnus ſcilicet de Correptione & gratia, allegatur in Gloſſa, cum dicit; Quis enim te diſcernit a maſſa perditionis? nullus niſi Deus, ſolus ipſe ſeparat te à perditis; ſed quia homo inflatus poſſet reſpondere, vel voce, vel cogitatione, & dicere diſcernit me fides mea, & iuſtitia & oratio mea, occurrit Apoſtolus dicens, Quid habes, quod non accepiſti? ideoque haec quaeſtio ſequitur immediate aliam quaeſtionem. De gratia quoque eſt ſimiliter dicendum per omnia, quae & qualiter efficit, vel non efficit quemp • am gratum Deo. Si autem loquatur de voluntate ſigni ſeu effectus voluntatis diuinae, cum praemittitur quandò Iudas fuit in charitate, Deus voluit eum ſaluari, verum eſt. Et cum arguitur vltra; Nunc non vult eum ſaluari, ergo voluntas Dei mutatur, loquendo vniformiter benè concludit, ſcilicet, quòd effectus & ſigna voluntatis diuinae mutantur, nec hoc eſt contra 23. capitulum, quon • am illud probat immutabilitatem voluntatis & volutionis diuinae eſſentialis & intrinſecae, beneplacentis & & perfectae. Aliter poteſt dici, videlicet quòd Iudas, quandò fuit in charitate & gratia, fuit charus & gratus Deo, ſecundum praeſentem tunc iuſtitiam qua bonus erat, & ſic ſcriptus fuit in libro vitae, ſic que Deus voluit eum ſaluari, non autem penitus abſolutè, & hoc patetpet beatum Ambroſium ſuper illud ad Rom. 9. vt oſtenderet diuitias gloriae ſuae in vaſa miſericordiae quae praeparauit in gloriam,Ambroſius. ſic dicentem, Sunt quidam quibus gratia data eſt in vſum, vt Sauli, Iudae & illis diſcipulis, quibus Dominus dixit, Nomina veſtra ſcripta ſunt in coelo, & poſt abierunt retrò. Sed hoc Dominus de eis dixit propter iuſtitiam cui deſeruiebant, ac ſi diceret, Digni eſtis nunc vita aeterna, quia erant boni; ſecundum praeſcientiam verò, in numero malorum erant; & allegatur haec Autoritas in Gloſſa diffuſius; et hoc propter iſtam autoritatem tenet Petrus Lumbardus 3. Sentent. diſt. 21.1.Lumbardus. Auguſtinus. Similem diſtinctionem de Filijs Dei facit Auguſtinus de Correptione & gratia 28. & 29 docens, quòd quidem ſunt filij Dei ſecundum praedeſtinationem & praeſcientiam, quidam ſecundum ſuſceptam temporaliter gratiam; & ſub alijs adhuc verbis; Aliqui ſunt filij Dei Deo, aliqui verò nobis, id eſt, aliqui ſecundum diuinum iudicium, aliqui ſecundum humanum; Et ſupra 24. facit diſtinctionem ſimilem de Electis;Gratianus. Et infra, 73. de filio pacis. Has autem diſtinctiones Auguſtini recitat Gratianus diffuſè de Poenitentia diſt. 4. Si ex bono. Pro tertio argumento ſciendum, quòd offenſa Dei, & eius placatio, ira, vel amor, ſententia boni vel mali, & ſimilia, poſſunt dupliciter accipi, ſcilicet pro voluntate, ſeu voluntione diuina ſic affecta, vel pro talibus eius effectibus ſiuè ſignis;Augustinus. ſicut de eius voluntate nunc eſt dictum. Vnde & Auguſtinus 2. ad Simplicianum 20. docens, quomodò paſſiones humanae poſſunt Deo attribui, videlicet ſeparando indignum à digno, ſic ait, De ira hominis detraho turbulentum motum, vt remaneat vindictae vigor, at que ita vtcunque aſſurgo ad notitiam illius, quae appellatur ira Dei. Item de miſericordia ſi auferas compaſſionem cum eo, quem miſerearis, participatae miſeriae, & remaneat tranquilla bonitas ſubueniendi, & à miſeria liberandi, inſinuatur miſericordiae diuinae qualiſcunque cognitio. Zelum quoque Dei non repudiemus & aſpernemur, cum ſcriptum inuenimus, ſed auferamus de humano Zelo pallidam tabem doloris, & morbidam perturbationem animi, remaneatque illud ſolum iudicium quo corruptio caſtitatis impunita eſſe non ſinitur, & aſſurgimus vt incipiamus aliquo modo capere zelum Dei. Quapropter cum legimus etiam Deum dicentem, Poenitet me, conſideremus quod eſſe ſoleat in hominibus opus poenitendi, proculdubio reperitur voluntas mutandi, ſed in homine cum dolore animi eſt. Reprehendit enim in ſe quòd temere fecerit. Auferamus ergo iſta quae de humana infirmitate at que ignorantia veniunt, & remaneat ſolum velle, vt non ita ſit aliquid quemadmodum erat, ſic que poteſt aliquantum intimari menti noſtrae qua regula intelligatur, quod poenitet Deū: Cum enim poenitere dicitur, vult non eſſe aliquid ſicut ſecerat, vt eſſet; ſed tamen & cum ita eſſet ita eſſe debebat, & cum ita eſſe non ſinitur, iam non debet eſſe ita perpetuo quodam & tranquillo aequitatis iudicio quo Deus cuncta mutabi • a incommutabili voluntate diſponit. Qui & ſuper illud Pſalmi 82. • a tua turb • bis eos, Meminerimus, inquit, ſanè iram Dei ſine vlla affectione turbulenta nos • eb • re intelligere. Ita quippe eius dicitur ratio iuſta vindictae, tanquam ſi lex dicatur • aſ • cum miniſtri eius ſecundum eam commoti vindicant. Quod etiam ira Dei, oſtenſa, & ſimilia ſumantur quandoque pro diuinae voluntatis ſic affectae effectibus ſ • nè ſignis, praecedentia manifeſtant. Primo igitur modo loquendo, oftenſa Dei, ſeu ira immutabilis eſt omninò; ſecundo modo frequenter mutatur, & ſic dicitur voluntas diuina mutari non per mutationem ſui ſed aliorum; vt patet per Auguſtinum 5. de Trinit. vlt. & 22. de Ciuit. Dei 2. ſicut 23. allegauit, & in hoc ſenſu procedunt autoritates Prophetarum, & Ieronymi allegatae. Multae quoque tales prophetiae comminatoriè multa praedicunt, nec eueniunt; non enim haec praedicunt vt eueniant: vnde Ieronymus in Gloſſa autoritatis Ezechielis 33. allegatae;Hieronymus. Non ſtatim ſequitur, vt quia Propheta dicit, eueniat quod praedicit; Non enim praedicit vt veniat, ſed minatur ne veniat. Nec quia Deus loquitur, neceſſe eſt fieri quod minatur, ſed vt poeniteat cui minatur, & non fiat quod futurum eſt, ſi verba Dei contemnantur; ita quòd in talibus prophetijs videtur ſemper intelligi conditio quaedam talis, niſi poenitueritis de peccatis. Vnde & in prologo Gloſſae ſuper Pſalterium, ponitur duplex prophetia, ſcilicet ſecundum praedeſtinationem, quam neceſſe eſt ſemper impleri ſecundum tenorem verborum; & ſecundum comminationem, vt 40. dies ſunt & Niniue ſubuertetur, quae non ſemper impletur ſecundum verborum ſuperficiem, ſed ſecundum tacitae intelligentiae ſignificationem; & ſimile habetur in Gloſſa ſuper illud Mat. 1. Hoc autem totum factum eſt, vt adimpleretur quod dictum eſt per Prophetam dicentem; Ecce virgo, &c.Auguſtinus. Hoc etiam vult Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 50. Incerta & occulta ſapientiae tuae manifeſtaſti mihi, dicens; Sub hoc merito Niniuitae poenituerunt, & certam miſericordiam meruerunt. Stetit ergo Niniue, & non eſt euerſa. Ego autem puto impletum eſſe, quod Propheta dixit; Reſpice quae fuit Niniue, & vide quia euerſa eſt in malo, & aedificata in bono; & ſic intelligit Gregorius 16. Moral. 4. ſuper illud Iob 22. Qui ſublati ſunt ante tempus ſuum, cùm dicit; quòd Deus plerunque mutat ſententiam,Gregorius. conſilium nunquam, id eſt, ſenſum verborum, non diſpoſitionem eius aeternam; & ſic exponit eum Gloſſa, Eſaiae 38. Sic plerunque fit mutatio diuinae ſententiae, quòd non ſemper ad literam adimpletur. Illud autem de poenitentia Dei obiectum ſoluitur per praemiſſa,Gloſſa. Eſaias. quod & ſeptimum huius ſoluit. Ad aliud autem quod arguitur de orationibus & letanijs, patet per finem 23. Non enim eſt imaginandum, quòd Deus prius quicquam velit, vel non velit, & more inſtabilis hominis vincatur precibus, & mutetur, nec quòd Sancti in Coelo multiplicatis precibus flectant voluntatem diuinam, ſicut homines in terra humanam, ſicut ex praecedentibus ſatis conſtat. Dicitque Petrus Lumbardus 4. Sent. diſt. 45. vlt.Lumbardus. Oramus Sanctos vt intercedant pro nobis, id eſt, vt merita eorum ſuffragentur nobis. Sancti enim non orant Deum facere hoc vel illud, niſi viderint Deum ſic velle, niſi forſan ſit quicquam tale, ſuper quo ignorant voluntatem diuinam, ſicut nos in pluribus ignoramus. Sed hic poteſt aliquis ſic inſtare; Si Deus velit aliquid facere, fruſtrà videtur orare eum quòd hoc faciat, & ſi nolit aliquid facere, ad nullas preces hoc faciet, ergo ſuperfluunt omnes preces. Item tunc non eſſet generaliter orandum pro omnibus, nec pro quolibet proximo viatore: Conſtat enim quod triticum non creſcit ſine zizanijs, nec grana ſine paleis; & quòd ciues ciuitatis Dei, & ciuitatis diaboli ſemper currunt promiſcuè in praeſenti. Quare conſtat Deum nolle omnes ſaluari. Si ergo voluntas Dei ſua per nullas preces poſsit mutari, quicunque orat pro omnibus, ſcit ſe non exaudiendum à Deo; quare ſine ſpe & vanè ſcienter ſic orat. Ad primum iſtorum dicendum quod ſupponit vnum falſum, horrendum cuilibet Chriſtiano, quod & repugnat Chriſti operibus & doctrinae; videlicet, quòd fruſtrà ſit Deum orare, vt ſuam faciat voluntatem. Chriſtus enim imminente ſua triſtiſsima paſsione contriſtatus & moeſtus ſic orauit; Pater mi, ſi poſsibile eſt, tranſeat à me calix iſte, veruntamen non ſicut ego volo, ſed ſicut tu vis, Mat. 26. Et infra eodem; Pater mi, ſi non poteſt hic calix tranſire niſi bibam illum, fiat voluntas tua: qui & Mat. 6. nos docuit ſic orare; Pater noſter qui es in caelis, ſanctificetur nomen tuum, adueniat regnum tuum, fiat voluntas tua, ſicut in caelo, & in terra. Licèt enim velit bonum aliquod nobis dare, non vult tamen nos penitus otiari, ſed vult quòd ſemper diligentes & vigiles haec per preces, & certa caetera merita impetremus. Vix igitur meo iudicio aliqua vtilior, aut efficacior oratio in quibuſcunque proſperis vel aduerſis, de eligibili aut fugibili qualicun que poteritinuentri, quam quòd homo ex toto corde, ex tota mente, & ex omnibus viribus ac medullis, in omnibus & ſingulis Domino ſemper dicat; Fiat voluntas tua. Sic enim fiet vt homo nihil ſui ſibi retineat, ſed & ſe totum, & omnia ſe concernentia quouiſmodo diuinae totaliter ſubijciat voluntati, Dei tantummodò nuſquam ſui in maximo, & in minimo volens integerrimè gloriam & honorem, nihil curando penitus, aut timendo, ſed amplectendo laetiſsimè ſi oporteat, propter Deum, iacturam rerum, honoris, & famae, infamiam, irriſiones, perſecutiones, & qualeſcunque miſerias, excepta diſplicentia Dei omnipotentis ſola. Supple [That voluntas tua] & • oc in modo quo ſequitur [Sic eni • fiet, &c.] Hoc enim, & ſic nullus poteſt dicere ſine infima humilitate, & altiſsima charitate; & ſi quis non poteſt ſtatim hoc & ſic dicere, de hoc poeniteat, & velit hoc, ac dicat ſic vtcunque & oret, vt poſsit ſic dicere liberè & perfectè, & adhuc talis oratio eſt indubitanter plurimùm fructuoſa. Pro ſecundo videtur dicendum quòd quidam ſunt ſimplices habentes zelum Dei, ſed non ſecundum ſcientiam, qui neſciunt quod filij regni & perditionis ſunt ſemper mixti in praeſenti, vel ſi qui eſſent aliquo modo filij perditionis, credunt ſe poſſe pijs precibus mutare voluntatem diuinam, & impetrate, vt efficiantur filij regni, qui generaliter orantes piè pro omnibus, non peccant, quoniam ignorantia & pia intentio hos excuſat; imò & merentur plurimum ſic orando.Auguſtinus. Vnde B. Aug. 22. de Ciuit. Dei. 2. diſtincta voluntate duplici Dei, vna ſcilicet eſſentiali & aeterna, & alia quam vult Deus & efficit in cordibus electorum, ſic dicit; Secundum ergo hanc voluntatem qua Deum velle dicimus, quod aliquos efficit velle à quibus futura neſciuntur, multa vult nec facit: Multa enim volunt fieri Sancti eius ab illo inſpirata ſancta voluntate, nec fiunt ſicut orant pro quibuſdam piè ſancteque, & quod orant, non facit, cûm ipſe in eis hanc ordinandi voluntatem Sancto Spiritu ſuo fecerit; ac per hoc quando ſecundum Deū volunt & orant ſancti, vt quiſ que ſit ſaluus, poſſumus illo modo locutionis dicere; vult Deus & non facit,3. Reg. 8. vt ipſum dicamus velle, qui, vt velint iſti, facit. Simile habetur 3. Reg 8. quod ait Dominus ad Dauidem, quòd cogitaſti in corde tuo aedificare domū nomini meo, bene feciſti hoc ipſum mēte tractans, verùm non aedificabis mihi domum; vbi Gloſſa, Argumentum, quod voluntas alicuius actus placet,Auguſtinus. Anſelmus. etſi nō actus. Hoc idem patet per Aug. Enchirid. 8. & per Anſelmum multis locis oſtendentem, quod rectitudo voluntatis eſt velle, ſicut Deus vult eam velle, non autem velle id quod vult Deus; quod & Petrus Lumbardus 1. ſent. diſt vlt. manifeſtat. Alij autem ſcientes, vel opinantes praedicta, non poſſunt, vt videtur, orare abſolutè pro omnibus vt ſaluentur; hoc enim ratio clare probat. Quis enim rationabiliter oraret, niſi ſe exaudiendum ſperaret, imò & quando crederet contrarium pro conſtanti? Quis enim rationabiliter aggreditur opus quodcun que ſine ſpe, imò cum de deſperatione qualiſcun que fructus aut finis? hoc eſt enim contra omnem rationem agentium & naturam; Omnia namque agentia tam naturalia quàm voluntaria propter aliquem finem agunt, vt patet per Philoſophum 2. Phyſ. 49. & quantum ad voluntaria in Philoſophia ſua morali quaſi per totum. Apostolus. 2. Machab. 12. Vnde & Apoſtolus 1. ad Cor. 9. Debet in ſpe, qui arat, arare, & qui triturat, in ſpe fructus percipiēdi; Et 2. Machab. 12. Niſi eos qui ceciderant, reſurrecturos ſperaret, ſuperfluum videretur & vanum orare pro mortuis; qui ergo non ſperant omnes ſaluādos, ſed ſciunt contrarium, non debent orare abſolutè pro omnibus vt ſaluentur. Imò ſi quando que generaliter orant pro omnibus vt ſaluentur, oportet quod tacitè ſaltem intelligant de omnibus praedeſtinatis ad vitam, vel optent quòd oratio ſua valeat omnibus ſi quantum & vt coram Deo placitum fuerit & acceptum; non quòd per orationem ſuam à Deo quaſi inuito quodammodo velint aliquid ex torquere. Primo autem iſtorum modorum orauit Saluator dicens, Ego pro eis rogo, non pro Mundo rogo, ſed pro his quos dediſti mihi,Ioan. 17. Auguſtinus. quia tui ſunt, Ioan. 17. & huic conſonat dictum Aug. 21. de Ciuit. Dei 24. ſupra 23. allegatum. Quod ſi Eccleſia eſſet certa, qui adhuc exiſtentes in via, ſunt praedeſtinati cum Diabolo in ignem aeternum, non magis oraret pro eis, quàm pro Diabolo; Alioquin enim pium eſſet nominatim orare pro illo certae, quia reuelatae, perditionis filio Antichriſto. Qui ergo nūc ſunt certi, ſaltem in genere, quod in praeſenti via & vita ſemper ſunt tales, nō debent orare pro omnibus abſolutè, ſed aliquo dictorum modorum. Sed hic poteſt aliquis replicare, quod tunc nullus debet orare pro quocunque viatore: Neſcit enim an ſit praedeſtinatus, an finaliter reprobatus. Dicendum qui credit quempiam eſſe ſaluandum, vel per preces ſuas poſſe ſaluari, bene poteſt orare pro eo etiam etſi ſit damnandus, ſicut ſuperius de omnibus erat dictum: Si enim neſciat vel dubitet, poteſt orare, ſaltem ſub tacita conditione praedicta; Hanc autem conditionem tacitam iuris diuini, quilibet videtur habere ſi habeat charitatem, qua voluntatem diuinam praefert in omnibus propriae voluntati: Abſolute autem omnino non videtur orandum pro aliquo viatore. Ad aliud principale de figulo patet per praedicta; Succeſsio enim voluntatum contrariarum in ipſo non eſt ſine impotentia & imperfectione, quia cum potentia praecedente actum, quae neceſſariò imperfectionem importat, ſicut praehabita manifeſtant; Deus antem eſt infinitae perfectionis & actualitatis; Ideo non eſt in potentia ante actum ad volutiones contrarias ſucceſsiuè. Hoc igitur non eſt impotentiae, aut imperfectionis in ipſo, ſicut praecedentia docuerunt. Autoritas autem Ieremiae intelligit, quod Deus poteſt mutare effectus ſuae locutionis, aut cogitationis, ſicut figulus mutat effectus ſuae artis, arte ſemper eadem immobili permanente, & talis mutatio eſt poſsibilis in voluntate diuina, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum. Nec haec ponit aliquam mutationem intrinſecam in eſſentiali voluntate Dei, ſed extrinſecam in regnis, & gentibus permutatis. Quod autem objicitur de illo proceſſu 8i. Phyſ. non procedente ſed claudo, reijcitur euidenter per 34am. partem corollarij primi huius.

CAP. XXVI. Quòd tota vniuerſitas rerum est bona, & nulla res per ſe mala.

HIc autem in mediaſtino pro praecedentibus & ſequentibus oſtendendum, totam vniuerſitatem rerum omnium eſſe bonam, nec eſſe in ea aliquid quod ſit malum. Huius enim oppoſitum Empedocles, Pictagoras, Manes, & Manichaei haeretici dicere videbantur, ſicut 18a pars Corollarij primi docet. Omne ſiquidem per ſe volubile & amabile à bono & ſapiente, eſt aliquo modo bonum, vt tam Philoſophi, quàm Theologi pariter conteſtantur: & quaelibet pars mundi eſt per ſe volubilis & amabilis à Deo, ſicut & per ſe creabilis, & conſeruabilis eſt ab eo, ſicut ex capitulis 2.3.6.8. & 9. poterit apparere. Item omnis veritas eſt bona, quia recta, iuſta, & ſancta; & omnis eſſentia eſt veritas, veritatemue habens, quoniam ens & verum conuertuntur, ſicut ex praemiſsis 2. & 11. huius apparet. Vnde & Ariſtoteles 2. Metaph. 4.Ariſtoteles. Vnumquodque ſicut ſe habet, vt ſit, ita ad veritatem; & 5. Metaph. vbi diſtinguitur ens, Eſſe ſignificat quia verum; non eſſe autem quia non verum ſed falſum. Et idem recitat 6i, 4o, & eodem 5o, vbi falſum diſtinguitur, dicitur, quòd falſum dicitur quod non eſt; quare & quod eſt dicitur verum. Et Auicenna 8. Metaph. 6. Neceſſe eſt veritas,Auicenna. veritas autem cuiuſcunque rei eſt proprietas ſui eſſe, quod ſtabilitum eſt ei. Anſelmus quoque in libello ſuo de veritate probat, quòd omnis eſſentia, & omnis actio, eſt veritas, iuſtitia, & rectitudo,Anſelmus. vt patet capit. 6.7. & 8. & quaſi per totum libellum; & Auguſtinus 83. quaeſtionum 1. Omnis anima,Auguſtinus. eo anima eſt, quo vera anima eſt; Omnis ergo anima à veritate habet, vt omninò ſit. Cur ergo non ita de alia re quacunque? Quare & 7. Confeſſ. 15. dicit ita, Omnia vera ſunt, in quantum ſunt, nec quicquam eſt falſitas, niſi cum putatur eſſe quod non eſt. Item Deus quia eſt ſummè ens, eſt ſummè bonus & perfectus, quoniam tam Philoſophi, quàm Theologi, probantes Deum eſſe, probant vnum primum ens; & ex hoc oſtendunt illud eſſe maximè ens & perfectiſsimum & optimum; quare & omnia alia entia, quantum participant ſuo eſſe, tantum proportionaliter ſunt bona naturaliter & perfecta.Aristoteles. Et hoc innuit Ariſtoteles obſcurè 1. de Coelo 100. cùm dicit, Totius Coeli finis, & omne tempus infinitatem continens, & perfectio aeternum eſt, à ſemper eſſe ſumens denominationem immortalis & diuinus, vnde & alijs communicatum eſt, his quidem clarius, his autem obſcurius eſſe & viuere.Augustinus. Auguſtinus quoque 1. de doctrina Chriſtiana penult. dicit idem ſatis clarè, Quia Deus bonus eſt, ſumus, & in quantum ſumus boni ſumus, & in quantum mali ſumus, in tantum minus ſumus. Ille ſummè ac primitus eſt, qui omninò incommutabilis eſt, & qui pleniſsimè dicere potuit, Ego ſum, qui ſum: Caetera, niſi ab eo, eſſe non poſſunt; & in tantum bona ſunt, in quantum acceperunt vt ſint. Item ſi aliquid ſit per ſe malum, illud eſt contrarium per ſe bono; illud ergo, vel ſaltem primum in genere malorum, eſt ae quale primo in genere bonorum; quoniam contraria ſicut conſtat, poſita ſunt ſub eodem genere & maximè diſtant; Ideoque ſicut dicit Ariſtoteles 1. de Coelo 44. Contrariorum ſi alterum eſt determinatum,Ariſtoteles. Auerroes. & alterum determinatum erit; vbi Auerroes in comment. probat hoc dicens; Hoc manifeſtum eſt ex deſcriptione contrariorum, quae ſunt in fine remotionis, & cùm vtrumque eorum maximè diſtat, neceſſe eſt vt ſit aequaliter in contrarietate, ſcilicet vt neutrum ſit fortius reliquo; ſed cùm poſuerimus alterum eorum finitum, & alterum infinitum, tunc non contrariabuntur ſibi aequaliter, quoniam forma contrarietatis quae eſt in altero eorum non erit aequalis formae contrarietatis alterius: & addit, Et manifeſtum eſt per ſe vt ſint in eodem gradu contrarietatis; & ſi non, non in fine diſtabunt. Poſsibile enim eſſet addere ſuper minus, vt eſſet magis contrarium, quod probat tripliciter eſſe falſum; Primò, quia tunc idem haberet plura contraria, ſcilicet ſumma: ſecundò, quia tunc illud quod poſitum erat in maxima diſtantia, non erit ita, quod eſt contrarium poſitionis: tertiò, quia tunc non eſſet eadem proportio vnius contrariorum ad reliquum, & è contra, cuius oppoſitum aſſerit eſſe notum. Si igitur haec ſint ita, malum eſt infinitum, & aequè forte cum Deo omnipotenti, apud quē non erit impoſsibile omne verbū. Poſſet ergo impedire & fruſtrare Deum bonum ab omni opere ſuo bono, & ſic non eſſet omnipotens cum alijs abſurditatibus infinitis. Hoc idem probat Aug. 83. qu. 6. hoc modo, Omne quod eſt aut corporeū eſt aut incorporeū; Corporeū ſenſibili, incorporeū autē intelligibili ſpecie continetur: Omne ergo quod eſt, ſine aliqua ſpecie non eſt; vbi autem aliqua ſpecies eſt, neceſſario aliquis modus eſt; et modus aliquid boni eſt; ſummum ergo malum nullum modum habet; Caret enim omni bono; Non eſt igitur quia nulla ſpecie continetur, totumque hoc nomen mali, de ſpecici priuatione repertum eſt. Item ſi ſit aliquid per ſe malum, illud eſt contrarium ſummo bono,Ariſtoteles. Augustinus. Domino Deo bono contra Ariſtotelem 12. Metaphyſ. cap. vltim. ſic ſcribentem, Non eſt contrarium primo nihil; Et Auguſtinus 12. de Ciuit Dei 2. Ei naturae quae ſummè eſt, contraria nulla eſt, niſi quae non eſt. Ei quippe quod eſt contrarium non eſt, et propterea Deo & ſupernae eſſentiae, & Autori omnium qualium cunque eſſentiarum, eſſentia nulla contraria eſt. Amplius autem quod naturaliter appetit & amat bonum, eſt aliquo modo bonum. Si enim eſſet per ſe, & perfectè malum, eſſet per ſe & perfectè contrarium bono: ſed nullum talium contrariorum naturaliter appetit & amat aliud, ſed magis odit & fugit;Philoſophus. ſed quilibet naturaliter appetit bonum. Nam 1. Eth. 1. dicitur, quod benè enuntiauerunt bonū, quod omnia appetunt. Et 2o. de anima 34. Omnia appetunt diuinū & immortale. Quod & ratio manifeſtat; Omne enim habens finem naturalem naturaliter appetit illum; ſed Deus eſt finis vltimus omniumentium, ſicut ex ſecunda Suppoſitione poſſet oſtendi, & probatur expreſſe 12 Met. & alibi multis locis in Philoſophia Ariſt. & ſimiliter Auicennae; vndè & Parab. 16. omnia propter ſemetipſum operatus eſt Dominus;Apocalipſis. & Apocal. 1. Ego ſum Alpha & Omega, principium & finis. Auicenna quidem hoc totum de communi appetitu boni clarè teſtatut 8. Metaph. 6. dicens, Neceſſe eſſe per ſe eſt bonitas pura, & bonitatem deſiderat omninò quicquid eſt; Id autem quod deſiderat omnis res eſt eſſe, & perfectio perfectum in eſſe in quantum eſt eſſe; & eſſe eſt bonitas pura & perfectio pura; et omninò bonitas eſt id quod deſiderat omnis res iuxta modulum ſuum, quoniam per eam perficitur eius eſſe. Item quidlibet vel eſt operatio, vel habet aliquo modo operationem aliquam naturalem, ſed omnis operatio, quare & cauſa operans,Ariſtoteles. appetit aliquo modo bonum. Nam ſecundum Ariſtotelem 1. Eth. 1. Omnis ars & omnis doctrina, ſimiliter autem & actus, & electio, bonum quoddam appetere videtur; Ideo benè enuntiauerunt bonum, quod omnia appetunt. Et 1. Politic. 1. Eius, quod videtur, boni gratia,Auguſtinus. omnia operantur omnes. Et Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 32. Beata gens cuius eſt Dominus Deus eius, poſt magnum proceſſum concludit; Depellendae ergo miſeriae cauſae, & acquirendae beatitudinis cauſae, faciunt omnes homines, quicquid vel boni faciunt, vel mali. Boctius quoque 3. de Conſolatione Philoſophiae proſa ſecunda ſic dicit, Omnis mortalium cura, quam multiplicium ſtudiorum labor exercet, diuerſo quidem calle procedit, ſed ad vnum tamen beatitudinis finem nititur peruenire;Aristoteles. Et ſecundo de Coelo 34. Natura ſemper facit contingentium quod optimum; Et ſecundo de generatione penult. In omnibus, inquimus, quod melius, deſiderare naturam ſemper. Hoc idem poteſt aliter ſic oſtendi. Omnis agens appetit aliquem finem proprium, vt patet 2. Phyſ. diffuſè; et 1. Eth. 1. & 9. Metaph. 16. & alibi multis locis; Finis autem ſemper habet rationem boni, vt patet 2. Phyſ. 23. vbi dicitur, Non omninò vltimum eſſe finem, ſed optimum; et ſimile habetur infra, eodem 31. Dicitur, quòd finis eſt potiſſima cauſa, & ſemper eſt, vel videtur bona; et 2. Metaph. 8. Qui auferunt finem, auferunt boni naturam; et 3. Metaph. 3. et 2. Phyſ. 74. & alibi ſaepiſſimè eadem ſententia reperitur. Rurſum ſic ad idem, Omne agens deſiderat naturaliter finem vltimum communem cuiuſlibet actionis, qui eſt ſine dubio ſummè bonus, & propter hoc eſt finis cuiuſlibet entitatis & factionis.Philoſophus. Dicit enim Philoſophus 3. Met. 3. Quod eſt bonum ſecundum ſe & propter ſuam naturā finis eſt ita quòd illius cauſa & fiunt, & ſunt caetera. Item ſicut vult ſecunda Suppoſitio, & in Philoſophia oſtenditur multis locis quòd non eſt infinitus proceſſus in finibus; oportet ergo quòd ſit vnus finis primus, & vltimus, communiſ que toti generi finium, & cauſa finalis omnium finium aliorum, ſicut eſt in quolibet alio genere, vt 2. & 10. Met. Ariſt. demonſtratur: ſed nullus talis finis citra Deum poterit aſſignari. Et hoc eſt quod Philoſophus autoritatibus pluribus cōteſtatur. Dicit enim 12. Met. 37. Quod autem eſt cuius gratia, id eſt, cauſa finalis, in immobilibus definitio oſtendit, id eſt definitio cauſae finalis quam ſtatim adiungit, dicens, Eſt enim alicui quod cuius gratia, quorum hoc quidem eſt, hoc verò non eſt; Mouet autem vt amatum; Motum verò, ſcilicet primum motum ab eo alia mouet. Vbi Auerroes declarans definitionem finium, dicit ita, Perfectionum propter quas mouetur perfectum, quaedam ſunt qualitates vt ſanitas, quaedam ſunt ſubſtantiae extrinſecae à re, quae mouetur ad eas, vt aſſimiletur eis, vt inueniuntur omnes actiones ſeruorum, quoniam ſunt erga intentionem Domini ſui, ergo dicuntur eſſe propter Dominum, & ſimiliter entia cum hoc primo principio. Hoc autem primum mouens mouet primū motum, ſicut primum amans primū amatum. Primum enim coelum mouetur ab iſto motore ſecundū deſiderium, vt aſſimiletur ei ſecundum ſuum poſſe, ſicut amans mouetur vt aſſimiletur ſuo amato; Alia verò corpora coeleſtia mouentur ſecundum deſiderium ad motum primi corporis, & ideo plenè habent motum duplicem; ea autem quae ſunt ſub iſtis mouentur mediantibus iſtis motibus: Generationem verò & corruptionem faciunt motus duplices oppoſiti, continuationem verò vnus motus aeternus. Et ſupra eadem particula textus; Quod bonum, & propter ipſum eligibile in eadem coelementatione, & optimum ſemper & probabile quod primum, vt dicit textus quem Commentator exponit: aliud autem quod eligitur propter ſe in vniuerſitate electorum, eſt valdè nobile cùm primò acquiritur. Vbi Auerroes; Illud quod diligitur & deſideratur propter ſe inter haec principia abſtracta, eſt illud quod eſt in fine nobilitatis, & ſimplicitatis, & vnitatis; & verſus ipſum mouetur omne motu velociori & maiori motibus proprijs vnicuique eorum. Eſt enim electum per ſe, & amatum omnibus; tale autem eſt perfectum in fine, & illud acquiritur per ſe, & omnia quae acquiruntur,Philoſophus. propter ipſum acquiruntur. Vnde Philoſophus 2. De coelo & mundo 63. Quod eſt optimè habens nihil indiget actionis; eſt enim ipſum quod cuius gratia, ſcilicet finis: actio autem ſemper eſt in duobus, cùm & cuius gratia fit, & quod huius gratia: aliorum autem animalium pauciores, plantarum autem parua quaedam & vna fortè. Aut enim vnum aliquid eſt quo ſocietur vtique quemadmodum & habet, aut & multa: omnia autem praeuia ſunt ad optimum; vt textus quem Commentator exponit; Actiones hominis multiplicantur. multipliciter, & non ſunt propter ſe, ſed propter aliud, quoniam non eſt perfectae nobilitatis. Res autem perfectae nobilitatis non indiget operatione qua ſit nobile: nam ipſum eſt illud propter quod fit operatio; & omnis actio, & perfectio operationis, erit per id quod facit operationem propter aliquid, & propter id propter quod eſt operatio ſacientis, ſcilicet propter finem iſtum nobilem & perfectum. Et ſecundo De anima 34. Animal facit animal, & planta plantam, quantum ipſo ſemper diuino & immortali participent ſecundum quod poſſunt: Omnia enim illud appetunt,Boetius. & illius cauſa agunt omnia quaecunque agunt ſecundum naturam. Boetius 3. de Conſol. Philoſoph. proſ. 11. oſtendit diffusè quodlibet entium appetere finem & bonum proprium & commune; non commune propter proprium, ſed è contra. Dicit ergo quod id ad quod vniuerſa feſtinant, eſt omnium ſummum bonorum, & illud eſt finis omnium rerum quod deſideratur ab omnibus, quod quia bonum eſſe collegimus, oportet rerum omnium finem bonum eſſe fateamur. Et infra proſa 12. Cùm Deus bonitatis clauo omnia gubernare iure credatur, eademque omnia ſicuti docui ad bonum naturali intentione feſtinent; vnde dubitari non poteſt quin voluntariè regantur, ſeque ad diſponentis nutum veluti conuenientia, contemperataque rectori ſponte conuertantur. Ita inquam neceſſe eſt. Nihil ergo eſt quod naturam conferuans ſeruans Deo contraire conetur, nihil inquam; nec eſt aliquid quod ſummo huic bono vel poſsit, vel velit obſiſtere. Qui & in de Hebdomadibus, tenet, inquit, communis ſententia doctorum, omne quod eſt ad bonum tendere; omne autem tendit ad ſimile; quae igitur ad bona tendunt, ipſa bona ſunt. Item poſſet confirmari per Auguſtinum,Auguſtinus. qui vult multis locis quòd omnes homines neceſſariò velint beatitudinem, & propter ipſam volunt & agunt vniuerſaliter quicquid volunt vel agunt, vt erat ſuperius allegatum. Ideoque non poteſt dici, quòd haec omnia dicta Autorum intelliguntur de actionibus naturalibus non voluntarijs. Quaedam enim autoritates loquuntur expreſſe de Angelis & hominibus, & etiam eadem ratio eſt hinc indè. Aliter quoque, entia nobiliora, ſcilicet voluntaria, & actiones nobiliores, & nobilioris potentiae, puta voluntariae negligentius diſponerentur, & peius, cùm tamen ſecundum Philoſophum,Philoſophus. 2. De coelo & mundo 50. Natura non curet vilia, deſpiciens pretioſa. Vnde videtur mirabile quoddam ſequi, omnem videlicet actionem cuiuſlibet creaturae eſſe frui vel vti, & nullam abuti. Sed ad mentem Sanctorum iſtud non ſequitur, quia licèt quae libet actio creaturae quodammodo referatur in Deum, non tamen praeciſè cum circumſtantijs debitis, vt oportet. Item pax eſt tam magnum bonum, vt nullus dubitet quin ſit bonum nec conſulat circa ipſam; ſed omnes ipſam propter ſe appetunt ſicut finem. Vnde Philoſophus 3. Eth. 8. Conſiliamur non de finibus, ſed de his quae ad fines. Neque enim conſiliatur Politicus ſi pacem faciat,Philoſophus. neque reliquorum aliquis de fine, ſed ponentes finem aliquem, qualiter & per quae erit, intendunt. Item omnia entia naturaliter appetunt quandam pacem, concordiam ſcilicet naturalem, & debitam harmoniam, tam intrinſecè quàm extrinſecè circumquaque, ſicut patet in ſimplicibus & in mixtis, ſimilibus, & contrarijs vniuerſis, ſed in hominibus maximè. Nam pacifici volunt pacem, & ſimiliter bellicoſi. Nam ſicut dicit Philoſophus 10. Eth. 11. Bellamus, vt pacem ducamus: nullus enim eligit bellare eius quod eſt bellare gratia, ne que praeparare bellum;Philoſophus. videretur enim omnino violentus occiſor quis eſſe, ſi amicos oppugnatores faceret, vt pugnae & occiſiones fierent. Quare & teſte rege maximo Artaxerxe; Pax cunctis mortalibus eſt optata.Heſter 13. Auguſtinus. Vnde & Auguſtinus 15. de Ciuit. Dei 11. Pax eſt tam magnum bonum, vt nihil gratius ſoleat audiri, nihil deſiderabiliùs concupiſci, nihil melius inueniri; & pacem omnia bona & mala, in omni operatione, bona, & mala, deſiderant & amant, nec pacem vllo modo poterunt non amare.Auguſtinus. Hoc autem totum Auguſtinus 19. de Ciuit. Dei 12. & 13. planè dicit, & probat. Amplius autem ordo naturalis eſt bonum, & omnia habent ordinem naturalem, quare & omnia bonum habent. Haec autem ratio fere tota patet 13. Metaph. 2. vbi Ariſtoteles diſtinguens de bono, & redarguens Ariſtippum, & caeteros tales Sophiſtas ponentes non eſſe bonum in Mathematicis, ſicut 3. Metaph. 3. recitatur, oſtendit in Mathematicis eſſe bonum, ſic dicens; Quoniam autem bonum & optimum, alterum hoc quidem eſt lemper in operatione; bonum autem & in immobilibus mobilibus, dicentes nihil dicere Mathematicas ſcientias de bono aut & optimo, mentientur. Dicunt enim, & demonſtrant maximè: Boni autem maximè ſpecies & ordo, commenſuratio, & determinatum quod maximè oſtendunt Mathematicae ſcientiae. Et quoniam multorum cauſa videntur haec, dico autem puta ordo & determinatum. Idem patet 3. de Coelo, & Mundo 24. vbi dicitur, Inordinatè nihil eſt aliud quàm praeter naturam; Ordo enim propria ſenſibilium natura eſt. Item illud eſt bonum quod tribuit cuique quod eſt ſuum, ſed hoc facit ordo: Auguſtinus enim 19. de Ciuit. Dei 13. ordinem ſic definit, Ordo eſt parium diſparium que rerum ſua cuique loca tribuens diſpoſitio, quod ſatis concordat dicto Ariſtotelis praecedenti: Quare et 15. de Ciuit. Dei 22. definit breuiter ſic virtutem quod eſt ordo amoris. Item niſi ordo eſſet magnum bonum, non tam diligenter in Sacris literis notaretur. In rationali quidem Iudicij debuerunt poni 4. ordines lapidum, & nomina filiorum Iſrael ſecundum ordinem natiuitatis ſuae & lucernae per ordinem collocari. Regina quoque Saba videns ordinem miniſtrantium Salomonis, dixit, Beatiſerui tui. Ordo ſimiliter Melchiſedechi non minimum commendatur; & quaſi tota lex & prophetia locis varijs talibus eſt reſperſa.Apostolus. Apoſtolus quoque monet Corinthios, vt omnia fiant in eis ſecundum ordinem & honeſtè, Et Coloſſenſibus ſcribens dicit Apoſtolus ſe gaudere videndo ordinem eorum. Quod autem omnia habeant aliquem ordinem naturalem, per hoc oſtenditur, quia omnia habent vnum finem naturalem, vt proximo eſt oſtenſum; & quia omnia eſſentialiter & naturaliter ad inuicem ordinantur eſſendo aequaliter plus vel minus. Ariſtoteles quoque 12. Metaph. capite vltimo inquirit, in quo conſiſtat naturale bonum & optimum vniuerſi, vtrùm ſcilicet in aliquo bono ſeparato, aut in ordine? & reſpondendo, oſtendit quod in vtroque, ſicut bonum exercitus conſiſtit in ordine, & duce, & ponit ibi duplicem ordinem omnium entium naturalem, ad inuicem ſcilicet, & ad primum; & hoc pulchrè oſtendit ibi Auerroes comment 52.Ariſtoteles. Et 1. Metaphyſ. capite nono recitat Ariſtoteles rationem Antiquorum ab iſta veritate coactorum, vt dicit, ad ponendum, licet non ſatis diſtinctè vnam cauſam finalem communem omnibus entibus. Videbant enim quod omnibus entibus eſt, on, & bene in ordine naturali; & quod hoc non poſſet eſſe ab aliquo elemento, nec à caſu aut fortuna; quare concludebant vnum eſſe principium generale bonitatis totius. Ideoque Anaxagoras dixit intellectum quendam eſſe in Animalibus, & in natura cauſam terrae & mundi, & ordinis totius; & cauſam ſic dicendi accepit ab Hermitimo Dacomenio, ſicut ſtatim conſequenter capite decimo recitatur; & hanc ſententiam Philoſophus approbat. Quare videtur quod haec ſit Philoſophorum ſententia generalis.Boetius. Dicitque Boetius 4. de Conſol. Philoſ. proſa 6. Ordo quidem cuncta complectitur, nequid in Regno prouidentiae liceat temeritati.Ariſtoteles. Adhuc autem Ariſtoteles in de Secret. Secretorum 1. part. 23. dicit quod Creator cuncta, ſua ſapientia aequali pondere, & certo numero, & ordine deſtinauit. Cui & concorditer Sapiens Sapient. 11. Sapient. 11. Omnia in menſura, & numero, & pondere diſpoſuiſti, quare & in ordine naturali. Haec etiam tria magnum bonum important, vt patet per Auguſtinum 4. ſuper Gen. 4. & infra 2. de libero arbitrio 19. & vlt. 5. de Ciuit. Dei 11.Augustinus. De praedeſtinatione Sanctorum 4. & alibi multis locis: Qui & 11. de Ciuit. Dei 15. Non eſt, inquit, vlla natura, quam non ille conſtituit, à quo eſt omnis modus, omnis ſpecies, omnis ordo, ſine quibus nihil rerum inueniri, vel cogitari poteſt, & quodlibet horum trium eſt bonum; quaelibet ergo res exiſtens aliquod bonum habet, & eſt ſimiliter ipſa bona. Amplius autem omne verè ens eſt verè cognoſcibile poſitiuè,Philoſophus quia ſecundum Philoſophum 2. Metaph. 4. vnumquodque ſicut ſe habet vt ſit, ita ad veritatem, quare ad cognitionem: ſed malum non eſt cognoſcibile poſitiuè & per ſe, ſed priuatiuè & per comparationem ad bonum, ſicut priuatio per ſuum habitum.Auerroes. Dicit enim Philoſophus 3. de Anima 25. quod priuatio, malum & nigrum ſuo contrario aliquo modo monſtratur & cognoſcitur; vbi dicit Auerroes, quod vniuerſaliter omnes priuationes non cognoſcuntur niſi per ſua contraria, ſcilicet per cognitionem habitus, & per cognitionem defectus habitus, & hoc intendebat per nigredinem priuationem albedinis; & 12. Metaphyſ. 37. innuit Philoſophus illud idem, Intelligibilis, inquiens, altera coëlementatio, & huius ſubſtantia prima; quare conſtat eum loqui de coelementatione boni, cùm dicit, quòd illa eſt intelligibilis per ſe, innuens, quòd coelementatio contraria, ſcilicet mali, non eſt intelligibilis per ſe, ſed per accidens, quod exponens Auerroes,Auerroes. allegat ab Alexandro quòd illa quae ſunt intellecta per ſe ſunt de Allaſtochia boni; quae autem mali per accidens ſunt intellecta, ſcilicet per priuationem boni, & omnium principiorum contrariorum cuiuſcunque tranſmutationis, vnum eſt quaſi forma, & aliud quaſi priuatio. Allaſtochia autem quae eſt quaſi forma eſt intellecta per ſe, quae autem eſt quaſi priuatio eſt intellecta, ſed non per ſe: Priuatio enim non intelligitur niſi in ratione. Auguſtinus. reſpectu habitus, qui eſt forma. His autem concordat Auguſtinus 12. de Ciuitate Dei 7. dicens, quòd velle inuenire cauſas peccati malae voluntatis & defectionum talium, eſt ac ſi quis velit videre tenebras, aut audire ſilentium; quod tamen vtrumque nobis notum eſt per oculos, & per aures, non in ſpecie, ſed in ſpeciei priuatione. Nemo ergo ex me ſcire quaerat, quod me neſcire ſcio, niſi fortè vt neſcire diſcat, quod ſciri non poſſe ſciendum eſt. Amplius autem ſi aliquid eſſet per ſe malum, hoc maximè videretur de actu malo moraliter; ſed quilibet talis eſt aliquis motus; quare & actus, & perfectio mobilis ſeu moti in quantum huius, vt patet 3. Phyſ. Ariſtotelis ſatis diffusè. Item ad idem, Omnis actus eſt finis, complementum, & perfectio naturalis potentiae, cuius eſt actus. Dicit enim Ariſtoteles 9. Metaph. 15. finis autem actus, & huius gratia potentia ſumitur. Non enim vt viſum habeant vident Animalia, ſed vt videant, viſum habent; & hoc ibi per magnum proceſſum oſtendit. Quare & omnis actus eſt bonum aliquod naturale;Auicenna. & haec eſt ratio Auicennae 9. Metaph. 8. dicentis, Nihil in actionibus inuenitur dici malum, quod non ſit perfectio cauſae agentis; & fortaſsis non eſt malum niſi in reſpectu patientis triſtitiam per illam actionem; vel in reſpectu cauſae ſuperioris, quae deberet prohibere, ſicut iniuria illata à virtute iraſcibili eſt propria perfectio illius virtutis, & quantum ad illam eſt actio talis bona, ſed eſt malum iniuriati, vel animae rationalis quae deberet fugere hanc virtutem. Idem oſtendit per aliud exemplum ſatis conueniens de combuſtione facta per ignem, quae eſt perfectio propria formae ignis, & per conſequens bonum eius, ſed eſt forſan malum combuſti, vel illius qui ignem accendit. Item homicidium & adulterium non ſunt per ſe mala, nec aliqui actus exteriores, quia non in pueris, morionibus, dormientibus, ſeu etiam furioſis, cùm careant arbitrio libero voluntatis cauſalis. Haec patet ex ſecundo huius praemiſsis. Ad idem, ſi homicidium ſit per ſe malum, homicidium ſecundum quod homicidium eſt malum, quoniam ad per ſe, ſiue ſecundum ſe ſequitur ſecundum quod, vt patet 5. Metaph. 23. vbi illa definiuntur;Philoſophus. & ſi homicidium ſecundum quod homicidium eſt malum, omne homicidium eſt malum, vt patet 1. Prior. cap. de reduplicatiuis; & Auerroes ſuper 5. Metaph. comment. 3.Auerroes. Homo ſecundum quod eſt homo, non eſt artifex idolorum, quoniam tunc omnis homo eſſet artifex Idolorum. Item quicquid ineſt alicui per ſe, ineſt ei eſſentialiter, vt patet 1. Poſt. & 5. Metaphyſ. vbi priùs, & quicquid ineſt alicui eſſentialiter, ineſt neceſſariò omnibus ſuppoſitis,Ariſtoteles. Auerroes. vt patet 2. de Coelo 59. vbi arguitur quòd ſi vna ſtella eſt ſphaericae figurae, ergo & omnis. Vbi dicit Auerroes, Neceſſe eſt vt illud quod exiſtit in aliquo indiuiduorum ſpeciei ex rebus eſſentialibus, exiſtat in omnibus indiuiduis illius ſpeciei, & figura eſt ex rebus eſſentialibus. Venerabilis quoque Anſelmus Cantuarienſis decaſu diaboli 19. oſtendens quòd omnis voluntas,Anſelmus. actus ſcilicet voluntatis, in quantum eſt, bonum eſt, & nulla res malum, ſic probat: quòd voluntas primi Angeli, qua voluit eſſe ſimilis Deo, non fuit malum, ſcilicet eſſentialiter & per ſe, quia tunc filius Dei non vellet ſimilis eſſe Patri: & addit, Aut ſi velle quaſlibet infimas voluptates eſſet malum, mala. malum diceretur voluntas brutorum. Item ſi homicidium per ſe ſit malum non per accidens, cùm ſemper & vbique homicidium ſit ipſummet, & habeat ſe totum, ſemper & vbique eſt malum: Si enim nunc vel hic non ſit malum, & tunc vel ibi ſit malum, hoc eſt propter aliquid quod accidit ſibi nunc & hic, ratione cuius nunc & hic eſt malum; quod cùm alibi, & alias ab eo fuerit ſeparatum, tunc & ibi non erit malum; Non eſt ergo malum ſolummodo per ſeipſum, nec per aliquid ſibi eſſentiale, vt eſt anima, vel riſibilitas homini; talia enim ſeparati non poſſunt; eſt ergo tantum malum per accidens, quia per aliquid tale, quod poteſt ſibi adeſſe, & abeſſe praeter corruptionem ſubiecti. Venerabilis quoque Anſelmus Cantuarienſis in De conceptu virginali 4. arguit iſto modo; Si appetitus concupiſcentiales per ſe iniuſti eſſent, quoties illis conſentiretur, iniuſtū facerent, ſed quando bruta animalia illis conſentiunt, non dicuntur iniuſta. Item ſi actus adulterij & homicidij per ſe ſint mali, cùm actus ſecundū eſſentiam ſimilis ſit in coniugatis, & non cōiugatis, in innocentibus & reis mortis, erit & peccatū in iſtis. Ad idē ponatur, quod propter nimiā ſimilitudinem, vel aliam cauſam ex ignorantia inculpabili vir cognoſcat vxorem alienā credens eam eſſe propriam, & ſimiliter occidat innocentem poſitum in carcere loco nocentis, iuſte damnati, & debite cuſtoditi, neuter peccat, ſed meretur in caſu. Ergo tales actus per ſe, & ſecundum ſuam ſubſtantiam non ſunt mali, ſed aliquandò ſunt boni, ſicut actus carnales cum propria vxore, dum creditur aliena,Gen. 29. Lumbardus. eſt peccatum mortale, & occiſio nocentis crediti innocentis. Iſtud apparet Geneſ. 29. de Rachel & Lea; et in Canone 29. Quaeſt. 1. & 4. Sent. Petri, diſt. 30. de ſimilibus manifeſtè. Adhuc autem ad idem, Iuſtitia & iniuſtitia ſunt priuatiuè oppoſita, quare & nata ſunt fieri circa idem, vt patet in praedicamentis; et 5. Metaph. Ariſtotelis: ſed iuſtitia eſt in ſola rationali creatura; ergo & iniuſtitia, & non in talibus actibus exterioribus; Imò non videtur magis per ſe peccatum in talibus actibus, quàm in ſimilibus actibus beſtiarum. Haec autem quaſi tota ratio eſt Anſelmi de Conceptu virginali, vbi ſimiliter oſtendit peccatum originale per hoc quod eſt iniuſtitia non eſſe in ſemine, aut corpore, ſed tantum in anima rational. Amplius autem videtur, quòd nullus actus interior per ſe eſt malus, quia nec blaſphemia, nec odium Dei, quod poteſt oſtendi, ſicut de actibus exterioribus eſt oſtenſum in morionibus, & etiam furioſis; & quia quilibet talis actus eſt quaedā perfectio naturalis talis potentiae naturalis. Praeterea intelligere & velle ſunt operationes diuerſae; Ponatur ergo quòd Deus creet aliquam naturam, quae poſſit libere velle & nolle, & facere caetera opera voluntatis, & non intellectualiter nec rationabiliter iudicare, ſed ſimpliciter comprehendere ſicut bruta, tunc i • lis natura blaſphemando, vel odiendo Deum non peccaret, quia non faceret contra iudicium, ſeu regulam rationis. Tales ergo actus non ſunt per ſe mali, ſicut ex praeoſtenſis apparet. Amplius autem homo poteſt ſine culpa ſua aliqua praecedente multipliciter decipi per apparentias plurimas, & Sophiſtica argumenta. Ponatur ergo quòd ille Behemot callidiſſimus Sophiſtarum cuius argutiae ſunt perplexae, aliquem ſimplicem, ſinc culpa ſua priori, inuoluat, & illaqueet tam perplexè, vt ſibi videatur omninò, quod niſi blaſphemet Deum, vel odiat, neceſſario plus peccabit, iſte tunc ſecundum iudicium rectiſſimae rationis tenetur blaſphemare Deum, vel odire, ne alias incidat in maius peccatum, quoniam ſecundum communem animi conceptionem, de duobus malis, minus malum eſt eligendum, cuius cauſa eſt, quia in bonis eſt è contrario, ſcilicet quod maius eſt magis eligendum. Vnde 5. Eth. 5. In boni ratione fit minus malum ad maius malum, eſt minus magis eligibile maiori; eligibile autem bonum, & magis maius.Gregorius. Idem patet per beatum Gregorium 32. Moral. 17. ſuper illud Iob. 40. Nerui teſticulorum eius perplexi ſunt, dicentem, Horum teſticulorum nerui perplexi ſunt, quia ſuggeſtionum eius argumenta implicitis innexionibus alligantur, vt pleroſque ita peccare faciant, quatenus ſi fortaſſe peccatum fugere apperant, hoc ſine alio peccati laqueo non euadant, vel culpam faciant, dum vitant, ac nequaquam ſe ab vna valeant ſoluere, niſi in alia conſentiant ſe ligari. Et hoc oſtendit per multa exempla, quorum primum eſt, Siquis iurauerit ſe caelaturum ſecreta alterius, qui indicat ſibi poſt iuramentum, quod intendit committere ſecretum homicidium, quod ille iuratus, non niſi prodendo hoc ſecretum propoſitum valeat impedire, tunc tantae perplexitatis laqueis alligatur; quod ſi ſecretum prodiderit, videatur ſibi reus periurij, ſi non prodiderit, reus homicidij. Aliud exemplum ponit de aliquo ſimplici, qui promittit obedientiam integram praelato, qui poſt. primo praecipiat ei facere quod non decet, tunc talis eſt perplexus: Si enim obediat, facit peccatum & peccat, ſi non obediat incurrit inobedientiam, ſicut credit. Vbi contra omnes tales perplexitates ponit remedium generale, ſcilicet vt perplexus ſemper eligat minus malum. nempè Gregorius. Dicit enim ſic; eſt tamen quod ad deſtruendas eius verſutias vtiliter fiat, vt cum mens inter minora & maxima peccata conſtringitur, ſi omninò nullus ſine peccato euadendi aditus patet, minora ſemper eligantur; quia & qui murorum ambitu nè fugiat, vndique clauditur, ibi ſe in fuga praecipitat, vbi murus breuior inuenitur, & hoc totum allegatur in Can. diſt. 13. Nerui, & ſimile ſcribitur 22. Quaeſt. 4. Non ſolum; & multa ſimilia multis capitulis poſt & ante. Item ad idem, eſt illud capitulum ſupra, eadem diſtinctione, Duo mala; & ſumitur à Concilio Toletano 8. Duo mala, inquit, licet cautiſſimè ſint praecauenda, tamen ſi neceſſitas periculi vnum ex eis perpetrare compulerit, ad id debemus reſoluere, quod minori nex u noſcitur obligari; Quid autem leuius ex his, quid vè grauius ſit, purae rationis acumine inueſtigemus. Et ad hoc facit, quod in capite illius diſtinctionis praemittitur; ſcilicet quod aduerſus naturale ius, nulla diſpenſatio admittitur, niſi forſan duo mala ita vrgeant, vt alterum eorum neceſſe ſit eligi. Idē docet planiſſimè Iſid. 3. de ſum. bono 5. Ponatur ergo quòd alicui ſimplici qui voluit & iurauit alicui praelato obedientiā in omnibus integrā,Iſidorus. praecipiatur ab illo praelato, vel a diabolo qui transfigurat ſe in illum praelatū, quòd odiat Deū & blaſphemet, & iudicet quòd talis actus contra Deū ſit minus malum, quia ibi eſt vnum peccatū tantum, & contra Deum tantum, & multum excuſatum per praeceptum praelati, credat que quòd non obedire in hoc caſu ſit maius peccatū, quia contra praelatum ſuum, & contra Deum, cuius vices gerit, & quòd ſit violare iuramentum, & apoſtatare à voto. Vel ponatur, quòd Diabolus, qui tranſſigurat ſe in Angelum lucis, tranſfiguret ſe in magni conſilij Angelum, Dominum Ieſum Chriſtum, & praecipiat a licui ſimplici credenti quòd ſit Chriſtus, quòd blaſphemet, & odiat Deum per momentum, quod ſi non fecerit, blaſphemabit Deum, & odiet in aeternum damnatus, credatque minus malum eſſe blaſphemare vel odire Deum in hoc caſu, quàm non obedire mandanti, & hoc fiat ſine culpa talis aliqua praecedente. Videmus enim, quòd multi Sancti per argumenta ſophiſtica decipiuntur frequenter. Et ſaltem hoc eſt poſsibile de diuina potentia abſoluta. Et ſi dicatur quòd hoc eſt ad minus propter peccatum originale praecedens, ſit peccatum originale baptiſmo deletum, & ſit talis in charitate, tunc nunquam in poenam peccati originalis incidet in ignorantiam, quae inducat eum neceſſario in mortale peccatum. Item talis credulitas eſt vnus intellectus actus poſsibilis fieri, vt patet per conſilium, & per textum Iob; qui non poteſt intelligi ſicut litera primò ſonat, eo quod Beemot talia membra non habet, patetque per Gregorium, & per Gratianum ſimiliter vbi prius, & ratio docet idem. Poteſt enim quis credere falſum manifeſtius, & minus veriſimile, vt oppoſitum primi principij, vel quòd omnia mouentur vel quieſcunt, & ſimilia, ſicut 4. Metaphyſicorum, & alibi recitatur: ſed talis actus credulitatis perplexae nec in fieri, nec in eſſe dependet à culpa priori, tanquam ab aliqua ſua cauſa, ſicut inductiuè patebit. Eſt ergo abſolutè poſsibile fine culpa priori credulitatem huiuſmodi fieri & manere. Item ponatur, quòd Deus crearet hominem ſine peccato originali vel alio in gratia, talis conditionis, qualis nos ſumus, de quo ſic decepto arguatur, vt prius. Et ad omnia ſubterfugia obſtruenda, ponatur quòd talis ſit perplexus, credat, quòd ſi expectet, deliberet, conſulat, vel oret Deum, peccabit grauius eo ipſo: ſit enim haec credulitas pars perplexitatis illius, ponaturque quòd praecipiatur ſibi, quòd ſtatim faciat hoc vel illud, & credat ſe obligari ad ſtatim faciendum, ſine omni expectatione vel aliquo huiuſmodi; vel ponatur in carcere, vbi non poſsit habere conſilium: & praeterea licet oret Deum, ex quo Deus non tenetur, nec per preces cogitur ad agendum, ſed quicquid agit ad extra, liberè ſemper agit, ponatur de ſua potentia abſoluta quòd non exaudiat deprecantem. Talis ergo ſic perplexus ſi eligat, & faciat quod credit eſſe minus malum, non peccat: nullus ergo talis actus per ſe eſt peccatum. Sed aliquis forſan dicet, quòd ſi ſic eligat, in hoc caſu, nihilominus ipſe peccat, quia ipſe eligit, & facit minus peccatum, ſecundum autoritates ſuperius allegatas, quare & aliquo modo peccat. Hoc autem non videtur: Nullus enim faciendo quod debet peccat, talis autem facit quod debet. Nullus etiam faciendo ſecundum rectiſsimum iudicium rationis, Sanctorum, Canonis, & Concilij generalis peccat; hic autem ſic facit. Itemque ſi talis peccet, hoc eſt mortaliter in multis caſibus, vt videtur, & ſi non ſic eligat, ipſe peccat mortaliter: talis ergo in charitate, in iuſtitia, & in rectitudine voluntatis, haeres regni coeleſtis, haec omnia de neceſsitate amitteret, & inuitus, quod multis Sanctorum & Doctorum teſtimonijs reprobatur. Et hoc videtur expreſſè contra beatum Gregorium vbi prius, & allegatur in Canone vbi prius: Dicit enim, cùm in dubijs conſtringimur, vtiliter in minimis ſubdimur, ne in magnis ſine venia peccemus.Gregorius. Auguſtinus. Auguſtinus quoque de mendacio 13. ſentit idem, vbi poſt longam diſputationem praehabitam ſic concludit; Ita igitur concludendum eſt, vt quaecunque aliena peccata, exceptis his quae immundum faciunt, in quem committuntur non euitet quiſque peccatis ſuis neque pro ſe, neque pro quoquam, ſed ea ſufferat potius fortiterque patiatur; illa verò quae ita committuntur in hominem, vt eum faciant immundum, etiam peccatis noſtris euitare debemus; ac per hoc neque peccata dicenda ſunt, quae proptereà fiunt vt illa immunditia deuitetur. Quicquid enim ita fit, vt, niſi fieret, iuſtè reprehenderetur, non eſt peccatum, nullumque peccatum eſſet, quicquid propter talia vitanda factum eſſet. Propter ergo haec euitanda quiſquis mentitus fuerit, non peccat. Et infra, eodem 26. Haec certè omnis diſputatio quamuis alternet affirmationem & negatíonē affirmationi & negationi de eſſe mentiendum, nemo tamen poteſt dicere, hoc ſe in exemplo, aut verbo Scripturae inuenire, vt diligendum vel non odio habendum vllum mendacium habeatur, ſed interdum mentiendo faciendum eſſe quod oderis, vt quod amplius deteſtandum eſt deuiretur. Sed in hoc errant homines, quòd ſubdunt prerioſa vilioribus: Cùm enim conceſſeris admittendum eſſe aliquod malum, ne aliud grauius admittatur, non ex regula veritatis, ſed ex ſua quiſque cupiditate atque conſuetudine metitur malum, & hoc putat grauius quod ipſe amplius exhorreſcit, non quod amplius reuera fugiendum eſt. Et addit 27. conſequenter; Quae ſanctitatis religioniſque cauſa ſeruantur, cùm haec violare iniurioſi voluerunt, etiam peccatis minoribus, non tantum iniurijs aliorum, ſi conditio proponitur, & facultas datur, redimenda ſunt; & tunc, iam deſinunt eſſe peccata quae propter grauiora vitanda ſuſcipiuntur. Sicut enim in rebus vtilibus, velut in pecunia, aliouè commodo non vocatur damnum, quod propter maius lucrum amittitur: ſic & in rebus ſanctis non vocatur peccatum, quod admittitur ne grauius admittatur; aut ſi & illud damnū dicitur quod aliquis perdit, ne amplius perdat, vocetur & hoc peccatū; dū tamen ſuſcipiendū eſſe, vt amplius euitetur, ita nemo dubitet, ſicut nemo dubitat cauendi maioris damni cauſa, patiendū eſſe quod minus eſt. Itē 22. q. 4. Si aliquid; allegatur à venerabili Beda in homilia,Beda. 44. hoc modo, Si aliquid nos incautius iuraſſe contigerit, quod obſeruatum peiorem vergat in exitum, liberè illud ſalubri conſilio mutandum nouerimus ac magis inſtante neceſsitate peierandum nobis, quàm pro vitando per • utio, in aliud crimen grauius eſſe diuertendum. Denique iurauit Dauid per Deum occidere Nabal, ſed ad interceſsionem Abigail mox remiſit, nec aliquid culpae ſe pro tali periutio contraxiſſe dol • . Et hoc idem ratio manifeſtat, nam quicunque eligit minus malum, vt ſic fugiat maius malum, non cenſetur eligere minus malum, ſed fugere maius malum; quarè nullum peccatum incurrit.Philoſophus Dicit enim Philoſophus. 9. Eth. 1. Propter delectionem & vtilit • em amicitia exiſtente, diſſolutio fit cùm non fiant, quorum gratia amabant; non enim ipſos amabant,Anſelmus. ſed exiſtentia; Cui & concordantèr Anſelmus de caſu Diabolt: 13. Qui vult aliquid propter beatitudinem, non aliud vult, quàm beatitudinem; Et de concordia. 8. Qui ſolùm propter aliud rectitudinem voluntatis ſeruat, non eam diligit, ſed illud propter quod eam ſeruat,Augustinus. & ideò non dicendus eſt iuſtus, nec talis rectitudo nominanda eſt iuſtitia. Dicitque Auguſtinus, 11. de Trinit. 6. Quod ſi quis voluntat • m videndi referat ad aliud, vult vtique aliud, neciam videndi voluntas erit, aut ſi videndi, non hoc videndi, tanquàm ſi velit quis videre cicatricem, vt inde doceat vulnus fuiſſe, aut ſi velit feneſtram videre vt per feneſt cam videat tranſeuntes. Et infrà, eodem, Rectè ſunt voluntates omnes ſibimet religatae, ſi bona eſt illa quò cunctae referuntur; ſi autèm praua eſt, prauae ſunt omnes. Et 83. quaeſt. 36. Si placere vis hominibus vt eis proſis ad diligendum Deum, non iam hoc ſed aliud cup is. Et haec videntur ſonare Autoritates de mendacio iam praemiſſae. Quod etiam ex Scriptura canonica videtur haberi;Eſaias. Dicit enim Eſaias in perſona Dei Holocauſta Arietum, &c. talia nolui & certum eſt quòd illa aliqualitèr voluit, quia illa praecepit in lege, ſed noluit iſta propter ſe, ſed propter alium finem, quem ſatis exprimit infra, eodem, cum ſic dicit Lauamini, mundi eſtore &c. quaerite iudicium, & ſubuenite oppreſſo, &c. Et hoc eſt quod Michaeas clariùs manifeſtat. Quid,Micheas. inquit, dignum offeram Domino? Nunquid offerā ei Holocauſta, & vitulos aniculos▪ Nunquid placari poteſt Deus in millibus Arietum, aut in multis millibus hircorum pingnium? Indicabo tibi ô homo quid ſit bonum, & quid Dominus requirat à te; vtique facere iudicium & diligere miſericordiam, Pſalm. 50. & ſollicitum ambulare cum Deo tuo • . Et Pſalmo. 50. Si voluiſſes ſacrificium, de diſſem: Vtique Holocauſtis non delectaberis: Sactificium Deo ſpiritus contribulatus. Marc. 9. Et Marc. 9. Quiſquis vnum ex huiuſmodi pueris receperit in nomine meo, me recipit; & quicunque me ſuſceperit, non me ſuſcipit, ſed eum qui miſit me. Et ſic loquitur Apoſtolus 1. ad Cor. ſic dicens,Apostolus. Si volens hoc ago, ſcilicet Euangelizauero, mercedem habeo; Sin autèm inuitus, diſpenſatio mihi credita eſt, innuens quod ſi praedicet Euangelium prolucro temporali, praedicet illud inuitus, ſcilicet non volens Euangelium, ſed lucrum; quod patet ibi expreſsiùs per Auguſtinum in gloſſa dicentem, Si coactus inopia earum rerum quae temporali vitae ſunt acceſſariae, praedico Euangelium, alij per me habebunt mercedem, ego autem non, quia non ipſum Euangelium diligo, ſed eius praetium in illis temporalibus conſtitutum. Quarè videtur quòd perplexus eligens ſuo iudicio minus malum, vt fugiat maius malum, ad mentem Autorum iſtorum non eligit vllum malum, ſed quantum in eo eſt, fugit potius omne malum; quarè nec videtur peccare. Autoritates verò dicentes quòd talis debet eligere minus peccatum, intelligunt, quod debet eligere illud, quod videtur ſibi minus peccatum, & quod in omni alio caſu eſſet peccatum: Tantùm enim in hoc caſu licet homini eligere & facere quod credit eſſe peccatum, & cùm hoc ſit ius naturale, vt omnis homo fugiat, & non eligat ſibi malum, contra iſtud ius naturale diſpenſatio admittitur tantummodo, in hoc caſu, ſicut ſuperius recitatur. Ampliùs autèm & iſtam ſententiam Autoritates quamplures Philoſophicae & Theologicae innuunt & confirmant.Ariſtoteles. Ariſtoteles ſiquidem, 1. • th. 6. dicit. quòd bonum equaliter dicitur enti, & hoc oſtendit inductiuè per omnia praedicamenta: Vbi Auerroes ſic dicit,Auerroes. Cùm nomen boni ſynonimè dicatur nomini entis dicetur ambiguè de 10. praedicamentis, id eſt, non ſecundum intentionem vnam. Item 4i. Eth. 12. Malum ſeipſum deſtruit, & ſi integrum ſit, importabile fit. vbi Auerroes, malum corruptio eſt ſui ipſius; quandò aggregatae fuerint omnes eius partes, cùm non ſit hoc tolerabile. Item Auicenna. 8. Metaph. 6. neceſſe eſſe per ſe eſt bonitas pura, & bonitatem deſiderat omninò quicquid eſt; Id autem quod deſiderat omnis res eſt eſſe, & perfectio in eſſe in quantū eſt eſſe; Priuatio verò in quantum eſt priuatio, non deſideratur, niſi in quantū cam ſequitur eſſe & perfectio. Id igitur quod verè deſideratur eſt eſſe. Eſſe eſt bonitas pura & perfectio pura; & omninò bonitas eſt id quod deſiderat omnis res iuxta modulū ſ • ū, quon • ā per eam perficitur eius eſſe, malitia verò non habet eſſentiam, ſed eſt priuatio ſubſtantiae, & vrilitatis diſpoſitionis ſuae. Idem 9. Met 7. & 8. diſtinguit de malo & dicis, quod dicitur quadrupliciter, ſcilicet opus abhorribile, principium eius, ſedicet mores, tr • ſtitia & dolor, & defectus rei a ſua perfectione: • t infra cap. 8. pro • at, quòd nulla actio eſt per • e mala, quia quaelibet actio eſt perfectio agentis, vt erat ſuperius allegaturo. Et infra eodem, facta definitione entis per bonum & malum, ſubdit, quòd aui • totum eſt malum, vel in quo praeualet, vel eſt ae quale malum bono nondum inuenitur.Algazel. Boetius. Iſtam quoque ſententiam Auicenna, & Algazel 5. Metaph. vlt. profitetur. Boetius quoque 3. de Conſola • . Philoſoph. proſa vlt. hoc ſic probat, Deus omnipotens nihil non poteſt, & facure malum non poteſt; Malum ergo nihil eſt. Idem infra eiuſdem 4. proſa 〈◊〉 ſic dicit▪ Naturatum omnium conditor Deus, ad bonum dirigens cuncta diſponit, dumque • a quae protulit in ſui ſi • ulitudinem retinere feſtinat, malum omne de Reipublicae ſuae terminis,Anſelmus. per fatalis ſeriem neceſsitatis eliminat. Venerabilis etiam Anſelmus Cantuarienſis, in De co • ceptu virginali idem probat diffusè, ſicut ſuperiùs erat tactum; Vnde cap. 4. dicit, Nihil enim ſiue ſubſtantia, ſiue actio, ſiue aliquid aliud per ſe conſideratum eſt iuſtum niſi iuſtiria; vel iniuſtum, vel peccatum, niſi iniuſtitia. Et quinto, Ex his ergo facilè cognoſcitur quia iniuſitia nullam habet eſſentiam, quamuis iniuſtae voluntatis affectus & actus qui per ſe conſiderati aliquid ſunt, vſus iniuſtitiam vocet. Hac ipſa ratione intelligimus malum eſſe nihil: ſicut enim iniuſtitia non eſt aliud quàm abſentia debitae iuſtitiae, ita malum non eſt aliud quam abſentia debiti boni: & de caſu diaboli 8. Idem ex intentione demonſtrat & in fine capituli, ſic concludit; Neque ergo voluntas praua, neque praua voluntatis conuerſio eſt ipſum malum, quo Angelus vel homo fit malus, quod nihil eſſe dicimus. Et 9. dicit, quòd illud malum eſt iniuſtitia quae eſt priuatio iuſtitiae; & malum nihil aliud eſt quàm boni priuatio. Et 16. Omnino nihil aliud reprehendo in voluntate mali Angeli, quàm abſentiam iuſtitiae, ſiue non habere iuſtitiam. Et 19. oſtendit idem per duas rationes ſuperiùs recitatas, & concludendo dicit; Vnde ſequitur nullam voluntatem eſſe malum ſed eſſe bonum in quantum eſt, quia opus Dei eſt. Et 20. ponit diſtinctionem de malo, Eſt enim malum ſimplex, quod non eſt aliud quàm malum, quod nihil eſt, ſcilicet ipſa iniuſtitia; aliud verò eſt malum, ſcilicet natura, in qua eſt iniuſtitia, quoniam eſt aliquid & aliud quàm iniuſtitia, quae malum & nihil eſt: Et 26. iterum diſtinguens de malo, dicit, malum eſſe duplex; ſcilicet malum iniuſtitiae quod ſemper nihil eſt, & malam incommoditatis, quod & ſubdiuidit; quoddam enim tale malum nihil eſt vt caecitas, quoddam verò eſt, vt triſtitia & dolor. Idem de Concordia 6. Bonum quod eſt iuſtitia, aliquid vere eſt; malū verò quod eſt iniuſtitia, omni caret exiſtentia; quod in tractatu de caſu diaboli, & in libello, quem de conceptu virginali, & de originali peccato titulaui, apertiſsimè monſtraui, non eſt iniuſtitia qualitas, aut actio, aut aliqua eſſentia, ſed tantùm abſentia debitae iuſtitiae. Hoc idem & Hugo 1. de Sacram. 5. part. 26. docet. Item ſi malum eſſet aliquid, hoc maximè videretur de mala voluntate, & cum illa non ſit aeterna, haberet cauſam efficientem,Auguſtinus. quod negat Auguſtinus 12. de Ciuit. Dei 9. oſtendens quòd. Deus fuit cauſa efficiens voluntatis bonae in Angelis iam beatis, & quod voluntatis malae in Angelis reprobatis non fuit aliqua cauſa efficiens, ſed deficiens, & quòd talem voluntatem nihil facit niſi defectio, qua deſeritur Deus, cuius defectionis etiam cauſa vtique deficit. Et ſupra 8. poſt longam ratiocinationem concludit; Nemo ergo quaerat efficientem cauſam malae voluntatis. Non enim eſt efficiens ſed deficiens, quia nec illa eſt affectio ſed defectio.Auguſtinus. Idem quoque quaſi per totum librum de Natura boni eandem concluſionem oſtendens, quòd malum nihil eſt, & quod omnia in quantum ſunt, bona ſunt, & à Deo, vnde cap. 1. dicit, Bona omnia ſiue magna, ſiue parua per quoſlibet rerum gradus non poſſunt eſſe niſi à Deo. Omnis natura in quantum natura eſt, bonum eſt; omnis igitur natura non poteſt eſſe niſi à Deo. Et infra 3. & 13. dicit, quòd à Deo eſt omnis modus ſiue magnus, ſiue paruus, & ita de ſpecie & ordine: Et 4. Malum nihil aliud eſt, quàm corruptio modi, ſpeciei, vel ordinis naturalis; mala ita que natura dicitur quae corrupta eſt. Et 5. Corruptio autem ſi omnem modum, ſpeciem, & ordinem in rebus corporalibus auferat, nulla ſpecies. natura remanebit. Idem 7. confeſſ. quaſi per totū, non breui diſputatione oſtendit malū non eſſe aliquid, & cap. 12. ſic cōcludit; ergo ſi corruptibilia omni bono priuabuntur, omnino non erunt, ergo quamdiu ſunt, bona ſunt; ergo quaecun que ſunt, bona ſunt, quia ſing • la ſunt bona, & ſimul omnia valdè bona. Et cap. 13. ſubdit, dicens; Tibi non eſt malum, nec vniuerſae creaturae tuae, quia extra non eſt aliquid, quod corrumpat, & irrumpat ordinē quem impoſuiſti ei. Item 4. ſuper Gen. ad literam 14. Si Deus bona facere non poſſet,impotens eſſet. nulla eſſet potentia ſi autem poſſet nec faceret, magna eſſet inuidentia, quia ergo omnipotens & bonus, omnia valdè bona fecit. Idem patet Enchirid. 6. & 7. tertij de libero arbitrio 19. 12i de Ciuit. Dei. 6. & alijslocis multis. Vnde & Eccleſiaſtici 39. Opera Domini vniuerſa bona valde; Et infra eodem, Non eſt dicere, hoc illo nequius eſt, omnia enim in tempore ſuo comprobabuntur. Item Ambroſius in libro quem de Iſaak, & Anima conſcribebat, ſic ait; quid ergo eſt malum niſi boni indigentia; & iterum, Ex bonis igitur mala orta ſunt. Non enim ſunt mala niſi quae priuantur bonis. Item huic ſententiae fauet Lumbardus 2. Sentent. Diſt. 25. dicens, Quidam autem diligentèr attendentes verba Auguſtini, nec indoctè tradunt voluntatem malam, & actus mal • s in quantum ſunt, vel in quantum actus ſunt, bona eſſe; & omnem voluntatem & actum, bonam Dei naturam eſſe dicunt: Et ſimile huic videtur ſentire infra eodem, Diſt. 36. & ſimiliter Diſt. 45. primi. Iſtam quoque ſententiam planè docet beatus Dionyſius de diuinis nominibus multis locis, per nonnullas rationes praemiſſas, ſpecialiter autem 4o. Vt autem tractatum de malo quibuſdam ambiguum certo fine concludam, ecce breuiſsimum & certiſsimum argumentum; Illud pro certo debet teneri Catholicum, cujus oppoſitum pro certo habetur Haereticum;Hieronymus. Talis autem eſt praeſentis capituli concluſio principalis. Dicit enim Ieronymus lib. 12. ſuper Eſaiam, exponens illud Eſaiae 45. Ego Dominus formans lucem, & creans tenebras, faciens pacem, & creaus malum. Confundatur haereſis quae malorum arbitratur conditorem Deum, cum hic malum non contrarium bono, ſed pro afflictione ponatur & bello: ſecundùm illud quod in Euangelio ſcriptum eſt; Sufficit diei malitia ſua. Confundatur Marcion duos Deos intelligens, vnum bonum & juſtum, alium malum & iniuſtum, alterum inuiſibilium, & alterum viſibilium conditorem, à quibus prior lucem faciat, ſecundus tenebras; ille pacem, hic malum, cum vtrun que pro diuerſitate meritorum vnus Deus idemque condiderit.Hieronymus. Et accipit hic Hieronymus malum non pro homine vel Angelo denominatiuè malo, & quodammodò ſubjecto malitiae, ſed pro per ſe malo, ſiue pro ipſa per ſe & pura malitia, juxta hoc quod alibi loquitur & definit. Nam ſuprà eodem, lib. 1. ſuper illud Eſaiae 2. Quieſcite ab homine, cujus ſpiritus in naribus ejus, quia excelſus reputatus eſt ipſe, ſic dicit in iſto loco: Bama apud Hebraeos non excelſus dicitur, ſed excelſum, id eſt, ipſa altitudo at que ſublimitas, quaſi diceretur, non eſt diuinus ſed diuinatio, non riuus ſed fons, non homo ſed humanitas. Eſt ergò haereticum arbitrari Deum conditorem malorum culpae, vt Propheta & Ieronymus hic loquuntur, cum tamen ſecundum capitulum tertium, & ſecundum eos ſit conditor omnium, etiam malorum, afflictionis & bellorum; quare & eſt haereticum arbitrari malum culpae eſſe aliquam rem omninò.Iſidorus. Iſidorus etiam 8. Ethic. 5. ſeu 12. haereſes varias ab haereticis varijs recitando, ſic dicit; Colitani ſeu Colicitani, dicunt Deum non facere mala contra illud quod ſcriptum eſt; Ego Dominus creans mala, & ſtatim ſubjungit, Floriani dicunt è contrario, Deum creaſſe mala, contra hoc quod ſcriptum eſt, Fecit Deus omnia bona, & recitatur in Canone 24. q. vlt. Quidam autem, vbi Haeretici cum ſuis haereſibus numerantur, & Deum eſſe Creatorem omnium, & factorem allegata jam probant, nec quiſquam Catholicorum ignorat; hoc enim Symbolum Nicenum nomine totius Eccleſiae generaliter profitetur, credo inquit, in vnum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli & terrae, viſibilium omnium & inuiſibilium, ſicut & capitulum tertium oſtendebat.

COROLLARIVM. Et habeat Corollarium, quod bonum & per ſe malum, ſeu bonitas & pura malitia non ſunt contraria propria, ſed oppoſita priuatiuè.

VNdè manifeſtum eſt, quod bonum & per ſe malum, ſeu bonitas & pura malitia, non ſunt contraria propriè, ſed oppoſita priuatiuè: Si enim eſſent contraria propriè, eſſent ſub eodem genere poſita, & per differentias poſitiuas contrarias, & diſtantes maximè conſtituta, cum tamen per ſe malum, ſeu pura malitia nihil ponat; cùm ergo ſint oppoſita, & vnum illorum tantummodò poſitiuum, conſtat haec eſſe oppoſita priuatiuè. Nec quenquam debet mouere, quod Philoſophus frequenter ponit bonum & malum quaſi contraria, quia hoc facit ponendo exemplum: De exemplis verò quae ponit, non ſemper ſupponit quod ſit ita, ſed vt ſentiat qui addiſcit, vt patet per eundem, 1. Prior. Vel aliter poteſt dici, quod cùm Autores quando que affirmant bonum & malum contraria, intelligunt per contraria oppoſita; vel per malum, malum afflictionis & paenae ſenſibilis, ſecundum diſtinctionem Auicennae, & Anſelmi ſuperiùs recitatam. Sed obijciet aliquis forſitan contra dicta, dictum Philoſophi, 2. Eth. 7o. in haec verba; Non ſuſcipit omnis operatio, ne que omnis paſſio medietatem: quaedam enim confeſtim nominata conuoluta ſunt cum malitia, puta gaudium de malo, inuerecundia, inuidia, & in operationibus adulterium, furtum, homicidium; haec enim omnia & quae talia, dicuntur ſecundùm ipſa, mala eſſe, ſed non ſuperabandantiae ipſorum, ne que defectus. Non eſt igitur vnquam circa haec dirigere, ſed ſemper peccare, ne que eſt benè vel non benè circa talia, in eo quod vt oportet, & quandò, & quomodò, puta adulterari, ſed ſimpliciter facere quodcunque horum, peccare eſt. Similem quoque ſententiam dicunt Doctores Catholici multis locis, & Lumbardus 2. Sent. diſt. 40. pro iſta ſententia recitat Auguſtinum. Pro iſtis dicendum,Anſelmus. ſicut innuit Anſelmus de Conceptu virginali 4. quòd nomina poffunt imponi dupliciter actibus iſtis malis; vel ſic quòd abſolutè ſignificent ſubſtantiam talis actus; vel ſic quod cum actu conſignificent aliquam malam circumſtantiam comitantem. Quare dicit ibi Anſelmus, Dantur quibuſdam actionibus nomina, quibus fignificatur eas iniuſtè fieri, vt fornicatio, & mendacium: ſed aliud intelligitur cùm ipſa actio vel prolocutio, aliud cùm vtrum iuſtè vel iniuſtè conſideratur. Denique omnis eſſentia eſt à Deo, à quo nihil eſt iniuſtum, & ſic ſoluuntur obiecta: Auguſtinus enim & Philoſophus accipiunt illa nomina ſupradicta ſecundo modo, non primo; quare non obuiant praeoſtenſis. Quòd autem Auguſtinus ſic loquatur,Auguſtinus. apparet per hoc quod dicit; Ea quae conſtat eſſe peccata, nullo bonae cauſae obtentu, nullo quaſi bono fine, nulla velut bona intentione facienda ſunt. Et quòd Philoſophus ſic loquatur, videtur. Non enim dicit, quòd aliquis talis actus eſt realiter per ſe malus, ſed quòd quaedam confeſtim nominata conuoluta ſunt cum malitia, innuens, quòd quaedam nomina ſignificant malos actus, non abſolutè ſecundum eſſentiam actuum, ſed conſignificant, & conuoluunt malitiam ſimul cum ipſis; & hoc ſatis patet per hoc quod nominauit homicidium inter illa, quod non eſt per ſe malum, vt patet per ipſummet, 10. Ethic. 14. à legis poſitoribus allegantem, quod oportet prouocare ad virtutem obedientes quidem boni gratia; inobedientes vero & degeneriores poenis & punitionibus: inſanabiles autem exterminate, quod & omnium gentium legibus eſt ſancitum.

CAP. XXVII. Quòd omnia à prouidentia diuina eueniunt.

COnſequens autem dictis videtur de prouidentia indagare. Recitante namque Lactantio primi inſtitutio num diuinarum aduerſus gentes. 1. Democritus eſt autor ſententiae ponentis omnia fortuito fieri, & confirmator Epicurus; vnde & Philoſophus 2. Phyſic. 44. Sunt, inquit, quidam,Philoſophus. qui coeli huius & mundanorum omnium cauſantur eſſe caſum: à caſu enim fieri volutionem, & motum diſcernentem in hunc ordinem, omne. Hi autem, ſicut apparet ex primo De generatione & corruptione; & 1. Metaph. videntur fuiſſe Democritus & collega eius Leucippus, qui poſuerunt omnia fieri ex corporibus indiuiſibilibus, ſed concurrentibus differenter, ſecundum riſmos riſutos diatigi, & tropi, id eſt, ſecundum figuram, ordinem, & poſitionem; huiuſmodi autem concurſum dixerunt fieri fortuitò ſeu à caſu, quos & imitans Epicurus ſimiliter aeſtimauit. Quare & Iſidorus 8. Ethic. 19. dicit, quòd Epicurus dixit; Nulla diuina prouidentia inſtructum eſſe, aut regi mundum; ſed originem rerum Atomis, id eſt, inſecabilibus ac ſolidis corporibus aſsignauit, quorum fortuitis concurſionibus vniuerſa naſcuntur: Aſſeruit autem & Deum nihil agere. Ioſephus quoque 10. Antiquit. Iudaicae vlt. dicit; Quòd Epicurei prouidentiam vitae negant,Ioſephus. & Deum res humanas curare non exiſtimant, neque à beata incorruptibilique ſubſtantia pro ſtabilitate cunctorum, gubernari iudicant vniuerſa, ſed hunc mundum ſine rectore, & ſine cura aliqua ferri ſponte confirmant. Alij vero non ita vniuerſaliter, ſed diuidentes dixerunt; Coeleſtia prouidentia gubernari, inferiora verò quaecunque fortuitis motibus agitari. Alij autem irrationabilius opinantes, opinionem contrariam protulerunt. Verùm contra hos omnes, quin magis pro his omnibus oſtendendum, omnia quae eueniunt à diuina prouidentia euenire, ac eius prouidentiae legibus ordinari. Quid enim eſt prouidentia, niſi procul videntia, ſeu praeuidentia intellectus, cum procul violentia, ſeu praeuolentia voluntatis: Deus autem habet ſcientiam omnium, ſicut capitulum ſextum docet, & illa eſt quaedam cauſa cuiuſlibet • ei factae, 17o atteſtante: habet quoque Deus volutionem ad omnia, ſicut 8.9. & 22. oſtendunt, & neutra harum eſt noua per viceſimum tertium, & volutio Dei eſt efficax, nec poteſt fruſtrari per 10. Patet ergo omnia quae eueniunt à diuina prouidentia euenire. Item per cap. proximum, omnia ſunt bona, quare & ſecundū priora à primo bono deſcendunt, & non perperam & improuidè, ſed prouidè & diſcretè. Itē, bonus paterfamilias omnia eū concernētia curat, & prouidet quā tum ſcit & poteſt, nec quicquā relinquit inordinatū in domo, ſed omnia ſuis locis & temporibus ordinat curioſè;Aristoteles. Vnde & Ariſtoteles 1. Oeconomicae ſuae 3. ita dicit, Quotquot conuenit per ſe ficri, oportet & curam ſcilicet per ſe fieri, & ſequitur, Oportet priùs ſeruis Dominos ſurgere, & dormire vltimos, & nunquam ſine cuſtodia domum eſſe, ſicut & ciuitatem; & quaecunque oportet facere, nec nocte, nec dic omittere. Et infra, eodem, Domum etiam ad rerum cuſtodiam conſtruendū, pro nutrimentis, indumentis, alijſque rebus animatis, ſeruis, liberis; foeminis, maſculis; extraneis, & ciuibus; ad ſalutem & ad ſanitatem, pro aeſtate, frigida; pro hyeme, calida; & oportet vnumquodque in loco ſuo poni. Quanto magis ille magnus Paterfamilias, cuius magnitudinis non eſt finis, & ſapientiae eius non eſt numerus, cuius & bonitas eſt immenſa, totam magnam domum ſuam, cum omnibus eius contentis,Matth 20. Chryſoſtom, omni tempore prouidè gubernabit? Vnde Matth. 20. Simile eſt regnum Coelorum homini Patrifamilias, Vbi Chryſoſtomus, Homo Paterfamilias Chriſtus eſt, cui coelum & terra quaſi vna domus eſt; familia autem coeleſtium, terreſtrium, & inferatum creaturarum. Item ſi Deus non omnia prouideret, hoc videretur imperitiae, impotentiae, malitiae, vel negligentiae, quae omnia longiſsimè ſunt à Deo: imò tam Deum quàm alia magis decet,Boetius. vt per ipſum omnia prouide gubernentur. Vnde Boetius 4. de Conſolat. Philoſophiae proſa ſexta, Ita res optimè geruntur, ſi manens in diuina mente ſimplicitas indeclinabilem cauſarum ordinem promat; hic verò ordo res mutabiles, & alioquin temerè fluituras coercet, quo fit, vt tametſi nobis hunc ordinem minimè conſiderare valentibus, confuſa omnia perturbata quaeque videantur, nihilominus tamen ſuus modus ad bonum di rigens cuncta diſponit.Auguſtinus. Cui concordat Auguſtinus 1. de libero arbitrio 13. ita dicens, Aeterna lex eſt qua iuſtum eſt, vt omnia ſint ordinatiſsima; & 3i. 7o. Quicquid tibi vera ratione melius occurrerit, ſcias feciſſe Deum, tanquam bonorum omnium conditorem; & 4. ſuper Gen. ad literam 14. Si Deus poſſet bona facere, nec faceret, magna eſſet inuidentia; Et de quantitate Animae 18. Iuſtitia Dei haec vnitas Algazel. vniuerſitas ſuſtentatur & regitur, qua factum eſt vt non modo ſint omnia, ſed ita ſint, vt omnino meliùs eſſe non poſsint. Algazel quoque 3. Metaph. ſententia ſeptima ita dicit, Omne quod eſt, ſcilicet numerus ſtellarum, & menſura earum, diſpoſitio terrae & Animalium, & quicquid eſt quod habet eſſe, ſecundum modum, quo eſt, fuit, quia ex omnibus modis eſſendi hic fuit conuenientior illi, & quicquid aliud poſsibile eſt praeter hoc, imperfectum eſt reſpectu huius quod nunc eſt: Completa igitur eſt cura cum completudine bonitatis. Item ſimiliter videtur eſſe in omnibus entibus eiuſdem Ariſtoteles. vnius ſpecici, & generaliter in omnibus entibus omnium ſpecierum, quia ſecundum Philoſophum 1. Oeconomicae ſuae primo capite; In minimis natura ſingulorum reperitur; ſed ita eſt de hominibus, quod niſi haberent rectorem communem ipſos ad bonum publicum dirigentem, ſed quilibet intenderet bono ſuo priuato, eorum reſpublica diſponeretur peſsimè, vel periret; & licet in diuerſis prouincijs haberent diuerſos Principes & rectores, niſi adhuc ipſi haberent vnum ſuperiorem communem Principem, & rectorem, contingeret error, qualis prior. Quomodo prouidentia indigens ab abundante congruè iuuaretur, niſi autoritate Principis communis ambatum? Omnium igitur Prouinciarū & hominū eſt naturaliter vnus Princeps; hoc enim eſt melius vniuerſis. Omnia nam que naturaliter bonum deſiderant, ſicut ex proximo huius patet,Philoſophus. & maius bonū magis. Quare & Philoſophus 1. Polit. 1. dicit, quod in hominibus eſt principans & ſecundum naturam propter ſalutem. Et infra, eodem; probat quod Ciuitas eſt cōmunitas naturalis, quia eſt finis duarum cōmunitatum naturalium, ſcilicet dom & viciniae, & finis cuiuſlibet rei eſt ſibi naturalis. Secundò probat idem per hoc, quod optimū & ſufficientiſsimum cuiuſlibet eſt ſibi naturale, quia eſt finis eius; optimum autem & ſufficientiſsimum dicit eſſe in communitate ciuili: Quare concludit ſic dicens, ex his igitur manifeſtum, quod eorum quae naturâ ciuitas eſt, & quod homo naturâ ciuile Animal eſt, & per eaſdem rationes poteſt oſtendi, quòd omnium hominum deberet eſſe naturaliter vna cōmunitas ab vno Principe gubernata; quare & vniuerſaliter omnium entium per ſimilem rationem, & haec videtur determinatio Ariſtotelis, 12. Metaph. vlt. vbi arguit contra Pictagoricos ponentes numerum Mathematicum eſſe primum rerum principium, per hoc quia tunc ſubſtantia vniuerſi eſſet inconnexa, nec entia mutuò ſibi conferrent, & eſſent multa principia non ſubinuicem nec ſub aliquo alio ordinata; ſed hoc eſt contra naturalem diſpoſitionem entium, & vniuerſi. Non eſt ergo ita; & hoc eſt quod dicit his verbis, Entia non volunt diſponi malè,Daemacenus Lumbardus. nec bonum pluralitas principatuum; vnus ergo Princeps; hic autem Princeps ſecundum totum ſuum proceſſum ibi eſt Deus; & haec videtur ratio Damaceni 1. ſentent. 3. & Lumbardi 1. ſentent. diſt. 3. multorum que Philoſophorum & Doctorum alijs locis multis. Item partes Animalium & plantatum, & totius vniuerſi ſunt optimè & vtiliſsimè ordinatae; huius autem cauſa non poteſt eſſe aliquod elementum, nec aliqua cauſa particularis, quare ſecundum Philoſophum natura vniuerſalis, quae eſt Deus. Et haec fuit ratio Antiquorum Philoſophorum, a 9o & 10 capitulis 1i Metaph. capitulo proximo allegata. Vnde Auicenna 10. Metaph. 1.Auicenna. Cùm volueris ſcire quòd res vtiles quas intelligis, inducunt ad commoditates in natura, conſidera diſpoſitionem vtilitatis membrorum in animalibus & plantis, & quomodò vnumquod que eorum eſt cauſatum, & non eſt ibi cauſa naturalis vllo modo, ſed principium eius eſt ex cura diuina, ſicut etiam illa pendēt ex cura. Scias etiam quòd plus appropinquat vulgus, & tenet, & dicit, verum eſt; nec refugiunt hoc niſi illi qui volunt videri Philoſophi, eò quòd ignorant cauſas ſeu alias iſtorum.Aristoteles. Ariſtoteles quoque in de Animalibus aſsignans cauſam diſpoſitionis membrorum Animalium, dicit quòd natura ſic ordinauit propter melius & ſalutem Animalis, quod planè teſtatur eius Autoritas 11. de Animalibus ſuperiùs recenſita, & in hoc omnes Philoſophi & Medici ſunt concordes. Frequenter quo que ſupponit Ariſtoteles, quòd natura ſemper facit id quod eſt melius. Vnde 2. de generat. penult. In omnibus inquimus, quod melius deſiderate naturam ſemper; & 2. de Coelo 34. Natura ſemper facit contingentium quod optimum; & 50. Nihil, vt contingit, facit natura, & irrationabile eſt ipſam de animalibus curaſſe, & deſpexiſſe praetioſa, ſcilicet coeleſtia, ſed videtur ſtudiosè factum quod facit: Et 59. Natura nihil irrationabiliter, neque fruſtra facit: Et ſupra 56. Neque animata, neque violenta feretur latione nullum ipſorum, coeleſtium ſcilicet corporum, velut futurum prouidente natura, quoniam non hoc modo ſe habente motu, nihil vtique erit: Circa hunc locum, & alijs locis multis, talia multa dicit. Et quòd haec natura apud Ariſtotelem ſit Deus, patet per eius verba, quae conuenire non poſſunt irrationali naturae, nec rationali alicui, niſi primae; quod & dictum ſuum ex libello de morte Ariſtotelis recitatum ſuperiùs planè docet. Vnde 1. Oeconomicae 1. dicit, Natura replet periodo procreationis prolis ſemper eſſe, cùm per vnum nequeat, per ſpeciem tamen, ſicut praeordinata fuit à diuino vtriuſque natura maſculi & foeminae ad communitatem. Auerroes quoque ſuper 2. de Anima comment. 34. dicit quòd ſollicitudo diuina cùm non potuit facere generabile & corruptibile permanere ſecundum indiuiduum, miſerta eſt in dando ei virtutem quae poteſt permanere in ſpecie. Adhuc autem quid rectiùs aeſtimandum naturam vniuerſalem, quàm animam mundi communem? Haec autem eſt Deus, ſicut praemiſſa 2o huius oſtendunt, quod & multa ſimiliter ibi tacta probare videntur. Ampliùs autem & principalis ſententia per multa Philoſophorū teſtimonia comprobatur.Ariſtoteles. Ariſt. enim praeter ſuperius allegata in De ſecreto ſecretor. 1. part. 23. dicit, quòd Deus omnes impreſsiones, frigora, & calores in hyeme & aeſtate ſumma prouidentia ineuitabiliter ſtabiliuit. Idem in De mundo 13. Deo gubernante, ſemper immobiliter & diligenter regitur totus decor coeli & terrae diuiſus ſecundum omnes naturas.Auicenna. Algazel. Auerroes. Hoc etiam planè tenent Auicen. 8. Met. 9. & 10. & Algazel. 5. Phyſ. & 5. Met. Auerroes quoque ſuper 12. Meta. comment. 37. dicit, quòd Deus habet curam & ſollicitudinē circa omnia entia, tam circa indiuidua, quàm circa ſpecies; & comment. 52. dicit, quod principium voluntarij & naturalis oportet vt habeat intentionem actionis ordinatam ad 1am cauſam; & ſciendum quòd haec eſt ſententia Ariſtotelis in ſollicitudine, & recitatis duabus opinionibus contrarijs, quarum vna poſuit Deum habere ſollicitudinem circa quodcunque; & alia, quòd nulla eſt ſollicitudo omninò, dicit; Et veritas eſt in hoc, quòd ſollicitudo eſt, & quòd ſi aliqua ſint ſine ſollicitudine, proueniunt ex neceſsitate materiae, non ex diminutione agentis; ſed nulla proueniunt ex neceſsitate materiae niſi forſan ſicut ipſemet loquitur, ſuper 2. Phyſ. comm. 88. cùm dicit, Illa quae inueniuntur in rebus naturalibus de neceſsitate non propter aliquid, vt mors Animalis, ſunt propter materiā; & illa quae inuentuntur in eis propter aliquid, ſunt propter formam; & tales priuationes licet aliquo modo intendantur à Deo, non tamen ita principaliter ſicut habitus & forma: Hae nam que propter illos intenduntur finaliter, non è contra. Vnde Sap. 1. Deus mortem non fecit: Et Eccleſ. 39.Sapient. 1. Eccleſiaſtici, 39. Calcidius. Fames & mors ad vindictam creata ſunt. Adhuc autem Calcidius ſuper 2am partem Timaei Platonis, ſic ait, Priſcorum hominum genus omnia quae ad vſum hominum vitae que facultatem agendam, diuino conſilio & prouidentia demanant, auxiliantibus atque operantibus tam potentijs quàm rationibus, haec ipſa quae auxiliantur deos putabat, propterea quòd rudibus animis nondum inſederat vera Dei ſciſcitatio. Erant enim Paſtores, & Syluacedi, caeteri que huiuſmodi ſine ſtudio humanitatis; vbi & ad prouidentiā affirmandā adducit Platonē, Pictagorā, Or • heum, Lipponem, & Muſaeum; tota que ſecta Stoicorum diuinam prouidentiam concorditer profitetur, teſte Lactantio vbi prius. Ad hoc etiā faciunt multae Autoritates Philoſophicae, & Theologicae, 1o huius 2.3, 4, 6, 9, & proximo allegatae, quae de ſollicitudine, prouidentia, gubernatione, & ſimilibus faciunt mentionē.Auguſtinus. Praeterea Aug. 8. ſuper Gen. ad lit. à cap. 11. vſ que ad finē oſtendit, multum que diffusè opus diuinae prouidentiae bipartitū, creationis ſcilicet & adminiſtrationis, cui tota ſubiacet creatura; & 9.24. idem & 1. de lib. arbitr. 11. Nihil rerum eſt quòd non adminiſtret diuina prouidentia; et idem 2.28.34. & 3.2. ac alijs libris, & locis non paucis, quorum vnum nunc tangā alijs praetermiſſis 5. de ciuit. Dei 11. dicit ita, Deus qui fecit hominem rationale animal ex anima & corpore, qui eum peccantem nec impunitū eſſe permiſit, nec ſine miſericordia dereliquit, qui bonis & malis eſſentiam cum lapidibus, vitam ſeminalem cum arboribus, ſenſualem cum pecoribus, & intellectualem cum ſolis Angelis dedit, à quo eſt omnis modus, omnis ſpecies, omnis ordo, menſura, numerus, & pondus; & quicquid naturaliter eſt, cuiuſcunque generis eſt, à quo ſunt ſemina formarum, formae ſeminum, motus ſeminum atque formatum, qui dedit carni originem, pulchritudinem, valetudinem, propaginis foecunditatem, membrorum diſpoſitionem, ſalutem, concordiam, qui & animae irrationali dedit memoriam ſenſum & appetitum, rationali autem mentem, intelligentiam, & voluntatem, qui non ſolum coelum & terram, nec ſolum Angelum & hominem, ſed nec exigui & contemptibilis animantis viſcera, nec auis penulam, nec herbae floſculum, nec arboris folium, ſine ſuarum partium conuenientia & quadam veluti pace dereliquit, nullo modo eſt credendus regna hominum, eorumque dominationes, & ſeruitutes à ſuae prouidentiae legibus alienas eſſe voluiſſe.Lactantius. Lactantius inſuper, vbi prius, oſtendit multipliciter & diffuſè diuinam prouidentiam generalem. Huius autem Lactantij, & libri eius praedicti, qui continet 7. libros,Hieronimus. Auguſtinus. Iſidorus. beatus Ieronymus de viris illuſtribus 80. & beatus Auguſtinus 18. de Ciuit. Dei 24. laudabilem faciunt mentionem Nulli igitur videatur eius Autoritas contemnenda. Iſidorus etiam, vbi prius, recitat ab Epicuro nulla diuina prouidentia inſtructum eſſe mundum aut regi,Ioſephus. tanquam haereſin ſeu errorem, ſicut eius proceſſus euidenter oſtendit. Ioſephus quoque 2. Antiquit. Iudaicae vlt. recitat Moſen ſic dixiſſe, De Dei prouidentia deſperare immenſae veſaniae eſt. Pſal. 118. Item Pſalmo 118. Ordinatione tua perſeuerat dies, quoniam omniam ſeruiunt tibi. Et 146. Qui dat iumentis eſcam ipſorum, & pullis coruorum inuocantibus eum. Et 148. ſtatuit ea in aeternum, & in ſaeculum ſaeculi, praeceptum poſuit & non praeteribit. Et Sapient. 12. Non eſt alius Deus quàm tu, cui cura eſt de omnibus: Totaque Scriptura Canonica veteris Teſtamenti & noui dicit creberrimè Deum prouidere de rebus, curare, ordinare, ſtatuere, diſponere, praeparare, facere, gubernare, & multa ſimilia, quae tam ſecundum faciē literae, quam ſecundum expoſitionem ſanctorum ad diuinam prouidentiam referuntur. Pro quibus omnibus ſufficiat adducere vnum irrefragabile teſtimonium veritatis dicentis, Reſpicite volatilia coeli, quoniam non ſerunt, neque metunt, neque congregant in horrea, & pater veſter coeleſtis paſcitilla: Conſiderate lilia agri, quomodò creſcunt; Non laborant, ne que nent, ne que Salomon in omni gloria ſua coopertus eſt, ſicut vnum ex iſtis; & faenum agri quod hodiè eſt, & cras in clibanum mittitur, Deus ſic veſtit, Mat. 6. Et infra 10. Nonnè duo paſſeres aſſe vaeneunt, & vnus ex illis non cadet ſuper terram ſine Patre veſtro: Quod omnes expoſitores Catholici ad diuinam prouidentiam referunt, quorum vnius nunc pro omnibus memorabor. Dicit ſiquidem Auguſtinus in ſententijs Proſperi propoſitione 286. Cum Saluator dicit vnum paſterem non cadere in terram ſine voluntate Dei,Augustinus & quòd foenum agri quod poſt paululum mittendum in clibanum eſt, ipſe tamen formet ac veſtiat, nonnè confirmat, non ſolum totam iſtam mundi partem mortalibus rebus & corruptibilibus deputatam, verum etiam viliſſimas eius abiectiſſimaſque particulas diuina prouidentia regi, ne fortuitis perturbari motibus, ea quorum cauſas comprehendere non poſſumus, aeſtimemus.

CAP. XXVIII. De Fato.

HIC autem pro iſta materia plenius pertractanda facienda eſt inquiſitio quaedam breuis de Fato. Multi nam que aſſerunt Fatum eſſe; Multi quoque ac maximè Doctores Catholici negant Fatum. Stoici ſiquidem teſte Boetio ſuper 1. peri hermenias vlt. aſſerunt Fatum eſſe,Boetius. & omnia geri Fato:Auguſtinus. quod & Auguſtinus 5. de Ciuit. Dei 8. & 9. ſimiliter atteſtatur quibus & conſentiunt multi Philoſophi & Poëtae. Quibus è contrario Auguſtinus 1. part. ſuper Iohan. homilia 37. O ſi cor tuum non eſſet fatuum, non crederes Fatum; quod & ſupra homilia 31. ſimiliter reprobat, & condemnat: Qui & 2. ſuper Gen. ad literam 25. dicit, quod Fatum eſt à ſanitate Fidei reſpuendum. Idem etiam de quaeſtionibus veteris & nouae legis, Quaeſt. 115. magno luctamine deſtruit fatum aſtrorum, & artis Matheſeos, quia ſi ponatur, deſtruit liberum arbitrium in hominibus & in Deo, & Chriſtum & eius facta neceſsitati ſupponit. Qui inſuper 2. contra Fauſtum agens de ſtella Chriſti Magos ducente, reprobat fatum ſtellarum à Chriſto, & ab hominibus vniuerſis. Beatus quoque Gregorius,Gregorius. homil. 10. quae eſt de Epiphania, de eadem ſtella loquens, ſic dicit; ſciendum quòd Priſcillianiſtae haeretici, qui naſci vnum quemque ſub conſtitutionibus ſtellarum putant, hoc in adiutorium ſui erroris aſſumunt, quòd noua ſtella exijt, cùm Dominus in carne apparuit, cuius fuiſſe fatum eandem ſtellam putant. Sed ab ſit à fidelium cordibus, vt eſſe aliquid fatum dicant, quod & rationibus multis redarguit conſequenter. Ieronymus etiam lib. 11. ſuper illud Eſaiae 38. In diebus illis aegrotauit Ezechias, &c. Fati, inquit, quaeſtio ſoluitur, ac neceſsitatis vincula, atque cauſarum, quòd nequaquam dies mortis ſingulis praeſtituta ſit, ſed voluntate Dei, & ignotis mortalibus cauſis, vel viuat aliquis, vel moriatur; praeſertim cùm & in iſta vita, nunc mortis neceſsitas differatur, & poſt mortem reſuſcitatos plurimos legerimus.Ambroſius. Gregorius. Nicenus. Ambroſius inſuper in ſuo Hexameron, agens de opere 4. diei diffuſo proceſſu fatum redarguit & refellit. Gregorius quoque Nicenus, vt allegatur in Gloſſa, Mat. 2. arguit contra ponentes fatum per hoc, quod tunc orationes eſſent inſipientes, & natura contingentis deſtrueretur, nec eſſet liberum arbitrium voluntatis. Idem vult Chryſoſtomus ſuper illum locum Matthaei,Chryſoſtomus. & multi Catholici tractatores. Quibus & concordat ille Ouidius Naſo Pelignenſis, 1. de Vetula, vbi agit deludo deciorum, & illum damnat, eo quòd non innititur ratione, ſed caſu fortuito deciorum, hominumque fortuna, ſeu fato, ſic dicens; Nec ſcis fortunas hominum, &c. Si Fatum ponas, fatui qui Fata ſequuntur. Nam poſito fato, libertas arbitrij non eſſet, ſed libertas eſt aliquid, Nihil ergo— Est Fatum fatuum; fatui qui Fata ſequuntur. Horum autem, vt vtar verbis Philoſophi, 1. Ethi. 12. hoc quidem multi, & veteres dicunt, hoc autem pauci & glorioſi viri. Neutros autem horū rationabile peccare in vniuerſis, ſed vnū aliquid vel plurima dirigere. Ad illam ergo, quae magnos ſtudioſis affert fructus, ſcientiam diuidendi ſecundum traditionem Peripateticae diſciplinae recurro. Fatum igitur ſecundum Doctorum ſententiam dupliciter dicitur; vno modo vis communis Aſtrorum, quae generaliter omnia quae fiunt in mundo ineuitabiliter neceſsitate regulat, & coercet; ſpecialiter autem virtus quaedam ſiderea conſiſtens in conſtitutione ſiderum, horâ qua quis conceptus eſt aut natus, quae & omnium futurorum circa tunc natum, neceſsitatem imponit. Aliter autem dicitur Fatum à fando, à famine ſcilicet ſeu fatione Iouis ſecundum Stoicos, & alios ethnicos Philoſophos & Poetas, qui apud eos fuerat ſummus Deus, quod apud Catholicos poteſt dici Fatio, Famenuè Dei. Fatum ſiderum ſeu aſtrale, praeſertim ſi neceſsitatem importet, non eſt ponendum, ſicut praemiſſa circa 32. partem, & 39. corollarij primi docent; & ſic Doctores ſuperius recenſiti, imò & omnes Doctores catholici concorditer Fatum damnant. Si tamen fatum ſiderum nequaquam neceſsitatem, ſed quandam diſpoſitionem, & inclinationem in hominibus ad quoſdam actus importet, non videtur penitus abnegandum: Fatum verò diuinum eſt proculdubio concedendum. Nonne ſcriptum eſt in exordio creaturae; Dixit Deus, Fiat lux, & facta eſt lux? & ita de caeteris creatutis? & alibi; Ipſe dixit & facta ſunt: Omnia enim quaecunque voluit, fecit, quia voluntas eius perfecta; iſtud autem fatum diuinum eſt maximè voluntatis diuinae, quae eſt efficax rerum cauſa, ſicut praecedentia docuerunt. Haec autem diſtinctio patet per Auguſtinum 5. de Ciuit. Dei,Augustinus. 1.8. & 9. vbi & primo membro reprobato diffuſè dicit de ſecundo, quòd Stoici omnem connexionem ſeriemque cauſarum, qua fit omne quod fit, Fatum appellant, quod totum Dei ſummi tribuunt voluntati & poteſtati, qui veraciſsimè creditur cuncta praeſcire, & nihil inordinatum relinquere; ſed ipſam praecipuè Dei ſummi voluntatem, cuius poteſtas inſuperabiliter per cuncta porrigitur Fatum appellare probantur, quoniam Iouem appellant, quem ſummum Deum putant, à quo connexionem dicunt pendere Fatorum. Et infra 9. Omnia, inquit,Auguſtinus. fato fieri non dicimus, imò nulla fieri fato dicimus, quoniam fati nomen, vbi ſolet à loquentibus poni, id eſt, in conſtitutione ſiderum, qua quiſque conceptus aut natus eſt, quoniam res ipſa inaniter aſſeritur, nihil valere monſtramus; ordinem autem cauſarum, vbi voluntas Dei plurimum poteſt, neque negamus, ne que fati vocabulo nuncupamus, niſi fortè vt fatum à fando dictum intelligamus, id eſt, à loquendo. Non enim abnuere poſſumus eſſe ſcriptum in literis ſanctis; Semel locutus eſt Deus, duo haec audiui, quoniam poteſtas Dei eſt, & tibi Domine miſericordia, quia tu reddes vnicuique ſecundum opera eius: Quod enim dictum eſt; Semel locutus, intelligitur immobiliter, hoc eſt in commutabiliter eſt locutus, ſicut nouit incommutabiliter omnia quae futura ſunt, & quae ipſe facturus eſt. Idemque ſupra eiuſdem 1. Prorſus, inquit, diuina prouidentia regna conſtituuntur humana, quae ſi propterea quiſquam fato tribuat, quia ipſam Dei voluntatem vel poteſtatem fati nomine appellat, ſententiam teneat, linguam corrigat. • rus. Cui concordat Iſid. 8. Eth. 45. dicens; Fatū dicunt Gentiles eſſe, quicquid dij fantur, quicquid Iupiter fatur; à fando igitur Fatum dicunt, id eſt, à loquendo, quod niſi hoc nomen iam in alia re ſoleret intelligi, quo corda hominum volumus inclinare, Fatum à fando poſſumus rationabiliter appellare: Non enim poſſumus abnuere, &c. verba Auguſtini praemiſſa. Adhuc autem eſt alia diſtinctio à Fato bimembris: Vno enim modo accipitur Fatum actiuè pro famine ſeu fatione voluntatis diuinae ſeu Dei omnia diſponentis: alio modo paſsiuè, ſicut & nomen magis ſonat pro effectu & diſpoſitione paſsiua huius fati ipſis rebus diſpoſitis inhaerente. Primum membrum patet per Auguſtinum 5. de Ciuitate Dei 8. ad hanc partem Senecam, Homerum, & Stoicos allegantem: Allegat enim à Seneca iſtos verſus; Duc me ſumme Pater, altique poli dominator, Quocunque placuit; nulla parendi mora est. Aſsum impiger, fac nolle, comitabor gemens, Maluſque patiar facere quod licuit bono. Ducunt volentem fata, nolentem trahunt: Ab Homero autem allegat hos verſos, quos Cicero vertit in Latinum: Tales ſunt hominum mentes, quali Pater ipſe Iupiter antiferas iuſtrauit lumine terras. Dicitque Auguſtinus, quod per hos verſus quos Stoici allegant pro opinione ſua de Fato, apertiſsimè declaratur, quid ſentiant eſſe Fatum, quoniam Iouem appellant, quem ſummum Deum putant, à quo connexionem dicunt pendere Fatorum. Vnde videtur quod Ariſtoteles 2. de Anima 148. iniuſtè reprehendit Homerum, imponens ſibi, quod ipſe opinatur intelligere eſſe corporeum, vt ſentire, quia dixit vt recitat, qod talis intellectus eſt in terrenis hominibus, ••• ſtoteles. qualem ducit in die Pater virorum deorumque. Non enim per Patrem virorum atque Deorum intellex it Solem vel aliquid corporeum, vt Ariſtoteles tacitè innuit, & ſui expoſitores dicunt expreſſe, ſed ipſum Iouem tam hominum quàm aliorum Deorum ſummum Patrem, vt patet per verſus eius praedictos, iſtam ſententiam ſapientes. Nec debet obſtare quod dicit lumine, quaſi velit dicere quod Iupiter hoc faciat aliquo materiali lumine mediante: Poteſt enim intelligere congruè per hoc lumen intellectum agentem, qui teſte teipſo 3. de Anima 18. lumini comparatur; • miſta. • ophus. Vnde & Pſalmiſta 35. In lumine tuo videbimus lumen. Hoc etiam Primum membrum huius diſtinctionis de Fato patet per Philoſophum in De mundo vlt. exponentem tria ſtatuta Fatorum, ſicut & Iſidorus 8. Eth. 45. praeteriti Atropos, futuri Lacheſis, praeſentis Clotho, & dicentem, Perficitur autem fabula, ſcilicet de triplici Fato, non inordinatè. Sunt autem haec omnia nihil aliud niſi Deus, quemadmodum & ſtrenuus ait Plato: Vnde patet quod haec opinio etiam ſit Platonis. Secundum verò membrum diſtinctionis praemiſſae patet per Philoſophiam 4. de Conſol. Phiſ. proſa 6•. ſic Boetium informantem; • ius. Omnis generatio rerum, cunctuſ que mutabilium naturarū progreſſus, & quicquid aliud aliquo mouetur modo, cauſas, ordinem, formas ex diuina mentis ſtabilitate • ortitur. Haec in ſuae ſimplicitatis arte compoſita multiplicem rebus gerendis modum ſtatuit, qui modus cum in ipſa diuinae intelligentiae puritate conſpicitur, prouidentia nominatur; Cùm verò ad ea quae mouet atque diſponit refertur, Fatum à veteribus appellatum eſt, quae diuerſa eſſe facilè liquebit. Nam prouidentia eſt ipſa diuina ratio, in ſummo omnium Principe conſtituta, quae cuncta diſponit; Fatum verò inhaerens rebus mobilibus diſpoſitio, per quam prouidentia ſuis quaeque nectit ordinibus. Prouidentia namque cuncta pariter quamuis diuerſa, quamuis infinita complectitur; Fatum verò ſingula digerit, in motu, locis, formis, ac temporibus diſtributa, vt haec temporalis ordinis explicatio in diuinae mentis adunata proſpectu, prouidentia ſit; eadem verò adunatio digeſta atque explicata temporibus, Fatum vocetur, quae licèt diuerſa ſint, alterum tamen pendet ex altero. Ordo namque fatalis ex prouidentiae ſimplicitate procedit, ſicut enim artifex faciendae rei formam mente percipiens mouet operis effectum, & quod ſimpliciter praeſentariè que proſpexerat, per temporales ordines ducit: Ita Deus prouidentia quidem ſingulariter ſtabiliterque diſponit facienda; Fato verò haec ipſa quae diſpoſuit, multipliciter ac temporaliter adminiſtrat, Siue igitur famulantibus quibuſdam prouidentiae diuinae ſpiritibus fatum exercetur, ſeu anima, ſeu tota inſeruiente natura, ſeu coeleſtibus ſiderum motibus, ſeu Angelica virtute, ſeu daemonum varia ſolertia, ſeu aliquibus horum, ſeu omnibus fatalis ſeries texitur, illud certè manifeſtum eſt immobilem, ſimplicemque gerendarum formam rerum eſſe prouidentiam; Fatum verò eorum quae diuina ſimplicitas gerenda diſpoſuit mobilem nexum, atque ordinem temporalem; quo fit vt omnia quae Fato ſubſunt, prouidentiaeque ſubiectae ſunt, cui etiam ipſum quoque ſubiacet Fatum. Ex his autem videtur quod Boetius tantummodo ponit Fatum ſecundum effectum, non autem ſecundum efficientiam voluntatis diuinae, ſicut Theologi, & Philoſophi ſupra dicti. Videtur etiam quòd voluntariè arguat Stoicos in expoſitione primi peri hermenias Ariſtotelis, vbi agit de futuris contingentibus, eo quòd poſuerunt omnia prouenire à Fato: Ipſi enim loquebantur de Fato ſecundum efficaciam voluntatis diuinae, vt ex praedictis apparet. Quare & ab omni errore reali, etſi non vocali forſitan ſunt immunes, ſicut praecedentia docuerunt. Haec enim vox Fatum apud Catholicos eſt ſuſpecta, licet res ipſa ſit ſincera. Oſtenſo ergo quomodo Fatum ſit, vel non ſit, & quid ſit, iam reſtat oſtendere quale ſit. Primò igitur oſtendendum eſt, quòd Fatum à fando, ſeu famine Dei dictum, eſt quodammodo cauſa cunctorum, quae fiunt naturaliter voluntate, vel aliter quouiſmodo; hoc ſiquidem proximum huius probat. Quod autem omnia voluntaria à Fato proueniunt, ſcilicet à fando ſeu connexione cauſatum, per proximum & nonum huius apparet. Omnes etiam qui loquuntur de Fato, tantum vel magis ponunt ipſum in rebus humanis voluntarijs, quàm alijs quibuſcunque. Quod & patet 5. de Ciuitat. Dei 6. & 9. vbi dicit Auguſtinus; Non eſt autem conſequens vt ſi Deo certus eſt omnium ordo cauſarum, ideo nihil ſit in noſtrae voluntatis arbitrio; & ipſae quippè noſtrae voluntates in cauſarum ordine ſunt, qui certus eſt Deo, eiuſque praeſentia continetur; quoniam & humanae voluntates humanorum operum cauſae ſunt. Atque ita qui omnes rerum cauſas praeſciuit, profecto in eis cauſis etiam noſtras voluntates ignorare non potuit, quas noſtrorum operum cauſas eſſe praeſciuit: Qui & infra, diſtinctis tribus ſpeciebus generibuſue cauſarum, per fortuitum, naturale, & voluntarium, & iterum per cauſam quae facit, & non fit; quae facit & fit, & quae fit magis quàm facit; & his omnibus ſpeciebus ad voluntatem diuinam reductis, ſubiungit; Quomodo igitur ordo cauſarum, qui praeſcienti certus eſt Deo id efficit, vt nihil ſit in noſtra voluntate, cùm in ipſo cauſarum ordine magnum habeant locum noſtrae voluntates. Contendat ergo Cicero cum eis qui hunc ordinem cauſarum dicunt eſſe fatalem, vel potiùs ipſum Fati nomine appellant, quod nos abhorremus praecipuè propter vocabulum, quod non in re vera conſueuit intelligi. Quòd verò negat ordinem omnium cauſarum eſſe certiſsimum & Dei praeſcientiae notiſsimum, plus nos quàm Stoici deteſtamur. Quapropter & voluntates noſtrae tantum valent, quantum Deus eas valere voluit, atque praeſciuit, & ideo quicquid valent certiſsimè valent, & quod facturae ſunt, ipſae omnino facturae ſunt, quia valituras ac facturas ille praeſciuit, cuius praeſcientia falli non poteſt; quod etiam capit. 10 expreſsiùs manifeſtat: Cui concordat Autoritas Boetij ſupra dicta, ſed infra eadem proſa expreſsiùs ita dicit; Haec fati ſeries ſeu prouidentia actus fortunaſque hominum indiſſolubili cauſarum connexione conſtringit.

CAP. XXIX. De Caſu & Fortunâ.

PErtinens autem dictis videtur ſimili modo inquirere de Caſu & Fortuna. Multi enim haec concedunt, & multi ſimiliter ipſa negant. Democritus namque & Epicurus & eorum ſequaces, nedum iſta concedunt, verum etiam nimiam eis tribuunt dignitatem, dicentes caſualiter ſeu fortuito fieri vniuerſa, ſicut ex 27o huius patet. Vnde & antiquus ille Saluſtius; Profectò, inquit, fortuna in omni re dominatur. Iſta quoque concedunt quaſi omnes Philoſophi, Poētae, & vulgus. Ariſtoteles haec concedit 2. Phyſ. diffusè, & in libro ſuo de bona fortuna, & alibi multis locis. Auicenna quoque, Algazel, Auerroes, & Boetius haec concedunt. Ouidius etiam de Arte amandi; Caſus vbique valet, ſemper tibi pendeat hamus, Quo minime credis gurgite piſcis erit. Idem de Ponto, Omnia ſunt hominum tenui pendentia filo; Et ſubito caſu, quae valuere, ruunt. Alia quoque multa ſatis ſunt talia de Poëtis. Vulgus ſimiliter iſta ponit, quod monſtrant aduerbia dubitandi, quae quaſi in omni ſermocinatione creberrimè ſunt adiecta. Litetae quoque ſacrae de caſu non tacent. Vnde 2. Reg. 1. Caſu veni in montem Gilboae;2. Reg. 1. 3. Reg. vlt. Eceleſ. 9. & 3. Reg. vlt. Vir quidam in incertum ſagittam dirigens caſu percuſsit Regem Iſrael: Et Eccleſiaſtis 9. Vidi nec velocium eſſe curſum, nec fortium belium, nec ſapientium panem, nec Doctorum diuitias, nec artificum gratiam, ſed tempus caſumque in omnibus. Veteres quoque Gentiles, ſpecialiter autem Aegyptij & Romani Fortunam pro Dea colebant, ſicut hiſtoriae multae tradunt, quam & aliqui Iudaeorum auerſi à Domino aliquories coluerunt: De quibus Eſaiae 65. Vos qui reliquiſtis Dominum, Eſaia 65. qui ponitis Fortunae menſam &c. numerabo vos in gladio. Quoties etiam in Sacra Scriptura ponuntur aduerbia dubitandi, quae omnia fortunae conuenire videntur. His autem è contrario Stoici Caſum & Fortunam penitus abnegant, affirmantes omnia fato geri prouidentiaque diuina; quibus et conſentiunt quidam Antiqui Fortunam & Caſum ſimiliter deſtruentes, quoniam eſt inferre vnumquod que eorum quae fiunt in aliquam cauſam determinatam & certam, ſicut Philoſophus 2. Phyſ. 42. breuiter memoratur: His & videntur quidam Doctores Catholici conſentire. Vt igitur iſti quaſi in extremis contrarij ad medium concordiae reducantur, ſciendum, quòd omnes qui loquuntur de Caſu, & Fortuna, dicunt haec eſſe, quandò aliquid accidit praeter intentionem agentis, vt patet per praedictos Autores, & per communem conceptum omnium de ipſis loquentium. Aliquid ergo contingere praeter intentionem agentis poteſt dupliciter cogitari; vel praeter intentionem cuiuſlibet agentis omninò, ita quòd à nullo ſimpliciter intendatur, vel praeter intentionem alicuius cauſae particularis, vel cuiuſlibet cauſae inferioris: Primum poteſt vocari ſimpliciter caſuale aut fortuitum; Secundum verò ſecundum quid; Nihil igitur eſt ſimpliciter caſuale, neque fortuitum, ſed ſecundum quid tantum, ſicque tollitur repugnantia ſupra dicta. Quòd autem nihil ſit caſuale ſimpliciter neque fortuitum, oſtenditur iſto modo. Nihil quod fit à propoſito, & ex intentione agentis, eſt ſimpliciter caſuale aut fortuitum: ſed omne quod fit, fit à propoſito, & ex intentione agentis: Iſtud autem agens putatur ab Aſtrologis eſſe coelum, ſeu virtus coeleſtis, quae omnia etiam quae videntur eſſe fortuita, certa ratione, & determinata cauſatione producit. Quare & quoſdam planetas fortunatos, imò & fortunas appellant, puta Solem & Lunam: pars quoque fortunae in Natiuitatibus, in inceptionibus operum, & in omnibus rebus humanis valere quàm maximè aeſtimatur: quare & excellentiſſima omnium partium reputatur. Hinc & decimam domum eſſentialem aſſignant. Haec autem à die accipitur à Sole in Lunam, in nocte verò è contrà, & proijcitur ab aſcendente. De qua & Albumazar 8. maioris Introductorij,Albumazar differentia 3a. ſcribit ita; Proprieras ſignificationis eius eſt ſignificare animam & fortunam, illius atque eius virtutes, & ſignificat vitam & corpora, & ſubſtantiam ac profectum, & fortunam, ditationem quo que ac paupertatem, aurum & argentum, vtilitatem que & grauitatem, fori laudem, & bonam famam, & ſublimitatem nati, & regni, at que principatus; & ſignificat diuites, & honorem, ſublimitatem quoque, & bonum ac malum, praeſentem quoque & abſentem, apparentem, at que occultum, ſignificat quo que intentionem & initium operum & rerum, & haec pars praeponitur omnibus partibus, quemadmodum praeponitur Sol per ſplendorem omnibus planetis, & ipſa eſt ſublimior & pretioſior omnibus partibus. Et hinc eſt fortaſſis quòd bona huiuſmodi apud multos, etiam apud Philoſophos, bona fortunae creberrimè nuncupantur. Alij autem videlicet Antiqui Gentiles putabant eſſe vnam Deam diſtribuentem, aut ſubtrahentem omnia bona huiuſmodi pro libito voluntatis abſque aliqua ratione; quare & depinxerant ipſam caecam, ipſam que fortunam dicebant. Sed hi ambo per proximo huius praemiſſa & ſuperiora capitula refelluntur, praeſertim ſi Aſtrologi ponant actus humanos de neceſſitate ſubeſſe virtuti caeleſti, aut ipſam quicquam penitus agere ſinc Deo idem ſpecialiter intendente, & ſimiliter faciente. Quod eſt igitur illud agens, quod ex certa intentione, & determinato propoſito cuncta facit, & efficit omnia, niſi Deus, qui eſt omnium agentium primum agens, & omnia facit ſecundum propoſitum & intentionem propriae voluntatis, ſicut 28. & 27. huius monſtrant? Item Caſus, & Fortuna ſunt cauſae per accidens, vt patet 2. Phyſ. & omnis cauſa per accidens reducitur ad aliquam cauſam per ſe, ſicut ſecundum huius oſtendit, & omnis cauſa per ſe ad Deum; Deus ergo eſt prima cauſa iſtorum, & non temere & neceſſario, ſed ſecundum ſuae propoſitum voluntatis. Sed nè in iſta ſententia videar ſingularis, eccè multi Philoſophi, & Theologi ſententiam hanc tenentes. Ariſtoteles enim 2. Phyſ. inter opiniones recitatas de Caſu & Fortuna, oſtendit quomodo illa opinio habeat veritatem, quae ponit nihil fieri à Fortuna, dicens quòd Fortuna eſt cauſa nullius ſimpliciter, ſed tantum per accidens ſub his verbis; Et vt nihil à Fortuna videbitur vtique fieri. Omnia quidem enim haec rectè dicunt, quoniam rationabiliter eſt quidem enim vt ſit à Fortuna; ſecundum accidens enim fit, & eſt cauſa, vt accidens Fortuna, vt autem ſimpliciter nullius; vt domus aedificator quidem cauſa eſt, ſecundum accidens autem tibicen. Quod autem omnis Fortuna reducatur ad Deum, patet per eundem in De mundo; vlt. oſtendentem, quomodò, cum ſit vnus, eſt tamen multinomius, ab omnibus paſſionibus quas innouat, ſicut inductiuè declarat, & in fine ſic ait, & in ſumma loquendo, coeleſtis & terreſtris appellandus, & à qualibet Natura & Fortuna, velut ens ipſe omnium cauſa. Et infra dicit, Deum vocari heimarmenem eo quod copulat & diſiungit, & Nemeſin à diſtributione vnicuique facta, quae videntur conuenite Fortunae. 〈 in non-Latin alphabet 〉 Damaſcenus. Ariſtoteles. Vndè & Damaſcenus 39. Sentent. exponit heimarmenen per Fortunam. Hoc autem probat expreſſius in libro ſuo de bona Fortuna, vbi recitat 5. opiniones de ipſa, ſcilicet quòd fit à Deo, à Natura, à rerum euentu, à ratione, & ab appetitu, circa quas diſputatiuè procedit. Et cap. 2. reprobat duas vltimas opiniones; Primò, illam de appetitu, quoniam illius eſt appetit • s aliqua cauſa, illa vel eſt natura vel fortuna: ſi natura, ergo magis dicitur natura cauſa illius quàm fortuna, & talis magis diceretur bene naturatus, quàm bene fortunatus: ſi fortuna ſit cauſa illius, tum fortuna erit cauſa ommum actuum humanorum, cùm ſit cauſa eius quod ſit intelligere & conſiliari; & addit arguendo; Non enim conſiliabatur conſilians antequam conſiliaretur, ſed eſt principium quoddam, neque intellexit intelligens priuſquam intelligeret, & hoc in infinitum. Non igitur eius, quod eſt intelligere, intellectus eſt principium, neque conſiliandi conſilium. Quid igitur aliud quàm fortuna? Itaque à fortuna omnia ſunt; & reſpondet, dicens; Aut eſt aliquod principium cuius non eſt aliud extra ipſum, aut quia tale ſecundum eſſe, tale poteſt facere; quod autem quaeritur, hoc eſt; Quid motus principium in anima? Palam, quemadmodum in toto, Deus; Mouet enim aliquo modo omnia quae in nobis diuinum; Rationis autem principium, non ratio, ſed aliquid melius: quid igitur erit melius & ſcientia & intellectu, niſi Deus? Virtus enim intellectus organum. Et propter hoc quod olim dicebantur, benè fortunati vocantur, qui ſi impetum faciunt, dirigunt ſine ratione exiſtentes, & conſiliari non expedit ipſis; habent enim principium tale quod melius intellectu & conſilio; qui autem rationem, hoc non habent, neque diuinos inſtinctus. Et capite primo dicit, In Anima neſt naturâ tale, quo impetu ferimur ſine ratione: ad quae vtique benè habebimus. Et ſi quis interroget ſic habentem, propter quid hoc placet ſibi operari? Neſcio, inquit, ſed placet mihi, ſimile patiens his quae à Deo aguntur. Etenim à Deo vecti, ſine ratione impetum habent ad operari aliquid: qui & ſecundo Rhetoricorum, viceſimo tertio, agens de bonis Fortunae, & benè fortunatis, ſic ait; Magis impraemeditatiui propter bonam fortunam ſunt: Vnus autem aſſeritur mos optimus bonae fortunae, qui amatores Dei ſunt, & habent ſe ad diuinum aliqualiter credentes propter facta bona à Fortuna, ſed quare hoc, niſi Deus eſſet Autor Fortunae? Qui & decimo Ethicorum, decimoquarto, recitat triplicem opinionem, quomodo homines fiunt boni, ſic dicens; Fieri autem bonos exiſtimant hi quidem naturâ, hi autem conſuetudine, hi autem doctrinâ; & determinans veritatem primae opinionis, ſic dicit; Quod quidem igitur naturae, manifeſtum, quòd non in nobis exiſtit, ſed per aliquam diuinam cauſam, vt verè benè fortunatis exiſtit: ſuper quod dicit Auerroes; Quidam hominum putantur eſſe boni per naturam: & quod de hoc eſt per naturam, non eſt à nobis, ſed per gratiam quandam diuinam illis, quorum fortuna bona eſt veraciter. Item Auicenna decimo Metaphyſicorum, primo, dicit; Principium omnium vtilitatum eſt ex cura diuina, & ſcias quòd plus appropinquat vulgus & tenet, & dicit; Verum eſt, nec refugiunt hoc, niſi qui volunt videri Philoſophi, eò quòd ignorant cauſas & occaſiones iſtorum. Et loquens de aduerſitatibus, & proſperitatibus, eleemoſynis, & peccatis, & ſimilibus, ita dicit; Cauſa iſtorum omnium non eſt hic, ſed illinc: Principia autem horum omnium proueniunt ad naturam, voluntatem, vel caſum: Naturae verò principium eſt illic; ſed voluntates noſtrae ſunt poſtquam non fuerunt; quicquid autem eſt, poſtquam non fuit, cauſam habet; ergo omnis noſtra voluntas cauſam habet; cauſa autem huius voluntatis non intendit ad infinitum, ſed ad aliqua quae accidunt extrinſecus, terrena ſcilicet vel coeleſtia; ſed terrena perueniunt ad coeleſtia. Collectio igitur horum omnium prouenit neceſſariò ex neceſsitate diuinae voluntatis; caſus autem fit ex concurſu horum omnium. Cùm enim reſolueris omnia, reducentur ad ea, quorum neceſsitas ſolummodò à Deo omnipotente dependet, iudicium autem Dei eſt prima poſitio ſimplex. Hoc etiam innuit Boetius in Expoſitione primi peri hermenias, vbi prius; vbi diſtincto triplici animali, ſcilicet, ſubiecto naturae,Boetius. Coelo, ac rationi cum libero voluntatis arbitrio, declaratiſque duabus prioribus ſpeciebus: de tertia, ita dicit; Quae nos ſumus cuncti diuinae prouidentiae ſubiecti; ex ipſa quoque diuinorſi Diuorum voluntate pendemus. Itaque nec coeleſtium neceſsitas tota ſubruitur, nec caſum diſputatio haec de rebus eliminat; per quod innuit, vt videtur, quòd in rebus ſit caſus reſpectu cauſarum particularium & inferiorum, non autem reſpectu diuinae prouidentiae, & voluntatis, quibus in cunctis ſubijcimur, & à quibus in omnibus dependemus. Quod & quinto de Conſolatione Philoſophiae, proſa prima, diffuſiùs & expreſsiùs manifeſtat: ſiquidem, inquit, aliquis euentum temerario motu, nullaque cauſarum connexione productum eſſe caſum definiat, nihil omninò caſum eſſe confirmo. Ecce quod nihil eſt ſimpliciter caſuale, quia non praeter intentionem Dei, quod litera ſequens oſtendit: Quis enim coercente in ordinem cuncta Deo, locus eſſe vllus temeritati reliquus poteſt? Et recitata definitione Ariſtotelis de Caſu, & poſito exemplo de fodiente humum cauſa colendi agrum, inueniente theſaurum abſconditum, dicit, Foſſio humi & abſconſio theſauri ſunt fortuito cauſae compendij, id eſt, Caſus, quod ex obuijs ſibi, & confluentibus cauſis, non ex gerentis intentione prouenit, neque vel qui aurum obruit, vel qui agrum exercuit, vt ea pecunia reperiretur intendit. Patet igitur ſecundum eum, quod nihil dicatur ſimpliciter caſuale, ſed tantum reſpectu alicuius cauſae particularis, ſeu reſpectu inferiorum cauſarum, quod & verba eius ſequentia pleniùs manifeſtant, cùm dicit; Liquet igitur definire Caſum eſſe inopinatum ex confluentibus cauſis, in his quae ob aliud geruntur, euentum; Concurtere autem atque confluere cauſas facit ordo ille ineuitabili connexione procedens, qui de prouidentiae fonte deſcendens cuncta ſuis temporibus lociſque diſponit, quod & metrum ſequens exemplariter manifeſtat.Auguſtinus Haec etiam planè videtur ſententia Auguſtini 1. Retract. 1. dicentis, Non mihi placet toties me appellare fortunam, quamuis non aliquam Deam voluerim hoc nomine intelligi, ſed fortuitum rerum euentum vel in corporis noſtri, vel in externis bonis aut malis; vnde & illa verba ſunt, quae nulla religio dicere prohibet, fortè, forſan, forſitan, fortaſſis, fortaſſe, fortuitu, quod tamen totum reuocandum eſt ad diuinam prouidentiam. Hoc etiam ibi non tacui, dicens; Etenim fortaſſè quae vulgò Fortuna nominatur, occulto quodam ordine regitur; Nihilque aliud in rebus caſum vocamus, niſi cuius ratio & cauſa ſecreta, ſeu in occulto eſt. Dixi quidem hoc, veruntamen poenitet me ſic illic nominaſſe Fortunam, cùm videam homines habere in peſſima conſuetudine, vt vbi dici debet, hoc Deus voluit dicere, hoc voluit Fortuna. Idem 83. quaeſt. 24. Quicquid caſu fit, temerè fit; quod temerè fit, prouidentia non fit: ſi ergo caſu aliqua fiunt in mundo, non prouidentia vniuerſus mundus adminiſtratur: Nihil ergo caſu fit in mundo. Idem 5. de Ciuit. Dei 9. Nos eas cauſas quae dicuntur fortuitae (vnde & Fortuna nomen accepit) non eſſe dicimus nullas, ſed latentes, eaſque tribuimus, vel Dei veri, vel quorumlibet ſpirituum voluntati. Idem ſuper illud Pſalmi 9. Confitebor tibi Domine in toto corde meo, Non in toto corde confitetur Deo, qui de prouidentia eius in aliquo dubitat. Omnes cruciatus qui corporaliter inferuntur, aut exercent conuerſos ad Deum, aut vt conuertantur admonent, aut iuſtae damnationi vltimae praeparant obduratos, & ſic omnia ad diuinae prouidentiae regimen referuntur, quae ſtulti caſu, & temere, & nulla diuina adminiſtratione fieri putant. Idem quoque ſuper illud Pſalmi 148. Ignis, grando, nix, &c. quae faciunt verbum eius; Quare addidit, quae faciunt verbum eius? Multi non volentes contemplari & diſcernere creaturam locis ſuis, & ordine ſuo ſub nutu & iuſſu Dei agentem motus ſuos, viſum eſt illis, quia ſuperiora omnia Deus gubernat, ſed inferiora non curat, non gubernat, non regit, ſed caſui dimittuntur. Sed non coſentias iſtis; blaſphema enim ſunt & execrabilia Deo, quia totum prouidentia Dei fit in terra. Omnibus itaque locis, regionibus, temporalibus, ſua quaeque diſtribuit & ordinat. Longum eſt commemorare diligentiorem conſiderationem omnium rerum; quis illam explicat? tamen qui oculos habent, vident viſa quae placent & laudantur, non tamen ipſa, ſed ipſe qui fecit: ita omnia laudabunt; haec ergo quae videntur caſibus agitari, faciunt verbum eius,Apoſtolus. & in omni motu ſuo ſeruiunt verbo Dei. Hoc idem apparet per Apoſtolum ad Eph. 1. dicentem; Nos ſorte vocati ſumus; Quid enim eſt ſors niſi fors, fortuna, vel caſus? Haec autem ſors eſt diuina electio & voluntas, vt patet ibi per gloſſam, & per Auguſtinum ſuper illud Pſalmi 30i. In manibus tuis ſortes meae, tractatu tertio ſic dicentem: Sors dicitur Dei gratia, qua ſalui facti ſumus, quae bene dicitur ſors, quia hominis non eſt electio, ſed voluntatis Dei, quia nulla noſtra merita inuenit, ſed ſorte voluntatis ſuae nos ad ſalutem vocauit, quia voluit, non quia digni fuimus, non ex operibus ne fortè quis extollatur: Ipſius enim ſumus figmentum creati in Chriſto Ieſu in operibus bonis. Haec quodammodo ſors occulta eſt; voluntas Dei in humano genere ſors eſt; ſors veniens de Dei occulta voluntate, apud quem non eſt iniquitas; Non enim ille perſonas accipit, ſed occulta illius iuſtitia tibi ſors eſt. Quid etiam magis caſuale aut fortuitū quàm ſors, ſortium que euentus, qui tamē voluntate diuina cognoſcitur moderari, Act. 1. ſicut euidenter oſtendit vtriuſ que ſeries teſtamenti. Quare & Apoſtoli in locum Iudae Apoſtatae alterum electuri dantes ſortes dixerunt, Tu Domine oſtende quem elegeris. Vnde & Parab. 16. Sortes in ſinum mittuntur, ſed à Domino temperantur. Quapropter & Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 30i. vbi priùs, ſic ait, Non in manibus hominum, ſed in manibus tuis, quae ſunt iſtae ſortes? quare ſortes? Audito nomine ſortium non debemus Sortilegos quaerere: Sors enim non aliquid mali eſt, ſed res eſt in dubitatione humana diuinam indicans voluntatem: Nam & ſortes miſerunt Apoſtoli. Iſtud etiam recitatur in Canone 26. quaeſtione 2. Sors non eſt. Ampliùs autem pro caſu & fortuna pleniùs indagandis, videtur quod vtrumque ſumatur actiuè & paſſiuè, ſecundum efficientiam, & ſecundum effectum; ſecundum cauſam, & ſecundum cauſatum, ſicut & de Fato ſuperiùs dicebatur. Actiuè ſecundum efficientiam & cauſam loquitur de eis Philoſophus 2. Phyſ. definiens vtrumque, quod eſt Cauſa ſecundum accidens, &c. ibi ſcripta; quod & patet ſpecialiter de Fortuna per hic praemiſſa. Quòd verò caſus accipiatur paſsiuè, ſecundum effectum & cauſatum, etiam nomen ſuum indicare videtur: Caſus enim apparet ſignificare paſsiuè; Quid enim eſt caſus niſi quod cadit ab alio, ſicut effectus à cauſa? quare & cōmuniter dicimus, Mirabilis caſus accidit, ſeu contigit tali viro. Quapropter & definitio caſus à Boetio recenſita, dicit Caſum eſſe inopinatum ex confluentibus cauſis, in his quae ob aliud geruntur, euentum; Cui & concorditer Auguſtinus ſuperius recitatus; Nihil, inquit, aliud in rebus caſum vocamus, niſi cuius ratio, & cauſa ſecreta ſeu in occulto eſt. Caſus autem actiuè ſecundum efficientiam & cauſam acceptus potiùs, vt videtur, caſuatio ſeu caſuantia diceretur. Quòd etiam fortuna ſumatur paſsiuè, & ſecundum effectum & cauſatum, videtur ſimiliter ex conſueto modo loquendi; Dicimus enim communiter mirabilis fortuna proſpera vel aduerſa accidit tali viro, volentes dicere quòd aliquod enfortunium vel infortunium ipſi acciderit. Vnde & Philoſ. 1. Ethic. oſtendens quòd foelicitas non conſiſtit in bonis fortunae, quia ipſa permanens, & nequaquam facilè tranſmutabilis, fortuna autem contrariè; 15o dicit fortunam multoties recirculari circa eoſdem, recirculari, inquit, paſsiuè: Et infra 16. loquens de Foelice, cui contingunt proſpera vel aduerſa; Vt, inquit, verè bonum & ſapientem omnes exiſtimamus, fortunas decenter ferre. Quare & Auguſtinus ſuperiùs recitatus, dicit quòd nomine fortunae noluit intelligere aliquam deam, ſed fortuitum rerum euentum. Adhuc autem conſideratis ſuperioribus diligenter videtur; quòd fortuna actiuè ſecundum efficientia & cauſam accepta, poſſet vlteriùs ſubdiſtingui. Poteſt enim ſumi pro cauſa quae agit ex propoſito ad aliquem certum finem, & cauſat finem alium non intentum, ſic que loquitur Philoſophus 2. Phyſ. de ipſa, & ſic tantummodo competit cauſis inferioribus, Deo autem nequaquam, ſicut praehabita monſtrauerunt: Poteſtque accipi pro cauſa ſecreta nobiſque occulta praeter cognitionem, intentionem, & opinationem noſtram, licet non ſuam, quippiam producente; & ſic poteſt competere cauſis inferioribus, & ſimiliter ſuperioribus, Angelis atque Deo. Vnde Philoſ. 2. Phyſ. 47. Sunt, inquit, quidam quibus videtur eſſe quaedam cauſa fortuna, immanifeſta autem humano intellectui, tanquam diuinum quoddam ens & felicius. Iſtam quoque ſententiam roborat Auguſt 5. de Ciuit. Dei 9. ſuperiùs recitatus; quam & ſpecialiter de Deo, & de voluntate diuina teſtati videntur multa Philoſophica, & Theologica praelibata. Verùm hic fortaſsis quiſnam mihi obijciet illum Auerrois, qui ſuper 2. Phyſ. 48. reprobat Auicennam, eo quòd 1. Phyſ. ſuae 13. poſuit aliquid eſſe & dici caſuale quia eſt caſuale reſpectu vnius cauſae, licet reſpectu alterius ſit neceſſarium. Sed iſtud non obſtat, quoniam Auicenna loquitur de caſuali ſecundum quid, non autem ſimpliciter, quia ſic ſecundum eum nihil eſt caſuale, vt patet per Autoritatem eius: 10. Metaph. ſuae 1. ſuperiùs allegatam. Auerroes verò, qui ex more, libenter capit hominem in ſermone, arguit contra verba Auicennae, non contra intellectum, probando quòd ex illa cauſa nihil debeat dici ſimpliciter caſuale, ſicque concludit tantùm verbaliter, nihil verò realiter contra eum. Vnde Parab. 19. Qui tantum verba ſectatur, nihil habebit. Quare & Auicenna poteſt dicere Auerroi, ſicut Affratagoras Socrati quondam dixit, vt idem Auerroes recitat à Themiſtio ſuper 3. de Coelo comment. 17. Si, inquit, tua contradictio contra me eſſet ſecundum intellectū meae intentionis, certè concluderetur mihi; cùm autem tu non intelligis intentionem mei ſermonis, non reputo mihi concludi. Neutri tamen horum fauendo, ſed praehonorando veritatem, videtur mihi quòd nihil dicitur abſolute nomine caſuale ſecundū communē vſum loquendi Philoſophorum, aut vulgi, niſi quod eſt caſuale reſpectu cuiuſcun que cauſae ſuae inferioris nobis notae, vel ſaltem reſpectu cauſae principalis nobis notae, non autem quod eſt caſuale, ſeu praeter intentionem cauſae inſtrumentalis & acceſſoriae qualiſcunque. Non enim ſi quis ex induſtria occidat hominem gladio, illa occiſio dicitur caſualis, quae tamen eſt praeter intentionem gladij, qui tantùm intendit deſcendere & ſecate, & praeter intentionem aëris, qui intendens principaliter aliud, acceſſoriè forſitan ad hoc agit.

CAP. XXX. Quod res voluntariae diuinae prouidentiae legibus gubernantur.

NE quis autem credat praehabita de prouidentia tantum in rebus naturalibus vera eſſe, videtur ſpecialiter oſtendendum, quòd & voluntaria nequaquam ab huiuſmodi prouidentiae legibus eximuntur: Hoc enim ſequitur ex 27o capitulo, & poteſt oſtendi ſimiliter per rationes & Autoritates illius; quod etiam ex abundanti proxima duo capitula faciunt manifeſtum. Item quilibet ſapiens Paterfamilias meliora & perfectiora magis & ſollicitiùs prouidet atque curat: Rationabilia autem & voluntaria ſunt meliora & perfectiora alijs naturalibus: Sunt enim finis eorum, ſicut 21. docet. Et haec videtur ratio Saluatoris contra Epicuraeos, ſibi ſollicitos, nec in diuina prouidentia ſpem ponentes ſalubriter admonentis, Ne ſolliciti ſitis animae veſtrae, quid manducetis, ne que corpori veſtro, quid induamini, Nonne Anima plus eſt quàm Eſca? Et corpus plus quàm veſtimentum? reſpicite volatilia coeli, quoniam non ſerunt, neque metunt, neque congregant in horrea, & pater veſter coeleſtis paſcit illa. Nonnè vos magis pluris eſtis illis? quis veſtrum cogitans poteſt adijcere ad ſtaturam ſuam cubitum vnum? Et de veſtimento quid ſolliciti eſtis? Conſiderate lilia agri, quomodò creſcunt, non laborant, nequenent; Dico autem vobis, quoniam neque Salomon in omni gloria ſua coopertus eſt ſicut vnum ex iſtis. Si autem foenum agri quod hodiè eſt, & cras in clibanum mit • tur, Matth. 6. Deus ſic veſtit, quanto magis vos modicae fidei? Matth. 6. Ex quibus ſic concludit, Nolite ergo ſolliciti eſſe, dicentes, quid manducabimus? aut quid bibemus? aut quo operiemur? haec enim omnia Gentes inquirunt? ſcit enim Pater veſter, quia omnibus his indigetis? ſed quid vobis nobis valeret iſta Patris ſcientia, niſi ſecundum eam filijs prouideret? In hoc autem proceſſu vt patet intuenti, & dicit Chryſoſtomus, arguit Chriſtus duplici argumento, ſeu loco, Primò à maiori ad minus deſcendens, cum praepoſuit, Nonnè anima plus eſt quàm eſca, & corpus plus quàm veſtimentum? Secundo è contra à minori ad maius aſcendens, cum praeponit,Chryſostomus. Reſpicite volatilia coeli, &c. additque Chryſoſtomus ſuper illud, Nonnè vos pluris eſtis illis? Omnia animalia Deus propter hominē fecit, hominem autem propter ſe: quanto ergo pretioſior eſt hominis creatio, tanto maior eſt Dei ſollicitudo de ipſo: ſic que iſtum locum exponunt multi ſancti Doctores, quos pro parte recitat ibi Gloſſa. Item poſtquam Saluator, Mat. 10. praedixit Apoſtolis perſecutiones, quas erant paſſuri pro nomine ſuo, vt eos contra timorem mortis per diuinam prouidentiam confortaret, ſic dixit, Nolite timere eos qui occidant corpus. Nonne duo paſſeres aſſe veneunt, & vnus ex illis non cadet ſuper terram ſine Patre veſtro? veſtri autem & capilli capitis omnes numerati ſunt. Nolite ergo timere; multis paſſeribus meliores eſtis vos; vbi dicit Chryſoſtomus, quod rurſus ſermonem de prouidentia Dei inducit,Hieronymus. Dicitque Ieronymus ſicut allegatur in Gloſſa, & eſt ſenſus, Si parua animalia abſque Deo Autore non decidunt, & in omnibus eſt prouidentia, & quae in his peritura ſunt ſine Dei voluntate non pereunt, vos qui aeterni eſtis non debetis timere, quòd abſque Dei viuatis prouidentia. Quod autem ait, veſtri capilli capitis omnes numerati ſunt, immenſam Dei erga homines oſtendit prouidentiam, & in effabilem ſignificat effectum, quod nihil noſtrorum lateat Deum;Hillarius. Chryſoſtomus. Apostolus. Secundum verò Hillarium & Chryſoſtomum, numeratio capillorum diligentiam diuinae prouidentiae circa nos oſtendit. Hanc etiam rationem videtur Apoſtolus confirmare 1. ad Cor. 9. vbi vult, quod prouidentia, ſeu cura Dei circa naturalia, & irrationalia quaſi nulla ſit, reſpectu curae eius circa nos, ſic dicens; Scriptum eſt in lege, Non alligabis os boui trituranti: nunquid de bobus cura eſt Deo? aut propter nos vtique dicit? Nam propter nos ſcripta ſunt. Quibus & concordat Philoſophus 2. de Coelo 50. vbi arguendo contra ponentes aſtra moueri motu proprio, ſupponit quòd natura magis curat praetioſa, ſic dicens; Adhuc autem irrationabile, nullum organum ipſis; ſcilicet aſtris naturam dediſſe ad motum; nihil enim, vt conuenit, facit natura, neque de Animalibus curaſſe, ſic autem pretioſa deſpexiſſe. Item alias euacuaretur tota Scriptura de Praedeſtinatione Sanctorum, & Reprobatione malorum.

CAP. XXXI. Quòd actiones voluntariae diuinae prouidentiae ſupponuntur.

ADhuc autem poſſet aliquis proteruire dicendo, ipſas res voluntarias ſub prouidentia contineri, ſed non ipſas voluntarias actiones. Quare videtur expediens iſtam proteruiam refraenare, quod per Capitula proxima & probationes eorum fieri planè poteſt. Item per rationes & Autoritates capituli proximi, Voluntaria prouidentiae diuinae ſubduntur, & hoc ſpecialibus caeteris, ergo ſecundum intellectum. mentem Autorum, hoc eſt ſecundum quod, vel quae ſunt voluntaria, ſcilicet ſecundū ſuas voluntarias actiones; Nam ipſa potentia volutiua, & quaecunque alia praeter voluntarias actiones, ſunt purè naturalia, & neceſſaria. In prouidentia ergo talium non eſt per viros diſcretos tanta diſcretio facienda, à prouidentia naturalium caeterorum, imò verius poſſet dici; Facies hominis quaſi piſces maris, & quaſi reptile non habens principem, Abacuc 1. niſi Deus etiam prouideret voluntarias actiones. Item per capit. nonum,Abacuc Voluntas Dei eſt cauſa motiua cuiuſlibet motionis, & non perperam ſed cum ſapientia diſponente, & neutra earum noua, ſed aeterna, ſicut praecedentia docuerunt: patet ergo propoſitum per definitionem prouidentiae ſupradictam. Item omnes actiones naturales tam animatorum, quàm inanimatorum à prouidentia, quia ab eius voluntate & ſcientia producuntur, ſicut ex prioribus ſatis patet, & quia naturaliter & neceſſariò fiunt; ergo reducuntur ad primum neceſſe eſſe, à quo effluunt & dependent; quod & de actionibus irrationalium, de quibus minus videtur, patet per Auguſtinum De fide, ad beatum Petrum,Auguſtinus. triceſimo primo dicentem; Illa animalia irrationalia praeſentis ſaeculi curſum atque ornatum ſecundum Creatoris incomprehenſibilem peragunt voluntatem, quae de ſuis factis nullam rationem redditura ſunt, quia rationalia non ſunt; actiones autem voluntariae ſunt meliores & acceptiores Deo. Iſtis enim retributionem congruam prae parauit, non illis, ſicut tam Philoſophi, quàm Theologi dicunt concorditer vno ore. Quare & ſollicitiori prouidentia diſponuntur, ſicut capit. proximum arguebat;Apoſtolus. quod & ſatis patet per Apoſtolum ad Eph. 1. & 2. vbi ponit duplicem praeordinationem, ſeu praedeſtinationem; primam iuſtitiae, & iuſtorum operum in praeſenti; ſecundam gloriae, & praemiorum in futuro. Vnde pro praeordinatione iuſtitiae cap. 1. dicit; Elegit nos ante mundi conſtitutionem, vt eſſemus ſancti & immaculati, & pro praeordinatione iuſtorum operum, cap. 2. ſic dicit; Ipſius ſumus factura, creati in ope • ibus bonis, vt in illis ambulemus. Hoc autem totum patet ibi per gloſſam,Gloſſa. Hieronymus. hanc duplicem praeordinationem ſeu praedeſtinationem latiùs proſequentem, & ſub his verbis Ieronymi allegantem; Diſtinguit duas Dei praeordinationes & earum effectus, quarum altera eſt de praeſenti ad iuſtitiam, altera eſt de futuro ad coronam. Auguſtinus etiam De gratia & libero arbitrio, viceſimo primo,Auguſtinus. exponens autoritatem ex ſecundo capite allegatam, ſic dicit; Quid eſt hoc quod dixit; Non ex operibus ne quis extollatur? Audi, & intellige; non ex operibus tuis ex te tibi exiſtentibus, ſed tanquam his in quibus Deus te finxit, id eſt, formauit, & creauit; hoc enim ait; Ipſius ſumus figmentum creati in operibus bonis, non illa creatione qua homines facti ſumus, ſed illâ de qua ille dicebat, qui vtique homo erat; Cor mundum crea in me Deus. Idem De fide ad Petrum, triceſimo ſecundo ſic dicit; Illi cum Chriſto regnabunt, quos Deus gratuita bonitate ſua praedeſtinauit ad regnum. Qui enim eos tales praedeſtinando praeparauit, praeparauit vtique ſecundum propoſitum vocandos, vt obediant, iuſtificandos, vt accepta gratia rectè credant, & benè viuant. Vnde patet clariſsimè, quòd Deus praeparauit praedeſtinatis ad regnum obedire, rectè credere, & benè viuere, quae ſunt voluntariè agere, ſeu voluntariae actiones. Hae igitur ad diuinam prouidentiam reducuntur.Auguſtinus. Item Auguſtinus octauo ſuper Geneſin ad literam 11. & poſt diffusè, oſtendit Deum praeeſſe vniuerſae creaturae, rationali & irrationali, etiam voluntatibus quibuſcunque, opere prouidentiae bipartito, ſcilicet creationis, & adminiſtrationis; Creationis quantum ad productionem cuiuſlibet creaturae; adminiſtrationis, quantum ad actiones & paſsiones, & caeteros eius motus, quod capite decimo tertio per locum à ſimili ſic oſtendit; Sicut motus cuiuſlibet membri animalis eſt ab anima, & etiam innititur aliquo fixo in mouendo: ſic motus creaturae cuiuſlibet eſt à Deo, & ipſo velut fixo innititur, dum mouetur. Idem primo Confeſsionum, ſext. Exceperunt conſolationes lactis humani, nec mater mea, vel nutrices meae ſibi vbera implebant: ſed tu mihi, Domine, dabas alimentum infantiae, ſecundum iuſtificationem tuam, & diuitias ad fundum vſque rerum diſpoſitas. Et infra eiuſdem 12. Vrgebar ad addiſcendum literas, & benè mihi fiebat, nec qui vrgebant me, benè faciebant, ſed bene mihi fiebat abs te, Deus meus. Illi enim non intuebantur quatenus referrem, quod me addiſcere cogebant, praeterquam ad ſatiandas inſatiabiles cupiditates copioſae, inopiae, & ignominioſae gloriae: Tu verò cui numerati ſunt capilli capitis noſtri, errore omnium, qui mihi inſtabant vt diſcerem, vtebaris ad vtilitatem meam; & ſeptimi 6o. De conſulentibus Mathematicos, ipſiſque Conſultis, ſic dicit; Tu iuſtiſsimè Moderator vniuerſitatis conſulentibus, conſultiſque neſcientibus, occulto inſtinctu agis, vt dum quiſque conſulat, hoc audiat, quod eum oportet audire occultis meritis animarum ex abyſſo iuſti iudicij tui. Item omnes voluntariae actiones ſunt à fato diuino, & nihil penitus in actibus voluntarijs caſuale aut fortuitum abſolutè, ſicut 28. & 29. docent; quare omnes voluntariae actiones à diuina prouidentia deriuantur. Item omnia proſpera vel aduerſa quae contingunt hominibus per voluntarias actiones, prouidentur à Deo, quare & omnes tales voluntariae actiones: Si enim eſſent caſuales reſpectu Dei, quicquid proueniret ab eis, eſſet ſimiliter caſuale. Ariſt. namque in De bona fortuna, 2. probat,Aristoteles. quòd fortuna non eſt cauſa intellectionis & conſilij, quia tunc omnia eſſent à fortuna. Omnia enim opera noſtra ab intentione & conſilio ſunt cauſata, vel ſaltem de talibus intelligitur argumentum. Quare & Auerroes ſuper 2. Phyſ. 44. redarguit opinantes motum Coeli eſſe à caſu,Auerroes. quia cùm ipſe largitur alijs entibus ordinem, omnes aliae cauſae inuenirentur ex Caſu. Quod enim inuenitur ex illo, quod eſt ex caſu, inuenitur ex Caſu. Hoc idem ratio perſuadet: Si enim Deus intendit rationabiliter aliquem finem prouenientem per voluntarias actiones, vel intendit ipſum immediatè facere per ſe ſolum, vel per alia media, vel neutro modo intendit; Non primo modo, quia non ſic facit: ſi ſecundo modo, vel per eadem media per quae producitur, & ſic habetur propoſitum, vel per alia, & ſic voluntas eius fruſtratur in aliquo, vel mutatur, contra priora: ſi neutro modo, non intendit rationabiliter illum finem. Quicunque enim intendit rationabiliter vllum finem, intendit ſimiliter media per quae proueniat talis finis,Aistoteles. niſi velit illum immediatè facere per ſeipſum, vt patet 3. Ethic. 8. vbi ſic dicitur, Ponentes aliquem finem, qualiter & per quae erit, intendit, & ad hoc totum capitulum illud facit. Quod autem omnia proſpera à diuina prouidentia deriuentur, ex prioribus ſatis conſtat; Poteſtque ex abundanti aliter ſic oſtendi. Alias recipiens talia, non teneretur reddere gratias Deo pro illis, quod nullus affirmare praeſumet niſi inimicus gratiae, vtriuſque teſtamenti ſubuerſor, ſanctorum Patrum irriſor, & omnium Catholicorum Doctorum indoctiſimus reprehenſor; qui docent non fictas aut fatuas gratias, ſed veras & diſcretas ſemper pro omnibus agere Domino Deo noſtro.Eccleſiaſt. 26. Auguſtinus. Nam gratiae fatuorum effunduntur Eccleſ. 20 & ſecundum Aug. de praedeſtinatione Sanctorum 26. Si quis homini gratias ageret, pro eo quòd illum vel putaret non praeſciuiſſe, vel noſſet, adulatio vel irriſio veriùs quàm gratiarum actio diceretur; ſed nolite errare, inquit Apoſtolus, Deus non irridetur. Et ſecundum eundem de bono perſeuerantiae 2. Irriſoria eſt illa gratiarum actio, ſi ex hoc gratiae aguntur Deo, quod non donauit ipſe, nec fecit. Item alias talia proſpera non eſſent dona Dei, quod quia deſtruit vtriuſque ſeriem teſtamenti, & fidem quaſi communem animi conceptionem cunctis innatam. ſeu potiùs ab eis deſtruitur, nullus fidelis concedet, & vix aliquis infidelis. Item hoc patet de Poteſtatibus, Dignitatibus, & omnibus Praelatijs. Vt autem à ſublimioribus & dignioribus inchoetur; Si aliquis poſſet eſſe Papa ſine Domino prouidente, non eſſet nobis certum quòd Papam Dominus prouideret; quare nec ſcribere deberemus tali diuina prouidentia ſummo Pontifici, qui tamen ſtilus eſt omnibus conſuetus, & admiſſus à curia, & hactenus comprobatus: Nec alij Praelati aut Reges deberent ſic ſcribere. Talis Dei gratia Epiſcopus vel Rex, nec nos cis, ne forte inueniamur falſi teſtes Dei, dicendo teſtimonium aduerſus Deum, quòd prouidit quem non prouidit, quod non eſt paruum periculum, ſicut patet 1. ad Cor. 15. quia ſecundum Auguſtinum (& Gloſſa allegat) non minori ſed maiori fortaſſis ſcelere in Deo laudatur falſitas,Auguſtinus quàm vituperatur veritas. Item hoc eſt verum de ſaecularibus Regibus, quare & de Eccleſiaſticis quibuſcunque; quod primò de Regibus Angliae, declarandum. Refert ſiquidem Wilhelmus Malmesburienſis,Malmeſburienſis. de geſtis Regum Anglorum & Pontificū l. 2. c. 106. de Edwardo Confeſtore ſanctiſſimo in haec verba; Viderat quondam ſomni reuelatione ſaeculi illius felicitatē Brithwoldus Wintonienſis Epiſcopus; viderat, & annuntiauerat. Nam dum tempore Regis cunctationis, caeleſtibus apud Glaſtoniam lucubraret excubijs, ſubijſſet que eum cogitatio, quae frequenter eum angebat, de regia ſtirpe Anglorum penè deleta; haec meditanti ſopor irrepſit & ecce in ſuperna raptus, videt Apoſtolorū Principem Petrum, ipſum Edwardum qui tunc in Normannia exulabat in Regem conſecrare, caelibe deſignata vita, & certo 24. annorū regni numero computato, eidem que conquerenti de poſteritate, reſpondere, Regnum Anglorum eſt Dei, poſt te prouidit ſibi Regem ad placitum ſuum. Omnes ergo Reges Anglorum diuina prouidentia ſublimantur; quare & alij vniuerſi. Domini enim eſt terra & plenitudo eius. Hoc idem patet de inſtitutione & deſtitutione Regum, & diuiſione ac tranſlatione regnorum,1. Reg. 9. 1. Reg. 15. in libris Regum & Paralip. multis locis; Primò de inſtitutione Saul 1. Reg. 9. & de eius deſtitutione 1. Reg. 15. De inſtitutione Dauidis 1. Reg. 16. de diuiſione regni tempore Salomonis praedicta, ſed propter merita Dauidis dilata ad tempus Roboam, tuncque completa: De inſtitutione Ieroboam in 10. tribubus, Roboam verò & filiorum eius in reſiduo, vt remaneret Lucerna Dauidi 3. Reg. 11. & 12. Ideo que Roboam cum tribu Iuda & domo Beniamin volente pugnare contra Ieroboam,3. Reg. 11.12. & domum Iſrael, vt reintegraret regnum, dixit eis Dominus per Prophetam, Non aſcendatis, nec pugnetis; A me enim factum eſt verbū hoc 3. Reg. 12. & 2. Paral. 11.2 Paral. 11. Parabol. 28. Eccleſ. 10. Reuertatur vnuſquiſ que in domū ſuam, quia hoc mea geſtum eſt voluntate. Vnde Paral. 28. Propter peccata terrae multi Principes eius. Et Eccleſ. 10. In manu Dei poteſtas terrae, vtilem rectorem in tempore ſuſcitabit ſuper eam, Regnum à gente in gentem transferetur propter iniuſtitiā, & iniurias, & contumelias, & diuerſos dolos. Haec autem ideo voluit Deus in regno ſuo peculiari, ſcilicet Hebreorū facere manifeſta, vt per pauciorē vel vnū doceret in pluribus, & vniuerſaliter in omnibus ita eſſe. Vnde Apoſtolus ad Rom. 13.Apoſtolus. Omnis anima poteſtatibus ſublimioribus ſubdita ſit; non eſt autem poteſtas niſi a Deo, quae autem ſunt, a Deo ordinata ſunt. Itaque qui reſiſtit poteſtati, Dei ordini reſiſtit. Item 1. Pet. 2. Subiecti eſtote omni humanae creaturae propter Deum, ſiue Regi quaſi praecellenti, ſiue ducibus tanquam ab eo miſsis ad vindictā malefactorum, laudem verò bonorum. Serui ſubditi eſtote in omni timore dominis, non tantū bonis & modeſtis, ſed etiam dyſcolis. Adhuc autem hoc eſt verum de regnis de quibus minùs videtur, ſcilicet infidelium & malorum, quare & vniuerſaliter quorumcunque. Vnde Amos 9.Amos. Nunquid non vt filij Aethiopum vos eſtis mihi filij Iſrael, dicit Deus? Nunquid non Iſrael aſcendere feci de terra Aegypti, & Palaeſtinos de Cappadocia, & Sirios de Syrene? Ecce oculi Domini ſuper regnum peccans, & conteram illud à facie terrae. Cui concordat Apoſtolus ad Rom. 3. An Iudaeorum Deus tantùm,Apoſtolus. nonne & gentium? imò & gentium. Et infra 10. Non eſt diſtinctio Iudaei & Graeci; Nam idem Dominus omnium. Pro quo oſtendit Aug. 5. de Ciuit. Dei, & alibi multùm diffusè,Auguſtinus. quòd Regnum Romanorum fuit à Deo. Vnde & 5i 11. ita dicit; Deus ſummus, qui ſingulas partes mundi magnas & paruas diſponit, nullo modo eſt credenbus, regna hominum eorum que dominationes, & ſeruitutes à ſuae prouidentiae legibus alienas eſſe voluiſſe; & loquitur ibi principaliter de Regno & Imperio Romanorū, pro tempore infidelitatis eorum. Idem ſupra eiuſdem 1. Cauſa magnitudinis & diuturnitatis Romani Imperij, nec fortunata eſt, nec fatalis, ſecundum opinionem dicentium eſſe fortunata, quae nullas cauſas habent, vel non ex aliquo rationali ordine venientes, & fatalia, quae praeter Dei & hominum voluntatem, quadā neceſsitate contingunt, prorſus diuina prouidentia regna conſtitueret humana. Et idem patet 4i 33o manifeſtè. Item Hieron. lib. 5o ſuper Eſaiam,Hieronymus quem amabili propriè hiſtorica expoſitione conſcripſit in 10. viſiones Eſaiae 8. Babylon, Philiſtijm, Moab, Damaſci, Aegypti, deſerti maris, Idumeae, Arabiae, vallis viſionis, & Tyri, quae ſecundum eum ibi melius dicuntur 10. onera: Verbum enim Hebraicum (Meſſa) onus vel pondus intelligitur, pro quo ſeptuaginta, viſio, transferebant, tractat materiam hanc diffusè; & ſuper illud Eſaiae 22. Onus vallis viſionis, ſic dicit, Septuaginta manifeſtiùs tranſtulerunt, vallis Sion: Haec enim ciuitas eſt ſeminarium Prophetarum, in qua extructum eſt templum, & viſiones Domini multiplicatae ſunt, quae licet fundetur in monte, nequaquam mons appellatur, ſed vallis, eò quòd humiliata ſit; quod etiam loquitur Ieremias, quando accipit calicem plenum vini, & dat vniuerſis gentibus, ac nouiſsimè porrigit Ieruſalem, vt bibat, ac vomat, & ruat, & inſaniat, ſignificans à Babylonijs hanc eſſe vaſtandam. Ex quo intelligimus omnium, Creatorem, aequaliter eſſe Deum, & eodem cuncta diſpenſare iudicio, iuxta hoc quod ipſe loquitur per Amos, Nunquid non vt filij Aethiopum &c. ſuperiùs recitata, ne putarent idcircò Iudaei ſe meritorum habere priuilegium, quia educti eſſent de Aegypto; Dicit etiam caeteras gentes ad alias terras tranſlatas eſſe ſuo imperio. Item hoc patet ſpecialiter de quatuor magnis regnis, nullique ignotis, primò Chaldaeorum ſeu Babyloniorum, ſecundò Medorum & Perſarum, tertiò Graecorum, quartò Romanorum, de quibus habetur ſparſim in Scriptura frequenter & coniunctim, Dan. 2. Dan. 2. ſub Metaphora quatuor partium ſtatuae ipſi Nabuchodonoſor per ſomnium reuelatae; & infra 7. Sub ſpecie quatuor grandium beſtiarum viſarum per ſomnium Danieli. Vnde & Daniel ipſe ſic dicit, Ipſe Dominus mutat tempora, & aetates, transfert regna atque conſtituit; vbi gloſſa, Non ergo miremur, ſi quandoque cernimus Regibus Reges, & Regnis Regna ſuccedere. Omnia fiunt de arbitrio eius qui cauſas omnium nouit, qui omnia condidit & malos Reges patitur ſuſcitari, vt puniant malos, emundent bonos. Et infra, dixit Daniel Nabuchodonoſori primo Monarchae Chaldaeorum; ſpecialiter iſto modo, Tu Rex Regum es, & Deus Coeli, regnum, & fortitudinem, & imperium, & gloriam dedit tibi, & omnia in quibus habitant filij hominum, & beſtiae agri, volucreſque coeli dedit in manu tua, & ſub ditione tua vniuerſa conſtituit. Cui concordat ſanctiſsimus Ieremias 27o capit. in perſona Domini ita dicens; Ego feci terram, Ierem. 27. & hominem, & iumenta, quae ſunt ſuper faciem terrae vniuerſae, in fortitudine mea magna, & in brachio meo extento, & dedi eam qui placuit in oculis meis; Et nunc itaque ego dedi omnes terras iſtas in manu Nabuchodonoſoris Regis Babylonis ſerui mei, inſuper & beſtias agri dedi et, vt ſeruiant ei, & ſeruient ei omnes gentes, & filio eius, & filio filij eius, donec veniat tempus terrae eius & ipſius: Et infra 43. Ecce ego mittam & aſſumam Nabuchodonoſor Regem Babylonis ſeruum meum, & ponam thronum eius ſuper lapides iſtos, & ſtatuet ſolium ſuum ſuper eos, venienſque percutiet terram Aegypti. Hoc idem teſtatur vox de coelo ruens, in haec verba; Tibi dicitur Nabuchodonoſor Rex, Regnum tuum tranſijt à te, donec ſcias quòd dominetur excelſus in regno hominum, & cuicunque voluerit, det illud, Dan. 4. & infra 5. habetur expreſsè de deſtructione huius primi regni, & inſtitutione ſecundi per Scripturam, Mane, Thechel, Fares, & interpretationem illius, Balthaſari vltimo Regi dicentem, Numerauit Deus regnum tuum, & compleuit illud; diuiſum eſt regnum tuum, & datum Medis & Perſis, quod & ſtatim completum eſt, capta Babylone à Datio & Cyro, Regibus Medorum & Perſarum, & Baltazar interfecto. De Cyro etiam Darij ſucceſſore dicitur,Eſaias. Eſaiae 45. Haec dicit Dominus Chriſto meo Cyro, cuius apprehendi dexteram vt ſubijciam ante faciem eius Gentes, & dorſa Regum vertam, &c. Vnde & idem Cyrus 2. Paralip. vlt. & 1. Eſd. 1. ſic dicit, Omnia regna terrae dedit mihi Dominus Deus Coeli. De tertio quoque regno, ſeu tertia Monarchia, puta Graecorum, cui praefuit Alexander, apparet idem ſpecialiter per praemiſſa in oſtenſione 32. partis Corollarij, primi huius. De quarto regno Monarchico, videlicet Romanorum, Auguſtinus 5. de Ciuit. Dei diffuſè, ſpecialiter docet idem. De regnis iſtis magnis & Infidelium, haec ſufficiant iſta vice. Per quae, licet de regnis malorum,Iob. 34. Gregorius. propoſitum ſatis appareat, poteſt tamen ex abundanti breuiter ſic oſtendi. Iob. 34 Regnare facit hominem hypoctitam propter peccata populi. Super quod dicit Gregorius 25. Moral. 15. Nullus qui talem rectorem patitur, eum, quem patitur, accuſet, quia nimirum ſui fuit meriti peruerſi rectoris ſubiacere ditioni; Et infra 16. Secundum merita ſubditorum tribuuntur perſonae regentium.Auguſtinus. Hoc etiam Auguſtinus 5. de Ciuit. Dei diffuſè oſtendit: Vndè 20. de Nerone ſic ait, Cuius fuit tanta luxuries, vt nihil putaretur ab eo virile metuendum, tanta crudelitas vt nihil molle habere crederetur ſi neſciretur; etiam talibus tamen dominandi poteſtas non datur niſi ſummi Dei prouidentia, quandò res humanas iudicat talibus Dominis dignas. Aperta de hac re, vox diuina eſt, loquente Dei ſapientia, Per me Reges regnant, & tyranni per me tenent terram. Sed nè Tyranni non peſſimi atque improbi Reges, ſed vetere nomine fortes dicti exiſtimentur, vndè ait Virgilius, Pars mihi pacis erit dextram tetigiſſe Tyranni: Apertiſſimè alio loco de eo dictum eſt; Qui regnare facit hominem hypocritam propter peruerſitatem populi. Et infra 22. dicit, quod verus Deus quandò voluit, & quantum voluit, regnum dedit Romanis, Aſſyrijs, & Perſis, ſic & Neroni & Domitiano crudeliſſimo, ac Apoſtatae Iuliano. Haec planè Deus verus regit, & gubernat vt placet; haec ergo de Regnis & Regibus ſufficiat induxiſſe.

Nec poteſt quis fingere, quòd Deus iſta magna prouideat, & minora non curet: Hanc enim inſipientiam redarguit Sapient. 6. dicens, Non ſubtrahet perſonam cuiuſquam Dominus, Sapient. 6. nec verebitur perſonam cuiuſquam, quoniam puſillum & magnum ipſe fecit, & aequaliter cura eſt ei de omnibus; Iob. 34 Et Iob 34. Non accipit perſonas Principum; quod & ratio perſuader; Si enim Deus prouideat Papas, & Imperatores ſeu Reges, cur non Cardinales & Duces? Et ſi iſtos prouideat, cur non Archiepiſcopos & Comites; et ſi iſtos, cur non Epiſcopos & Barones,Parabol. 29. Iob. 34 Gregorius. & ſic gradatim à maximis ad minimos deſcendendo. Vndè Parab. 29. A Domino egreditur iudicium ſingulorum; Et Iob 34. ſuper gentem, & ſuper omnes homines &c. Super quod Gregorius 25. Moral. 15. ita dicit; Hoc quod in maximis fieri cernimus, etiam in nobis ſingulis cautè timeamus. Sic enim intenduntur diuina iudicia ſuper vnam animam, ſicut ſuper vnam vrbem; ſic ſuper vnam vrbem, ſicut ſuper vnam gentem; ſic ſuper vnam gentem, ſicut ſuper vniuerſam generis humani multitudinem, quia & ſic intendit Dominus ſingulis, ac ſi vacet à cunctis, & ſic ſimul intendit omnibus, ac ſi vacet à ſingulis: Qui enim omnia adminiſtrando implet, regit implendo, nec vniuerſis deeſt cum diſponit vnum, nec vni deeſt cum diſponit vniuerſum, cuncta ſcilicet naturae ſuae potentia quietus operatur. Huius etiam prouidentiae legibus bellorum victoriae diſponuntur. Hoc ſequitur ex prioribus, & poteſt probari vt priora. Per victorias etenim, regna & dominationes plurimae acquiruntur, quae per prouidentiam Dei dantur. Item hoc patet in pugna Iſrael contra Amalech; In qua cum eleuaret Moſes manus, vincebat; ſin autem paululum remiſiſſet, Amalech ſuperabat Exod. 17. Exod. 17. Ioſue 7. Item patet Ioſue 7. de illis 3000. pugnaturis aſcendentium contra Hay; qui ſtatim terga vertentes ceciderunt, per prona fugientes, dixitque Dominus ad Ioſue, non poterit Iſrael ſtare ante hoſtes ſuos, eoſque fugiet, quia pollutus eſt anathemate, non ero vltra vobiſcum. Ecce cauſa fugae illorum & victoriae inimicorum, Non ero vltra vobiſcum, donec conteratis eum, qui huius ſceleris reus eſt. Nonnè & ſequens hiſtoria, ſpecialiter autem 11. perſpicuè docet idem? Nonne 11. ſcribitur, Domini enim ſententia fuerat, vt indurarentur corda eorum, & pugnarent contra filios Iſrael & caderent, & non mererentur vllam clementiam ac perirēt. Nonnè & ſtrenuiſſimus ille Dauid ſic ait; Nouerit vniuerſa Eccl. haec, quia nō in gladio, nec in haſta ſaluat Dominus. Ipſius enim eſt bellum 1. Reg. 17. Nonnè & ad Amaſiā regem Iuda habentē tantum 30. millia pugnatorū de proprijs, et ideò conducentē centum millia robuſtorū de Iſrael, vt pugnaret, contra Edom, Homo Dei ſic ait, O Rex, nè egrediatur tecum exercitus Iſrael; non eſt enim Deus cum Iſrael; quod ſi putas robore exercitus bella conſiſtere, ſuperari te faciet Dominus ab hoſtibus tuis. Dei quippe eſt adiuuare, & in fugam vertere, ſecundo Paralip. 25. Nonne & Ionathas cum Armigero ſuo tantùm,2. Paralip. 25. 1. Reg. 14. ſtationem Philiſtijm audaciſsimè & foeliciſsimè aggreſſurus, praemiſit, quia non eſt Domino difficile ſaluare, vel in multitudine, vel in paucis, 1. Reg. 14? Hoc autem & benè intellexit ille ſtrenuilsimus militum Machabaeus, qui ſuos paucos & ieiunio fatigatos contra multitudinem maximam ſic armabat; Facile eſt concludi multos in manu paucorum, & non eſt differentia in conſpectu Dei coeli liberare in multis, & in paucis, quia non in multitudine exercitus victoria belli, ſed de coelo fortitudo eſt: ipſe Dominus conteret eos ante faciem noſtram,1. Machab. 3. 1. Machab. 3. Et infra eodem; Sicut fuerit voluntas in coelo, ſic fiat. Et 2. vlt. Dominus non ſecundum armorum potentiam, ſed prout ipſi placet, dat dignis victoriam. Nonne huic veritati teſtimonium perhibent, ille equus terribilem habens ſeſſorem, duo iuuenies virtute decori, optimi gloria, ſpecioſi amictu, 1. Machab. 3. Illi etiam quinque viri de coelo, fraenis aureis decori, ducatum Iudaeis praeſtantes, 2. Mac. 10. Sanctus etiam Ieremias defunctus mundo, viuens coelo,2. Machab. 10. 4. Reg. 19. Pſalm. 43. dans Iudae gladium aureum, munus à Deo? infra vlt. Ille quoque Angelus Domini, qui vna nocte percuſsit in caſtris Aſſyriorum 185000. 4. Reg. 19. accedat & ille teſtis veridicus eximius Prophetarum, Regumque clariſsimus ſanctus Dauid totum Pſalmum 43. in teſtimonium proferens veritatis; Deus auribus noſtris audiuimus, &c. opus quod operatus es, &c. manustua gentes diſperdidit, &c. nec in gladio ſuo poſſederunt terram, & brachiſi eorum non ſaluauit cos, ſed dextera tua, &c. ſingula quae ſequuntur: & ſupra 32. Non ſaluatur rex per multam virtutē, & gygas non ſaluabitur in multitudine virtutis ſuae. Fallax equus ad ſalutem; in abundantia autem virtutis ſuae non ſaluabitur. Ecce oculi Domini ſuper meruentes eum, &c. vt eruat à morte animas eorum. Et quia ipſe fuit per inimicos maximè infeſtatus, & maximas victorias habuit, eas quaſi in Pſalmis omnibus, non ſibi, ſed Domino tribuit, cum actione humillima gratiarum. Quid etiam aliud eſt; Non in fortitudine ſua roborabitur vir? &, Ne dixeris fortitudo mea, et robur manus meae, haec mihi omnia praeſtiterunt, ſed recorderis Domini, quòd ipſe tibi vires praebuit. Deuteronom. 8. Et infra triceſimo ſecundo; Deut. 8. & 32. Ierem. 46. Propter iram inimicorum meorum diſtuli, ne fortè ſuperbirent hoſtes eorum, & dicerent; Manus noſtra excel ſa & non Dominus fecit haec omnia. Et Ierem. 46. Non fugiet velox, nec ſaluari ſe putet fortis. Quid etiam aliud ſonat, quod occurrit toties in Scriptura, quòd Dominus immittet timorem ſuum ſuper hoſtes, quòd ipſe erit Dux belli: quòd erit cum ſuis in bello; pugnabit pro ſuis; praecedet eos; concludet inimicos in manibus ſuorum; conuertet eos in fugam; ſubuertet hoſtes; deponet, humiliabit, interficiet, conteret, & confringet cum ſuis ſimilibus infinitis? Et vt in paucis multa concludam; ad hoc facit totius vtriuſque ſeries Teſtamenti, vbi fit mentio de pugna corporali, vel etiam ſpirituali. Sed, vt opinor, hoc Dominus in populo ſuo electo, & in pugna corporali, manifeſta virtute oſtendere dignabatur, vt quia in paucioribus via maior, & per corporalia ſpiritualia cognoſcuntur, oſtenderet ſaltem occulta ſua virtute generaliter in omnibus ita eſſe, & in pugna praecipuè ſpirituali, vt ſic doceret impotentes & miſeros, vbi ſperare, & quaerere fortitudinem, victoriam, & ſalutem. Haec enim omnia in figura contingebant illis; ſcripta ſunt autem ad correptionem noſtram, primo ad Corinthios 10. Cui autem iſta non placent, ſperet in principibus, confidat in homine, ponat carnem brachium ſuum, & à Domino recedat cor eius, ſperet in arcu ſuo, eius gladius ſaluet eum, & ſi quandoque contingat ſibi victoria, non referat gratias, nec in hymnis & confeſsionibus Dominum benedicat; quia non fecit ſibi magna, nec victoriam dedit illi: nec dubito ſi fuerit ſaltem nomine Chriſtianus, quin erit ingratior Deo vero, quàm aliquis infidelis Deo falſo, ſeu dijs falſis, cuius vel quorum gratiae & virtuti ſuam aſcribit victoriam & honorem; eique vel eis, ſecundum ritum ſuum, gratias referens, caedit victimas, & pingues hoſtias immolat ac ſolennes. Sperent tales, vt volunt, mihi autem in qualibet pugna mea adhaerere Deo, bonum eſt, ponere in Domino Deo meo ſpem meam. Turris enim fortiſsima nomen Domini, ad ipſam currit iuſtus & exaltabitur. Ponat me iuxta ſe, & cuiuſuis manus pugnet contra me: Omnia namque poſſum in eo qui me confortat, in me autem nihil, quia nec minimum aliquid cogitare.Iuſtiniaenus. Hoc autem totum Iuſtinianus Imperator Romanorum excelſus humiliter profitetur, Codice, de veteri iure enucleando, cùm dicit; Deo noſtrum gubernante imperium, quod nobis à coeleſti Maieſtate traditum eſt, & bella foeliciter peragimus, & pacem decoramus, & ſtatum Reip. ſuſtentamus, & ita noſtros animos ad Dei omnipotentis erigimus adiutoriū, vt neque armis confidamus, ne que noſtris militibus, ne que bellorum Ducibus, neque noſtro ingenio, ſed omnem ſpem referamus ad ſolam ſummae prouidentiā Trinitatis. Hoc etiā vniuerſalis confitetur Eccleſia, quae cùm Dominum orat pro pace, praetendit veraciter nō fallaciter iſtā cauſam, quia non eſt alius qui pugnat pro nobis, niſi tu Deus noſter.Auguſtinus. Probatur quoque propoſitum per Auguſtinum 19. de Ciuit. Dei 15. ſic dicentem; Omnis victoria cùm etiam malis prouenit, diuino iudicio victos humiliat, vel emendans peccata,Daniel. vel puniens. Teſtis eſt & homo Dei Daniel, cùm in captiuitate poſitus, peccata ſua, vel peccata populi Domino conſitetur, & hanc eſſe cauſam illius captiuitatis pio dolore teſtatur. Et licet conſtet ex prioribus, ſapientiam, diuitias, & proſperitates caeteras per diuinam prouidentiam tribui,3. Reg. 3. poteſt tamen per pauca teſtimonia confirmari. Tertio namque Reg. 3. dicit Dominus Salomoni, Dedi tibi cor ſapiens & intelligens, diuitias & gloriam; Et Eccleſiaſtici primo; Eccleſ. 1. Omnis ſapientia a Domino Deo eſt; quod & Rex Dauid ſpiritu Dei plenus pleniſsimè conteſtatur 1. Paralip. vlt. ſub his verbis, 1. Paral. vlt. Tua eſt, Domine, magnificentia, & poteſtas, & gloria, atque victoria: Cuncta enim quae in coelo, & quae in terra, tua ſunt, tuae diuitiae, & tua eſt gloria: Tu dominaris omnium, In manu tua virtus & potentia, magnitudo, & imperium: Quis ego, & quis popolus meus, vt poſſimus tibi haec vniuerſa promittere? Tua ſunt omnia, & quae de manu tua accepimus, dedimus tibi. Et quia tota ſcriptura talibus teſtimonijs conuenientibus eſt repleta, ſufficiat haec breuiter tetigiſſe. Hoc etiam patet per Auguſtinum tractatu 2. ſuper illud Pſalmi trigeſimi ſecundi;Augustinus. Confitermini Domino in cithara, in pſalterio 10. chordarum pſallite illi, dicentem, Cithara ex inferiori parte habet quod ſonat, Pſalterium verò ex ſuperiori, vt Cithara ſignificet vitam terrenam, Pſalterium coeleſtem, quae eſt in 10. mandatis, & in vtraque laudandus eſt Deus. In vita terrena eſt proſperitas & aduerſitas, in omnibus proſperis laudandus eſt Deus, & quiſquis ex iſtis non laudat, ingratus eſt, quia Dei ſunt, nec ab altero dantur. Aduerſitates ſunt in doloribus, languoribus, preſſuris, tentationibus, tribulationibus; vbi que laudet Deum qui citharizat; non attendat quia inferiora ſunt, ſed quia regi & gubernari non poſſunt niſi ab illa Sapientia, qui attingit à fine vſque ad finem fortiter, & diſponit omnia ſuauiter. Non enim coeleſtia regit & terrena deſerit, aut non illi dicitur, Quo abibo à ſpiritu tuo? & quo à facie tua fugiā? Si aſcendero in coelum tu illic es, ſi deſcendeto ad infernum, ades; vbi ergo deeſt, qui nuſquam non eſt? In omnibus ergo proſperis vel aduerſis, confitere Domino in cithara; ſi tibi abundet, gratias age danti; ſi tibi deſit, aut damno auferatur, cithariza ſecurus, & dic, Dominus dedit, Dominus abſtulit, ſicut Domino placuit, ita factum eſt, Sit nomen Domini benedictum. Item hoc eſt verum de proſperitate illa de qua minus videtur, ſcilicet malorum, quod tamen multi moleſtè ferunt;Ieremias. imo & Sancti aliqui, vt videtur. Vnde Ierem. 12. Iuſtus quidem es Domine ſi diſputem tecum; veruntamen iuſta loquar ad te; Quare via impiorum proſperatur; bene eſt omnibus qui praeuaricantur & inique agunt; Plantaſti eos, & radicem miſerunt: Ecce tamen quod tribuit iſta Deo.Iob. Quod & Sanctus Iob vehementer admirans, non contra hominem, ſed contra Deum diſputare, Auditores ſic reddit attentos; Attendite me & obſtupeſcite, & ſupponite digitum ori veſtro; & ego quando recordatus fuero, pertimeſco, & concutiet carnem meam tremor. Deinde quaeſtionem talem proponit, Quare impij ſubleuati ſunt confortatique diuitijs, Semen eorum permanet coram eis, propinquorum turba & nepotum, domus eorum ſecurae ſunt, & non eſt virga Dei ſuper illos; bos eotum concepit, & non abortiuit, vacca peperit, & non eſt priuata foetu ſuo; egrediuntur quaſi Reges paruuli eorum, & infantes eorum exultant luſibus, tenent tympanum & citharam, qui dixerunt Deo, recede à nobis, viam ſcientiarum tuarum nolumus. Quis eſt omnipotens vt ſeruiamus ei? & reſpondet, veruntamen quia non ſunt in manu eorum bona ſua, ſed, ſupple, in manu Domini, ſicut dixit ſuperius, Dominus dedit, Dominus abſtulit, concilium imptorum longe ſit a me Iob 21. Hanc ſimiliter quaeſtionem tractat Pſalmiſta diffuſè Pſalmo ſeptuageſimo ſecundo praemittens periculum videndo proſperitatem malorum; Erat enim penè proſtratus, ſicut plurimi proſternuntur; Mei, inquit penè moti ſunt pedes, &c. quia zelaui ſuper iniquos, &c. quia non eſt reſpectus morti eorum, &c. In labore hominum non ſunt, &c. Ideo tenuit eos ſuperbia, prodijt quaſi ex adipe iniquitas eorum, poſuerunt in Coelum os ſuum, &c. & dixerunt, Quomodo ſcit Deus, & ſi eſt ſcientia in excelſo; Ecce ipſi peccatores & abundantes in ſaeculo obtinuerunt diuitias: quaſi argueret, ergo non ſcit Deus nec curat, nec diſtribuit prouidè res humanas: quod argumentum aliquando concludebat Pſalmiſtae, vel fortè alicui alij, in cuius perſona ex iam praemiſſis, concludit, cùm dicit; Et dixi, Ergo ſine cauſa iuſtificaui cor meum, &c. & fui flagellatus, &c. ſed ſtatim hanc concluſionem reprobat ex ipſa ad manifeſtum impoſsibile deducendo ſubiungens; Si dicebam, Natrabo ſic ſcilicet vt dicit illa concluſio, Ecce nationem filiorum tuorū reprobaui, ſcilicet reprobandam oſtendi,Auguſtinus. quod eſt impoſſibile manifeſtum: vbi dicit Auguſtinus, Si dicebam, N • rabo ſic, ſcilicet quod Deus non curat res humanas, ecce generationem filiorum tuoram • eproba • , ſcilicet Abraham, Iſaac, Iacob, & Prophetarum, qui omnes dixerunt Deum curare res humanas. Hoc idem licet ex praedictis ſit patulum, poteſt tamen oſtendi ſpecialiter de aduerſitatibus omnibus & flagellis, malis & bonis contingentibus indiſtinctè. Omnia enim haec ſunt poenae patientium; omnis autem poena eſt aliquo modo poena peccati, & iuſta, & à Deo,Augustinus. vt patet per Auguſtinum 1. Retract. 9. de concupiſcentia carnis aduerſus ſpiritum ſic dicentem, Omnis autem poena ſi iuſta eſt, peccati poena eſt; ſi autem iniuſta poena eſt, quam poenam eſſe nemo ambigit, iniuſto aliquo dominante, homini impoſita eſt. Porro quia de omnipotentia Dei & iuſtitia dubitare dementis eſt, iuſta haec poena eſt, & pro peccato aliquo impenditur; Omne autem iuſtum, à prima iuſtitia, quae eſt Deus, eſt iuſtum, vt ex ſecundo capitulo ſatis conſtat. Idem 5o contra Iulianum, dicit Iuliano, Si non eſt haec poena peccati, profectò iniqua poena eſt, & iniuſtum facis Deum, quo iubente vel ſinente; aut infirmum, quo non auertente infligitur innocenti; & 83. quaeſt. 24. Deus iuſtus gubernans vniuerſa nullam poenam ſinit immeritò infligi. Item aliter tolleretur afflictis magna cauſa patientiae, ſpei, conſolationis & gaudij, cùm in tribulationes varias incidunt. Quis enim ita patienter, ſperanter, conſolatoriè & gaudenter talia ſuſtinebit, ſi credat ea accidere ab inimico tantùm, vel à caſu, nec per ea purgari peccata, & exerceri virtutes, aut praemia cumulari, ſicut ſi craedat haec immitti ſibi à Deo, ad aliquod tale bonum? Vnde Seneca in libello quem ſpecialiter de materia iſta ſcripſit intitulato Seneca ad Lucilium. Cùm mundus prouidentia regatur, quare multa mala bonis viris accidunt? Bonus vir diſcipulus eſt Dei, aemulatorque & vera progenies, quem parens ille magnificus, virtutum non leuis exactor, ſicut ſeueri Patres, duriùs educat. Itaque cùm videris bonos viros acceptoſque Dijs laborare, ſudare, per arduum extendere, malos autem laſciuite, & voluptatibus fluere, Cogita filiorum non eſſe delectari vernularum licentia, illos diſciplina triſtiori contineri, horum ali audaciam. Idem tibi de Deo liqueat, bonum virum in delicijs non habet, experitur, indurat, ſibi illum praeparat. Miraris tu, ſi Deus ille bonorum amantiſsimus, qui illos quàm optimos eſſe atque excellentiſsimos eſſe vult, fortunam illis cum qua exerceantur, aſsignat; Ego verò non miror ſi aliquando voluntatem. impetum capiant Dij dum ſpectant magnos viros colluctantes cum aliqua calamitate: Nobis interdum voluptati eſt, ſi adoleſcens conſtantis animi, irruentem feram venabulo excepit, ſi Leonis incurſum interritus pertulit, tantoque ſpectaculum eſt gratius, quanto illud honeſtior fecit. Non ſunt iſta, quae poſsint deorum in ſe vultum conuertere; haec puerilia & humanae oblectamenta leuitatis; Ecce ſpectaculum dignum, ad quod reſpiciat intentus operi ſuo Deus; Ecce par Deo dignum, vir fortis cum fortuna mala compoſitus, vtique ſi & prouocatus. prouocauit. Non video, inquam, quid habeat in terris Iupiter Pulchrius, ſi conuertere animum velit, quàm vt ſpectet Catonem iam partibus non ſemel fractis, ſtantem nihilominùs inter ruinas publicas, rectum gubernatorem in tempeſtate, in acie militem intelligas. Ignis aurum probat, miſeria fortes viros. Nihil enim videtur infelicius eo, cui nihil vnquam aduenit aduerſi; Non enim licuit illi ſe experiri, vt ex voto illi fluxerint omnia, vt ante votum. Malè tamen de illo Dij iudicauerunt. Indignus viſus eſt à quo vinceretur aliquando fortuna, quae ignauiſsimum quemque refugit; quaſi dicat, Quid ergo? iſtum mihi aduerſarium aſſumam, ſtatim arma ſubmittet; Non opus eſt in illum tota potentia mea, leui comminatione pelletur, non poteſt ſuſtinere vultum meum; alius circumſpiciatur, cum quo poſſumus conferre manum; pudet congredi cum homine vinci patato; Ignominiam iudicat gladiator cum inferiore componi. Et infra, Veniamus ad Regulum, Quid illi fortuna nocuit? Quod illum documentum fidei, documentum patientiae fecit? Figunt cutem claui, & quocunque corpus fatigatum inclinauerit, vulneri incumbit; In perpetuam vigiliam ſuſpenſa ſunt lumina, quanto plus tormenti, tanto plus erit gloriae. Malè tractatum Socratem iudicas, quòd illam potionem publicè mixtam non aliter quàm medicamentum immortalitatis obduxit? quaſi diceret, Non eſt ita. Vbi & oſtendit generaliter quòd mala, quae videntur accidere bonis viris, non ſunt mala ipſis, ſed bona, vtilia, & pro ipſis, & alijs vniuerſis, quorum dijs maior eſt cura. Nonne & hoc eſt quod Dominus ipſe dicit, Non delebo Gentes, quas dimiſit Ioſue, vt in ipſis experiar Iſraelem, vtrum cuſtodiant viam Domini, & ambulent in ea, annon? Iudic. 2. & ſequitur, Hae ſunt Gentes, quas Dominus dereliquit, vt erudiret in eis Iſraelem, & omnes qui non nouerant bella Cananaeorum, & poſtea diſcerent filij eorum certare cum hoſtibus, & haberent conſuetudinē praeliandi quin que Satrapas Philiſtinorū &c. Iudic. 3. Quare & beatus Iacobus monet, dicens;Iudic. 3. Iacobus. Omne gaudium exiſtimate, fratres mei, cùm in tentationes varias incideritis, ſcientes quod probatio fidei veſtrae patientiā operatur; patientia autem opus perfectum habet. Iac. 1. Quare & Apoſtoli ibant gaudentes à conſpectu Cnocilij, quoniam digni habiti ſunt, pro nomine Ieſu, contumeliam pati Act. 5. & ad Rom. 5. Acti 5. Glotiamur in tribulationibus, ſcientes quòd tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio verò ſpem, ſpes autem non confundit. Et 1. Pet. 1. In quo exultabitis modicum nunc, ſi oportet, contriſtati in varijs temtationibus, vt probatio fidei veſtrae multo pretioſior ſit auto, quod per ignem probatur. Hoc idem, quantum ad bonos, tribulationes variae Iob oſtendunt, ipſomet capitulo primo dicente,Auguſtinus. Dominus dedit, Dominus abſtulit, ſicut Domino placuit ita factum eſt: Vndè Auguſtinus, ſuper illud Pſalmi 32. quoniam ipſe dixit, & facta ſunt, ipſe mandauit & creata ſunt; Diabolus non potuit nocere Iob, niſi accepta poteſtate à Deo, quandò ille permiſit, ille potuit; non ergo ille potuit, ſed qui permiſit; Ideoque Iob benè eruditus non ait, Dominus dedit, Diabolus abſtulit, ſed Dominus dedit, Dominus abſtulit, ſicut Domino placuit, ita factum eſt, non ſicut Diabolo placuit, & hoc totum ad meritum & gloriam ſancti ſui. Pro quo dicit idem ſuper illud Pſalmi 34. Confundantur & reuertantur; Diabolus non habuit poteſtatem auferendi bona ſancti Iob, niſi cum eam accepit à ſumma poteſtate: quare & dixit, Mitte manum tuam, id eſt da poteſtatem. Deus autē qui Diabolo permiſerat vt illa tolleret, ſeruum ſuum interius non deſerebat, ſed ad Diabolum ſuperandum animam ſerui ſui frameam ſibi fecit.Tobias. Augustinus. Proſper. Idem probat tribulatio ſancti Tobiae, teſte Raphaele, quia, inquit, acceptus eras Deo, neceſſe erat vt tentatio probaret te. Pro quo dicit Auguſtinus in ſententijs Proſperi, propoſitione 221. Profectus fidelium ſine tentatione non prouenit, nec ſibi quiſquam innoteſcit, niſi probationis examine, nec coronabitur, niſi qui vicerit, neque vincet, niſi qui certauerit: quis autem certat niſi inimicum habens & tentationi reſiſtens? Idem quoque ſuper illud Pſalmi 148. Ignis, grando, nix &c. quae faciunt verbum eius, de occiſione Innocentis per fulmina, ſeu quodcunque aliud genus mortis ſic dicit; Quicquid hic accidit contra voluntatem noſtram, noueritis non accidere niſi de voluntate Dei, de ipſius prouidentia, ordine, nutu, & legibus. Et ſi nos non intellexerimus quid, quare fiat, demus hoc prouidentiae ipſius, quia non fit ſine cauſa, & non blaſphememus: Omnia enim, quae vanis videntur in rerum natura temere fieri,Auguſtinus. non fiunt niſi iuſſu eius. Idem ſuper illud Pſalmi 57. Sicut cera liquefacta auferentur, Sunt hic poenae, carceres, exilia, tormenta, mortes, diuerſa genera dolorum & tribulationum, & iſta Dei iudicio diſpenſantur; ſed multis ſunt ad probationem, multis ad damnationem. Idem ſuper illud Pſalmi 31. Gloriamini omnes recti corde. Quid eſt recti corde? non reſiſtentes Deo; Quiſquis homo quicquam patitur praeter voluntatem, afflictiones moerores, labores, & humiliationes non tribuit niſi voluntati Dei iuſtae; Ipſe eſt rectus corde. Peruerſi autem corde praui & diſtorti ſunt, qui mala, quae patiuntur, iniquè ſe pati dicunt, dantes illi iniquitatem, per cuius voluntatem patiuntur; aut quia non audent ei dare iniquitatem, auferunt ei gubernationem. Et hi diſtorti corde tres habēt ſententias; Aut quòd non eſt Deus, ſicut dixit ſtultus in corde ſuo; Aut quòd iniuſtus eſt Deus, qui non diſtribuit peiora peioribus;Hieronimus. Aut quòd Deus non gubernat res humanas. Item Ieronymus lib. 4. ſuper Eſaiam, tractans illud 28. capituli, Nunquid tota die arabit arans &c. ita dicit; Deus variè genus diſpenſat humanum; nunc punit, nunc miſeretur; nunc corripit, nunc defendit, nunc arat, nuncſerit nunc maturas fruges metit, & demeſſas in areis terit, orbemque ſuum gubernat, vt voluerit.Boetius. Cui concordat Boetius de Conſolatione Philoſophiae proſa quarta, cum dicit; De hoc quidem tu iuſtiſſimum putas, omnia ſcienti prouidentiae diuerſum, id eſt, contrarium videtur; vndè & quaedam cauſa victrix in bello placuit Dijs tanquam iuſta, non Catoni; victa verò Catoni, non Dijs, ſicut teſtatur Lucanus. Sed opinionem Catonis reprobat ſtatim dicens, Igitur quicquid videas contra ſpem geri, rebus quidem rectus ordo eſt, opinioni verò tuae peruerſae confuſio. Et infra eadem proſa oſtendit; Quare ex diuina prouidentia quibuſdam bonis non contingunt aduerſa, quibuſdam verò contingunt, & de malis ſimiliter; quibuſdam bonis non contingunt aduerſa, quia ſunt infirmi, nec ſufficerent ſuſtinere, ſed forſan deſinerent colere innocentiam per quam non poſſent retinere fortunam. Eſt alius ita perfectus, quòd prouidentia nefas iudicat quibuſlibet aduerſis ipſum contingi; Sunt quidam boni quandoque ſummè praelati, vt per eos malorum improbitas retundatur; alijs verò bonis mixta pro animorum diſtribuit qualitate. Quare quoſdam bonos pronos tamen ad luxuriam, alia aduerſitate remordet, ne longa foelicitate luxurient; alios duris exagitat, vt animi virtutes patientiae vſu, atque exercitatione confirment; Alij puſillanimes pluſquam oportet metuunt aſperaque tamen poſſunt ſufferre; alij autem praeſumptuoſi plus aequo aduerſitates qu • facillimas ſibi deſpiciunt, quas tamen ſufferre non poſſunt: Hos in cognitionem ſui per experientiam triſtium prouidentia Dei ducit. Quidam autem boni inexpugnabiles omni ſupplicio exemplum caeteris praebuerunt, inuictam eſſe virtutem: Et ſubdit, quanquam rectè at que diſpoſitè, & ex eorum bono quibus accedere videntur, nulla dubitatio eſt; Diligentibus enim Deum omnia cooperantur in bonum, ad Rom. 8. Statimque oſtendit, quòd ex cauſis ſimilibus accidunt improbis proſpera & aduerſa; aduerſa quidem tribus de cauſis; prima, quia talia meruerunt; ſecunda, vt eorum ſupplicia alios deterreant à peccato; tertia vt ipſi improbi per talia emendentur: proſpera verò eis contingunt multis de cauſis: Prima, vt boni hoc videntes eliciant argumentum, quid de tali foelicitate, ſcilicet diuitiarum & huiuſmodi debeant iudicare, quae etiam improbis famulatur: ſecunda, quia aliqui mali efficerentur peiores, ſi rei familiaris inopiam paterentur, cui morbo prouidentia diuina pecuniae collectione medetur: Tertia, vt habens conſcientiam ſordidam, dum in poenam dignam peccati pertimeſcit amittere bona fortunae quae habet, mutet mores & dum fortunam amittere metuit, nequitiam derelinquat: Quarta, vt quanto quorundam malorum talis foelicitas amplius cumulatur, tanto eos in profundiorem infoelicitatem praecipitet, cùm fuerit eis ablata. Nam ſecundum eundem ſupra eodem, lib. 2. proſa 4. In omni aduerſitate fortunae infoeliciſsimum genus eſt infortunij fuiſſe foelicem. Deinde conſequenter oſtendit, quare malis ius permittitur puniendi, & dicit hoc ideo fieri, vt exercitij bonis, & malis eſſet cauſa ſupplicij; ex quo ſaepè illa ſumma prouidentia protulit inſigne miraculum, vt malos mali bonos efficerent. Ad hoc facit ſimiliter, quod narrat Iacobus de Vitriaco,Iacobus de Vitriaco. de quodam Heremita ſpiritu aggreſſo blaſphemiae, in tantum quòd coeperat cogitare iudicia Dei iuſta non eſſe, eò quòd malos proſperari permittit, & bonos affligi. Cui Angelus in ſpecie hominis miſſus à Domino; Sequere, inquit, me, & videbis iudicia Dei occulta; quem cùm ſecutus fuiſſet ad domum cuiuſdam boni viri, eis tota nocte laetae hoſpitalitatis officijs exhibitis, furatus eſt cyphum hoſpitis, quem maximè diligebat, eumque cuidam maligno, qui eos ſecunda nocte exceperat, erogabat: Tertia verò nocte à benig no hoſpite ſunt benigniùs hoſpitati, cuius famulum mane de quodam ponte praecipitans ſubmergebat; & quarta nocte à bono ſimiliter benè recepti, filium eius paruulum vagitantem, nec eos dormire ſinentem occidit. Quibus viſis Heremitae volenti cum dimittere, ita dixit; Ego ſum miſſus tibi à Domino, vt occulta eius iudicia tibi prodam. Primus ergo hoſpes noſter nimis dilexerat illum cyphum, ideoque pro bono ſuo abſtuli ſibi cyphum, illumque donaui hoſpiti noſtro malo, vt mercedem ſuam recipiat in praeſenti. Tertij verô famulum ſubmergebā, quia in corde ſuo firmauit dominū ſuum die craſtina occidiſſe, ſic que bonū dominū à morte, & malum famulum ab homicidio operis praeſeruaui, vt ille in inferno mitius puniretur. Quarto autē hoſpes priuſquā haberet filium & haeredē, largus cleemoſynas faciebat; ſed nato ſibi filio & haerede manū retraxit. Quare & ab eo cauſam auaritiae abſtuli, & in paradiſum attuli animā innocentis. Cuius etiam facti vel ſimilium aſsignat Sapiens aliam cauſam, dicens; Raptus eſt, ne malitia mutaret intellectum eius, aut ne fictio deciperet animam eius, Sapient. 4. Sap. 4. Haec & ſimilia de ſanctis Iob, & Tobia voluit Deus oſtendere manifeſtè quòd fiebant ab eo; vt illud idē in omnibus ſimilibus generaliter nos doceret, & ſic contra aduerſa omnia per patientiam nos armaret. Vnde Tobiae 2. Hanc temptationem ideo permiſit Deus illi euenire, Tobi. 2. vt poſteris daretur exemplum patientiae eius, ſicut & ſancti Iob. Quaecunque enim ſcripta ſunt, ad noſtram doctrinam ſcripta ſunt, vt per patientiam & conſolationem Scripturae ſpem habeamus, ad Romanos 15. Quòd etiam tribulationes per malos malis & bonis illatae immittantur à Deo, probat 77. Pſal. 77. Pſalmus dicens; Miſit in eos iram indignationis ſuae; indignationem, & iram, & tribulationem, immiſsiones per Angelos malos. Vt autem tam longam ſeriem breui ſermone concludam, ſicut ſparſim in Scriptura Canonica, & ſcriptis Patrum varijs continetur, quinque de cauſis flagella contingunt, ſicut etiam 4. Senten. Lumbardi, diſt. 15. recitatur: Primò, vt iuſtis merita per patientiam augeantur, vt Iob: Secundo, ad virtutum cuſtodiam contra ſuperbiam, ſicut Paulo, vt patet, 2. ad Cor. 12. Tertiò, ad corrigenda peccata, ſicut lepra Mariae, 2. ad Cor. 12 Num. 12. Iohan. 9. Deut. 32. Ierem. 17. Act. 2. Auguſtinus. vt patet Num. 12. Quartò, ad manifeſtandum opera Dei, vt patet de caeco nato, Ioh. 9. Quintò, ad inchoationem poenae in praeſenti, quatenus hic videatur, quid in inferno ſequatur, ſicut illud Deut. 32. Ignis ſuccenſus eſt in furore meo, & ardebit vſ que ad inferni nouiſsima. Vnde & Ier. 17. Duplici contritione contere eos; ſicut fuit de Herode, vt patet Act. 2. & multis ſimilibus multis locis. Item hoc eſt verum, nedum in adultis, ſed in paruulis, de quibus minus videtur. Vnde Auguſtinus de bono perſeuerantiae, 35. ſic dicit; Neque enim fato cogitur Deus illis infantibus ſubuenire, illis autem non, cùm ſit vtriſque cauſa communis; aut res humanas in paruulis non diuina prouidentia, ſed fortuitis agi caſibus opinabimur, cùm rationales vel damnandae vel liberandae ſint animae, quando quidem nec paſſer cadit in terram ſine voluntate Patris noſtri, qui in coelis eſt; aut parentum negligentiae tribuendum eſt, quòd paruuli ſine baptiſmate moriuntur, vt nihil ibi agant diuina iudicia. Quid dicam quòd paruulus aliquando ante baptiſma expirat, etiam feſtinantibus parentibus, & paratis miniſtris, vt paruulus baptizetur, Deo tamen nolente non datur, qui eum paululum in hac vita non tenuit vt daretur? Quid eſt etiam quod aliquando paruulis infidelium filijs potuit, ne irent in perditionem, & filijs fidelium non potuit baptiſmate ſubueniri? vbi certè oſtenditur, quod perſonarum apud Deum non ſit acceptio; alioquin cultorum ſuorum potiùs quàm inimicorum filios liberaret. Qui & de Correptione & gratia 27.Auguſtinus. Mirum eſt & verum, quod filios quoſdam amicorum ſuorum, bonorum hoc eſt regeneratorum bonorum, quia fidelium, ſine baptiſmo hic paruulos exeuntes, quibus vtique ſi vellet, huius lauacri gratiam procuraret, in cuius poteſtate ſunt omnia, alienat à regno ſuo, in quod patentes mittit illorum; & quoſdam filios inimicorum ſuorum facit in manus Chriſtianorum venire, & per lauacrum introduci in regnum, à quo eorum parentes alieni ſunt, cùm & illis malum, & iſtis bonum meritum nullum ſit paruulis ex eorum propria voluntate. Certè haec iudicia Dei quoniam iuſta & alta ſunt, nec vituperari poſſunt nec penetrari. Idem de gratia, & libero arbitrio 50. Aliquando filijs infidelium praeſentatur haec gratia, cùm occulta Dei prouidentia in manus piorum quomodocunque perueniunt; aliquando fidelium filij non eam conſequuntur; aliquando impedimento exiſtente ne poſsit periclitantibus ſubueniri. Fiunt verò iſta per occultam Dei prouidentiam, cuius inſcrutabilia ſunt iudicia, & inueſtigabiles viae. Hoc etiam totum vniuerſalis Eccleſia in ſuis rationibus profitetur, Dirige, inquiens, actus noſtros in beneplacito tuo, &c. Et iterum, Aſsit nobis virtus Spiritus Sancti, cuius & ſapientiâ conditi ſumus, & prouidentia gubernamur; Et iterum, Deus, cuius prouidentia in ſui diſpoſitione non fallitur, te ſupplices exoramus, vt noxia cuncta ſubmoueas, & omnia nobis profutura concedas, manifeſtè ſupponens, quod omnia noxia & ſimiliter profutura diuina prouidentia diſponantur.

CAP. XXXII. Quod omnia proueniant à Dei prouidentiâ actualiter diſponente, non ſolummodo permittente.

SEd quia inter Autoritates Sanctorum, quae de prouidentia Dei loquuntur, aliquae de permiſsione faciunt mentionem; poſſet forſitan apparere, quod per prouidentiam ſolam permiſsionem intelligant. Iam reſtat oſtendere omnia prouenire à prouidentia actuali praeceptiua, ſeu etiam poſitiua, quae ſcilicet ponit actualem voluntatem in Deo. Hoc autem ſimilibus rationibus oſtendetur, quibus ſuperiora capitula ſunt oſtenſa, maximè quia capitula loquentia de ſcientia & voluntate diuina, per quae probatur vniuerſalis prouidentia, loquuntur de ſcientia & volutione Dei actuali & poſitiua, non tantummodo permiſſiua. Item alias non ſapientiſſimè, nec perfectiſſimè, nec decentiſſimè diſponeret vniuerſum. Item omnia inanimata, & irrationabilia quae non dependent à voluntarijs actionibus actualiter prouidentur, & omnes operationes eorum, ſicut 27um. & 31um. docent; multo magis ergo omnia voluntaria, & omnes voluntariae actiones, ſicut ex 30. & 31. patet. Illa quoque teſtimonia Philoſophica priùs adducta non poſſunt intelligi congruè de prouidentia permiſsiua, neque alia teſtimonia ſcripturae, & Sanctorum poſſunt intelligi ſub hoc ſenſu. Quomodo enim Saluator Matth. 6. à nobis ſolicitudinem rationabiliter remoueret, ſi nos curaret tantummodo permittendo, & nihil actualiter prouidendo? Quomodo etiam Matthaei decimo, contra timorem mortis pro nomine ſuo illa ſomnolenta prouidentia nos armaret? Quis enim fiducialius decertaret, quia Deus permittit tantummodo hoc vel illud? Qualis etiam confortatio eſſet iſta, Vnus paſſerum non cadit ſine Patre veſtro permittente, & vos eſtis meliores illis; Nolite ergo timere quia vos non cadetis ſine Patre veſtro hoc maius permittente, & indifferentiùs negligente? Imò non eſſet confortatio ſed irriſio manifeſta. Quid etiam nobis prodeſſet numeratio capillorum, ſi nihil nobis ampliùs actualiter prouideret, ſed permitteret omnia currere in incertum, & fortuitis motibus agitari? Quomodo etiam in numeratione capillorum ineffabilis Dei affectus, & immenſitas ac diligentia prouidentiae notaretur, ſicut ſuperiùs allegatur? Loquela quo que Dei actum importat; ſed omnia ſunt ab • la, quia à fando ſeu famine ſummi Dei, ſicut 28um. oſtendit. Alias etiam multa fierent a caſu ſimpliciter & fortuna: Non enim quicquid permittitur eſt intentum, quod 29um. damnat. Adhuc autem Iob, Tobias, & narratio Iacobi probant prouidentiam actualem; omnis quoque aduerſitas quae eſt iuſta poena peccati. Neque videtur modus loquendi Scripturae, Doctorum, nec vulgi vocare nu dam permiſsionem, prouidentiam, quia ſic quilibet proximus cuilibet prouideret. Dicitque Anſelmus de veritate 8. Secundum id quod agit,Anſelmus. magis proprie videtur dici agentia & percutientia; & ſecundum id quod patitur actio, & percuſsio. Nam agentia & percutientia ab agente & percutiente dicuntur, ſicut prouidentia à prou • , continentia a continente; quae, ſcilicet agens & percutiens, prouidens & continens ſunt actiua. Pater ergo quòd prouidentia ex ſua ſignificatione non tantùm permiſsionem, ſed actum aliquem, ſiue agentiam quandam importat. Amplius autem ſi iſta expoſitio ſit Scripturae conueniens, cùm Scriptura loquatur ſimiliter de praedeſtinatione, creatione, gubernatione, gratiae & caeterorum bonorum collatione, peccatorum remiſsione, & multis ſimilibus, omnia poſſent per ſolam permiſsionem exponi, quod tamen quantum Chriſtianae fidei derogaret, vel potiùs ipſam totam ſubuerteret, nullus ambigit Chriſtianus. Item tunc ſancti Pattes tam laboriosè probantes, omnia prouidentia gubernari, inaniter laborarent: Non enim docerent aliquod dubium aut ignotum; Nullus enim ignorat omnia fieri Domino permittente. Item omnia quae hic aliquo modo contingunt, aliquas cauſas habent, & omnes illae cauſae reducuntur ad aliquam primam cauſam, ſicut ſecunda Suppoſitio, & ſecundum capitulum manifeſtant: & haec omnium prima cauſa eſt Deus vt nulli eſt dubium: Deus ergo haec omnia aliquo modo cauſat, & non neceſsitate naturali, nec caſualiter, ignoranter, improuidenter, aut temerè; ergo per voluntatem cum certa ſcientia prouidentem. Item mater amans, prudens & potens actualiter prouidet filijs vniuerſa; Deus autem Pater noſter coeleſtis incomparabiliter eſt amantior, prudentior, & potentior omni matre; quare & prouidentia actuali non permiſsitia aut obliuioſa tantum modo prouidet nobis cuncta. Vnde & Eſa • ae 49.Eſaias. Nunquid obliuiſci poteſt multer infantem ſuum, vt non miſereatur filio vteri ſui? Et ſi illa oblita fuerit, ego tamen non obliuiſcar tui. Ecce in manibus meis deſcripſi te, Gloſſa, vt ſemper videam & memorem, ne te arbitreris penitus derelictam: quid tamen valeret illa vi • o vel memoria Intellectus ſolius, niſi adeſſet ſimiliter prouida beneuolentia voluntatis? Ideoque infra eodem ſubiungit, Eos qui iudicauerunt te, iudicabo, filios tuos ſaluabo, Ego Dominus ſaluans te, & redemptor tuus. Item Eſaiae 10. dicitur de Senacherib Rege Aſſur; Eſaias 10. Vae Aſſur virga furoris mei, & baculus ipſe eſt indignatio mea in manu eorum; ad gentem fallacem mittam cum, contra populum furoris mei; Mandabo illi vt auferat ſpolia, & diuidat praedam, & ponat illum in conculcationem. Dominus ergo in talibus eſt agens principale, & Tyrannus quilibet tantùm inſtrumentale: Ideo ſequitur, Et erit cùm impleuerit Dominus cuncta opera ſua in monte Sion & Hieruſalem, viſitabo ſuper fructum magnifici cordis Regis Aſſur, & ſuper gloriam altitudinis oculorum eius; Dixit enim, In fortitudine manus meae ego feci, & in ſapientia mea intellexi, &c. Et ſequitur, Nunquid gloriabitur ſecuris contra cum, qui ſecat in ea, aut exaltabitur ſerra contra eum à quo trahitur? Quomodo ſi eleuetur virga contra leuantem ſe, aut exaltetur baculus qui vtique lignum eſt; propter hoc &c. ſequitur eius poena, vbi dicit Gloſſa, quaſi ſicut haec inanimata ſunt inſtrumenta nihil per ſe facientia, ſed per eum qui mouet ea: ſic nec Senacherib per ſe, ſed in Dei virtute operatus eſt; Vnde & gloriatio eius ſtulta & vltione digna.Hieronymus. Super quod etiam dicit Hieronymus lib. 4. ſuper Eſaiam, O ſtultiſsime mortalium, Dei iram, tuam putas eſſe ſapientiam, & illius iuſsionem ad tuam refers fortitudinem, quomodo ſi ſecuris glorietur contra eum, qui ſecurim tenet, & ſerra contra eum à quo trahitur, & dicant opera cuncta quae per ſecurim & ſerram fiunt ſua eſſe ſe arte perfecta: Et ſi eleuet quiſpiam virgam, & exaltet baculum cum potentia ad percutiendum quem voluerit; & ipſa virga aut baculus glorientur & dicant à ſe percuſſum eſſe qui percuſſus eſt; ſic & tu, cùm organum fueris Dei voluntatis, etigeris in ſuperbiam, & cuncta quae geruntur, tuae gloriaris fuiſſe virtutis. Haec eadem ſententia multo plenius capitulo quarto patet. Item Eſaiae 13.Eſaias. Onus Babylonis &c. ego mandaui ſanctificatis meis, & vocaui fortes meos in ira mea, exultantes in gloria mea, Dominus exercituum praecepit militiae belli venientibus de terra procul à ſummitate Coeli, Dominus & vaſa furoris eius, vt diſperdat omnem terram.Hieronymus. Super quod dicit Hieronymus ſuper Eſaiae lib. 5. Nos hiſtoriae ordinem proſequentes, hos ſanctificatos & fortes dicimus eſſe Medos, de quibus in conſequentibus apertiùs Scriptura teſtatur dicens, & eſt, Ecce ego ſuſcitabo ſuper vos Medos, qui argentum non quaerant, nec aurum velint: & ſubdit, Nec mirum, ſi Medos ad ſubuerſionem Babylonis ſanctificatos vocet, cùm per Ieremiam, inſum Nabuchodonoſor qui eius imperio ſermebat, deſtruens praeuaricatricem Ieruſalem, ſeruum ſuum dixerit & columbam. Porrò quod ait, Fortes in ira mea & exultantes in gloria mea, oſtendit eos non ſuis viribus, ſed Dei ira, tam ſublimis regni potentiam ſubuertiſſe. Vnde & Dan. 1. Tradidit Dominus in manu eius, id eſt, Nabuchodonoſor, Iaochin Regem Iudae &c. Gloſſa, cuius, ſcilicet Domini,Ieremias. voluntate factum eſt, non viribus hoſtium. Item Ierem. 31. Qui diſperſit Iſrael, congregabit eum, Gloſſa, Non ergo potentiae hoſtium, ſed Domini voluntas. Et ſupra 10. Scio Domine inquit Propheta, quòd non eſt hominis via eius, nec viri eſt vt ambulet; & dirigat greſſus ſuos; vbi Gloſſa, Erubeſcant, qui aiunt vnumquemque ſuo regi arbitrio. Non eſt enim hominis via eius &c.Dauid. Vndè Dauid, à Domino greſſus hominis derigetur. Nec poteſt quis exponere iſtam autoritatem de hominis bonis vijs, & greſſibus bonis tantum, propter Dei gratiam neceſſario requiſitam, quae non eſt totaliter in hominis poteſtate, quia Ieremias loquitur ibi ad literam de via hominis Babylonij, ſcilicet Nabucodonoſor regis Babylonis, ſicut infra multoties exprimit nomen eius venturi, tanquam flagellum & malleus irae Dei, vt in poenam peccati vaſtaret Iudaeam, ſicut litera praecedens & ſequens oſtendit. Dicit enim vox auditionis, Gloſſa, Babylonij ven • entis, Ecce venit, & commotio magna de terra Aquilonis, vt ponat Ciuitates Iuda in ſolitudinem, & habitaculum Draconum. Babylon nam que fuit ex parte Aquilonis reſpectu Iudaeae, dicente Hieronymo ſuper illud Dan. 11. Conteretur regnum eius, & diuidetur in quatuor ventos Coeli, quòd Aegyptus eſt ad Meridiem, Macedonia ad Occidentem, Siria & Babylonia ad Septentrionem, & Aſia ad Orientem reſpectu Iudaeae. Quare & Ierem. Dominus ad Ieremiam ſic dixit, Ab Aquilone pandetur omne malum ſuper omnes habitatores terrae: Gloſſa, Iudaeae: Quia ecce ego conuocabo omnes congregationes regnorum Aquilonis, Gloſſa, Regi Babylonis ſubiectas, Et venient & ponent vnuſquiſque ſolium ſuum in introitu portarum Ieruſalem, & ſuper omnes muros eius in circuitu, & ſuper vniuerſas vrbes Iuda, & loquar iudicia mea cum eis ſuper omni malitia eorum, qui dereliquerunt me, & libauerunt Dijs alienis. Quapropter & infra 27. Dominus vocat Nabuchodonoſor ſeruum ſuum, Nunc, inquiens, ego dedi omnes terras iſtas in manu Nabuchodonoſor Regis Babylonis ſerui mei. Et ſequitur Ierem. 10. immediate poſt literam ſuperius recitatam, Scio Domine, quòd non eſt hominis via eius, Gloſſa, hominis Babylonij, ſed noſtri meriti & tuae indignationis. Et ſequitur, nec viri eſt vt ambulet & dirigat greſſus ſuos, Corripe me, Domine, veruntamen in iudicio, & non in furore tuo, nè fortè ad nihilum redigas me. Iſte tamen homo Babylonis hoc non fecit ex charitate, ſed ex crudelitate, nec zelo iuſtitiae aut obedientiae voluntati diuinae, ſed magis ſuperbiae, & libidinis dominandi. Quare non meruit, ſed peccauit, ſicut & fuit de Senacherib Rege Aſſur, vt ſuperius eſt oſtenſum. Hoc enim patet expreſſè Ierem. 25. Vbi Dominus, Pro eo, inquit, quòd non audiſtis verba mea, ecce ego mittam & aſſumam vniuerſas congregationes Aquilonis, & Nabuchodonoſor ſeruum meum Regem Babylonis, & adducam eos ſuper terram iſtam, & ſuper habitatores eius, & interficiam eos & caetera cuncta mala. Et ſequitur conſequenter, & ſeruient Regi, ſeu Regibus Babylonis, 70 annis; Cumque impleti fuerint anni 70. viſitabo ſuper Regem Babylonis, & ſuper gentem illam, iniquitatem eorum, & ſuper terram Chaldaeorum, & ponam illam in ſolitudines ſempiternas. Quod & infra 50. habetur expreſſius, vbi & peccatum eius & poena clarius exprimuntur: Recedite, inquit, de medio Babylonis, & de terra Chaldaeorum egredimini, quoniam eccè ego ſuſcito, & adducam in Babylonem, congregationem gentium magnarum, & praeparabuntur aduerſus eam, & in die capietur, & erit Chaldaea in praedam; omnes vaſtantes eam replebuntur, ait Dominus, quoniam exultatis & magna loquimini diripientes haereditatē meam. Confuſa eſt mater veſtra nimis & adaequata pulueri quae genuit vos. Eccè erit nouiſſima in gentibus, & deſerta in via & arens, ab ira Domini, non habitabitur, ſed redigetur tota in ſolitudinem. Properamini contra Babylonem, per circuitum debellate eam, quia Domino peccauit? Ceciderunt fundamenta eius, & deſtructi ſunt muri eius, quoniam vltio Domini eſt, vltionem accipite de ea. Sicut fecit facite ei, diſpergite ſatorem de Babylone, & tenentem falcem à facie gladij columbae. Gloſſa, Nabuchodonoſor columbam vocat, non per ſimplicitatem, ſed pro ſtultitia ſuperb • ae. Et ſequitur in Propheta, Grex diſperſus Iſrael, Leones ciecerunt eum; Primus comedit eum Rex Aſſur, iſte nouiſſimus exoſſauit eum, Nabuchodonoſor Rex Babylonis. Propterea haec dicit Dominus, Eccè ego viſitabo Regem Babylonis, & terram eius, ſicut viſitaui Regem Aſſur; Et ſequitur modus viſitationis, diſſipa & interfice, vox belli in terra, & commotio magna; quomodò confractus eſt & contritus malleus vniuerſae terrae? quomodò verſa eſt Babylon in deſertum? Et ſequitur, Eccè ego ad te, ſuperbe, Dicit Dominus, quia veniet tempus viſitationis tuae, & cadet ſuperbus, & caetera non pauca ſimilia poſt & ante. Hoc etiam totum planè teſtatur onus Babylonis non leue Eſ. 13. Prophetatum. Item Ierem. 47. dicitur ipſi Nabuchodonoſor ſub nomine mucronis in perſona afflictorum. O mucro Domini, vſque quò non quieſces ingredere in vaginam tuam, refrigereris & ſile, & reſpondet Propheta pro eo, Quomodò quieſcet cùm dominus praeceperit ei aduerſus Aſcalonem, &c. vbi Gloſſa, quaſi diceret, Non poteſt gladius quieſcere, niſi Domino iubente, cuius vindictam exercet. Item Thren. 3. Quis eſt iſte qui dixit, vt fieret Domino non iubente? Vbi Gloſſa, Quis eſt iſte quàm ſtultus, quam audax qui dixit, vt fieret Domino ſuo non iubente, quo iuſtè diſponente omnia fiunt. Et oſtendit hoc multum diffusè, tam in malis quàm in bonis. Haec omnia ſignificant diuinam prouidentiam, non permiſsiuam tantummodò ſed actualiter praeceptiuam. Nec poteſt quis dicere, quòd Deus prouidet illa magna, ſed aliqua parua non curat; ſi enim prouideat facta Paparum & Imperatorum vel Regum, cur non Cardinalium atque Ducum? & ſi horum, cur non Archiepiſcoporum & Comitum? & ſi horum, cur non Epiſcoporum & Baronum, Rectorum & militum? & ſic de maximis ad minimos, de ſuperbis ad humiles, & de diuitibus ad pauperes deſcendendo, ſicut capitulum proximum arguebat: maximè quia abſcondit myſteria ſua à ſapientibus & prudentibus, & paruulis ea reuelat. Annon & Angeli puſillorum ſemper vident faciem Patris in coelis, qui & humilia reſpicit de propinquo, & alta à longe cognoſcit? qui etiam ipſe pauper elegit pauperes in hoc mundo? Item Apoſtolus, Auguſtinus, Ieronymus, Gregorius, & alij ſancti Doctores ſupponentes, quod omnia in figura contingebant illis, & quòd ſcripta ſint ad doctrinam & correptionem noſtram, trahunt maiora huiuſmodi ad minora, & ad alia ſimilia vniuerſa. Dicit quoque Ieronymus libro quarto, ſuper Eſaiam vbi prius: quicquid autem Aſſyrio dicitur, id eſt, Sennacherib Regi Aſſyriorum, ad haereticorum ſuperbiam, & ad Diabolum referri poteſt, qui ſecuris, & ſerra, & virga in Scripturis appellantur, eò quòd per illum infructuoſae arbores ſuccidantur, & diuidatur atque ſerretur incredulorum duritia, & percutiantur virgâ, qui non recipiunt diſciplinam. Idemque onus Babylonis, quod libro quinto exponebat hiſtoricè, vt eſt dictum, libro ſexto, exponens anagogicè, dicit; Quòd Babylon, quae interpretatur confuſio, ſignificat iſtum mundum, qui in maligno poſitus eſt, & non ſolùm linguas, ſed opera ſingulorum menteſque confundit; & Nabuchodonoſor Rex eius ſignificat Diabolum; & eius ſanctificati fortes & Duces, Apoſtolos & Apoſtolicos viros ac Duces Eccleſiae: omneſque Doctores totam ſacram Scripturam in locis ſimilibus ſimili modo intelligunt & exponunt. Item maxima & horribiliſsima mala quae vnquam fuerant facta, ſcilicet perſecutio, & occiſio Chriſti & Apoſtolorum, ac caeterorum eius membrorum ab actuali Dei prouidentia emanârunt. Non eſt enim probabile quòd Deus Pater ſuum vnicum filium tam dilectum, de quo Angelis ſuis mandauit, vt cuſtodirent eum in omnibus vijs ſuis, quem etiam ipſemet nunquam dimiſit, quoniam vnum ſunt, vnquam caſui, vel fortunae aut infortunijs maximis expoſuerit negligenter; nec quenquam permiſit tangere Chriſtum ſuum, aut quicquam ſibi accidere quouiſmodo, niſi ex ſapientiſsimo conſilio ſuae prouidentiſsimae voluntatis. Sic enim parens ſapiens, bonus, & potens ſuo filio tenerrimo praedilecto, ſi poſſet, in omnibus prouideret. Hoc namque maximè decet, & congruit, nec aliter congruit, vt capit. 27. & ſequentia docuerunt.Eſaias. Et hoc videtur Eſaias 53 teſtari, cùm dicit; Oblatus eſt quia ipſe voluit. Nec dubium quin Pater & Filius ſint inſeparabilis voluntatis; quare & multi fideles hoc vnanimiter conteſtantur, dicentes; Domine, tu qui feciſti coelum & terram, mare, & omnia quae in eis ſunt, qui Spiritu Sancto per os Patris noſtri Dauidis pueri tui dixiſti, Quare fremuerunt gentes, & populi meditati ſunt inania? Aſtiterunt reges terrae, & principes conuenerunt in vnum aduerſus Dominum, & aduerſus Chriſtum eius. Conuenerunt enim verè in ciuitate iſta aduerſus ſanctum puerum tuū Ieſum, quem vnxiſti, Herodes, & Pontius Pilatus cum gentibus & populis Iſrael, facere quae manus tua, & conſilium tuum decreuerunt fieri, Act. 4. Et ſimile eſt quod dicit Apoſtolus ad Rom. 11. Secundum Euangelium quidem inimici propter vos. Et 1. ad Cor. 11. Oportet haereſes eſſe, vt qui probati ſunt, manifeſti fiant in vobis. Harum autem trium autoritatum duas primas tractat Auguſtinus De praedeſtinatione Sanctorum, 21. ad intellectum praemiſſum, & ſubdit; Tanta quippe ab inimicis Iudaeis manus Dei & conſilium praedeſtinatione praedeſtinauit fieri, quanta neceſſaria fuerunt Euangelia propter nos. Et idem De correptione & gratia, 22. dicit, quòd Deus elegit Iudam, ad effundendum ſanguinem ſuum, & vt per eius opus damnabile Chriſti opus venerabile compleretur. Item Lumb. 3. Sen. diſt. 20. ita dicit; De Chriſto legitur, quòd ſit traditus à Patre, & quòd ſeipſum tradidit, & quòd Iudas eum tradidit, & Iudaei; Ipſe ſetradidit, quia ſponte ad paſsionem acceſsit; & Pater eum tradidit, quia voluntate Patris, imo totius Trinit. paſſus eſt; Iudas tradidit prodendo, & Iudaei inſtigando; & fuit actus Iudae, & Iudaeorum malus, & actus Chriſti, & Patris bonus; opus Chriſti & Patris bonum, quia bona Patris & Filij voluntas. Malum fuit opus Iudae & Iudaeorum quia mala fuit intentio. Diuerſa fuerunt ibi facta ſiue opera, id eſt, diuerſi actus & vna res, ſiue factum, ſcilicet paſsio illa. Ideo Doctores aliquando vniunt in facto illo Patrem, Filium, Iudam, & Iudaeū, aliquando diſtingun • Reſpicientes enim ad paſsionem, vnum opus illorum dicunt; attendentes intentiones & actus facta diuerſa diſcernunt.Auguſtinus Vnde Aug. Facta eſt, inquit, traditio à Patre, facta eſt traditio à Filio, & à Iuda facta eſt traditio; vna res facta eſt, id eſt, paſsio; quid ergo diſcernit inter eos? quia hoc fecit Pater & Filius in charitate, Iudas verò in proditione. Videtis quod non quid faciat homo, ſed qua intentione conſiderandum eſt. In eodem facto, id eſt, operatione inuenimus Deum, quo Iudam: Deum benedicimus, Iudam deteſtamur, quia Deus cogitauit ſalutem noſtram, Iudas cogitauit pretium, quo vendidit Dominum ſuum; Filius pretium quod dedit pro nobis. Diuerſa igitur intentio diuerſa facta facit, cum tamen vna res fit ex diuerſis. Ecce dicit vnam rem ibi fuiſſe, & diuerſa facta, quia fuit vna ibi paſsio, ſed diuerſi actus; & actus quidem Iudae & Iudaeorum mali, quibus operati ſunt Chriſti paſsionem, quae bonum eſt, & opus Dei eſt. Paſsio igitur Chriſti & opus Iudaeorum dicitur, quia ex actibus eorum prouenit: & opus Dei, quia eo Autore, id eſt, eo volente fuit. Vnde Auguſtinus, Nemo aufert animam Chriſti ab eo, quia poteſtatem habet ponendi & ſumendi: Ecce habes Autotem operis. Ponet Animam; ecce habes opus Autoris: & vt generaliter concludam quoties Chriſtus in carne aliquid patitur, opus Autoris eſt: quia enim ſua voluntate, non alio cogente perpetitur, ipſe Autor eſt operis. Item Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 103. Ab increpatione tu a fugient, à voce tonitrui tui formidabunt, aſcendunt montes, & deſcendunt campi, &c. terminum poſuiſti, &c. iuſsit Imperator; ſed quis iuſsiſſet niſi Deus tonuiſſet? Quia Deus voluit, illi iuſſerunt & factum eſt: Ergo nullus hominum arroget ſibi aliquid; formidabunt aquae ſed à voce tonitrui tui; Et infra, eodem, Aſcendunt montes, ſcilicet poteſtates ſaeuiendo, & deſcendunt placando; quare non ſaeuiunt modo, quare non dant operam, ſi non poſſunt euertere terram noſtram, ſaltem contegere eam? Audi, terminum poſuiſti, quem non tranſgredientur, neque reuertentur tegere terram. Ampliùs autem ſi non omnia prouenirent à prouidentia actuali, aliquis actus poſſet eſſe ſimpliciter malus, iniuſtus, & inordinatus, ordinatione ſcilicet praecedente. Eſt enim duplex ordinatio, ſcilicet praecedens & ſubſequens; Ordinatio praecedens eſt quae praeordinat rem ad eſſe, ſicut Deus praeordinauit creare mundum; Ordinatio ſubſequens eſt, quae poſita re in eſſe, ordinat illam certo ordine per aliquid ſibi conueniens, vt actum malum per miſeriam & per poenam. Talis igitur actus malus ſi non procedat à prouidentia praeceptiua, ſed tantummodo permiſſiua, eſt iniuſtus ſimpliciter & inordinatus, ordinatione ſcilicet praecedente. Nihil enim eſt iuſtum in talibus, niſi quòd primae regulae iuſtitiae conformatur, quae eſt actualis Dei voluntas, ſicut vigeſimum primum docet, nec aliquid praeordinatum ſimpliciter, quod non praeordinatur ab illa quae eſt principium huius ordinis & primaria ordinatrix. Nullus autem actus quantumcunque malus eſt ſimpliciter iniuſtus aut inordinatus ordinatione praecedente, quoniam tunc totum vniuerſum non optimè diſponeretur, cuius contrarium vigeſimum ſeptimum capitulum allegauit. Meliùs autem & ſapientiùs diſponitur vniuerſum, ſi tales actus diſponantur ordinatione praecedente & ſubſequente, quam tantummodo ſubſequente. Quilibet ergo talis actus iuſtus eſt reſpectu Dei illum volentis, & reſpectu patientis qui illum patitur propter peccata ſua, vel propter aliquam aliam cauſam approbatam à voluntate diuina, licet reſpectu agentis particularis, vt diaboli aut hominis ſit iniuſtus, qui hunc facit animo maleuolo & nocendi, non animo diuinae iuſtitiae exercendae, ſicut ſi tortor aliquem ſuſpendendum iuſtè traditum ſibi à Iudice, non amore exequendi iuſtitiam, ſed libidine vindicādi ſuſpendat, & ſicut ſi ſeruus iuſſus verberare filium Domini, verberet eum animo vindicandi, non animo ex mandato Domini caſtigādi. Quemadmodum dicitur Iſa. 10. de Senacherib Rege Aſſyriorū,Eſaias. qui fuit virga furoris Dei in populū delinquentem; ſed quia hic neſciuit, nec animo tali fecit, peccauit, Vae, inquit, Aſſur, virga furoris mei, ad gentē fallacem mittam eum, contra populū furoris mei mandabo illi, vt ponat illum inconculcationē. Ipſe autem non ſic arbitrabitur, & cor eius non ita aeſtimabit, ſed ad conterendum erit cor eius, non ad corrigendum: Dicit enim, Nunquid non Principes mei ſimul Reges ſunt? &c. totum proprijs viribus ſuperbè tribuendo. Et ideo ſequitur comminatio poenae ſibi, Et erit, inquit, cùm impleuerit Dominus cuncta opera ſua (non Senacherib) in monte Sion, viſitabo ſuper fructum magnifici cordis Regis Aſſur, & ſuper gloriam altitudinis oculorum eius. Dixit enim, In fortitudine manus meae, ego feci, &c. Et ſequitur poena eius; Propter hoc mitiet Dominus in pinguibus eius tenuitatem, &c. Illa ergo conculcatio populi iuſta fuit reſpectu Dei illam volentis, & per illam virgam ſuam illam facientis, fuit iuſta ſimiliter reſpectu populi patientis, ſed non reſpectu Senacherib illam crudeliter & ſuperbè quaſi proprijs viribus inferentis. Idem patet de Nabuchodonoſor ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum, & de multis alijs flagellationibus populi Dei ſaepiſsimè in Scriptura. Verùm ne in tanta ſententia quicquam ex ſenſu proprio videat dicere inſenſatè, ecce Doctores ſenſa • qui hoc ſentiunt manifeſte. Dicit igitur beatus Auguſtinus 83. quaeſtionum 27a iſto modo;Auguſtinus. Fieri poteſt vt per malum hominem diuina prouidentia vt puniat & opituletur. Nam Iudaeorum impietas & Iudam ſupplantauit, & Gentibus ſaluti fuit. Item fieri poteſt, vt diuina prouidentia per hominem bonum & damnet & adiuuet, ſicut ait Apoſtolus,Apoſtolus. Alijs ſumus odor vitae in vitam, alijs odor mortis in mortem. Sed cùm omnis tribulatio aut poena impiorum ſit, aut exercitatio iuſtorum, quia eadem tribula & paleam concidit, & frumentum à paleis exuit, vnde & tribulatio nomen accepit. Rurſum cùm pax & quies à moleſtijs corporalibus & bonos lucretur, & malos corrumpat, omnia haec diuina prouidentia pro meritis moderatur animarum: Sed tamen non ſibi eligunt boni miniſterium tribulationis, nec mali amant pacem: quare ipſi quoque per quos agitur id quod ignorant, non iuſtitiae quae refertur ad Deum, ſed maleuolentiae ſuae mercedem accipiunt; quemadmodum nec bonis imputatur, quòd ipſis prodeſſe volentibus nocetur alicui, ſed bono animo beneuolentiae praemium tribuitur. Summo enim Deo cuncta benè adminiſtrante quae fecit, nihil inordinatum in vniuerſo, nihilque iniuſtum eſt, ſiue ſcientibus, ſiue neſcientibus nobis: Sed cùm in parte offendit anima peccatrix, tum quia pro meritis ibi eſt, vbi eſſe talem decet, & ea patitur, quae talem pati aequum eſt, vniuerſum Dei regnum nulla ſui foeditate deformat. Quamobrem quoniam non omnia nouimus, quae de nobis benè agit ordo diuinus in ſola bona voluntate, ſecundum legem agimus; in caeteris autem ſecundum legem agimur, cùm lex ipſa incommutabilis maneat, & omnia mutabilia gubernatione pulcherrima moderatur. Idem de Natura boni 11. Naturae Dei omnino noceri non poteſt, nec alicui naturae ſub Deo iniuſtè noceri poteſt, quia & cùm peccando aliqui iniuſtè nocent, voluntas iniuſta eis imputatur. Poteſtas autem qua nocere permittuntur non eſt niſi à Deo, qui & ipſis neſcientibus, nouit quid illi pati debeant, quibus eos nocere permittit. Et infra eodem 32. quia nocentium poteſtas non eſt niſi à Deo, ſicut ſcriptum eſt; Per me Reges regnant, & Tyranni per me tenent terram; Dicit & Apoſtolus, Non eſt poteſtas niſi à Deo. Et Iob;Apoſtolus. Iob. Qui regnare facit hypocritam propter peruerſitatem populi: Et de populo Iſrael dicit, Dedi eis Regem in ira mea; Iniuſtum non eſt vt improbis accipientibus nocendi poteſtatem, & bonorum patientia probetur, & malorum iniquitas puniatur. Nam per poteſtatem diabolo datam & Iob probatus eſt, vt iuſtus appareret; & Petrus tentatus ne de ſe praeſumeret; & Paulus Colaphizatus, ne ſe extolleret; & Iudas damnatus vt ſe ſuſpenderet. Cùm ergo per poteſtatem quam diabolo dedit, omnia iuſtè ipſe Deus fecerit, non tamen pro his iuſtè factis praemium, ſed pro iniqua nocendi voluntate, quae ipſius diaboli fuit, ei redderetur ſupplicium.Gregorius. Item Beatus Gregorius 2. Moral. 12. ſuper illud Iob 1. Nudus egreſſus ſum de vtero matris meae &c. ita dicit; Quia verò conſolatio non ſolum ex conſideratione conditionis adhibenda eſt, ſed etiam ex iuſtitia conditoris, rectè ſubiungit, Dominus dedit, dominus abſtulit, ſicut Domino placuit, ita factum eſt. Sanctus vir, tentante aduerſario, cuncta perdiderat, ſed tamen ſciens, quia contra ſe Satan tentandi vires niſi permittente Domino non habebat; Non ait, Dominus dedit, diabolus abſtulit; ſed, Dominus dedit, Dominus abſtulit. Fortaſsè enim fuerat dolendum, ſi quod conditor dederat, hoſtis abſtuliſſet; at poſtquam non abſtulit niſi ipſe qui dedit, ſua recepit, non noſtra abſtulit. Vbi & benè ſubiungitur, Sicut Domino placuit ita factum eſt: Cum enim in hac vita, ea, quae nolumus, patimur, neceſſe eſt vt ad eum qui iniuſtum velle nihil poteſt, ſtudia noſtrae voluntatis inclinemus. Magna quippè eſt conſolatio in eo quod diſplicet, quòd illo ordinante erga nos agitur, cui non niſi iuſtum placet. Si igitur iuſta placere Domino ſcimus, pati autem nulla, niſi quae Domino placuerint, poſſumus, iuſta ſunt cuncta quae patimur; & valdè iniuſtum eſt, ſi de iuſta paſsione murmuramus. Hoc etiam teſtatur Anſelmus de Veritate 7. ita dicens; Si omnia haec ſunt, quod in ſumma veritate ſunt,Anſelmus. ſine dubio haec ſunt quod debent. Quicquid verò eſt quod debet, rectè eſt. Igitur omne quod eſt, rectè eſt. Et infra 8. mouet diſputationem. dubitationem de peccato, quomodo ipſum rectè ſit, cùm debe • et non eſſe; & de actu malae voluntatis ſpecialiter ita quaerit, An putas eſſe debere malae voluntatis affectum? Et reſpondet, quod debet eſſe & non eſſe. Debet enim eſſe, quia benè & ſapienter ab eo, quo non permittente fieri non poſſet, permittitur: & non debet eſſe, quantum ad illum cuius iniqua voluntate concipitur: Sicut cùm peccans, ab aliquo, ad quem non pertinet, percuritur, quoniam iſte debet percuti, & ille non debet percutere, debet eſſe & non debet eſſe percuſſio, & ideò recta, & non recta, negari non poteſt. Quòd ſi ad ſupernae ſapientiae & bonitatis conſideres iudicium, ſiuè ex altera parte tantum, ſiue ex vtraque, agentis ſcilicet & patientis eſſe non debeat percuſsio, quis audeat negare debere eſſe quod à tanta ſapientia & bonitate permittitur?Titus. Neget qui audeat, ego non audio. Item Titus, ſicut allegatur in Gloſſa, ſuper illud Luc. 13. Aderant nuntiantes de Galilaeis, quorum Pilatus ſanguinem miſcuit cum ſacrificijs eorum, ſic dicit; Manifeſtat etiam hic, quia quaecunque ex iudicijs accidunt in reorum ſupplicium, non ſolum iudicantium poteſtate, ſed etiam nutu Dei contingunt. Vndè ſiue iuſta conſcientia puniat Iudex, ſiue aliud intendens condemnet, commendandum eſt negotium diuinae cenſurae.Chryſostomus. Et Chryſoſtomus ſuper illud infra, eodem, 18. Cecidit hic turris in Silo & occidit eos, ſic dicit; Non omnes punit dans alijs inducias poenitendi, nec tamen cunctos futurae punitioni reſeruat, nè plures prouidentiam abnegarent. Licet tamen ſic facerent, nulli negarent prouidentiam permiſſiuam, talia ergo cuncta proueniunt à prouidentia praeceptiua. Tota quoque Scriptura tam veteris Teſtamenti quàm noui, tribuit Deo omnia poenè verba actiua, vt adducere inimicos, timorem immittere & pauorem, in fugam conuertere, humiliare, deponere, euellere, diſperdere, diſſipare, deſtruere, flagellare, percutere, vulnerare, occidere, ac eorum contrario cum multis nominibus ſimilibus, cuiuſmodi ſunt ſaluator, adiutor, protector, defenſor, ſalus, virtus, protectio, defenſio, fortitudo, cum ſuis ſimilibus infinitis, quod non eſſet niſi Deus aliquo modo hoc faceret, & non tantum permitteret, vt videtur. Quare & haec omnia continentur ſub ſua prouidentia non permiſſiua tantummodo ſed actualiter poſitiua, & quodammodò praeceptiua. Hoc autem videtur argumentum Apoſtoli ad Rom. 11.Apostolus. Quia enim dicit diuinum reſponſum, Reliqui mihi ſeptem millia vitorum qui non curuauerunt genua ſua ante Baal, arguit ipſe quòd fuit ſecundum operationem & electionem Dei, ſic concludens: Sic ergo & in hoc tempore reliquiae ſecundum electionem gratiae,Gloſſa. ſalui facti ſunt. Et ſimiliter arguit Gloſſa ſuper illud Ierem. 31. Qui diſperſit Iſrael, congregabit eum, dicens; Non ergo potentiae hoſtium, ſed Domini voluntas; Eſaiae 45. Dominus ergo haec omnia verè facit. Vndè & Eſai. 45. Ego Dominus & non alter, formans lucem & creans tenebras, faciens pacem & creans malum, ego Dominus faciens omnia haec. Nec aliquis Propheticae veritati contradicat, nè vae maledictionis incurrat; Sequitur enim ibi, Vae qui contradicit factori ſuo, teſta de ſamijs. Quicunque etiam hanc vniuerſalem multitudinem operum virtutis Dei, mendaci gloſſa conantur reſtringere, inter inimicos Domini computantur dicente Pſalmiſta, Pſal. 65. Pſalmo 65. Iubilate Deo omnis terra, &c. Dicite Deo, quàm terribilia ſunt opera tua, in multitudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui; et vſ que ad finem Pſalmi proſequitur opera Domini communiter in proſperis & aduerſis. Alias inſuper detraheretur hominibus initium & finis Chriſtianae Religionis, ſcilicet timor & amor; Initium namque ſapientiae timor Domini, finis verò praecepti, imò & totius legis plenitudo eſt amor & charitas. Per timorem quis recedit à malo, & per amorem perſeuerat in bono: Timor concipitur ex aduerſis, amor ex proſperis generatur. Qui ergo tollit à Deo proſpera & aduerſa, niſi ſecundum illam improuidam prouidentiam tantummodò permiſſiuam, non actualiter poſitiuam,Auguſtinus. tollit ab eo timorem pariter & amorem. Ideoque dicit Auguſtinus 83. Quaeſtionum 36. Nihil verius eo quod dictum eſt, Initium ſapientiae timor Domini. Nemo eſt quippè, qui non magis dolorem fugiat, quàm appetat voluptatem. Eo fit, vt homines, quos nondum delectat pulchritudo virtutis, poenis à peccando deterreantur, quae veriſſimè per ſanctos viros & diuinos praedicantur. Vt ergo timeatur Deus, diuina prouidentia regi omnia perſuadendum eſt, non tam rationibus quas qui poteſt inuenire, poteſt etiam & pulchritudinem ſentire virtutis, quàm exemplis vel recentibus ſiqua occurrunt, vel de Hiſtoria maximè veteris Teſtamenti & noui. Quicunque etiam iſtam prouideutiam Dei tollit, tollit & cuilibet tribulato, patientiae, ſpei, conſolationis, & gaudij maximam portionem? Quis enim tam patienter, ſpecialiter, conſolatoriè, & gaudenter ſuſtinebit aduerſa, ſi credat ea ſibi accidere ab inimico tantummodò, vel à caſu, nec per ea purgari peccata, exerceri virtutes, aut praemia cumulari, ſicut ſi credat haec immitti ſibi à Deo actualiter prouidente, propter aliquod tale bonum? imò ſic firmiter credere, ſanctis Dei omnibus aſpera leniebat, retundebat acuta, & dura quaelibet molliebat, amara quoque & contraria ſingula dulciter temperabat, eratque in triſtibus omnibus ſolatium ſingulare, quod & mihi etiam peccatori eſt principale remedium in aduerſitatibus quibuſcunque. O quàm facilè contraria ſuſtinet qui Deum timet vel amat, credens Deum velle ipſum talia ſuſtinere, qui nihil niſi ſapientiſſimè & iuſtiſſimè poteſt velle. Hoc, vt opinior, iugum Domini reddit ſuauè, & onus eius leue, & praeſtat laborantibus requiem animabus; quod & planè teſtatur Autoritas beati Gregorij 2. Moral. 12. ſuperius recitata. Spem quoque in Deo tollit ab hominibus, qui fic ponit, & dat eis ſpem in Principibus, in hominibus, & in carne; Hi enim hominem ab aduerſitatibus veraciter liberant, & in proſperitatibus verè locant, Deo quaſi dormiente quodammodo & tantummodo permittente; in quorum conſilium non veniet anima mea, imò conſilium eorum longè ſit à me, quia longè eſt à conſilio veritatis, quoniam ipſum eſt conſilium vanitatis. Omnia enim quaſi aduerſa vel proſpera mandauit Deus antiquis Patribus nota facere filijs ſuis, vt cognoſcat generatio altera, filij qui naſcentur, & exurgent, & narrabunt filijs ſpecialiter ad hunc finem, Pſal. 77. vt ponant in Deo ſpem ſuam, & non obliuiſcantur operum Dei, Pſalm. 77. Mihi igitur Deo adhaerere bonum eſt, ponere in Domino Deo ſpem meam; haec enim ſpes non confundit. Item ſic ponens, nedum tollit praedicta ab hominibus in aduerſis, ſed & in proſperis tollit Deo amorem, honorem, & actionem multiplicem gratiarum, ſicut capitulum proximum arguebat. Quis enim Deum ſuum amabit, & honorabit, & gratias ſibi aget, quia ſolummodò permittit ſibi proſpera euenire, ſicut & quandoque facit latro, vel tyrannus, quantum faceret ſi ea ſibi ex ſpeciali amore poſitiuè, prouiſa actualiter & veraciter ſibi daret? Item ſic ponere, ponit homines cum ingratis & inſipiente in negatione Dei, & reddit eos ad mala omnia proniores. Vnde Iob viceſimo primo, recitata malorum proſperitate multiplici,Iob. ſicut patet capitulo proximo, dixerunt mali Deo; Recede à nobis, quaſi dicerent; Satis benè nobis eſt ſine te, & quaſi cum inſipiente, negantes Deum, dixerunt; Quis eſt Omnipotens vt ſeruiamus ei? Pſalmo quoque 72. recitata ſimiliter proſperitate malorum, vt patet capitulo proximo; Pſal. 72. Dixerunt; Quomodo ſcit Deus, &c. Ecce ipſi peccatores obtinuerunt diuitias, quaſi arguerent, ergo non ſcit Deus, vel non curat, nec iuſtè diſtribuit res humanas, & quaſi vlterius dicerent ſaltem corde, ergo non eſt Deus; & ecce pronitas quae ſuboritur ad peccandum: Et dixi, ergo ſine cauſa iuſtificaui cor meum, &c. & ſupra, eodem; Mei autem poenè moti ſunt pedes, poenè effuſi ſunt greſſus mei, quia zelaui ſuper iniquos, pacem peccatorum videns, &c. Eccleſ. 9. Et Eccleſiaſtis 9. Vniuerſa aequè eueniunt iuſto, & impio, bono & malo, mundo & immundo, immolanti victimas & ſacrificia contemnenti; ſicut bonus ſic & peccator, vnde & corda filiorum hominum implentur malitia, & contemptu in vita ſua, & poſt hoc ad inferos deducentur. Et ſupra eodem, octauo; Quia non profertur cito contra malos ſententia, abſque vllo timore filij hominum perpetrant mala. Contra haec igitur & huiu ſmodi pericula, Dei actualis prouidentia eſt in omnibus praedicanda.

CAP. XXXIII. Quòd reſpectu cuiuſcun que eſt Dei permiſsio, est & eius volutio actualis.

HIs autem non impertinenter coniungendum exiſtimo, quòd reſpectu cuiuſcunque eſt Dei permiſsio, eſt & eius volutio actualis: Hoc ſiquidem ex capitulo proximo ſequitur euidenter. Item per viceſimum ſecundum huius; Deus habet aliquem actum voluntatis reſpectu cuiuſcunque permiſsi, & non actum nolutionis, quia, per decimū, tunc non fieret, quare nec eſſet permiſſum. Hoc idem & probant autoritates capitulo proximo allegatae, ad hoc quod nihil eſt iniuſtum ſimpliciter, quia à Deo permiſſum; ſi tamen illa permiſsio nullum actum voluntatis haberet, non redderet quicquam iuſtum, ſicut ſuperius eſt argutum.Auguſtinus. Item dicit Auguſtinus Enchir. 75. Non fit aliquid niſi Omnipotens fieri velit, vel ſinendo vt fiat, vel ipſe faciendo. Et ſequitur cap. 76. Nec dubitandum eſt Deum facere benè, etiam ſinendo fieri quae cunque fiunt malè; Non enim oiſi iuſto iudicio ſinit, & profectò bonum eſt omne quod iuſtum eſt. Quamuis ergo ea quae mala ſunt in quantum mala ſunt, nō ſunt bona; tamen vt non ſolùm bona, ſed etiam vt ſint mala bonum eſt. Nam niſi eſſet hoc bonum vt eſſent mala, nullo modo eſſe ſinerentur ab omnipotente bono, cui ſine dubio ſemper quàm facile eſt quod vult facere, tam facile eſt quod non vult eſſe, non ſinere. Ex quo videtur, quòd Deus habet actum poſitiuum voluntatis, volendi actualiter vel nolendi circa quodcunque. Probat enim quod bonum eſt mala eſſe per hoc, quòd aliàs non permitterentur ab omnipotente bono; quod etiam probat per hoc, quòd quàm facile eſt ipſum facere quod vult, tam facile eſt non ſinere eſſe quod non vult, innuendo quòd quidlibet vult eſſe, vel non vult illud eſſe. Vel ergo intelligit ibi, non vult poſitiuè, vt importat actum poſitiuum contrarium huius verbi, vult, vel purè negatiuè. Si poſitiuè, habetur propoſitum, ſcilicet quòd ipſe ſupponit iſtam diſiunctiuam in Deo circa quodcunque, Deus vult hoc, vel non vult hoc poſitiuè: ſi purè negatiuè, tunc per hoc non probat, quia niſi bonum eſſet mala eſſe, mala non eſſent, nec ſinerentur eſſe, quod tamen intendit, cùm dicit; Tam facile eſt quod non vult eſſe non ſinere, innuendo quòd ſi mala eſſe, non eſſet bonū, ſed malum, Deus hoc nollet, & ſic non ſineret illa eſſe, quare nec ipſa eſſent. Si tamen intelligat, non vult, purè negatiuè, ſic poſſet eſſe medium in Deo inter vult & non vult actualiter poſitiuè, ſicut eſt in lapide, & homine dormiente; & ſic non ſequitur, non vult hoc, ergo hoc non fit, ſicut non ſequitur de homine qui poteſt impedire aliquod factibile, vel etiam promouere, non vult hoc, purè negatiuè loquendo, ergo hoc non fit, nec ſiuit ſinit hoc eſſe; imò poteſt fieri ab alio, licet ipſe non velit, dum tamen actualiter poſitiuè non nolit, quia tunc non impediet alium facientem. Item ſicut per hoc, quod dicit, quam facile eſt ipſum quod vult facere, intelligit aliquem actum; ſic videtur, quod per hoc quod dicit, tam facile eſt ipſum quod non vult eſſe non ſinere, intelligat aliquem actum aequè facilem, & aequaliter efficacem, nolle videlicet poſitiuè. Conſtat inſuper quod ille ſinit atque permittit, qui poſſet prohibere nec facit; quare & ille non ſinit, qui poteſt prohibere & facit. Cùm ergo dicit Auguſtinus, Quàm facile eſt Deo quod non vult eſſe non ſinere, per non ſinere, intelligit prohibere, quod aliquem actum inportat; ſed quem actum niſi nolle poſitiuè, quod per 10am. tam efficax eſt ad impediendum ſeu prohibendum, ſicut velle ad faciendum quodcunque? Quod etiam in modo loquendi Auguſtini, non vult, importet aliquem actum poſitiuum contrarium volutioni, patet per eum infra, eodem, 80. ſic dicentem; Quantum ad Angelicam & humanam creaturam peccantes attinet, quod Deus noluit, fecerunt; quantum verò ad omnipotentiam Dei nullo modo id efficere valuerunt. Si tamen hoc verbum, Noluit, ſolam negationem importaret, videtur quod Angelus & homo potuit facere quod Deus noluit, nec hoc eius omnipotentiae in aliquo derogaret. Item 1. cap. 80. infra, ſic dicit, Miro & ineffabili modo non fit praeter voluntatem Dei, quod etiam contra voluntatem eius fit, quia non fieret, ſi non ſineret; nec vtique nolens ſinit, ſed volens; nec ſineret bonis fieri malè, niſi omnipotens, & de malo facere poſſet bene. Idem 22. de Ciuit. Dei 4. Multa fiunt à malis contra voluntatē Dei: ſed tantae eſt ille ſapientiae, tantae que virtutis, vt in eos exitus ſiue fines, quos bonos & iuſtos ipſe praeſciuit, tendant omnia, quae voluntati eius videntur aduerſa. Item 26. contra Fauſtum, illud ſane ſcimus factum quod Dei voluntas habet; quod autem Dei voluntas non habet, fieri de quoquam omnino non poſſe: Ergo Deus nedum permittit, ſed actualiter vult fieri omne factum. Idem ſuper illud Pſal. 61. Semel locutus eſt Deus, Deus ſuo conſilio permiſit filium ſuum occidi ab iniuſtis; Et infra, eodem, Deus non permiſiſſet, niſi iuſtum eſſet; Iudicio permittit; menſura, numero, & pondere permittit. Permiſſio ergo Dei habet ſecum conſilium, iudicium, menſuram, numerum & pondus, ergo & actum aliquem voluntatis. Idem de bono perſeuerantiae 56. allegat S. Gregorium ſic dicentem; Vnius diuinitatis quaeſo vos confitemini trinitatem; ſi verò aliter vultis, dicite vnius eſſentiae; & Deus vocem dari vobis à Sancto Spiritu deprecabitur, id eſt, rogabitur Deus, vt permittat vobis dari vocem, qua quod creditis, confiteri poſſitis. Illa tamen vox permiſſa vobis dari eſſet veraciter & propriè donum Dei: Ad hoc enim adducit ibi Gregorium, vt teſtetur, credere in Deum, &, quod credimus, confiteri, do nū Dei eſſe. Item B. Greg. 6. Moral. 11. ſuper illud Iob 5. Qui comprehendit ſapientes in aſtutia eorum, &c. ita dicit: Sepè enim nōnulli humana ſapientia inflati, dum deſiderijs ſuis diuina iudicia contraire conſpiciunt, aſtutis eius reluctari machinationibus conantur, & quo ad votum ſuum vim ſupernae diſpenſationis intorqueant, callidis cogitationibus inſiſtunt, ſubtiliora conſilia exquirunt; ſed inde voluntatem Dei peragunt, vnde hanc immutare contendunt, at que omnipotentis Dei conſilio dum reſiſtere nituntur, obſequuntur, quia ſepè & hoc eius diſpoſitioni aptè militat, quod ei per humanum ſtudium friuolè reluctat reſultat. Sapientes ergo Dominus in ipſa eorum aſtutia comprehendit, quando eius conſilijs humana facta etiam tunc congruè ſeruiunt, cùm reſiſtunt. Et infra 12. Iuſtus nam que & miſericors mortaliū acta diſponens, alia concedit propitius, alia permittit iratus, at que ea quae permittit, ſic tolerat, vt haec in ſui conſilij vſum conuertat. Vnde miro modo fit, vt & quod ſine voluntate Dei agitur, voluntati Dei contrarium non ſit; quia dum in bonum vſum mala facta vertuntur, eius conſilio militant etiam quae eius conſilio repugnant.Pſalmiſta. Hinc enim per Pſalmiſtam dicitur, Magna opera Domini exquiſita in omnes voluntates eius. Sic quippe eius opera magna ſunt, vt per omne, quod ab hominibus agitur, eius voluntas exquiratur. Hinc rurſum dicit, Omnia quaecunque voluit, Dominus fecit,Salomon. in Coelo & in terra. Hinc Salomon ait: Non eſt ſapientia, non eſt prudentia, non eſt conſilium contra Dominum. Reſtat ergo, vt in cunctis quae agimus, vim ſupernae voluntatis inquiramus, cui videlicet cognitae debet noſtra actio deuotè famulari, & quaſi ducem ſui itineris perſequi, ne ei etiam nolens ſeruiat, ſi hanc ſuperbiens declinat. Vitari enim vis ſuperni conſilij nequaquam poteſt, ſed magna ſibi virtute hanc temperat, qui ſe ſub eius nutibus refraenat, eiuſque ſibi pondera leuigat, qui hanc ſubiecto cordis humero volens portat. Ex quibus oſtenditur evidenter, quod reſpectu cuiuſcunque eſt diuina permiſſio, eſt & diuina volutio actualis, quod & plenè teſtatur eius Autoritas 2. Moral. 11. capitulo proximo recitata. Sed contra iſtud militare videntur multa dicta Sanctorum, diſtinguentium permiſsionem contra voluntatem diuinam, & dicentium eum multa permittere quae non vult, nec amat. Vnde & Hoſae. 8. Ipſi regnauerunt, & non ex me, Principes extiterunt, Hoſae. 8. & non cognoui: & Ierem. 14. Falsò prophetae vaticinantur in nomine meo, & non miſi eos, Ierem. 14. & non praecep • eis, neque locutus ſum ad eos. Et infra 23. non mittebam Prophetas, & ipſi currebant; non loquebar ad eos, & ipſi prophetabant. Item tunc quicunque qualitercun que intraret in ouile, id eſt, in Eccleſiam, intraret per oſtium, quoniam per Deum & Chriſtum, nec aliquis aſcenderet aliunde, quod eſt contra illum bonum paſtorem, Iohan. 10. Item tunc non eſſet nemeſandum, & indignè ferendum, quòd indigni in magnis dignitatibus praeferuntur, quod eſt contra communem conſuetudinem & doctrinam Sanctorum. Vnde & Eccleſiaſtis 10. Eccleſ. 10. Eſt malum quod vidi ſuh Sole, quaſi per errorem egrediens à facie Principis, poſitum ſtultum in dignitate ſublimi, & diuites ſedere deorſum: Vidi ſeruos in equis, & Principes ambulantes quaſi ſeruos ſuper terram. Item tunc nullus deberet de aliqua dignitate, vel aliquo ſtatu quocun que deponi, Deus enim poſuit eum ibi: Nec aliquis deberet ſcribere, Talis permiſsione diuina, talis, vel talis, ſed prouidentia, vel voluntate, ſeu electione diuina. Ne que eſſet reſiſtendum in aliquo cuilibet quidlibet facienti, quia illud ex voluntate & ordinatione Dei facit. Vnde & Roboam cum domo Iuda & Beniamin, volentibus pugnare contra Ieroboam & ſuos,2. Paral. 11. vt reintegraret regnum diuiſum, dixit ad eos Dominus per Semeiam Prophetam: Non aſcendetis, neque pugnabitis contra fratres veſtros; reuertatur vnuſquiſque in domum ſuam,Apoſtolus. quia hoc mea geſtum eſt voluntate. 2. Paral. 11. & 3. Reg. 12. Quibus conſentit Apoſtolus ad Rom. 13. ita monens, Omnis anima poteſtatibus ſublimioribus ſubdita ſit. Non eſt enim poteſtas niſi à Deo; quae autem ſunt, à Deo ordinata ſunt: Itaque qui reſiſtit poteſtati, Dei ordinationi reſiſtit; qui autem reſiſtunt, ipſi ſibi damnationem acquirunt. Item tunc eſſet obediendum praecepto cuilibet cuiuſcunque, & cuilibet ſuggeſtioni, & appetitui cuicunque; omnia enim iſta nedum ex permiſsione, verùm & ex volutione Dei procedunt. Pro iſtis autem faciliùs diſſoluendis, ſciendum ſecundum Philoſ. 3. Eth. 1. quòd velle dupliciter dicitur, ſcilicet ſimpliciter, & ſecundum quid, ſicut Mercator in periculo naufragij ſimpliciter vult ſalutem, ſed quia fortaſsis hanc habere non poteſt niſi merces eij ciat, vult eijcere merces ſuas; non autem vult hoc ſimpliciter, ſed propter ſalutem. Vnde & Parab. 13. vult & non vult piger.Parab. Auguſtinus. Auguſt. quoque de ſpiritu & litera 26. ita dicit; Neque dici ſolet quiſpiā voluntate feciſſe ſi quid fecit inuitus, quanquam ſi ſubtiliùs aduertamus, etiam quod quiſque inuitus facere cogitur, ſi facit, voluntate facit: ſed quia mallet aliud, ideo inuitus, id eſt, nolens facere dicitur. Malo quippe alio aliquo quis facere compellitur, quod volens euitare, facit quod cogitur; ac per hoc ſi facit, non quidem plena & libera voluntate, ſed tamen non facit niſi voluntate. Dicunt etiam iura, quòd coacta voluntas eſt voluntas: Tales autem operationes ſecundum Philoſ. vbi priùs, ſunt mixtae ex voluntario & inuoluntario, & ideo quandoque denominantur ab vno illorum & dicuntur voluntariae, quando que ab alio & dicuntur inuoluntariae, vel non voluntariae, ita quòd ſecundum Auguſt. nunc allegatum, talis inuitus & nolens facere dicitur. Quare dicit Philoſ. 2. Topic. quòd deſiderium reſpectu alicuius deſiderati poteſt eſſe triplex; aut vt finis, vt ſanitatis; ſanitas; aut vt eorum quae ſunt ad finem, vt conſuere, vel conficere; aut vt eorum quae ſunt ſecundū accidens, velut in vino ad mixtum dulce. Non enim quoniam vinum, ſed quoniam dulce; nam per ſe, dulce deſiderat, vinum autem per accidens. Si autem enim auſterum ſit, iam non deſiderat; per accidens ergo deſiderat. Et 7. Ethic. 9. Si quis hoc propter hoc eligit aut perſequitur, ſecundum ſeipſum quidem hoc eligit & perſequitur, ſecundum accidens autem quod prius; ſimpliciter autem dicimus quod ſecundum ſcipſum. Et ſecundum eundum 6. Metaph. 4. Accidens videtur propinquum non enti; & ideo Plato non malè poſuit ſophiſticam circa non ens, quia circa ens per accidens; quare & nulla eſt ſpeculatio circa illud; nec vlla ſcientia actiua, ſactiua, vel Theologica ſtudioſa eſt de eo. Et 1. Phyſ. 74. ſic dicit, Quoniam maximè propriè dicimus Medicum aliquid facere, aut pati, aut fieri ex medico, ſi ſecundum quod Medicus, hoc patiatur aut faciat, manifeſtum quod ex eo quod non eſt, aliquid fieri, & hoc ſignificat in quantum non eſt. Ideoque Autores, & Doctores Philoſophici & Theologici, loquentes frequenter, vt decet, propriè, & in propoſitionibus non per accidens, ſed ſimpliciter & per ſe veris, dicunt volentem aliquid tantùm per accidens dicto modo, non velle illud vel nolle. Quare & Philoſophus 8. Ethic. 3. dicit,Philoſophus. quòd amicitiae propter vtile & propter delectabile ſunt amicitiae ſecundum accidens. Et infra 9.1. propter haec inquit, videlicet vtile & delectabile, amicitia exiſtente diſſolutio fit, cùm non fiant, quorum ratione gratia amabant. Non enim ipſos amabant, ſed exiſtentia: Et quid eſt amare, niſi velle bonum amato, dicente Philoſopho 8. Ethic. 3. Amantes autem ad inuicem volunt bona ad inuicem; Cui & concordanter Anſelmus de Caſu diaboli dicit 13. Qui vult aliquid propter beatitudinem, non aliud vult quàm beatitudinem, hoc idem patet ex multis alijs &c. cum multis alijs Autoritatibus 26. huius ad hoc idem adductis. Sic & Deus ſimpliciter vult Electos ſaluari, & aeterna beatitudine praemiari; ſed quia decet, quòd merita eorum praecedant, ordinauit eis tyrannos rebelles & multiplices inimicos, ſicut Senacherib, Nabuchodonoſor & alios, tanquam virgas furori ſui, vt ſic viſitaret in virga iniquitates eorum, & in verberibus peccata eorum, ſicque eos miſericorditer caſtigaret, vel innocentas à peccatis taliter praeſeruaret, vel etiam virtutes eorum vtiliter exerceret. Quid enim mereretur patientia humilium & iuſtorum, niſi cam tribularet & pungeret iniuria malignorum, quae omnia ex ſuperioribus ſatis patent? quare & tales perſecutores iuſtorum non vult Deus ſimpliciter eſſe vel perſequi, ſed tantum ſecundum quid & per accidens propter Electus; ideoque dicitur frequenter Deum nolle illos, nec operas eorum, ſed tantum permittere, ſicut infirmus, qui vt curetur, debet ſecari, vel vri, non dicit, volo, ſed dicit, ſi ſic oportet, permittam. Non dicit, volo, quia non vult ſimpliciter, vult tamen ſecundum quid & per accidens, ſcilicet gratia ſanitatis, qui etiam modus loquendi habetur in ſacra Scriptura expreſſe Gen. 47. dicente Ioſeph Aegyptijs, Accipite & ſerite agros vt fruges habere poſſitis, quintam partem Regi dabitis, & quatuor reliquas permitto vobis in ſementem & cibos, liberis & familijs veſtris. Dixit, permitto: nec dubium quin voluit eos habere quatuor reliquas partes pro ſe & ſuis, ſed principaliter magis voluit habere quintam partem ad vſus Regis, cuius negorijs ſpecialiter intendebat. Et Tobiae 2. loquens Scriptura de excaecatione Tobiae, ſic dicit: Hanc autem tentationem ideo permiſit Dominus euenire illi, vt poſteris daretur exemplum patientiae ipſius, ſicut & ſancti Iob; Ecce dicit, quòd Dominus permiſit, & tamen voluit illam tentationem, quia ſuit bona, & nullo modo mala per culpam, quod patet teſtante Raphaele infra, eodem 12. Quia inquit, acceptus eras Deo, neceſſe erat vt tentatio te probaret, & hoc non fuit niſi ex voluntate diuina. Deus ergo hanc voluit non tamē ſimpliciter & propter ſe, ſed ſecūdum quid & per accidens, in quantum ſcilicet fuit occaſio patientiae in Tobia, & poſteris boni exempli. Patet ergo quomodò reſpectu eiuſdē diuina permiſſio & eius actualis volutio non repugnant. Per hoc patet ad primum de Hoſea, quòd Regnauerunt & non ex me, ſcilicet volente ſimpliciter, licet ſecūdum quid & per accidens, vt eſt dictum; vel aliter, Regnarunt, & non ex me, quantum ſcilicet in eis fuit, quia fortè contra conſcientiam propriam, & contra iuſtitiam humanam & legalem, licet non contra iuſtitiam ſimpliciter quae eſt diuina, ſicut capitulum proximum oſtendebat probando, quòd nihil eſt iniuſtum ſimpliciter. Ad alia verò de Ieremia & Iohanne patet per idem quòd Indigni praelati non ſunt indigne ferendi, ſed dignè quoad diuinam iuſtitiam, quae ſic diſponit; poſſunt tamen indignè ferri quantum ad iuſtitiam propriam; ſi aſcenderint minus iuſte, nobis tamen ſubditis tutum reputo & ſalubre, nè murmuremur faciliter contra qualeſcunque praelatos, ſed ipſos ſupportemus humiliter propter Deum, qui praepoſuit eos nobis: Si enim ſint muti vel mali, hoc forſitan eſt in poenam peccatorum noſtrorum,Iob. 34. Gregorius. qui tales meremur habere. Vndè Iob 34. Regnare facit hominem hypocritam propter peccata populi: Super quod dicit beatus Gregorius 25. Moral. 15. Nullus, qui talem rectorem patitur, eum accuſet, qui nimirum ſui fuit meriti peruerſi rectoris ſubiacere ditioni. Culpam ergo proprij magis accuſet operis, quàm iniuſtitiam gubernantis. Et infra, eodem 16. Sic ergo ſecundum merita ſubditorum tribuuntur perſonae regentium: Quandoque verò ſubditi propter peccata ſua nedum malum praelatum ſuſcipiunt, ſed quod eſt magis mirabile, is quem bonum ſuſceperant, permutatur in malum. Quare dicit Gregorius inferius vbi prius: ſic pro qualitatibus ſubditorum diſponuntur acta regentium, vt ſaepè pro merito gregis etiam verè boni derelinquat vita Paſtoris. Ille, Deo atteſtante, laudatus Dauid Propheta, tumore repentinae elationis inflatus, populum numerando peccauit, & tamen vindictam populus, Dauido peccante, ſuſcepit. Cur hoc? quia videlicet ſecundum merita plebium diſponuntur corda Rectorum: Iuſtus verò Iudex peccantis vitium ex ipſorum animaduerſione corripuit, ex quorum cauſa peccauit; ſed quia ipſe, ſua ſcilicet voluntate ſuperbiens à culpa alienus non fuit, vindictam culpae etiam ipſe ſuſcepit. Nam ira ſaeuiens quae corporaliter populum perculit, Rectorem quoque populi intimo cordis dolore proſtrauit. Praelatus etiam bonus admiſſus & permanens bonus continuè, propter ſubditorum peccata, quandoque à praedicationis & correptionis officio redditur obmuteſcens. Vndè Dominus Ezechieli ſic dixit, Linguam tuam adhae rere faciam palato tuo, & eris mutus, nec quaſi vir obiurgans, quia domus exaſperans eſt. Vbi Gloſſa ſuper verbum exaſperans, quaſi diceret, Tantae amaritudinis ſunt, & contra Deum contentionis, vt non obiurgationem tantum mereantur audire. Ex quo patet, vbi multitudo fuerit peccatorum, indignos peccantes eſſe, qui à Domino corrigantur. Corrigant ergo prius ſubditi vitam ſuam, & contra Praelatos ſuos non murmurentur; ſed deuotè pro eis Dominum deprecentur, in cuius manibus corda ſunt Regum, & omnium Praelatorum. Neque procedit quod arguitur conſequenter, quia ſicut Deus poſuit Praelatum in alto, ita, ſi deponatur, eum deponit. Ipſe enim eſt, qui depoſuit potentes de ſede, nec poſuit eum ibi pro ſuo perpetuo, ſed ad tempus, ſicut dedit regnum Nabuchodonoſor, & ſemini eius poſt eum, non pro ſemper, ſed donec veniret tempus terrae eius, & ipſius, ſicut ex Ieremiae viceſimo ſeptimo, prius fuerat allegatum; non intelligendo per tempus terrae eius & ipſius, tempus durationis regni in aliqua magna, maiori, ſeu maxima coniunctione neceſſariò praetaxatum, quae innouat ſectas & regna, (ſicuti mentiuntur Aſtrologi mentientes, qui nedum tempora magnorum regnorum praefinire conantur, ſed etiam tempus fidei Chriſtianae, Albumazar de coniunctionibus atteſtante) ſed tempus a Domino praeſtitutum. Ipſe enim mutat tempora & aetates, tranſfert regna, atque conſtituit, Dan. 2. & regnum à gente in gentem transfertur propter iniuſtitias, Eccleſiaſt. 10. Et ſicut à gente in gentem, ita de tribu in tribum, de perſona in perſonam, cuius teſtes ſunt Saul & Dauid, ſicut ſuperius tangebatur. Et ſicut transfert regna, ita & minores quaſlibet dignitates. Quia igitur aliqui minus digni, quandoque occupant dignitates, & hoc quantum ad eos attinet, ſcilicet ſecundum humanam & inferiorem iuſtitiam minus iuſtè, quamuis quantum ad diuinam & ſuperiorem iuſtitiam aliquo modo iuſtè, benè poſſunt iſti Iudices, ſecundum humanam & inferiorem iuſtitiam iudicantes, eo quòd circa futura ignorant diuinam & ſuperiorem iuſtitiam, ſcilicet Dei iuſtiſsimam voluntatem, velle eos deponi, licet forſan non penitus abſolutè, ſed cum iſta conditione expreſſa vel tacita; Si placitum fuerit coram Deo, & ſic vlterius agere ad depoſitionem talium Praelatorum; & ſi contingat ſic agi eoſque deponi, hoc totum fit ſecundum diuinam & ſuperiorem iuſtitiam, vt eſt dictum. Hoc autem totum confirmare videtur autoritas Auguſtini ad Simplicianum praeſcripta viceſimo quinto huius. Quintum argumentum poteſt in caput arguentis ſimiliter retorqueri. Si enim quia aliqui ſcribunt; Talis permiſsione diuina talis vel talis, ideo pura permiſsione non voluntate Dei eſt talis vel talis: Simili ratione, quia aliquibus ſemper ſcribitur; Tali diuina prouidentia vel electione diuina, vel Dei gratia ſummo Pontifici, Epiſcopo, ſiue Regi, omnes tales diuina prouidentia & gratia praeferuntur, & nullus eorum pura permiſsione diuina, cum tamen aliqui eorum ſint, aut eſſe poſſunt mali, ſicut & in minoribus dignitatibus conſtituti. Item ſi quia Aliquis ſcribit, Permiſsione diuina talis, propterea pura permiſsione Dei eſt talis, cum omnes in caeteris paruis dignitatibus conſtituti ſemper ſic ſcribant, omnes ſemper pura Dei permiſsione ſunt tales, & nullus eius volutione ſeu electione, aut prouidencia actuali, quod ratio non permittit, cum inter eos ſint multi ſancti & boni, ac Deus ita curet puſillum gregem vt magnum, ſicut praecedentiadocuerunt. Quià tamen Dei permiſsio minor videtur quam eius gratia, prouidentia, electio, ſeu voluntas, ideò Minores humilitatis cauſa ſic ſcribunt. Ad ſextum verò de non reſiſtendo cuilibet facienti, dicendum ſicut ad quartum de depoſitione Praeſidentium erat dictum: quoniam ſicut Deus vult aliquem quodlibet facere, ita vult ſibi reſiſti, ſi ſibi ab aliquo reſiſtatur &c, ſicut ibi. Et ſi tu arguas, ergo fruſtra ordinauit primam actionem, quam ordinauit ſimiliter deſtrui per ſecundam; vnus enim aedificans, vnus deſtruens, quid prodeſt illis niſi labor? Eccleſiaſtici triceſimo quarto. Reſpondeo, quod ſic poſſet probari, quod non ignis & aqua nec vlla contraria deberent eſſe in Mundo: Nam vnum contrariorum impedit & deſtruit alterius actionem; imò, quod eſt magis mirabile, boni Angeli quandoque mutuo ſibi reſiſtunt, & inuicem praeliantur; Dan. 10. vnde Dan. decimo Princeps Regni Perſarum reſtitit mihi viginti & vno diebus: Et infra eodem, Et nunc reuertar vt praelier aduerſus Principem Perſarum, qui ambo Angeli boni fuerunt, vt patet per Gregorium, & recitat ibi Gloſſa.Gregorius. Gloſſa. Augustinus. Et aliqua eſt bona voluntas et iuſta, contraria tamen quodam modò voluntati diuinae; vt patet de bono filio, qui patrem ſuum vult viuere, quem Deus vult mori, vt patet per Auguſtinum Enchirid. 70. & recitat Lumbardus primo Sententiarum diſtinct. 48.1. & 22. de Ciuitat. Dei 2. diſt. duplici voluntate Dei, vna eſſentiali & aeterna, qua vult Deus, alia temporali qua alios facit velle, de hac ſecunda ſic dicit; Secundum hanc voluntatèm qua Deum velle dicimus, quod alios efficit velle, à quibus futura neſciuntur, multa vult, nec facit. Multa enim volunt fieri Sancti eius ab illo inſpirata ſancta voluntate, nec fiunt, ſicut cum orant pro quibuſdam ſancte pieque quod orant non facit, cum ipſe in eis hanc orandi voluntatem ſancto Spiritu ſuo fecerit. Quod & Dominus teſtabatur expreſſe cum dixit Dauidi; Quòd cogitaſti in corde tuo aedificare domum nomini meo, bene feciſti, hoc ipſum mente tractans. 3. Reg. 8. Illa ergò voluntas ſeu cogitatio placuit Deo, & tamen opus in quod tendebat, finaliter non placebat. Statim enim ſubiunxit, veruntamen non aedificabis mihi domum. Vbi dicit & Gloſſa, argumentū, quod voluntas actus placet, & ſi non actus. Ex omnibus iſtis patet, quod licet Deus aliquid ordinet, non oportet quod velit nihil ſibi reſiſtere, nec illud deſtruere; imò ipſe omnia agentia & reſiſtentia, generantia & co • rūpentia, & vniuerſaliter omnia contraria ordinauit, eiſ que tam agendo quam reſiſtendo, generando & corrumpendo & generaliter faciendo, & non faciendo proprios conſtituit terminos quos nullatenus praeteribunt. Ad vltimum patet [per] idem: Praecepta nam que tyrannorum, ſuggeſtiones diaboli, & appetitus carnis vult Deus fieri, non vt eis obediatur ab omnibus, Gen. 22. ſed ad punitionem peccatorum, vel ad humiliationē & ad praecauendum peccata, vel etiā ad exercitationē virtutum, & cumulum meritorum. Nec mirum; Ipſe enim Deus, aliquando praecipit aliquid, & prohibuit aliquid, nec tamen voluit hoc fieri, nec illud non fieri, vt patet Geneſ. 22. de Abraham, cui praecepit filium immolare, nec tamen eum voluit immolari: ſed ad probandum fidem Abrahae ſic praecepit. Et Matthaei nono de duobus caecis illuminatis, quibus dixit, Videte ne quis ſciat; illi autem excuntes diffamauerunt eum in totam terram illam, nec tamen in hoc ſecundum Patrum ſententiam peccauerunt. Et hoc eſt quod docet Lumbardus 1. ſententia diſtinctione 45. & 47. manifeſtè. His tamen nequaquam obſtantibus, inficiari non poteſt, quin ratio permiſsionis & volutionis propriae, ſcilicet actualiter poſitiuae in Deo & hominibus ſit diuerſa, non tamen contraria. Homines namque volunt aliqua fieri, quae & fieri permittunt, non tamen volunt quicquid permittunt, neque permittunt quicquid volunt: Nullus enim propriè permittere dicitur ſemetipſum quippiam operari, ſed alium quem poſſet impedire ſi vellet. Quare & ſimili ratione videtur, quod Deus non quicquid vult, permittit; imò quicquid permittit fieri à quocunque, vult illud fieri ab eodem: Ipſe namque voluntariè efficit illud, idem ſicut 8um. huius; & 9um. perſpicuè manifeſtant.

CAP. XXXIV. Si, & quomodo Deus vult, & non vult, peccatum.

HIc reſtat conſequenter inquirere, An Deus velit peccatum, Et videtur quod aliquo modo velit; Deus namque permittit peccatum; quare videtur per capitulum proximum quod aliqualiter ipſe velit peccatum. illud velit. Item per capitulum vigeſimum ſecundū, Deus habet velle vel nolle reſpectu peccati, & non nolle; quia tunc non fieret per capitulum 10. ergo velle. Item Deus voluntariè prouidet atque facit omnia opera voluntaria tam mala quàm bona, cum omnibus ſuis circumſtantijs poſitiuis, vt eſt ex prioribus manifeſtum, quae neceſſariò peccatum important. Item peccatum eſſe eſt verum, & non eſt primum verum, ſicut ex duodecimo huius patet; eſt ergo verum ex primo vero, ſicut ex eodem 12o. & 13o. clarè liquet: Primum autem verum eſt Deus, in Deo, vt patet ibidem; Deus ergo eſt cauſa huius veritatis, & non niſi voluntariè. Vult ergo Deus hanc eſſe veram, Peccatum eſt; quare & ſic eſſe ex parte rei, ſicut ſignificatur per illam: vult ergo peccatum eſſe; quanquam Lumbardus 1. ſentent. diſt. quadrageſima ſexta reputet hoc argumentum ſophiſticum, & reſponſione indignum, cui tamen videtur indigniùs reſpondere, & reſponſionem per inſtantiam indigniſsimam confirmare. Nam ſecundum Philoſophum 2. Topic. Inſtantia eſt argumentum ad oppoſitionem; haec autem inſtantia nihil opponit contra poſitionem priorem: Dicit enim argumentum non tenere, ſicut & in ſimili non ſequitur, Deus prohibet furtum fieri, & furtum fieri verum eſt, ergo prohibet verum. Verum eſt, quòd non ſequitur, nec eſt inſtantia, ſicut credit. Prohibere namque importat negationem, ſcilicet velle aut praecipere quicquam non fieri aut non eſſe, quare & confundit terminum ſequentem confuſè & diſtributiuè, ita quod pro dici de nullo contingit deſcendere ad quodlibet ſuppoſitum negatiuè, vt patet ex primo Priorum; modo non ſequitur, Deus prohibet furari, & omne furari eſt aliquid operari, ergo Deus prohibet aliquid operari; quia iſte terminus, aliquid operari, in Minore ſupponit ſeu ſignificat confuſè tantùm, ita quod non contingit ibi deſcendere ad quodlibet cius ſuppoſitum; & in concluſione accipitur confuſè & diſtributiuè vt eſt dictum, ex qua mutatione ſuppoſitionis oritur fallacia figurae dictionis. Nec dubium quin illa concluſio non ſequatur, quia ſi Deus prohibet aliquid operari, vult vel praecipit ne aliquid operetur, & ſic non licet aliquid operari: Si tamen arguatur hoc modo, Deus prohibet furari, & furari eſt aliquid operari, ergo aliquid operari & aliqua operatio prohibetur à Deo, bene ſequitur, & eſt concluſio illa vera. Et eodem modo videtur eſſe de vero & eius prohibitione; Veritas enim ſequitur eſſe vel non eſſe rei: Si enim arguitur hoc modo; Deus prohibet hoc verum, vel hanc eſſe veram, Fur furatur, & hoc eſt verum, Fur furatur, ergo Deus prohibet verum, non ſequitur; bene tamen ſequitur, quod aliquod verum, vel aliquam propoſitionem eſſe veram Deus prohibet. Quilibet enim tenetur cauere tale verum de ſe ipſo, Iſte furatur; & hoc eſt ratione alicuius prohibitionis diuinae; Deus enim poſſet rationabiliter prohibere, & ita effectualiter & realiter videtur prohibuiſſe cuilibet de ſeipſo, ne talis vnquam ſit vera, Iſte furatur, Iſte maechatur, & ſic de omnibus malis ſimilibus: Quare & Beati ſunt illi aduerſum quos omne malum dixerunt mentientes. Ampliùs autem haec eſt vera, Peccatum eſt; Aliqua ergo eſt cauſa veritatis illius, & Deus eſt cauſarum omnium prima cauſa, & omnis cauſa ſecunda cauſat in virtute primae cauſae, ſicut praecedentia docuerunt. Item aliqua eſt cauſa veritatis illius, & non ſoli termini, nec ipſum ſolum peccatum, cùm ipſum nihil ſit, vt patet per 26um huius: Eſt ergo aliqua cauſa poſitiua eius;; & Deus eſt omnium talium prima cauſa. Item peccatum eſt quaedam priuatio, vt patet 26o huius, & omni negatione & priuatione prior eſt affirmatio & habitus, & cauſa illius, ſicut decimo tertio huius patet; & omnis affirmationis & habitus Deus eſt prima cauſa, vt patet ibidem. Item Deus eſt prima cauſa cuiuſlibet eſſe & non eſſe, ſicut 11um, 12um, 13um, & 14um probauerunt: Quare & non eſſe iuſtitiae debitae, & eſſe peccati. Item alias Deus non optimè diſponeret vniuerſum, nec perfectiſsimè ordinaret. Melius enim & perfectius eſt ordinare, & diſponere, imò praediſponere & praeordinare, ſicut capitulo proximo erat dictum, de omnibus, tam malis quam bonis, tam priuatiuis quàm poſitiuis; quàm de bonis & poſitiuis tantummodo. aliaſque Alias enim mala & priuatiua relinquerentur inordinata, ordinatione huiuſmodi praecedente; & eſſet aliquid iniuſtum & indecorum ſimpliciter, quod ordinem vniuerſi iuſtiſsimum & pulcherrimum non minimum deturparet, quod videtur contra praehabita capitulo praecedenti. Item omne quod bonum eſt eſſe, à primo bono bonum eſt eſſe, & Deus vult illud eſſe; Peccatum autem eſſe bonum eſt, vt patet per Autoritatem Auguſtini capitulo proximo allegatam.Hugo. Hugo quoque 1. de Sacramentis 4. part. 14. oſtendit quòd Deus vult mala eſſe, quia hoc bonum eſt. Et ſupra 13. ita dicit; Si dicitur Deus vult malum, graue eſt auditui, & non recipit hoc pia mens de bono, quia vult malum. Et ideo refutat hoc pia mens, non quia quod dicitur, non benè dicitur, ſed quia quod benè dicitur, non bene intelligitur: Habet enim zelum Dei, ſed non ſecundum ſcientiam. Item omne quod expedit hominibus, eſt à primo bono v • li omnibus, & Deus vult illud expedire, & eſſe; ſed peccata expediunt hominibus, nedum al • ena, ſicut ſuperius eſt oſtenſum, ſed etiam propria. Vnde ad Roman. 8. Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui ſecundum propoſitum vocati ſunt, ſancti; Talibus enim vtait Auguſtinus de correptione & gratia 35. vſque adeo Deus omnia cooperatur in bonum, vt ſi qui horum deuiant, & exorbitant, & hoc ipſum eis faciat proficere in bonum, quia humiliores redeunt Pſalmus. Auguſtinus. redduntur atque doctiores, vt Petrus; & Pſalmo 82. Imple facies eorum ignominia, & quaerent nomen tuum Domine. Auguſtinus quoque 14. de Ciuitate Dei 13. Audeo dicere, ſuperbis eſſe vtile incidere in aliquod apertum, manifeſtumque peccatum, vnde ſibi diſpliceant, qui ſibi placendo ceciderant: Salubrius enim Petrus ſibi diſplicuit, quando fleuit, quàm ſibi placuit, quando praeſumpſit. Hoc dicit & ſacer Pſalmus, Imple facies eorum ignominia, &c. Item omne quod facit ad pulchritudinem vniuerſi, Deus totius pulchritudinis pulcher Autor vult eſſe: Peccatum eſt huiuſmodi; Nam ſecundum illam propheticam ſententiam & famoſam 2. de Coelo 40. & 3. Meteor. & 1. Elench. Contraria, ſiue oppoſita iuxta ſe poſita magis apparent. Vnde & in De mundo 10. ita dicit;Philoſophus Quidam miratus eſt, quomodo mundus conſtans ex contrarijs principijs, dico autem ſiccis & humidis, frigidis, & calidis, non corruptus eſt olim; quaſi quis miraretur ciuitatem quo pacto perſeuerat, conſiſtens ex contrarijs gentibus, egenis dico & diuitibus, iuuenibus, ſenibus, debilibus, fortibus, ex reprobis atque probis; in alia tranſlatione, ex malis atque bonis; ſed ignorant, quòd erat ciuilis vnanimitatis, in alia tranſlatione, concordiae mirabiliſsimum, dico autem quod è multis vna, & ſimilis ſuſcipitur omnis natura, & fortuna. Fortaſsis autem gliſcit contrariorum natura, & ex his efficere conſonum, non ex ſimilibus. Velut ergo Marem foeminae copulauit, nec vtrumque proprio ſexui, & primum foedus coniunxit per contraria non per ſimilia. Sed & videturars ſimilia ſicut videtur. Ars quoque naturam imitans facit hoc. Nam pictura alborum, nigrorum, citrinorum, & rubeorum colorum commiſcens naturas, egit praecedentibus imagines conſonas; Muſica verò acutos pariter & graues, longos & breues ſonos commiſcens, in vocibus diuerſis vnam harmoniam perfecit: Grammatica verò ex vocalibus & conſonantibus literis mixturam faciens, totam artem ex eis conſtituit. Idem autem huic erat & quod ab obſcuro dicebatur Heraclito, Coniungit conuerſa, & non conuerſa, conueniens, & differens, conſonum & abſonum, & ex omnibus vnum, & ex vno omnia. Sic igitur & omnium conſtitutionem, Coeli, dico, & terrae vndique totius permixtam, maximè contrariorum principiorum vna decorauit harmonia, ſiccum humido, calidum frigido, graue leui, rectum circulato decorauit: totam terram, & mare, aetherem, atque Solem & Lunam, & totum coelum decorauit vna, quae per omnia tranſit virtus; ex immixtis & diuerſis, ex aere, terra, igne & aqua totum orbem creans & diſponens vnius ſphaerae ſuperficiae; ac maximè contrarias in eo naturas cogens adinuicem concordare, & ex his ingenians vniuerſo ſalutem. Et infra, eodem; De omnibus quaſi contrarijs ita dicit. Haec autem omnia videntur cauſa boni facta, & praeſtare ſalutem per ſaecula.Alacen. Alacen quoque 2. Perſpectiuae ſuae oſtendit; Quòd nedum lux & ſimilitudo, verum & vmbra, obſcuritas, & diuerſitas facit pulchritudinem aliquandò, vbi & exempli gratia dicit, quòd pulchritudo ſtellarum non apparet, niſi in nigredine noctis, & quòd ſtellae in noctibus obſcuris ſunt pulchriores, Eccleſiastici. 33. quàm in noctibus Lunae. Cui concordat ſapiens Eccleſiaſtici 33. ita dicens: Quare dies diem ſuperat, & lux lucem, & annus annum, & Sol Solem? et reſpondet; A Domini ſcientia ſe parati ſunt, facto Sole, & praeceptum cuſtodiente, per Dei ſapientiam diuiduntur; & immutauit, vel alias immutabit tempora & dies feſtos eorum, & ex ipſis poſuit in numerum dierum, & omnes homines de terra in multitudine diſcipline Domini ſeparauit eos, & immutauit vias eorum, & ex ipſis benedixit & exaltauit, ſanctificauit, & ad ſe applicauit; ex ipſis maledixit, & humiliauit, & conuertit illos ad ſeparationem ipſorum, quaſi lutum figuli in manu ipſius plaſmare & diſponere illud, omnes viae eius ſecundum diſpoſitionem eius, ſic homo in manu illius qui ſe fecit, contra malum bonum eſt, & contra vitam mors, ſic & contra virum iuſtum peccator, & ſic intuere in omnia opera Altiſsimi, duo contra duo,Augustinus. & vnum contra vnum. Dicitque Auguſtinus 11. de Ciuitate Dei 18. Nullum Deus Angelorum vel hominum creaſſet, quem malum futurum eſſe praeſciſſet, niſi pariter noſſet, quibus eos bonorum vſibus commodaret, atque ita ordinem ſaeculorum, tanquam pulcherrimum carmen ex quibuſdam quaſi antithetis honeſtaret. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis locutionis, ſunt decentiſſima, quae latinè appellantur oppoſita, vel contra poſita. Sicut ergo iſta contraria contrarijs oppoſita, ſermonis pulchritudinem reddunt; ita quadam non verborum, ſed rerum eloquentia contrariorum oppoſitione ſaeculi pulchritudo componitur. Apertiſſimè hoc poſitum eſt in libro Eccleſiaſtici iſto modo; Contra malum, bonum; & contra mortem, vita; ſic contra pium, peccator. Et infra, eodem 23. Sicut pictura cum colore nigro in loco ſuo poſita; ita vniuerſitas rerum, ſi quis poſſet intueri, etiam cum peccatoribus pulchra eſt, quamuis per ſeipſos conſideratos ſua deformitas turpet. Idemque de vera religione 73. dicit, quod pulchritudo vniuerſi non eſt conſideranda in vna parte tantum, ſed in omnibus, & in toto. Error quoque noſter parti mundi adhaerens per ſe foedus eſt: ſed ſicut niger color in pictura cum toto ſit pulcher, ſic totum iſtum agonem decenter edit ex contrarijs incommutabilis diuina prouidentia. Idem quoque Enchirid. 7. In vniuerſitate illud quod malum dicitur, bene ordinatum & loco ſuo poſitum eminentius commendat bona, vt magis placeant, & laudabiliora ſint, dum comparantur malis. Idem inſuper de Natura boni 16. ita dicit, Priuationes ſic in vniuerſitate naturae ordinātur, vt non indecenter habeant vices ſuas. Nam & Deus certa loca & tempora non illuminando decenter tenebras facit; Si enim nos continendo vocem decenter interponimus ſilentium in loquendo, quanto magis ille quarundam rerum priuationes decenter facit, ſicut rerum omnium perfectus Artifex. Vndè & in hymno trium puerorum, etiam Lux & tenebrae laudant Deum, id eſt, laudem eius in benè conſiderantium confidentium cordibus pariunt. Item omne iuſtum à primo iuſto ſcilicet Deo eſt iuſtum; et Deus vult illud eſſe iuſtum & eſſe. Omnis poena peccati eſt iuſta, ſicut patet 31. huius, & vnum peccatum eſt poena alterius: Dicit enim Propheta, Non veniat mihi pes ſuperbiae,Pſalmus 35. Parabol. 22. Rom. 1. Augustinus. &c. Ibi ceciderunt qui operantur iniquitatem, expulſi ſunt, nec potuerunt ſtare Pſalm. 35. Quare & Salomon; Fouea, inquit, profunda os alienae; cui iratus eſt Dominus, incidet in eam Parab. 22. Quod & patet ad Rom. 1. de illis qui cum cognouiſſent Deum, non ſicut Deum glorificauerunt, aut gratias egerunt. Quapropter tradidit illos Deus in deſideri • cordis eorum, in immunditiam. Vndè & Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 35. praemiſſum, Audite, inquit, pedem ſuperbiae, Qui cum cognouiſcent Deum, non ſicut Deum glorificauerunt. Venit ergo illis pes ſuperbiae, vndè venerunt in profundum. Tradidit illos Deus in diſideria cordis eorum, facere quae non conueniunt. Qui & ſuper illud Pſalmi 57. Sicut cera liquefacta auferentur, ſic dicit, Iſtas poenas pauci vident, propterea eas maxime commemorant Spiritus Dei. Audi Apoſtolum dicentem; Tradidit illos Deus, &c. Et enumerat multa quae peccata ſunt, & poenas dicit eſſe peccatorum. Nam primum peccatum ſuperbia eſt, vltima poena ignis aut Infernus. Peccata verò damnatorum media inter illud primum peccatum, & hanc vltimam poenam, & peccata ſunt, & poenae, vt adulter ſit, iam poena eſt, vt mendax, vt auarus, vt fraudulentus, vt homicida iam poenae ſunt. peccatoris Cuius pecati poenae? prioris Apoſtaſiae, illius ſuperbiae, qua dixerunt ſe eſſe ſapientes, quia à ſe habere dicebant, quod à Deo acceperant: Quod & docet ſimiliter, quinto contra Iulianum 3. & poſt diffusè & ſimiliter libro ſexto; Dicit quoque Gregorius ſuper Ezechielem homil. 11.Gregorius. Peccatum quod per poenitentiam citius non deletur, aut peccatum eſt, & cauſa peccati, aut peccatum, & poena peccati, aut peccatum ſimul & cauſa & poena peccati. Vnde Moſes:Moſes. Dauid. Hoſea. Paulus. Iohannes. Nondum completa ſunt peccata Amorraeorum: & Dauid; Appone iniquitatem ſuper iniquitatem eorum: & alius Propheta; Sanguis ſanguinem tetigit, id eſt, peccatum peccato redditum eſt. Paulus quoque ait; Propterea tradidit illos, &c. Iohanni quoque per Angelum dicitur; Qui in ſordibus eſt ſordelcat adhuc. Quem ſequitur Iſidorus ſecundo De ſummo bono 19. dicens; Quòd peccatum praecedens eſt cauſa ſequentis peccati, ſequens verò peccatum poena eſt praecedentis delicti, ne que dum quicunque iuſti ſunt à Deo impelluntur vt mali fiant, ſed dum mali iam ſunt, indurantur, vt detetiores exiſtant, ſicut dicit Apoſtolus, Quoniam veritatem Dei non receperunt, vt ſalui fierent;Apoſtolus. immiſit illis Deus ſpiritum erroris. Facit ego Deus quoſdam peccare, ſed in quibus iam talia peccata praeceſſerunt, vt iuſto iudicio eius mereantur in deſiderijs ire. Reſpondebitur forſitan quòd vnum peccatum eſt poena alterius, ſed ſecundum ſubſtantiā puram actus, non ſecundum deformitatem ipſius; ſed quomodo eſt hoc verum de actu peccati, cui magna delectatio, & nulla penitus triſtitia admiſcetur? cùm etiam nullus actus ſit eſſentialiter per ſe malus, per 26. huius. Et ſiquis dixerit, quòd talis actus peccati eſt nociuus homini & poenalis, in quantum aufert ab eo iuſtitiam debitam quam habebat, & oppoſitam priuationem inducit, habet dicere conſequenter, quòd ablatio & priuatio talis paſsiua, eſt potius eius poena, & illa per ſe & propriè eſt peccatum, ſicut 26. huius & Doctores plurimi conteſtantur: Alioquin etiam poſt peccare non remaneret peccatum. Quare & Petrus 2. Sent diſt. 35. vlt. dicit,Lumbardus. quòd priuatio & corruptio boni dicitur poena ſecundum effectum, id eſt, ſecundum paſsionem, quae eſt effectus peccati, id eſt, peccare, ipſum & ipſam cauſantis, & dicit quòd haec poena eſt Dei. Vnde & Auguſtinus de vera religione, 24. Defectus, inquit, iſte qui peccatum vocatur, ſi tanquam febris inuitum occuparet, rectè iniuſta poena videretur quae peccantem conſequitur, & quae damnatio nuncupatur. Qui & 5. contra Iulianum 14. loquens de malo homine malè operante ſic ait; Quòd profectò illi peccatum eſt, quia malum facit, & poena peccati quia malum ſe patitur. Et ſi quis adhuc reſpondeat ad dictum Apoſtoli, & ſimilia, ſic gloſſando; Deus tradidit illos, &c. id eſt, deſerendo tradi permiſit, ſicut etiam quidam Doctores gloſſare videntur, poteſt argui per cap. proximum, ſi permiſit eos ſic tradi, quòd voluit eos ſic tradi.Auguſtinus. Item dicit Auguſtinus, & concordant alij duo ſancti, quòd vt adulter ſit, & mendax, &c. ſunt poenae peccati prioris. Sunt ergo aliquo modo iuſta, volutaque à Deo. Item peccatum ſecundum eſt aliquo modo poena peccati prioris, vt patet per teſtimonia Scripturae, & Doctores praedictos; & ſi hoc non ſit per intentionem nec voluntatem Dei, nec per intentionem nec volutionem peccantis, nec alicuius alterius hoc eſſet purè caſualiter contra 29. huius; & etiam tunc non ordinatè nec iuſtè puniret illud: Nihil enim ordinatè vel iuſtè punit aliud, niſi ab aliquo iuſto Iudice ordinetur in poenā illius. Item tunc Deus non aliter traderet malos in deſideria ſeu peccata quàm bonos: Ambos enim tradit tantummodò permittendo, quod eſt contra Scripturam & Doctores praemiſſos. Propter namque pedem ſuperbiae praecedentem ceciderunt, qui operantur iniquitatem, expulſi ſunt, nec potuerunt ſtare. Quare & dicit Iſidorus;Iſidorus. Neque dum quicunque iuſti ſunt à Deo impelluntur vt mali fiant, &c. innuendo quòd aliqui dum iniuſti ſunt, ſic impellantur à Deo, vt deteriores exiſtant; & ideò dicit expreſſè quòd Deus facit tales peccare non alios; quod etiam ſapiunt verba Apoſtoli allegata;Apoſtolus. Quoniam veritatem Dei non receperunt, immiſit illis Deus ſpiritum erroris; vbi tranſlatio Ieronymi dicit expreſſiùs; Ideò immittet illis Deus operationem erroris, vt credant mendacio, 2. ad Theſ. 2. Et Scriptura vbique loquens de talibus dicit; Propter quod, Ideo, Eò quod, vel aliquod ſimile, quod ſignificat cauſam, oſtendendo per hoc quòd peccatum praecedens eſt cauſa ſequentis. Item Lumb. 2. Sent. diſt. 30. oſtendit, quòd vnum peccatum eſt poena alterius, & dicit; quòd peccatum in quantum eſt poena peccati prioris eſt à Deo, non autem in quantum peccatum. Vel ergo intelligit, quòd vt eſt poena peccati, eſt à Deo tantummodò permittente, & ſic eſt, vt eſt peccatum; differentia ergo nulla: vel quòd eſt à Deo volente & ordinante, & tunc Deus vult peccatum fieri & eſſe, ſaltem in quantum eſt poena peccati prioris. Item iſta videtur periculoſa reſponſio, niſi per permiſsionem intelligat voluntatem Dei ſecundum quid, ſicut capitulum proximum exponebat, ſicut & Doctores, ſic quando que gloſſantes dictum Apoſtoli & ſimilia, poſſunt exponi: Haec eſt enim reſponſio & expoſitio Iuliani haeretici, 5. libro contra cum ab Auguſtino diffuſiùs reprobata. Iulianus enim ſicut ibi 4. capitulo recitat Auguſtinus, ſic expoſuit dictum Apoſtoli; Tradidit illos Deus, &c. id eſt, tradidit deſerendo, & non potentia, ſed patientia. Contra quem ſic inuehit Auguſtinus, Quaeris inaniter, quomodo intelligendus ſit tradere Deus, multum laborans, vt oſtendas eum tradere deſerendo. Et infra, eodem, Dixit Apoſtolus quid mali ante feciſſent, & adiunxit, Propter quod tradidit illos Deus in deſideria cordis eorum. Proinde haec praecedentis eſt poena peccati, & tamen etiam ipſa pectum. Sed tu contra diſſerens eo modo tibi videris iſtam ſoluiſſe quaeſtionem, quia deſiderijs ſuis Apoſtolus traditos dixit. Iam enim flagitiorum iniquis deſiderijs aeſtuabant, & adiungis quomodo per potentiam tradentis Dei, putandi ſunt in talia facta cecidiſſe. Et Auguſtinus contra cum, Quid ergo plus factum eſt, obſecro te? aut vt quid diceret Apoſtolus, Tradidit illos Deus in deſideria cordis eorum, ſi iam erant poſſeſsi quoquomodo malis deſiderijs cordis ſui? Nunquid autem conſequens eſt, vt ſi quis habeat mala deſideria, iam etiam conſentiat eis ad committenda eadem mala? deſideria? ac per hoc, aliud eſt habere mala deſideria, aliud tradi eis, vt conſentiendo eis poſsideatur ab eis, quod fit cùm diuino iudicio traditur eis. Et infra 5. recit at multa de ſcriptura, per quae oſtendit vnum peccatum eſſe poenam alterius. Dominus, in quit, miſcuit illis ſpiritum erroris, & ſeduxerunt Aegyptum; Iterum, Quid errare feciſti nos, Domine, à via tua, obduraſti corda noſtra vt non timeremus te; Iterum, Ecce tu iratus es, & nos peccanimus, propterea errauimus; Iterum, Per Dominum confortatum eſt cor gentium, vt obuiam irent Iſrael, vt exterminarentur; Iterum, Non audiuit Rex Roboam, &c. vt Dominus ſtatueret verbum Prophetae; Iterum, Non audiuit Amaſias, quoniam à Domino erat vt traderetur; Iterum, Pro eo quod dilectionem veritatis non receperunt, &c. Mittet illis Deus operationem erroris, vt credant mendacio; Iterum, Propheta ſi errauerit, ego Dominus ſeduxi Prophetam, &c. Et iterum, Miſit iram & indignationem per Angelos malos; & poſt teſtimonium de Amaſia, dicit alia multa ſe poſſe commemorare, in quibus liquido apparet, occulto iudicio Dei fieri peruerſitatem cordis, vt non audiatur quod verum dicitur & inde peccetur, & ſit ipſum peccatum praecedentis etiam poena peccati. Nam credere mendacio, & non credere veritati, vtique peccatum eſt: Venit tamen ab ea caecitate cordis, quae occulto iudicio Dei, ſed tamen iuſto etiam peccati poena monſtratur. Et infra, eiſdem, ſic alloquitur Iulianum, Quid eſt autem quod dicis, cùm deſiderijs traditi dicuntur, relicti per diuinam patientiam intelligendi ſunt, & non per potentiam in peccata compulſi,Apoſtolus. quaſi non ſimul poſuit haec duo idem Apoſtolus, & patientiam & potentiam? vbi ait, Si autem volens Deus oſtendere iram, & demonſtrare potentiam ſuam attulit in multa patientia vaſa irae,Auguſtinus quae perfecta ſunt in interitum. Et Infra 6. Quis dicat non peccaſſe Achab ſpiritui credendo mendacij? Quis dicat hoc peccatū non fuiſſe poenam peccati venientem de iudicio Dei, ad quem legit mendacem ſpiritum ſiue miſſum, ſiue permiſſum? quis horum aliquid dicit, niſi qui dicit quod vult, & quod verum eſt audire non vult? quis verò ita deſipiat, vt cùm audierit quod in Pſalmo canitur, Ne tradas me Domine à deſiderio meo peccatori, hoc dicat oraſſe hominem, ne Deus ſit patiens erga cum, ſi Deus non tradit vt mala fiant, niſi patientem bonitatem praebendo cùm fiunt? Quid eſt autem quod quotidie dicimus, Ne nos inferas in tentationem, niſi vt non tradamur concupiſcentijs noſtris? vnuſquiſque enim temptatur, à concupiſcentia ſua abſtractus & illectus. An fortè hoc à Deo petimus, vt non ſit erga nos patiens bonitas eius? Non ergo eius inuocamus miſericordiam, ſed potiùs iracundiam prouocamus. Quis iſta ſapiat ſanus, imò vel quis furioſus haec dicat? Tradit ergo Deus in paſsiones ignominiae, vt fiant quae non conueniunt, ſed ipſe conuenienter tradit, & fiunt eadem peccata & peccatorum ſupplicia praeteritorum, & ſuppliciorum merita futurorum: Si quis autem dixerit cum Lumbardo, quod Deus vult peccatum ſub ratione, qua eſt poena, non ſub ratione qua eſt peccatum, poteſt ſic argui contra eum; Iſta poena & peccatum per ſe, ſcilicet ſub ratione qua eſt peccatum neceſſariò & inſeparabiliter coniunguntur, & illa neceſſitas & inſeparabilitas eſt à Deo, ſicut ex praecedentibus ſatis patet: Ipſe enim eſt prima neceſsitas, & primum neceſſe eſſe. Vult ergo illa ſic coniungi & eſſe coniuncta, & eſſe; vult ergo peccatum eſſe. Item quicunque ſcit aliqua duo eſſe neceſſario & inſeparabiliter copulata, & vult illa taliter copulari, & ſcienter ac rationabiliter vult vnum, vult reliquum, maximè ſi circa vtrumque habeat aliquem actum voluntatis, ſicut vigeſimum ſecundum oſtendit de Deo; Deus autem ſcit & vult iſta duo taliter copulari, & ſcienter ac rationabiliter vult vnum, ſcilicet poenam peccati, ergo & peccatum. Hoc ſtatim poteſt patere, quia ſi A & B taliter copulentur, & Deus vult A fieri & poteſt, A fit, & B neceſſario fit cum eo; & Deus nihil caſualiter operatur, ſed totum ex intentione ſapientiſſima omnia ſuauiter diſponente, ſicut vigeſimum nonum docet. Deus ergo vult B & quodammodo facit illud. Adhuc autem in conſequentia neceſſaria qui vult antecedens vult conſequens vt videtur, ſaltem in vniuerſali, licet non in particulari, & ſub propria forma ſua. Qui namque vult aliquod totum, vult aliquo modo omnes neceſſarias partes eius: Docet quoque Philoſophus 2. Priorum, quòd quicunque opinatur aliquod antecedens,Philoſophus. & quodlibet eius conſequens ſimiliter opinatur, ſaltem in vniuerſali, licet fortaſsis quandoque in particulari, & ſub forma propria opinetur oppoſitum cuiuſpiam conſequentis. Cur ergo nequaquam de volutione ſimiliter iudicandum? Sed abſit quòd Deus quicquam velit in vniuerſali & confusè, & illud nolit in particulari & diſtinctè, aut ſic oppoſitum eius velit, ſicut praecedentia clarè monſtrant. Scit enim Deus diſtinctiſsimè quicquid in antecedente quolibet continetur: Omnem enim conſequentiam bonam nouit, vultque omnem bonam conſequentiam eſſe bonam. Quomodo ergo Deus quodlibet ſuum volutum rationabiliter ſummè volens, vult aliquod antecedens, & aliquod conſequens eius non vult, non ſolummodò priuatiuè, ſed etiam poſitiuè, per actum videlicet volutioni contrarium poſitiuum. Si enim quicquam non velit, cur non poteſt rationabiliter illud ſic nolle? Sec quis tantam contrarietatem & irrationabilitatem in Deo vel leuiter ſuſpicatur? Nonne & ſi Deus velit quicquam, cui multa neceſſariò ſunt annexa, quomodolibet fieri à quocunque, illud ſic fiet ab eo cum annexis huiuſmodi vniuerſis, decimo huius teſte? & ſi aliquod tale annexum Deus non velit, poteſt rationabiliter illud nolle, nolutione videlicet poſitiua; quod ſi ponatur per idem decimum illud non fit. Simul ergo illud fit & non fit, & ſimiliter illud totum. An non & fi Deus vult aliquod antecedens, illud eſt iuſtum ſaltem reſpectu voluntatis iuſtitiae que diuinae? quare & quodlibet conſequens eius eſt ſimili modo iuſtum. Quapropter & a Deo totius Autore iuſtitiae volutum & amatum, ſicut priora teſtantur, & Pſalmus 10. conteſtatur, Iuſtus, inquiens, Dominus, & iuſtitias dilexit: Alioquin etiam poſſet Deus ſimul velle aliquod antecedens, & aliquod conſequens eius nolle, imò & velle oppoſitum conſequentis, quare & aliquod iuſtum nolle, & oppoſitum iuſti velle. Nonne & ſecundum omnem rationem & legem, Logicam, Philoſophicam, humanam, & diuinam, qui concedit, fatetur, dat, aut dicit aliquod antecedens, facit & ſimiliter omnia & ſingula, quae neceſſario conſequuntur, nec debet admitti, neque permitti in oppoſito alicuius huiuſmodi conſequentis. Quis enim oppoſita, repugnantia, contradictoriaue admittet rationabiliter ab eodem, quia nec veritas haec admittit? Quomodo ergo Deus per ſuam rationabiliſsimam voluntatem aliquid ordinat, dat, aut dicit, & aliquid ipſum neceſſariò conſequens nullatenus ordinat, nec dat, aut dicit; quinimo vult, & dicit oppoſitum huius conſequentis? & licet iſta per ſe ſatis perſpicua videantur; Ecce tamen teſtimonium Philoſophi 2. Topic. dicentis,Philoſophus Omnis qui dixit quidlibet, quodammodo multa dixit, eo quòd plura ſunt vnumquod que ex neceſsitate conſequentia, vt fi hominem eſſe dixit, & quoniam animal eſt, dixit, & quoniam animatum eſt, & quoniam bipes, & quoniam mentis & diſciplinae ſuſceptibile. Quare quolibet vno interempto conſequentium, interimitur & quod in principio eſt.Thomas. Vnde & Thomas 1. contra Gentiles 81. ſic ait; Sapientis voluntas ex hoc quod eſt de cauſa, eſt de effectu, qui ex cauſa de neceſsitate ſequitur: Stultum enim eſſet velle Solem exiſtere ſuper terram, & non eſſe diei claritatem. Et infra 83. Quicunque vult aliquid, neceſſariò vult ea quae neceſſariò requiruntur ad illud, niſi ſit ex parte eius defectus, vel propter ignorantiam, vel quia à recta electione eius quod eſt ad finem intentum, abducitur per aliquam paſsionem, quae de Deo dici non poſſunt. Si ergo Deus volendo ſe, vult aliquid aliud à ſe, neceſſarium eſt eum velle omne illud quod ad volutum ab eo de neceſsitate requiritur, ſicut neceſſarium eſt Deum velle animam rationalem eſſe, ſuppoſito quod velit hominem eſſe. Et infra 84. Si igitur Deus neceſſario vult ea quae requiruntur ad hoc quod ſupponitur velle, impoſsibile eſt eum velle ea quae eis repugnant. Hoc etiam teſtatur Philoſophus 3. Ethic. 12. ſub his verbis,Philoſophus. Irrationabile iniuſta facientem non velle iniuſtum eſſe, aut ſtuprantem, incontinentem. Si autem non ignorans aliquis operatur ex quibus erit iniuſtus, volens iniuſtus vtique erit. Item alias poſſet quis ſimili ratione, duorum taliter coniunctorum, puta vnius rei ſpiritualis & alterius temporalis, emere vnum vel vnam rem ſcilicet temporalem, reliquum vel reliquam non emendo, ſed cam quaſi gratis recipiendo, ſine aliqua Symonia, cuius contrarium videtur determinatum per Dominum Papam Paſchalem, ſicut recitatur in Canone, Cauſa 1. quaeſt. 3. Si quis obiecerit, in haec verba: Si quis obiecerit, non conſecrationes enim, ſed res quae ex conſecratione proueniunt, penitus deſipere probatur. Nam quiſquis eorum alterum vendiderit ſine quo nec alterum prouenit, neutrum inuenditum dereliquit. Et recitat hoc Lumbardus 4. ſentent. diſtinct. 25. Ad hoc etiam facit Auguſtinus 83. quaeſt. 15. arguens iſto modo; Intellectus intelligit ſe, ergo eſt finitus ſibi, nec infinitus eſſe vult,Augustinus. quamuis poſsit, quia notus ſibi eſſe vult. Ampliùs autem poteſt ſimiliter argui de actibus homicidij, furti, & ſimilibus, [cum quibus] cum ſuis omnibus circumſtantiis poſitis neceſſario coniunctum eſt peccatum. Quod ſi Deus ſic vult illos, imò & facit, ſicut praecedentia docuerunt, quòd etiam vult peccatum. Iſtam quoque ſententiam & Iohannes Scotus, ſuper 1. Sentent. diſtinct. 41. tenere videtur 18. huius praeſcriptus. Oppoſitum autem huius multipliciter ſuadetur: Si Deus vult peccatum, Deus eſt Autor peccati, teſte Auguſtino 83. Quaeſt. 3. ſic dicente, Deo Autore cum dicitur, illo volente dicitur; Et tunc Deo Autore fieret homo deterior, contra Auguſtinum ſupra, eodem, taliter arguentem; Nullo homine ſapiente autore, fit homo deterior; eſt autem Deus omni homine ſapiente praeſtantior, multo minus: Igitur autore Deo non fit homo deterior. Et infra Quaeſt. 21. probat, quòd Deus non eſt autor mali, quia non eſt cauſa deficiendi, nec tendendi ad non eſſe quod fit peccando, cum ipſe ſit ſummum bonum & cauſa eſſendi. Item ſi Deus vellet peccatum, cum per decimum voluntas ſua non poſſit eſſe non efficax, ipſe eſſet aliqua cauſa peccati, & cum in omni cauſatione ipſius cum creatura, ipſe ſit cauſa prima; vt videtur, ſequeretur, quòd Deus eſſet prima cauſa peccati, contra Auguſtinum 3. De libero arbitrio 28. diſputatione inueſtigantem primam cauſam peccati, & ſic finaliter concludentem; Aut igitur voluntas eſt prima cauſa peccandi, aut nullum peccatum eſt cauſa peccandi, nec eſt cui rectè imputetur peccatum niſi peccanti: Non eſt ergo cui rectè imputetur niſi volenti. Et infra 35. Peccata, vt iam diu ſuaſum eſt diſſernimus, non niſi propriae voluntati animatum tribuenda ſunt, nec vlla viteriot peccatorum cauſa quaerenda eſt. Item ſi Deus vult peccatum, & per 10. voluntas ſua eſt efficax, Deus facit peccatum, & qui facit peccatum ſeruus eſt peccati, Ioh. 8. Deus ergo eſt ſeruus peccati & peccat.Auguſtinus. Item Auguſt. in de Confutatione haereticorum 16. falſa capitula ſibi imponentium, reſponſione 5. dicit; Quòd à Deo prorſus non eſt peccatum, nec cuiuſquam peccati autor eſt, ſed naturae Creatoriet ferè in qualibet reſponſione, dicit expreſſè, quòd nullus ex Dei voluntate cadit in peccatum, nec praedeſtinauit aliquos ad peccandum. Item tunc poſſet quilibet licitè gaudere de peccato proprio, & ſimiliter alieno quocunque: Scit enim quòd Deus vult illud. Item tunc omnis malè volens habet rectitudinem voluntatis; haec enim eſt velle ſicut Deus vult eum velle,Anſelmus. vt patet per Anſelmum de libero arbitrio 8. & de concordia 5. & quilibet talis vult ſicut Deus vult cum velle. Item tunc quilibet ſciens hanc partem deberet, vel ſaltem licitè poſſet velle peccare; quia illa eſt voluntas Dei iuſta cui cognitae debet homo quantum poteſt, ſe licitè conformare. Quare & ſic faciens non peccaret, ſimul ergo peccaret & etiam non peccaret.Auguſtinus. Vndè & Auguſtinus 3. de libero arbitrio 26. Si hoc debet quiſque quod accepit, & ſic homo factus eſt vt neceſſario peccet, hoc debet vt peccet. Cum ergo peccat, quod debet facit; quod ſi ſcelus eſt dicere; neminem natura ſua cogit vt peccet, ſed nec aliena. Et infra 28. loquens de prima cauſa malae voluntatis, ſic ait; Quaecunque illa cauſa eſt voluntatis, aut iuſta profecto eſt,Anſelmus. aut iniuſta; ſi iuſta, quiſquis ei obtemperauerit, non peccabit. Et Anſelmus De veritate duo decimo. Quic quid debet eſſe rectè & iuſtè eſt, nec aliquid rectè & iuſtè eſt niſi quod debet eſſe. Item nullus iuſtè eſt accuſator, aut vltor facti, cuius eſt autor; ſed Deus iuſtè eſt accuſator & vltor peccati.Pſalm. 5. & 44. Parabol. 6. Abacus. Iohan. 1. Auguſtinus. Item Pſalmo quinto; Non Deus volens iniquitatem tu es; & 44. dilexiſti iuſtitiam, & odiſti iniquitatem; & Parab. 6. Sex ſunt, quae odit Deus, & ſeptimum deteſtatur anima eius &c. Et Abacuc 1. Domine, mundi ſunt oculi tui, ne videas malum, & reſpicere ad iniquitatem non poteris; Et Ioh. 1. Sine ipſo factum eſt nihil, id eſt, peccatum, ſecundum Auguſtinum homilia prima. Imò & iſtam ſententiam tota Scriptura Canonica, & omnes ſancti, & doctores videntur profiteri concorditer, & vnanimiter ſuſtinere.

Haec igitur quae videtur diſcordia, ſi per diſtinctionem de voluntate praemiſſam capit. proximo, reducatur ad medium, forſitan concordatur: Deus enim nequaquam ſimpliciter vult peccatu, ſed ſecundum quid tantummodò, vt eſt dictum. Deum nam que velle ſimpliciter aliquod factū, vt ſonat in communi modo loquendi, eſt diligere illud approbare tanquā bonum & finaliter praemiare, & quia Scriptura & Sancti ſic loquuntur, negant Deum velle peccatum. Vulgus etiā intelligit ſic & non aliter, ideo que illud non eſt dicendū coram eis, quia illud nimis abhorrent; & benè, ſecundū intellectum quē habent. Tantum enim intelligunt Deum velle ſecundum primum membrum diſtinctionis praemiſſae.Hugo. Vndè dicit Hugo 1. de Sacr. 4. part. 13. Cum dicitur, Deus vult bonū, bene ſonat, ſi verò dicitur Deus vult malū, graue eſt auditui, & non recipit hoc pia mens de bono, quia vult malū. Videtur enim hoc ſolum dici cum dicitur, Deus vult malū, quia bonus malum diligit, & approbat quod prauū eſt, & amicam ſibi reputat iniquitatem, & gaudet de conſimili & bonum putat quod malum eſt; & ideo refugit refutat hoc pia mens, non quia quod dicitur non benè dicitur, ſed quia quod benè dicitur, non benè intelligitur. An non etiam dici poſſet, quod in toto vniuerſo non eſt inordinatio, deformitas aut peccatum ſimpliciter, ſed ſecundum quid tantum? non ſimpliciter, quia non in reſpectu cauſae primae & ſummae, omnia poſitiua & priuatiua, entia & non entia cum ſumma ſapientia, pulchritudine, & iuſtitia ſuauiter diſponentis, ſicut praemiſſa decimo tertio huius, 14o. & 33o. ſuaſerunt. Nonne & 33. huius oſtendit, quòd nullus actus eſt iniuſtus ſimpliciter, imo quòd omnis actus eſt iuſtus reſpectu voluntatis diuinae, licèt aliquis ſit iniuſtus reſpectu voluntatis creatae, à voluntate diuina, (quantum ad ipſam attinet licèt non poſsit ſimpliciter) delirantis: Docetque viceſimum ſex tum huius, quòd omnis actus ſecundum ſubſtantiam ipſam actus, non eſt malus, ſed bonus, & Factus à Deo, quod & nonum huius confirmat. Quilibet ergo actus reſpectu Dei autoris eſt iuſtus; quare & omne neceſſariò conſequens actum quemcun que : Si enim antecedens eſt iuſtum, & quodlibet ipſum neceſſariò conſequens iuſtum erit, ſicut & verum; Et aliquis talis actus, & aliquod ipſum neceſſariò conſequens eſt peccatum. Videtur ergo quòd non ſit aliqua inordinatio, deformitas, aut peccatum ſimpliciter in toto vniuerſo, ſed ſecundum quid tantummodo, reſpectu videlicet inferiorum cauſarum, ordinationem ſuperioris cauſae volentium, licèt non valentium perturbare. Quare & quantum in eis eſt, ipſam violant & perturbant, ſicut ex viceſimo ſexto, & proximo huius patet. Quapropter & poteſt non improbabiliter aeſtimari, quod Deus ſaltem ſecundum quid vult peccatum, licèt non ſimpliciter, quia non ſecundū ſeipſum, ſicut tticeſimum tertium hoc verbum ſimpliciter exponebat. Non enim vult peccatum niſi forſan ſicut Medicus in medicaminibus ſuis vult venenum, in quantum ſcilicet valot ad exercitium bonorum, ad punitionem malorum, ad pulchritudinem vniuerſi per antiperiſtaſin contemplandam, & ad ſimilia ſuperiùs recitata. Quare & Ammonius ſuperius recitatus dicit; quod Dij habent cognitionem omnium,Ammonius. etiam contingentium, velut omnia, quae in mundo producentes, nedum ſubſtantias, ſed & operationes earum, eas quae ſecundum naturam, & eas quae praeter naturam. Et addit; Quod quidem praeter naturam ſimul intrauit cum neceſſario ordine ſubiecto decurrentiae entium, in his quae nata ſunt hoc participare, non principaliter, ſed ſecundum modum qui dicitur, parypoſtaſeos, ſcilicet, ſecus exiſtentiae.Algazel. Algazel etiam quinto Metaphyſicorum vlt. agens de prouidentia Dei, & malo, ſic ait; Bonum prouiſum eſt per ſe, malum vero prouiſum eſt accidentaliter. Vnumquod que igitur ordinatum eſt, & haec eſt ſimiliter ſententia Auicennae. Nonne & Scriptura & Eccleſia ſic loquitur, ſaepè dicens; Deum nolle mortem peccatoris, aut impij, nec in hominum perditione laetari? An non Dominus ipſe dicit; Nunquid voluntatis meae eſt mors impij? Eze. 18. An non & Sap. 1. ſic ſcribitur; Deus mortem non fecit, nec laetatur in perditione viuorū; quibus & occurrunt multa ſimilia in Scriptura. Annon & cōſimilia Eccleſia ſaepè canit? Ezechiel. 18 Sapient. 1.

Sed quomodo debent iſta ſanè intelligi? certum eſt enim quôd Dominus damnabit impios, maledictos, & filios perditionis, ad mortem & perditionem aeternam, & hoc volendo non volutione noua ſed aeterna, nec volutione triſti ſibi, ſed laeta, quinimò ſummè laeta, ſicut 39a. pars corollarij primi huius, 9. huius, & 23. cum tertia parte corollarij primi huius, Scriptura Canonica, & fides Eccleſiae clarè docent. Annon & Scriptura teſtatur, quòd fames & mors ad vindictam creata ſunt, Eccleſiaſt. 39. Annon & Deuteronom. 28. Moſes ita dicit; Eccleſiaſtici 39. Deut. 28. Quòd ſi audire nolueris vocem Domini tui, &c. venient ſuper te omnes maledictiones iſtae, &c. Et ſicut ante laetatus eſt Dominus ſuper vos, benè vobis faciens, ſic laetabitur diſperdens vos atque ſubuertens. Annon & Sapientia Dei dicit rebellibus; Ego in interritu veſtro ridebo? Parabol. 1. nec mirum: Laetabitur enim Dominus in omnibus operibus ſuis, Pſalm. 103. Et quomodo iſta contrarietas, vt videtur, ad concordiam reducetur, aut nulla eſſe monſtrabitur,Parabol. 1. Pſal. 103. Auguſtinus. niſi ſuffragio diſtinctionis praemiſſae? Quare & Auguſtinus 5. contra Iulianum 15. Haec, inquit Iuliano, aſſeueras eſſe contraria, quaſi fieri non poſsit, vt vnum atque idem malum, & Diaboli iniquitate, & Dei aequitate peccantibus ingeratur; neque hinc ſibi ipſa diuina aduerſantur eloquia, quia ſcriptum eſt; Deus mortem non fecit; itemque ſcriptum eſt; Vita & mors à Domino Deo, quia deceptor hominis cauſa mortis eſt Diabolus, quam non vt primus autor eius, ſed vt peccati vltor intulit Deus. Huic quoque modo loquendi de velle, & nolle, concordant nonnulla Philoſophica, & Theologica proximo huius ſcripta. Secundum diſtinctionis igitur biuium praelibatae, currunt, vt videtur, nec obuiant iam obiecta. Illud nempe Auguſtini, Deo autore, non fit homo deterior, videtur poſſe intelligi modo dicto, videlicet Deo autore principaliter, id eſt, principaliter hoc volente. Et ſi cuipiam hoc non placet, dicat mihi quomodo, Deo autore, facit homo omnem actum peccati, ſecundum ſubſtantiam totam actus, ſicut tertium huius, & 4.26.27. & ſequentia manifeſtant? & quomodo iſtud Deo conueniat, & non illud? & ſi Deo autore homo haec facit, quomodo Deo autore non fit homo deterior? & certè per hoc vnum poteſt ad omnia poenè obiecta quodāmodo reſponderi. Verum eſt tamē & aliter, & veraciter dici poſſe, quòd videlicet, Deus nō eſt autor peccati, ſicut rectè facti; huius enim ſic eſt autor, quòd ipſe ſolus ſupernaturaliter creat, & dat rectè facienti fidē, ſpem, & charitatē, & forſitā alios habitus ad meritū inclinantes, & omne meritū facientes, non ſic autem ex parte peccati. Vt tamen intentio Auguſtini & aliorum Sanctorum magis appareat, aduertendus eſt modus eorum loquendi & intelligendi, cùm negant Deum velle peccatum, & cauſa negationis huius eſt penſanda. Cauſa autem huius negationis videtur iſta, quia Apoſtolus, & Auguſtinus, ac alij Sancti poſuerunt praedeſtinationem, praeſcientiam, & ſimilia ex parte Dei, voluerunt Pelagiani, & alij haeretici excuſare peceantes à ſuis peccatis, & retorquere cauſam & culpam in Deum, qui ſic praedeſtinauit vel praeſciuit. Volunt igitur Sancti dicere, quod Deus per ſuam praedeſtinationem, praeſcientiam vel aliquid huiuſmodi non cogit eos contra voluntatem ſuam ad peccandum; ſed quod ipſi peccant libere & propria voluntate; & quod Deus praedeſtinando, praeſciendo, ſeu volendo peccata non peccat, nec facit intuſtè, nec eſt prima cauſa imputabilis, ſeu culpabilis peccatorum, ſed quod prima cauſa imputabilis & culpabilis eſt propria voluntas peccantis.Anſelmus. Vnde Anſelmus de Concordia 5. dicit; Conqueruntur multi quia putant ad ſalutem vel ad damnationem nihil valere liberum arbitrium, ſed ſolam neceſsitatem propter Dei praeſcientiam. Et infra 7. Quidam clamant, dicentes, Sic praeſcitum & praedeſtinatum erat à Deo, & ideo neceſsitate factum eſt, nec alitet fieri potuit, quos & redarguit conſequenter. Et infra vlt. dicit, quod ſolâ culpâ hominis mala fiunt,Auguſtinus. quae operatur, non culpâ Dei. Quare & Auguſtinus 3. de libero arbitrio 4. & in ſententijs Proſperi 381. Deus, inquit, neminem ad peccandum cogens, praeuidet tamen eos qui proptia voluntate peccabunt. Cur ergo non iudicet iuſtus, quae fieri non cogit praeſcius? Sicut enim memoriâ tuâ non cogis facta eſſe, quae praeteriere; ſic Deus praeſcientia ſua non cogit facienda quae futura ſunt. Et ſicut tu quaedam, quae feciſti, meminiſti, nec tamen quae meminiſti omnia feciſti: Ita Deus omnia quorum autor eſt, praeſcit, nec tamen omnium, quae praeſcit, ipſe autor eſt: quorum autem non eſt malus autor, iuſtus eſt vltor. Ecce quod negat Deum praeſcium peccatorum cogere ad peccandū; & quod priùs dixit ſimpliciter, quod Deus non omnium, quae praeſcit, quia non malorum eſt autor, ſtatim determinat & exponit, Quorum, inquiens, non eſt malus autor; & ſubdit, Iuſtus eſt vltor: ſicque Deum à peccato excuſat, & peccatorem accuſat. Item Apoſtolus ad Rom. 9. tractans de praedeſtinatione Iacob,Apostolus. & reprobatione Eſau, non ex operibus, ſed ſecundum electionem Dei vocantis; Quid ergo dicemus, nunquid iniquitas apud Deum? Abſit; Et ſupra, 3. Quid ſiquidē illorū non crediderunt, nunquid incredulitas illorum fidem Dei euacuabit? Eſt autem Deus verax, omnis autem homo mendax, ſicut ſcriptum eſt, vt iuſtificeris in ſermonibus tuis, & vincas cùm iudicaris. Si autem iniquitas noſtra iuſtitiam Dei commendat, quid dicemus? nunquid iniquus eſt Deus, qui infert iram? Abſit: Si enim veritas Dei in meo mendacio abundauit in gloriam ipſius, quid adhuc & ego tanquam peccator, iudicor? Vbi remouet à Deo iniquitatem,Gloſſa. infidelitatem & iniuſtitiam; vbi Gloſſa recitat quoſdam carnaliter ſapientes, qui ex illo dicto prophetico, Peccaui, vt iuſtificeris in ſermonibus tuis, & vincas cùm iudicaris, arguebāt, quod Deus voluit nos peccare, vt comparatione noſtri, iuſtus appat eret, & dum dimitteret nobis peccata, miſericors; & quod peccata noſtra illi proficiunt atque proſunt; & quanto ampliùs peccamus, tanto magis ei placet, & ampliùs iuſtitia & ſanctitas eius creſcit. Vbi & dicit Ambroſius ſicut recitat ibi Gloſſa,Ambroſius. Manifeſtum eſt, quod ſi ad gloriam Dei proficit mendacium hominum, vt ille ſolus verus appareat, peccatores non ſunt dicendi, qui peccant, quia non voluntate, ſed impulſu eius videbuntur peccare, quod abſit; & eſt ſenſus, Si Deus meo mendacio,Augustinus. id eſt peccato, verax appareat, quare me iudicat tanquam peccatorem? Item Auguſtinus Enchirid. 78. Cum, inquit, reſpondiſſet Apoſtolus, Abſit, id eſt, Abſit vt ſit iniquitas apud Deum; mox vt probaret, nulla hoc Dei iniquitate fieri dicit: Moſi enim ait, Miſerebor cui miſertus ero, & miſericordiam praeſtabo cui miſericors fuero. Idem de praedeſtinatione contra Pelagianos 9. ſic ait, Qui abſque praedeſtinationis gratia ſunt, id eſt, alieni à propoſito Dei, & perdurant in operibus malis; ſi etiam ex hac migrauerint vita, vt vos putatis, non eos dicimus ita à Deo hominum opifice ordinatos, vt perirent, tanquam ipſe illis mores malae vitae creauerit, ipſe ad omne opus mortis inuitos praecipitauerit. Abſit hoc à diuino propoſito: Non enim volens iniquitatem eſt Deus, nec mandauit cuipiam impiè agere • cce intellectus & gloſſa autoritatum talium in ſcriptura. Et infra vlt. Quoniam hiclucide liquide vtra que pars dicere nihil valemus, credamus tantum reū mortis ex Iudicis voluntate pendere, ne quiſquā putaret, diuino vitio fieri, non omnes ſaluari, dixit Apoſt. Qui vult omne; ſaluos fieri. Quapropter omnes homines qui ſaluantur, Deo volente ſaluantur: Deus enim noſter, Deus ſaluos faciendi, & Domini, exitus mortis, & quia ira in futore eius, & vita in voluntate eius. • t de praedeſtinatione Sanctorum 12. Praedeſtinatione quippe Deus ea praeſciuit, quae fuerat ipſe facturus. Praeſcit autem quae non facit, ſicut quaecunque peccata, quia etſi ſint quaedam, quae peccata ſunt & poenae peccatorum, vnde dictum eſt, Tradidit illos Deus in reprobam mentem vt faciant, quae non conueniunt, non ibi peccatum Dei eſt, ſed iudicium. Et 5. contra Iulianum 5. loquens de Achab decepta per falſos prophetas, ſic dicit, Rex ipſe peccauit, falſis credendo prophetis: At haec ipſa ira erat & poena peccati, Deo iudicante & mittente Angelum malum, vt apertius intelligeremus, quomodo in Pſalmo dictus ſit miſiſſe iram indignationis ſuae per Angelos malos. Sed nunquid errando? nunquid iniuſtè quicquam, vel temerè iudicando, ſiue faciendo? Abſit: Sed non fruſtra illud dictum eſt, Iudicia tua, ſicut multa abyſſus, & ô altitudo diuitiarum ſapientiae & ſcientiae Dei &c. Idem 1. Retract. 21. dicit, Dixi, nullius mortem Deus quaerit, quod ſic accipiendum eſt, quia homo acquiſiuit ſibi mortem, deſerens Deum, vel non recurrens ad Deum ſecundum quod ſcriptum eſt, Deus mortem non fecit. Ecce, ſecundum quid, id eſt, non ſecundum illud, ſeu illum modum qui peccatum importat, eſt mors à Deo, ſecundum quod, quid, vel quem quod eſt ab homine; & addit, Sed etiam illud non minùs verum eſt vita & mors à Domino Deo eſt. Et infra 26. Ne malè intelligatur quod dixi, Deus mali autor non eſt, quia omnium quae ſunt, autor eſt, quia in quantum ſunt omnia, in tantum bona ſunt, & ne hinc putetur non ab illo eſſe poenam malorum, quae vtique malum eſt his qui puniuntur; ſed hoc ita dixi, quemadmodum dictum eſt, Deus mortem non fecit, cùm alibi ſcriptum ſit, Mors & vita à Domino Deo eſt. Malum eſt quidem malum, ſed in bonis operibus Dei, quoniam iuſtum eſt, vt mali puniantur; & vtique bonum eſt omne quod iuſtum eſt.Gregorius. Item Greg. 25. Moral. 15. ſuper illud Iob 34. Regnare facit hypocritam, &c. quòd ergo tunc Antichriſtus ſuper impios regnabit, non eſt ex iniuſtitia iudicantis, ſed ex culpa patientis. Et infra, Qui malum rectorem patitur, culpam proprij magis accuſet operis, quàm iniuſtitiam gubernantis.Lumbardus. Auguſtinus. Lumbardus quo que tales autoritates intelligit modo dicto, pro quo 1. ſent. diſt. 38. adducit Auguſtinum ſuper Iohannem dicentem, Deus futurorum praeſcius per Prophetam praedixit infidelitatem Iudaeorū, ſed non fecit: Non enim ideò quenquam ad peccandum cogit, quia futura hominum peccata praenouit; Illorum enim peccata praeſciuit, non ſua. Idem que de gratia, & libero arbit. 3. contra excuſantes peccantes, & accuſantes Deum, ſic dicit; Sunt homines, qui etiam de ipſo Deo ſe excuſare conantur,Iacobus. quibus dicit Iacobus Apoſtolus, Nemo, cùm tentatur, dicat, quoniam à Deo tentatur; Deus enim intentator malorum eſt. Item de ipſis ſe excuſare volentibus reſpondet liber Prouerb.Prouerb. Eccleſiaſticus. Salomonis, Inſipientia viri violat viam eius, Deum autem cauſatur in corde ſuo: Et liber Eccleſiaſtici dicit, Ne dixeris, quia propter Deum receſsi; ne dixeris, quia ipſe me induxit. Et infra 5. Nemo cauſetur Deum in corde ſuo, ſed ſibi imputet quiſque cùm peccat, ne que cùm aliquid ſaeuum operatur, alienet hoc à propria voluntate. Et ſi quis arguat, quòd eadem ratione eſſet dicendū, quòd Deus non vult, nec facit merita noſtra bona, quia neminem cogit inuitè mereri; Dicendum quòd merita aliter tribuuntur Deo quàm peccata, ſcilicet propter habitus à ſolo Deo creatos, & nobis infuſos ad merita excitantes, & merita omnia facientes; & quia Deus in merito cuiuſcun que eſt 1a cauſa imputabilis & laudabilis, propter illud & meritum diligit & approbat, & praemium ei parat; non ſic ex parte peccati. Vnde Anſel. de concordia 6. Facit, inquit, Deus in omnibus volūtatibus, & operibus bonis, & quòd eſſentialiter ſunt, & quòd bona ſunt; In malis verò non quòd mala ſunt, ſed tantùm quòd per eſſentiam ſunt. Quomodo autē Deus bona faciat ſola ſua bonitate, & mala ſolâ culpâ hominis, vel diaboli; & qualiter homo bona faciat, per liberum arbitrium praeſtante gratia, & malum ſola ſua operante propria voluntate; & quid habeat Deus in malis ſine culpa ſua, & homo in bonis cum laude ſua, vt tamen bona hominis videantur apertè imputanda Deo, & mala homini, cùm de gratia & libero arbitrio tractabimus, vt puto, Deo donante apertiùs patebit. Similiter intelligendum eſt quod dicit Scriptura Sacra & Doctores ſaepiſsimè, ſcilicet poenam eſſe à Deo, non culpam: Poena enim eſt à Deo tantùm ſine homine coagente, non ſic culpa; & poena ſimiliter eſt à Deo puniente, imò prima & principali cauſa puniente; ſed culpa vel peccatum non ſic eſt à Deo, tanquam à prima cauſa culpabili vel peccante. Et ſi adhuc dicatur quòd ſemper malè ſapit multis dicere, Deum qualitercunque velle peccatum, pro certo verum eſt, & hoc forſan ſecundum Hugonem vbi prius, non quia quod dicitur, non benè dicitur, ſed quia quod benè dicitur, non bene intelligitur. Vtinam igitur acciperent ſal ſapientiae, ſaperent & intelligerent ſapidam ſano guſtui veritatem, ſcirentque nullum eſſe malum in mundo, quod non eſt propter aliquod magnum bonum, & forſitan propter aliquod maius bonum. Cur ergo ſubtraheretur à mundo & à Deo totius mundi autore, iſte modus benefaciendi, ſeu benefactionis mirus & magnus; Imò miraculoſius videtur, & maius facere bona ex malis, quàm ex bonis, aut facere bona ſola. Et proculdubio ita malè ſapit multis, ſi dicatur Deum velle & facere actum inceſtus patris cum filia, filij cum matre, profeſsi continentiam cum profeſſa, parricidij, ſeditionis, blaſphemiae, & caeterorum ſimilium; & tamen tam Sancti, quam Philoſophi ita dicunt, ſicut praehabita manifeſtant: Quis enim in tali incaeſtu praeparat ſemen & mouet, creat & infundit animam faetui, niſi Deus? Et quomodocunque ſonet, ſic loquuntur Sancti Dei, imò Spiritus Dei qui loquitur in eis, ſicut erat ſuperius recitatum. Eſai. 26. Et Eſaiae 26. Domine, omnia opera noſtra operatus es in nobis; Et infra 45. Ego Dominus formans lucem & creans tenebras, faciens pacem & • auſa • s A • os. Apoſtolus. creans malum, Et Amos 3. Si erit malum in Ciuitate quod Dominus non fecit? Dicitque Apoſtolus 2. ad Corinth. 5. quòd Chriſtum pro nobis peccatum fecit Deus, quod non paucorum ſimplicium auribus ſecundum ſuperficiem literae iudicantium multum horribilius inſonaret; Ideo que Iudex noſter iuſtiſſimus ſic prohibuit, & aliter docuit iudicare, Nolite inquit, iudicare ſecundum faciem, Iohan. 7. ſed iuſtum iudicium iudicate Ioh 7. Per haec patet ad obiecta, quae arguunt de autorizatione peccatoris à Deo, & quomodò Deus non ſit prima cauſa peccati, quia non eſt prima cauſa imputabilis ad culpam, & de tali loquitur ibi planè autoritas Auguſtini, & ſumitur fortaſſis modus ille loquendi ex illo Pſalmi 31. Beatus vir, cui non imputauit Dominus peccatum. Ad aliud quod arguit, quòd Deus facit peccatum, redarguendum ſimiliter de actu reali peccati: Reſpondendum tamen per diſtinctionem penes ſecundum modum amphiboliae. Poteſt enim illa ſumi propriè vel tranſmutiuè, & ſecundum vſualem modum loquendi, & ſicut dicit Philoſophus 1. Elench. quandò ſoliti ſumus ſic dicere. Primo modo non eſt vera, quia peccatum propriè nihil eſt nec eſſe poteſt per 26. huius; quare nec eſt factibile à quocunque; Quapropter & ſicut idem 26. recitat ab Auguſtino, Peccatum ſic non habet aliquam cauſam efficientem, ſed tantum deficientem. Tranſumptiuè poteſt adhuc intelligi dupliciter; Primò, ſicut eſt vſitabilior modus loquendi, ſecundum quod dicimus, quod facere peccatum eſt peccare, & qui facit peccatum peccat; & ſic loquitur Euangiliſta, & ſic Deus non facit peccatum; Secundò quòd Deus facit aliquē actum poſitiuū in creatura rationali, ex quo conſequitur, vel cum quo coniungitur peccatū illius creaturae, non Dei, & ſic Deus facit peccatum: Ipſe enim omnia opera noſtra facit, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Ad aliud Aug. de confut. haeret. reſpondetur ſimiliter inſtantiuè per actum poſitiuum peccati; alia tamen reſponſio patet ex proceſſu ibi & alibi, ſicut iam fuerat allegatum: Cum enim dicit peccatum non eſſe à Deo & ſimilia, intelligit modo dicto, ſcilicet quòd peccatum non eſt à Deo Deo cogente, ſeu impellente quenquam inuitè,Augustinus. & ita quòd reddat hominem excuſatum, & Deum accuſatum. Vndè reſponſione 16. ita dicit, Non perſeueraturi, cum à pietate deficiunt, non ex Dei opere, ſed ex ſua voluntate deficiunt. Eccè non ex Dei opere, ſecundum quod voluntatem eorum excludat, aut ei contrarietur, ſed aduerſatiuè, & contrariè ex ſua voluntate deficiunt. Et ſequitur, Nec impelluntur vt cadant, nec eijciuntur vt deſerant. Ecce per hoc negat coactionem aut violentiam à Deo inferri talibus ad peccandum. Item ſupra, ponitur haec obiectio vndecima contra eum, quòd quandò inceſtant patres filias, & filij matres, ideo fiat, quia Deus ita praedeſtinauit vt fieret. Reſpondet Auguſtinus, Si Diabolo obijceretur, quòd talium facinorum ipſe autor, ipſe eſſet incentor, puto quòd aliqua ratione exonerare ſe hac poſſet inuidia, & alium ſcelerum patratorem, de ipſorum voluntate vinceret, quia & ſi delectatus eſt furore peccantium, probaret tamen ſe non intuliſſe vim criminum. Qua ergo inſipientia, quauè dementia definitur ad Dei eſſe referendum conſilium, quòd nec Diabolo in totum aſcribi poteſt? Ecce quòd ad intellectum Auguſtini, Diabolus etiam non eſt autor peccati humani, ita quòd homo per illum ſe poſſet totaliter excuſare, quia non infert vim criminum, nec peccatum Diabolo poteſt aſcribi in totum, quia homo conſentit, & cooperatur liberè & propria voluntate. Aliud quòd quilibet poſſet licitè gaudere, procedit ſimiliter de eſſentia actus mali, & nihilominus non procedit. Ponatur enim quòd Deus velit te triſtari & non gaudere, & facias hoc ſcienter, ergo debes de hoc gaudere; quomodò ſequitur? Et ſicut forſan bonus filius & gratus non debet gaudere de morte patris ſui temporali vel aeterna, quamuis ſciat illam ſibi à Domino Deo infligi, ſicut nec fortè beata Maria, neque Diſcipuli de occiſione Chriſti gaudebant, ſed magis dolebant, ſicuti & caeteri Chriſtiani deuoti, ſcientes nihilominus nihil circa Chriſtum caſualiter aut fortuitu contigiſſe, ſed totum ex voluntate diuina & prouidentia diſponente. Et ſi adhuc forſitan replices, Si Deus vult peccatum, debes tu aut potes ſimiliter licitè illud velle, quare & ſimiliter gaudere de illo, dicente Scriptura, Deſiderium ſi compleatur, delectat animam, Parabol. 13. Poteſt ſecundum Anſelmi, Auguſtini, & aliorum Patrum ſententiam reſponderi, quòd rectitudo voluntatis non ſemper eſt quenquam velle quod Deus vult, ſed quod Deus vult eum velle cum circumſtantijs requiſitis, quapropter & ſimiliter de gaudere. Vel forſitan poſſet dici, quòd peccatum in quantum eſt poena, & à Deo, eſt illius tamen quodam modo, ſicut ex praemiſſis hic & triceſſimo ſecundo huius apparet, & ſic forſan poteſt homo gaudere de illo, non autem in quantum eſt peccatum liberae voluntatis. Pro quo dicit Gregorius, viceſimo ſecundo,Gregorius. Moral. 10. ſuper illud Iob triceſimo primo, Si gau ſus ſum ad ruinam eius qui me oderat; Cùm peruerſum quenquam omnipotens Deus percutit, condolendum eſt miſeriae pereuntis, & congaudendum iuſtitiae Iudicis. Illud autem Anſelmi, quòd rectitudo voluntatis eſt quenquam velle, ſicut Deus vult eum velle, procedit ſimiliter de ipſa ſubſtantia actus mali. Conſtat quoque quòd illa definitio ſecundum illa verba praeciſè non eſt conuertibilis cum rectitudine voluntatis, illa, inquam, rectitudine, quae reddit volentes rectos corde, & iuſtos moraliter: Sic enim equus, pueri, moriones, & ſimiles, quodcunque volentes, eſſent moraliter recti corde & iuſti, ſicutex nono huius, 27. & ſequentibus planè conſtat. Neque ſi Deus velit quippiam fieri per Iohannem, & ipſe voluntariè, ſed ignoranter, & non intendenter hoc facit, ignorando videlicet, quòd Deus hoc velit fieri per eum, neque habendo intentionem directam ad Deum, ſed praeter cum vel contra, ſicut frequenter contingit, ſicuti 32. huius praemiſſa teſtantur, dicendus eſt velle rectè moraliter neque iuſtè, ſicut Philoſophis moralibus, & Theologis ſatis conſtat: Quis enim neſciat opera ex intentione operantium iudicanda, ſicut tota ſecta Stoicorum concorditer atteſtatur. Philoſophus etiam ſeptimo Politicorum 15. Duo, inquit, ſunt in quibus fit bene omnibus;Philoſophus. vnum quidem in eo quod eſt intentionem & finem actionum poni rectè; vnum quidem inuenire actiones ferentes ad finem. Et ſexto Ethicorum 10. Opus perficitur & ſecundum prudentiam, & ſecundum moralem virtutem: Virtus quidem enim intentionem facit rectam, prudentia autem quoad hanc. Et infra; Iuſta dicimus operantes quoſdam nequaquam iuſtos eſſe, puta à legibus ordinata facientes, vel nolentes, vel propter ignorantiam, vel propter altorum quid, & non propter ipſa, quamuis opertantur quidem quae oportet, & quaecunque oportet ſtudioſum, ſed vt ſic videtur, & qualiter habentem operari ſingula, velut ſit bonus. Dico autem puta propter electionem, & ipſorum gratia gratiam operatorum. Qui & ſecundo Ethicorum, quarto, ponit conuenientiā artis & virtutis in iſto, quòd ad hoc, quòd aliquis ſit artifex, puta Grammaticus, non ſufficit quod faciat opus artis, puta opus grammaticum, ſed & requititur, quòd faciat illud artificialiter, puta grammaticè ſecundum grammaticam ſcilicet exiſtentem in eo: Dicit enim; Contingit grammaticum quidem facere & à caſu, & alio ſuppoſito. Tunc igitur grammaticus, ſi grammaticum quidem faciat, & grammaticè, hoc autem eſt ſecundum eam, quae in ipſo eſt, grammaticam, innuens quòd contingit ſimiliter in virtute. Vbi & ſtatim ponit differentiam artis & virtutis ſic dicens; Adhuc neque ſimile eſt in artibus & virtutibus. Quae enim ab artibus fiunt, bene habent in eis, ſufficit igitur haec qualiter habentia fieri: quae autem ſecundum virtutes fiunt, neque ſi haec qualiter habeant, iuſte vel temperatê operata ſunt, ſed & ſi operans qualiter habens operetur: Primum quidem ſi ſciens, deinde ſi eligens, & eligens propter hoc. Quis inſuper neſciat oporationes morales nequaquam ex ſola ſubſtantia operis, ſed multo per amplius ex circumſtantijs diſcernendas; quarum vna eſt, nec minima, qua intentione, cuius finis obtentu, cuius finaliter gratia opus fiat. Quare & Philoſophus tertio Ethicorum. 3. ſeptem circumſtantias morales enumerat, quis, quid, circa quid, & in quo, quo, cuius gratia, & qualiter. Iſtam quoque ſententiam planè monſtrant multae autoritates Catholicae recenſitae in oſtenſione 32. partis corolla • ij primi huius; imo & totius fidei Catholicae ſummus Autor, ſub Metaphora oculi ſimplicis atque nequam: Hanc enim quis vſpiam dubitat ad intentionem interioris oculi referendam. Quapropter & ipſemet Anſelmus qui de veritate 12. docet, quòd veritas, rectitudo & iuſtitia ſunt idem realiter, imo & quod inuicem ſeſe definiunt, De libero arbitrio 3. & 8. & de concordia, 5. & 8. definit iuſtitiam eſſe rectitudinem voluntatis propter ſe ſeruatam, videlicet propter ipſam rectitudinem ſiue iuſtitiam, quod fieri nuſquam poteſt niſi per intentionem directam finaliter ad rectitudinem ſeu iuſtitiam propter ipſam. Quare & de concord. 8. ſic ait; Sed ne quis exiſtimet autoritate diuina dici iuſtum illum vel rectum, qui non niſi propter aliud tenet rectitud nem voluntatis, Dicimus iuſtitiam eſſe rectitudinem voluntatis propter ſe ſeruatam: Qui enim ſolum propter aliud illam ſeruat, non eam diligit, ſed illud propter quod illam ſeruat, & ideo non eſt dicendus iuſtus, nec talis rectitudo nominanda eſt iuſtitia. Idem & de veritate 12 praemiſſo, quod quicquid debet eſſe rectè & iuſtè & eſt, nec aliquid rectè & iuſtè eſt niſi quod debet eſſe; quaerit, an lapis deſcendens debeat dici iuſtus, quia facit quod debet? & reſpondet quod non, quia non vult quod facit. An etiam eqúus volens paſcere, valeat dici iuſtus quia volens facit quod debet? & reſpondet, quod non, quia iuſtitiam ſeu rectitudinem non agnoſcit. An inſuper quicunque homo volens quod debet, recte velit & habeat rectitudinē voluntatis? & reſpondet quod non, quia poteſt hoc facere neſciens, vt ſi quis vult claudere oſtium contra illum, qui, ipſo neſciente, vult alium in domo occidere. Amplius autē an ille qui ſcit ſe debere velle quod vult, ſemper rectè velit, & habeat rectitudinem voluntatis? & reſpondet quod non, quia poteſt contingere vt intelligens velit quod debet, & nolit ſe debere, ſicut cùm latto cogitur ablatam pecuniam reddere. Adhuc autem, An omnis qui ſcit & vult ſe debere velle quod vult, habeat rectitudinem voluntatis, & reſpondet quod non, ſicut eſt de illo qui cibat pauperem eſurientem, propter inanem gloriam conſequendam. Et addit, Omnis voluntas ſicut vult aliquid, ita vult propter aliquid; Nam quemadmodum conſiderandum eſt quid velit, ſic videndum eſt cur velit; quippe non magis recta debet eſſe volendo quod debet, quàm volendo propter quod debet. Quapropter omnis voluntas habet & cur, & quid. Omnino namque nihil volumus, niſi ſit cur volumus; Iuſtus autem cùm vult quod debet, ſeruat voluntatis rectitudinem, non propter aliud, in quantum iuſtus dicendus eſt, quàm propter ipſam rectitudinem. Ex his igitur omnibus clarè patet, non omnem volentem, ſicut Deus vult cum velle, ideo ſemper neceſſario ſimpliciter rectè velle, niſi ſcienter, ſcientia ſaltem in moralibus requiſitâ, & intendenter hoc velit, vt ſcilicet credat Deum ſic velle, & ideo finaliter, ſecundum intentionem & propoſitum ſuum ſic velit, vt diuinam non ſuam perficiat voluntatem. Poſſet autem qui vellet, multò breuius exponere ſic Anſelmum, cum dicit; Quod rectitudo voluntatis, eſt quenquam velle, ſicut Deus vult eum velle; quod accipitibi, vult, pro vult ſimpliciter, diligit, & approbat, non ſecundum quid, vt eſt dictum; & non quilibet qui vult aliquid, vult ſicut Deus vult, ſimpliciter diligit, & approbat eum velle. Et ſi adhuc replices contra iſtud ponendo quenquam ſcire, Deum velle ipſum committere peccatum adulterij, quod ideo ſcienter & intendenter modo praedicto committat, qui tunc peccat, & non peccat; peccat enim peccatum adulterij committendo, non peccat cum hoc agendo rectè velit & agat, & habeat rectitudinem voluntatis & operationis, ſicut ex praemiſsis videtur. Si per peccatum adulterij intelligas actum, quiſolet eſſe adulterium & peccatum, videtur quod aliquis ex diſpenſatione ſeu iuſsione diuina poſſet ipſum committere, non peccando, ſicut videtur fuiſſe ad literam de Hoſea; qui Domino imperante accepit vxorem fornicationum, & fecit filios fornicationis ex ea, ſicut Hoſeae primo apparet, ſicut & quidam Doctores intelligunt, quanquam & quidam ſentire contrarium videantur: Conſtat ſiquidem ex praemiſsis vigeſimo ſexto huius, talem actum non eſſe per ſe peccatum. Et ſi adhuc obſtate coneris, ponendo quenquam ſcire, Deum velle ipſum committere aliquod peccatum exiſtens peccatum, actum peccati cum malitia conuolutum; qui ideo ſcienter & intendenter modo praedicto ipſum committat, tunc peccat, ſicut hypotheſis clarè probat, & non peccat ſecundū reſpōſionem praemiſſam: Poſitio tua repugnantiam & contradictionem patenter includit, videlicet ipſum peccare, & ſimiliter non peccare. Quilibet enim cognoſcens voluntatem diuinam, & faciens aliquid propter eam tantummodo & ſecundum eam in omnibus, videtur bene facere & non peccare. Sed ex hoc forſitan argues, Deum habere aliquam voluntatem circa hominem & liberum actum eius, cui homo non poteſt ſe meritoriè conformate, quantumcunque Deus illam cognoſcendam illi reuelet, & reuelare conetur, volūtatem videlicet qua vult hominem peccare, committereuè peccatum, exiſtens peccatū. Nonne & tu fateberis Deum habere aliquā voluntatē circa Angelum & hominē confirmatos, cui ſe ſcienter non poſſunt meritoriè conformare? Conſtat enim confirmatos in beatitudine conſummata, non poſſe vlterius in merito proficiſci, & ſi promeritoriè, poſueris rectè ſeu tuſtè, conſtat adhuc Deum poſſe velle quēpiam non ſe conformare iuſtè & recte voluntati diuinae, cui voluntati quomodo ſcienter, iuſtè & rectè ſe poterit conformare? Poteſt quoque Deus velle quempiam facere quippiam ignoranter, cui voluntati quomodo poſſet quis ſe ſcienter aptare? Poteſt etiam Deus velle hominem errare, credendo hoc falſum vel illud, & quomodo huic voluntati poteſt ſe ſcienter aliquis conformare? Quomodo namque poteſt quis ſcienter errare credendo in particulari, & ſub propria forma ſua diſtinc • falſum quodcunque? Quis etenim ita ſcienter ſciens aliquid eſſe falſum, credit illud ſimiliter e • e verum? Poteſt inſuper Deus velle, quempiam velle & orare meritoriè, ſanctè, & iuſt • , iuſtè, inquam, reſpectu ipſius volentis aliquid fieri, credendo ignoranter & erron • illud feri, Deo placere, aut Deum hoc velle, Deo volente contrarium & non illud, cui voluntati quomodo quiſquam conformauerit ſe ſcienter? Adhuc autem fortaſis non deſines obiectare, ponendo quenquam ſcire Deum velle, peccare ipſum, tunc talis debet, aut licitè poteſt peccare. Debet namque poteſtuè licitè diuinae ſe ſubdere voluntati; & ipſi ſe plenatiè conformare, praeſe tim cùm cam cognoſet. Sed iſtud procedit ſimiliter de eſſentia actus turpis, & nihilominus ſoluitur per praemiſſa. Neque adhuc fortaſsis ceſſabis, ſed dices. Tu bene ſcis aut credis, quod aliquando peccabis; ſcis ergo aut credis ſecundum praemiſſa Deum hoc velle. Quare & tu ipſe debes aut potes lic • tè idem velle. Sed iſtud procedit ſimiliter de ſubſtantia act • s mali; ſoluitur etiam per praemiſſa. Ad aliud patet per idem, per ſubſtantium ſcilicet actus turpis, & per alia iam praemiſſa. Conſequentia inſuper claudicat, nec procedit: Ponatur enim quòd ſcias, Deum velle te nihil velle, vel quòd velit te velle ipſum ſolum, ergo debes hoc velle, quomodo ſequitur? Illud autem Auguſtini & Anſelmi de debere, ad confirmationem huius adductum, ſoluitur per praemiſſa: Procedit enim ſimiliter de ipſa eſſentia actus mali: neque etiam quicunque facit quod debet, ideo ſtatim iuſtè facit, aut rectè, niſi ſcienter & intendenter hoc faciat modo dicto, ſicut praecedentia manifeſtant; quod & teſtatur Anſelmus ſuperiùs recitatus. Veruntamen debitum fieri, poteſt dupliciter attendi, reſpectu videlicet voluntatis diuinae, & reſpectu voluntatis rationalis creatae; Reſpectu voluntatis diuinae omnia debent fieri ſicut fiunt, & iuſtum & rectum eſt cuncta ſic fieri ſicut fiunt, ſicut praehabita clarè monſtrant; Reſpectu verò voluntatis rationalis creatae, illud ſolùm in actionibus eius eſt debitum fieri, iuſtum, & rectum, quod facit ſcienter, & intendenter ad Deum, & ex eius amore finaliter propter eum, ſicut per hic praemiſla, & per 30am partem Corollarij, primi patet. Ad illud etiam Auguſtini; Si voluntas eſt iuſta, quiſquis ei obtemperauerit, non peccabit, ſimiliter reſpond • ndum: Pro alio autem conſtat, quòd quis poteſt iuſtè & rationabiliter accuſare atque vlciſci aliquod factum, cuius eſt aliquo modo autor, puta ſi faciens nequaquam hoc faciat ſcienter, intendenter, & animo exequendi autoritatem, ſeu voluntatem ſui autoris, ſed modo contrario, & animo malignandi, ſicut praehabita docuerunt. Ad autoritates Scripturae patet per praedicta: Poteſt tamen ſic obijci, Deus vult peccatum, ergo aliquo modo diligit peccatum, & odit omne peccatum; ergo idem diligit atque odit: Dicendum, quòd loquendo de diligere & odire ſecundum quid, concluſio eſt vera de Deo, ſicut & de homine: Poteſt enim quis diligere aliquem tanquam patrem, & odire eum tanquam punientem; Deum autem diligere aliquem, eſt velle ſibi bonum, & odire eum, velle ſibi malum, ſicut ex 25o conſtat, & ſic vult electis ſuis bonum aeternum & malum temporale; reprobis autem contrariè; & ipſi diabolo vult magnum bonum naturae, & magnum malum p • nae, & miſeriae ſempiternae: Vel poteſt dici in his omnibus, ſicut dicitur à nonnallis, quòd ſicut peccatum & omnis priuatio non intelligitur per ſe, ſed in comparatione ad ſuum habitum, & non propriè poſitiuè, ſed quodammodo priuatiuè, ſicut 26um tradit; ſic etiam peccatum eſt a Deo volutum priuatiuè; quilibet tamen actus ſecundum id quod eſt, quia, vt ſic, bonus eſt, eſt volutus a Deo propriè poſitiuè. Haec autem reſponſio, ſi plenè ſufficiat, & maioribus placeat, placet mihi: Mallem enim in huius magnitudine quaeſtionis maiores audire, quam ipſe minimus reſpondere.

CAP. XXXV. Contra Pelagium, quòd gratia gratis datur à Deo, non praecedentibus meritis comparatur.

AMpliùs autem, quia ſub prouidentia Dei magnifica diuina munera continentur; neceſſe videtur, qui de prouidentia Dei vult agere, de diuinis muneribus non ſilere. Omnia ſiquidem praeter Deum, quinimo etiam Deus ipſe, diuina munera comprobantur. Apoſtolus compatantur, ſicut tertium huius, & 4, 2, 9, 27, & ſequentia manifeſtant. Quare dicit Apoſtolus quòd ipſe dat omnibus vitam, & inſpirationem, & omnia. Hoc igitur cognito, vlteriùs oſtendendum, quòd Deus dat omnia munera ſua gratis. Non enim eſt cupidus, neque indigens alicuius, ſicut tertia pars. & quinta Corollarij primi docent: Sic etiam dare eſt magnificentius & liberalius, melius & perfectius, quam alio modo dare, ſeu potiùs vendere, pro aliquo commodo prouenturo ex munere donatori. Hic igitur modus dandi Deo incunctanter eſt dandus, per primam Suppoſitionem, & tertiam partem Corollarij primi huius, ſicut & viceſima nona pars eiuidem Pela • nos rela • it. Qua propter & quodlibet donum Dei poteſt non inco • gruè, gratia Dei dici, gratia ſcilicet gratis data: Haec autem gratia communis eſt omnibus creaturis irrationalib • & rationalibus, gratis pariter & ingratis. Nec ſine gratiarum actione gratiſsima vlterius aduertendum, quòd eſt quaedam gratia, quaedam ſpecies gratiae • am praedictae, gratis omnibus multùm grata, quae nedum gratis datur a Deo, verùm etiam cui datur, efficit gratum Deo, charum, amicum, & filium in praeſenti, & conſortem gloriae in futuro. De hac igitur gratia, ipſa me diligente, per omnia, contra Pelagianos ingratos, & gratiae inimicos, paululum diſſerendum. Dicunt nempè Pelagiani peſtiferi, quòd haec gratia Dei ſumma, nequa quam gratis datur à Deo, ſed praecedentibus meritis comparatur. Verum hi Pelagiani per hic praemiſſa, & per 29. partem Corollarij primi, huius, pelluntur in pelagus & plectuntur. Praeterea ſi Deus det merita aut quaecunque adiutoria alicui praedeſtinato ad Regnum, non dat ea propter aliquam vtilitatem Dei ſecundum priora, ſed vt ille praedeſtinatus conſequatur Regnum per ea, quia rationabiliter vult; & poteſt oſtendi per 22um iſtius; & ſi vult ipſum habere merita, vt per ea conſequatur Regnum, prius naturaliter vult ipſum habere Regnum; haec enim eſt cauſa finalis quodammodò, quare vult ipſum mereri, ſcilicet vt per hoc acquirat ſibi Regnum, & gratis acceptat eum ad Regnum prius quàm velit aut acceptet merita eius. Quia ergo primò ex ſua liberalitate magnifica, gratis acceptat ad regnandum, nec decet quòd ad tantum regnum aſcendat immeritus, vult eum mereri, & dat ſibi adiutorium, & gratiam ad merendum. Gratia ergo gratificans & gratia gratis data, ſecundum diſtinctionem 25. ſcriptam, praecedit naturaliter omnia merita cuiuſcunque. Hoc poſſet probari à ſimili: Si enim pater velit filium mercari, vt emat agrum, prius naturaliter vult ipſum habere agrum, quàm mercari; haec enim eſt cauſa finalis illius, ideoque gratis dat ſibi pecuniam, non propter hoc quòd mercatus eſt, ſed vt mercetut, & ſic agrum acquirat. Hoc etiam totum confirmatur per illud Philoſophicum vulgatum ex 2. Phyſ. 89. & 3. de Anima 49. & 3. Eth. 8. In operabilibus, primum in intentione eſt vltimum in executione. Item voluntas fertur in finem per ſe & primò, in tantum quòd non conſulit circa ipſum, ſed non fertur in media, niſi tantummodò propter finem; ideoque de ipſis conſulit ſtudioſe. Quare prius vult finem quàm media.Philoſophus. Vndè Philoſophus 2. Eth. 8. Conſiliamur autem non de finibus, ſed de his quae ad fines: Neque enim Medicus conſiliatur, ſi ſaluabit, nec Rethor ſi perſuadebit; nec Politicus ſi pacem faciet; neque illorum aliquis de fine, ſed ponentes finem aliquem, qualiter, & per quae erit, intendunt. Item Deus benè praeſcit & vult, quòd quicunque habet perſeneranter bona merita, regnabit; nec aliquis poteſt habere bona merita perſeueranter, niſi ipſemet velit, operetur, donet, & ſeruet, per nonum iſtius; Prius ergo tempore & naturâ vult Deus quenquam regnare, quàm debet ſibi bona merita; quare & priuſquam habeat bona merita. Non ergo propter merita, tanquam propter cauſam priorem, ipſum gratificat & acceptat ad Regnum, ſed gratis omnino, & propter hoc dat ſibi gratiam ad merendum.

Ego autem ſtultus a ſcientia Dei & vanus, quando Philoſophicis literis intendebam, errore contrario ſeducebar. Quandoque enim audiui Theologos iſtam tractare materiam, & pars Pelagij mihi verior videbatur. In Scholis enim Philoſophorum, rarò ſolebam quicquam audire de gratia, niſi aequiuocè forſan dicta; ſed tota die audiui, quòd nos ſumus Domini noſtrorum actuum liberotum, & quòd in noſtra poteſtate eſt, operari benè vel malè, habere virtutes vel vit • a, cum ſimilibus ſuis multis. Et ſi quandoque in Eccleſia audiui lectionem Apoſtoli gratiam extollentem,A • ſtol • . & liberum deprimentem arbitrium, cuiuſmodi eſt illud ad Rom. 9. Non volentis neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei, & multa ſimilia, ingrato mihi gratiae diſplicebat. Cum Manichaeis quoque credebam Apoſtolum, velut hominem, potuiſſe in aliquo, à veritatis ſemita de • iaſſe. Poſtea verò adhuc nondum Theologiae factus auditor, praedicto argumento velut quodam gratiae radio viſitatus, ſub quadam tenui veritatis imagine, videbar mihi videre à longe gratiam Dei omnia bona merita praecedentem tempore & natura, ſcilicet gratam Dei voluntatem, qui prius vtroque modo vult merentem ſaluari, & prius naturaliter operatur meritum eius in eo, quam ipſe, ſicut eſt in omnibus motibus primus Motor;Augustinus. vndè & ei gratias refero, qui mihi hanc gratiam gratis dedit. Auguſtinus etiam hoc errore Pelagij ſe fatetur quandoque deceptum, in tantum quòd textus Apoſtoli gratiam commendantis, teſtimonijs Legis & Prophetarum nequaquam ſibi videbatur congruere, ſed etiam aduerſari; à quo errore ad veritatis notitiam ſimilis ratio deducebat: Dicit enim de praedeſtinatione Sanctorum quarto. Cum ſimiliter vt Pelagius errarem, putans fidem, qua in Deum credimus, non eſſe donum Dei, ſed à nobis in nobis, & per illam nos impetrare Dei dona, neque fidem putabam Dei gratia praeuenire, hoc praecipuè Apoſtoli teſtimonio ictus, conuictus ſum, Quid habes, quod non accepiſti, ſi autem accepiſti, quid gloriaris, quaſi non acceperis? Et ſeptimo Confeſſ. vlt. poſtquam confeſſus eſt, quomodò per libros, ſapientiam, & ſcientiam ſaeculares erat inflatus, & poſtea diuina gratia viſitatus, ſic dicit; Auidiſſimè arripui venerabilem ſtilum Spiritus tui, & prae caeteris Apoſtolum Paulum, & perierunt illae concluſiones questiones, in quibus aliquandò viſus eſt mihi ad • erſari, & non congruere Teſtimonijs Legis & Prophetarum textus ſermonis eius, & apparuit mihi vna facies eloquiorum caſtorum, & inueni quicquam verum illac legerem, hac cum commendatione gratiae tuae dici, vt qui videt non ſic glorietur quaſi non acceperit; Quorum etiam veſtigia in tota iſta materia quantum poſſum, ſpecialiter inſequor, quia vnus mihi videtur tam Logicus, quam Philoſophus Apoſtolorum, aliuſque Doctorum. Multi quoque, vt timeo, moderni Philoſophi, hanc falſam inſantam ſub ſpecie verae ſapientiae chariùs amplectuntur. Videtur enim multis, multum veriſimiliter colorata, conueniens experientiae & conſona rationi (falſa enim quandoque probabiliora ſunt veris) quam tamen ſi verè philoſophari voluerint, poſſunt philoſophicè confutare, non dico per rationes hîc poſitas, aut ponendas, ſed fortè per alias fortiores, quas praeueniente Dei gratia poterunt inuenire. Amplius autem gratia Dei duce, proceditur iſto modo: Nullus poteſt habere merita, nec perſeuerare in eis, niſi Deus det & ſeruet, vt proximo eſt oſtenſum; & ſi vellet dare malo bona merita & ſeruare ea, ſicut facit bono, ipſe mereretur, & perſeueraret ſimiliter ſicut bonus, ſicut decimum clarè probat. Non ergo propter merita, ſed gratis eligit hunc, non illum. Item ſi Deus propter bona merita priora det gratiam, quare ergo dat illa merita? non propter alia merita priora, ne forte ſic proceſſus fieret infinitus; gratis ergo dat illa, quare & gratiam. Haec enim ex vi nominis ſui, inter omnia data, gratiſsimè dari videtur. Nec poteſt dici, quòd dat huic bona merita, quia praeſcit quòd bene vſurus eſt illis, quia ita faceret quilibet, ſi Deus vellet quòd bene vteretur illis, vt patet per decimum. Nec aliàs poterit, ſicut capitulum nonum probat; quomodo etiam poſſet quis bonis meritis malè vti, aut non bene, cùm bonum meritum bonus vſus, ſeu actus exiſtat? Item ſi Deus daret alicui gratiam propter merita, ergo quia merebitur, vellet ipſum regnare, & quia merebitur, vellet ipſum habere merita. Ipſum ergo mereri eſſet cauſa volutionis diuinae mouens voluntatem diuinam, & ipſa, patiens à mereri, contra viceſimum, & quod ipſe merebitur, eſſet cauſa, quare Deus vult ipſum mereri, quod falſum eſt; contrarium enim eſt verum. Propter hoc enim, quòd Deus vult ipſum mereri, ipſe merebitur, ſicut 14. oſtendebat. Adhuc autem, tunc Deus, quantum eſt de ſe, eſſet in potentia, & in differentia pura, ad volendum hunc habere gratiam, vel carere, & pateretur, actuaretur, & determinaretur per meritum huius bonum vel malum, quod perfectioni, & actualitati eius ſummae repugnat, ſicut ex viceſimo huius patet. Item, ſi Deus non daret gratiſsimè gratiam, ſed propter aliquam cauſam inferiorem contingentem & liberam, non certe praeſciret ſe daturum illam, ſicut decimum octauum huius oſtendit: Eâdem enim cauſa praecisè qua Deus primò praeſcit ſe daturum gratiam, pro tempore dationis ſcit ſe dare illam. Nam propter quamcunque cauſam tunc dat gratiam, ſemper praeſciuit & voluit dare gratiam propter illam; alias enim haberet mutabilem voluntatem, contra viceſimum tertium. Item ſi Deus daret gratiam pro meritis, hoc vellet & faceret, quia ſic fieri iuſtum eſſet, cùm tamen ſit è contra & non ita, ſicut viceſimum primum docet. Item tunc collatio gratiae, & meritum hanc praecedens non conunerentur ſub diuina prouidentia, cùm per capitulum decimum ipſa fit efficax, ſed relinquerentur caſui & fortunae contra 27um, & alia quae ſequuntur. Item per primam ſuppoſitionem Deus eſt tantum bonum, quod non poteſt intelligi aliquid maius co, & bonum eſt ſui ipſius communicatiuum, & maius magis; Deus ergo eſt ita liberaliter communicatiuus & datiuus, quòd liberalius communicari vel dari non poterit cogitari: ſed liberalius eſt dare gratis omninò nullo penitus merito praecedente; ſic ergo Deus dat, maximè cùm non indigeat bonis noſtris; & quid liberalius vel gratius dabit quàm gratiam? dat ergo gratiam Deus gratis. Hoc autem & ſignificatio nominis gratiae ſignificare videtur, quod ſit videlicet gratis data, in quo fundans ſe Apoſtolus ad Romanos, vndecim. probat per demonſtrationem ducentem ad impoſsibile, ſcilicet ad abnegationem eiuſdem à ſe, gratiam non eſſe ex operibus: Si,Apoſtolus. inquit, gratia, non ex operibus, alioquin, id eſt, ſi detur oppoſitum, Gratia, iam non eſt gratia. Et ſupra 4. Ei autem qui operatur, merces non imputatur ſecundum gratiam, ſed ſecundum debitum. Item aliqui homines virtuoſi, vt liberalis & magnificus, dant purè liberaliter & gratis omninò, ſecundum exigentiam ſuae virtutis ſine aliquo merito praecedente, vel etiam ſubſequente, vt 4. Eth. docetur; ergo & Deus cùm ſit omni homine virtuoſior, liberalior, & magnificentior infinitè; imò & ſi iſti virtuoſi hoc faciant amicis, vel etiam non inimicis tantummodo, ipſe nedum hoc faciet amicis, & non inimicis, ſi qui tales ſunt medij, ſed etiam inimicis. Nam ſecundum Auguſtinum, Enchir. 56. Minus bonum eſt erga eum eſle beneuolum,Auguſtinus. ſiue etiam beneficum, qui tibi nihil mali fecerit, ſed illud multò grandius, atque magnificentiſsimae bonitatis eſt, vt tuum quoque diligas inimicum, & ei bonum velis & facias. Vnde Apoſtolus ad Romanos, quint. Commendat, id eſt, commendandam oſtendit,Apoſtolus. Deus charitatem ſuam in nobis, quoniam cum adhuc peccatores eſſemus, Chriſtus pro nobis mortuus eſt & cum inimici eſſemus reconciliati ſumus Deo per mortem Filij eius. Item decentius videtur, quod bona diſpenſentu • ſecundum voluntatem ſapientioris & melioris, quàm ſecundum voluntatem minus ſapientis & boni; Deus autem omni homine eſt ſapientior & melior infinite; decentius ergo videtur, quod omnia diſpenſentur ſecundum voluntatem diuinam, quàm cauſaliter a priori ſecundum merita voluntatis humanae. Vnde ad Epheſ. 1. Qui omnia operatur ſecundum conſilium conſilium voluntatis ſuae. Item nulli dubium, quin Deus poſſet conferre gratiam ſuam gratis, & hoc eſſet miſericordius atque decentius; quis ergo in tantum nouit ſenſum Domini, aut conſiliarius eius fuit, quod audeat negare Deum ſic facere, cùm debeat hoc potius affirmare, qui & in paruulis ita facit notoriè, ſicut trigeſimum primum huius allegat? Etſi quis dicat, Non eſt iuſtum ſic fieri; quare non ſic facit; ſciat ex vigeſimo primo huius, nihil eſſe iuſtum in talibus, niſi quia volutum eſt à Deo, non è contra: Non enim quia iuſtum eſt, ideo volutum eſt à Deo. Item ſi quis meruit gratiam ſuam dignior eſt illa, quàm ſi • llam non meruiſſet; Dignus eſt enim operarius mercede ſua, Luc. 10. & ad Rom. 4. Ei, qui operatur, merces imputatur non ſecundum gratiam, ſed ſecundum debitum; quilibet ergo homo habens gratiam quam meruit, dignior eſt illâ, quàm Chriſtus gratià vnionis, vel quacunque alia gratia ſibi in principio gratis data, (Non enim meruit hanc vel illam) quod quicunque conceſſerit, monſtrabit ſe non eſſe membrum Chriſti, ſed potius Antichriſti,Auguſtinus cùm ſe efferat ſupra caput. Vnde Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum 19. Eſt praeclariſsimum lumen praedeſtinationis & gratiae ipſe Saluator Chriſtus Ieſus, qui, vt hoc eſſet, nullis praecedentibus meritis comparauit. Aperiat itaque nobis in capite noſtro ille fons gratiae, vnde vnicuique ſecundum menſuram per cuncta eius membra ſe diffundit; ea gratia fit ab initio fidei ſuae homo quicunque Chriſtianus, qua gratia homo ille ab initio ſuo factus eſt Chriſtus. Et ſequitur capitulo vigeſimo; Quiſquis in capite noſtro praecedentia merita ſingularis illius generationis inuenerit, ipſe in nobis membris eius praecedentia merita multiplicatae regenerationis inquirat. Et Enchirid. 27. & de bono perſeuerantiae penult. & vlt. ſimilia multa dicit; vbi capite vltimo ita dicit, Qui hunc fecit hominem iuſtum ſinc vllo merito praecedente, ipſe ex iniuſtis facit iuſtos, ſinc vllo merito praecedente ipſorum, vt ille caput, illi membra ſint eius. Item poſitio huic contraria aufert à Deo gratiarum actionum & laudum, timoris & honoris maximam portionem; ſpem quoque hominis cradicat a Deo, & fundat in ſcipſo: Quis enim gratias aget aequaliter, & laudabit, timebit Deum & amabit, ſi reddat meritis ſuis proemium debitum, ſicut ſi gratis ipſum etiam inimicum praeueniat, & conferat cuncta bona? Quare etiam non ſperabit in ſeipſo, cùm ſufficiat ipſe ſibi? quae tamen quàm pernicioſa ſunt omnia, & Chriſtianae doctrinae contraria, quis ignorat? Hoc etiam teſtatur copioſiſsimè vtriuſque ſeries Teſtamenti, vnde pauca teſtimonia nunc adducam. D • ut. 9. 〈◊〉 13. Deuteronomij nono; Neque enim propter iuſtitias tuas ingredieris, vt poſsideas terram. Iob 31. Si laetatum eſt in abſcondito cor meum, & oſculatus ſum manam meam ore meo, quae eſt iniquitas maxima, & negatio contra Deum altiſsimum: Super quod dicit beatus Gregorius 22. Moral. 9. Per manum quippe operatio, per os autem locutio deſignatur. 〈1 paragraph〉 Manum ergo ſuam oſculatur ore ſuo, qui laudat quod facit, & virtutem ſuae ſibi tribuit operationis Sancti autem viri ſciunt, non virtute propria, ſed praeueniente gratia, ad meliora ſevota vel opera commutatos. Et quia Autoris ſui gratiam negare con • citur quiſquis ſibi tribuit quod operatur, protenus ſubdit, quae eſt iniquitas maxima, &c. qu • illum negat, 〈1 paragraph〉 cuius deſpecta gratia, ſibi vires boni operis arrogat. Pſalmo 55. Pro nihilo ſaluos facies cos, & pro nihilo habuerunt terram deſiderabilem Pſalmo 105. & ſupra 67. Pluu • am volunt ariam ſegregabis haereditati tuae, &c. Super quod Auguſtinus in expoſitione praemiſta, ſubiungit; Multò congruentiùs intelligitur ipſa gratia pluuia voluntaria, quia nullis praecedentibus operum meritis, gratis datur. Si enim gratia, non ex operibus; alioqum gratia, • am non eſt gratia; Non enim dignus ſum, inquit, vocari Apoſtolus, quia perſecutus ſum Eccleſiam Dei; Gratiâ autem Dei ſum, id quod ſum; hoc eſt plunia voluntaria. Voluntariè quippe genuit nos verbo veritatis, haec eſt pluuia voluntaria. Adhuc autem & Eſaiae 52. Gratis,E • . 52. H • lt gloſſa, id eſt veſtra ſponte) venundati eſtis, & ſinc argento redimemini; Gloſſa, id eſt, nullo merito veſtro, ſed gratuito Dei beneficio. Et Hoſ. vlt. Sanabo contritiones corum, diligam cos ſpontancè; gloſſa, id eſt, ſola miſcricordia, quia ipſe prior d • exit nos. Quod & in Nouo Teſtamento, in tempore gratiae clarius demonſtratur. Ipſe enim autor omnis gratiae per Ioannem, Ioan 6. Dei gratiam, plane dicit; Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater, qui miſit me, traxerit illum; &, Nemo poteſt venire ad me, niſi datum ei fuerit à Patre meo, Ioh 6. Et infra 15. Sine me nihil poteſtis facere; Et ſupra 3. Spiritus vbi vult. ſpirat; Marc. 3. Iacob. 1. & infra 5. Filius, quos vult, vi • ficat; & Marc. 3. Vocauit ad ſe quos voluit, & venerunt ad eum; Et Ia • obi 1. Voluntariè genuit nos, verbo veritatis, vt ſimus initium aliquod creaturae eius, & ſimilia multa valde. Teſtis eſt & Apoſtolus ipſe Paulus, vas electionis gratuitae, • apparuit in quo effectus gratiae gratis datae euidentiſsimè patuit, quem non inſiſtentem bonis operibus, imò nec deſiſtentem à malis, ſed adhuc ſpirantem minarum, & caedis in diſcipulos Domini, ac Chriſtianorum ſanguinem, vt vir Belial, ſitientem, ac ipſum Dominum perſequentem ſubitò circumfulſit lux de Caelo, cum qua & ipſum praeuenit gratia Ieſu Chriſti, Act. 9. vt Act. 9. patet. Hic igitur ſpecialiter quodammodo filius gratiae, nec ingratus, ipſam gratiam matrem ſuam in omnibus penè Epiſtolis deuotius honorat, extollit, & praedicat, praecipueque defendit; qui ad Romanos quaſi per totam Epiſtolam prolixè diſputans & acutè, principaliter iſta facit. Vnde capitulo 3. ita ſcribit, Omne os obſtruatur & ſubditus fiat omnis mundus Deo; Gloſſa, totum ei tribuens, nihil meritis proprijs, quia ex operibus legis non iuſtificatur omnis caro, & iuſtificati gratis per gratiam ipſius: Epheſ. 2. Et ad Epheſ. 2. Gratia eſtis ſaluati per fidem, & hoc non ex vobis, Dei enim donum eſt, non ex operibus, ne quis glorietur: Et ad Titum 3. Apparuit benignitas & humanitas Saluatoris noſtri Dei, non ex operibus iuſtitiae, Tit. 3. Rom. 9. quaefecimus nos, ſed ſecundum ſuam miſericordiam ſaluos nos fecit. Hoc idem ad Rom. 9. & 11. nedum dicit, ſed probat per Autoritates veteris Teſtamenti, & per rationem ſimiliter. Nono enim allegat illud Exodi 33. quod Dominus dixit ad Moſen, Miſ • rebor cuius voluero, & demens ero in quem mihi placuerit. Vnde concludit Apoſtolus, Igitur non vol • ntis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei: Si tamen gratia & miſericordia eſſet ex operibus, potius diceretur, Miſerebor & clemens ero ei, qui hoc meruerit; &, Eſt volentis & currentis, id eſt, in merito operantis, vt Deus miſereatur, & gratiam largiatur: Rom. 11. Et 11o probat idem per vnam autoritatem. 3. Reg. 19. dicentem, quòd Deus reliquit ſibi ſeptem millia virorum, qui non curuauerunt genua ſua ante Baal. Vnde concludit, Sic ergo in hoc tempore reliquiae, ſecundum electionem gratiae, ſaluae factae ſunt, & ſtatim poſt probat idem per demonſtrationem ducentem ad impoſsibile, ſcilicet ad abnegationem ciuſdem à ſe, ſcilicet, Si gratia ſit ex operibus, iam non eſt gratia, ſicut erat ſuperiùs allegatum. In hac etiam ſententia omnes Doctores Catholici vnanimiter ſunt concordes, inter quos Auguſtinus, quia ſicut Apoſtolus primò fait infidelis & blaſphemus & inimicus gratiae Ieſu Chriſti, poſtquam praeuentus eadem gratia, ſimiliter eſt conuerſus quodammodo ſingulariter imitatus Apoſtolum, factus eſt gratiae laudator, gratiae magnificus ac ſtrenuus propugnator. Item ad hanc partem poteſt adduci vnum peremptorium argumentum; Pars enim contraria, quae ponit gratiam ſecundum merita noſtra dari, eſt haereſis Pelagiana quam nedum Patres Catholici in Epiſcopali iudicio Palaeſtino damnârunt, verùm & Pelagius ipſe haereticus ibidem damna • i metuens, ſimiliter condemnauit, vt patet per Auguſtinum de haereſibus 88. & de praedeſtinatione Sanctorum 2. & de gratia & libero arbitrio 11. & per Iſidorum 8. Ethic. 19. & recitatur in Canone 24. quaeſt. vlt. Quid autem. Hanc etiam haereſin plenè & ſollicitè deſtruit Auguſtinus, in diuerſis libris contra Pelagianos in genere, & contra quoſdam eorum, vt contra Iulianum & Coeleſtium in ſpecie per libros alios ſpeciales, vt ſatis nôrunt, qui libros Auguſtini nouerunt. Pro hac quoque ſententia, & contra haereſin Pelagianam,Lumbardus adducit Lumbardus 2. ſentent. diſtinct. 24. & multis diſtinctionibus ſequentibus, multa & efficacia teſtimonia veritatis, quae gratiam operantem & cooperantem ſimiliter clarè probant. Contra haec autem Pelagius obijcit ſic quaerendo, Si gratia gratis detur, cùm omnes homines de ſe ſint pares, quare datur huic, non illi? Quaero etiam ego à ſic quaerente, quare Deus de infinitis animabus, & quibuſlibet alijs rebus aequè poſsibilibus, & aeque bonis per omnia, ſi crearentur, creat ha • non illas? Quaerat etiam iſte, ſicut in perſona talium quaerit Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum 19. Ego ſum homo ſicut Chriſtus eſt homo, cur non ſum quod ille? Dei enim gratia ille talis ac tantus eſt; cur diuerſa eſt gratia, vbi natura communis? certè non eſt perſonarum acceptio apud Deum. Et quaſi reſpondendo quaerit Auguſtinus; Quis, non dico Chriſtianus, • ed inſanus hoc dicat? Idem in homilia viceſima ſexta ſuper illud Iohan. 6. Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater qui miſit me, traxerit illum, ſic quaerenti, quaſi non reſ • • ndendo reſpondet; Magna, inquit, gratiae commendatio; Nemo venit niſi tractus, q • em trahat & quem non trahat, quare illum trahat & illum non trahat, noli velle iudicare, ſi non vis errare. Huic tamen quaerenti reſpondet 21um huius. Adhuc autem Pelagiani ingrati gratiae, non de inunt obuiare, ſed ſicut falſigraphi errantes, non intelligentes Scripturas, neque veritatem Dei, ſicut beatus recitat Auguſtinus, de gratia & libero arbitrio 11. talia teſtimonia de ſacra Scriptura ad roborationem ſui erroris colligunt, & proponunt: Conuertimini ad me, & ego conuertar ad vos: & 2o lib. Paral. Dominus vobiſcum cùm ſi vos eſtis cum co. & ſi quaeſi • s eum inuenietis eum; ex quibus nituntur arguere gratiam ſecundum merita noſtra dari. Sed fruſtra cum alibi ſic ſcribatur, Deus virtutum conuerte nos, Deus, tu conueriens vinificabis nos; &, Poſtquam conuertiſti me, ego egi poenitentiam, Ier. 31. & Thren. vlt. conuerte nos Domine ad te & conuertemur, Innoua dies noſtros ſicut à principio. Ecce quòd Dominus nos lapſos ad gratiam innouat, ſicut & per eam in principio nouos facit. In talibus tamen praeceptotijs, Conuertimini ad me &c. ſecundum Auguſtinum ibidem, capit 11. & 12. manifeſtat liberum arbitrium voluntatis. Et infra 23. Quandò iubetur, vt operentur, liberum praeuenitur arbitrium, ſed ideò cum timore & tremore, ne quis ſibi tribuat quòd benè operatur; imò ſi Pelagius habet et dimidium oculum, poſſet videre, quòd Deus eo ipſo quòd ſic praecepit praecipit, peruenit voluntatem, ipſam excitans ad agendum, non tamen vt ſine ipſo hoc faciat, ſed cum ipſo, ſicut praecedentia docuerunt. Quapropter & dicit, Sine me nihil poteſtis facere, Iohn 15. 2. Cor. 15. Auguſtinus Ioh. 15. Et Apoſtolus 1. ad Cor. 15. Abundantius omnibus laboraui, non autem ego, ſed gratia Dei mecum. Similem quo que falſigraphiam recitat Auguſtinus, de praedeſtinatione Sanctorum 13. in haec verba; Cum dicitur, inquiunt, Si credideris, ſaluus eris, vnum horum exigitur, alterum offertur; quod exigitur in hominis, quod offertur, in Dei eſt poteſtate; & quaerendo, ſic obijcit contra eos; Cur non vtrumque in Dei eſt poteſtate, & quod • ubet, & quod offertur? Et ſtatim probat quòd ſic. Rogatur enim vt det, quod iubet; Rogant enim credentes vt ſibi angeatur fides; Rogant pro non credentibus vt eis donetur fides; Et in ſuis igitur incrementis, & in ſuis initijs, Dei donum eſt fides, quamuis & ipſa, cum dicitur, Si credideris, ſaluus eris, propoſito praemio ſalutis, à nobis exigatur. Ideò enim hoc & ſimilia nobis praecipiuntur, & Dei dona eſſe monſtrantur, vt intelligatur, quòd & nos ea faciamus, & Deus facit,Ezechiel. vt illa faciamus, ſicut per Prophetam Ezechielem apertiſſimè dicit; Ego faciam vt faciatis. Attendite, & vide bitis Deum promittere ſe facturum vt faciant, quae iubet vt fiant. Vndè Ezechiel 36. Non propter vos ego faciam, domus Iſrael, ſed propter nomen ſanctum meum adducam vos in terram veſtram, effundam ſuper vos aquam mundam & mundabimini, & ab vniuerſis idolis veſtris mundabo vos, & dabo vobis cor nouum, & Spiritum nouum ponam in medio veſtri; auferam corlapideum, & dabo vobis cor carneum, & faciam vt in praeceptis meis ambuletis, & iudicia mea cuſtodiatis & operemini. Poſſetque non inconuenienter intelligi, Conuertimini ad me & ego conuertar ad vos, hoc modò; Conuertimini ad me per gratiam operantem & liberum arbitrium voluntatis, & ego conuertar ad vos per gratiam cooperantem, gratiam priſtinam conſeruando, vel pleniorem donando, ſecundum quod Apoc. vlt. ſcribitur,Apocalipſis. • elmus. Sanctus ſanctificetur adhuc. Vndè & Anſelmus de Concordia 10. Dicitur, inquit, conuerſis, conuertimini, aut vt magis conuertantur, aut vt ſeruent quod conuerſi ſunt. Adhuc autem & quidam Pelagij aduocati non deſinunt oblatrare, multa quidem & manifeſta verba Epiſtolae, ſicut dicunt, beati Ieronymi ad Demetriadem de Inſtitutione virginis, allegando, contra adiutorium gratiae, & pro ſufficientia liberi arbitrij ad opera quaelibet virtuoſa. Sed hi, vt videtur, negligentes in hac parte ſcripta maiorum, Scripturam Pelagianam, quam Auguſtinianam, Scripturam Haereticam, quàm Catholicam charius amplectuntur. Conſtat nempè legentibus, & non negligentibus Epiſtolarium beati Ieronymi, duas eſſe Epiſtolas intitulatas Ieronymo ad Demetriadem, quarum vna ſcilicet 94. tale habens initium, Inter omnes materias, proculdubio eſt ipſius, in qua nihil de excellentia liberi arbitrij continetur; altera autem videlicet 93. incipiens iſto modo, Si ſummo ingenio patique fretus ſcientia, quae I berum arbitrium patenter extollit, conceditque gratiam, ſed ambiguam, fatuam, & fallacem, nequaquam Ieronymi Doctoris Catholici eſt credenda. Neque enim ſtilum eius ſapit, proceſſum, nec ſenſum, ſed alios multum diſtantes, ſicut lectoribus facile eſt videre; concordatque multum in ſententia, & in ſtilo, Epiſtolae magnae Pelagij directae ad Paulinum Epiſcopum, libro eius pro libero arbitrio, qui quatuor libros tenet, & alijs opuſculis eius multis. Quare & ipſius Pelagij veriſimiliter aeſtimanda. Nonnè & ipſe Pelagius in libello fidei ſuae, quem miſit Romam ad Papam Innocentium, ſcribit ita? Legant Epiſtolam quam ad ſacram Virginem Chriſti Demetriadem in Oriente conſcripſimus, & inuenient ita nos hominis laudare naturam, vt Dei ſemper gratiae addamus auxilium; & quae eſt illa Epiſtola, niſi illa ſuperius memorata?Auguſtinus Quare & Auguſtinus primo contra Pelagium, & Coeleſtium, de gratia Chriſti, & peccato originali 23.28.29.30. & 31. aſſerit illam Epiſtolam eſſe Pelagij, recitans, diſcutiens, & condemnans quaſdam particulas eius plane; Qui & cum Alypio, Epiſtola 1. ad Iulianam, 〈1 paragraph〉 Ad fanctam, inquit, Demetriadem quiſnam ſcripſit librum? & recitat diſcutiendo quaſdam particulas Epiſtolae ſupra dictae. Adhuc autem & Guido Prior Carthuſiae, in Epiſtola ſua miſſa ad Lazarum Priorem Durbonenſem, & fratres, pro Epiſtolis beati Iero • ymi, dicit planè praedictam Epiſtolam, non eſſe Ieronymi, imò Pelagij. Venerabilis verò Beda 1. ſuper Cant. Canticorum, 〈1 paragraph〉 (qui eſt ſpecialiter contra Iulianum) de gratia Dei, 12. M • ltas particulas huius Epiſtolae recitans & condemnans, affirmat banc eſſet Iuliani, filij Pelagij, & alumni; Vndè & ſic a • in libio quem ad Demetriadem Virginem Chriſti, de inſtitutione virginis, ſcrip ſit, haec eadem de potentia liberi arbitrij, quomodo ſentiat, pandit; quem videlicet librum nonnulli noſtrum ſtudiosè legentes, ſancti & catholici Doctoris Ieronymi eſte, temerè arbitrantur, minimè prouidentes, quòd ſuauitas eloquentiae de mulcentis, & haereſeos peruerſitas ſeducentis manifeſtè probet, illius hoc opuſculum non eſſe. Quin potius ipſe fidem eius vel magis perfidiam in dialogo Attici & Critaboli, quem, viuente Pelagio, edidit, cùm adhuc Iulianus ab eo paruulus quaſi in cauerna colubri nutriebatur regulus, diuinis ex pugnauerit ac perculerit eloquijs. Quidam tamen reſpicientes ad pauca, enuntiant facilè, nihil tale in primo libro Bedae ſuper Cantica reperiri. Sed hi nimirum falluntur, putantes primum librum Bedae expoſitorium ſuper Cantica, eſſe ſimpliciter primum librum, ſed non eſt ita. In primo namque libro, non ex ponit textum Cantici, ſed priuſquam ad expoſitionem Cantici accedat, per totum illum primum librum, errores & haereſes librorum Iuliani diſcutit, & diuellit: quare & in multis codicibus iſte primus liber nullatenus reperitur. Quicunque tamen initium vltimi libri eius ſuper Cantica viderit, manifeſtè videbit ipſum dicentem ſe primum illorum librorum contra Iulianum ſcripſiſſe, qui & in non defectuoſis codicibus crebriùs reperitur. Hic autem liber in quibuſdam codicibus initium tale habet: Primo admonendum putaui lectorem, vt opuſcula Iuliani, &c. in aliquibus verò tale; Scripturus Dei iuuante gratia, in Cantica Canticorum, primò admonendum, &c. ſicut ſupra. Nec quiſquam exiſtimet Bedam, dicentem illam Epiſtolam eſſe Iuliani, contradicere Auguſtino dicenti illam eſſe Pelagij: haec enim non repugnant. Frequenter namque contingit, quòd multi coniuncti vnam Epiſtolam mittant, aut forſitan ambo ſimul dictârunt, & Pelagius quia ſenior & magiſter, illam nomine ſuo miſit, quàm poſtea Iulianus ſibi voluit vſurpare. Omnes tamen hi teſtes concorditer atteſtantur, quòd illa Epiſtola non eſt beati Ieronymi, ſed Pelagij, aut alicuius Pelagiani haeretici, & profani.

COROLLARIVM. Contra Caſsianum mediantem, dicendo, Deum dare quibuſdam gratiam ſuam gratis abſque merito praecedenti, quibuſdam vero non niſi prius ipſam recipere mereantur: quare & quod nullus ſeruus peccati mortalis poteſt proprijs tantum viribus liberari.

EX his igitur euidenter apparet, Caſsianum mediare volentem inter Catholicos, (affirmantes vniuerſaliter in omnibus Deum primam gratiam gratis dare, & Pelagium aeſtimantem Deum dare cuilibet gratiam pro merito praecedenti, & nulli ſimpliciter, purè gratis) dicendo Deum aliquibus dare gratiam gratis purè, aliquibus verò pro merito praecedenti, grauiter delirare: quamobrem & quod nullus ſeruus peccati mortalis, poteſt proprijs tantùm viribus liberari. Iſtud autem totum poriſma patentèr conſequitur ex praemiſsis. Errorem quoque Caſsiani praedictum ſanctus Proſper, per totum poenè libellum intitulatum ſancti Proſperi pro praedicatoribus gratia Dei, contra librum Caſsiani Presbyteri, qui praenotatur de protectione Dei, diſcretè redarguit, & diffusè repellit: Huius autem Caſsiani errores in iſta materia in collationibus Patrum ſcribuntur: Altera verò pars eius per hoc ſpecialiter ſuadetur, quòd omnis ſeruus peccati mortalis ingratus eſt Deo, & ſine gratia gratificari non poteſt, nec hanc proprijs tantùm viribus poteſt acquirere per priora. Infoelix ergo homo, quis eum liberabit à corpore mortis huius? Gratia Dei per Ieſum Chriſtum, ad Roman. 7. quod & Autoritates omnium Catholicorum Doctorum materiam iſtam tractantium vnanimiter conteſtantur.

CAP. XXXVI. Contra Procuratores Pelagij aſſerentes, quod etſi merita non ſint cauſa collationis gratiae principalis, ſunt tamen cauſa ſine qua non confertur.

LIcet autem Sancti Patres iſtam Pelagianam haereſin ſuccederunt, ex venenata tamen eius radice in multorum cordibus profundata, quaedam non penitus ſpuria, ſed peſtifera vitulamina, quia non ſaporem ſed colorem mutantia, non deſinunt pullulare: Dicunt enim aliqui talium, quod merita non ſunt cauſa principalis gratiae nobis datae, ſed cauſa ſine qua non datur. Sed quis non videat iſtos & eorum ſimiles haereſin Pelagianam tantum vocaliter declinare, & ipſam realiter praedicare? Mutant vocem propter horrorem nominis haeretici euitandum, vt ſic candem prauitatis ſententiam ſophiſticè palliatam, & laruatam fallaciter, cautiùs introducant, ſicque corda ſimplicium cortumpant facilius & ſeducant. Vox quidem vox Iacobi eſt, ſcilicet viri fidelis, Deo que dilecti, ſed manus iniquam ſententiam inſerentes, manus ſunt Eſaui, viri ſcilicet infidelis & Deo odibilis. Quis etiam mentis tam inops, vt non percipiat, quam laeto corde tales reconciliarent Pelagium, Coeleſtinum, Iulianum, & caeteros Pelagianos haereticos, ſi auderent, ac Paulum, Auguſtinum, Gregorium, & caeteros catholicos condemnarent? Igitur ſi merita noſtra ſunt cauſa ſine qua non gratiae nobis datae, per capitulum decimum ſextum poteſt oſtendi, quòd merita ſunt aliquo modo cauſa, vt concauſa, & cauſa partialis gratiae nobis datae. Nec Pelagius vnquam deſipiebat in tantum quòd voluit dicere, merita eſſe cauſam totalem gratiae datae à Deo, quia hoc eſſet ponere & excludere Deum datorem gratiae nobis datae. In quo ergo diſentiunt iſti à Pelagio? Item tunc gratia eſſet ex meritis & operibus contra capitulum proximum. Item omnia argumenta ibi probantia, quod gratia datur gratis, non pro praecedentibus meritis, iſtam falſigraphiam reprobabunt ſimiliter, ſi debitè proferantur. Item ſi intelligant per cauſam principalem, cauſam principaliſsimam omnium & ſupremam, ſic nec mala merita ſunt cauſa damnationis & poenae, nec aliqua cauſa inferior eſt cauſa alicuius effectus, ſicut praecedentia manifeſtant. Rurſumque ſecundum iſtud, iniuſtus ſimiliter mereretur primam gratiam, ſicut iuſtificatus ſecundam, ſcilicet gratiae primae augmentum; cùm tamen primum negetur ab omnibus, ſicut capitulum proximum docuit,Parabol. 4 Auguſtinus. Lumbardus. ſecundum verò catholice concedatur. Vnde Parab. 4. Acquire prudentiam, & dabit capiti tuo augmenta gratiarum. Et Auguſtinus ad Bonifacium Papam, ſicut recitat Lumbardus 2. ſentent. diſt 26. ſic ſcribit; Non gratiam Dei aliquid meriti praecedit humani, ſed ipſa meretur augeri, vt aucta mereatur & perfici; Et in ſententijs Proſperi,Proſper. propoſitione 95a. Creſcit ſemper charitatis facultas, dum vſu maior, & largitate fit ditior. Itē ſi merita ſint prior cauſa dationis gratiae quàm ſit Deus, tunc qui ſic meretur, priùs venit ad Deum quàm è contra, & potiùs trahit Deum ad eum quàm è contra; Quomodo ergo dicit,Ioan. 6. Io • . 15. Apostolus. Nemo venit ad me, &c. Ioan. ſexto? Quomodo ergo dicit, Non vos me elegiſtis, ſed ego elegi vos, Ioan. 15? Et ſine me nihil poteſtis facere; & quomodo tunc dicit Apoſtolus, Quis prior dedit illi, & retribuetur ei? quod & Philoſophicè ſtatim probat, quoniam, inquit, Ex ipſo, & per ipſum, & in ipſo ſunt omnia. ad Rom. 11. Et quomodo ergo dicit ad Epheſ. 2. Gratia ſaluati eſtis, & hoc non ex vobis, Dei enim donum eſt, non ex operibus, cùm tamen originaliter ſit ex vobis? Item ſi merita ſint concauſa, vel cauſa partialis dationis gratiae, iſta datio partim tribuenda eſt Deo, partim nobis; imò & pars prior eſt noſtra, ſicut iam fuit oſtenſum; poſterior verò Dei contra gloſſam verbi Apoſtolici allegati dicentem, Gratia praecunte, id eſt, gratuita Dei voluntate, non ex vobis, id eſt, ex vi naturae veſtrae, quia Dei Donum eſt purè, non partim ex operibus. Item dicit Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum 3. Nolens Pelagius tam claris teſtimonijs Apoſtolicis repugnare & tamen volens à ſeipſo ſibi eſſe quod credit, quaſi componit homo cum Deo, vt partem fidei ſibi vendicet, atque illi partem relinquat; & quod eſt elatius, primam tollit ipſe, ſequentem dat illi; & in eo quod dicit eſſe amborum, priorem ſe facit, poſteriorem Deum. Ecce quomodo ſic dicentes, mentē & verba Pelagij amplectuntur. Item tunc bene poſſet quaeri, quare hunc trahit Deus, & hunc non trahit: Habet enim veram cauſam, ſcilicet meritum aliquod antecedens, contra Auguſtinum ſuperius recitatum. Quomodo etiam ſaluant iſti gratiam operantem, quae in omnibus praeuenit peccatores? Si autem iſti obijciant illud Auguſtini, Qui creauit te ſine te, non iuſtificabit te ſinete, & ſimilia: ergo oportet quod aliquid coagas ad hoc, quòd gratia tibi detur; dicendum, quòd verum eſt forſitan in adultis; non tamen oportet me aliquid agere antecedenter, ſed ſubſequentet, ita quòd infuſa mihi gratia benè velim & faciam; ſed infuſio gratiae eſt prior naturaliter, me autem bene velle & facere, illam naturaliter conſequitur, ſicut efficiens ſuus effectus, & cauſam ſuum cauſatum. Sic autem reſpondet Lumbardus 2. ſent. diſt. 26. (cùm obijcitur quòd gratia non praecedit hominis voluntatem) per illud Auguſtini ſuper Iohannem, vbi priùs, Nemo poteſt venire ad me,Lumbardus. & reliqua: Caetera poteſt homo volens, nolens, credere autem non niſi nolens; volens; & per illud gloſlae ſuper illud Gen. 24. Vocemus puellam, & quaeramus ipſius voluntatem, quia fides eſt voluntatis, non neceſsitatis: Dicit igitur, Ad quod reſpondentes dicimus, haec omnia dicta eſſe, quia non eſt fides, niſi in eo qui vult credere, cuius bonam voluntatem fides praeuenit, non tempore, ſed cauſa, & natura; quam reſponſionem confirmat per Auguſtinum Enchirid. 23. dicentem, quòd bona voluntas in eis donis eſt, quae non praecedit, & ipſa iuuat quibus praeuenitur, dum eis conſentit, quod & ſupra capitulis multis expreſsiùs continetur. Quaerit enim ſic, Cùm proculdubio, ſi homo eius aetatis eſt, vt ratione vtatur, non poſsit credere, ſperare, diligere, niſi velit, nec peruenire ad palmam vocationis Dei, niſi voluntate cucurrerit: quomodo ergo non volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei? niſi quia voluntas, vt ſcriptum eſt à Domino praeparatur: alioquin ſi propterea dictum eſt, Non volentis &c. ſed miſerentis, &c. quia ex vtroque fit, id eſt, ex voluntate hominis & miſericordia Dei, vt ſic dictum accipiamus, Non volentis &c. quaſi diceretur non ſufficit ſola voluntas hominis, ſi non ſit etiam miſericordia Dei; nec ſufficit ſola miſericordia Dei, ſi non ſit etiam voluntas hominis; ac per hoc, ſi rectè dictum ſit, Non volentis hominis, ſed miſerentis eſt Dei, quia illud voluntas hominis ſola non implet; cur non è contrario rectè dicitur, Non miſerentis Dei, ſed volentis eſt hominis, quia id miſericordia Dei ſola non implet? Porrò ſi hoc dicere nullus Chriſtianus audebit, ne Apoſtolo apertiſsimè contradicat, reſtat vt propterea rectè dictum intelligatur, Non volentis, ſed miſerentis eſt, vt totum detur Deo, qui hominis voluntatem bonam & praeparat adiuuandam, & adiuuat praeparatam: Praecedit enim bona voluntas hominis multa Dei dona, ſed non omnia, quae autem non praecedit ipſa, in eis eſt & ipſa. Item eadem diſt. 26. allegat Auguſtinum dicentem, Cùm fides impetrat iuſtificationem,Lumbardus non gratiam Dei aliquid meriti praecedit humani, ſed hoc fit voluntate comitante non ducente, pediſſequa, non praeuia. Idem ſupra, diſt. 25. vlt. dicit, quòd Dei gratiam non adiuuat voluntas hominis vel operatio, ſed ipſa gratia voluntatem praeuenit praeparando vt velit bonum, quod & diffusè oſtendit diſtinct. 26. & 27. conſequenter.Auguſtinus. Auguſtinus quoque de praedeſtinatione contra Pelagianos 3. ſcribit ita; Stulte, Deus eſt, qui iuſtificat impium, non praeuentus humana voluntate, ſed ipſe praeueniens hominis voluntatem miſericordia ſua: Deus enim, inquit, meus, miſericordia eius praeueniet me. Audi & alium Prophetam loquentem,Propheta. Apoſtolus. Augustinus. Conuerte me, Domine, & conuertar; Sana me, & ſanabor: vnde & Apoſtolus, Iuſtificati, inquit, gratis per gratiam ipſius. Audi gratis, & tace de meritis: Qui & de natura & gratia 32. loquens de iuſtificatione noſtra, ſic ait; Vbi quidem operamur & nos, ſed illo operante nos cooperamur, quia miſericordia eius praeueniet nos: Et de bono perſeuerantiae 48. dicit, quòd Deus eorum praeuenit voluntatem, quibus datur gratia, ideo vtique ne non gratis dari videatur, ſed ſecundum praecedentis merita voluntatis, ſicut contra veritatem Pelagianus error obloquitur. Idem Hypog. 52. In omni opere facto prior eſt voluntas Dei, poſterior liberi arbitrij, id eſt, operarur Deus, cooperatur homo. Quòd ſi dicas vt dicere conſueuiſti, quia ego prior volui, Deus voluit, iam meritum facis, vt gratia ex operibus iam non ſit gratia, ſed merces: hoc loco redarguit te Apoſtolus, dicens; Si ergo gratia, iam non ex operibus, alio quin gratia iam non eſt gratia, gratia mihi donatur, non redditur. Qui & de haereſibus 88. dicit, quòd Pelagius non propoſuit praepoſuit gratiam libero arbitrio, ſed infideli calliditate ſuppoſuit. Iſidorus inſuper 8. Eth. 5. ſent. 14. tractans de diuerſis haereticis & eorum haereſibus, dicit, quòd Pelagiani liberum arbitrium diuinae gratiae anteponunt, & recitatur in Canone 24. quaeſt. vlt. Quidam autem; vbi Gratianus ſequens Iſidorum enumerat multos haereticos, cum haereſibus eorundem.

CAP. XXXVII. Contra quoſdam Pelagianos dicentes hominem poſſe ex ſe tantum debitè praeparare; quod ſi faciat, Deus dabit ſibi gratiam ſuam gratis.

SVNT adhuc alij opinantes quòd homo non poteſt ex ſe mereri propriè gratiam; poteſt tamen ſe debitè praeparare, & tunc Deus ſibi dabit gratiam ſuam gratis: ſicut in naturalibus, cum materia fuerit debitè praeparata, inducitur ſtatim forma. Haec autem praeparatio vel iuuat in aliquo, vel non iuuat: Si non iuuat, non praeparat, nec diſponit; ſi iuuat, eſt aliquo modo laudabilis & meritoria, & aliqua cauſa gratificationis contra duo capitula proxima; & ſic redeunt contra hunc errorem omnia argumenta facta hic & ibi. Item ſecundum hoc, principium fidei eſt à nobis,Auguſtinus. ſupplementum verò a Deo, quod recitat Auguſtinus & reprobat, de Praedeſtinatione Sanctorum 2. dicens: Si non pertinet ad Dei gratiam, quòd credere caepimus, ſed illud potius quod propter hoc nobis additur, ac per hoc principium fidei noſtrae priores damus Deo, vt retribuatur nobis ſupplementum eius; ſed quis dicat cum qui iam caepit credere, ab illo, in quem credidit, nihil mereri? Vndè fit, vt iam merenti, caetera dicantur addi retributione diuina, ac per hoc gratiam Dei ſecundum merita noſtra dari, quod obiectum ſibi Pelagaius, nè damnaretur ipſe, damnauit. Et de praeparatione poteſt argui ſimiliter omni modo. Simili modo arguit de gratia & libero arbitrio capitulo 12.17.18. Item ipſa praeparatio eſt gratuitum donum Dei, vt 9um & 20um capitula manifeſtant, quod & 27um cum 10o & eodem 20o comprobabit, Ioh. 15.2. Cor. 3. & ſatis patet per ſummum Autorem noſtium Iohan. 15. ſic dicentem, Sine me nihil poteſtis facere, & per Diſcipulum ſuum Paulum 2. ad Corinth. 3. confitentem; Fiduciam talem habemus per Chriſtum ad Deum, quòd non ſufficientes ſimus cogitare aliquid à nobis, quaſi ex nobis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt. Et 1. ad Corinth. 4. Quid habes, quod non accepiſti?1. Cor. 4. Rom. 11. Auguſtinus. ſi autem accepiſti, quid gloriaris quaſi non acceperis? Et ad Rom. 11. Quoniam ex ipſo, & per ipſum, & in ipſo ſunt omnia; Vndè & Auguſtinus virtute iſtarum autoritatum ſuftultus procedit per totum librum de Praedeſtinatione Sanctorum, oſtendens quòd principium fidei, complementum, & finis, & totum penitus eſt à Deo. Vndè capit. 7. dicit de Electis gratis conſecuta eſt electio, quod conſecuta eſt, non praeceſſit eorum aliquid quod priores darent, & terribueretur illis, quod probat per illud Pſalmi ſuperius allegatum, Pro nihilo ſaluos ſecit illos; Et infra 14. Omnis haec ratio, qua defendemus gratiam verè eſſe, id eſt, non ſecundum merita noſtra dari, quamuis euidentiſſimè diuinorum teſtimoniorum eloquijs. testimonijs eloqutorum aſſeratur, tamen apud eos, qui niſi ſibi aliquid aſſignent quod priores dent & retribuatur eis, ab omnis ſtudio pietatis reprimi ſe putant, laborat aliquanto in aetate maiorum vtentium voluntatis arbitrio, ſed vbi venitur ad paruulos, & ad ipſum mediatorem Dei & hominum, hominem Ieſum Chriſtum, omnis deficit praecedentium gratiam humanorum aſſertio meritorum. Idem de bono perſeuerantiae 67. Attendant, quomodò falluntur qui putant eſſe à nobis, vt petamus, quaeramus, & pulſemus; Et hoc eſſe dicunt, quòd gratia praeceditur merito, vt ſequatur illa, cum accipimus petentes, & inuenimus quaerentes, aperitur que pulſantibus, nec volunt intelligere, etiam hoc diuini eſſe muneris vt petamus, quaeramus atque pulſemus. Accepimus enim Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus Abba pater: ad quod etiam allegat beatum Ambroſium,Ambroſius. ſic dicentem, Et orare Deum, gratiae ſpiritualis eſt, ſicut ſcriptum eſt, Nemo dicit, Dominus Ieſus, niſi in Spiritu Sancto. Item tunc recipere gratiam eſſet volentis & currentis, contra Apoſtolum ad Romanos 9. quoniam eius eſt ſe debitè praeparare.Auguſtinus. Et confirmatur per Auguſtinum Enchirid. 23 ſuper hac autoritate Apoſtoli diſputantem, & ipſam praeparationem voluntatis noſtrae Deo totaliter tribuentem, vt erat contra er • orem proximo allegatum. Idem patet per eum de duabus animabus 15. & recitatut 2. Sentent. Petri diſt. 26. dicèntem, quod voluntas vt non admittat malum & adipiſcatur bonum, praeuenitur & praeparatur Dei gratia, quòd & confirmat per illud Apoſtoli, Non volentis, neque currentis, &c. Idem patet per eundem 1. Retractat. 23. & de praedeſtinatione Sanctorum quarto, dicentem, quod Deus praeparat voluntatem; & infra ſexto. Licet credere vel non credere ſit in arbitrio voluntatis humanae, tamen in electis praeparatur voluntas à Domino: Et inferius ſeptimo; Cum multi audiunt verbum veritatis, alij credunt, alij contradicunt, cum in alijs praeparatur, in alijs non praeparatur voluntas à Domino. Et De gratia & libero arbitrio, viceſimo primo; Formamur & creamur in operibus bonis, quae non praeparauimus nos, ſed praeparauit Deus omnipotens, vt in illis ambulemus. Nonne & regalis Propheta dicit Deo; Praeparans montes in virtute tua, Pſalm. ſexageſ. quarto. montes, ſcilicet in ſtatu vitae excelſos, ſed ipſe praeparans montes, non montes ſeipſos, & hoc virtute tua, non ſua. Quare & infra; Flumen, inquit, Dei repletum eſt aquis; hoc eſt ſecundum Auguſtinum, populus Dei repletus eſt Spiritu Sancto, id eſt, ſpiritualibus donis eius. Paraſti cibum illorum, ſcilicet ſpiritalem, quoniam ita eſt praeparatio eius. Vbi Pſalterium Romanum, quod Auguſtinus exponit, ſic habet; Quoniam ita eſt praeparatio tua: ſuper quod Auguſtinus; Non quia te promeruerunt, quibus peccata donaſti, (merita enim illorum mala erant) ſed tu propter miſericordiam tuam, quia ita eſt praeparatio tua; ita paraſti cibum illorum. Quomodo etiam praeparauit ſe Paulus crudeliſsimè ſaeuiens contra Chriſtum ad Chriſti gratiam promerendam? quomodo Matthaeus? & quomodo alij ſimiles? Nonne quoſdam infirmos legimus Dominum curauiſſe, à quibus, aut pro quibus non fuerat deprecatus, neque qui ſe in aliquo praeparabant, ex miſericordia ſua ſola? Nonne & homo miſericors, pius, & bonus, ſciens & potens ſic faceret? Cur ergo non Deus in omnibus melior in finitè? & ſi infirmitates corporales ſic ſanet, cur non ſimiliter, imò potius ſpiritales? Nonne anima plus eſt quàm corpus? ſimilior Creatori & charior Redemptori? Sed obijcient forſan iſti, quòd illud Pſalmi 9. Praeparationem cordis audiuit auris tua: Pſal. 9. Parab. 16. 1. Reg. 2. & Parabol. 16. Hominis animum eſt praeparare, & Domini gubernare linguam; & 1. Reg. 2. Ipſi praeparantur cogitationes. Item orationes & eleemoſynae Cornelij non dum baptizati, nec fidelis, aſcenderunt in memoriam in conſpectu Dei; quare praecepit ſibi per Angelum, vt Simonem accerſeret, qui accerſitus & veniens ipſum Cornelium baptizau t, vt patet Act. 10. Ergo propter illam praeparationem per orationes & eleemoſynas meruit baptizari. Item in tali adulto baptizando ante baptiſmum ſunt multae cogitationes, & deliberationes de baptizari, & tandem conſenſus, & hac tota praeparatione completa, datur gratia baptiſmalis. Primum autem iſtorum nihil concludit, quoniam ita Deus exaudit orationes noſtras, quae tamen non ſunt tantùm nec primo à nobis, ſed à Deo in nobis. Accepimus enim ſpiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus Abba pater, ad Rom. 8. quod exponens Apoſtolus ad Gal. 4. dicit;Apoſtolus. Miſit Deus ſpiritum Filij in corda noſtra clamantem Abba pater, id eſt, clamare nos facientem, ſicut patet per expoſitiones Sanctorum, & per Auguſtinum de bono perſeuerantiae, 66. per quem cum beato Ambroſio, cap. 67. reſponſio tota patet, ſicut erat ſuperius allegatum. Ad aliud cùm allegant, quòd Hominis eſt animum praeparare, & Domini gubernare linguam: verum eſt certè, ſed non ſolius hominis eſt animum praeparare, ſed etiam Domini, ſicut ſuperius eſt oſtenſum: Ideo vtrum que iſtorum eſt Domini. Quis enim ignorat maius eſſe, & melius animum praeparare ad ſapienter loquendum, quàm eloqui praeparata? Quoniam ſecundum Catonem; Sermo datur cunctis, animi ſapientia paucis. Et quis, non dico Chriſtianus, ſed vel Pelagianus audeat ſibi ipſi tribuere quod melius eſt & maius, Domino vero Deo quod deterius eſt & minus? Vnde Iacob. 1. Omne datum optimum, & omne donum perfectum de ſurſum eſt, deſcendens à Patre luminum. Et Auguſtinus de verbis Apoſtoli ſerm. 15. Eris opus Dei, non ſolum quia homo es, ſed etiam quia iuſtus es:Auguſtinus. melius eſt enim hominem iuſtum eſſe, quàm hominem eſſe. Si hominem te fecit Deus, & iuſtum tu te facis, melius aliquid facis, quàm Deus fecit. Idem ſuper illud Pſalmi, 144. In iuſtitia tua exultabunt. Nemo Deo tribuat quòd eſt, & ſibi quòd iuſtus eſt; Melius enim tribuis tibi quàm Deo; melius enim eſt iuſtum eſſe, quàm hominem eſſe. Et Bernardus de gratia, & libero arbitrio, 10. Abſit vt naturae voluntatis ipſi perfectionem, Deo autem tantùm creationem tribuamus, cùm longè nimitrum melius ſit eſſe perfectam, quàm factam; & cum dictum ipſum nefas videatur Deo quod minus, nobis quod excelſius ſit attribuere. Auguſtinus quoque 12. de Ciuit. Dei 9. arguit iſto modo; Si boni Angeli fuerint prius cundem voluntate, eam que in ſe ipſi Deo non cooperante fecerunt, ergo meliores à ſeipſis quàm ab illo ipſo facti ſunt. Abſit autem, ſi non poterunt ſeipſos facere meliores, quàm cos ille fecerat, quo nemo melius quicquam facit, profecto & bonam voluntatem, qua meliores eſſent, niſi operante adiutorio creatoris habere non poſſent. Qui & 1. contra Pelagium & Coeleſtium de gratia Chriſti, & de peccato originali 22. redarguens Pelagium aeſtimantem cogitationem immitti à Deo, ſed dilectionem eſſe à nobis, ſic ait; Cogitationem & dilectionem, ſicut ſunt diſcernenda diſcernat, & cùm ſit vtrum que donum Dei, ſed vnum minus, alterum maius, non hic iuſtitiam noſtram per laudem iuſtificatoris noſtri extollat, vt horum duorum quod minus eſt diuino tribuat adiutorio, quod autem maius eſt humano vſurpet arbitrio; & ſi conſenſerit, nos gratia Dei accipere charitatē, non • ic ſentiat, tanquam vlla meritoria bona noſtra praeceſſerint. Nam vnde merita bona tunc habere poteramus, quando Deum non diligebamus? Vt enim acciperemus dilectionem, qua diligeremus, dilecti ſumus, cùm eam nondum haberemus. Hoc Ioan. Apoſt. apertiſſimè dicit, non quod dilexerimus Deum, ſed quia ipſe dilexit nos; optimè omnino at que veriſsimè. Non eenim haberemus, vnde eum diligeremus, niſi hoc ab illo, cum priot nos diligeret, ſumeremus. Quid autem boni faceremus, niſi diligeremus? aut quomodo bonum non facimus, ſi diligamꝰ? Etſi enim Dei mandatum videtur aliquando à non diligentibus, ſed à timentibus fieri, tamen vbi non eſt dilectio, nullum opus bonum imputatur, non rectè bonum opus vocatur quia, omne quod non eſt ex fide, peccatum eſt, & Fides per dilectionem operatur. Quia tamē Salomon videtur ponere differentiam aliquam inter animum praeparare, & linguam gubernare; ſciendum quod gubernare eſt alicuius rectoris ſuperioris, reſpectu alicuius inferioris per illum directi; Agere autem eſt cuiuſcun que cauſae actiuae ſiue ſuperioris ſiue inferioris, & ideo poteſt dici, quod ignis calefacit ferrum; ſed fabri eſt gubernare, & moderari calorem & calefactionem: ſic & hominis eſt animum praeparare, non tamē ſolius, ſed ſicut cauſae inferioris actiuae cum cauſa ſuperiori actiua, & in virtute illius qui eſt Dominus, ſed Domini ſolius tanquam ſupremi rectoris eſt gubernare linguam, tamen homine ſubagente, ſicut fabri eſt gubernare malleum ſonos varios concitantem. In manu enim Dei & nos & ſermones noſtri. Multum etiam congruè diceretur, Domini eſſe praeparare eſt animum gubernare, gubernare, & hominis praeparare linguam. Illud autem 1. Reg. 2 Ipſi praeparantur cogitationes, intelligit Gloſſa ſic, id eſt, cogitationi eius, quaſi diceret, Nullae cogitationes latent cum, & hoc videtur praetendere totus verſus: Recedant, inquit, vetera de ore veſtro, quia Deus ſcientiarum Dominus eſt, & ipſi praeparantur cogitationes. De Cornelio verò dico, quod quantamcun que bonam praeparationem habuit, accepit iam gratis à Deo, ſicut praecedentia docuerunt. Nec etiam erat penitus infidelis. Quo modo enim Deum oraſſet, & pro eius amore eleemoſinas erogaſſet, niſi aliquo modo credidiſſet in eum? non tamen habuit plenam fidem, vel non reuelatam in omnibus, ſed velatam, & his modis reſpondit Aug. obijcientibus eandem inſtātiam, de praedeſtinatione Sanctorum 8. Solet, inquit, dici, Ideo credere meruit, quia vir bonus erat, & antequam crederet, quod de Cornelio dici poteſt, cuius acceptae ſunt eleemoſynae, & exauditae orationes antequam credidiſſet in Chriſtum, nec tamen ſine aliqua fide donabat & orabat. Nam quomodo inuocabat, in quem non crediderat? ſed ſi poſſet ſine fide Chriſti eſſe ſaluus, non ad eum aedificandum mitteretur architectus Apoſt. Petrus, quamuis niſi Dominus aedificet domum, in vanum laborant laborauerunt aedificantes eam. Quicquid igitur & antequam in Chriſtū crederet, & cum credidiſſet, bene operatus eſt Cornelius, totum dandū eſt Deo, ne forte quis extollatur. Ad vltimum patet per idem; omnes enim tales cogitationes fiunt gratis à Deo, ſine quo nihil poſſumus facere, cùm non ſufficientes ſimus cogitare aliquid à nobis, quaſi ex nobis. Pro quo dicit Aug. de praedeſtinatione Sanctorum 2. Quis non videat prius eſſe cogitare, quàm credere? Nullus quippe credit, niſi prius cogitauerit eſſe credendum. Quamuis enim raptim, quamuis celerrimè credendi voluntatem, quaedam ſanctae cogitationes ante volent, mox que illa ita ſequatur, vt quaſi coniūctiſsima comitetur, neceſſe eſt tamen, vt omnia quae creduntur, praeueniente cognitione cogitatione credantur. Quod ergo ad religionem pertinet at que pietatem, nō ſumus idonei cogitare aliquid quaſi ex nobiſmetipſis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt. Verum licet iſta ita ſe habeant, non eſt tamen intentionis meae negare omnem praeparationem & diſpoſitionem praeuiam charitati, & gratiae in adultis: Scio enim quod timor ſeruilis, timor poenae, timor incommodi, amor commodi, & virtutes morales, multum retrahunt à peccato, inclinant ad opera bona, & ſic ad charitatem & gratiam, & ad opera verè grata praeparant & diſponunt, ſicut ſatis oſtendunt autoritates quamplurimae 3. ſentent. Petri diſt. 34. ſcriptae. Nullus tamen aliquid horum poteſt, nec ſe quouiſmodo diſponere ſine Deo ſpecialiter id agente, ſicut praecedentia manifeſtant. Veruntamen collatio gratiae non ſemper ſequitur praeparationem huiuſmodi, ſicut nec ipſam gratiam collatam perſeuetantia, praedeſtinatiuè ad vitam, ſicut praehabita clare docent.

CAP. XXXVIII. Contra quoſdam Pelagianos dicentes quòd Deus praeuenit hominem in gratiae collatione pulſando, & homo ipſam acceptionem gratiae aperiendo & conſentiendo, ex ſe tamen pulſanti, & ſic ipſam quodammodo promerendo.

ADhuc autem ſunt alij tam validis teſtimonijs non audentes reſiſtere; ideoque dant Deo primitias extrinſecas gratiae & fidei, ac bonorum ſimilium, ſed hominibus gratiam ipſam & fidem cum caeteris bonis huiuſmodi: Dicunt enim Deum ſemper praeuenire pulſando & excitando ad gratiam, fidem, & ad bona ſimilia, & hominem ſubſequi aperiendo, & conſentiendo, & hoc ex proprijs viribus per ſeipſum, iuxta illud Apoc. 3. Ecceſto ad oſtium, & pulſo: Si quis audierit vocem meam, & aperuerit mihi ianuam, introibo ad illum, & coenabo cum illo, & ipſe mecum. Hi autem faciunt Deum ſuae gratiae publicum venditorem, homineſque emptores. Dicunt enim eum ſicut mercatorem pauperculum clamare, & pulſare ad ianuas, & ad oſtia ſingulorum; aperienti verò pro ſua apertione gratiam ſuam dare, quod tamen veriùs commutare, ſeu vendere diceretur. Faciunt quoque Deum ſcriptorem pauperculum & conductitium ſuam operam publicantem, & pro precio paruulo, pro apertione & coena, aperientium nomina in libro vitae ſcribentem, ſicque gratia ex praecedentibus operibus noſtris erit, contra 35um huius, cuius & omnia redeunt argumenta.Auguſtinus. Pro quo & dicit Auguſtinus de verbis Apoſtoli, vt allegat Lumbardus in Gloſſa ſuper illud ad Eph. 2. Gratia ſaluati eſtis, &c. non ex operibus, Ne putes te promerendo accepiſſe, qui nihil promereris niſi accepiſſes; gratia praeceſſit meritum tuum; non gratia ex merito, ſed meritum ex gratia: Nam ſi gratia ex merito, emiſti cam, non gratis accepiſti. Item homo non poteſt aperite, nec conſentire in talibus ex ſeipſo, ſed ex voluntate diuina, vt capitulum nonum docet, quod & probant Autoritates ſuperiùs allegatae, Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater meus traxerit illum. Secundum iſtos tamen, homo licet pulſatus à Deo, non habens adhuc Patrem, aperiendo pulſanti, veriùs traheret ad ſe Patrem; &, Sine me nihil poteſtis facere, ergo nec aperire, nec ſufficientes ſumus cogitare aliquid à nobis quaſi ex nobis, ergo nec aperire credendo: Minus eſt enim cogitare quàm credere. Quod licet ſatis appareat,Auguſtinus. ecce teſtis idoneus Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum 2. ſic dicens, Credere nihil eſt aliud, quàm cum aſſenſione cogitare; Non enim qui cogitat, credit; cùm ideo cogitant plerique ne credant; ſed cogitat omnis qui credit. Quod ergo ad religionem pertinet atque pictatem, ſi non ſumus idonei cogitare aliquid quaſi ex nobiſmet ipſis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt; profecto non ſumus idonei credere aliquid quaſi ex nobiſmet ipſis, quod ſine cogitatione non poſſumus, ſed ſufficientia noſtra qua credere incip • amus ex Deo eſt. Quocirca, ſicut nemo ſibi ſufficit ad incipiendum vel perficiendum aliquod quodcunque opus bonum, vnde & in omni opere bono & incipiendo & perficiendo ſufficientia noſtra ex Deo eſt: Ita nemo ſufficit ad incipiendam & perficiendam fidem, quoniam fides, ſi nec cogitatur, nulla eſt; & non ſumus idonei cogitare aliquid, quaſi ex nobiſmet ipſis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt. Quomodo etiam verum eſt, Non volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei; &, Gratia ſaluati eſtis per fidem; & hoc non ex vobis, donum enim Dei eſt, non ex operibus? Et, Quid habes quod non accepiſti, ſi autem accepiſti, quid gloriaris quaſi non acceperis? quod humiliter ſapiens, & veraciter profitens ille Doctor egregius, & Martyr glorioſiſsimus Cyprianus Epiſtola ſua vndecima,Cyprianus. quae intitulatur De diſciplina Chriſtianae religionis ad Quirinum capite quarto dicit; In nullo nobis gloriandum, quia noſtrum nihil eſt; quod probat quia in Euangelio ſecundum Iohannem ſcribitur, Nemo poteſt quicquam accipere niſi datum illi fuerit de Coelo: Item in Epiſtola Pauli ad Corinth. Quid habes quod non accepiſti? ſi autem accepiſti, quid gloriaris, quaſi non acceperis? Quod & Beatus Auguſtinus frequenter allegat ab eo, De correptione & gratia, decimo nono; De bono perſeuerantiae 43. De praedeſtinatione Sanctorum 3. Item licet Deus ſic pulſet, non per hoc nos eligit,Auguſtinus. quoniam pulſat ſimiliter non electos, ſed nos aperientes eligimus eum, contra ipſummet dicentem, Non vos me elegiſtis, ſed ego elegi vos. Vnde Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum 23. Si propterea electi erant, quia crediderant, ipſi enim prius vtique elegerant, credendo in eum vt eligi mererentur: Aufert autem hoc omnino qui dicit, Non vos me elegiſtis, ſed ego elegi vos; electi & ipſi proculdubio elegerunt eum, quandò crediderunt in eum; vndè non ob aliud dicit, Non vos me elegiſtis, ſed ego elegi vos, niſi quia non eligerunt eum vt eligeret eos; ſed vt eligerent eum, elegit eos, quia miſericordia eius praeuenit eos ſecundum gratiam, non ſecundum debitum. Et licet ſic pulſet, nihil dat nobis, ſed nos aperientes damus ſibi conſenſum, contra illud Apoſtoli, Quis prior dedit illi, & retribuetur ei? quoniam ex ipſo, & per ipſum, & in ipſo ſunt omnia. Item ſecundum quod ſuperius eſt argutum, haec poſitio tribuit nobis quod melius eſt & maius, Deo verò quod deterius eſt & minus: Quis enim dubitauerit aperire melius & vtilius nobis eſſe quam pulſare, cum pulſare ſine apertione non proſit, ſed obſit. Item ſi homo poteſt ex proprijs viribus aperire pulſanti, & conſentire excitanti, cum infidelis adultus, qui ſatis audiuit loqui de fide Chriſti, & retinuit in habitu ſeu memoria quae audiuit, poteſt eadem ratione ſecundum ſententiam Philoſophi 2. de Anima exire de actu primo ad actum ſecundum, & intelligere, & cogitare actualiter talia quandò voluerit, & poteſt ex ſe conſentire; Ergo ex ſe ſine Deo poteſt acquirere ſibi gratiam & fidem, & omnia requiſita contra iam praemiſſa. Item quandò Deus ſic pulſat, quid intendit? Vel intendit, quòd pulſatus aperiat, vel quòd non aperiat, vel medio modo; Neutrum intendit: Si intendat quòd aperiat, per capitulum decimum omnis pulſatus aperit, quod non eſt verum; multi enim frequenter reſiſtunt Spiritui Sancto Dei: Si intendat quòd non aperiat, per idem decimum aperire non poteſt: Si neutrum intendit, per Capitulum nonum non poterit aperire; Et etiam ſi aperiret, illa a pertio eſſet caſualis reſpectu Dei, quia praeter eius intentum, nec ſub prouidentia diuina contenta, ſed fieret à Deo tantummodò permiſſiuè, contra Capitulum 27.28.29.30.31.32. & 33. manifeſtè: Hoc etiam eſt contra 22. iſtius. Item ſic aperire pulſanti eſt meritorium, ergo per prius naturaliter procedit à gratia, quàm à voluntate humana, ſicut allegatum eſt prius; Non ergo prima gratia ſequitur illam apertionem vt praemium meritum cui debetur. Item iſte fuit error Pelagij, vt patet per Auguſtinum de Praedeſtinatione ſanctorum 25. dicentem; Ipſi Pelagiani putant acceptis praeceptis iam per nos ipſos fieri liberae voluntatis arbitrio ſanctos & immaculatos; ſed rectè hoc teſtimonio Pelagianus error arguitur, vbi dicit Apoſtolus, Ideo nos electos in Chriſto, & praedeſtinatos ante conſtitutionem mundi, vt eſſemus ſancti & immaculati. Cum ergo nos praedeſtinauit, opus ſuum praedeſtinauit, quo nos ſanctos & immaculatos facit. Hoc quoque errore ipſe etiam Auguſtinus aliquandò errauit, ipſomet teſtante ſupra, eodem 4. Cum, inquit, ſimiliter errarem vt Pelagius, putans fidem, qua in Deum credimus, non eſſe donum Dei, ſed à nobis eſſe in nobis, & per illam nos impetrare Dei dona, illo praecipuè teſtimonio Apoſtoli, Quid habes, quod non accepiſti, &c. ictus ipſe conuictus ſum. Ne que enim fidem putabam gratia praeueniri, niſi quia credere non poſſemus, ſi non praecederet praeconium veritatis; vt autem praedicato nobis Euangelio conſentiremus, noſtrum eſſe propoſitum & nobis ex nobis eſſe arbitrabar, quem errorem non nulla opuſcula mea ſatis indicant. Hunc autem errorem indicare videtur liber ſuus de Spiritu & litera; In cuius Capitulo 26. quaerit, An fides ſit in poteſtate noſtra? Et magna diſputatione praemiſſa, capitulo 31. per quandam diſtinctionem reſpondet, ſcilicet quòd partim enim eſt diuino muneri tribuenda, partimque nobis; Eſt diuino muneri tribuenda propter duo; Primò quia fides de libero exiſtit arbitrio, quod à Deo cum creamur accepimus; Secundò, quia viſorum ſuaſionibus agit Deus vt velimus, & vt credamus, ſiuè extrinſecus per Angelicas exhortationes, ſiuè per mandata legis, ſiuè intrinſecus, vbi nemo habet in poteſtate quid ei ven • at in mentem; & addit, Sed conſentire vel diſſentire propriae voluntatis eſt. His ergo modis quandò Deus agit cum anima rationali vt ei credat, (neque enim credere poteſt quodlibet libero arbitrio, ſi nulla ſit ſuaſio, vel vocatio cui credat) profectò & ipſum velle credere Deus operatur in homine, & in omnibus miſericordia eius praeuenit nos; Conſentire autem vocationi Dei vel diſſentire ab ea, ſicut dixi, propriae voluntatis eſt, quae res non ſolum non infirmat quod dictum eſt, Quid habes quod non accepiſti, verum etiam confirmat. Accipere quippè & habere anima non poteſt dona de quibus hoc audit, niſi conſentiendo, ac per hoc quid habeat, & quid accipiat, Dei eſt; accipere autem & habere vtique accipientis & habentis eſt. Cuius erroris retractationem ex primo Retract. ſuarum 23. recitat Auguſtinus de Praedeſtinatione Sanctorum 4. Dixit enim exponendo quaſdam propoſitiones Epiſtolae ad Romanos, Quod credimus, noſtrum eſt, quod bonum operamur, illius eſt, qui credentibus dat Spiritum Sanctum; Et retractando, dicit; Quòd profectò non dicerem, ſi iam ſcirem ipſam fidem inter Dei munera reperiri, quae dantur in eodem Spiritu. Vtrumque ergo noſtrum eſt propter arbitrium voluntatis, & vtrumque tamen datum eſt propter ſpiritum fidei & charitatis. Et quod paulò prius dixi, noſtrum eſt credere & velle, illius autem dare credentibus facultatem benè operandi; verum eſt quidem, ſed eâdem regulâ, & vtrumque ipſius eſt, quia ipſe praeparat voluntatem, & vtrumque noſtrum, quia non fit niſi volentibus nobis. Ad hoc etiam facit quod ex decimo tertio capitulo de praedeſtinatione Sanctorum, triceſimum quintum huius allegat. Videtur tamen quòd Auguſtinus de ſpiritu & litera, reſponſionem praedictam non dixerit determinando finaliter, ſed potius dubitando, & diſputatoriè inquirendo. Illo namque capitulo triceſimo primo dicit; Haec diſputatio ſi quaeſtioni illi ſoluendae ſufficit, ſufficiat: Et infra; Cui reſponſio iſta diſplicet, quaerat doctiores. Item tunc ſecundum iſtos, non eſſet niſi vna vocatio, ſcilicet pulſans & excitans, non aperiens, & inducens, & faciens conſentire, quod eſt planè contra Auguſtinum de praedeſtinatione Sanctorum, viceſimo ſecundo diſtinguentem duplicem vocationem, Vnam, quâ dictum eſt; Multi ſunt vocati; Et aliam vnde agit, qua vocantur electi & fiunt, de qua dicit Apoſtolus; Sine poenitentia ſunt dona Dei & vocatio, id eſt, ſine mutatione ſtabiliter fixa.Apostolus. Ad hanc vocationem qui pertinent, omnes ſunt docibiles Dei: Nec poteſt eorum quiſquam dicere; Credidi vt ſic vocarer; praeuenit eum quippe miſericordia Dei, qua ſic vocatus eſt vt crederet. Hanc etiam vocationem capitulo viceſimo tertio dicit; Vocationem ſecundum propoſitum Dei, ſecundum illud Apoſtoli ad Rom. 8. Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui ſecundum propoſitum vocati ſunt ſancti,Apoſtolus. Rom. 8. ſecundum propoſitum ſcilicet voluntatis diuinae, non ſuae. Vnde & capitulo viceſimo ſexto, magna diſputatione contra Pelagianos praehabita, ſic concludit; Ergo Deus operatur in cordibus hominum vocatione illa ſecundum propoſitum ſuum, de qua multum loquuti ſumus, non vt inaniter audiant Euangelium, ſed eo audito, conuertantur, & credant. Item hoc eſt contra Apoſtolum, primo ad Corinthios, tertio, ſic ſcribentem; Neque qui plantat eſt aliquid, neque qui rigat,1. Cor. 3. ſed qui incrementum dat Deus, quia ſecundum Gloſſam, iſti non dant aliquid ex ſe, ſed ſolus Deus qui dat intrinſecus incrementum. Item Auguſtinus de Fide ad Petrum, 64.Augustinus. Firmiſsimè tene, & nullatenus dubites, poſſe quidem hominem, quem nulla aduerſitas prohibet, verba ſanctae Legis & Euangelij legere & audire, ſed diuinis mandatis obedire neminem poſſe, niſi quem Deus gratia ſua praeuenerit, vt quod audit corpore, corde etiam percipiat, & accepta diuinitùs bona voluntate mandata Dei facere velit & poſsit. Neque enim qui platat eſt aliquid, neque qui rigat, ſed qui incrementum dat Deus, qui etiam operatur in nobis, & velle & perficere pro bona voluntate, ſcilicet ſua, non noſtra, ſecundum gloſſam ad Philippenſes, ſecundo: Item primo ad Theſtalonicenſes ſecundo; Gratias agimus Deo ſine intermiſsione quia cum accepiſtis à nobis verbum auditus Dei, accepiſtis illud, non vt verbum hominum, ſed ſicut eſt, verbum Dei, qui operatur in nobis qui creditis in id ipſum. Si tamen Deus non aliter operaretur in pulſando & vocando aperientes & credentes, quàm alios, non diceret Apoſtolus; Qui operatur in vobis qui creditis: Imo ſatis videtur exprimere, quid Deus in eis ſpecialiter operatur, cùm dicit in idipſum, ſcilicet id ipſum quod creditis. Vnde Auguſtinus tractans hoc verbum de praedeſtinatione Sanctorum, viceſimo ſexto, dicit; Quid eſt quòd hinc gratias Deo agit? nempe vanum eſt atque inane, ſi cui gratias agit, hoc ipſe non fecit; ſed quia hoc vanum & inane non eſt, profectò Deus, cui de hoc opere gratias agit, ipſe fecit, cùm percipiſſent ab Apoſtolo verbum auditus Dei, cùm exciperent illud non vt verbum hominum, ſed ſicut eſt, verbum Dei. Igitur Deus operatur in cordibus hominum non vt inaniter audiant Euangelium, ſed eo andito conuertantur & credant. Nonne & hoc eſt quod veritas ipſa dicit; Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater, qui miſit me, traxerit illum? Scriptum eſt in Prophetis; Et erunt omnes docibiles Dei: Omnis qui audiuit à Patre,Auguſtinus. & didicit, venit ad me, Ioh. ſexto. Super quod Auguſtinus, prima parte ſuper Iohannem homilia viceſima ſexta, dicit; Omnes regni illius homines docibiles Dei erunt, non ab hominibus audient, & ſi ab hominibus audiunt, tamen quòd intelligunt, intus datur, intus coruſcat, intus reuelatur; quid faciunt homines forinſecus annuntiantes? Quid facio ego modò cùm loquor? ſtrepitum verborum ingero auribus veſtris. Niſi ergo reuelet ille qui intus eſt, quid dico? aut quid loquor? exterior cultor arboris, interior eſt creator; qui plantat & qui rigat extrinſecus operatur, hoc facimus nos, ſed neque qui plantat eſt aliquid, neque qui rigat, ſed qui incrementum dat Deus, hoc eſt, Erunt omnes docibiles Dei. Qui omnes? omnis qui audiuit à Patre & didicit, venit ad me. Videte quomodo trahit Pater. Idem decimo quinto de Ciuitate Dei, ſexto loquens de multiplici correctione hominum facta per homines, Hoc, inquit, modo curantur ciues ciuitatis Dei, in hac terra peregrinantes, & pacem ſupernae patriae ſuſpirantes; Spiritus autem ſanctus operatur intrinſecus, vt vale at aliquid medicina quae adhibetur extrinſecus; alioquin etiā ſi Deus ipſe vtens creatura ſibi ſubdita in aliqua ſpecie humana ſenſus alloquatur humanos, ſiue iſtos corporis, ſiue illos quos iſtis ſimillimos habemus in ſomnis, nec interiore gratia mentem regat atque agat, nihil prodeſt homini omnis praedicatio eritatis. Facit autem hoc Deus, à vaſis miſericordiae irae vaſa diſcernens, diſpenſatione qua ipſe nouit multum occulta, ſed tamen iuſta. Venerabilis quoque Beda 2. ſuper Luc. 4. tractans illud Luc. 5. Praeceptor, per totam noctem laborantes nihil coepimus, in verbo autem tuo laxabo rete, ſic ait: Niſi Dominus aedificauerit domum, in vanum laborauerunt, qui aedificant eam; niſi Dominus cor illuſtrauerit auditorum, Doctor in nocte laborat; niſi in verbo gratiae ſupernae relaxata fuerint inſtrumenta diſputationum, fruſtra vocis ſuae praedicator iaculum mittit, quia fides populorum non in ſapientia verbi compoſiti, ſed diuinae vocationis munere prouenit.Gregorius. Gregorius etiam 11. Moral. 5. ſuper illud Iob 12. Si deſtruxerit, nemo eſt qui aedificet, ita ſcribit, Omnipotens Deus humanum cor deſtruit cùm relinquit, aedificat cùm replet. Vnde plerumque fit vt cùm audientis cor, exigentibus culpis, omnipotentis Dei gratia non repletur, incaſſum exterius à praedicatore moueatur, quia mutum eſt os omne quod loquitur,Propheta. Salomon. ſi ille interius in corde non clamet, qui aſpirat verba quae audiuntur. Hinc Propheta ait, Niſi Dominus aedificauerit, &c. Hinc Salomon dicit, Conſidera opera Dei, quod nemo poſſit corrigere quem ille deſpexerit. Nec mirum ſi à corde reprobo praedicator minime aud • atur, dum nonnunquam ipſe quoque Dominus, in his quae loquitur, reſiſtentium moribus impugnatur. Hinc eſt enim quod Cain, etiam diuina voce admoneri potuit, & mutari non potuit, quia exigente culpa malitiae, iam intus Deus cor reliquerat, cui foris ad teſtimonium verba faciebat.Gregorius. Qui & homilia 30. ſuper Euangelium exponens illud Ioan. 14. Ille vos docebit omnia, ita ſcribit; Quia niſi iſdem ſpiritus cordi aſſit audientis, otioſus eſt ſermo Doctoris. Nemo ergo docenti homini tribuat quod ex ore docentis intelligat, quia niſi virtus intus ſit, quâ doceat, Doctoris lingua exterius in vanum laborat. Ecce vnam loquentis vocem omnes pariter auditis, nec tamen pariter ſenſum auditae vocis percipitis. Cum ergo vox diſpar non ſit, cur in cordibus veſtris diſpar eſt vocis intelligentia, niſi quia per hoc quod vox loquentis communiter admonet, eſt magiſter interior, qui de vocis intelligentia quoſdam ſpecialiter docet? De hac vnctione ſpiritus rurſus per Ioannem dicitur, Sicut vnctio eius nos docet de omnibus. Per vocem ergo non inſtruitur, quando mens per ſpiritum non vngitur. Sed cur iſta de doctrina hominū loquimur, quando & ipſe conditor non ad eruditionem hominis loquitur, ſi eidem homini per vnctionem ſpiritus non loquatur. Certè Cain priuſquam fratricidium opere perpetraret, audiuit, Peccaſti, quieſce; ſed quia culpis ſuis exigentibus, voce eſt admonitus,Cloſſa in Ierem. 36. non vnctione ſpiritus, audire verba potuit, ſed ſeruare contempſit. Gloſſa quoque ſuper illud Ierem. 36. Ex ore ſuo loquebatur, &c. & ego ſcribebam, ſic ait; Etiam auditoribus neceſſaria eſt gratia Spiritus Sancti: Niſi enim aſſit ſpiritus, ſermo Doctoris eſt otioſus; vnam loquentis vocem omnes pariter in Eccleſia audimus, ſed non omnes pariter intelligimus, ſed ſicut vnctio Dei docet nos de omnibus. Ipſe quo que conditor non ad eruditionem homini loquitur, ſi per vnctionem ſpiritus non loquatur. Dictum eſt enim ad Cain, Peccaſti, quieſce; ſed quia culpis prohibentibus non eſt vnctus, verba Dei audire potuit, ſed non ſeruare. Sic Ioachim & ſeru • eius verba Dei audire poterant aure corporis, ſed non cordis. Cui & concordat Aug. de Correptione & gratia 10. ita dicens,Auguſtinus. Tunc ſalubris eſt correptio quando ſupernus medicus cor reſpicit: Non enim aliquid proficit, niſi cum facit, vt quantumcun que peccati ſui poeniteat; & quis hoc facit, niſi qui reſpexit Petrum Apoſt. negantem, & fecit flentem? & iſtam ſententiam per totum librum oſtendit. Amplius autem ſi homo ex ſe tantūmodo aperiret Deo ſic pulſanti, vocanti, & gratiam offerenti, videtur quod quidam obſtinati, vel alij, ex cauſis varijs nullatenus aperirent, quod falſum eſt, quoniam quicun que iuxta ſententiam Apoſt. ſecundū propoſitum Dei vocati ſunt ſancti, neceſſario veniunt ſine mora; Nam alias fruſtraretur diuinae propoſitum voluntatis, Marc. 3. quod capitulum 10um. non permittit; ideo que Marc. 3. dicitur, vocauit ad ſe quos voluit, & venerunt ad eū. Nec poteſt dici, quod Deus vocando electos non proponit, nec vult quod veniant, ſed hoc eorum relinquit arbitrio; Nam per cap. 22um. vel vult illud, vel eius oppoſitum; & non eius oppoſitum, quia tunc per cap. 10um. non venirent, nec etiam Apoſt. & Aug. tunc eos ſpecialiter nominarent vocatos ſecundum propoſitum, ſcilicet Dei vocantis, vt patet ad Rom. 8. & per Aug. de praedeſtinatione Sanctorum ſuperius allegatum: & ſi cap. illud 23um. 22um. non eſſet, non deceret, quod Deus pulſaret indeterminatus quid faceret, & determinaretur ab alio, ſicut ſuperius eſt argutum; & quia tunc haberet volutiones nouellas, & aliqualiter mutaretur contra capitulum 23. & 5. nec deceret etiam vllo modo, quod aliqui caſualiter aut fortuito reſpectu Dei, fierent ſancti filij Dei & haeredes regni, propter capitulum 27. & alia quae ſequuntur. Non ergo videtur quòd aliquis qualiſcunque quantumlibet obſtinatus ſecundum propoſitum Dei vocatus, reſiſtat. Vnde Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum 9. loquens de gratia huius vocationis ſic dicit; Haec itaque gratia quae occultè humanis cordibus diuina largitate tribuitur, à nullo duro corde reſpuitur: ideò quippe tribuitur, vt cordis duritia primitùs auferatur. Quando ergo Pater intùs auditur & docet, aufert cor lapideum, & creat cor carneum, ſicut Propheta praedicente promiſit. Item Iohan. 6. Omne quod dat mihi Pater, ad me veniet; id eſt, omnis praedeſtinatus & electus: ſi tamen hoc dependeret originaliter ab illorum libera voluntate, non Dei, aliqui ipſorum forſitan non venirent. Ideo dicit ibi Beda, Hi autem ſunt quos Pater dat filio,Beda. Auguſtinus. quos per occultam inſpirationem facit credere in filium. Cui conſentit Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum 9. ſic dicens; Omne quod dat mihi Pater, &c. Quid eſt, ad me veniet, niſi credet in me? ſed vt fiat, Pater dat. Videtur etiam quòd ſi ipſi crederent per ſeipſos, magis ipſimet darent ſe filio, quàm Pater tantùm pulſans: Per ſolum namque pulſare, nequaquam de ſorte filij ſunt effecti, ſed per credere fidem eius. Ad idem facit, quod infra dicitur, eodem, Omnis qui audit à Patre & didicit, venit ad me; ergo Pater docet eos & facit eos credere in filium. Vnde cùm immediatè praemiſit, Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater traxerit illum, quaſi exponendo illum modum trahendi, ſubiungit, Scriptum eſt in Prophetis, & erunt omnes docibiles Dei; Omnis qui audiuit à Patre & didicit, venit ad me, quaſi diceret, Pater trahit ad me ſic docendo. Hoc etiam ſatis exprimit Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum; vbi priùs, Quid eſt, inquiens, Omnis qui audiuit à Patre,Augustinus. &c. niſi nullus eſt qui audiat à Patre, & diſcat, & non veniat ad me? Si enim omnis qui audiuit à Patre & didicit, venit; profectò omnis qui non venit, non audiuit à Patre nec didicit. Valdè remota eſt à carnis ſenſibus ſchola haec, in qua Pater auditur, & docet vt veniat ad filium; ibi eſt & ipſe filiùs, quia ipſe eſt verbum eius per quod ſic docet, nec agit hoc cum carnis aure ſed cordis. Simul eſt & ſpiritus Patris & Filij; neque enim ipſe non docet, aut ſeparatim docet; Inſeparabilia enim ſunt opera Trinitatis. Item ſi peccator poſſet per ſe credere praedicanti, & peccata dimittere, poſſet ſe per ſe diſcernere & ſeparare ab alijs peccatoribus, andientibus, nec facientibus modo dicto, contra Apoſtolum 1. ad Corinth. 4. Quis enim te diſcernit? ſcilicet à perditis, vel perdendis, quaſi dicat, ſolus Deus; quod textus ſequens oſtendit, cùm dicit, Quid enim habes, quod non accepiſti? &c. quem intellectum teſtatur Auguſtinus de correptione & gratia, & allegatur ibi in Gloſſa Lumbardi, ſic dicens; Quis enim te diſcernit à maſſa perditorum? Nullus, niſi Deus: ſolus ipſe ſeparat te à perditis: Sed quia homo inflatus poſſet reſpondere voce vel cogitatione & dicere, diſcernit me fides mea, iuſtitia mea, & oratio mea, occurrit Apoſtolus dicens, Quid enim habes quod non accepiſti? Idem de praedeſtinatione Sanctorum 6. ſic dicit,Auguſtinus. Natura in qua nobis data eſt poſsibilitas habendi fidem non diſcernit ab homine hominem; ipſa verò fides diſcernit ab infideli fidelem; ac per hoc, vbi dicitur, Quis enim te diſcernit? quid habes quod non accepiſti? quiſquis quiſquam audet dicere, habeo fidem ex meipſo, non ergo accepi; profecto contradicit apertiſsimè veritati; non quia credere vel non credere non eſt in arbitrio voluntatis humanae, ſed in electis praeparatur voluntas à Domino; ideo ad ipſam quoque fidem, quae in voluntate eſt, pertiner. Quis enim te diſcernit? quid habes quod non accepiſti? & ſequitur capitulo ſeptimo; Multi audiunt verbum veritatis, ſed alij credunt, alij contradicunt; volunt ergo iſti credere, nolunt illi, quis hoc ignoret? ſed cùm in alijs praeparatur, in alijs non praeparatur voluntas à Domino; diſcernendum quid eueniat de miſericordia eius, quid de iudicio. Idem de gratia & libero arbitrio 16. Dicunt Pelagiani vitam aeternam meritis noſtris reddi; etſi merita noſtra ſic intelligerent, vt etiam dona Dei ipſa cognoſcerent. agnoſcerent, non eſſet reprobanda iſta ſententia: quoniam verò merita humana ſic praedicant, vt ea ex ſemetipſo habere hominem dicant, rectiſsimè reſpondet Apoſtolus, Quis enim te diſcernit? quid habes quod non accepiſti? ſi autem acceperis, quid gloriaris, quaſi non acceperis? prorſus talia cogitaſti. Veriſsimè dicitur, dona ſua coronat Deus, non meritatua, ſi tibi à teipſo, non ab illo ſunt merita tua; Haec enim ſi talia ſunt, mala ſunt, quae non coronat Deus; ſi autem bona ſunt, Dei dona ſunt, quia ſicut dicit Iacobus, Omne datum optimum &c. dicit, & Iohannes praecurſor Domini, Non poteſt homo accipere quicquam, niſi fuerit ei datum deſuper; vtique de coelo in terram venit Spiritus Sanctus, quando Ieſus aſcendit in altum captiuam duxit captiuitatem, dedit dona hominibus; & ſequitur capitulo decimo ſeptimo. Si ergo Dei dona ſunt bona merita tua, non Deus coronat merita tua, tanquam merita tua, ſed tanquam dona ſua. Iſtam quoque ſententiam diffusè perſequitur conſequenter; Qui & ſuper illud Pſalmi 118. Retribue ſeruo tuo &c. Nuſquam, inquit, ſe extollat humana ſuperbia: donis ſuis Deus retribuit bona praemia, ſed iſte qui iam orat, & dicit, Retribue ſeruo tuo, viuam, ſi penitus iam eſſet mortuus, non oraret, ſed ab illo accaepit initium bonae concupiſcentiae, à quo vitam poſcit obedientiae. Idem ad Sixtum Presbyterum, recitante Petro 3. Sentent. diſt. 27. Cum, inquit, Deus coronat merita noſtra, nihil aliud coronat quam munera ſua; vndè vita aeterna quae à Deo in fine praecedentibus meritis redditur, quia & eadem merita, quibus redditut, non à nobis ſunt, ſed in nobis facta ſunt per gratiam, & ipſa rectè gratia nuncupatur, quia gratis datur, nec ideo gratis quia non meritis datur, ſed quia data ſunt per gratiam & ipſa merita quibus datur. Amplius autem ſicut ex 2. capitulo poterit apparere, in genere aperientium eſt aliquod primum aperiens principale, in cuius virtute aperiunt aperientia caetera, veluti inſtrumenta cetera; vt haec ſint quaſi claues poſſibiles, ipſum verò potentia vtens claue: Ipſum enim eſt ille ſanctus & verus, Apoc. 3. qui habet clauem Dauid, qui aperit & nemo claudit, qui claudit, & nemo aperit Apocalipſis tertio ſicut praedictum erat Eſaiae 22. Dabo clauem domus Dauidis ſuper humerum eius, & aperiet, & nemo erit qui claudat, & claudet & nemo erit qui aperiat. Ideoque tota deuotè orat Eccleſia cum Pſalmiſta, Domine, Labia mea aperies, & cum Machabaeis, Adaperiat Dominus cor veſtrum in lege ſua, & in praeceptis ſuis. Ipſe igitur Dominus aperit corda noſtra, & vniuerſaliter quaſlibet vires noſtras, quod in apertione aurium ſurdi, & ſolutione vinculi linguae eiuſdem muti, geminato miraculo oſtendere dignabatur, Marc. 7. dum digitos ſuae potentiae in auriculas eius miſit, & ſputo ſuae clemētiae tetigit linguam eius, & ſuſpiciens in coelum ingemiſcendo ſic ait, Effata, quod eſt adaperire. Marc. 7. qui ſurdus & mutus ſecundum Bedam, in quadam homilia, ſignificat genus humanum, quod, poſtquam contempto diuino mandato ſuaſioni ſerpentis obediuit, & lignum vetitum deguſtauit, ſurdum & mutum ſpiritualiter eſt effectum. Et ſecundum eundem recitat ibi Gloſſa, Suſpexit in coelum, Act. 14. vt indè mutis loquelam, indè auditum ſurdis, indè cunctis infirmitatibus medelam doceret eſſe quaerendam. Item Act. 14. Aperuit Deus gentibus oſtium fidei. Huius etiam apertionis diuinae teſtis eſt illa Lidda Act. 16. Coloſſ. 4. Lydia purpuraria, cui Dominus aperuit cor intendere his quae dicebantur à Paulo, Act. 16. Quod & conteſtatur Apoſtolus ad Coloſſ. 4. dicens, Orationi inſtate,Augustinus. vt Deus aperiat vobis oſtium ſermonis, & multa ſimilia occurrunt ſaepiſsimè in Scriptura. Super hoc autem verbum Apoſtoli dicit Auguſtinus de praedeſtinatione ſanctorum 27. per hunc modum, Quomodò aperitur oſtium verbi, niſi cum ſenſus aperitur audientis vt credat, & initio fidei facto, ea quae ad aedificandam ſalubrem doctrinam praedicantur, & diſputantur admittat, nè per infidelitatem corde clauſo ea quae dicuntur improbet ac repellat? Vndè & ad Corinth. ait. Oſtium mihi apertum eſt magnum & euidens, & aduerſarij multi. Quid hic aliud poteſt intelligi, niſi praedicato ibi per eum primitus Euangelio credidiſſe multos, & multos fidei ejuſdem aduerſarios extitjſſe, ſecundum illud Domini, Nemo venit ad me, niſi cui fuerit datum à Patre meo: Et vobis datum eſt noſſe myſterium regni, illis autem non eſt datum. Oſtium ergò apertum eſt in eis quibus datum eſt, aduerſarij autem multi ex eis quibus non eſt datum. Dicit que idem Apoſtolus; Cum veniſtem Troadem in Euangelium Chriſti, & oſtium mihi apertum eſſet in Domino, &c. valefaciens illis, exij in Macedoniam. Quibus vale fecit niſi eis qui crediderant, in quorum ſcilicet cordibus Euangelizanti apertum eſt oſtium? & facta parua digreſsione ſubjungit; Verùm redeamus ad apertionem oſtij, quaſi initium fidei audientium ſignificat Apoſtolus; Quid eſt, orantes ſimul, vt Deus aperiat vobis oſtium verbi, niſi apertiſsima demonſtratio, etiam ipſum initium fideieſſe donum Dei? Non enim orando peteretur ab eo, niſi ab eo ficri crederetur. Hoc donum coeleſtis gratiae in illam purpurariam deſcenderat, cui ſicut Scriptura dicit in actibus Apoſtolorum; Deus aperuerat ſenſum, & intendebat in ea quae à Paulo dicebantur: Sic enim vocabatur vt crederet. Agit quippe Deus quod vult in cordibus hominum, vel adjuuando, vel judicando, vte iam per eos impleatur, quod manus ejus & conſilium praedeſtinauit fieri. Melius igitur mihi videtur & tutiùs, totum regimen oſtiorum noſtrorum oſtiario tali committere, qui nunquam ſopore deprimitur, nulla illuſione decipitur, nulla corruptione allicitur, nec vlla vincitur poteſtate, qui aperiendo vel claudendo nunquam errare poteſt in minimo: quam totum nobis, vel partem ſibi, & partem nobis impotentibus, fatuis, & corruptis, qui vix vnquam aperimus vel claudimus non errantes: Non tamen vt nos ſomnolentiae vacemus & otio,August • . ſed vt ſub ejus foelici regimine, non ſupra, nec ſecus, ſemper operibus gratia vigilantiſsimè inſiſtamus. Vndè Auguſtinus de bono perſeuerantiae, 9. Tutiores viuimus, ſi totum Deo damus, non nos illi ex parte, & nobis ex parte committimus. Ipſi ergo me totum tota deuotione committo, ac eius gratiſsimae gratiae totaliter me ſubmitto. Et ſi obijciant illud Apoc. 3. Si • uis aperuerit &c. Et illud dilecti pulſantis, Aperi mihi ſoror mea Cantic. 5. dicendum, ſicut ad ſimilia 35. cap. dicebatur, quòd per huiuſmodi liberum arbitrium excitatur, nec ex ho • equitur; quòd poſſit ſolis proprijs viribus aperire, ſicut nec implere omnia alia diuina mandata, quae ſimiliter imperantur.

CAP. XXXIX. Contra quoſdam putantes hominem ex ſe tantum poſſe mereri primam gratiam de congruo, non de condigno.

PRaeter iſtos autem ſunt alij non contenti gratia gratis data, ſed volunt quòd vendatur à Deo, & ematur ab eis aliquo precio licèt vili, congruo tamen vt aſſerunt, non condigno. Dicunt enim homines ex ſolis proprijs viribus gratiam Dei mereri de congruo, non autem de condigno. Et quia iſte error eſt famoſior caeteris his diebus, & nimis multi per ipſum in Pelagianum praecipitium dilabuntur; neceſſarium videtur ipſum diligentiori examine perſcrutari. Porro hic error non multum differt realiter ab alijs ſuperius recitatis, poteſt cum illis ſimiliter confutari: Nam omnes poenè rationes, & autoritates contra illos adductae, contra hunc procedunt ſimiliter recta fronte. Sequitur enim ex iſta, quòd gratia ſit ex operibus & meritis, cum errore Pelagij radicali; ſequitur etiam quòd gratia ſit ex meritis ſaltem, vt ex cauſa partiali & concauſa cum primo errore ſequente; & quòd merita illa de congruo ſint ſaltem cauſa & diſpoſitio praeparatoria gratiae cum ſecundo, & quod quis poſsit mereri de congruo per ſe ſolum, ſicut tertius error ponit, quòd homo poteſt ſolis proprijs viribus aperire. Praeterea ſi quis de congruo primam gratiam mereatur, hoc eſt priuſquam habeat gratiam ſaltem prioritate naturae; ſed priuſquam habeat gratiam de qua loquor, ſcilicet gratificantem ad regnum, non habet etiam charitatem. Ipſa enim ſola diuidit inter filios perditionis, & regni, vt dicit Auguſtinus 15. de Trinit. 18. & patet per Apoſtolum 1. ad Corinth. 13. quare nec diligit Deum omninò, vel ſaltem non amore gratuito, ſed liberè & principaliter propter illum. Quapropter nec aliquid meretur ab eo, & maximè nullum bonum gratuitum arram certam boni maximi ſempiterni: Nam qua fronte vendicat quis remunerationem a Deo, cui nullum munus donauit? aut quo titulo exigit retributionem ab eo, cui nunquam aliquid tribuit? & quomodo meretur quis quicquam à Deo, qui nihil facit pro eo? Vnde Matth. 6. Attendite, Matth. 6. ne iuſtitiam veſtram faciatis coram hominibus, vt videamini ab cis, alioquin mercedem non habebitis apud Patrem veſtrum qui in coelis eſt: vbi Chryſoſtomus; Quid autem à Deo recipies,Chryſoſtomus. qui Deo nihil dediſti? Nam quod propter Deum fit, Deo datur, quod autem propter homines fit, in ventos effunditur. Ad hoc & facit efficaciter Auguſtinus,Auguſtinus. 1. contra Pelagium & Caeleſtium de gratia Chriſti, & de peccato originali 22. ſicut 37um recitauit. Adhuc autem & ſi quis amet Deum, & faciat pro eo, non propter ſe, ſed vt proſpera ſibi concedat, vel aduerſa prohibeat, redit idem. Quomodo namque talis plus meretur à Deo, quàm venditor ab emptore? & praeter hoc, magis diligit conceſsionem iſtorum, & prohibitionem illorum, quàm Deum, & cùm iſta diligat propter ſeipſum, magis diligit ſeipſum quàm Deum. Semper enim propter quod vnumquod que , illud magis eſt: vt propter quod amamus, illud magis amicum eſt, 1. Poſt. 2. Imo ſicut 26. capitulo fucrat declaratum; Qui diligit aliquid propter aliquem certum finem, non diligit hoc, ſed finem; ergo nedum ſic diligens non meretur, ſed peccat; facit enim contra rectum & debitum ordinem diligendi, teſte parte 30. corollarij, primi, huius; & contra praeceptum de diligendo Deum ex toto corde, & tota anima, & tota fortitudine atque mente, Deuteron. 6. & Mat. 22. Talis quoque ſe fruitur, & vtitur ipſo Deo; ergo conſtat eum peccare, vt patet diffusè per Aug. De doctrina Chriſt. cap. 1. & poſt: & recitat Lumb. 1. Sent. diſt. 1. Patet etiam quòd talis non meretur. Nullus enim operando meretur, niſi habeat intentionem rectam, ſcilicet recti finis: Nam ſicut in naturalibus motus denominatur à fine, ſic & in moralibus, ſicut & patet ex 34. huius. Talis autem extra charitatem non habet intentionem rectam: Nulla enim eſt intentio recta, niſi quae finaliter immediatè tendit in Deum, vel forſitan mediatè, quae fortè immediatè fertur in creaturam, & per illam finaliter in Deum, & hoc ſuper omnia gratuito propter ipſum, ſicut 30. pars corol. 1. docet. Si enim propter aliquid aliud finaliter appetatur, iam illud aliud magis eſt finis intentus, ſicut praehabita manifeſtant; & cum caetera naturalia in quantum acceperunt à natura, in tantum per inclinationē naturalem hoc faciant; homo qui ad hoc accepit potentiam intellectualem, & liberè volutiuam, debet hoc facere ſcienter & liberè ſecundū potentias ad hoc finaliter ſibi datas. Homo ergo quicun que agē do non ſic dirigit actualiter nec habitualiter intentionē ſuā finaliter in Deum, & hoc gratuitò propter ipſum, facit contra naturalem ordinem vniuerſi; quare & peccat innaturaliter contra naturam, & contra Deum, principium, & finem, ac ſummum autorem totius naturae, & ordinis naturalis, vel ſaltem non meretur. Hoc etiam patet per Auguſtinum 1. de doctrina Chriſtiana, vbi prius; Si enim intentio illa ſit recta, intendens fruitur Deo, vel per illam vtitur creatura: & ſi fruitur Deo, patet propoſitum; Si autem vtitur creatura, cùm ſecundum Auguſtinum ibidem, vti ſit id, quod in vſum venerit, referre ad obtinendum illud quo fruendum eſt; alias abuti eſt, non vti; Nam vſus illicitus abuſus, vel abuſio nominari debet. Adhuc patet, Nam vſus creaturae, ſi non referatur in Deum, eſt vſus illicitus; ergo peccatum, vel faltem non eſt recte factum; ergo illa intentio non eſt recta; nec alicuius intentio ſine charitate & gratia gratuito ſuper omnia fertur in Deum; quoniam ſicut nullius intellectus ſine fide fideliter fertur in Deum, ita nullius affectus ſine gratia gratè fertur in Deum, ita quod habeat Deum gratuito ſuper omnia ſibi charum: Eadem enim eſt proportio hic & ibi. Item ſi homo ſine gratia charitatis poſſet Deum amare gratuito ſuper omnia alia, & poſſet ſimiliter cognoſcere omnia alia mandata, & ſeruare ea; quia qui poteſt maius, poteſt & minus; ſed mandatum de dilectione Dei eſt primum & maximum, Matt. 22. Imò quicunque ſic Deum diligeret, nullo modo ſcienter eum offenderet, nec aliquod eius mandatum coniemneret. (Hoc enim tantae dilectioni repugnaret expreſſe) ſed ea omnia pro viribus conſeruaret. Dicit enim Philoſophus 9. Eth. 4. Ponunt amicum volentem & operantem bona vel apparentia illius gratia,Philoſophus puta amati; & 2. Rhetor. ſuae 5 Sit, inquit, velle, amare alicui quae putat bona,S • pien. illius gratia, ſed non ſui, & ſecundum poſſe actiuum eſſe horum: Vnde & Sapientiae ſexto; Dilector, cuſtodia, ſeu cuſtoditio legum illius eſt: Quare & veritas ipſa dicit, Siquis diligit me,Ioan. 14 Gregorius. ſermonem meum ſeruabit, Ioan. 14. Super quod Gregorius hom. 30. Probatio dilectionis exhibitio eſt operis. Hinc in epiſtola ſua, iſdem Ioannes dicit, Qui dicit, quia diligo Deum, & mandata eius non cuſtodit, mendax eſt; verè enim diligimus, ſi mandata eius ſeruamus; verè diligimus, ſi à noſtris voluptatibus nos coarctamus. Nam qui adhuc per illicita deſideria defluit, profecto Deum non amat, quia ei in voluntate ſua contradicit. Apoſtolus ad Rom. 13. ſimiliter arguens,Apoſtolus ſic concludit; Plenitudo ergo legis eſt dilectio; quare nec ſine gratia charitatis, poſſet quis eſſe in ſtatu ſalutis. Nam Luc. 10. dicit Saluator, Haec fac, id eſt, ſerua mandata, & viues. Fruſtra ergo ponuntur hi tres habitus, ſcilicet fides, ſpes, & charitas ſupernaturaliter nobis infuſi, cùm ſine his naturalia noſtra nobis ſufficiant ad faciendum & ſeruandum omnia diuina mandata, ſicut Pelagius aſſerebat, vt recitat Auguſtinus de haereſibus 88. & Petrus 2. ſentent. diſt. 28. & Iſidorus 8. Eth. 14. & Canon. 24. quaeſt. vlt. Quidam autem. Sed Doctores noſtri Catholici dicunt nos iſtis tribus habitibus, vel alijs proportionalibus indigete, quia cùm animae noſtrae aſpectus & affectus per molem corporis ſeu peccati, vel per naturalem impotentiam deprimantur, in tantum quod non poſſunt Deum videre debitè, nec amare, vel etiam propter improportionem tam excellentis obiecti, neceſſariò indigent fide vel lumine gloriae, & charitate ſeu gratia, quae ipſos eleuent ad Deum videndum debitè & amandum. Vnde & Papa Clemens quintus damnat haereſin Begardorum dicentem, quod anima non indiget lumine gloriae ipſam eleuante ad Deum viden dum, & eo beatè fruendum, Extra de haereticis, Ad noſtrum. Et hoc nedum nos in ſtatu praeſentis miſeriae, ſed etiam Angeli & primi parentes in ſtatu primae innocentiae ſimiliter indigebant, quando nullum obicem poſuerunt mortalem, nec minimum venialem, vt dicit Lumbardus, & probat per autoritates Auguſtini 2. ſentent diſt. 5a. 24a. & 29a. planè. Et ſi quis dicat, quod virtutes morales ſatis eleuent affectum ad Deum gratè amandum, contradicetur ei faciliter per priora: Incidit enim in errorem Pelagij ſupra dictum, quod videlicet homo ſolius liberi arbitrij viribus ſine gratia poſsit omnia Dei mandata efficaciter adimplere, ſicut praecedentia monſtrauerunt. Adhuc autem quid ſimile, ſic eleuat Angelos ad amandum? Amplius autem virtutes morales ex operibus generantur, vt patet 2. Eth. 1. & 2. nec ſpeciem ſuam aut terminos ſuos excedunt, ſed ad ſimiles operationes tantum inclinant, ex qualibus generabantur. Vnde dicit ibi Philoſophus cap. 2. Operationes & virtutes in eiſdem erunt: Sicut enim ex recedere à voluptatibus efficimur temperati, ſic effecti maximè poſſumus recedere ab ipſis; & ſicut aſſueti contemnere terribilia & ſuſtinere ipſa efficimur fortes, ſic effecti maximè poterimus ſuſtinere terribilia. Cùm ergo nullus ex puris naturalibus diligat Deum gratuito ſuper omnia propter ſeipſum, ſed propter aliquem alium finem, habitus ex talibus multiplicatis dilectionibus generatus tantummodo inclinabit ad Deum ſimiliter, & non aliter diligendum. Quapropter & idem Philoſophus 8. Eth. & 9. oſtendit, quod quilibet etiam virtuoſus, primo & maxime diliget ſemetipſum, & quod ab hac dilectione omnis alia dilectio & amicitia derinatur. Octaui namque 2. ſic ait, Videtur autem & quod ipſi bonum amare vnuſquiſque; & infra 7. Sibi ipſi maximè vnuſquiſque vult bona; & noni libri 4. Amicabilia autem quae ad amicos, & quibus amicitiae determinantur, videntur ex his quae ad ſeipſum veniſſe: & infra 8. quaerit, Vtrum oportet amare ſeipſum maximè, & arguit pro, & contra, & determinat quòd oportet; vbi & infra 9. Omnis, inquit, intellectus eligit optimum ſibi ipſi; epieikes autem obedit intellectui: verum enim quòd de ſtudioſo, & amicorum gratia multa agere, & pati, & ſi oporteat, mori: Proijciet enim & pecunias & honores, & totaliter circumpugnabilia bona, procurans ſibi ipſi bonum. Paucum enim tempus valdè delectari magis vtique eliget, quàm multum quiete; & viuere bene annum, quàm multos annos qualitercunque; & vnam actionem bonam, & magnam, quàm multas & paruas. Morientibus autem & hoc fortè accidit, eligunt vtique magnum ſibi ipſis, & pecunias proijciunt vtique, in quo plura recipient amici. Fiunt enim quidem amico pecuniae, ipſi autem bonum, maius autem bonum tribuit ſibi ipſi. Ecce ſecundum doctrinam Philoſophi quòd virtuoſus in operatione ſua maximè virtuoſa intendit, & amat finaliter, non Deum gratuito propter Deum, ſed proprium bonum ſuum, proprium commodum & ſeipſum, & Deum fortaſsis propter ſe hominem. Vnde & Sixtus Pictagoras in ſententiolis ſuis ait; Sine Deo non poteris viuere Deo; & infra, Sapientem fatum non facit; gratia enim Dei fato non fubiacet. Quapropter & Anſelmus de Concord. vlt. dicit, quòd voluntas quae eſt inſtrumentum, & naturalis libertas arbitrij ſine iuſtitia otioſa eſt & ancilla facta eſt ſuae affectionis quae ad commodum eſt, quia remota iuſtitia nihil poteſt velle, niſi quod illa vult, affectio ſcilicet commodi; haec autem iuſtitia proculdubio eſt gratia Dei ipſa, ex gratiaue dependet. Iuſtitia namque tribuit vnicuique quod eſt ſuum; quare & Deo amorem gratuitum ſuper omnia propter ipſum, ſecundum partem 30am Corollarij, primi huius; quod fieri ſine gratia nuſquam poteſt, ſicut praecedentia ſuaſerunt. Hoc idem Anſelmus, & alij Doctores Catholici ſaepius conteſtantur:Anſelmus. Apoſtolus. Rom. 3. Tit. 3. Rom. 5. & 10. Augustinus. Dicit enim Apoſtolus, Iuſtificati gratis per gratiam ipſius, ad Rom. 3. & iterum, Iuſtificati gratia ipſius, haeredes fimus, ad Titum 3. & iterum, Gratia regnet per iuſtitiam, ad Rom. 5. & infra 10. de quibuſdam opinionis contrariae ſcribit ita; Ignorantes Dei iuſtitiam, & ſuam quae rentes ſtatuere, iuſtitiae Dei non ſunt ſubiecti; quod tractans Auguſtinus de verbis Apoſtoli, ſerm. 15. Iuſtitia, inquit, ſit, ſed ex gratia ſit; à Deo tibi ſit, tua non ſit: qui & exponens illud Pſalmi 118. Feci iudicium & iuſtitiam, ſcribit ita; Iuſtitiae nomine hoc loco non ipſa virtus, ſed opus eius ſignificatum eſt. Quis enim facit in homine iuſtitiam, niſi qui iuſtificat impium? hoc eſt per gratiam ſuam ex impio facit iuſtum. Vnde Apoſtolus, Iuſtificati gratis per gratiam ipſius:Apoſtolus. Facit ergo iuſtitiam, id eſt, opus iuſtitiae, qui habet in ſe iuſtitiam, quibus & multi Autores ſimilia multa dicunt. Quapropter & euidenter apparet nullam virtutem Philoſophicam ſeu moralem eſſe veram virtutem, ſimpliciter rectam, aut iuſtam, ſine charitate & gratia ipſam perficiente, erigente in Deum & ad ipſum finaliter propter ipſum gratuitò dirigente. Non enim parum deeſt virtuti, cui deeſt vera cauſa finalis, recta intentio, iuſtus finis, & praecipuè talis finis, qualis cognoſcitur eſſe Deus. Vnde nec minùs clarè perpenditur, nullum opus virtutis huiuſmodi per charitatem & gratiam non formatae; & vniuerſaliter nullum opus cuiuſpiam, veram virtutem charitatis & gratiae non habentis, eſſe ſimpliciter virtuoſum, rectum, aut iuſtum; quinimò & quodlibet tale opus, eſt aliquo modo peccatum. Nam quomodò poſſet opus eſſe virtuoſum, rectum, & iuſtum ſimpliciter, quod non à tali virtute procedit, quae rectam cauſam finalem ſimpliciter, rectam intentionem, & iuſtum finem non habet? imò quomodo poſſet opus non eſſe quouiſmodo obliquitas aut peccatum, quod à recto, debito, & iuſto fine ſimpliciter ad alium diſtorquetur, & ibi requieſcit finaliter vltimatè?Plato. Quare & Plato atque Platonici Philoſophi excellentes veras virtutes non eſſe dicebant, niſi quae menti quodammodo imprimuntur à forma illius aeternae immutabiliſque ſubſtantiae, qui eſt Deus: An & haec eſt virtus de qua Ariſtoteles 7. Ethic. 1. dicit,Ariſtoteles. Quandam eſſe ſuper nos virtutem heroicam & diuinam? Quapropter & Auguſtinus 4. contra Iulianum 4. recitat opinionem contrariam tanquam errorem Pelagianorum, ſic alloquens Iulianum; Soletis,Auguſtinus. negantes Dei dona eſſe virtutes, quibus rectè viuitur, & eas naturae voluntatique humanae non gratiae Dei tribuentes, hoc vti argumento, quòd eas nonnunquam habeant infideles. Et infra 5. Acerbiſsimi, inquit, gratiae inimici, exempla nobis opponitis impiorum, quos dicitis alienos à fide abundare virtutibus, in quibus ſine adiutorio gratiae ſolum eſt naturae bonum, licet ſuperſtitionibus mancipatum, qui ſolius libertatis ingenitae viribus, & miſericordes crebrò, & modeſti, & caſti inueniuntur, & ſobrij. Sed horum errorem, ertoneum argumentum redarguit conſequenter, oſtendens diffusè quòd nulla eſt in infidelibus vera virtus, nec aliquod opus rectum; imò & quòd omne opus infidelium eſt peccatum; quòd etiam virtutes infidelium ſunt veraciter dona Dei; quare & ſexto ſic ait, Abſit vt ſit in aliquo vera virtus, niſi fuerit iuſtus verè, niſi viuat ex fide; Iuſtus enim ex fide viuit. Quis porrò eorum qui ſe Chriſtianos haberi volunt, niſi ſoli Pelagiani, aut in ipſis etiam fortè tu ſolus, iuſtum dixerit infidelem, iuſtum dixerit impium, iuſtum dixerit Diabolo mancipatum? Portò ſi veram iuſtitiam non habent impij; profectò nec alias virtutes comites & ſocias, ſi quas habent, veras habent; ac per hoc nec continentia, ſiuè pudicitia, vera virtus eſt impiorum, quia cum non ad ſuum referuntur autorem dona Dei, hoc ipſo malo, his vtentes efficiuntur iniuſti. Et infra 8. Nouetis, inquit, non officijs ſed finibus à vitijs diſcernendas eſſe virtutes; officium eſt autem quod faciendum eſt; cum ita que facit aliquid homo vbi peccare non videtur, ſi non propter hoc facit, propter quod facere debet, peccare conuincitur; quae tamen non attēdens fines ab officijs ſeparaſti, & virtutes veras officia ſine finibus appellāda eſſe duxiſti dixisti; ex quo te tanta abſurditas ſequitur, vt veram appellare cogaris iuſtitiam, etiam cuius Dominam repereris auaritiam. Siquidem manus abſtinere ab alieno, ſi officium cogites, poteſt videri eſſe iuſtitiae; ſi tamen quaeritur, quare fiat, & reſpondetur, nè plus pecuniae litibus pereat, quomodò iam hoc factum verè poterit eſſe iuſtitiae, cum ſeruiat auaritiae, quales virtutes Epicurus induxit voluptatis ancillas, quae omninò quicquid facerent, propter illam vel adipiſcendam facerent, vel tenendam? Abſit autem, vt virtutes verae cuiquam ſeruiant niſi illi, vel propter illum, cui dicimus, Deus virtutum conuerte nos. Proindè virtutes quae carnalibus delectationibus, vel quibuſcunque commodis & emolumentis temporalibus ſeruiunt, verae prorſus eſſe non poſſunt; quae autem nulli rei ſeruire volunt, nec ipſae verae ſunt. Verae quippè virtutes Deo ſeruiunt in hominibus, à quo donantur hominibus; Deo ſeruiunt in Angelis, à quo donantur etiam Angelis; quicquid autem bonum fit ab homine, & non propter hoc fit, propter quod fieri debere vera ſapientia praecipit, etſi officio videatur bonum, ipſo non recto fine peccatum eſt. Et infra 12. recitat replicationem Iuliani haeretici, & reſpondet ſic dicens; Ecce eadem commemoro quae ipſe poſuiſti. Si gentilis, qui non viuit ex fide, nudum, operuerit, periclitātem liberauerit, aegri vulnera fouerit, diuitias honeſtae amicitiae impenderit, ad teſtimonium falſum nec tormentis poterit impelli; quaero abs te, vtrum haec opera bona benè faciat an malè, ſi enim quamuis bona, malè tamen facit, negare non potes eum peccare, qui malè quodlibet facit; ſed quia eum non vis peccare cum iſta facit, profectò dicturus es, & bona facit, & benè. Fructus ergo bonos facit arbor mala, quod fieri non poſſe veritas dicit. An dicis hominem infidelem arborem bonam? placet ergo Deo, & vbi erit quod ſcriptum eſt, Sine fide impoſsibile eſt placere Deo? Vide itaque vtrum infidelē voluntatem audeas dicere bonam voluntatem: Sed fortè dicturus es, miſericors voluntas bona eſt; rectè iſtud diceretur, ſi quemadmodum fides Chriſti, id eſt, fides quae per dilectionem operatur ſemper eſt bona, ita miſericordia ſemper eſt bona: ſi autē & reperitur meſericordia mala, qua perſona pauperis accipitur in iudicio; propter quam poſtremò rex Saul meruit à Domino & vtique miſericordiae damnari, quia contra eius praeceptum captiuo regi per humanum peperit affectum; attente cogita, ne fortè miſericordia bona non ſit, niſi quae bonae huius fidei fuerit; imò reſponde, vt hoc ſine dubitatione proſpicias, vtrum bonam miſericordiam exiſtimes infidelem? Porrò ſi vitium eſt malè miſereri, proculdubio vitiū eſt miſereri infideliter; quòd ſi & ipſa per ſeipſam naturali compaſſione opus eſt bonum, etiam iſto bono malè vtitur, qui infideliter vtitur; & hoc bonum malè facit, qui in fideliter facit; qui autē malè facit aliquid profectò peccat, ex quo colligitur etiam ipſa bona opera, quae faciunt infideles, non ipſorum eſſe, ſed illius qui benè vtitur malis; ipſorum autem eſſe peccata, quibus & bona malè faciunt, quia non fideli ſed infideli, id eſt, ſtulta & noxia hoc faciunt voluntate. Et infra 13. Intellige quod ait Dominus, Si oculus tuus nequam eſt, totum corpus tuum tenebroſum erit; Si autem oculus tuus eſt ſimplex, totum corpus tuum lucidum erit; & hunc oculum agnoſce intentionem qua quiſ que facit quod facit, & per hoc diſce eum qui non facit opera bona, intentione fidei bonae, hoc eſt quae per dilectionem operatur, totum quaſi corpus, quod illis, velut membris, operibus conſtat, tenebroſum eſſe, hoc eſt plenum nigredine peccatorum. Amor enim mundi quo quiſque amicus eſt huius mundi, non eſt ex Deo; amor fruendi quibuſcunque creaturis ſine amore creatoris non eſt à Deò; Amorautem Dei, quo perueniatur ad Deum, non eſt niſi à Deo patre per Ieſum Chriſtum in Spiritu Sancto. Per hunc amorem Creatoris benè quiſ que vtitur creaturis; ſine hoc amore Creatoris nullus quiſquam benè vtitur creaturis. Quem imitatus & Beda contra Iulianum 13. Quod, inquit, dicit (ſcilicet Iulianus) multos Philoſophorum patientiam, caſtitatem, modeſtiam, aliaſque de Naturae bono habuiſſe virtutes, conſtat quòd quicunque Philoſophorum Chriſtum Dei virtutem, & Dei ſapientiam neſcierunt, hi nullam verè virtutem, ſicut nec veram ſapientiam habere nulla ratione potuerunt. Vndè & in ſententijs Proſperi propoſitione 106. Omnis infidelium vita peccatū eſt; Bonum enim nihil eſt ſine ſummo bono. Vbi enim deeſt agnitio aeternae & incommutabilis veritatis, falſa virtus eſt, etiam in optimis moribus. Quapropter & Apoſtolus, primo ad Corinthios, decimo tertio, Omnes virtutes in charitate radicari demonſtrat. Ex his igitur plane conſtat, quòd nulla virtus Philoſophica aut moralis, fine gratia charitatis, eſt ſimpliciter vera virtus, recta, aut iuſta, nec valet erigere voluntatem creatam ad Deum ſuper omnia propter Deum gratuitò diligendum, quin potius ipſam deflectit, deflexamue detinet, ad cuiuſlibet commodum proprium, & ſcipſum. De neceſsitate ergo requiritur aliqua virtus ſuperior ſupernaturalis, heroica, & diuina, puta gratia gratis data à Deo, ad erigendum voluntatem creatam inſufficientem ex ſeipſa, ad diligendum Deum ſuper omnia gratuitò propter Deum, & finaliter propter eum. Hoc autem videtur & congruè figurari Ezechielis primo, vbi Propheta ſic ait;Ezechiel. Vidi & cecidi in faciem meam, & audini vocem loquentis, & dixit ad me; Fili hominis, ſta ſuper pedes tuos, ſicut & omni homini ex peccato, ſeu conditione naturae cadenti, ſeu iacenti longè inferius, imperatur; ſed quia per ſeipſum non ſufficit ſurgere, neque ſtare, rectè ſubiungitur, & ingreſſus eſt in me ſpiritus poſtquam locutus eſt mihi, & ſtatuit me ſupra pedes meos, &c. Quis enim eſt hic ſpiritus, niſi ſpiritus gratiae, ſpiritus Dei ſanctus? Quare & Gregorius primo ſuper Ezechielem, homilia nona, ſic ait; Ecce diuina vox iacenti Prophetae iuſſit, vt ſurgeret; ſed ſurgere omninò non poſſet, niſi in hunc Omnipotentis Dei ſpiritus intraſſet. Huic & concordanter Daniel ita dicit; Iacebam conſternatus ſuper faciem meam,Daniel. vultuſque meus haerebat terrae, & ecce manus tetigit me, & erexit me ſuper genua mea, & ſuper articulos manuum mearum, &c. Danielis decimo: Quae enim eſt haec manus, niſi manus diuinae gratiae adiutricis? Quapropter & Auguſtinus De ſpiritu & litera,Auguſtinus. vndecim. dicit ita; Demonſtrare nitimur non in eo nos diuinitus adiuuari ad operandam iuſtitiam, quòd legem Deus dedit plenam bonis ſanctiſque praeceptis; ſed quia ipſa voluntas noſtra ſine qua operari bonum non poſſumus, adiuuetur, & erigatur, impertito ſpiritu gratiae, ſine quo adiutorio doctrina illa litera eſt occidens. Petrus quoque ſecundo Sent. ſuarum diſtinct. 24. Eſt,Lumbardus. inquit, in anima rationali voluntas, vel qua naturaliter vult bonum, licèt tenuiter & exiliter niſi gratia iuuet, quae adueniens iuuat eam & erigit, vt efficaciter velit bonum. Et infra Diſtinct. 25. vltim. Voluntas, inquit, hominis quam naturaliter habet, non valet erigi ad bonum efficaciter volendum, vel opere implendum, niſi per gratiam liberetur, & adiuuetur; liberetur quidem vt velit, & adiuuetur vt perficiat, quia vt ait Apoſtolus; Non eſt volentis velle, neque currentis currete, id eſt, operari, ſed miſerentis Dei, qui operatur in nobis velle & operari bonum, cuius gratiam non aduocat hominis voluntas vel operatio; ſed ipſa gratia voluntatem praeuenit praeparando, vt velit bonum, & praeparatam adiuuat, ne fruſtra velit, id eſt, vt perficiat. Amplius autem ſecundum omnes Philoſophos, naturales & morales, omnis forma, & omnis habitus moralis vel intellectualis per operationem ſuam cognoſcitur, & per operationes diſtinctas & varias, formae diſtinctae & variae demonſtrantur. Cur ergo per operationem charitatis & gratiae, quae eſt Deum ſuper omnia charè & gratis diligere, forma ſeu habitus charitatis & gratiae non probatur? Item omnes Doctores de baptiſmo, & eius effectu ſcribentes tenent concorditer, quòd cuilibet ritè baptizato in ſuo baptiſmo, tres virtutes Theologicae, ſcilicet fides, ſpes, & charitas infunduntur, vnà cum gratia informante. Et vt de caetero, nullus ſuper hoc audeat dubitare, ſancta Eccleſia iſtud certiſsimè definiuit. Nam Iohannes Papa Extra, In conſtitutionibus Clementis, de ſumma Trinitate, & fide Catholica, recitata vna opinione dicente per virtutem Baptiſmi paruulis quidem culpam remitti, ſed gratiam non conferri; & alia aſſere • , quòd culpa ipſis in baptiſmo remittitur, ac virtutes, & informans gratia infunduntur quoad habitum; etſi non pro illo tempore quoad vſum, ſubiungit; Nos attendentes generalem efficaciam mortis Chriſti, quae per baptiſma applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem ſecundam, quae dicit tam paruulis quàm adultis conferri in baptiſmo informantem gratiam, & virtutes, tanquam probabiliorem, & dictis Sanctorum, ac Doctorum modernorum Theologiae magis conſonam & concordem, ſacro approbante conſilio duximus eligendam. Item nullus poteſt exercere operationem propriam alicuius formae niſi praehabita illa forma, ſicut nullus poteſt percutere fortiter, niſi praehabita fortitudine, nec videre acutè niſi praehabito viſu acuto; & in intellectualibus, & moralibus ſimiliter; Nullus enim poteſt facere ſapienter aut prudenter niſi praehabita ſapientia vel prudentia; nec in moralibus poteſt quis generaliter benefacere, niſi praehabita aliquali virtute in genere, à qua tanquam à forma bona ſeu bonitate actio bona procedat.Philoſophus. Vnde ſecundo Ethicorum ſexto oſtendit Philoſophus quòd virtus habentem perficit, & eius opus bonum reddit; cui & ſimile ex ſexto Ethicorum, 10. recitat trice • imum quartum huius, & idem videtur de qualibet virtute in particulari, & operatione illius. Nullus ergo poteſt iuſtè velle, niſi praehabita iuſtitia, nec diligere Deum charè niſi praehabita charitate. Quicunque ergo caret iuſtitia, charitate, & gratia, non poteſt ex ſe iuſtè vel charè aut gratè velle nec facere, nec hanc poteſt ex ſe habere ſicut praecedentia docuerunt; & poteſt probari; quia ſi poſſet, hoc eſſet gratè merendo, ſeu volendo, vel non ſic faciendo; ſed non gratè merendo, ſeu volendo, quia hoc non poteſt niſi praehabita gratia per proximam rationem; Apostolus. 1. Cor. 3. nec non gratè aliquid faciendo; Non enim congruit rationi, quod gratia detur in praemium & mercedem ei, qui nihil gratum fuerit operatus. (Nam ſecundum Apoſtolum 1. ad Cor. 3. Vnuſquiſque propriam mercedem accipit ſecundum ſuum laborem) nec carens ea poteſt eam recipere à ſola alia creatura. Nullus enim poteſt gignere aut facere filios Dei, & conſtituere haeredes regni coeleſtis, niſi Deus Pater, & Dominus huius regni. Reſtat igitur vt gratia ſecundum nomen ſuum, ſine vllis meritis praeuijs gratis detur ingratis, à Deo datore liberaliſsimo gratiarum.Anſelmus. Et propter hanc rationem Anſelmus de Concordia, eandem ſententiam profitetur; vbi poſtquam oſtendit capitulo octauo; quod rectè velle eſt finis rationalis creaturae, & quod iuſtitia eſt rectitudo voluntatis propter ſe ſeruata, quoniam qui ſolum propter aliud illam ſeruat, non illam diligit, ſed illud propter quod eam ſeruat, & ideo non eſt dicendus iuſtus, nec talis rectitudo nominanda eſt iuſtitia, nono capitulo ſic adiungit; Dubium non eſt, quia voluntas non vult rectè niſi quia recta eſt: Sicut namque viſus non eſt acutus, quia videt acutè, ſed id circo videt acutè quia eſt acutus; Ita voluntas non eſt recta, quia rectè vult, ſed rectè vult quoniam recta eſt; Cùm autem vult hanc rectitudinem, proculdubio rectè vult. Non ergo vult rectitudinem niſi quia recta eſt; Idem autem eſt voluntati rectam eſſe & rectitudinem habere; palam igitur eſt, quia non vult rectitudinem, niſi quia rectitudinem habet. Idem de veritate 12. Rectitudinis acceptio prius eſt naturâ quàm habere aut velle illam, quoniam illam habere aut velle, non eſt cauſa acceptionis, ſed acceptio facit illam velle, & habere. Et ſicut patet per eundem De cauſa Diaboli 17. Deſertor Angelus amiſſà iuſtitiâ, non poteſt ex ſe habere voluntatem iuſtitiae; Imò & ſicut apparet ſupra eiuſdem 12. Angelus diſpoſitus ad volendum, non potuit ex ſe habere ſuam primam voluntatem, neque beatitudinis aut iuſtitiae, ſed voluntatem commodi naturalem. Huic & conſonat dictum eius De concordia vlt. ſuperius recitatum; qui & ſupra 9. poſt ſuperius recitata, oſtendit quod nullus poteſt rectitudinem illam recipere niſi à Deo; Conſideremus nunc, inquit, vtrum aliquis hanc rectitudinem non habens, aliquo modo eam à ſe habere poſſit; vtique illam à ſe habere nequit niſi aut volendo, aut non volendo; volendo quidem nullus valet eam per ſe adipiſci, quia nequit eam velle, ſcilicet rectè, niſi eam habeat; quod autem nolendo valeat eam aſſequi mens nullius accipit: Nullo ergo modo poteſt eam habere ex ſe; ſed neque ab alia creatura: Sicut namque creatura nequit creaturam ſaluare, ita non poteſt illi dare per quod ſaluetur. Sequitur ergo quod nulla creatura rectitudinem habeat, niſi per Dei gratiam. Deo ergo largiente inuenimus gratiam eius ad ſaluandum hominem cum libero arbitrio concordare; ita vt gratia ſola poſsit hominem ſaluare, nihil eius libero arbitrio agente; ſicut fit in infantibus & in intelligentibus, vt ipſa ſemper adiuuet liberū arbitrium naturale, quod ſinc illa nihil valet ad ſalutem, dando voluntati rectitudinem, quam ſeruet per liberum arbitrium. Et quamuis non omnibus det, quoniam cui vult miſeretur, & quem vult indurat; Nulli tamen dat pro praecedenti aliquo merito, quoniam, quis prior dedit Deo & retribuctur ei? Si autem voluntas per liberum arbitrium, ſeruando quod accepit, meretur aut augmentum acceptae iuſtitiae, aut poteſtatem pro bona voluntate, aut praemium aliquod, haec omnia fructus ſunt primae gratiae; & gratia pro gratia, & deo totum imputandum eſt gratiae, quia neque volentis eſt quod vult, neque currentis eſt quod currit, ſed miſerentis eſt Dei. Nonne & hoc eſt quod dicit Propheta, Scio, inquiens, Domine quod non eſt homins via eius, Ierem. 1. nec viri eſt vt ambulet & dirigat greſſus ſuos. Ierem. 1. Cuius eſt ergo, niſi illius de quo alius Propheta ſic ait, Apud Dominum greſſus hominis dirigetur, & viam eius volet, Pſal. 36. Pſalmo trigeſimo ſexto; Imò ſicut alia litera clatior, A Domino greſſus hominis dirigentur primò, & poſt directionem iam factam, viam eius ſcilicet Domini volet homo ſecundò.Auguſtinus. Hoc enim Aug. exponens ſic ait, Ipſe homo vt velit viam Domini, ab ipſo Domino eius greſſus dirigentur: Nam ſi Dominus non dirigeret greſſus hominis, tam praui erant vt ſemper per praua irent, & ſemitas curuas ſequendo redire non poſſent. Ipſe eſt ergo qui direxit greſſus noſtros, vt viam eius vellemus. Qui & 1. ad Simplicianum 24. ait; Ad frangendam atque deijciendam ſuperbiam hominum ingratorum gratiae Dei, & audientium gloriari de meritis ſuis, iſta commemorantur: Cùm enim nondum nati fuiſſent, neque aliquod egiſſent bonum aut malum, non ex operibus ſed ex vocante dictum eſt, Quia maior ſeruiet minori. Vocantis eſt ergo gratia; percipientis verò gratiam conſequenter ſunt opera bona, non quae gratiam pariant, ſed quae gratia pariantur. Non enim vt ferueat, calefacit ignis, ſed quia feruet; nec ideo benè currit rota, vt rotunda ſit, ſed quia rotunda eſt: ſic nemo proptereà benè operatur vt accipiat gratiam, ſed quia accepit. Non enim poteſt juſtè viuere, qui non fuerit juſtificatus, nec omninò viuere, qui non fuerit viuificatus; Iuſtificat autem gratia, vt juſtificatus poſsit juſtè viuere. Prima eſt igitur gratia, ſecunda opera bona. Idem de fide ad Petrum, 18. dicit, quod Deus intellectuali naturae, Angelis ſcilicet & hominibus cognoſcendi ac diligendi ſe facultatem voluntatem que donauit, vt eam vnuſquiſque & habere poſſet & perdere; ſi quis tamen eam ſponte perderet, ſuo eam deinceps arbitrio reſumere non valeret, vt illius eſſet, illius ſanctae cogitationis initia gratuitae dono bonitatis denuò renouandis quibus vellet infundere, cujus fuit in ipſo creationis exordio, nullis praecedentibus meritis, ſpiritus & corpora, locis atque affectionibus, prout ipſe ſapiens voluit congruis, mirabiliter ordinare. Et infra 21. Bonae inquit voluntatis & cogitationis initium non homini ex ſcipſo naſci, ſed diuinitùs & praeparari & tribui, in eo Deus euidenter oſtendit, quod neque diabolus, neque aliquis Angelorum ejus, ex quo ruinae illius merito in hanc ſunt inferiorem detruſi caliginem, bonam potuit aut poterit reſumere voluntatem. Quod ſi poſsibile eſſet, vt humana natura, poſtquam à Deo auerſa bonitatem perdidit voluntatis, ex ſeipſa rurſus eam habere potuiſſet; multò poſsibilius hoc natura haberet Angelica, quae quanto minus grauatur terreni corporis pondere, tanto magis hac eſſet praedita facultate: Sed oſtendit Deus vndè bona voluntas hominibus detur, quam ſic amiſerunt Angeli cum haberent, vt amiſſam deinceps habere non poſſent. Idem 12. de Ciuit. Dei, 9. probat, quod ſi boni Angeli fuerunt prius ſine bona voluntate, non potuerunt eam habere ex ſe; quia ſi eam ipſi, Deo non operante, fecerunt, meliores à ſeipſis, quam ab illo facti ſunt; quod abſit: & ſi non potuerunt ſeipſos facere meliores, quam cos ille fecerat, quo nemo melius quicquam facit; profectò & bonam voluntatem qua meliores eſſent, niſi operante adjutorio creatoris habere non poſſent. Sed obijcietur fortaſsis per illud, 2. Eth. 1. & 2. quod virtus moralis generatur ex operibus ſimilibus praecedentibus, vt juſtitia, temperantia, & fortitudo, ex juſtè, temperatè, & fortiter operari; ergò aliquis poteſt virtuoſè operati non habendo virtutem. Item aliàs fatuum videretur & vanum appetere & deſiderare virtutes: Nullus enim hoc poteſt niſi eas habendo; ſed ſuperfluum videtur & fatuum aliquem deſiderare, & appetere hoc quod habet. Item hoc videtur in artibus manifeſtum: Nullus enim habet artem citharizandi, aut aedificandi, niſi prius citharizando, aut aedificando, vt patet per Philoſophum, 2. Eth. 1. & 9. Metaphyſ. 14. Ad haec poteſt reſponderi ſicut reſpondet Philoſophus 2. Eth. 4. ad ſimilem quaeſtionem. Quia enim dictum erat prius, quod virtus ex operibus generatur; quaereret aliquis, inquit, qualiter dicimus, quoniam oportet iuſta operantes iuſtos fieri, & temperata temperantes? Si enim operantur iuſta & temperata, iam ſunt iuſti, & temperati. Et reſpondet quod tales non operantur iuſtè & temperatè, ſed iuſta & temperata: & dicit quod opera iuſta & temperata dicuntur, quandò ſunt talia, qualia iuſtus & temperatus operabitur. Aliter tamen nec improbabiliter poteſt dici, quod quicunque talia operatur, & non omninò caſualiter, ſicut bosinuenit leporem aut perdicem, hoc facit ex aliqua forma virtutis, & virtute, quam habet, largè loquendo. Nam ſecundum eundem Philoſophum, 6. Eth. vlt. duplex eſt virtus, vna principalis, alia naturalis; vel vna acquiſita, alia vero innata; & hoc probat per communem experientiam, ita dicens; Omnibus enim videtur ſingulos morum exiſtere natura; aliqualiter enim iuſti, & temperati, & fortes, & alia habemus confeſtim à natiuitate. Etenim pueris & beſtiis naturales exiſtunt habitus, ſed ſine intellectu nociui videntur, quemadmodum corpori forti ſine viſione moto accidit falli fortiter, propter non habere viſum, ſic & hic. Si autem accipiat intellectum habitus ſimilis exiſtens, tunc erit propriè virtus. Et ratio hoc conuincit: Si enim propter hoc, quod homo poſt multa triſtia opera ſentit ſe fortiter inclinari ad talia faciliter & delectabiliter operandum, concludit ſe habere virtutem moralem taliter inclinantem. Quare ſi quis naturaliter, ſimiliter, vel vehementiùs, faciliùs, & delectabiliùs inclinetur, non probat. concludit ſe habere virtutē huiuſmodi naturalem? & hanc forſan virtutem contra virtutem acquiſitam quam hic vocat principalem, in praedicamentis diſtinguens, ſub nomine diſpoſitionis poſuit in prima ſpecie qualitatis. Has etiam virtutes nedum naturales aut morales, ſed etiam intellectuales & artificiales, Mathematici videre ſe reputant in natiuitatibus puerorum; Ideoque antiqui prudentes, inueſtigata diligenter & cognita naturali habilitate pueri cuiuſcunque ſecundum illam quemlibet ad quodlibet congruè applicabant. Quare & inter cos tunc temporis omnes artes excellentiſsimè viguerunt. Vndè & 3. Eth. 13. ſcribitur iſto modo, Innaſci oportet quemadmodum viſum habentem, quo iudicat benè, & quo ſecundum veritatem bonum deſiderabit, & eſt bene natus, cui hoc innatum eſt benè: Quod enim maximum & optimum, & quod ab alio non poſſibile accipete, neque diſcere; ſed quale innatum eſt, tale habebit, & quod benè & optimè hoc innatum eſle perfecta & vera erit vtique bona natiuitas. Quare & Ariſtoteles 5. Polit. 9. recitat Socratem affirmantem naturam producere prauos & meliores diſciplina; & addit, Hoc ipſum dicens fortè, non malè: Contingit enim eſſe aliquos, quos diſciplmari, & fieri ſtudioſos impoſsibile eſt. Quapropter & in ſecret. ſecret. 3. part. 10. ſcribit ita; Eſt conſideranda geneſis in quibuſdam, quia generatus ſaepè diſponitur juxta vim Planetarum, qui ſunt in regione ſuae geneſcos, & ſi fortè contingat, quod genitores genitum doceant aliquam artium, na • ura ſuperior attrahet eum multoties ad artem ſideris conuenientem. Nam ſimile huic accidit quibuſdam hominibus, qui conuenerunt in quadam villa, & hoſpitati fuerunt apud quendam textorem, cui natus eſt in illa nocte filius, cuius geneſin hoſpites acceperunt, & ordinauerunt eius Planetas. Fuit ergo eius geneſis in Venere, & in Marte, gradu ſuo exiſtente Geminis cum Libra; ſidera verò contraria & peſsima nondum fuerunt orta: Oſtendit ergo eis geneſis, quod Puer erat futurus ſapiens, curialis, velocis manus, boni conſilij, diligendus à Regibus: Occultauerunt ergo hoc, coelantes à Patre. Creuit ergo natus in proſperitate, & crediderunt, ac niſi ſunt genitores inſtruere cum aliquam artem de operibus ſuis, ſed nihil potuit ex his addiſcere: Verberantes autem ipſum, & flagellantes grauiſsimè, expoſuerunt ipſum voluntati ſuae. Inclinauit ergò ſe juuehis ad homines poſsidentes diſciplinas, & acquiſiuit ſcientias, & ſciuit curſus & tempora ſupercoeleſtia, & mores, ac regimina Regum, & ecce factus eſt bajulus Regis. Vbi & immediate ſubjungit; Contrarium huic accidit ex mirabilibus operibus & diſpoſitionibus Planetarum, & naturis eorum, illud quod conuenit, vt duobus natis Regis Indiae, facta comparatione ad geneſin, ſed occultum fuit Regi, Quandò ergo creuit vnus puerorum, credidit Rex eum inſtruere ſcientijs; Miſit ergo eum per Indiam, & per alias Prouincias honorificè, ſicut decet filium tanti Regis; ſed nihil profuit diligentia Patris, quia non potuit inclinate animum & naturam, niſi ad fabrile artificium. Propter quod turbatus eſt Rex valdè, conuocauitque ſapientes omnes ſui Regni, qui requiſiti, omnes conueniunt in hoc quod relinqueretur his ad quae natura pueri reducebat ipſum; factum eſt ergo ità, & multoties accidit huic ſimile. Quamobrem & Ouidius 1. de vetula rèfert ità: Tempus erat cum Philoſophos Reſpublica quondam Quaerebat magnis in ſumtibus, vtilitati Communi vigilans, & eos tractabat honeſtè Vt ſibi conſulerent ſummis in rebus agendis. Tunc veſum ſentoribus eſt, in qualibet vrbe Vt pueros dociles ex pluribus ingenioſis Eligerent mittendos ad gymnaſia, cauſâ Diſcendi, quibus ad victum ſtipendia grata Prastarent vrbs quaeque ſuis. Et ibi faciebant Diſcerni per iudicium Pyſiognomicorum, Quae quibus ars diſcenda foret, ſic ars ſua cuique Aſsignabatur, ſic niſſae quilibet arti Semper adhaerebat, & in vna quemlibet eſſe Perfectum ſat erat, nec eum mutare licebat. Tunc viguere artes, perfectè cognita quaeque Tunc erat, & poterat perfectè posteritati Tradi, ſcribendiſque libris per magna vacabat: Tunc matheſes ſolae doctrinae nomine dignae Sectores habuere ſuos, tunc vtilitatis Quaeque quid afferret clarebat apud ſtudioſos. Poteſt igitur homo ex virtutibus talibus ſibi innatis talia operari, ſed non charè, nec gratè modo praedicto: Charitas enim & gratia non ſunt nobis innatae: Eramus enim natura filij irae ad Epheſ. 2. Et per haec patet ad obiecta, • ſ. 2. & maxime ad primum & vltimum obiectorum; Secundum verò non procedit: Licet enim aliquis habeat virtutem, poteſt deſiderare virtutem dupliciter, ſcilicet vt ſibi plenius augeatur, ſicut Apoſtoli à Domino petierunt, Adauge nobis fidem Luc. 17. vel vt ſtabiliter conſeruetur iuxta illud Pſalmi 15. Conſerua me, Domine, Luc. 17. Pſal. 15. & 6 • & 67. Confirma hoc Deus quod operatus es in nobis; & ſic reſpondet Anſel. De concordia vbi prius. Si autem adhuc aliquis inſtantius vrgeat, ſupponendo, quod non quilibet habet virtutem quamlibet naturalem, vel ſi habeat, tollat Omnipotens ſibi vnam, puta artem citharizandi, & adhuc poteſt addiſcere, citharizare, & non niſi artificialiter operando, quia ſi inartificialiter, & multiplicet talia opera, ipſa generabunt ſimilem habitum in eo, vt patet 2. Eth. vbi prius; non ergo acquiret artem, ſed magis inertiam & errorem. Poteſt ergo non habens artem, artificialiter operati; quare & carens virtutibus, virtuosè. Dicendum quòd adhuc ad hoc quòd talis citharizet exiliter quantumcunque, habet in anima ſua ex propria inuentione, aut imaginatione vel exauditione & aliquali doctrina, aliquod idolum, & aliqualem ſimilitudinem citharizationis, quae ipſum aliqualiter dirigit citharizando; aliter enim non magis à propoſito tangeret vnam chordam quàm aliam, nec magis à propoſito citharizaret quàm ſaltaret ſed forſan purè caſualiter, ſicut bos cornibus citharam ventilando, & ex tali tactione chordarum quantum cunque multiplicata, nunquam fieret citharoedus. Dico ergo quòd talis ex propria imaginatione vel auditione alterius habet aliquam ſpeciem & formam citharizationis à qua ſua citharizatio procedit, & per vſum creſcit continuè ad perfectum; & haec videtur reſponſio Philoſ. 9. Met. 14. dicentis; Videtur impoſsibile eſſe citharoedum eſſe,Philoſophus. qui non citharizauit: nam ad diſcens citharizare citharizando addiſcit. Vnde ſophiſticus elenchus factus eſt, quia non habens quis ſcientiam, faciet cuius eſt ſcientia; addiſcens enim non habet ſcientiam; & reſpondet; Sed quia, inquit, eius quod fit, factum eſt aliquid, & totaliter eius quod mouetur, motum eſt aliquid; palam autem in his quae de motu, hoc & diſcentem neceſſe habere aliquid ſcientiae forſan; vbi textus Auerrois dicit expreſsiùs & ſine forte, & addit; Non ergo mouetur aliquod ad aliud, niſi de illo ad quod mouetur in ſe; vbi dicit Auerroes;Auerroes. Omne quod generatur & fit aliquid, impoſsibile eſt hoc fieri niſi habeat aliquid, ex eo quod habebit in poſtremo: verbi gratia, quoniam impoſsibile eſt vt citharizet, niſi qui habet aliquid de arte citharizandi; & ideo aſinus non addiſcit citharizare, neque homo qui non eſt innatus citharizare. De charitate autem & gratia non poſſumus habere minimam ſcintillam à nobis, nec ab aliqua creatura, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; quare nec aliquid gratè facere propter Deum; quapropter nec aliquid mereri ab eo, niſi prius cam dederit nobis gratis. Adhuc autem forſitan quiſnam dicet, quòd gratia multum facilitat hominem ad implendum Dei mandata, & dicitur neceſſaria homini hac de cauſa; ſed tunc poſſet homo ſine gratia, licèt difficilius haec implere contra priora. Cur etiam non poſſent Angeli, mole corporis deprimentis nullatenus aggrauati ſine gratia facillimè haec implere, contra praemiſſa? Amplius autem & iſte eſt Pelagij filius in hac parte. Ipſe enim dixit gratiam ad hoc dari hominibus, vt quae facere per liberum iubentur arbitrium, facilius poſſent implere per gratiam,Augustinus. ſicut de ipſo recitat Auguſt. de haereſ. vbi prius, primi contra Pelagium & Caeleſtium de gratia Chriſti, & de peccato originali, 7. & 23. de verbis Apoſtoli ſermone 13. & alijs locis multis. Item haec haereſis fuit damnata ſolenniter in Concilo Mileuitano, cui interfuit Auguſtinus, contra Pelagianos, ſicut recitatur in Canon. de Conſecrat. diſt. 4. ca. vlt. in haec verba; Placuit, vt quicun que dixerit ideo nobis gratiam iuſtificationis dari, vt quod facere per liberum iubemur arbitrium, faciliùs poſsimus implere per gratiam, tanquam & ſi gratia non daretur, non quidem facile, ſed tamen poſsimus etiam ſine illa implere mandata diuina, anathema ſit.Proſper. Et hoc idem recitat ſanctus Proſper in libro ſuo de praedicatoribus gratiae Dei contra Caſsianum 21. vnà cum ratione Pontificum, propter quam illud dictum Pelagij tanquam haereticum damnauerunt, at que inquit; In illius damnatae ſententiae foueam cadat, qua dicitur à Deo nobis gratiam iuſtificationis dari, vt quod facere per liberum iubemur arbitrium, facilius poſsimus implere per gratiā; tanquam etſi gratia non daretur, non quidem facile, ſed tamen poſſemus etiam ſine illa implere diuina mandata; quod & Catholici Pontifices dignum anathemate cenſuerunt. Vtendum eſt nobis eo, quo vſi ſunt teſtimonio dicentes; De fructibus enim mandatorum Dominus loquebatur, vbi non ait; Sine me difficilius poteſtis facere, ſed ait; Sine me nihil poteſtis facere.Ad haec. Adhuc vicarius Pelagij forſitan reſpondebit, & dicet, ideo gratiam eſſe neceſſariā ad implendum diuina mandata, quia per ipſam diuina mādata reuelantur hominibus, & boni ac mali diſcretio demonſtratur; qua reuelatione & diſcretione per gratiā habita, poteſt homo ea implere viribus propriae voluntatis: Sed iſtud reuincitur per praemiſſa. Rurſum & ſecundū iſtam ſententiam; Ante legem datam hominibus vel Angelis, gratia non fuiſſet eis neceſſaria ad Deum ſuper omnia gratuitò diligendum; vel ſi nunc legis potētia tolleretur, & homo lege naturali naturalis rationis iudicio traderetur, gratia Dei nullatenus indigeret, quorum oppoſita ſuperius patuerunt. Adhuc autem & hoc dato, Pelagij error redit. Auguſtinus namque primo contra Pelagium & Caeleſtium de gratia Chriſti, & de peccato originali, ſecundo, loquens de Pelagio, ſcribit ita; Gratiam Dei & adiutorium, quo adiuuamur à Domino ad non peccandum, aut in natura & libero ponit arbitrio, aut in lege aut doctrina; vt videlicet cùm adiuuat Deus hominem vt declinet à malo, & faciat bonum, reuelanco, & oſtendendo quid fieri debeat, adiuuare credatur, non etiam cooperando, & dilectionem inſpirando, vt illud quod faciendum eſſe agnouerit, faciat. Et infra 7. recitat verba Pelagij ſub hac forma; Adiuuat nos per doctrinam & reuelationem ſuam, dum cordis noſtri oculos aperit, dum nobis, ne praeſentibus occupemur, futura demonſtrat, dum diaboli pandit inſidias, dum nos multiformi & ineffabili dono gratiae coeleſtis illuminat; qui hoc dicit, gratiam tibi negare videtur, an & liberum hominis arbitrium & Dei gratiam confitetur? Et infra 8. Hoc, in quit, eſt gratiam Dei ponere in lege aut doctrina. Hic itaque apparet hanc cum gratiam confiteri, qua demonſtrat & reuelat Deus, quid agere debeamus, non qua donat atque adiuuat vt agamus, cùm ad hoc potiùs valeat legis agnitio, ſi gratiae deſit opitulatio, vt fiat mandati praeuaricatio. Vbi enim non eſt lex, ait Apoſtolus, nec praeuaricatio; & concupiſcentiam neſciebam, niſi lex diceret; Non concupiſces. Ac per hoc vſque adeo aliud eſt lex, aliud gratia, vt lex non ſolum nihil proſit, verùm etiam plurimum obſit, niſi adiuuet gratia, & hoc oſtendatur legis vtilitas, quoniam quos facit praeuaticationis reos, cogit confugere ad gratiam liberandos, & vt concupiſcentias malas ſuperent adiuuandos: Iubet enim magis, quàm iuuat; docet morbum eſſe, non ſanat; Imò ab ea potius, quod non ſanatur, augetur; vt attentius & ſolicitius gratiae medicina quaeratur, quia litera occidit, ſpiritus autem viuificat. Idem de gratia & libero arbitrio 25. Quid eſt, inquit, quod vaniſſimi homines, & peruet ſiſſimi Pelagiani, legem dicunt eſſe Dei gratiam, qua iuuamur ad non peccandum? Quid eſt quod miſeri dicunt, qui ſine vlla dubitatione tanto Apoſtolo contradicunt? Ille dicit peccatum vires aduerſus hominem accepiſſe per legem, & eum per mandatum, quamuis ſanctum, & iuſtum, & bonum, tamen occidere, & per bonum operati ei mortem, de qua non liberaretur, niſi viuificaret cum ſpiritus, quem litera occiderat, ſicut alio loco dicit, Litera occidit, ſpiritus autem viuificat; & iſti indo ciles contra lucem Dei caeci, & contra vocem Dei ſurdi, occidentem literam viuificare dicunt, & viuificanti ſpiritui contradicunt. Et infrà 28. Quis ita ſcit ſurdus aduerſus Apoſtolicas voces? quis ita deſipiat, imò inſaniat neſciens quid loquatur, vt audeat dicere legem eſſe gratiam, cùm clamet, qui ſciebat quid loqueretur, Qui in lege iuſtificamini à gratia excediſtis? Idem adhuc de ſpiritu & litera 2. ſic ait, Illis acerrimè ac vehementiſsimè retiſtendum eſt qui putant ſine a diutorio Dei per ſeipſam vim voluntatis humanae, vel iuſtitiam poſſe perficere, vel ad eam tendendo proficere: & cùm vrgeri caeperint, quomodo id praeſumant aſſerere fieri ſine ope diuina, reprimunt ſe, nec hanc vocem audent emittere, quoniam vident quàm ſit impia & non ferenda; ſed aiunt, ideo iſta ſine ope diuina non fieri, quia & hominem Deus creauit cum libero voluntatis arbitrio, & dando praecepta ipſe docet, quomodo homini ſit viuendum, & in eo vti que a diuuat, quod docendo ignorantiam aufert, vt ſciat homo in operibus ſuis, quid euitare, & quid appetere debeat, quo per liberum arbitrium naturaliter in ſitum viam demonſtratam ingrediens, continentur, & piè, & iuſtè viuendo ad beatam candem que aeternam vitam peruenire mereatur. Nos autem dicimus humanam voluntatem ſic diuinitus adiuuari ad faciendam iuſtitiam, vt praeter quod creatus eſt homo cum libero voluntatis arbitrio, praeterque doctrinam quâ ei praecipitur, quemadmodum viuere debeat, accipiat Spiritum Sanctum, quo fiat in animo delectatio, dilectioque ſumm: illius, atque incommutabilis boni quod Deus eſt; etiam nunc cùm adhuc per fidem ambulatur, nondum per ſpeciem, vt hac ſibi velut arra data gratuiti muneris, inardeſcat in haerere Creatori, atque inflammetur accedere ad participationem illius veri luminis, vt ex illo ei bene ſit, à quo habet vt ſit. Nam neque liberum arbitrium quicquam, niſi ad peccandum, valet, ſi lateat veritatis via; & cùm id quod agendum, & quo intendendum eſt coeperit non latere, niſi etiam delectet, & ametur, non agitur, non ſuſcipitur, non bene viuitur; vt autem diligatur, charitas Dei diffunditur in cordibus noſtris, non per liberum arbitrium quod ſurgit ex nobis, ſed per Spiritum Sanctum qui datus eſt nobis. Adhuc autem & Concilium ſuperius allegatum, ſicut recitatur in canone vbi prius, cap. penult. ita dicit, Quiſquis dixerit eandem gratiam Dei per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum propter hoc tantum nos adiuuare ad non peccandum, quia per ipſum nobis reuelatur & aperitur intelligentia mandatorum, vt ſciamus quid appetere, quid vitare debeamus, non autem per illam nobis praeſtari, vt quod faciendum cognouerimus, etiam facere debeamus, aut valeamus, anathema ſit. Si quis autem in inſaniam tantam proruperit, vt dicat gratiam Dei neceſſariam homini ad implenda diuina mandata eſſe liberum arbitrium à Deo homini gratis datum, à Pelagiani voragine pelagi abſorbetur. Conſtat enim ex autoritatibus Auguſtini praemiſsis, hanc eſſe Pelagianae veſaniae vanitatem; qui & 1. contra Pelagium & Coeleſtium de gratia Chriſti, & de peccato originali 2. Cum, inquit, Pelagius tria conſtituat, atque diſtinguat, quibus diuina mandata dicit impleri, poſsibilitatem, volūtatem, actionem; poſsibilitatem ſcilicet qua poteſt homo eſſe iuſtus; voluntatem qua vult eſſe iuſtus; actionem qua iuſtus eſt; horum trium primum, id eſt, poſsibilitatem datam confitetur à creatore naturae, nec eſſe in noſtra poteſtate, ſed eam nos habere ſi nolimus; duo verò reliqua, id eſt, voluntatem & actionem noſtram eſſe aſſerit, atque ita nobistribuit, vt nobis non eſſe, niſi à nobis contendat. Ecce patenter quid Pelagius gratiam Dei vocat, poſsibilitatem videlicet naturalem à creatore naturae, beneficio creationis gratis. gratuito nobis datam. Hanc etiam haereſin recitat Auguſtinus de natura & gratia 53. & de gratia & libero arbitrio 28. & eam redarguit hic & ibi. Iſte quoque ſic errans incidit in haereſin Pelagij ſupradictam, quae ponit hominem per liberum ſuum arbitrium poſſe implere diuina mandata, qui & poteſt faciliter corrigi per praemiſſa. Praeterea dicit Apoſtolus 1. ad Cor. 15. Abundantiùs illis omnibus laboraui, non autem ego, ſed gratia Dei mecum: Et quomodo non ipſe, ſed gratia, ſi ipſe vel liberum eius arbitrium gratia nuncupetur. Adhuc autem Pelagiani quidam moderni reſpondent, dicendo, quòd homo ex naturalibus ſuis puris poteſt diligere Deum ſuper omnia gratis propter ſeipſum, ſecundum ſubſtantiam ipſam actus, non tamen meritoriè, vel ſaltem non meritoriè de condigno, licet forſan de congruo, ſine gratia comitante: Sed iſtud non congruit rationi, & refellitur per praemiſſa. Praeterea, ſecundum iſtos, habens gratiam diligendo Deum, & ſeruando eius conſilia ac mandata poteſt mereri etiam de condigno; cur ergo ſi carens gratia faciat pro Deo ſimilia vel maiora aeque recta intentione vel rectiori, aequè ſincero affectu vel ſinceriori, aequè grato amore vel etiam gratiori, non ſimiliter vel magis meretur? Nam quantum eſt ex parte operum vel operantium, opus huius eſt aeque bonum cum opere illius vel melius; quare & aequè acceptabile pro ſolutione antiqui debiti pro peccato, & pro redemptione animae ſuae, & pro mercatione regni coeleſtis. Si ergo Deus pretium huius accepret, & aequè iuſtum vel iuſtius pretium illius repellat, eſt perſonarum acceptor, nec iudicat aequitatem. Item ſecundum omnes Catholicos, imò & ſecundum inimicos gratiae ipſos Pelagianos haereticos, gratia multum alleuiat cuiuſlibet operis grauitatem: Reddit enim ingum Domini ſuàue, & onus eius leue. Carens ergo gratia, ſimilia operans, cum habente difficiliùs operatur; plus ergo meretur.Philoſophus Dicit enim Philoſ. 2. Eth. 3. circa difficile autem ſemper ars ſit & virtus; etenim bene, melius in hoc; id eſt, quod ſine difficultate eſt bene, in hac eſt melius; & 3. Eth. 18. probat, quòd fortitudo magis conſiſtit circa timores, quàm audacias, & quòd haec laudabilior eſt quàm illa, & ſecundū quoſdam, quàm temperantia, per hoc quòd difficilius eſt triſtia ſuſtinere, quàm à delectationibus. delectabilibus abſtinere; & 5i. libri 2o. Peſsimus, inquit, qui ad ſeipſum & ad amicos vtitur malitia; optimus autem non qui ad ſeipſum virtute, ſed qui ad alterum; hoc enim opus difficile. Venerabilis quoque Beda 2. de Temporibus 1. ad hoc idem allegat Hieronymum ſuper Euangelia ponentem nuptias in 30. fructu, & viduas in 60. hac de cauſa: Quanto, inquit, maior eſt difficultas ab expertae quondam voluptatis illecebris abſtinere, tanto maius & praemium. Ampliùs autem tunc carens gratia, poſſet diligere Deum ex toto corde, & ex tota anima, & ex tota virtute, & mente finaliter propter ipſum: & proximum, ſicut ſeipſum ſimiliter propter Deum, & caetera praecepta atque conſilia in omnibus obſeruare; quare & eſſe in ſtatu ſalutis, finaliter que ſaluari ſecundum praemiſſa & contra praemiſſa: Sola nam que Dei gratia efficit Dei filios & amicos, ſicut priora teſtantur;Propheta. Apoſtolus. dicitque Propheta. Qui coronat te miſericordia & miſerationibus, Pſal. 102. Et Apoſtolus magis planè, Gratia autem Dei vita aeterna ad Rom. 6. quod & tenet fides Eccleſiae generalis. Alij adhuc fingunt, quod homo ſine gratia ex ſeipſo poteſt perficere diuina mandata ſecundum ſubſtantiam operis, non tamen ſecundum intentionem mandantis, quae eſt quod fiant in gratia: ſed horum fictio confringetur vt aliae praecedentes. Iſtud quoque videtur mirabile, quia reſpiciendo vetus Teſtamentum & nonum, & omnes Doctores & expoſitores eorum, non apparet aliud eſſe de intentione mandantis, niſi gratis haec facere propter Deum; & co ipſo videtur eis, quòd talis ſit in gratia, ſcilicet arguendo à poſteriori ad prius, & ab effectu ad ſuum efficiens; & eodem modo omnes Doctores, & praedicatores veteres, & moderni, praedicando & docendo populum Dei viam ſalutis, nihil aliud praedicant, niſi quòd gratis propter Deum faciant cius mandata, & conſilia; nec dicunt, faciatis haec in gratia; imò dicunt, vt videtur, quòd eo ipſo, quòd haec ſic faciant, gratiam Dei habent, illam ſcilicet de qua loquor, quae gratificat nos ad vitam, velut radicem à qua pullulant iſti rami. Et huius contrarium non videtur mihi ſine periculo praedicandum, ſcilicet quòd licet quis diligat Deum gratis ex toto corde &c. & exerceat omnia opera pietatis erga proximum propter Deum, & ſuſtineat propter eum omnia poenalia & aduerſa perſeueranter vſ que ad finem, & tunc ardentiſsimo & puriſsimo Dei amore, propter defenſionem legis Dei, morte duriſsima conſummetur, adhuc tradetur morti ſecundae, & tormentis infernalibus ſine fine. Praedicent hoc qui velint, ego non auderem talia praedicare, ne forte cùm alijs praedicarem, ipſe reprobus efficerer, dum ſpem piorum ſubruerem, & multorum refrigeſcere facerem Charitatem. Eccè quam expreſſa ſunt ad hoc teſtimonia veritatis; Ecce teſtimonium Ioelis 2. Quicun que inuocauerit nomen Domini ſaluus erit; quod & Apoſtolus ad Rom. 10. conteſtatur; Et Luc. 10. quaeſiuit quidam à Domino, Magiſter, quid faciendo vitam aeternam habebo? At ille dixit, In lege quid ſcriptum eſt? ille reſpondit, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo &c. & proximum tuum ſicut te; dixitque illi, rectè reſpondiſti, haec fac & viues. Si tamen potuiſſet haec feciſſe ſine gratia gratificante ad vitam, non fuit vera iſta doctrina veritatis; Non enim ſequitur, Haec fac, etiam perſeueranter vſque ad finem, ergo viues; hoc enim poſſet facere ſine gratia, ſine qua vtique nullus viuet; Et ſi tu dicas, quòd Saluator intellexit, quòd haec faceret in gratia; cum ergo ille modus faciendi ſit magis neceſſarius quam ipſum factum, nec eſt homini per ſe notus, nec ipſe docendo, & praecipiendo iſtum modum expreſſit, videtur quòd talis doctrina ſit nimium diminuta, & quòd inijciat hominibus laqueum, & eos in damnationis aeternae periculum introducat. Tacet enim gratiam, ſine qua nullus gratificatur, nec intrat ad vitam, & exprimit vnum factum mortuum, innuendo patenter quòd hoc facere ſufficiens eſt ad vitam; velut ſi medicus infirmo ſimplici, ipſum conſulenti quid faciendo vitam temporalem haberet, abſolutè reſponderet dicendo, Comede carnes 〈◊〉 viperae tiri, nec diceret ſibi modum quo in theriaca tiriaca ſalubriter praeparantur, faciliter huiuſmodi ſimplici mortis ferculum praepararet, quod quilibet zelans medicus euitabit: ſed abſit quòd medcus corporum, ſit zelantior noſtro medico animarum. Dominus enim zelotes nomen eius Exod. 34. Ad hoc idem eſt totus ille longus ſermo Dominicus Iohan. 15. Ego ſum vitis vera, &c. vbi docet diſcipulos quomodò fructificare debent, ſcilicet manendo in ipſo, vbi & conſequenter exponit, quomodo debent manere in ipſo: Manere, inquit, in dilectione mea; & adhuc ſicut Magiſter bonus, docet quomodò debent in dilectione eius manere, Si inquiens, praecepta mea ſeruaueritis, manebitis in dilectione mea; & poſt exponit ſingulariter quomodò ſeruare debent praecepta ſua, de quibus pluraliter dixit eis, cum dicit, Hoc eſt praeceptum meum, vt diligatis inuicem ſicut dilexi vos. Quam adhuc ſimilitudinem noluit in expoſitam pertranſire, ſed dixit, Maiorem hac dilectionem nemo habet, vt animam ſuam ponat quis pro amicis ſuis. Quicun que ergo hanc dilectionem habet, manet in Deo, & fert in gratia fructum multum. Item Cyprianus, Auguſtinus, & vnanimiter omnes Doctores, & tota ſancta Dei Eccleſia indubitanter affirmant, quòd quicun que licet non renatus ex aqua, pro confeſſione Chriſti fuerit interfectus, baptiſmo ſanguinis proprij baptizatus, ſtatim in Coelo cum Sanctis Martyribus corona gloriae coronatur, & hoc eſt quod Chriſtus ipſe teſtatur, Matth. 10. ita dicens; Omnis qui confitebitur me coram hominibus, confitebor & ego eum coram Patremeo, qui in Coelis eſt. Huic quoque ſimilem tenent ſententiam, de adulto baptizari volente & morte praeuento, ſicut allegat Lumbardus 4. Sent. diſt. 4. & alibi ſaepè claret; quòd tamen temerariè nimis affirmare praeſumerent, ſi poſſent haec fieri ſine gratia charitatis, ſine qua conſtat neminem poſſe ſaluari. Item gratia iſta eſt quidam habitus, & diligere Deum ſuper omnia gratuitò propter ipſum proprius actus eius; actus autem eſt finis, & perfectio habitus, ſicut viceſſimum primum capitulum oſtendebat; Quare & habitus eſt propter actum non è contra. Ad hoc ergo vult Deus, quod homines habeant gratiam, vt per eam faciant gratuitò opera praetaxata. Si ergo poſſent ſine gratia iſta ſic facere, ſufficeret Deo, & illis; Imò nulla ratio, nulla cauſa, nulla vtilitas Deo nec homi • i videretur, quare haec fieri deberent in gratia, cum poſſent aequaliter fieri ſine ipſa, fed potius videretur quantum ad omnem actionem, ſuperflua penitus & inanis, ſicut quantum ad omnem ſignificationem cifra cum fuerit vltima figura: Et ſiquis dicat quòd ad hoc vult Deus, quòd opera noſtra fiant in gratia, quia ſic poſſunt facilius fieri, incidit in errorem Pelagij ſupradictum, & etiam tunc qui faceret ea ſine gratia, propter difficultatem maiorem amplius mereretur, ſicut ſuperius eſt argutum. Item quilibet habitus moralis vel alius cognoſcitur per ſuum effectum, ſcilicet per hoc, quod aliquis opera talis virtutis promtè & dilectabiliter operatur; Vndè ſecundo Ethic. tertio. Signum autem oportet facere habituum ſuper venientem voluptatem, vel triſtitiam operantibus. Qui enim recedit a voluptatibus corporalibus, & hoc ipſo gaudet, temperatus eſt, & qui ſuſtinet pericula & gaudet, vel non triſtatur, fortis; Et ſecundo Poſt. vlt. arguit Ariſtoteles contra Platonem ponentem habitus cognitionis cognitiuos principiorum ineſſe nobis à natura, ſed latere, ſic dicens; Si quidem habemus ipſos, inconueniens eſt; Contingit enim certiſsmas babentem cognitiones principiorum demonſtrantem latere. Cum ergo charitas & gratia ſit habitus perfectiſſimus, poteſt per operationes cognoſci, & hoc videtur ipſa veritas docuiſſe, cum dixit, A fructibus eorum cognoſcetis eos. Mat. 7. Et infra 12. Ex fructu arbot cognoſcitur. Et Ioh. 13. dat pro hac cognitione habenda regulam generaliter ſpecialem, & ſpecialiter generalem; in hoc, inquit, Cognoſcent omnes, quia Diſcipuli mei eſtis, ſi dilectionem habueritis adinuicem, quod & infra 15. proſequitur planius multum & plenius, ſicut ſuperius erat allegatum. Et in iſta ſententia videntur Doctores, & Tractatores Scripturae Canonicae vnanimiter concordare: Quicunque ergo talia operatur, & taliter habet gratiam charitatis. Item ſi operans in gratia aliquid mereatur, ergo et carens gratia, ſi ſimilia ſimiliter operetur: Nam actus illius per omnia eſt aequè bonus, ſicut actus alterius gratioſi, maximè cùm gratia ſua nullo modo informet, nec efficiat aut dirigat actum ſuum. Si dicatur, quòd gratia, eo ipſo quòd ſtat ibi, reddit actum meritorium, hoc non videtur, cùm in actu facto ex puris naturalibus nihil penitùs faciat, ſicut in cucumerario formido nihil cuſtodit, ſed ſtat ibi caeca, ſurda, & muta, ac mortua, nec plus facit ad talem actum gratia illa in anima, quàm faceret in calce, calice, in burſa, vel in arca. Item, ſi actus gratioſus propter hoc reddatur meritorius, quia fit à gratioſo, licèt non à gratia, ſequitur quòd actus ſui indifferentes, imò & peccata venalia, & vniuerſaliter omnes actus ſui ſint meritorij regni Dei, & hoc etiam de condigno, cùm tamen poſsit diligere vxorem ex affectione carnali, mentiri iocosè, dare eleemoſynam propter inanem gloriam venialem, & multa ſimilia ex puris naturalibus, non ex gratia ſibi data. Poſſet quoque talis gratia poni realiter in non grato, imo peccante realiter mortaliter, nec tamen eius opera propter ipſam meritoria redderentur. Vnde manifeſtum eſt non eſſe idem, fieri in gratia, & fieri ex gratia, ſed omne quod fit ex gratia fit in gratia, non è contra. Manifeſtum eſt quoque non propterea opus eſſe meritorium, quia fit in gratia, ſed quia fit ex gratia; & omne opus factum ex gratia eſſe meritorium, non autem omne opus factum in gratia: Haec omnia patebunt faciliter ex praemiſsis. Item ad hoc eſt totus ille proceſſus Anſelmi ſuperius recitatus; dicit enim planiſsimè, quòd quicunque vult rectitudinem, rectè vult, & ideò prius naturaliter illam habet, ſicut cauſam effectiuam illius effectus; & loquitur ibi de rectitudine gratiae, vt patet De Concordia, nono, & De gratia, ſine qua nullus ſaluatur, vt patet ſupra, octauo, ſicut & ſuperius tangebatur, & ad idem vadit proceſſus Auguſtini praetactus. Eſt adhuc alia ſimilis cauillatio quae dicit; Quòd homo ex ſe poteſt Deum diligere ex toto corde, &c. & facere omnia alia ſecundum ſubſtantiam operum, nihil tamen omnino merebitur, vel ſaltem nihil de condigno, quia non facit ea ſecundum intentionem mandantis, quae eſt, vt dicunt, quòd faciat ea aliquo modo meritoriè, vel meritoriè de condigno: Haec autem ineptia poteſt refelli ſimiliter cum priori. Item quid intelligit per meritoriè facere? ſi facere in charitate & gratia propter Deum, tunc non differt à poſitione priori; ſi facere ſi quòd merces ſibi aliqua debeatur, hoc eſt omninò irrationabile & contrarium rationi. Si enim opus ſit meritorium, propter hoc quod merces ſibi debetur, prius eſt mercedem ſibi deberi quàm opus eſſe meritorium, cùm tamen ſit è contra? Propter hoc enim quod opus eſt meritorium, merces ſibi debetur: aliter etenim nulla foret cauſa, nec ratio, cur huic operi deberetur merces, & non illi. Prius ergo naturaliter eſt opus eſſe meritorium, & dignum mercede, quàm mercedem ſibi deberi. Item mercedem deberi, vel dependet ab opere, vel ab aliquo alio impertinenti: Si ab opere, quicunque facit congruè tale opus, meretur; & iſte ſecundum hanc poſitionem ſine gratia ita facit: Si ab impertinenti; hoc videtur contra omnem rationem & legem. Item in toto Veteri Teſtamento, & Nouo, facientibus mandata promittit Deus mercedem: Si tamen intelligat ſic; Fac mandata mea meritoriè, & eris dignus mercede, & habebis mercedem, ridiculoſa eſſet illa promiſsio ſeu doctrina; Non enim docet aliquod dubium aut ignotum niſi forſitan dubitanti, An ſit Deus, vel, An ſit iuſtus. Conſtat enim cuilibet, quod quilibet potens, tenetur reddere mercedem meritoriè operanti pro eo, & reddet niſi ſit iniuſtus: Videtur ergo, quòd Deus intelligat ad communem modum intelligendi hominum, quos docebat, ſcilicet, Fac hoc, & habebis mercedem, id eſt, Fac hoc propter me, & propter amorem meum, & habebis mercedem, & ſic poteſt non habens gratiam ſecundum iſtos praedictos. Item exiſtenti in gratia debetur merces pro opere, & iſte extra gratiam ſecundum iſtos poteſt facere ſimile opus, vel maius pro Deo, amore ſimili vel maiori; Cur ergo non meretur iſte quantum ille, vel maius? Item non eſt aliquo modo probabile, quòd Deus ſummè liberalis & diues, miſericors atque iuſtus, qui reddet vnicuique ſecundum opera ſua, diligentem eum gratuitò propter eum ex omnibus viribus mentis & corporis, & proximum ſicut ſeipſum ſimiliter propter Deum, qui & abhorret omnia mala, amplectitur cuncta bona, ſuſtinet omnia triſtia, & tandem mortem amariſsimam propter Deum, ſine omni mercede abijciet, & contemnet, maximè cùm ipſemet hoc teſtetur planiſsimè, etiam interpoſito iuramento, Matth. 10. in haec verba; Quicunque potum dederit vni ex minimis iſtis calicem aquae frigidae tantum in nomine diſcipuli, Amen dico vobis, non perdet mercedem ſuam. Sed obijcient forſan iſti, quod ſi nullus poſſet diligere Deum ex toto corde, &c. & facere omnia facienda, & dimittere omnia dimittenda gratuito propter Deum, niſi eſſet in gratia charitatis; tunc poſſet homo ſcire quando eſſet in gratia charitatis, contra illud Eccleſ. 9. Neſcit homo, vtrum amore, an odio dignus ſit. Item talia opera magnalia poſſunt fieri abſque gratia charitatis: Poteſt enim quis abſque charitate, vt patet 1. ad Cor. 13. habere omnem fidem, & facere miracula maxima, ita vt montes transferat, diſtribuere omnes facultates ſuas in cibos pauperum, & tradere corpus ſuum ita vt ardeat. Ad primum obiectum patet per dicta vigeſimo quinto huius, quod aliquis praedeſtinatus ad vitam, exiſtens in peccato mortali grauiſsimo, ſicut fuit Dauid, quando propter adulterium, doloſum homicidium committebat, non minus tunc amabatur à Deo, quam amabitur in futuro; & ſimiliter praeſcitus ad mortem exiſtens in maxima charitate, non minus tunc oditur à Deo, quàm vnquam odietur poſt lapſum profundiſsimum in peccatum, & poenam, ſicut fuit de Iuda Domini traditore, niſi forſan ſecundum praeſentem iuſtitiam, & plurimum tranſmutiuè. Ideo que nullus hominum poteſt ſcire, vtrum odio vel amore dignus ſit, quia qualiſcunque ſit modo, neſcit exitum quem habebit, nec vtrum ſit praedeſtinatus finaliter filius vitae vel mortis. Et hoc eſt quod eadem Scriptura teſtatur: Cùm enim praemiſit, Neſcit homo vtrum amore an odio dignus ſit, ſed omnia in futurum ſeruantur incerta; Nulli autem dubium, quin homo poſsit ſcire ſe eſſe dignum odio ſecundum praeſentem iuſtitiam: Poteſt enim ſcire ſe eſſe in peccatis grauiſsimis, & in actuali voluntate grauiſsima committendi, & in deſperatione ſalutis, ſicut fuit de Iuda & Cayn. Simili quoque modo eſt mihi probabile quod homo veriſimiliter poteſt ſcire, ſaltem ſecundum praeſentem iuſtitiam ſe eſſe in gratia & dignum Dei amore, per hoc ſcilicet quod diligit Deum ex toto corde, &c. ita quod nollet eum in minimo ſaltē offendere pro omni fugibili euitando, nec pro omni deſiderabili conſequendo, velletque voluntatem diuinam in omnibus adimplete, etiam etſi nunquam foret poena vel praemium, ſed tantum gratuito propter ipſum, & per alia ſigna multa. Vt autem expediam me breuius licet non verius, poteſt dicta Autoritas ſic exponi; Neſcit homo vtrum amore vel odio dignus ſit, id eſt, finaliter, ſicut ipſemet ſe exponit continuò vt eſt dictum. Quantum ad aliud, verum eſt, quod ſine gratia charitatis fiunt opera multa magnalia, ſed non opus dilectionis Dei ex toto corde, &c. modo dicto, nec illa fiunt amore gratuito propter Deum. Et ideo bene dicit Apoſt. Si fecero haec & illa, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodeſt; & ſtatim per ſuos effectus definit quodammodo & notificat charitatem; Charitas, inquit, patiens eſt, benigna eſt, &c. quaſi velit patenter innuere, qui veraciter haec non habet, charitatem non habet, & qui veraciter iſta habet, habet ſimiliter charitatem: Nam ſecundum eundem ad Rom. 11. Si delibatio ſancta eſt, & maſſa. Hoc autem totum argumentum à principio eius vſ que huc tam longe protenſum, tam breui reſtringitur ſyllogiſmo, quicunque meretur de congruo gratiam à Deo, facit ante acceptionem gratiae tempore vel natura, aliquid gratè pro eo; Nullus facit ſic ante aliquid gratè pro eo.

Item ſi quis carens gratia poteſt mereri gratiam primam de congruo, & habens gratiam poteſt mereri augmentum ſuae gratiae tantum de congruo, non autem de condigno; carens gratia poſſet ſimiliter primam gratiam promereri, ſicut habens gratiam, gratiam ſuam augeri; cùm tamen primum iſtorum ſit Haereſis Pelagij à Patribus reprobata; ſecundum verò ab omnibus Catholicis eſt conceſſum: Non ergo ſimiliter poſſunt mereri primus primum, & ſecundus ſecundum: Quod autem gratia habita mereatur augeri, probat Autoritas Auguſtini ſuperius allegata, Gratia meretur augeri, vt aucta mereatur & perfici. Vnde & Parab. 4. Poſside ſapientiam, & dabit capiti tuo augmenta gratiarum. Et quod hoc non ſit de condigno, poteſt oſtendi per rationes trigeſimi quinti capituli oſtendentes quod gratia non ex meritis aut operibus praeuijs, quoniam tunc non eſſet gratia, ſed debitum, cùm omne augmentum gratiae ſit gratia, & omnis gratia vniuocè dicatur cum alia gratis data. Item ſi quis poteſt mereri augmentum gratiae de condigno, poteſt mereri altiorem ſedem in Coelo & intenſiorem beatitudinem, & magnam latitudinem, & portionem illius aeternam ſimiliter de condigno, quod falſum eſt. In iuſtitia enim commutatiua de condigno requiritur ad minus aequale pro aequali, vt patet 5. Ethic. 6. & poſt diffuſè, ſed operatio momentanea gratioſi non eſt aeque bona, ſicut tanta portio beatitudinis ſempiterna;Apoſtolus. Rom. 8. Gloſſa. Vnde Apoſtolus ad Rom. 8. Exiſtimo quod non ſunt condignae paſsiones huius temporis ad futuram gloriam quae reuelabitur in nobis; Gloſſa, exiſtimo, & ſcio, quod paſsiones huius temporis, id eſt, temporales & momentaneae, non ſunt condignae, id eſt ſufficientes, ſi diſtrictè ageretur nobiſcum, ad promerendam futuram gloriam: Tribulatio namque ipſa eſt cum fine, merces erit ſine fine; & multo maior erit ibi gloria quam hic labor. Iſtam quoque ſententiam docet expreſsiùs Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 36. A Domino greſſus hominis dirigetur, & viam eius volet, Noli, inquiens, tantùm attendere qua iturus es, ſed quo venturus ſis; tolerabis dura temporalia, ſed ad laeta peruenies ſempiterna; ſi vis ſuſcipere ſuſtinere laborem, attende mercedem; miraberis tantum dari pro tanto labore. Nam vtique, fratres, pro aeterna requie labor aeternus ſubeundus erat, & aeternam felicitatem accepturus, aeternas paſsiones ſuſtinere deberes; ſed ſi aeternum ſuſtineres laborem, quando peruenires ad aeternam felicitatem? quo fit vt neceſſariò temporalis ſit tribulatio tua, qua finita venias ad felicitatem infinitam. Sed tamen, fratres, poſſet eſſe tribulatio longa pro aeterna felicitate, verbi gratia, vt cùm felicitas noſtra finem non habebit, miſeria noſtra, & labor noſter, & tribulationes noſtrae diuturnae eſſent: Nam etſi millia annorum eſſent, appende mille annos contra aeternitatem; quid appendis cum infinito quantumcunque finitum? decem millia annorum, decies centena millia ſi dicendum eſt, & millia millium quae finem habent, cum aeternitate comparari non poſſunt. Dicitur forſitan, quòd quia Deus promiſit operantibus regnum aeternum, merentur illud de condigno, & alias non mererentur illud de condigno: Sed iſtud non videtur, quia illam promiſsionem nullus de condigno potuit promereri, nec ſine hac poſſunt potuit mereri de condigno regnum aeternum; Nullus ergo ſimpliciter de condigno potuit, aut poteſt mereri regnum aeternum. Nec operatio alicuius poſt promiſsionem eſt melior, quàm fuit ſimilis ante promiſsionē; ſed nulla operatio ante promiſsionem meruit regnū de condigno: Nec illa promiſſio facit opus melius, vt patet per ſubſtantiā operis, & per omnes eius circumſtantias inductiuè; imò forſitan minus bonum: Facit enim intentionem minùs ſinceram; Qui enim priùs operabatur purè propter Deum ſolum, nunc forſitan operatur propter retributionem promiſſam. Item tunc Deus non ita libero modo confert vitam aeternam, ſicut fecit ante promiſsionem; quia tunc omnino liberè contulit, nunc autem ex neceſsitate promiſsionis, & de neceſsitate iuſtitiae conſeruandae, quod videtur eius ſummae libertati, & immutabilitati perfectae plurimum derogare. Tunc etiam meritoriè operans cogeret Deum ad reſuſcitandum ipſum, & aeternaliter praemiandum, vel ad oflenſam iuſtitiae incurrendum; vbi eſt ergo eius ſumma libertas, inſuperabiliſ que poteſtas? Item non minùs obligat Deum promiſsio ſua aeterna mentalis interior in verbo, vel ſpiritu ſuo ſancto aeterno, quàm temporlis verbalis exterior, miniſterio forſan Angeli alicuius; ſed quicquid temporaliter, vocaliter exteriùs promittebat, aeternaliter, mentaliter interiùs in verbo, vel ſpiritu ſuo ſancto aeterno promiſit, quod immutabilitas eius omnimoda per 5um & 23um capitula demonſtrabit. Item ita Deus promiſit, quòd quicquid peteremus in nomine ſuo daret nobis, & Samuel orauit pro Saule, & Ieremias pro populo, & multi pro multis reprobis exorabant. Meruerunt ergo de condigno audiri, & Deus eos non audiuit, ſicut viceſimum quintum huius allegat; fecit igitur eis iniuriam manifeſtam, quod nullus niſi manifeſtè iniuſtus audebit vel tacitè cogitare. Item principaliter, ſi quis meretur augmentum gratiae de condigno; vel ergo meretur augmentum eius continuum, vel diſcretum; ſi diſcretum tantummodo, & per vices, tunc per vnum magnum meritum, meretur vnum certum augmentum; quare per medietatem meriti, medietatem praemij & augmenti, & ita proportionaliter ſecundum ſingulas partes ſuas. Meretur ergo de condigno gratiam ſuam continuè augmentari. Omnis etiam ratio quae probat aliquem mereri de condigno gratiam ſuam augeri per vices & diſcretè; & quòd continuè ſimiliter comprobabit: Quod ſi detur, dabitur conſequenter quodlibet opus gratiae mereri de condigno remiſsionem cuiuſcunque poenae temporalis hic & in purgatorio, imò & omnium talium poenarum quorumlibet punitorum, ſi debitè offeratur & detur ad illum effectum; quod non videtur, quia tunc ſuperfluum videretur facere multa & magna opera gratiae pro poenis, vel etiam pro peccatis venialibus redimendis, cùm de condigno ſufficeret breuis ſalutatio virginis glorioſae, imò & minimus cogitatus. Et idem ſequitur de peccatis mortalibus quantiſcunque. Minima enim contritio, vt videtur [non nullis] facta ex gratia, tollit culpam & commutat poenam aeternam in temporalem. Cùm ergo quaelibet contritio forſitan ſit intenſior, quam neceſſariò requiratur, medietas intenſiua illius non neceſſario requiſita aufert totam poenam temporalem relictam; vel ſaltem ſi contritio continueretur vlteriùs per quantumlibet paruum tempus, auferret totam poenam: Quodlibet enim opus gratiae meretur de condigno incomparabiliter maius omni tali remiſsione temporali, ſcilicet augmentum gratiae, & proportionaliter augmentum gloriae ſempiternum; quodlibet ergo tale meritum de condigno, etiam pro quocunque minori ſufficiet de condigno; ſicut 5. Ethic. docent commutatiuae iuſtitiae ſanctiones: Dicit que Anſelmus 2. Cur Deus homo 20. Quid iuſtius intelligi valet, quam vt cui datur pretium maius omni debito, ſi debito datur affectu, dimittat omne debitum? Si autem dicatur, quod commutare tale meritum quo meretur augmentum gratiae & glorae ſempiternae, pro remiſſione poenae temporalis, temporaliumuè poenarum, eſſet ſibi praeiudicium ſempiternum; ideoque Deus aequius iudic ans hoc non facit; Adhuc ſtat ratio prius facta, maximè cum volenti non fiat iniuria, ſecundum Iuriſtas, & ſecundum Philoſophum 5. Eth. 17. Nullus patitur iniuſtum volens. Imò videtur quòd quilibet poteſt diſpenſare egenis pio affectu illud quod eſt ſibi debitè acquiſitum, nulli alteri praeiudicium inferendo; vel ponatur quòd offerat meritum illud Deo pro aliquo mortuo & damnato ad tantam miſeriam vel minorem, & ratio dicta ſtabit. Etiam ſecundum reſponſionem praedictam nullus poſſet per aliquod opus gratiae mereri plenam remiſſionem, nec etiam mitigationem poenae leuiſſimae temporalis, ſemper eodem praeiudicio prohibente, quod conſtat eſſe falſiſſimum iudicio totius Eccleſiae indulgentias concedentis, & poenitentias in alia pietatis opera permutantis. Item ſine omni commutatione, quicunque meretur continuè, & condigne incomperabiliter maius, ſcilicet augmentum gratiae & gloriae ſempiternum, citius vel ſaltem aeque citò metetur condignè incomparabiliter minus, ſcilicet remiſſionem quantaecun que poenae temporalis; Quicunque ergo incipit ex gratia meritoriè operari, ſtatim in primo inſtanti, vel immediate poſt remittitur ſibi de debito & condigno quaelibet poena temporalis. Item quòd nullus mereatur augmentum continuum gratiae de condigno, videtur, quia tunc cuilibet operi gratiae, certum augmentum gratiae deberetur, maiori maius, minori minus, ac aequali aequale. Sint ergo duo filij gratiae pares in gratia, & in omnibus alijs, hoc excepto, quod vnus pro peccato mortali, vel ſolummodò veniali, ſit debitor poenae temporalis, & agant aequalia opera gra • ae, ita quòd debitor poenae per illud meritum penitus abſoluatur; vel ergo vltra illam abſolutionem à poena, meretur aliquod praemium in vita futura, vel nihil omninò; Non nihil omninò, quia tunc poſſet contingere quòd adultus baptizatus, diligens actualiter Deum ſummè, & in Sanctis operibus actualiter ſe exercens magno tempore vitae ſuae, etiam martyrium ſuſtinens pro Chriſto, & lege ipſius, aequaliter praemiaretur, in vita futura cum vno parvulo baptizato, qui nunquam aliquid boni fecit. Hoc enim conſequitur euidenter, ſi haec omnia iungantur in poenitentiam congruam peccatori, aut ſi haec omnia aequè ſufficiant proſatisfactione peccati ſeu peccatorum ſuorum; vbi eſt ergo quod vtrumque teſtamentum creberrimè repromittit, quod Deus vnicuique ſecundum opera ſua reddet? Secundum iſtam quoque ſententiam videretur, quòd magis expediret peccantibus differre ſatiſfactionem ſibi iniunctam, vel ſaltem prouenialibus debitam, vſque ad purgatorium poſt terminum vitae praeſentis, & alijs bonis operibus non ſatiſfactorijs, neque factis animo ſatiſfaciendi pro peccato, ſed ſimpliciter directis in Deum, & meritorijs ſimpliciter inſudare. Sic etenim faciendo, & ſic finaliter decedendo, acquireret ſibi magnum praemium ſempiternum, & ſuſtineret poſt mortem paruam poenam purgatoriam temporalem. Sed quis hoc praeſumſerit affirmare? Adhuc autem ſi ſit ita, talis aeternaliter puniretur, ſaltem poena damni, per ſubtractionem videlicet portionis gloriae ſempiternae, quam fuiſſet alias habiturus; Sed quis praeſumſerit facere coelum carcerem, ſeu locum poenalem? Quomodò etiam verum erit, quòd Iacobus proteſtatur de Deo, qui, iuquiens, dat omnibus affluenter & non improperat; ſi tamen ſic faceret, daret opprobrium ſempiternum homini poenitenti pro peccato commiſſo, & dimiſſo, diminutionem videlicet gloriae ſempiternae. Imò & ſi ſic eſſet, nullus vnquam ſatiſfaceret, aut poſſet ſatiſfacere in vita praeſenti pro aliquo peccato licet paruo & minimo: Si enim ſaluetur, punietur pro illo peccato poena damnī aeterna in coelo, per ſubtractionem aliquam gloriae ſempiternae, quam pro illo bono opere per quod ſatiſfacit, fuiſſet alias habiturus; quod quis praeſumſerit dicere, vel etiam cogitare? Mirum inſuper & nimis admirabile videretur; quòd qui ex chariſſima charitate, & chariſſima gratia, chariſſimè & gratiſſimè Deum diligeret ſuper omnia propter ſeipſum, & ſic opera ſua licet ſatiſfactoria pro peccato faceret propter Deum, nihil perpetui praemij mereretur, nec quicquam boni omninò, niſi paruam dimiſsionem poenae paruulae temporalis. Quomodò namque aequitati congrueret aut iuſtitiae conueniret, vt praetium digniſſimum maximo premio ſempiterno, pro debito minimò, pro poena minima temporali ſolummodò acceptaret, cum plus valeat infinitè? ſic enim vſuras exigeret nimis graues. Quapropter fortaſ • is dicetur, quod talis meretur aliquod praemium ſempiternum; vel ergo minus quàm alius liber à debito poenae huiuſmodi, aequalitervè cum illo: Si minus aut ergo minus aeternaliter, aut temporaliter tantum minus; Non minus aeternaliter propter rationes praemiſſas. Ponatur enim quòd Petrus paruulus baptizatus factus adultus, peccando mortaliter cadat à gratia baptiſmali, quae ſit A, & Paulus adultus in gratia conſtitutus, per aliquod pium opus mereatur B. gratiam, quae ſit aequalis A vel minor, vltra gratiam ſuam priotem, vel tantùm eius augmentum: Petrus verò carens, gratia, qui ſecundum hypotheſin poteſt eam inereri de congruo, faciat ſimile pium opus, merendo de congruo primam gratiam poſt peccatum, quae ſit C; aut ergo C eſt aequalis A, vel minor, vel maior: ſi aequalis, redit inconueniens praetaxatum, quòd videlicet adultus laudabiliter operans, beatificetur aequaliter cum paruulo ſolummodò baptizato. Si autem C ſit minor A inconuenientia maior erit. Si verò ſit maior, cur Petrus minus diſpoſitus ad merendum quàm Paulus, per ſimile pium opus plus meretur quàm ipſe? Paulus enim meretur B, gratiam aequalem A, tantummodò vel minorem; Imo ponatur, quòd Paulus per aliquod bonum opus mereatur B gratiam minorem quantumuis A gratia, & conſequens erit, Petrum per ſimile bonum opus mereri aequalem gratiam vel minorem; imo videtur rationabiliter quòd minorem, cùm ſit minus diſpoſitus ad merendum. Adhuc autem ſi C ſit maior A, hoc eſt ſecundum aliquam proportionem finitam; Ponatur ergo quòd meritum Petri per quod meretur C gratiam proportionaliter minoretur, vel infra; & redeunt inconuenientia praelibata; praeſertim ſi ſecundum Pelagianam hypotheſin, Deus nullam gratiam gratis det Petro, ſed tantùm propter & ſecundum meritum antecedens. Adhuc autem ponatur Petrum & Paulum in gratia aequali conſtitui, & Petrum debitorem poenae paruulae pro peccato, Paulum verò nequaquam, & ambos aequalia ope • a meritoria operari, &c. ſicut ſupra contra reſponſionem priorem. Sequitur enim planè, quòd magis expediret Petro ſatisfactionem illam differre, vſque purgatorium poſt hanc vitam; quòd etiam Petrus ſaluatus in coelo, aeternaliter punietur; quòd Deus dat ei parcè, & improperat ei ſemper; quod nunquam ſatisfaciet, nec vnquam poteſt ſatisfacere pro peccato quocunque; quod inſuper Deus immiſericorditer, crudeliter, & iniuſtè agit cum eo, portionem videlicet meriti, cui dignè debetur portio gloriae ſempiterna pro ſatisfactione poenae paruulae compenſando, cùm hoc infinitè plus valeat de condigno, & tam iniquè eius praemium defalcando. Adhuc autem ſi aliquod bonum opus excedat pro ſatisfactione huius, & aliquod minus ſufficiat ſecundum praemiſſa & ſicut Pelagiani fatentur, aliquod aequaliter ſufficit, &c. ſicut ſupra. Amplius autem quantum minus aeternaliter meretur Petrus quàm Paulus, ſecundum quid debet quanti • as illius minoritatis attendi, niſi fortaſsis ſecundum quantitatem poenae aeternae prius ſibi debitae pro peccato mortali; ſed illa forſitan fuit intenſior gloria quàm Paulus meretur: quare & Petrus per illud opus ſatisfactorium nihil meretur de gloria ſempiterna contra hypotheſin; imo nec plenè ſe exuit à toto debito poenae antiquae. Neque neceſſe eſt, quòd peccatum Petri praecedens fuit mortale, aut poena perpetua puniendum. Nonne & ſi Petrus ſit iam in gratia gloria conſtitutus, liber eſt a debito poenae aeternae, & debitor forſitan poenae ſolummodò temporalis? Quomodo ergo Deus iuſtus exigit nunc ab eo debitum, & ſatisfactionem pro poena aeterna? Ideo fortaſsis dicetur in primis quòd in caſu priori, Petrus meretur aliquod praemium ſempiternum, temporaliter tantùm minus quàm Paulus, tantum videlicet minus & breuius extenſiuè per aliquod certum tempus finitum, quanta fuit poena temporalis per meritum ſuum dimiſſa, & ex tunc aequale extenſiuè & intenſiuè ſimiliter in aeternum; ſe • nequaquam talis deformitas, imo plena conformitas reputatur à Patribus ponenda in ſanctis, in foelicitate futura, & beatitudine conſummata, neque tempus meriti, aut profectus putatur in coelo poſt finale iudicium à Patribus Orthodoxis; nec etiam locus carceralis aut poenalis in coelo à ſanctis Patribus aeſtimatur. Quis etiam dixerit nullum ſatisfacere, neque poſſe ſatiſ • acere per pia opera quantacunque, pro quantulocunque peccato in vita praeſenti, quin poſt hanc vitam, ſi tranſeat ad futuram, punietur ibi aliqua poena damni? Simili etiam ratione videtur, quòd duorum aequaliter meritorum non ſimul decedentium, ſed huius, in principio quaſi mundi, & illius in fine, prior expectaret poſteriorem, nec vllum beatitudinis guſtum perciperet ante eum. Quamobrem & fortaſsis dicetur, quòd in caſu praemiſſo, Petrus & Paulus aequaliter omninò merentur, ergo aequale augmentum gratiae in praeſenti, & gloriae in futuro; quare & Petrus ſimpliciter plus meretur; dimiſsionem videlicet poenae ſuae, contra hypotheſin iam praemiſſam. Si autem dicatur cum Apoſtolo ad Romanos, 5. Quòd vbi abundauit delictum, ſuperabundauit & gratia, ideo quia Ieſus Chriſtus, per quem gratia & veritas magis applicat virtutem ſuae benedictiſsimae & immaculatiſsimae paſsionis ad meritum illius, qui eſt debitor poenae temporalis, propter ſuum delictum, ſic • ue e • vltra meritum ſuum commune cum alio, etiam poena remittitur temporalis. Hoc autem non ſoluit, quia ſicut dicit Apoſtolus, vbi abundauit delictum ſuperabundauit & gratia; eſt ergo remiſsio illa poenae ex gratia, non ex merito de condigno; neque reſponſio iſta iuuat Pelagianos ingratos debitum meritorum in talibus nullam gratuitam gratiam profitentes; nec ratio vlla cogit Chriſtum paſſum magis ſibi aſsiſtere, cùm ſit indignior, vel ſaltem non dignior, quam ſit alter imò cùm aſsiſtat voluntariè, poteſt aſſiſtere minus vel aequaliter, ſicut placet: Aſsiſtat ergo aequaliter, & ſtat argumentum incolume, ſicut priùs. Tunc etiam ſecundum iſtud, quantacunque eſſet poena temporalis quam deberet, paſsio Chriſti quantolibet paruo merito copulata tolleret illam totam. Nulla enim videtur ratio quare tantam tolleret nec maiorem; imò ſi propter hoc quod in aliquo tantum ſuperabundauit delictum, tanta ſuperabundauit & gratia, eadem ratione in alio, vbi magis ſuperabundauit delictum, maior proportionaliter ſuperabundauit & gratia tollens illud, nec minus aliquid meretur de augmento gratiae & gloriae ſempiternae. Dicunt alij quod ille debitor poenae, habebit neceſſario vnam circumſtantiam meriti, quam alius non habebit, ſcilicet quod opus ſuum ſit poenitentia & Eccleſiaſticum Sacramentum, & illa circumſtantia tollit poenam temporalem, & meritum principale acquirit augmentum gratiae & gloriae ſempiternum. Sed iſtud non ſoluit: Ponatur enim, quod reus peccati venialis, & poenae temporalis ſine confeſsione & ſacramentali poenitētia pro illis tollendis faciat aliquod pium opus, & alius immunis omnino aequaliter mereatur: Vel ponatur quod ille immunis credat ſe reum ſimilis peccati, & tantae poenae debitorem, & pro illis tollendis faciat ſimiliter ſimile opus omnino: Vel ponatur adhuc quod ſic credens conteratur, confiteatur, & faciat ex gratia omnia aequaliter ſicut reus, & reuertitur arg • mentum: Vel adhuc ponatur quod talis reus peccati mortalis tempore legis priſcae, quae forſitan ad oris confeſſionem nullatenus obligauit, per gratiam Dei, contritionem, & alia opera ſancta ſatisfecerit pro peccato; aut quod aliquis tempore nouae legis non habens copiam Confeſſoris, ſimiliter ſatisfaciat pro peccato ſuo mortali, ſine poenitentiae ſacramento, & tollitur reſponſiuncula iam praemiſſa. Amplius autem ſi quis meretur augmentum gratiae de condigno, tunc opera aequè grata aequale merentur augmentum; faciat ergo Ioannes aliquod opus gratiae tantummodo pro ſeipſo, dicendo cum ſancto Dauide, Miſerere mei Deus; Petrus verò faciat opus gratiae aequè meritorium pro alijs, & ipſorum gratia intendatur, dicendo cum Apoſtolo, ad Philip. 1. Hoc oro, vt charitas veſtra magis ac magis abundet; tunc gratia Ioannis ſecundum aliquid certum augetur, & gratia Petri tantum; aequaliter enim meretur; & gratia illorum pro quibus Petrus orat, augetur in aliquo: Quicquid enim petierimus Patrem in nomine Filij dabit nobis; Petrus ergo ſimpliciter plus meretur, quod contradicit hypotheſi manifeſtè. Videtur etiam quod oratio Petri in gratia eſſet meri • infiniti: Sint enim multi infideles diſpoſiti ad gratiam fidei Chriſtianae, pro quibus oret Petrus tantum generaliter, vt conuertantur ad fidem, & fiat vnum ouile, & vnus paſtor. Cùm ergo quicquid petierimus Patrem in nomine Filij, dabit nobis, aliquem vel aliquos illorum conuertet; & cùm nulla ſit cauſa maior pro vno quàm pro alio, (eſto quod aequaliter diſponantur) ſequitur quod ſinguli conuertentur; & eadem ratione ſic fieret, ſi eſſent centum, vel mille, vel in aliquo numero quantocunque. Oratio ergo Petri, quantum eſt de ſe, non eſt meriti limita • , ſed potiùs infiniti. Confirmatur haec ratio, quia ſi oratio Petri tantum vni valeret, eſſet certi meriti; ſi valeat duobus, eſt maioris, & ſic deinceps; & quanto eſt maioris meriti, tanto dignior eſt, vt pro pluribus acceptetur: Quanto ergo pro pluribus orat, & auditur, tanto adhuc pro pluribus digniùs audietur. Rurſum cùm nullo modo rationabile videatur, quod meritum orationis Petri plus valeat ex debito, alij, vel alijs, quàm ipſi Petro, cum Pſalmus trigeſimus quartus dicat, Oratio mea in ſinu meo conuertetur, videtur quod illa oratio ſit etiam ipſi Petro meriti infiniti. Si autem dicatur, quod quanto pluribus meretur gratiam, tanto cuilibet illorum minorem meretur; quare ratio illa non procedit; hoc ſtare non poteſt: quia tunc mereretur aliquibus minorem gratiam gratia baptiſmali, & minorem gloriam ſempiternam, quàm ſit minima gloria paruulorum, aut quae per ſe poſſit ſentiri. Amplius autem quod opera aequè grata non mereantur condigne gratiam augeri aequaliter, ſuadetur; quia tunc eadem ratione mererentur aequaliter caetera bona cuncta; cum tamen duorum aequalium prior decedens ſemper aequè intenſè, & cum hoc diutius alio glorietur. Item tunc exiſtens in gratia poſſet per orationes ſuas mereri de condigno primam gratiam alteri gratiam non habenti; non ergo eſſet gratia per praedicta; imò & poſſet mereri de condigno ſibi ipſi gratiam primam dari: Oret enim in gratia; quod ſi contingat eum cadere ab ea peccando mortaliter, Deus infundat ſibi gratiam reſurgendi, & ſit oratio ſua tam efficax, quod hoc impetret de condigno, tunc ſi peccet mortaliter, Deus tenetur ex merito ſuo condigno priori, dare ſibi gratiam primam qua reſurgat. Item tunc adultus in primo inſtanti, quo ſibi infunditur gratia, poteſt meritoriè illa vti, ſicut planè docet Anſelmus, De veritate, 12 quod & multis rationibus, & autoritatibus alias erat ſuaſum, &. vt aeſtimo. pe • ſuaſum. Quare & poteſt mereri condignè, & recipere in eodem inſtanti augmentum illius. Et cum in qualitate intenſa non ſit cumulus partium remiſſarum, ſed ſit ſemper tantùm vniuoca vnica qualitas purè ſimplex, vt hic ſuppono, quia hoc vt arbitror alibi eſt oſtenſum; poteſt ergo mereri condignè gratiam ſuam primam, quod eſt contra poſitionem iſtorum, & contra Catholicam veritatem, ſicut 35um cap. declarauit. Rurſum ſi in inſtanti mereatur condignè certum augmentum gratiae ſibi dari, ſequitur quòd ſi ſimiliter mereatur continuè per aliquod totum tempus, merebitur condignè augmentum gratiae infinitum; vel per aliquod totum tempus continuum, merendo ſimiliter, ſicut in inſtanti aequaliter tantùm merebitur condignè ſicut in inſtanti, & per aliquod totum tempus continuum adhuc minus. Ampliùs autem tunc aliquis gratioſus poſſet mereri condignè cuilibet viatori, etiam reprobo gratiam conuerſionis, & gloriam ſempiternam cum aliquibus praedeſtinatis peioribus illis poſsit; cuius oppoſitum patuit de Samuele orante pro Saule, & Ieremia orante pro populo Iudaeorum, & per Auguſtinum 21. de Ciuitate Dei 25. vniuerſaliter de omnibus reprobis, ſicut 25um capitulum alle gauit. Item aliquis finaliter reprobatus habet aliquoties charitatem, qui poſtea reſpicit, & ſimiliter abit retrò, vel ſaltem hoc eſt poſsibile, alioquin omnis habens charitatem & gratiam neceſſariò ſaluaretur; quod & fuit verum de Saule, & Iuda, ſicut Doctores affirmant: Talis autem exiſtens in gratia quantacunque, non poteſt mereri condignè, quòd Deus eum amet ad vitam; Exerceat enim ſe talis reprobatus in operibus gratiae quantumcunque, etiam decies millies pluſquam faciat vnus praedeſtinatus; nec adhuc Deus amat eum ad vitam, ſed tantum odit eum ad mortem, ſicut vnquam faciet in futuro; Cùm enim talis poſt omnia merita ſit mortuus & ſepultus in Inferno, finaliterque damnatus, certum eſt Deum non amare ipſum ad vitam, ſed odire ad mortem; quare nec vnquam cum amauit, nec etiam non odiuit, ſicut 23. & 25. docent. Praeterea ſi talis poſsit mereri condignè, quòd Deus eum amaret, poſſet mouere voluntatem diuinam de reprobatione ad praedeſtinationem, de odio ad amorem, vel ſaltem poſſet eam à priori & efficaciter efficienter mouere, contra 20um. & ſi vnus exiſtens in gratia non poteſt mereri condigne quòd ametur ad vitam aeternam, perpetuā, ergo nullus. Similiter quoque poteſt oſtendi, quòd nullus exiſtens in gratia poteſt mereri de congruo cauſaliter & antecedenter voluntati diuinae, quòd ametur à Deo ad vitam aeternam, vel quòd magis ametur ab eo. Amplius autem videtur, quòd nullus poteſt mereri de condigno, & de rigori iuris aliquid boni à Deo, niſi forſitan ſit tale bonum, quod ad meritum inſeparabiliter conſequatur, ſicut eſt fortaſsis eſſe merentem bonum & iuſtum ſimpliciter vel in parte; Alias enim qui mereretur, • ogeret Deum & voluntatem diuinam neceſſariò ad reddendum, vel ad reddere volendum mercedem, vel ad perdendum iuſtitiam. Si enim iuſtus Dominus in omnibus vijs ſuis permaneat, & aliquis mereatur condignè quicquam ab eo, iuſtum eſt vt hoc habeat, & omne tale iuſtum à voluntate Dei eſt iuſtum, ſicut 21 um docet. Quare neceſſe eſt vt velit reddere illud ſibi; maximè cùm per 22um habeat actum voluntatis circa retributionem mercedis, quapropter & cùm non deficiat ſibi poſſe, neceſſe eſt vt reddat, ſicut decimum oſtendebat; ſicque creatura cogeret Deum velle, & etiam extrinſecus operari, quod nullo modo permittet prima Suppoſitio, & eius perfectio infinita, neque 20um poterit conſentire. Item ponatur ſecundum aduerſarios, quòd Iohannes heri meruit de condigno A bonum cras ſibi reddi à Deo; Heri ergo fuit iuſtum, & volutum à Deo, quòd A cras redderetur Iohanni; ponatur etiam quòd hodiè demereatur A; Deus ergo hodiè non vult reddere A Iohanni; quare & per 23um nec heri volebat; imò hodiè vult quod nunquam habebit A, quapropter & per idem 23um volebat heri ſimiliter. Adhuc autem ſi quis poteſt quicquam condignè mereri à Deo poteſt, vt videtur, mereri condignè ſibi vel alteri exiſtenti in gratia, vt perſeueret finaliter & ſaluetur; quod ſi fecerit, talis viator non poteſt peccare mortaliter nec damnari. Item per 20um huius, nullum meritum eſt motiuum voluntatis diuinae, quare nec cauſa, quare Deus vult dare cuiquam hoc vel illud. Et per eadem argumenta poteſt oſtendi, quòd nullus cauſaliter & antecedenter meretur de congruo quicquam boni à Deo, ſuppoſito quod nullum congruum ſit iniuſtum, ſicut nullum iniuſtum videtur congruum, & quòd omne congruum ſit iuſtum, volutum que à Deo. Item nullus meretur condignè quicquam ab alio, qui nihil prius facit pro eo, aut dat ſibi. Nam opus proprium laborantis debet mercedem praecedere tempore vel natura. Si enim omnem operationem à Deo priore recipiat, & in eius virtute continuet, non videtur per hoc mereri condignè quicquam ab eo, ſed magis teneri ſibi poſt operationem ſuam quam ante; quia tunc plus boni benignè recepit ab eo, quàm ante, & maximè qui nihil proprium dantis donat, ſed tantùm bonum illius cui donatur. Nullus autem homo priùs facit pro Deo; Ipſe enim in qualibet factione & motione eſt principalis Apoſtolus. Rom. 11. primus factor & motor, ſicut ex ſuperioribus clarè patet. Quid ergo meretur homo condignè per huiuſmodi factionem? Haec autem videtur ratio Apoſtoli ad Rom. 11. Quis, inquit, prior dedit illi, & retribuetur ei? quoniā ex ipſo, & per ipſum, & in ipſo ſunt omnia. Vnde conſtat, quod ex gratia ſola dat bona, non ex merito praecedenti. Quare & Aug. ſuper illud Pſal. 32. Omnia opera eius in fide,Auguſtinus. innuens diſtinctionem de debitore & debito ita dicit; Teneamus Deum fideliſsim um debitorem, quia tenemus miſericordiſsimum promiſſorem: Neque enim aliquid ei mutuum commodauimus, vt debitorem teneamus, cùm ab illo habeamus quicquid ei offerimus. Quis enim prior dedit illi, & retribuetur ei? quoniam ab ipſo, & per ipſum, & in ipſo ſunt omnia: Ergo non ei aliquid dedimus, & debitorem tenemus. Vnde ergo debitorem? quia fideliſsimum promiſſorem; Cui concordat Anſelmus de Concordia 9. dicens, Deus nulli dat pro praecedenti merito.Anſelmus. Quando quis prior dedit illi, & retribuetur ei? Idem que 1. Cur Deus homo 20. Deus nulli quicquam debet, ſed omnis creatura illi debet, & ideo non expedit homini, vt agat cum Deo quemadmodum par cum pari. Lumbardus etiam 1. Sentent. diſt. 43. ſequens Auguſtinum, dicit Deum non eſſe debitorem noſtrum niſi forſitan ex promiſſo, non ex commiſſo. Hoc idem ſentit Cypryanus ſuperius allegatus,Cyprianus. Gloſſa. cum dicit, in nullo nobis gloriandum, quoniam noſtrum nihil eſt. Et Gloſſa ſuper illud ad Rom. 4. Ei autem qui operatur, merces non imputatur ſecundum gratiam, ſed ſecundum debitum, Quod, inquit, benè operamur accepta gratia, non nobis ſed illi tribuendum eſt, qui per gratiā nos iuſtificauit: Nam ſi debitam ante gratiam mercedem vellet reddere, peccatoribus poenam redderet debitam. Non igitur tibi confidas blandiaris de meritis, cum tibi reddi mercedem ſecundum debitum operis audis, tanquam non ſit in opere gratia retribuentis, ſicut in fide eſt gratia iuſtificantis. Vix enim mihi ſuadeo vllum opus dici ex debito, remunerationē Dei depoſcere, cum etiam hoc ipſum quod agere aliquid poſſumus, vel cogitare, vel proloqui, ipſius dono & largitione faciamus. Beatus quoque Bernard, de gratia & lib. arbit. vlt. tractans de corona iuſtitiae reddenda Apoſtolo vult hoc idem. Item per primam Suppoſitionem & tertiam partem Corollarij primi huius, • ihil, quod aliquo modo minuit libertatem tribuendum eſt Deo; ſed debete de condigno, & puro iuris rigore minuit libertatem, & aliquo modo ſubijcit ſeruituti; Nam liberior eſſet Dominus, qui haberet ſcruos operantes, & nihil teneretur eis ex debito vel rigore, ſed tantum ex ſpontanea libertate, quam qui teneretur ſeruis ſuis operantibus ex neceſſario debito & rigore, & ad reddendum poſſet compelli inuitus, qui etiam alias ſubiaceret iniuriae ſeruituti. Item per eadem nihil quod minuit libertatem donantis, tribuendum eſt Deo, ſed debitum minuit; Liberalius enim eſt dare gratis quam debitè. Item nullus meretur aliquid ab alio de condigno, qui non facit aliquid, uod ſibi aliquo modo ſit bonum, ſed tantummodò facienti; ſed per quintam partem Corollarij primi huius, nullus homo facit aliquod bonum Deo. Quare & Iob 22. Quid prodes Deo, Iob. 22. ſi iuſtus fueris, aut quid ei confers, ſi immaculata fuerit vita tua? ſed quicquid boni facit homo,Auguſtinus proficit ſibi ipſi. Vndè & Auguſt. 3. de lib. arbit. 25. Deus nulli debet aliquid, quia omnia gratuitò praeſtat, & ſi quis dicat aliquid ab illo deberi meritis ſuis, certè vt eſſet non ei debebatur. Non enim erat cut deberetur, & tamen quod meritum eſt conuerti ad cum ex quo es, vt ex ipſo etiam melior ſis, ex quo habes vt ſis? quid ergo ei praerogas vt tanquam debitum poſcas, quando ſi nolles ad eum conuerti, nihil ei de eſſet, tu autem miſer eſſes? omnia ergo illi debent, primo quòd ſunt, in quantum naturae ſunt; deindè quicquid melius poſſunt eſſe ſi velint quaecunque acceperunt vt velint, & quicquid oportet eas eſſe. Item nullus carens gratia, poteſt ex ſe ſatiſfacere Deo condignè pro peccato originali, aut minimo actuali ſicut videtur ex praemiſſis circa 32am partem, 38am & 39am Corollarij primi huius; quare nec mereri quicquam ab eo de debito & condigno. Quicquid enim boni talis poterit facere, minus eſt debito pro peccato. Nam alias talis poſſit ex ſe mereri condignè gratiam in praeſenti, & gloriam in futuro contra priora.Anſelmus. Hoc etiam probat Anſelmus 1. Cur Deus homo 21. & 22. quod & beatus Iob videtur ſentire cum dicit, Peccaui, quid faciam tibi ô Cuſtos hominū? Iob 7. quaſi dicat, Peccaui, quid faciam tibi pro ſatiſfactione condigna? innuendo, quòd nihil. Super quod beatus Greg. 8. Moral. 21. dicit;Gregorius. Eccè fatetur malum quod fecit, ſed bonum, quod Deo in recompenſationem debeat offerre, non inuenit; quia ad abluendam culpam quaelibet humanae actionis virtus infirma eſt, niſi hanc miſericordia parcentis foucat, & non iuſtitia recte iudicantis premat. Itē nullus poteſt reddere plenariè debitū quod accepit à Deo; quare nec 〈◊〉 miseri ab eo ex pure debito, & condigno; Filius enim non poteſt reddere patri carna • quantū debet; quanto minus poteſt quis reddere quantū debet Patricoeleſti. Si enim filius po • t • ddere patti quantū debet; reddat, & eſt abſolutus ab omni obligatione naturali & deb • o erga patrē, • ta quòd nullo caſu emergente plus tenetur pat • i, quàm extranco cuicū que quod • ex • turae,Philoſop • . & gratitudinis non permittit. Vndè Philoſ. 8 Eth. vlt. Reddendum • err • endum tribuentem quod contingit; Poſſe enim amicitia requirit non quod ſecundū dignitatem. Ne que enim i • omnibus eſt, quemadmodum & in his, quae ad Deos, hominibus, & parentes. Nullus enim ſecundum d • gnitatem ali quandò vtique retribuet: in potentiam autem famulans epicikes eſſe videtur; debentem enim reddendum; nihil autem faciens dignum corum, quae ſubfuerunt, operatus eſt; quare ſemper debet. Item quicunque recepit aliquid ab alto, tenetur ad aequale ſi poſsit, ſicut lex gratitudinis clarè probat; vnde dicit Philoſophus, 8. Eth. 13. Potenti retribuendum ſecundum dignitatem eorum quae paſſus eſt, & ſponte; cui & concordat autoritas proximo allegata. Et 5. Eth. 8. ponitur quaedam ſpecies iuſtitiae commutatiuae retribuere proportionaliter beneficio praeaccepto: Dicitur enim ibi; In contra facere proportionale commanet ciuitas, ſi autem non, ſeruitus videtur eſſe; ſi enim non, tetributio non fit, retributione autem commanent: propter quod & gratiatum ſacramentum promptè faciunt, vt retributio fit, hoc enim proprium gratiae: refamulari enim oportet ei qui gratiam fecit, & rurſus ipſum incipere gratiam facientem, quod & ſeptem libri Senecae de beneficijs ſaepiſsimè cō teſtantur. Quare & ſi plus recepit, quàm retribuere valeat, tenetur retribuere quantum poteſt, quod & prima autoritas Philoſophi planè dicit. Sed Deus plus fecit pro nobis quam poſſumus reddere ad condignum, ſicut vult prima autoritas Philoſophi memorata, & pater, quia Deus dedit homini totum ſeipſum, & omnes ſuas potentias, ac habitus ſiue actus ſicut praecedentia manifeſtant: Haec ergo omnia debet Deo. Adhuc autem vltra iſta, Deus dedit homini, & pro homine miſero, & captiuo, flammis perpetuis obligato, ſeipſum incarnatum, paſſum, mortuum & ſepultum in preciſi temporaliter redimendo; promitrit inſuper & dat ſcipſum totum in praemium foeliciter conſummando, quod excedit quemlibet purum hominem infinitè: Quilibet ergo homo debet Deo infinitè pluſquam eſt, & poteſt, vel ad minimum quantum poteſt. Confirmatur haec ratio per Anſelm. in illa Meditatione ſua de redempt. humanae animae,Anſelmus. Chriſ • Christiana anima de graui morte reſuſcitata, dicentem; Certe Domine, quia me feciſti, debeo amori tuo meipſum totum; quia me redemiſti, debeo meipſum totum, imo tantum debeo amori tuo pluſquam meipſum, quantum tu es maior me pro quo dediſti teipſum, & cui promittis teipſum. Reſpondetur fortè ſecundum eundem Anſelm. 2. Cur Deus homo, 18. dicentem; Cùm dicis creaturam debere Deo quod melius ſcit ac poteſt, ſi intelligis ex debito, & non ſubaudis, ſi Deus iuber, non eſt ſemper verum. Siquidem non debet homo virginitatem ex debiro, ſed ſi vult debet vti coniugio: ſed iſtud non ſoluit; Deus enim non iubendo, non deſtruit legē gratitudinis, quàm ſanciuit, & hac lege quilibet benefaciatus renetur benefactori ad aequale vel maius, vel ſaltem ad id quod poteſt, vt volunt autoritates priores. Item ſi Deus exigeret, homo teneretur facere quantum poſſet; ſi autem non exigat, ſed voluntati propriae liberū derelinquat, plus facit pro eo, cùm libertatem maiorem concedat; quare & hoc ipſo, homo plus vel ſaltem tantum obligatur Deo, quàm vel quantum eſſet aliàs obligatus. Hîc aliquis forſitan reſpondebit, quòd Deus poteſt totam illam obligationem remittere: Dicit enim Philoſ. 8. Eth. vlt. ſtatim poſt autoritatem allegatam de retributione dijs & parentibus facienda,Philoſophus. quibus autem debetur, poteſtas dimittere & patri vtique. Sed rurſum contra iſtum reuertitur argumentum: nam tantum debitum, & tantam obligationem remitteret eſt beneficium vnum non paruum. Pro illo ergo cum alijs amplius obligatur, ſicut ſi creditor omnem pecuniam accommodatam debitori liberè condonaret, & quantum poſſet, omnem obligationem remitteret, tanto ipſum ſibi arctius obligaret, quanto ſecundum beneficium primum excederet. Verùm ne Anſelmo & Ariſt. videar contraire, dico, quòd ſicut poteſt elici ex ſententia vtriuſque; Debere eſt dupliciter, ſcilicet potentialiter ſcu habitualiter, & actualiter; actualiter debere, intelligo actualiter obligari ad aliquid faciendum ſub poena peccati, ſicut eſt de operario conducto ad certam operam faciendum, ſic que non tenemur facere quicquid poterimus propter Deum; & haec eſt fortè mens Anſelmi, & ſic ſecundum Ariſt. pater poteſt dimittere filio, & Deus homini, ne ſibi, quantum potuerit, obligetur. Potentialiter verò ſiue habitualiter debere intelligo quenquam beneficiatum ex beneficio praeaccepto, habere obligationem in potentia & in habitu ad aliquid faciendum, quae cùm benefactori placuerit, poteſt reduci ad actum, ſcilicet ſi exigat hoc ab eo; velut ſi Iohannes traderet Petro, 10. interpoſita tali conditione; Habeas liberè iſta 10. niſi contingat me ipſa repetere; quae ſi repetam, mihi reſoluere tenearis; & ſic quaelibet rationalis creatura tenetur Deo per omnia quantum poteſt, ſcilicet ſi velit exigere hoc ab ea. Quapropter nihil boni poteſt ex ſtricto, debito, & violento rigore mereri ab eo, ſicut nec Petrus pro illis, 10. quicquam emere à Iohanne. Quod enim habeat quodammodo liberum, & proprium hoc vel illud ad merendum, emendum, vel aliquid faciendum non ex ſe, ſed ex Deo, & hoc non ex aliquo debito praecontracto, ſed omnino de gratia & permiſsione libera ſuae gratui • e voluntatis. Amplius autem quod nullus de congruo primam gratiam mereatur, quia vel hoc eſſet congruitate antecedente voluntatem diuinam, & mouente eam ad gratiam faciendam; vel conſequente illam, & dependente ab ea • : ſi congruitate antecedente, cum omnis talis congruitas ſit quaedam ratio, & iuſtitia, rationabile eſt & iuſtum ratione & iuſtitia antecedentibus voluntatem diuinam, quòd Deus det gratiam ſuam tali; quare & per 21. hoc eſt neceſſariò rationabile & iuſtum; neceſſe ergo eſt Deum hoc facere, vel facere contra neceſſariam rationem & iuſtitiā, & peccare; & etiā tunc talis congruitas inferior moueret voluntatē diuinā cōtra 20. & ipſam de ſe indifferentē determinaret, eſſet que à diuina prouidentia penitus aliena, contra 27. & alia quae ſequuntur. Si congruitate conſequente voluntatem diuinam, tunc illa eſt poſterior voluntate diuina; quare & per 20. nullo modo mouet illam ad volendum conferre gratiam, tanquam meritum excitans & inducens. Item, ſi ſit ita, congruum eſt Deum dare gratiam ſic merenti, quia hoc volutum eſt à Deo; ergo hoc nedum eſt congruum vt hi dicunt, ſed etiam eſt condignum, quicquid Deus vult fieri, dignum & iuſtum eſt fieri, ſicut vigeſimum primum capitulum demonſtrauit, nec aliquis dubitat, qui de diuina iuſtitia eſt ſecurus, & ſcit quod omne iuſtū eſt dignum. Dicent fortaſsis quod bene eſt dignū, ſed non condignū; ſed quid eſt condignum, niſi cum ratione & iuſtitia dignū? Quare & Heſt. 6. ſcribitur iſto modo, Hoc honore condignus eſt, quemcun que Rex voluerit honorate. Itidem ſic ad idem, omne ſufficiens eſt condignum (ſic enim exponit Gloſſa, illud ad Rom. 8. Non ſunt condignae paſſiones, &c. condignae, id eſt, ſufficientes) ſed tale opus eſt ſufficiens ad gratiam impetrandam. Nam nihil ſibi deeſt; Impetrat enim illam. Illud etiam eſt ſufficiens, quod Deus vult & diſcernit ſufficere ex parte operantis, & tale eſt opus huiuſmodi ſecundum poſitionem iſtorum: Si autem dicatur, quod non eſt condignum, id eſt, aequè bonum, ita nec opus in gratia eſt aequè bonum cum augmento gratiae temporalis & gloriae ſempiternae, ſicut ſuperius eſt argutum. Item ſi hoc ſit congruum congruitate conſequente voluntatem diuinam, ſcilicet quia Deus vult ſic fieri, tunc etiam qui nihil boni facit, ſed peccat mortaliter & grauiſsimè, ſicut fecit Paulus, quando adhuc ſpirans minarum & caedis in diſcipulos Domini, nomen Chriſtianum conabatur delere, meretur de congruo gratiam ſibi dari; quia Deus vult quod ſic fiat: Ipſe enim per gratiam ſuam operantem pratuitè praeuenit peccatores ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Et ſi dicatur, quod Deus dat talibus gratiam, ſed non pro talibus malis factis, ideo que per talia non merentur de congtuo gratiam ſibi dari; ergo ſecundum iſtos, illis qui merentur gratiam primam de congruo, Deus dat illam propter merita ſua priora; ergo gratia iam non eſt gratia, ſicut ſuperius eſt argutum, & etiam tunc illa merita antecedenter & cauſaliter à priori mouent voluntatem diuinam, & cauſant volutionem in ea, cuius contrarium dicebatur, ſcilicet quod congruum eſt Deum ſic facere congruitate tantummodo conſequente voluntatem diuinam:Auguſtinus. huius quoque contrarium vigeſimum capitulum oſtendebat. Item Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 118i. Retribue ſeruo tuo, quadruplicem retributionem diſtinguens, oſtendit, quod Deus retribuit bona pro malis: Dicit enim, Quatuor retributiones ſunt: Aut mala pro malis retribuuntur, ſicut Deus ignem aeternum retributurus eſt impijs; aut bona pro bonis, ſicut regnum aeternum retributurus eſt iuſtis; aut bona pro malis, ſicut Chriſtus per gratiam iuſtificat impium; aut mala pro bonis, ſicut Iudas per malitiam perſecutus eſt Chriſtū. Harum quatuor retributionum duae priores pertinēt ad iuſtitiam, tertia ad miſericordiā; quartam Deus neſcit: Haec autē tertia primitꝰ eſt neceſſaria; niſi enim retribueret bona pro malis, nullo modo eſſent, quibꝰ retribueret bona pro bonis. Poteſt autē haec ratio aliter fieri ſub hac forma, cùm quis Dei gratiam meretur de congruo, vel quia Deus vult ſic eſſe, ideo hoc eſt congruum; vel quia hoc eſt congruū, ideo Deus vult ſic eſſe: Si detur primū, ita ſimiliter eſt cōdignum, & ita eſt de peſsimè operante, & etiam tunc, eſt iuſtū poſterius voluntate diuina; quapropter non eſt cauſa illius; Prius enim naturaliter Deus vult ſic eſſe, & ſic volendo facit illud eſſe congruum; non ergo quia hoc eſt congruum, Deus vult ſic eſſe: Si detur ſecundū, tunc per vigeſimum hoc non eſt iuſtum poſitiuū & contingens aliter ſe habere, quia omne tale iuſtum dependet à voluntate diuina; ſed eſt iuſtum neceſſarium abſolutè, vel ſaltem eſt iuſtum mixtim, & ſic, ſuppoſito quod tale factum ſit de neceſſitate, eſt iuſtum, & ſic Deus de neceſſitate ſeruandae iuſtitiae daret gratiam ſic merenti. Item Deus poteſt liberè non dare gratiam ſic operanti: Ponatur ergo quod non faciat, tunc non eſt congruum; vel ſi vni ſic operanti dat gratiam, & alteri operanti ſimiliter non dat illam, non ergo eſt hoc per ſe congruum, & ideo volutum à Deo, ſed è contra. Item facilius eſt cuicunque exiſtenti in gratia mereri de congruo quod Deus eum amet, vel quod plus eum amet ad vitam, quam carenti gratia mereri primam gratiam, & quod ametur à Deo ad vitam aeternam; ſed praeſcitus ad mortem exiſtens in gratia, hoc non poteſt, ſicut ſuperius eſt argutum. Item cum quis meretur à Deo quicquam de congruo, cum omne congruum ſit iuſtum, quia omne iniuſtum eſt incongruum, illud eſt iuſtum, & oppoſitum eius iniuſtum; quare & impoſsibile circa Deum, ſicut prima Suppoſitio, & 3. pars corollarij primi probant; dicit que Anſelmus 1. Cur Deus homo 10. In Deo quantumlibet paruum inconueniens ſequitur impoſsibilitas, & ſi oppoſitum eius ſit impoſsibile, hoc eſt neceſſarium, & omne iuſtum neceſſarium eſt condignum: Quicunque ergo meretur a Deo quicquam de congruo, meretur etiam de condigno. Dicitur fortè quod aliquis meretur à Deo quicquam de congruo, quia ſi Deus hoc reddat, congruum eſt, & pro certo ita eſt ſi Deus reddat ſibi poenam: non magis ergo meretur de congruo gratiam quam poenam; & ſimiliter ſi peccanti grauiſsimè Deus reddat gratiam, congruum eſt, ergo meretur cam de congruo; & ſi duo omnino ſimiliter operentur, & Deus det vni gratiam, alteri non detillam, vllam, vnus meretur eam de congruo, & non alius, cùm tamen per omnia ſimiliter operetur; & etiam ſi Deus ſic reddat, ſic fieri eſt condignum; nihil enim in talibus dignum eſt aut condignum, niſi quia volutum eſt à Deo, quia nec rationabile, neque iuſtum, ſicut 21. capitulum oſtendebat, & Heſt. 6. Tali honore condignus eſt, quemcunque Rex voluerit honorare. Heſt. 6. Item ſecundum iſtos, homo carens gratia, poteſt mereri aliquid de condigno, ſed gratiam tantùm de congruo; vel ergo eſt aliquod maximum, quod poteſt mereri de condigno, vel minimum quod non poteſt; Si detur maximum quod poteſt, ſit illud A, vel ergo A eſt bonum finitum, vel infinitum: Si finitum, poteſt adhuc aliquid mereri vlterius, A ergo non eſt maximum quod poteſt mereri: Si infinitum, hoc non videtur, quia quilibet actus ſuus fuit finitus, & omnes ſimul finiti in merito & valore, & quia adhuc poſſet plus mereri, nec Deus poſſet eum praemiari condignè, quia non poteſt facere infinitum, ſicut ex oſtenſione 40ae partis Corollarij, primi patet; nec poteſt negari prima diuiſio, Si aliquod bonum poſsit de condigno mereri, aliquod que non poſsit; Capiatur enim paruum bonum quod poteſt mereri condignè, quod imaginariè creſcat continuè, donec ſit tantum, quantum condignè mereri non poſsit. Tunc A in aliquo inſtanti, quod ſit B incipiet eſſe tantum quantum talis condignè mereri non poſsit: Vel ergo A incipiet in B, intrinſecè eſſe tantum, ſcilicet quòd tunc primò erit tantum, & tunc eſt aliquod nimirum quod mereri condignè non poteſt: Non enim poteſt condigne mereri, quantum tunc erit A, & quantumlibet minus poteſt; vel A incipiet extrinſecè eſſe tantum, quantum talis condigne mereri non poſsit, ſcilicet quod tunc non erit tantum, ſed immediatè poſt erit, & tunc A erit maximum quod talis poteſt condigne mereri: Quoniam tantum poteſt mereri condignè, quantum A erit in B, vt datur. & nihil vlterius maius eo. Item mercantur de condigno congruo Iohannes & Petrus infideles aequaliter, & aeque diu primas gratias ſibi dari, & Iohannes poſt certum tempus in A inſtanti recipiat gratiam, ſecundum quod meruit; Petrus verò in A decedat: Ex quo ergo meruit aequaliter cum Iohanne, nec per eum ſtat, quod decedit, vt pono, Deus ipſum de congruo aequali gratia praemi • bit, finaliterque ſaluabit, cùm nullo baptiſmo fluminis, flaminis, aut ſanguinis fuerit baptizatus, quod videtur contra Euangelium, & omnes Doctores, & fidem Eccleſiae generalem. Vnde Iohan. 3. Niſi quis renatus fuerit ex aqua & ſpiritu, non poteſt introire in regnum Dei, Iohan. 3, &. hoc ad literam realiter, vel ſaltem ſpiritualiter, & virtualiter, ſicut Doctores exponunt, quod fit in adultis, credendo, & baptizari volendo, vel pro Dei amore ſanguinem proprium effundendo. Item dicit Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 50. Suſpicentur homines quaelibet merita bona, quae putant praecedere, vt iuſtificentur per Dei gratiam, non intelligentes,Auguſtinus. cùm hoc dicunt, nihil aliud quàm negare ſe gratiam: Qui ergo merita de congruo gratiae Dei praeponunt, gratiam Dei negant. Obijciet forſitan aliquis contra dicta: Primò probando quòd aliquis poteſt mereri condignè gloriam ſempiternam: Nam Sapient. 3. dicitur ſic de Iuſtis, Sapient. 3. In paucis vexati, in multis bene diſponentur, quoniam Deus temptauit illos, & inuenit illos dignos ſe: Et Eccleſiaſtici 26. Omnis ponderatio non eſt digna continentis animae, Eccleſ. 26. Luc. 10. ergo anima continens meretur condignè praemium infinitum: & Luc. 10. Dignus eſt operarius mercede ſua; merces autem operariorum in vinea Chriſti eſt denarius gloriae infinitae: Et infra eiuſdem 20. Illi qui digni habebuntur ſaeculo illo, & reſurrectione ex mortuis &c. Et Apoc. 3. Ambulabunt mecum in albis, quoniam digni ſunt, cum ſuis ſimilibus ſatis multis. Hoc idem ratio manifeſtat; omnis enim actus virtuoſus melior eſt incomparabiliter omni bono vtili, vel delectabili diſtincto contra bonum honeſtum, virtuoſum, & iuſtum; alias enim bonum vtile vel delectabile poſſet tantum augeri, quòd eſſet aequè bonum cum felicitate quae conſiſtit in actibus virtuoſis, vt patet 1. Eth. 9. & pòſt, imò & quòd eſſet melius, & ſic cùm felicitas ſit maximum bonum humanum, vt patet ibi & alibi, per omnes vulgares Philoſophicos, & Theologicos, ipſa eſſet in pecunijs aut voluptatibus ſtatuenda, contra omnes ſanè ſapientes, & contra totum proceſſum Philoſophi memoratum. Tunc quoque tantum acceptaretur à Deo magnum bonum datum, vel delectabile derelictum, quantum actus maximus virtuoſus; & etiam tantum vel magis ſecundum rectam rationem poſſet homo eligere diuitias, & voluptates aeternas ſine iuſtitia & virtute, etiam ad quam tenetur ſicut actum veritati • virtutis, cùm tamen eligendo ſic peccet, & faciat contrariū rationi. Videtur inſuper, quòd illud ſit melius homini, quod habitum neceſſariò efficit ipſum bonum, quàm quod habitū non ſic facit, ſed ipſum malum & miſerum eſſe ſinit;Philoſophus. Actus autem virtuoſus habitus à quocunque neceſſariò efficit ipſum bonū; ſed omnis pecunia & voluptas poteſt adeſſe malo & miſero cuicun que ſic autem probat Philoſ. 1. Eth. 12. foelicitatem non in poſſeſsione vel habitu, ſed in operatione ponendam. Dicit enim, differt autem non parum in poſſeſſione vel vſu, optimum exiſtimare, & in habitu vel operatione. Habitum quidem enim contingit nullum bonum perficere exiſtentem, vt puta dormienti & aliter otioſo, operationem autem non poſſibile eſt; operabitur enim ex neceſſitate & benè operabitur. Item qui diligit Deum ſuper omnia toto corde, & facit omnia propter cum, non poteſt remunerari condignè minori quàm Deo; Nullus enim amor videtur recompenſandus condignè bono minori quam tanto, quanto amans amatum ſuum praeponit, & quantum citius relinqueret quàm amatum; Si enim amor eſt recompenſandus amore, ergo & maior maiore, & aequalis aequali; Nam alias proportio debita claudicaret. Amor autem in potente otioſus eſſe non poteſt: Amare enim eſt velle bonum amato & facere, ſicut docent praemiſſa 39. huius; Deus ergo omnipotens amatus ab homine ſuper omnia toto corde, ipſum de condigno aequaliter redamans vult ſibi bonum, ſuper omnia bona bonum, & hoc poteſt, hoc ergo ſibi retribuit, vel retribuet pro tempore opportuno. Tale autem bonum ſuper omnia alia bona bonum, eſt tantummodò ipſe Deus. Deus ergo ſeipſum de condigno retribuet ſic amanti; ſicut & patet ex oſtenſione 32. & 34. partis Corollarij primi huius. Vndè & Anſelmus Monol. 70.Anſelmus. Nihil poteſt eſſe praemium huius amoris, niſi quod ſupereminet in omnibus naturis: Quid enim ſumma bonitas retribuet amanti, & diſideranti ſe niſi ſeipſam? Nam quicquid aliud retribuat, non retribuit, quia nec compenſatur amori, nec conſolatur amantem,Philoſophus. nec ſatiat deſiderantem. Pro quo & dicit Philoſophus 9. Eth. 1. Contendunt autem cum altera fiunt ipſis, & non quae appetunt. Simile enim eſt, quod eſt nihil fieri, cum eo quod appetit, non potitur. Hoc iterum confirmatur; Amicitia enim & amor talem proportionalitatem, vt videtur, condignè requirit, quòd quantum proportionaliter per vires ſuas, vel ſupra, ſi poſſet, amans faceret pro amato; tantum proportionaliter ſecundum vires ſuas, amatus faciat pro amante; ſed homo ſicamans Deum, faceret pro eo, & daret ſibi ſi poſſet bonum, ſuper omnia bona bonum, & melius: Deus ergò cum ſit omnipotens, de condigno faciet ſibi tantum. Item quòd homo poteſt mereri condignè aliquod bonum, videtur. Nam quodlibet opus bonum eſſentialiter & inſeparabiliter ſequitur quaedam bonitas, quaedam rectitudo, quaedam iuſtitia, pulchritudò, decentia, ſeu honeſtas, vel etiam actualiter bonum eſſe, rectum & iuſtum; & haec videtur aliqua ſua merces, quam de condigno meretur. Ampliùs autem non decet ſummam iuſtitiam, & clementiſsimam bonitatem, promptiùs punire peccantes, quam praemiare benè operantes, ſicut & videtur ex 31. parte corollarij, primi, huius: ſed quemlibet peccantem ſtatim, & inſeparabiliter ſequitur ſua poena, ſcilicet iniuſtitia, peccatum, & ſeruitus peccati, priuatio iuſtitiae, & libertatis quam priùs habebat, ſaltem reſpectu illarum iniuſtitiae, & ſeruitutis, quas nouiter tunc incurrit; ſicut & patet per eandem 31am partem; quare & è contrario, in quolibet bono facto. Licet autem ſatis conſtare debeat, quod quicunque peccans eo ipſo neceſſariò & inſeparabiliter incurrit peccatum, iniuſtitiam, & ſeruitutem peccati, eſſe peccatorem, iniuſtum, & ſeruum peccati, cum priuationibus ſuprà dictis, & multis malis ſimilibus, quae remanent in eo etiam poſt peccare, ſicut inhaeſerunt ſibi quandò actu peccauit, quae omnia ſunt digna poena prioris peccati, ſeu peccare; Poteſt tamen hoc exabundanti aliquibus teſtimonijs authenticis confirmari. Autor enim Autorum Iohan. 8. ſic dicit; Iob. 7. Omnis qui facit peccatum, ſeruus eſt peccati. Vndè & Iob. 7. Peccaui: Quid faciam tibi, O cuſtos hominum? quare poſuiſti me contrarium tibi? videlicet per peccatum, & factus ſum mihimet ipſi grauis, ſcilicet per poenam. Super quod dicit Gregorius 8. Moral. 22. Haec contrarietas culpae facta eſt homini pondus poenae, vt corruptioni ſuae malae liber ſeruiat, qui benè ſeruus de incorruptionis libertate gaudebat. Hoc idem vult Auguſtinus 1. de libero arbittio, 20. & 2.1. ſed manifeſtiùs 3.19. & poſt oſtendit, quod omne vitium & peccatum eſt corruptio naturae, & alicuius boni naturalis; & idem patet per eundem, 12. de Ciuit. Dei 6. & Enchirid. 7. Manifeſtiſsimè verò hoc oſtendit 3. de libero arbitrio, 24. dicens, quia nemo ſuperat leges omnipotentis Creatoris; non ſinitur anima nòn reddere debitum: Aut enim reddit benè vtendo quod accepit, aut amittendo, quod vti benè noluit. Itaque ſi non reddit faciendo iuſtitiam, reddet patiendo miſeriam: Nullo autem interuallo temporis iſta diuiduntur, vt quaſi alio tempore non faciat quod debet, & alio patiatur quod debet, ne vel puncto temporis vniuerſalis pulchritudo turpetur, vt ſit in ea peccati dedecus ſine decore vindictae. Hoc etiam patet conjunctim in boni factis & malis: Dicit enim Hermes de Deo;Hermes. Qui nullius malefactoris opus juſtificat, & nullum benefactorem praemijs priuat:Aristoteles. Cui & Ariſt. cōcordanter in De Mundo vlt. Hunc inquit, ſemper comitatur vltio, vel iuſtitia, puniens, vel cruciatiua, derelinquentium diuinam legem; beatus autem & foelix à principio confeſtim particeps eſſet. Gen. etiam 4. dicit; Nonne ſi benè egeris, recipies,Gen. 4. Auguſtinus. ſcilicet ſtatim, ſin autem malè, ſtatim peccatum in foribus adarit? Dicit que Auguſtinus 8. ſuper Geneſin ad literam 31. Diuina prouidentia regens vniuerſam creaturam, adminiſtrat naturas, vt ſint volentes, vt nec infructuoſae bonae, nec impunitae malae ſint: Nam in ſeipſis malè volentes habent interiorem poenam ſuam, eandem ipſam iniquitatem ſuam. Ergo ſic bonae habent interiorem mercedem ſuam, ipſam aequitatem & rectitudinem facti ſui. Idem De quantitate animae, vltim. Deus ſummus & verus incorrupta lege omne quod condidit, regit; animam in nullo actu deſerit ſine poena vel praemio. Idem ſuper illud Pſalmi 118. Iuraui, & ſtatui cuſtodire iudicia iuſtitiae tuae; Fide cuſtodiuntur iudicia iuſtitiae Dei, cùm ſub Deo iuſto iudice, nec rectum factum infructuoſum, nec peccatum creditur impunitum. Item amari vel odiri à Deo, videtur praemium non paruum, vel poena; Deus autem amat benè facientes, & odit peccantes. Dicit enim Ariſtoteles, ſecundo, ſuae Rhetoricae, 28. Si iuſta dixeris,Aristoteles. homines te odient; ſi iniuſta, dij; ſi autem iuſta dixeris, dij te amabunt; ſi iniuſta, homines. Idem de bona Fortuna, primo; Deum dignificamus, Dominum exiſtentem talium, vt dignis diſtribuat & bona, & mala. Idemque decimo Ethicorum, decimo tertio; Secundum intellectum operans, & hunc curans, & diſpoſitus optimè, & Dei amantiſsimus videtur eſſe: Si enim quaedam cura humanorum à dijs fit, quemadmodum videtur, & erit vtique benè rationabile, & gaudere ipſos de optimo, & cognatiſsimo, hic autem erit intellectus, & diligentes maximè hoc & honorantes, & rebeneficiare vt amicis ipſis curatis. Vbi Auerroes;Auerroes. Si cura ſit Deo de hominibus, vt creditur, & vt debitum eſt, gaudet de meliori, & dignius eſt vt benefaciat eis, qui amant eum plus, & honorificet eos, & viſitet eos, ſicut eſt diſpoſitio amici cum amico. Dicitque Boetius 4. De conſolatione Philoſophiae, proſa 1. Ipſo,Boetius. de cuius nunc regno loquimur, autore, cognoſces ſemper quidem potentes eſſe bonos, malos verò abiectos ſemperat que imbecilles; nec ſine poena vnquam eſſe vitia, nec ſine praemio virtutes. Idemque ſpecialiter de virtute, & operibus virtuoſis, ſupra eiuſdem tertij proſa 4. Ineſt dignitas propria virtuti, quam protinus in eos, quibus ipſa fuerit adiuncta tranſfundit; & intelligit, vt videtur, hîc & prius per virtutem, nedum ſolum habitum, ſed & actum; cui & concordanter Ouid. de Ponto, ſic ait; Non facilè inuenies multis in millibus vnum, Virtutem precium qui putet eſſe ſui: Ipſe decor rectè facti, ſi praemia deſint, Non mouet, & gratis poenitet eſſe probum. Vnde & Auerroes ſuper 1. Eth. 12. Actus qui fit ſecundum exigentiam virtutis, virtus eſt.Auerroes. Auguſtinus. Et Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 36. Iuſtus autem miſeretur, & commodat; ſi habet foris facultatem, dat ipſam charitas, ſi autem non habet dat beneuolentiam; habet ſemper vnde det, cui plenum pectus eſt charitatis. Ipſa eſt charitas, quae dicitur & voluntas bona, & accipit ibi voluntatem pro actu voluntatis, ſicut totus proceſſus oſtendit; qui & tertio De doctrina Chriſtiana, 10. ſicut & recitat Petrus primo Sententiarum, diſtinct. 17. Charitatem, inquit, voco motum animi ad fruendum Deo propter ipſum, & ſe, ac proximo propter Deum. Idem, in libro de moribus Eccleſiae Catholicae, tractans illud verbum Apoſtoli; Nec mors nec vita poterit nos ſeparare à charitate Dei; Charitas Dei, inquit, hîc dicta eſt virtus, quae animi noſtri rectiſsima affectio eſt, quae coniungit nos Deo, qua cum diligimus. Simili quoque modo videtur loqui Propheta, cùm dicit; Feci iudicium & iuſtitiam, id eſt, actum iuſtitiae, ſiue opus, quòd ideò Auguſtinus exponens ſic ait; Iuſtitiae nomine hoc loco non ipſa virtus, ſed opus eius ſignificatum eſt. Dicitur quoque communiter, & triceſima prima pars corollarij primi docet, quòd Deus praemiat bona merita vltra condignum; bonum ergo meritum exigit aliquid de condigno. Praetere à quod Deus vult fieri, & promittit rectè operantibus, dignum eſt fieri, & condignum; ſed ipſe vult & promittit, quòd qui perſeueranter benè faciunt, habebunt pro mercede gloriam ſempiternam; ergo illam condignè merentur. Adhuc autem, Chriſtus meruit ſibi, & nobis multa bona, ſicut allegat Lumbardus 3. Sentent. diſt. 18. 19. & poſt; & quis aſſeret, audebit aſſerere, quòd haec non meruit de condigno, maximè cùm ſicut Chriſtus excedit quemlibet purum hominem infinitè, ſic & meritum Chriſti, meritum cuiuſlibet puri hominis videtur excedere? potuit ergo Chriſtus mereri quantumlibet de condigno. Pro quo dicit Anſelmus, ſecundo, Cur Deus homo, 14. Putaſne tantum donum,Anſelmus. tam amabile poſſe ſufficere ad ſoluendum quod debetur pro peccatis totius mundi, & reſpondet; imo plus poteſt in infinitum: ergo meruit de condigno omnibus ſaluandis gloriam ſempiternam. Vnde Apocalypſ. quinto; Dignus es, Domine, accipere librum & aperire ſignacula eius, Apocal. 5. quoniam occiſus es, & redemiſti nos Deo in ſanguine tuo, & feciſti nos Deo noſtro regnum. Ecce quid meruit nobis condignè. Et ſequitur; Dignus eſt agnus, qui occiſus eſt, accipere virtutem, & diuinitatem, & ſapientiam, & fortitudinem, & honorem, & gloriam, & benedictionem; Ecce quid condigne meruit ſibi ipſi. Amplius autem ſicut argutum eſt priùs, quod nullus meretur quicquam boni condigne, ſimiliter omnino poterit argui, quod nullus meretur quicquam mali condignè, quod ſi quis conceſſerit, cogetur concedere conſequenter Deum eſſe iniuſtum, qui punit tam grauiter peccatores, cùm nullam poenam meruerint de condigno; Iob 11. Scripturam quoque veritatis mentiri fatebitur: Vnde Iob 11. vtinam Deus loqueretur tecum, & intelligeres, quod multò minora exigaris ab eo, quàm meretur iniquitas tua:Gregorius. Iob. 33. P • al. 84. A • c • c. 3. Super quod dicit Gregorius 10. Moral. 6. Qui multiplicitatem intelligit legis Dei, cuncta quae patitur, quàm ſint minora perpendit, & Iob 33. Peccaui & verè deliqui, &, vt eram dignus, non recepi; Et Pſalmo 84. Mitigaſti omnem iram tuam: Et Abacuc 3. Cùm iratus fueris, miſericordiae recordaberis: quibus & ſunt alia multa ſimilia in Scriptura. Rom. 6. Dicit quidem Apoſtolus ad Rom. 6. Stipendia peccati mors, gratia autem Dei, vita aeterna; Gloſſa; Mors aeterna eſt ſtipendium peccati, id eſt digna retributio pro peccato; vita autem aeterna ſola gratia Dei datur, quam expoſitionem per multas multorum autoritates confirmat. Praeterea vnum argumentum praemiſſum volens oſtendere, quod quicquid homo meretur de congruo, meretur etiam de condigno, eſt contra communem ſcholam, vel ſaltem contra magnam eius partem, haec ab inuicem diſtinguentem. Vt autem obiecta facilius diſſoluantur, ſciendum, quod non eodem modo ſe habent Deus & homo ad reddendum praemium pro merito qualicunque bono vel malo: Homo namque ſicut Rex vel alius publico edicto promulgat, quod qui fecerit tale quid bonum vel malum pro congrua mercede recipiet hoc vel illud, manetque ipſe indifferens & indeterminatus in voluntate ſua, circa ſibi ſubictos, quis quid habebit; & ſi vnus faciat tale bonum, alius verò malum, iam per hoc determinatur eius indifferentia voluntatis; per hoc quoque antecedenter, cauſaliter, & efficienter mouetur ei voluntas ad volendum & ad praemiandum, & puniendum ſecundum praecedentia merita hunc & illum: Non ſic autem Deus, ex ſe ſolo nihil à poſterioribus mendicando, ſemper aequè determinatè vult, & non vult quaecunque, ſicut 20um. huius 21um. 23um. 25um. 27um. & ſequentia docuerunt. Rom. 9. Quod & planiſsimè teſtatur Apoſtolus ad Rom. 9. de Iacob & Eſau ſic dicens, Cùm nondum nati fuiſſent, aut aliquid egiſſent boni aut mali, vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret, non ex operibus, ſed ex vocante dictum eſt, quia maior ſeruiet minori, ſicut ſcriptum eſt, Iacob dilexi, Eſau autem odio habui. Et ſi quis ob • jciat, quod tota ſac • a Scriptura, & omnes Doctores, imò & vniuerſalis Eccleſia indubitanter affirmant Deum praemiaturum bonos propter merita ſua bona, & malos propter mala ſua merita puniturum; Quia propter, quia, ideo & ſimilia aliquam cauſam vt frequenter ſignificant, oſtendendum in primis, quod meritum non eſt aliqua cauſa aeterni praemij ſubſequentis: Non enim eſt cauſa materialis, quia ipſa neceſſario ſimul eſt cum ſuo materiato, ſed actus meritorius, quo illud praemium meruit, tunc non manet: Nec eſt cauſa formalis; Ipſa enim eſt ſimul neceſſario cum formato: Nec finalis, quia magis videtur è contra, ſicut apparet ex 35. huius: Nec efficiens, quae tamen magis apparet, quia nec in actu, nec in potentia: Non in actu; Nam ſecundum Philoſophum 5. Metaph. 3. Agentia ſingularia ſimul ſunt & non ſunt, & ipſa quorum ſunt cauſae, vt hic medicus cum hoc conualeſcente, & hic aedificator cum hoc aedificato: ſed actus meritorius praecedit praemium tempore, nec eſt ſimul cum eo: Nec eſt cauſa efficiens praemij in potentia, quia tunc aliquando exiret in actum, & actualiter efficeret praemium ſempiternum, & tunc vt praemittitur eſſet ſimul cum eo: Nec poteſt quis dicere quod ideo meritum eſt cauſa efficiens praemij, quia nunc primum mouet voluntatem Dei prius naturaliter indeterminatam, & determinat eam, efficiendo in ea volutionem actualem & certam ad praemium conferendum, quia 20um. 23um. 25um. & 35um. huius prohibent ita dici. Eſt igitur vlterius aduertendum quod haec dictio, Propter, eſt multiplex penes ſecundum modum aequiuocationis. Nam primo & principaliter ſignificat cauſam eſſendi; ſecundatio verò & aliqualiter tranſumtiuè ſignificat cauſam cognoſcendi, ſiue innoteſcendi; & adhuc aliquando ſignificat ordinem: Quod autem ſignificet cauſam eſſendi nullus ignorat; & quod ſignificet etiam cauſam cognoſcendi, patet per Philoſophum 1. Poſt. 12. dicentem, quod ſi cauſae & effectus aequè praedicantium, id eſt, conuertibilium, vt Planetas eſſe propè, quod eſt cauſa, & non ſcintillare, quod eſt eius effectus, non cauſa, id eſt, effectus ſit notior, tunc demonſtratio per hanc erit, vt quod propè ſunt Planetae, propter id quod non ſcintillant. Ecce ſecundum eum, quod propter, non ſignificat ſignat ibi cauſam eſſendi, ſed effectum, qui eſt cauſa tantummodo cognoſcendi; quare & ordinato ſyllogiſmo demonſtratiuo per terminos A B C ſubdit; quare demonſtratum eſt, quod erraticae propè ſunt. Hic igitur ſyllogiſmus non eſt propter quid, ſed propter quia: Non enim ex eo, quod non ſcintillant, propè ſunt; ſed propter id quòd propè ſunt, non ſcintillant. Ecce quomodo primò concedit, & ſecundo negat Planetas eſſe propè, propter id quòd non ſcintillant; & hoc eſt, quia, propter, primò ſibi ſignificat cauſam tantummodo cognoſcendi, ſecundo verò cauſam eſſendi. Hoc etiam concordat cum toto proceſſu illius capituli, & ſequentium, vbi demonſtratio ab effectu vocatur demonſtratio quia; cùm tamen haec dictio, quia, ſignificet cauſam, ſicut & propter: Quare ibi ſignificat cauſam tantummodo cognoſcendi, licet Donatus poteſtati coniunctionis non cauſali, ſed rationali irrationabiliter ſupponat quia, quapropter, propterea, & multa ſimilia, quae ſunt cauſalia manifeſtè, ſicut & poteſtati eius cauſali ſupponit, ſi, niſi, & talia, quae poteſtati conditionali fuiſſent potiùs ſupponenda, quam penitus praetermiſit. Hoc etiam ſatis probat illud frequens exemplum Philoſophi, & vulgatum, videlicet propter quid anguli trianguli valent duos rectos? propter id quòd angulus extrinſecus valet duos intrinſecos ſibi oppoſitos, cùm tamen quantitas anguli extrinſeci nullo modo ſit cauſa, imò nec effectus, quare tres anguli trianguli valent duos rectos: Neutrum enim illorum eſt cauſa materialis, efficiens, formalis, nec finalis alterius, cum vtrumque poſsit ſine reliquo ſemper eſſe. Angulum tamen extrinſecum valere duos extrinſecos ſibi oppoſitos eſt cauſa tantùm cognitionis noſtrae, quare tres anguli trianguli valent duos rectos: Per hoc enim demonſtratiuè docetur ſic eſſe, ſicut 2a pars 32ae primi elementorum Euclidis oſtendit. Ideoque dicit Auerroes ſuper 8. Phyſ. comment. 58. quòd tres ſunt demonſtrationes, ſcilicet cauſae, & eſſe tantum, & cauſae & eſſe. Sed ne in cauſa Catholica teſtes tantummodo Ethnicos videar miniſtrare, ecce quid fideliſsimus Paulus dicit, Chriſtus factus eſt obediens vſque ad mortem, mortem autem crucis; propter quod & Deus exaltauit illum, & donauit illi nomen quod eſt ſuper omne nomen, ſcilicet quòd nominetur Deus. Hoc tamen nomen habuit ante ſuam paſsionē; imò & naturaliter ante omne meritum ſuum habuit illud nomen: Ille enim homo prius naturaliter fuit, & prius naturaliter Deus fuit, quam fecerit aliquid, aut meruerit quouiſmodo. Nam omne agens praecedit naturaliter ſuam quamlibet actionē. Chriſtus ergo non meruit eſſe Deus, ſed hoc fuit datum ſibi gratiſsimè, ſine quouis merito praecedente, ſicut ex 35o huius patet. Lumbard. quo que 3. ſent. diſt. 6. multas autoritates ad hoc idem adducit; & infra 18. tractans autoritatem Apoſtoli ſupradictam, dicit quòd homo ille non meruit hic tantum bonum, ſcilicet nomen Dei; non ergo videtur, quòd aliquo modo per obedientiam paſsionis meruit illud nomen, niſi quantum ad cognitionem & manifeſtationem non Deo, ſed hominibus hoc primo ignorantibus, & per eius paſsionem, reſurrectionem, aſcenſionem, & ſimilia addiſcentibus, & verè ſcientibus, ipſum eſſe non tantummodo hominem, ſed & Deum hominem,; & hoc eſt quod dicit ibi Lumbardus; Quomodo ergo hoc, inquit, dicitur, per obedientiam donatum eſt ei hoc nomen? & reſpondet ſecundum tropum illum in Scriptura creberrimum, hoc accipiendum eſt quo dicitur res fieri, quando innoteſcit. Poſt reſurrectionem verò, quod ante fuit in obſcuro, in euidenti poſitum eſt, vt ſcirent homines & daemones. Vnde & Saluator ipſe Iohan. 13o ita dicit, In hoc cognoſcent omnes, quòd diſcipuli mei eſtis, Iohan. 13. ſi dilectionem habueritis ad inuicem. Poſſet ergo dici, quòd cùm dicitur, Iſte propter tale meritum tale praemium conſequetur, haec dictio, Propter, non ſignificat cauſam eſſendi, ſed cognoſcendi. Per meritum enim innoteſcit hominibus, daemonibus, & forſitan Angelis quale praemium quis habebit. Hoc etiam verbum, propter, ſignificat ordinem aliquando, nec incongruè: Nam ſecundum praemiſſa 35o huius, Deus primò vult homini praemium & gloriam tanquam finem, & ideo vult ſibi & facit merita congrua, velut quaedam media praeuia ad hunc finem: quare & vt tandem rectè finaliter ordinentur, tribuit eis finem; propter quem & ad quem ipſe finaliter ordinauit. Poteſt ergo, propter, aliquoties ordinem deſignare, vt dictum Apoſtoli intelligatur hoc modo, Factus eſt obediens &c. propter quod & Deus exaltauit illū, id eſt, poſt quod praecedens ordinatum à Deo, ad iſtud ſubſequens, quod non niſi poſt illud fieri ſtatuebat. Pro quo Anſelmus tractans eandem autoritatem Apoſtoli 1. Cur Deus homo 9. ſic dicit,Anſelmus. Quòd autem cùm di • iſſet Apoſtolus, Humiliauit ſeipſum &c. propter quod Deus &c. non ita dictum eſt, quaſi nullatenus potuiſſet peruenire ad hanc exaltationem, niſi per hanc mortis obedientiam, & haec exaltatio non niſi in retributionem huius obedientiae collata ſit (Prius enim quam pateretur, ipſe dixit omnia ſibi eſſe tradita à Patre, & omnia Patris eſſe ſua) ſed quoniam ipſe cum Patre, ſanctoque ſpiritu diſpoſuerat ſe non aliter quàm per mortem, celſitudinem omnipotentiae ſuae mundo oſtenſurum, quippe quod non niſi per illam mortem fieri diſpoſitum eſt, cùm per illam fit, non incongruè dicitur propter illam fieri? Si enim intendimus facere aliquid, ſed proponimus nos prius facturos aliud per quod illud fiat, cum iam factum eſt quod volumus praecedere, ſi fit quod intendimus, rectè dicitur propterea fieri, quoniam factum eſt, propter quod differebatur, quia non niſi per illud fieri diſpoſitum erat. Nam ſi fluuium, quem equo & naui tranſire poſſum, propono me non niſi naui tranſiturum, & idcirco differo tranſmeare, quia nauis abeſt; cum iam praeſto eſt nauis, ſi tranſeo, rectè de me dicitur; Nauis parata fuit, propterea tranſiuit. Et non ſolum ita loquimur, quando ſequens fit per id quod praecedere volumus, ſed etiam quandò non fit per illud, ſed tantummodò poſt illud facere aliud aliquid ſtatuimus: Si quis enim differt cibum ſumere, quia nondum ea die miſſae celebrationi affuit, peracto quod prius facere volebat, non incongruè illi dicitur; Iam ſume cibum, proptereà quia jam feciſti, propter quod ſumere differebas; Multò igitur minus inuſitata eſt locutio, cum Chriſtus dicitur exaltatus proptereà quia mortem ſuſtinuit, per quam & poſt quam illam exaltationem facere decreuit. Ponitque aliam expoſitionem illius dicti Euangeli • eiuſdem dicti Apoſtolici in haec verba; Poteſt hoc & eo modo intelligi, quo idem Dominus legitur profeciſſe ſapientia, & gratia apud Deum, non quia ita erat, ſed quia ille ſic ſe habebat, ac ſi ita eſſet. Nam ſic per mortem exaltatus eſt, quaſi propter illam hoc fieret. Si quis igitur de merito & praemio capitis noſtri Chriſti, & membrorum ſuorum Chriſtianorum, quantum ad cauſalitatem propoſitam velit dicere conſequenter, ecce tres modi dicendi praemiſsi authenticorum Patrum noſtrorum, ſed quia iſta ſententia ambigua videtur & dubia, & poſſet probabiliter contradici, maximè ſi à capite tranſferatur ad membra, vellem libenter abſque. ſine praeiudicio aut reprehenſione venerabilium Patrum & Autorum meorum, propter minus ſapientes, inter quos plus ego qui non ſufficio profunda Dei ſcrutari, deſiderarem etiam vehementer ſi eſſet poſſibile ſententiam clariorem, vel ipſam eandem clariùs tamen dictam, & magis à contradictione remotam. Vndè & Alexander, vt recitat Auerroes ſuper 2. de coelo, comment. 1. de ſententia Ariſtotelis ita dicit; Nos non ſumus ſuſtentati ſuper ſententiam huius hominis inter omnes alios, niſi quia videmus ipſam minoris ambiguitatis, & remotiorem à contradictione. Videtur igitur mihi, quod remota omni lege retributionis per voluntatem Dei ſtatutae, non eſt verum quod propter tale factum bonum vel malum, praemium tale debetur, quia tunc eſſet neceſſarium abſolutè, nec Deus poſſet in contrarium ſine offenſione iuſtitiae, ſed de neceſsitate abſoluta ſic vellet & faceret ſic ad extra, ſicut ſuperiùs eſt argutum: ſed quod tale factum, tale praemium mereatur, hoc eſt, quia Deus ſic voluit, & ſtatuit tale in lege, quae voluntas & lex perſeuerant continuè, non mutatae, ſicut 23. capitulum oſtendebat. Cum ergò dicitur, iſte propter tale meritum, tale praemium conſequetur, diſtinguendum eſt, eò quod haec dictio, Propter, poteſt ſignificare cauſam, quae ſit virtus & efficacia meriti talis ſolius, & ſic non eſt verum, ſicut promixo eſt oſtenſum: ſi autem in illo merito, imò ſuprà & ante meritum importet cauſam quae ſit voluntas diuina, & lex eius de retributione cuilibet operi bono vel malo ſimiliter facienda, verum eſt & catholicè concedendum. Propter hoc enim quod iſte ſic meruit, & legem iam poſitam tale praemium conſequetur, hoc eſt, quia Deus vult quemlibet ſecundùm ſua opera praemiari; & iſte ſic operatur, ideò tale praemium conſequetur. Et cum dicitur, Deus vult iſtum propter ſua merita praemiare, ſi, Propter, ſignificet cauſam poſteriorem in merito mouentem voluntatem diuinam, determinantem ipſam & educentem de potentia ad actum volendi, non eſt verum, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum: Si autem ſignificet voluntatem diuinam verè cauſam praecedentem omne meritum & praemium, quae ipſum, vt meruit praemiabit, verum eſt, & certum. Verum eſt enim quod Deus habet voluntatem, quae eſt prima cauſa omnium meritorum & ſimiliter praemiorum. Poteſt autem & aliter congruè ſatis dici, quod meritum eſt cauſa efficiens praemij, non propriè, ſed ſolummodò tranſumptiuè, quia ſcilicet efficit formam in merente, qua ſecundum praeſentem juſtitiam fit idoneus ad praemium vel ad poenam; vel ſic breuiùs, Quia efficit merentem talem, qualicunque & ſoli eſt praemium ordinatum. Nam ſecundùm ordinationem praeſentis juſtitiae, nullus adultus praetaxatam gloriam conſequetur, vel poenam, niſi priùs per merita ſua bona adepta quadam formoſa, forma, qua formetur idoneè ad gloriam conſequendam; vel per merita ſua mala, quadam deformi forma, qua idoneè deformiter quodammodò formetur ad poenam. Sic ergò propter meritum debetur praemiū, & eſt meritum cauſa praemij effectiua, quia inducit formam qua quis fit idoneus ad praemium capiendum, ſicut ſacerdos & miles propter hoc quod ordines receperunt, hic celebrat, ille militat, & honoribus proptiis honorantur. Et cum dicitur, Deus vult iſtum propter ſua merita praemiare, ſi, Propter, ſignificet cauſam poſteriorem effectiuam volutionis diuinae, negandum; ſi autem ſignificet cauſam in merito effectiuam quodā modò formae cuiuſdā, vel etiam ipſam formā, qua iſte fit doneus praemio voluto ſibi à Deo, ſecundum praeſentem iuſtitiam, concedendū. Deus ergò vult iſtum propter ſua merita praemiare, hoc eſt, iſte propter merita ſua modo dicto talis eſt, quales Deus vult & ſtatuit praemiare. Pro quo B. Bern. de grat. & lib. arbit. cap. vlt. ita dicit; In eo Deus Paulum coronae ſtatuit promeritorē, cùm operū, quibus illa erat repromiſſa corona habere dignatus eſt coadjutorem; Porro coadiutorē; fecit volentem, hoc eſt ſuae voluntati conſentientem; ita que voluntas in auxilium reputatur in meritū. Si igitur à Deo voluntas eſt & meritū, nec dubium quod à Deo ſit velle & perficere pro bona voluntate; Deus ergo autor eſt meriti, qui & voluntatē applicat operi, & opus explicat voluntate: Alioquin, ſi propriè appellentur ea quae diximus, noſtra merita, ſpei ſunt quaedam ſeminaria, charitatis incentiua, occultae praedeſtinationis indicia, futurae foelicitatis praeſagia, via regni, non cauſa regnandi. Adhuc autem & 3. non incongruè dici poteſt; Iſte eſt propter merita praemiandus, id eſt, propter merita ordinanda, ita quod; Propter, ſignificet ibi cauſam finalem ordinis vniuerſi à Deo decentiſsimè praedeſtinati: Non enim decet, quòd vniuerſalis ordo in minimo perturbetur, ſicut tractatus de Prouidentia manifeſtat. Dicitque Auguſtinus 1. De libero arbitrio, 13. Lex Dei aeterna eſt, qua iuſtum eſt,Augustinus. Anſelmus. vt omnia ſint ordinatiſsima; & Anſelmus 1. Cur Deus homo, 12. Deum non decet aliquid inordinatum in ſuo regno dimittere; & ſecundum eundem ſupra, eodem; Recte ordinare peccatum ſine ſatisfactione, non eſt niſi punire, & per hoc oſtendit, quòd omne peccatum ſine ſatiſfactione eſt neceſſariò puniendum: & Auguſtinus ſimili ratione ſuffultus, 3. De libero arbitrio, 24. oſtendit idem; Imo & quòd peccatum & poena nullo interuallo temporis diuiduntur, ne vel puncto temporis vniuerſalis pulchritudo turpetur. Quare & in rectè factis ſimiliter conſtat eſſe, ſicut praeſens capitulum ſuperius oſtendebat. Et iſte modus dicendi concordat cum ſecundo modo dicendi recitato ſuperius ab Anſelmo. Cùm ergo dicitur, iſte eſt propter merita praemiandus, hoc eſt, iſte eſt praemiandus propter merita finaliter ordinanda, id eſt, propter finalem ordinem meritorum praetaxatum à Deo. Et cùm dicitur, Deus vult iſtum propter merita praemiare, hoc eſt, Deus vult iſtum praemiate propter merita finaliter ordinanda, id eſt, vult quòd talis ſit finis talium meritorum, ſecundum ordinem ab ipſo talibus praedeſtinatum. Auicenna. praeſtitutum, ita quòd merita nullo modo antecedenter, cauſaliter, à priori, mouent, determinant, vel actuant voluntatem diuinam ad praemia rependenda. Vnde Auicen. 8. Met. 7. Deus, inquit, diligit ordinem bonitatis vniuerſi, ſed non patitur ab eo, nec concupiſcit. Et ſi quis adhuc quaerat, ſi non propter merita, quare ergo eligit, vel reprobat hunc vel illum? cap. 21. & alia hîc reſpondent: quare autem ſemper quaerit cauſam, cauſa autem formalis volutionis illius, eſt quodammodo ipſe Deus, officiens verò cauſa prior quodammodo eſt ſua voluntas, poſterior verò inter res creatas, nulla eſt omninò. Et hoc eſt quod dicit Apoſtolus ad Rom. 9. cùm praedixit, quòd Deus Iacobum dilexit, & Eſauum odio habuit, & hoc non ex operibus, ſed ex voluntate, vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret, inducit quaerentem quaeſtionem praedictam, cui ſic reſpondet; Voluntati eius quis reſiſtet? O homo, tu quis es qui reſpondeas Deo? quaſi diceret; Non eſt talis cauſa prohibens aut efficiens voluntatem diuinam, per quam valeat reſponderi, quare hunc dilexit, & illum odiuit; & hoc ſtatim per locum à ſimili, ſeu per locum à minori, ſic probat; Nunquid dicit figmentum ei qui ſe finxit, quid me feciſti ſic? id eſt, propter quam rationem praeponderantem, motiuam, & effectiuam volutionis tuae? certè non: imo ſine omni ratione priori praeponderante poteſt liberè ex eadem maſſa facere vnum vas tale, aliud verò tale; & hoc eſt quod ſubdit; Annon habet poteſtatem figulus luti ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem, aliud verò in contumeliam? Et infra, 11. planius dicit idem; O altitudo, inquiens, diuitiarū ſapientiae & ſcientiae Dei, quàm incomprehenſibilia ſunt iudicia eius, & inueſtigabiles viae eius? ſcilicet per aliquam rationem effectiuam priorem, quia nulla eſt talis omninò. Et hoc eſt quod ſtatim ſubiungit; Quis enim cognouit ſenſum Domini, ſcilicet rationem aliquam praecedentem, quare ſic fecit, quaſi diceret, Nullus; quia hoc non eſt cognoſcibile, cùm non ſit verum: & ſubdit expreſsiùs; Aut quis conſiliarius eius fuit, ſcilicet quae poſterior res cauſata fuit cauſa prior, & quaſi offerens rationem, cui innitebatur diuinum conſilium operando; ideo que planiſsimè ſtatim ſubdit; Aut quis prior dedit illi, & retribuetur ei? quaſi dicat, nullus, nec aliqua res poſterior ipſo Deo, quod & ſtatim oſtenſiuè demonſtrat, cùm dicit; Quoniam ex ipſo, & per ipſum, & in ipſo ſunt omnia, quo modo cap. 20. & alia eandem concluſionem oſtendunt. Vnde & Aug. De correp. & gratia 12. ita dicit; Quare ſic iſti,Auguſtinus. illi aliter, at que aliter alij innumerabilibus & diuer ſis modis vocentur? Abſit, vt dicamus iudicium luti eſſe debere, non figuli. Auguſtinus autem in hac parte ſequitur nedum Apoſtolum, ſed etiam Sapientem, Sap. 15. ſic dicentem; Figulus de eodem luto fingit vaſa munda, & his contraria; horum autem vaſorum quis ſit vſus, iudex eſt figulus. Et iterum De corrept & gratia, Sapient. 15. 25. Si à me quaeritur; Cur eis Deus perſeuerantiam non dedit, quibus eam qua maximè viuerent, dilectionem dedit, me ignorare reſpondeo; Vnde Apoſtolus; O homo, tu quis es, qui reſpondeas Deo; &, O altitudo diuitiarum ſapientiae & ſcientiae Dei, &c. Idem de bono perſeuerantiae, 16. Cur, inquis, in eadem cauſa, me quàm illum potius puniet? aut illum, quàm me potius liberabit? hoc non dico, ſi quaeris quare? quia fateor me non inuenire quid dicam, quia in hac re, ſicut iuſta eſt ita eius, ſicut magna eſt miſericordia eius, ita inſcrutabilia iudicia eius. Si autem quaeratur, per quare, cauſa finalis, & hoc de reprobatione malorum, quia hoc pleroſque magis ſollicitat; dicendum ſecundum vigeſimum primum capitulum, quòd cauſa finalis vltima eſt Deus: Vniuerſa namque propter ſemetipſum operatus eſt Dominus, impium quoque ad diem malum, Parabol. 16. Ecce quòd impium ad diem malum operatus eſt Dominus, propter ſemetipſum finaliter vltimatè. Cauſa autem finalis media eſt tam multiplex, quàm multa bona ex reprobatis proueniunt, quorum aliqua trigeſimum primum huius, & 34um. pandunt; quorum & vnum eſt manifeſtatio Dominij; & virtutis illius, ipſomet teſtante Exod. 9. Idcirco poſui te, ſcilicet Pharaonem, mihi contrarium, vt oſtendam in te fortitudinem meam, & narretur nomen meum in omni terra. Si enim Pharao nequaquam Domino reſtitiſſet, quomodo Deus tot miracula oſtendiſſet? & Pſal. 105. Saluauit eos propter nomen luum, Rom. 9. vt notam faceret potentiam ſuam. Per hanc quoque autoritatem ſimiliter reſpondet Apoſtolus ad Rom. 9. cùm ait, Dicit enim Scriptura, quia in hoc ipſum excitaui te, vt oſtendam in te virtutem meam, & vt annuntietur nomen meum in vniuerſa terra; Et ſequitur, Quod ſi volens Deus oſtendere iram ſuam, & notam facere potentiam ſuam; ſuſtinuit in multa patientia vaſa irae apta in interitum, &c. ſed quia ſecundum 21um. huius, homo eſt finis omnium aliorum, & hominum electi ſunt finis quodammodo reproborum; ideo reprobati ordinantur finaliter ad vtilitatem electorum: Rom. 11. Vnde Apoſtolus ad Rom. 9. Maior ſeruiet minori, ſcilicet reprobatus electo; & infra 11. Inimici propter vos, ſcilicet electos; & 2. ad Cor. 4.2. Cor. 4. Omnia propter vos; & 2. ad Tim. 2. expreſsius, Omnia ſuſtineo propter electos, vt & ipſi ſalutem conſequantur: & ad hoc idem eſt teſtimonium Dei quod maius eſt, Exod. 10. Exod. 10. Moſi de Pharaone ſic dicit, Ego indutaui cor eius, & ſeruorum illius, vt faciam ſigna mea haec in eo, & narres in auribus filij tui & nepotum tuorum, quoties contriuerim Aegyptios, & ſigna mea fecerim in eis, & ſciatis quod ego Dominus. Ecce cauſa finalis, vt ſciatis, ſcilicet vos electi, quia ego ſum Dominus: Quomodo enim mali Deum timerent, bonique amarent in tantum, niſi vidiſſent, vel audiſſent tam validam manum Dei, malorum tam potentem vltricem, bonorum verò tam ſtrenuam adiutricem, ſicut omnia illa miracula circa Aegyptios & Hebraeos terribiliter & amabiliter manifeſtant. Eſt inſuper alia cauſa finalis non parua, ſed magna vtilitas electorum, vt videlicet poena vnius ſit metus multorum, imò verius, vt poena multorū ſit metus paucorum, (Multi enim ſunt vocati, pauci verò electi) quatenus ſcilicet electi ſcientes culpas & poenas perpetuas reproborum, ad timoris & humilitatis officia prouocentur, & ad iugis orationis inſtantiam conuertantur. Quapropter Auguſtinus de bono perſeuerantiae 17. Hominibus, inquit, videtur; omnes qui boni apparent fideles perſeuerantiam vſque in finem accipere debuiſſe; Deus autem melius eſſe iudicauit, miſcere quoſdam non perſeueraturos certo numero ſanctorum ſuorum, vt quibus non expedit in huius vitae temptatione ſecuritas, non poſsint eſſe ſecuri: Multos enim à pernicioſa elatione reprimit, quod ait Apoſtolus; Quapropter qui videtur ſtare, videat ne cadat. Et infra 37. Ideo quippe non perſeueraturi perſeueraturis prouidentiſsima Dei voluntate miſcentur, vt eſſe diſcamus non alta ſapientes, ſed humilibus conſentientes, & cum timore & tremore noſtram ipſorum ſalutem operemur: Deus eſt enim qui operatur in nobis & velle, & operari pro bona voluntate. Qui & de ſancta virginitate 16. An non propter aliud credendum eſt permittere Deum vt miſceantur numero veſtrae profeſsionis, multi & multae caſuri & caſurae, niſi vt his cadentibus timor veſter augeatur, quo ſuperbia comprimatur, quam ſic odit Deus, vt contra hanc vnam tantum ſe humiliaret altiſsimus. Eſt adhuc & tertia cauſa non parua, vt ſcilicet filij gratiae & electi, videntes ſe non meritis proprijs, ſed gratia Dei gratis à reprobis ſeparari, gratia Dei grata magis appareat, & electi filij gratiae reddātur Autori gratiſsimo gratiae gratiores.Auguſtinus. Quare & Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 87. Nunquid cognoſcentur in tenebris mirabilia tua? &c. Occurrebat, inquit, quaeſtio, quiſnam fit vſus iſtorum mortuorum, quid ex his agat Deus ad vtilitatem corporis ſui, quod eſt Eccleſia, vt in eis demonſtretur, quae ſit Dei gratia in praedeſtinatis, qui ſecundum propoſitum vocati ſunt: Vnde ipſum corpus in alio Pſalmo dicit, Deus meus, miſericordia eius praeueniet me. Iſti etiam reprobi nedū in via, verum etiam in patria, vtiles ſunt electis, vt ſcilicet viſa illorum miſeria, horum gloria gratior habeatur. Oppoſita namque iuxta ſe poſita magis apparent, ſicut 34um. pandit, & horum quàm gratuitus liberator, & glorioſiſſimus Pſal. 57. Eſaia vlt. gratioſiſsimus praemiator, qui hos aequaliter ſicut illos potuit aeternaliter damnauiſſe, charius diligatur. Vnde Pſalmus 57. ita dicit, Laetabitur iuſtus cùm viderit vindictam; Et Eſaiae vlt. Egredientur & videbunt cadauera virorum, qui praeuaricati ſunt in me: vermis eorum non morietur, & ignis eorum non extinguetur, & erunt vſ que ad ſatietatem viſionis omni carni; vbi Gloſſa, ſuper verbum ad ſatietatem viſionis,Gloſſa. Quia videbunt eos à ſe iuſto iudicio ſeparatos, amiſſa potentia qua ſaeuiebant contra bonos, & vindictā in illos tantam, vt maiorem non expoſcant, qui modo dicunt, vſquequo Domine non vindicas ſanguinem noſtrum? Satiabuntur quo que de beatitudine ſua agentes gratias, viſa impiorum ineffabili poena.Gregorius. Quare & Gregor. hom. 40. tractans illam hiſtoriam Euangelicam de diuite ſepulto in inferno, & Lazaro mendico portato in ſinu Abrahae, ita ſcribit; Iuſti in tormentis ſemper intuentur iniuſtos, vt hinc eorum gaudium creſcat, quia malum conſpiciunt quod miſericorditer euaſerunt, tantoque maiores redemptori ſuo referunt gratias, quanto vident quod in alijs, ipſi perpeti, ſi eſſent relicti, potuerunt: nec illam tantae beatitudinis claritatem apud iuſtorum animum fuſcat aſpecta poena reproborum, quia vbi iam compaſsio miſeriae non erit, minui proculdubio bonorum laetitia non valebit. Quid autem mirum, ſi dum iuſti iniuſtorum tormenta conſpiciant, hoc eis veniat in obſequio gaudiorum; quando & in pictura niger color ſubſternitur, vt albus vel rubeus clarior videatur. Sic ergo vt dictum eſt, tanto bonis ſua gaudia excreſcunt, quanto eorum oculis damnatorum mala ſubtus iacent quae euaſerunt; & quamuis eis ſua gaudia ad perfruendum plenè ſufficiant, mala tamen reproborum abſque dubio ſemper aſpiciunt; quia qui Creatoris ſui claritatem vident, nihil in creatura agitur, quod videre non poſsint. Qui & 4. dial. 46. Petro quaerenti, Sed nullus iuſtus crudelitate paſcitur delinquentis: ſeruus à iuſto Domino idcirco caedi praecipitur, vt à nequitia corrigatur; Ad hoc ergo vapulat, vt emendari debeat; Iniqui autem gehennae ignibus traditi, ſi ad correctionem non perueniunt, quo fine ſemper ardebunt? Ita reſpondet; ſed omnipotens Deus, qui pius eſt, miſerorum cruciatu non paſcitur, quia autem iuſtus eſt, ab iniquotum vltione in perpetuum non ſedatur; ſed iniqui omnes aeterno ſupplicio deputati, ſua quidem iniquitate puniuntur, & tamen ad aliquid ardebunt, ſcilicet vt iuſti omnes & in Deo videant gandia quae percipiunt, & illis reſpiciant ſupplicia, quae euaſerunt, quatenus tanto magis diuinae gratiae in aeternum debitores ſe eſſe cognoſcant, quanta in aeternum mala puniri conſpiciunt, quae eius adiutorio vicerunt. Quapropter & Auguſtinus de gaudijs Iuſtorum,Auguſtinus. & poenis malorum ſic ait; Tunc communis reus & hoſtis diabolus in conſpectu omnium electorum Dei damnabitur, cuius damnatio & intolerabilis poena delectabile ſpectaculum praeſtabit electis; tunc ardentiſsimo amore liberatorem ſuum & omnium bonorum datorem amabunt, & ſine fine, & ſine faſtidio clamore cordis laudabunt. Iſtam quoque ſententiam Petrus 4. ſentent. diſt. vlt. profitetur. Suppoſito ergo,Lumbardus. quòd miſeria damnatorum aliquo modo valeat gloriae ſaluandorum, poteſt argui, quòd Deus hanc ad illam finaliter ordinauit: Alias namque hoc fieret à caſu vel fortuna, nec à prouidentia diuina procederet; quare nec ſaluandi de illa ſuae gloriae portione; Deo gratias agere tenerentur, contra 27um & alia quae ſequuntur. Quare & haec planè videtur ſententia Apoſtoli ad Roman. 9. in ſolutione eiuſdem quaeſtionis dicentis, Suſtinuit Deus in multa patientia vaſa irae apta in interitum, vt oſtenderet diuitias gloriae ſuae, in vaſa miſericordiae, quae praeparauit in gloriam.Augustinus. Vnde Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorum 10. Cur Deus non omnes doceat, aperuit Apoſtolus, quia volens oſtendere iram, & demonſtrare potentiam ſuam, attulit in multa patientia vaſa irae, quae perfecta ſunt in perditionem, & vt notas faciat diuitias gloriae ſuae in vaſa miſericordiae quae praeparauit in gloriam. Idemque expreſsius 5. contra Iulianum 6. Ex numero electorum nemo perit; caeteri autem mortales, qui ex hoc numero non ſunt, & ex eadem quidem maſſa, ex qua & iſti, ſed vaſa irae facti ſunt, ad vtilitatem naſcuntur iſtorum: Non enim quenquam eorum Deus temerè ac fortuitò creat, aut quid de illis boni operetur ignorat, cùm & hoc ipſo bonum operetur, quòd in eis humanam creat naturam, & ex eis ordinem ſaeculi praeſentis exornat. Ecce triplex bonum ex reprobis, vtilitas electorum, bonum naturae ſaeculique ornatus. Ponatur quoque ſecundum pium zelum multorum, licet non ſecundum ſcientiam, quòd totus infernus, cum omnibus ſuis domeſticis reprobatis tolleretur de medio, eſſet que coelum tantummodo cum ciuibus ſuis ſanctis, tunc ſaeculum eſſet multum perfectum, & ſi Deus ſic feciſſet, multum bene feciſſet; Nunc autem tanto perfectius & tanto melius facit Deus, quantum perfectionis & bonitatis continent in ſe illae nobiles creaturae damnatae, quantum etiam reſplendentiae & apparentiae purioris illorum operatio illa comparatio veluti contrarietatis extremae confert Iuſtis, tanquam ſcintillae fulgentibus, & vt ſtellae: Quis enim, vel cuius ratio prohibuiſſet Dominum ab initio, ſi fuiſſet placitum coram eo, creaſſe coelum plenum electis in gloria, & Infernum plenum reprobis in poena, vt hoc illi comparatè apparuiſſet glorioſius & fuiſſet? Non decrunt tamen, qui hos humano miſeratentur affectu, & pia compaſsione contenderent ſic fieri non debere. Sed cur non miſerantur paruulos, nedum non peccantes, ſed peccare penitùs neſcientes, ſine Sacramento baptiſmatis decedentes, aeterni ignis ſupplicio puniendos, vt dicit Auguſt. de Fide ad Petrum 59. & 24. planè? Cur etiam non contendunt cum Deo, vt iudicium ſuum retractet, quo talium paruulorū non Fato aut fortuitu, ſed ex ſuae conſilio voluntatis, hunc aſſumit ad baptiſmum, ad regnum, ad gloriam; illum relinquit, imò & repellit quodammodo à baptiſmo ad carcerem & ad poenam, ſicut planè teſtatur autoritas Auguſtini de bono perſeu. 35. cum alijs ſibi ſimilibus 31. huius praemiſsis? Cur etiā non miſerantur beſtias innocentes, tot miſerijs & tot mortibus ſubiacere? Cur hinc Deum non cauſantur? cur etiam nequaquā figulum criminantur ex eadem maſſa luti facientem vnum vas in honotē, aliud vero in contumeliā, & contemptum? Annon eſt Deus ita liber dominus ſuorum ſicut figulus eſt ſuorum? Et haec videtur ratio Apoſtoli ad Rom. 9. in ſolutione huius, quae in manibus vertitur, quaeſtionis. Imò audi, & diligenter exaudi; cogita, & vigilanter recogita Auguſtinum in libello de Praedeſtinatione & gratia Dei,Auguſtinus qui in libro Sermonum ſuorum praeſcribitur quintus Sermo 18. ita ſcribentem; Qua tandem impudentia homo de Deo lutum de figulo iudicabit, non ſolum dicens, Quid me feciſti ſic, ſed etiam de alijs dam nabili curioſitate perſetutans, & dicens, quare de eadem maſſa feciſti alium quidem ſic, alium verò ſic? Si humanum genus quod creatum primitus conſtat ex nihilo, non cum debito mortis & peccati origine naſceretur, & tamen ex eis Creator omnipotens in aeternum nonnulles damnare vellet in interitum, quis omnipotenti Creatori diceret, quare feciſti ſic? qui enim, cum non eſſent, eſſe donauerat, quo fine eſſent habuit poteſtatem, nec dicerent caeteri, cur paribus omnium meritis diuinum diſcreparet arbittium? quia poteſtatem habet figulus lu • , ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem, aliud verò in contumeliam. Qui & ſuper titulum Pſalmi 70. ita dicit; In omnibus ſanctis Scripturis, gratia Dei quae liberat nos, commendat ſe nobis, vt commendatos habeat nos: Quis enim ei diceret, quid feciſti, ſi damnaret juſtum? quanta ergò miſericordia eius vt. ſi iuſtificet iniuſtum? Et ſi adhuc obijcias, quod Deus potuit ordinaſſe mundum, & gloriam electorum ſufficienter benè & congruè per alium modum magis benignum, & ſine perditione alicuius tam nobilis creaturae; non ergò decuit tam pium & iuſtum, aliquem Angelum aut hominem aeternae gratis miſeriae praeparare: Fateor indubitanter, quod potuit ſic, & potuit aliter reparaſſe genus humanum, quam per paſſionem & mortem Chriſti. Cur ergò ex tota compaſſione non quaereris tam celſi Regis filium vnicum, tam innocentem, tam delicarum, tam tenerum, imo & Dominum Deum tuum p • o enocente & miſero ſcruo ſuo, tam contemptibiliter apprehendi, tam crudeliter flagellari vulnerari, lacerari, & tandem morte turpiſsima conſummari? cur non iſtud. ibidem Dei iudicium reuocas, irritas, & annullas? Et licet Deus voluntatem tuam ſecutus, benigniùs & meliùs ordinaſſet, cum adhuc ſemper meliùs poſſet, & meliùs ſine fine, ſemper remaneret eadem querela, cur ſic ordinauit, & non melius, cum ita faciliter potuit meliùs ordinaſte. Compeſcat ergò ſe iſta queruloſa temeritas contra Deum, nec irrationabiliter quaeritet rationem ſuperiorem voluntate diuina, cum ipſa in talibus volutis poſterioribus ſit ſummitas rationis, non rationis pediſſequa vel ancilla, ſed è contra; hanc enim ratio equitur, vt Dominam & Magiſtram, Eccleſiaſt. 8. ſicut vigeſimum primum capitulum demonſtrauit. Vndè Eccleſiaſtis 8. Intellexi quod omnium operum Dei nullam poſſit homo inuenire rationem eorum quae fiunt ſub Sole. Eccè pro volutis poſterioribus & quanto plus laborauerit ad quaerendum, tanto minus inueniet, etiamſi dixerit Sapiens ſe noſſe, non poterit reperire. Compeſcat ergo ſe omnis humana querimonia contra Deum, & pro ratione in cunctis ſibi ſufficiat, ſic Deum & Dominum voluiſſe. Eccleſiaſt. 7. Vndè & Eccleſiaſtis 7. Conſidera opera Dei, quòd nemo poſsit corrigere quem ille deſpexerit; In die bona fruere bonis, & malam diem praecaue: Sicut enim hanc, ſic & illam fecit Deus, vt non in ueniat homo contra cum iuſtas querimonias. Amplius autem ad autoritates canonicas forſitan te conuertes, obijcieſque illud Apoſtoli 1. ad Tim. 2. qui vult omnes homines ſaluos fieri;1. Tim. 2. Ezech. 18. Act. 10. Gregorius. & illud Ezech. 18. Nunquid voluntatis meae eſt morsimpij? dicit Dominus, & non vt conuertatur, & viuat? Et illud Act. 10. Non eſt perſonarum acceptor Deus; Et illud Marc. vlt. Praedicate Euangelium omni creaturae &c. Dicitque Gregorius 4. Moral. 24. ſuper illud Iob 3. Nunc dormiens ſilerem &c. Si parentem primum nulla peccati putredo corrumperet, nequaquam ex ſe filios gehen • ae generaret: ſed hi qui nunc per redemptionem ſaluādi ſunt ſoliab illo electi naſcerentur. Ad haec autem dicendum, Autoritates ſacrae Scripturae obiectas non poſſe intelligi ſecundum ſuperficiem liceralem, ſicut decimum & viceſſimum tertium huius probant. Harum igitur primam, non ego, ſed Patres Catholici multis modis exponunt: Ambroſius enim ibi exponens Apoſtolum, primò quaerit, Si Deus, qui omnipotens dicitur, omnes homines vult ſaluos fieri, cur non impletur eius voluntas? ſecundo reſpondet, Sed in omni locutione ſenſus & conditio latet. Vndè dicit Petrus Apoſtolus, Omnis ſcriptura indiget interpretatione: Vult enim Deus omnes homines ſaluos fieri, ſed ſi accedant ad eum. Non enim ſic vult, vt nolentes ſaluentur, ſed vult ipſos ſaluari, ſi & ipſi velint: Nam qui legem omnibus dedit, nullum excepit à ſalute. Et ſuper illud ad Rom. 9. Miſerebor cui miſertus ero, Non iniuſtè iudicat, qui omnes vult ſaluos eſſe, manente iuſtitia. Auguſtinus quoque Enchirid. 77. mouet eandem quaeſtionem,Auguſtinus. & longa diſputatione ſuper inſuperabilitate voluntatis diuinae praemiſſa cap. 83. ſic reſpondet; Debemus ita intelligere quod ſcriptum eſt, Qui vult omnes homines ſaluos fieri, tanquam diceretur nullum hominem fieri ſaluum, niſi quem ſaluum fieri ipſe voluerit; Non quòd nullus ſit hominum, niſi quam ſaluum fieri velit, quod cap. 84. confirmat per ſimile, ita dicens; Sic enim intelligimus quod in Euangelio ſcriptum eſt, Qui illuminat omnem hominem, non quia nullus eſt hominum qui non illuminatur, ſed quia nullus niſi ab ipſo illuminatur. Deinde ſubiungit aliā quaeſtionē eiuſdem; aut certè, inquit ſic dictum eſt, Qui omnes homines vult ſaluos fieri, non quòd nullus hominum eſſet, quem fieri ſaluum nolit, qui virtutes miraculorum noluit facere apud eos, quos dicit acturos poenitentiam, ſi feciſſet; ſed vt omnes homines, omne genus hominum intellgamus per quaſcunque differentias diſtributum, Reges, nobiles, & ignobiles, priuatos, ſublimes, humiles, doctos & indoctos, integri corporis, debiles, ingenioſos, tardiores, fatuos, diuites, pauperes, mediocres, mares, foeminas, infantes, pueros, adoleſcentes, iuuenes, ſenes, in linguis omnibus, in moribus omnibus, in artibus omnibus, in profeſsionibus omnibus, in voluptatum & concupiſcentiarum varietate innumerabili conſtitutos, & ſi quid aliud differentiarum eſt in hominibus. Quam expoſitionem cap. 85. monſtrat cum proceſſu Apoſtoli concordare; Praeceperat, inquit Apoſtolus, vt oraretur pro omnibus hominibus, & ſpecialiter addiderat, pro regibus & his qui in ſublimitate ſunt, qui putari poterant faſtu potentiori, & ſuperbia ſaeculari fidei Chriſtianae humilitatem abhorrere. Proinde dicens; Hoc enim bonum eſt coram Saluatore Domino noſtro, id eſt, vt etiam pro talibus oretur ſtatim vt deſperationem tolleret, addidit; Qui omnes homines vult ſaluos fieri, & ad agnitionem veritatis venire; quod confirmat per ſimile ſtatim dicens; Iſto locutionis modo & Dominus vſus eſt in Euangelio, vbi ait Phariſaeis; Decimatis mentham, & rutam, & cuminum, & omne olus. Neque enim Phariſaei & quaecunque aliena, & omnium per omnes terras alienigenarum omnia olera decimabant. Sicut ergo omne olus, omne olerum genus, ita & illic omnes homines, omne hominum genus intelligere poſſumus; & hoc eſt quod logicè ſolet dici, quod poteſt in talibus diſtributio fieri pro ſingulis generum, vel pro generibus ſingulorum, ſicut hic; Omne animal fuit in area Noë. Vnde Gen. 7. Ingreſsi ſunt ipſi, & omne animal ſecundum genus ſuum. Et iſtam eandem expoſitionem eiuſdem dicti ponit de correptione & gratia, 61. quam etiam roborat per illud Euangelicum iam praemiſſum; Qui decimatis omne olus, & per illud quod dicit Paulus; Omnibus per omnia placeo. Et infra 74. aliter hoc exponit; Vult, inquiens, Deus omnes homines ſaluos fieri, id eſt, facit omnes homines velle ſaluos fieri, quia ipſe operatur velle; & ſimilem modum loquendi habet 22. de Ciu. Dei 2. ſicut erat ſuperius allegatum. Idem quoque De praedeſt. Sanctorum, 10. ſimile dictum ſic exponit; Sicut integrè loquimur, cùm de aliquo literarum magiſtro, qui in ciuitate ſolus eſt Dominus; Omnes iſte hîc literas docet, non quia omnes diſcunt, ſed quia nemo niſi ab illo diſcit quicunque ibi literas diſcit: Ita rectè dicimus; Omnes Deus docet venire ad Chriſtum, non quia omnes veniunt, ſed quia nemo aliter venit. Idem quoque de natura, & gratia dicit idem, ſcilicet quòd omnes viuificantur per Chriſtū, quia nullus niſi per ipſum, ſicut dicimus, quòd Magiſter literarum in ciuitate docet omnes, quia nullus diſcit niſi quem ipſe docuit. Illud autem Ezechielis obiectum ſoluitur per illam diſtinctionem de velle quam 34. fecit, & ſi quis vltimum eius verbum voluerit ponderare, ſcilicet, & non vt conuertatur & viuat, quaſi hoc ſit voluntatis diuinae, vt omnis peccator conuertatur & viuat, reſpondendum eſt ſecundumiam dicta. Et illud Act. ſupradictum; Non eſt perſonarum acceptor Deus, ſi debet exponi ad mentem dicentis, debet intelligi modo dicto, ſcilicet quòd Deus non eſt acceptor perſonarum ſecundum genus, non ſecundum ſpeciem ſeu numerum: Non eſt, inquam, Deus acceptor perſonarum ſecundum genus, quin ex omni gente & natione vocet & recipiat ad ſalutem; & iſta videtur mens Petri Apoſtoli, qui hoc dixit. Ipſe enim prius credidit, vt videtur, quòd ſoli Iudaei eſſent accepti à Deo ad fidem Chriſti & regnum, iuxta illud Mat. 15. Mat. 15. Mat. 10. Non ſum miſſus niſi ad oues quae perierant domus Iſrael; & ſupra 10. In viam gentium ne abieritis, & in ciuitates Samaritanorū ne intraueritis, ſed potiusite ad oues quae perierunt domus Iſrael. Sed poſtquam aud • uit quanta gratia Dominus etiam illum Gentilem Cornelium viſitauit, aperiens os ſuum, dixit; In veritate comperi, quoniam non eſt perſonarū acceptor Deus, ſed in omni gente, qui timet Deum, & operatur iuſtitiam, acceptus eſt illi. Vult ergo tantùm dicere S. Petrus, quòd Deus non eſt perſonarum acceptor, quae ex circumciſione ſunt tantum, excluſis alijs quibuſcunque, ſed in omni alia gente, natione, vel lingua, qui timet Deum & operatur iuſtitiam, acceptus eſt illi; & eiuſdem opinionis cum Petro erant fideles caeteri ex Iudaeis; & etiam Apoſtoli alij, vt videtur; vnde intra eodem; Obſtupuerunt ex circumciſione fideles, qui venerant cum Petro, quia & in nationes gratia Spiritus S. effuſa eſt: & infra 11. Audierunt autem Apoſtoli & fratres, qui erant in Iudaea, quoniam & gentes receperunt gratiam Dei, & honorificabant Deum. Vnde dicit Aug. De bono perſeu. 35. Quid eſt quòd aliquando paruuli infideliū baptizantur, fidelium verò non? vt certè oſtendatur, quòd perſonarum apud Deum non eſt acceptio; alioquin fidelium potius quàm infidelium filios liberaret: cui & concordat eius autoritas de correptione & gratia, 27. De gratia & lib. arbit. 50. quas 31. habet. Et quòd Deus ſit perſonarū acceptor ſecundū numerū, patet per eundē, infra eodē, ſic dicentē; Hunc Deus ſuſcitauit tertia die, & dedit eū manifeſtū fieri non omni populo, ſed teſtibus praeordinatis à Deo. Et infra 13. Crediderunt, quotquot praeordinati erant ad vitā aeternā. Vnde & Apoſt. ad Rom. 4. ſecundum propoſitum gratiae Dei, ſicut & Dauides dicit beatitudinē hominis, cui Deus accepto fert iuſtitiam ſine operibus. Et infra 9. Cùm nondum nati fuiſſent, aut aliquid egiſſent boni aut mali, vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret, non ex operibus, ſed ex voluntate dictū eſt, quia maior ſeruiet minori. Et infra eodem, Miſerebot cui miſerebor, &c. Et non volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei, cum toto proceſſu capituli ad hoc idem. Quod tractans Auguſtinus Enchirid. 78. ſic dicit; Ambo gemini naturâ irae filij naſcebantur, nullis quidem operibus proprijs, ſed originaliter ex Adam vinculo damnationis aſtricti; ſed qui dixit, Miſerebor cui miſertus ero, Iacob dilexit per miſericordiam gratuitam, Eſau autē odio habuit per iudicium debitum, quod cùm deberetur ambobus, in altero alter agnouit non de ſuis diſtantibꝰ meritis ſibi eſſe gloriandū, quod in eadem cauſa idem ſupplicium non incurrit, ſed de diuinae gratiae largitate, quia, Neque volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei. Et de bono perſeuerantiae 26. Duorum geminorum, quorum vnus aſſumitur, vnus relinquitur, diſpar eſt exitus, merita communia. Et ſupra eiuſdem 19. Ex duobus parunlis originali peccato pariter obſtrictis, cur iſte aſſumatur, ille relinquatur, & ex duobus aetate iam grandibus impijs, cur iſte ita vocetur, vt vocantem ſequatur, ille autem aut non vocetur, aut non ita vocetur, Inſcrutabilia ſunt iudicia Dei; Ex duobus autem pijs, cur huic donetur perſeuerantia vſque in finem, illi autem non donetur, Inſcrutabilia ſunt iudicia Dei. Idemque Enchuid. 75. Tunc non latebit, quod nunc latet, cur de duobus vnus eſſet aſſumendus per miſericordiam, alius per iudicium relinquendus, in quois qui aſſumeretur agnoſceret, quid ſibi per iudicium deberetur, niſi miſericordia ſubueniret, cur ille potius quàm iſte fuerit aſſumptus, cùm cauſa vna eſſet amborum. Dicitque beatus Gregorius 25. Moral. 14. ſuper illud Iob trigeſimo quarto, Ipſo concedente pacem, quis eſt qui condemnet, nemo diſcutiat, cur alius trahatur ex dono, alius repellatur ex merito. Quibus & concors eſt Anſelmus Proſolog. 11. Deo ſic dicens, Si vtcunque capi poteſt, cur malos potes velle ſaluare; illud certe nulla ratione comprehendi poteſt, cur de ſimilibus malis, hos magis ſalues quàm illos per ſummam bonitatem, & illos magis damnes quàm illos per ſummam iuſtitiam. Hoc etiam plane probant Ieremias, Ioannes Baptiſta, & beata virgo Maria, quae ſine omni merito praecedente ſanctificabantur in vtero, alijs omnino ſimilibus derelictis. Si quis autem huiuſmodi ſanctificationis qualiacunque merita ſibi fingat, ponatur quòd alia virgo ſimilis virgini glorioſae ſimiliter omnino vixiſſet; & ſi nullo modo Deus ſit acceptor ſingularium perſonarum, ſequitur quòd Deus ex ea fuiſſet ſimiliter incarnatus, ſicque multas matres vnicus Dei Filius habuiſſet: Ego autem credo firmiſsimè, quòd etſi omnes filiae domus Iacob, ſicut & domina mea vixiſſent; nulla tamen earum talis fuiſſet in acceptatione diuina, & quod ipſi ſoli prae omnibus virginis & matris donaſſet gaudium & honorem, ex ipſa ſingulariter incarnatus; Nullo tamen modo videtur, quod tanta ſapientia, quae omnia diſponit ſuaniter, vnicam ſibi matrem ſtudioſa prouidentia non ſingulariter & aeternaliter praeelegit, ſed quae foret mater eius, quaſi negligenter reliquit meritis & voluntatibus hominum varijs, & tanquam caſui & fortunae, ac velut caſui taxillorum. Verùm quia Domino reuelante didiceram, quòd opera Dei reuelare, & confiteri honorificum eſt & gratum; Ecce breuis hiſtoria ad hoc idem. Sciui quendam clericum iuuenem, ſeruitorem deuotum virginis glorioſae, qui vt puriſsimae virgini non habenti maculam neque rugam mentis aut corporis acceptius deſcruiret, caſtitatem perpetuam nedum carnis ſed & cogitationis, & voluntatis munditiam ei vouit; & idem votum in deuotionibus ſuis quotidiè renouabat. Cui inuidens callidus ille ſerpens, qui mille per maeandros fraudeſque fluxuoſas quieta corda non de ſinit agitare, tantum virus temptationis infudit, vt inciperet ſollicitè cogitare, & dubius quodammodo diſputare de valore, merito, & praemio caſtitatis, qui tandem fallaciter eſt deluſus in tantum, vt paruipenderet caſtitatem etiam virginis benedictae, & conſequenter totam ſanctiſsimam vitam eius, aeſtimans quòd ſi alia foemina ſimilem vitam aut ſanctiorem duxiſſet, ſimilis e • in caeteris, beatioruè fuiſſet. Quapropter & amando, & obſequia ſolita exhibendo, remiſſus & tepidus eſt effectus, qui dum quadam nocte dediſſer oculis ſuis ſomnum, medentis gratiae radio viſitatus, ductus ſibi videbatur per quendam in locum vnum amoenum, veluti paradiſum, vbi & oſtenſa fuerat ei arbor incomparabiliter ſpecioſa, & ſimiliter pretioſa, quae radicata in terra, erigebatur in coelum, in cuius ſummitate, quaſi in nidulo puer paruulus quieſcebat, eratque arbor ſecundum longitudinem ſpaciatim pulcherrimi • nodis diſtincta; volentique ſcire quae, & qualis eſſet haec arbor, reſponſum eſt ita: Haec eſt virginitas ſanctae Mariae, ſtatimque vno nodorum arborisad inſtaroris aperto, facta eſt vox dicens, Etſi omnes filiae domus Iacob, ſicut illa vixiſſent, nulla tamen talis fuiſſet. Hoc etiam totum de acceptatione & praepoſitione vnius perſonarum aequalium & etiam minus dignae 21o. capitulo magis patet. Ad id vltimum de praedicatione obiectum, dicendum, ſicut de oratione 23um. & 25um. dicunt; Chriſtus enim qui ipſemet praedicauit hominibus ore proprio benedicto, vel per ſuos Apoſtolos, vel alios praedicatores quoſcunque, noluit quod omnes audientes compungerentur, & acquieſcerent veritati; Imò noluit quòd aliquid aliud, aut aliter in minimo fieret vnquam per aliquem ſuum ſermonem, quàm plenè fiebat, ſicut capitulum 10. manifeſtat. Vnde Eſai. 55. Quomodo deſcendit imber & nix de coelo, & illuc vltra non reuertitur, Eſaiae 55. fed inebriat terram, & infundit eam, & germinare cam facit, & dat ſemen ſerenti, & panem comedenti: ſic erit verbum meum quod egredietur de ore meo, non reuertetur ad me vacuum, ſed faciet quodcunque volui, & proſperabitur in his ad quae miſi illud. Et ſi tu quaeras, quare ergo voluit praedicare omnibus indiſtinctè; Reſponſio patet per praedicta: Dicendum tamen quod hoc voluit propter eruditionem electorum, & punitionem reproborum. Matth. 13. Vnde Mat. 13. & alibi frequenter, Qui habet aures audiendi, audiat: & Matt. 19. Non omnes capiunt verbum iſtud, ſed quibus dacum eſt; qui poteſt capere, capiat. Et Iohan. 9. In iudicium ego in hunc mundum veni, vt qui non vident, videant; & qui vident, caeci ſiant. Et Matth. 13. Iohan. 9. Interrogatus à diſcipulis, quare turbis in parabolis praedicaret, reſpondit, quia, Vobis datum eſt noſſe myſteria regni coelorum, illis autem non eſt datum. Ideo in parabolis loquor eis, quia videntes non vident, & audientes non audiunt, neque intelligunt, vt adimpleatur in eis Propheta Eſaiae dicentis, Auditu audietis, & non intelligetis, & videntes videbitis, & non videbitis; Incraſſatū eſt cor populi huius, & auribus grauiter audierunt, & oculos ſuos clauſerunt, ne quando oculis videant, & auribus audiant, & corde intelligant, & conuertantur, & ſanem cos. Et eſt Eſaiae 6 ſub verbis parum diſtantibus à praedictis. Et Marc. 4. expreſsiùs patet idem; Eſaiae 6. Marc. 4. vbi poſtquam Dominus turbae in parabolis praedicauit 12. Apoſtolis ita dixit, Vobis datum eſt noſſe myſteria regni Dei; Illis autem qui foris ſunt, in parabolis omnia fiunt, vt Videntes videant, & non videant, & audientes audiant & non intelligant, ne quando conuertantur, & dimittantur eis peccata. Sed puri homines, qui neſciunt diſtinguere inter electos & reprobos, debent omnibus praedicare, optando eis ſalutem, ſicut & orare pro omnibus, ſicut 23um & 25um capitula monſtrauerunt. Vnde Eccleſiaſtis 11. Mane ſemina ſemen tuum, & veſpere ne ceſſet manus tua, quia neſcis quid magis oriarur, hoc aut illud, & ſi vtrumque ſimul, melius erit. Ideoque debet praedicatio fieri omnibus indiſtinctè, vt electiae dificentur ad vitam, reprobi verò vt minus noceant, & vt minus mali fiant, minuſque damnentur, vel vt per praedicationem huiuſmodi, velut per quendam gladium ſpiritus, ſeu quandam virgam ſpiritualem oris Domini feriantur, & vt nobis meritum augeatur: Dicit enim Apoſtolus ad Eph. 6. Aſſumite gladium ſpiritus quod eſt verbum Dei. Et Eſaiae 11. Percutiet terram virga oris ſui, & ſpiritu labiorum ſuorum interficiet impium. Et 2. ad Corinth. 2. Chriſti bonus odor ſumus Deo in his qui ſalui fiunt, & in his qui pereunt; alijs quidem odor mortis in mortem,2. Cor. 2. alijs autem odor vitae in vitam. Et Luc 10. In quamcunque domum intraueritis, primum dicite, Pax huic domui, & ſi ibi fuerit filius pacis, requieſcet ſuper illum pax veſtra: ſin autem, ad vos reuertetur. Vnde Auguſt. de correptione & gratia 68. Patiantur ſe homines corripi,Auguſtinus quando peccant, nec de ipſa correptione argumententur contra gratiam, nec de gratia contra correptionem; quia & peccatis iuſta poena debetur, ad ipſam pertinet iuſta correptio; quae medicinaliter exhibetur, etiam ſi ſalus aegrotantis incerta eſt, vt ſi is, qui corripitur, ad praedeſtinatorum numerum pertinet, ſit ei correptio ſalubre medicamentum; ſi autem non pertinet, fit ei correptio poenale tormentum; ſub iſto ergo incerto ex charitate adhibenda eſt. Idem infra 75. Quantum ad nos pertinet, qui praedeſtinatos à non praedeſtinatis diſcernere non valemus, omnibus, ne pereant, vel ne alios perdant, adhibenda nobis medicinaliter ſeuera correptio; Dei autem eſt facere cam illis vtilem, quos ipſe praeſciuit, & praedeſtinauit conformes fieri imaginis filij ſui. Et ſequitur 76. Si enim aliquando timore corripimus, ne aliquis inde pereat, cur non timore etiam corripimus, ne aliquis inde plus pereat; & ſupra 73. tractans Autoritatem Lucae praemiſſam, Ad nos, inquit, cum neſcimus quiſnam ſit filius pacis ſecundum praedeſtinationem Dei, aut non; ſic pertinet nullum exceptum facere, nullumque diſcernere, ſed velle omnes ſaluos fieri, quibus praedicamus hanc pacem. Neque enim metuendum ne perdamus eam, ſi ille cui praedicamus, non eſt filius pacis, ignorantibus nobis; Ad nos enim reuertetur; id eſt, nobis proderit. Dictum autem Gregorij non contradicit praemiſsis: Si enim primus parens perſeueranter ſtetiſſet, Deus aliter ordinaſſet: His igitur praelibatis, iam reſtat proſequi quae ſequuntur. Cùm ergo inprimis arguitur, quòd quis poteſt mereri à Deo aliquid de condigno, pro ſolutionis materia eſt ſciendum, quod mereri eſt facere aliquid praemiandū, id eſt, dignum vel debitum praemiari; omne autem debitum, dignum, vel condignum eſt rationabile atque iuſtum; Ideoque ſicut 21. capitulum de rationabili, & iuſto diſtinxit; ſic eſt de debito, digno, & condigno ſimiliter diſtinguendum; quod de condigno, quia de ipſo arguitur, ſufficiat demonſtrare, ipſoque cognito reliqua non latebunt. Eſt igitur condignum priùs naturaliter & antecedenter voluntati diuinae, vel poſterius & ſubſequenter, vel etiam mixtum quodammodo ex ambobus: Vel ſub alijs verbis idem; Eſt condignum per ſe abſolutè, & de inflexibili rigore iuſtitiae: eſt condignum per accidens & reſpectu voluntatis diuinae, & de iuſtitia dependente ab ea; Eſt condignum mixtum quodammodò ex vtriſque. Pro modo quo que loquendi communi omnium, proprio que Doctorum vlterius eſt ſciendum; quòd mereri de condigno diuerſimodè ſumitur in bono & in malo; dicitur enim quòd quis peccans meretur condignè poenam aeternam, quia tam malum eſt illud peccatum, quòd ex ſola eius malitia poena aeterna ſine omni iuris iniuria infligi poterit ſic peccanti; Dicitur autē quòd nullus meretur condignè vitam aeternā quia nullius opus eſt tam bonū aut tam meritorium apud Deum, vt ei ex illius ſolius bonitate aut merito vita aeterna ſine omni gratia debeatur, imò nec quicquā boni diſtincti omninò, ſicut ſuperius eſt argutum. Hi tamen duo modi eius quod eſt mereri condignè, poſſunt reduci ad aliquod vnum commune vniuocum, analogumuè ambobus, quod forſan eſt facere aliquid, cui iuſtè poteſt retribui pura merces; ita quòd haec dictio, pura, excludat in mercede omne gratis illatum bonum, vel malum, & hoc eſt condignum potentiale, quia iuſtè poteſt retribui ſibi merces. Poſſum ergo à principio altius ordiendo, diſtinguere aliter de mereri, & demereri condignè, ſcilicet actualiter & potentialiter: Actualiter mereri, eſt facere aliquid praemiandum, ſcilicet cui praemium actualiter debeatur, & ſic nullus peccans meretur poenam aliam quàm habebit; Non enim eſt dignum aut debitum, quòd aliter puniatur, quàm Deus ipſum ſtaruit puniendum; & iſtud, mereri, poteſt ſubdiſtingui tribus modis praedictis: Mereri autem potentialiter eſt facere aliquid praemiabile, ſcilicet cui praemium poſſet reddi; ſic que omnis peccans mortaliter tam damnandus quàm ſaluandus meretur maiorem poenam quàm habebit, & forſan poenam aeternam quantamlibet intenſiue: Poſſet enim Deus iuſtè punire quemlibet ſic peccantem maiori poena quàm puniet, & forſitan quantacun que . Iſtud autem mereri, ſeu mereri condignè potentialiter eſt mixtum quodammodò ex mereri condignè antecedenter, & ſubſequenter voluntati diuinae, ſicut 21. huius in ſuo ſimili planius exponebat: Quod enim faciat hoc vel illud, dependet à voluntate diuina ſecundum 9. cap. ſed quòd facto hoc vel illo poſſet vel non poſſet dignè ſibi retribui pura merces, neceſſarium eſt omninò. Loquendo ergo de mereri condignè actualiter primo modo, ſcilicet antecedenter voluntati diuinae per ſe & abſolutè, videtur quòd nullus poteſt quicquam mereri à Deo bonum nec malum ſicut oſtendebant alia argumenta; ſecundo autem modo poteſt, nam omne quod Deus vult & ſtatuit, dignum eſt & condignum, ſicut ſuperius monſtrabatur. Tertio modo ſimiliter poteſt quis mereri condignè actualiter bonum & malum à Deo, ſcilicet tale bonum vel malum quod ſupra probatum eſt ſe qui inſeperabiliter ſuum opus. Quòd enim faciat tale opus pendet ex voluntate diuina, ſicut 9. cap. oſtendebat: ſed quòd facto tali opere cum ſuis circumſtantijs vniuerſis comitetur tale bonum vel malum non dependet a voluntate diuina, ſed de neceſſitate conſequitur, ſicut ad hunc currere, hunc moueri. Quare & vnum de prioribus argumentis non tenet, illud ſcilicet quod arguebat, iſtud praemium neceſſariò conſequens neceſſitate voluntatem diuinam ad ipſum volendum reddere, & reddendum, qui ipſum meretur; quoniam ſicut ipſa liberè vult & facit tale meritum in quocun que , ſic & omnia quae neceſſariò conſequuntur. Per hanc etiā diſtinctionē praemiſſam multa ſoluuntur, quae ſuperius ſunt arguta. Ad illud autem quod arguit, actū virtuoſum mereri condignè omne bonum vtile & delectabile diſtinctum contra bonum honeſtum, quia melior eſt hoc & illo; Dicē dum hoc non ſequi, ſicut ſi Joha. ſaluet vitam Petri, non propterea Petrus tenetur ſibi reddere omnia bona ſua, cum tamen quantumcun que multa ſint, & magna, ſint multum minora beneficio praeaccepto; ſicut etiam ſi Iohannes doceat Petrum ſcientias; & virtutes licet ſint incomparabiliter meliores omnibus bonis Petri, non ideo tenetur Petrus retribuere Iohanni omnia bona ſua; imò ſufficit retribuere in talibus ſicut poteſt, & ſolet retribui comperenter. Vndè Phi. 9. Eth. 1. In quibus autem non fit propter confuſionem, id eſt, promiſſionē miniſtrationis,Philoſophus. id eſt, certae retributionis, hi quidem propter ſeipſos, id eſt, accipientes aut dantes, dictum eſt, quoniam inaccuſabiles ſunt: Talis enim ſecundum virtutem amicitia, & retributio facienda ſecundum electionem; hoc enim amici & virtutis. Sic autem videtur & Philoſophia communicantibus; Non enim ad pecunias dignitas menſuratur, pretium que aequè ponderans non vti que fiet, ſed fortè quod ſufficiens, quemadmodum ad deos & parentes contingens. Et hoc forſan eſt quia Petrus ſine ſuo magno detrimento non ſufficit retribuere aequè ponderanter Iohanni; & licèt Deus ſufficiat, non tamen tenetur; Nullus enim merendo facit aliquid boni Deo, ſed ſibi; quare ergo tenetur Deus hoc retribuere de condigno? Et ſi tu dicas, quòd ego ſic arguebam ſuperius; Fateor, ſed hoc contra ponentes gratum mereri à Deo augmentum gratiae de condigno; & ſic videtur argumentum procedere quòd mereatur condignè remiſsionem poenae temporalis cuiuſtibet quae eſt minor. Aliud verò quod arguit, illum qui ſuper omnia amat Deum, debere ab eo ſimiliter redamari, non benè aduertit analogiam in alijs amicitijs obſeruandam: Non enim quantum dignior amatur ab aliquo, tantum readamare tenetur; ſufficit enim quòd minus redamet ſecundum excellentiam ſtatus ſui.Philoſophus. Dicit enim Philoſophus 8. Eth. 7. Analogum autem in omnibus ſecundum ſuperabundantiam exiſtentibus amicitijs, id eſt, vno extremo amicitiae ſuper aliud abundante in bonitate, & amationem fieri oportet, puta mehorem magis amari quàm amare, & vtiliorem, & aliorum vnumquem que ſimiliter. Cùm enim ſecundum dignitatem amatio fiat, tunc fit aliqualiter aequalitas, quod vtique amicitiae eſſe videtur; & cùm Deus ſit melior & dignior infinitè quocunque, videtur proportionalitatē ſequendo, quòd ipſe ſub nullo gradu amoris tenetur amantem quempiam redamare; & maximè quia ipſe ille liberè dat ſibi totum illum amorem, tenetur que Deum diligere quantum poteſt, ſicut ſuperiùs probabatur; & hoc poteſt breuis ratio ſuadere. Sint enim Iohannes, & Petrus, cum multis alijs Deum ſuper omnia aequaliter diligentes; tunc ſi Deus teneretur rediligere ſuper omnia quemcun que illorum, teneretur rediligere Iohānem ſuper Petrum, & è contra, & quemlibet ſuper quemlibet, & ſuper caeteros vniuerſos & ſuper B. Mariam, & ſicut vnicum verbum ſuum. Congruit tamen multum & decet Deum purègratuitò ſuos tales amatores ineffabiliter redamare, imò verius praeamare; & hoc eſt quod teſtatur ille fidelis amicus Iohannes plurimùm dilectus & diligens, primae ſuae Epiſt. 4. dicens; In hoc eſt charitas, non quaſi nos dilexerimus Deum, ſed quoniam ipſe prior dilexit nos. Ad Anſel. & Ariſt. reſpondendum quòd talis tantum meretur ſecundum propriam praeſtitutionem, non ſecundum rigor • m iuſtitiae abſolutum; confirmatio verò huius rationis infirmabitur per praedicta. Ad caetera verò argumenta ſequentia, vſ que ad argumentum de merito Chriſti factum praehabita reſpondebunt: Et illud poteſt ſolui per diſtinctionem praemiſſam de mereri condignè. Nam primo modo, antecedenter videlicet voluntati diuinae, & de abſolutè neceſſario & inflexibili rigore iuſtitiae videtur, quòd Chriſtus non meruit ſibi, nec nobis reſurrectionem à morte & vitam aeternam, nec quicquam huiuſmodi: Si enim feciſſet, eſſet neceſſarium abſolutè quòd Deus haec redderet ſibi & nobis, cùm non poſsit eſſe iniuſtus; ſicque Deus ſuſcitaret, & beatificaret electos de neceſsitate ſimpliciter abſoluta, & non de beneplacito liberae voluntatis, quod 9. cap. non permittit. Videtur quo que poſsibile, licèt nullus homo peccaſſet, Filium Dei aſſumpſiſſe hominem paſsibilem, & omnia vel ſimilia, aut maiora vel pluries feciſſe, & paſſum fuiſſe, ſicut nunc fecit, non propter aliquod praemium ſibi, vel alijs applicandum, ſed ſinceriſsima charitate tantummodò propter Deum, & poſt haec omnia depoſuiſſe, & annihilaſſe hominē ſic aſſumptum nunquam poſtea reſumendū, & omnes alios homines, ac quamlibet creaturā, nunquā aliquid creaturus; & idem videtur poſsibile, ſuppoſito lapſu hominisin peccatum, quoniam contradictionē formaliter nullatenus infert; & ſi ita fuiſſet, Chriſtus nec ſibi nec alijs meruiſſet aliquid de condigno primo modo praedicto; quare nec nunc, quia quantum meriti ſeu boni operis nunc habebat, tunc tantum vel amplius habuiſlet. Chriſtus inſuper non meruit per naturam ſuam diuinam ſed humanam, & hoc non ex naturalibus ſuis tantùm, ſed ex gratia gratis data, ſicut 35. capitulum allegauit; quod & Lumbar. 3. Sent. diſt. 13. & 18. ſimiliter atteſtatur. Hoc quoque videtur ſentire Apoſtolus ad Rom. 1. dicens de Chriſto;Apoſtolus. Rom. 1. Qui praedeſtinatus eſt filius Dei in virtute, ſecundum ſpiritum ſanctificationis ex reſurrectione mortuorum Ieſu Chriſti Domini noſtri. Vbi Gloſſa; Ipſe ſecundum quod homo eſt, praedeſtinatus eſt, id eſt, ſine meritis ſola gratia praeelectus, non ſolum vt eſſet caput noſtrum, ſed vt nec originem traheret, nec voluntate perpetraret peccatum, & vt ex mortali natura clarificaretur immortaliter. Si ergo immortalitatem ſibi non meruit de condigno, nec aliquid aliud vt videtur; quare nec nobis. Ipſe etiam Dominus Ieſus Chriſtus videtur hoc teſtari realiter & in facto, agendo gratias Deo Patri quoniam audiuit eum, Iohan. 11. Si tamen meruit de condigno, & puro debito audiri à Patre, nullae gratiae fuiſſent ei reddendae, ſicut triceſimum primum capitulum arguebat: Quis enim verus & ſapiens illi gratias aget aut retribuet, qui nunquam ſibi fecit aliquid gratioſum aut tribuit quicquam gratis, cùm proprium ſit gratiarum actionis huius, vt ſit retributio beneficij gratis facti. Pro quo dicit Philoſophus 5. Eth. 8. In contrafacere proportionale commanet ciuitas; retributione autem commanent; propter quod & gratiarum ſacramentum promptè faciunt, vt retributio ſit; hoc enim proprium gratiae; refamulari enim oportet ei qui gratiam fecit, ſcilicet reagendo ei gratiam, qui primo aliquid gratis fecit. Cui concordat Tullius 2o. veteris ſuae Rhetoricae, definiendo gratiam iſto modo; Gratia eſt, in quâ, amicitiarum & officiorum, id eſt, beneficiorum alterius memoria, & alterius voluntas remunerandi continetur: Vnde & Poeta, Gratia pro rebus merito debetur inemptis. Si autem gratia eſſet rationabiliter referenda ei qui non facit aliquam gratiam, ſed debitum purum tantum, emptor & venditor, locans & conducens, mercenarius ſeu ſeruus & dominus deberent mutuò gratias agere ſibi ipſis, quod ratio prohibet, quia ſine gratiarum actione huic inde eſt plenariè ſatisfactum, & in omnibus retributum; quare ergo expectaretur vlterius gratiarum actio, quae eſt quaedam retributio vt dictum eſt: Nec conſuetudo hoc habet; & abſit quod omnes tales ſint mutuò ingrati, cùm nullus poſſit eſſe ingratus niſi gratiae gratis factae; ſed ſecundum Apoſtolum ad Rom. 4. Rom. 4. Ei, qui operatur, merces non imputatur ſecundum gratiam, ſed ſecundum debitum; quare non videtur quòd à tali operario ſit aliqua gratia ſuo domino referenda: Luc. 6. Luc. 17. Vnde Luc. 6. Si diligitis eos qui vos diligunt, quae vobis eſt gratia? Et infra 17. Quis veſtrum habens ſcruum arantem aut paſcentem, qui regreſſus de agro dicit illi ſtatim; Tranſi, recumbe; & non dicit, Para quòd caenem, & praecinge te, & miniſtra mihi donec manducem, & bibam, & poſt haec, tu manducabis & bibes; Nunquid gratiam habet ſeruo illi, quia fecit quod imperauerat ei? Non puto. Ex quo ergo Chriſtus gratias egit Patri quia eum audiuit, videtur quod non meruit de condigno, vt permittitur, exaudiri; quare nec quicquam omnino ſimili ratione. Et cùm arguitur quòd meritum Chriſti excedit meritum cuiuſlibet puri hominis infinitè, quia ſic Chriſtus excedit quemlibet hominem; forſitan non oportet; quia ſic poteſt argui de eius intellectione, volutione, locutione, ambulatione, & alia eius operatione quacunque: Meritum tamen Chriſti poteſt conſiderari dupliciter; vno modo quantum ad actum ipſum merendi, qui propriè dicitur meritum, & ſic videtur fuiſſe tantum finitum, ſicut anima, potentia, actus, & habitus vnde proceſsit: Nam ſecundum praemiſſa 40a. parte corollarij, primi, huius, Nulla creatura eſt, nec eſſe poterit infinita: nec valet illa cauſalis; quia Chriſtus excedit quemlibet hominem infinitè, ideo meritum Chriſti ſimiliter; quia ſic Deus excedit quamlibet creaturam, & tamen non quilibet motus factus, vel poſsibilis fieri immediatè à Deo, ſimiliter excedit motum factum à qualibet creatura. Et ſpecialiter haec cauſalis de merito Chriſti non renet, quia Chriſtus habet duas naturas, diuinam ſcilicet infinitam, & ſecundum illam non meruit; & humanam finitam, & ſecundum illam tantummodo meruit. Aliter poteſt conſiderari meritum Chriſti, ſcilicet quantum ad pretium, quod per illud obtulit Deo Patri, & ſic poteſt dici congruè infinitum; Per actum enim meritorium propriae voluntatis humanae, ſe ipſum totum filium Dei perfectum Deum & hominem obtulit Deo Patri in pretium pro hominibus redimendis. Quapropter licet aſſumpſiſſet naturalia humana imperfectiora quantumlibet, & ſic per actum voluntatis meritorium remiſsiorem in proportione quacunque ſeipſum ſimiliter obtuliſſet; vellicet forſitan in naturalibus iam aſſumptis per actum voluntatis meritorium remiſſiorem quantum volueris ſe obtuliſſet ſimiliter pro hominibus redimendis, ipſos ſufficientiſſimè redemiſſet, non ratione infinitatis actus, voluntatis, aut meriti propriè, ſed ratione infiniti huius pretij infinities infiniti per meritum illud oblati; ſicut ſi duorum volentium emere eandem rem vaenalem, vnus cum feruentiſsima voluntate offerat pretium minus iuſto, alter cum remiſſiſſima voluntate offerat pretium iuſtum, vel maius, hic rem habebit, ille carebit, & hoc non ratione diuerſitatis actuum voluntatum, ſed praetiorum tantummodo oblatorum. Vnde & 1. Tim. 2. Vnus, inquit, Apoſtolus Deus, & mediator Dei & hominum, homo Chriſtus Ieſus qui dedit redemptionem ſemetipſum pro omnibus. Et ſecundum iſtam ſententiam poteſt intelligi dictum Anſelmi 2.Anſelmus. Cur Deus homo 14. ſuperiùs allegatum, & hoc apparet per eundem infra eodem 20o. ſic dicentem; Quid miſericordius intelligi valet quàm peccatori tormentis aeternis damnato, & vnde ſe redimat non habenti, Deus Pater dicit, Accipe vnigenitum meum, & da pro te; & ipſe Filius, Tolle me, & redime te; Quaſi enim hoc dicunt, quando nos ad Chriſtianam fidem vocant, & trahunt: Quid etiam iuſtius, quàm vt ille cui datur precium maius omni debito, ſi debito datur affectu, dimittat omne debitum. Sed dato quòd meritum Chriſti fuiſſet infinitum in ſpecie meriti propriè, adhuc non ſequitur quòd meruiſſet aliquid de condigno primo modo, ſcilicet antecedenter voluntati diuinae; quia adhuc voluntas diuina priùs natura feciſſet in voluntate Chriſti humana meritum eius quodcunque, & priùs aeternaliter & tempore, & natura voluiſſet Chriſtum, & quemlibet Chriſtianum habere quicquid per illud meruit ſibi vel ſuis, ſicut ex praemiſsis capitulo iſto & alijs poterit apparere. Et ſi mihi non creditis, ſaltem credite veritati dicenti, Iohan. 12. Ego ex meipſo non ſum locutus, ſed qui miſit me, Pater ipſe mihi mandatum dedit, quid dicam, & quid loquar, Iohan. 12. Et ſupra 5. Non poſſum ego à meipſo facere quicquam, ſed ſicut audio, iudico, Iohan. 5. & iudicium meum verum eſt, quia non quaero voluntatem meam, ſed voluntatem eius qui miſit me, Patris.Auguſtinus. Quod tractans Auguſtinus ſuper Iohan. parte 2a. homilia 45. ſeu. 99. totius ſic dicit, Propter perſonam Filij vnam ex duabus ſubſtantijs diuina humanaque conſtantem, aliquando ſecundum quod Deus eſt loquitur, vt eſt illud quod ait, Ego & Pater vnum ſumus; aliquando ſecundum id quod homo eſt, vt eſt illud, Quoniam Pater maior me eſt, ſecundum quod accepimus ab eo dictum & hoc vnde nunc diſputo, Non poſſum à me ipſo facere quicquam, ſed ſicut audio, iudico. His tamen non obſtantibus, quidam conantur aſtruere, quòd Chriſtus meruit de condigno tam ſibi quàm nobis. Illud enim meretur quis condignè quod ſi exigat, eſt neceſſarium ſibi reddi: ſed ſi Chriſtus exigat gloriam ſibi & nobis, eſt neceſſarium eam reddi. Chriſtus quoque merendo voluit gloriam reddi ſibi & ſuis, & quicquid voluit, neceſſe erat impleri; Aliter enim voluntas diuina poſſet fruſtrari, quod capitulum 10um prohibet manifeſtè. Quibus breuiter reſpondendum, quoniam primum aſſumptum non eſt verum vniuerſaliter intellectum. Si enim Chriſtus ſecundum quod poſsibile fuit ei ſicut omnipotentia Dei monſtrat, & patet per Lumbardum 3. ſentent. diſt. 18. aſſumpſiſſet corpus impaſſibile & perfectè glorioſum, quale nunc habet, & ſine omni merito exegiſſet gloriam ſibi vel nobis, fuiſſet neceſſarium illam reddi, non quia illam meruiſſet condignè, ſed quia ita voluiſſet, & voluntas ſua humana neceſſariò fuiſſet conformis voluntati diuinae ſicut ex praemiſsis apparet, & quia peccare non poteſt, & voluntas diuina neceſſario ſemper eſt iuſta, & efficaciter adimpleta; vel ſi potuit voluntate humana voluntati diuinae contraire aut difformiter voluiſſe, non fuiſſet neceſſarium tale volutum ſibi reddi, quia nec iuſtum, ſicut 21um capitulum oſtendebat. Quicquid etiam Pater vel Spiritus Sanctus exigit eſt neceſſarium ſibi reddi, ſicut 10um huius probat, & tamen nihil merentur. Si autem illud primum aſſumptum intelligatur hoc modo, quòd omne illud meretur quis condigne, quod ſi exigat ratione meriti de condigno primo modo, ſcilicet antecedenter voluntati diuinae, & de rigore abſolutae iuſtitiae, eſt ſimiliter neceſſarium ſibi reddi; dicendum vt priùs, quòd nec Chriſtus, nec alius poteſt ſic mereri actualiter quicquam à Deo; quare nec Chriſtus poteſt ratione huius meriti exigere quicquam à Deo, niſi Chriſtus poſsit errare, & velle contrariè aut difformiter voluntati diuinae: & ſi exigendo quicquam ſic faceret, non eſſet neceſſarium ſibi reddi, quia nec iuſtum, ſicut 21um capitulum demonſtrabat. Alterum quoque argumentum praemiſſum per iam habita poteſt ſolui: Reſidua verò obiecta ſuperiùs per praecedentia ſunt reiecta, vſque ad vltimum eorum quod fuit de diſtinctione meriti de congruo, & condigno, pro quo videtur talis diſtinctio facienda, quòd meritum de condigno accipitur tripliciter vt eſt dictum; meritum verò de congruo eſt meritum potentiale de quo ſuperius dicebatur, ſcilicet tale opus bonum vel malum quod de congruitate ſeu congruentia operis eſt praemiabile, ſcilicet poſsibile & habile praemiari; non quod de congruitate ſeu congruentia aliqua priori voluntate diuina ſit actualiter praemiandum, ſicut ſuperius eſt oſtenſum.

COROLLARIVM. Coroll. contra quoſdam alios recentiſsimos Pelagij defenſores, fingentes quòd licet homo nullo modo poſsit primam gratiam promereri, potest tamen ipſam proprijs tantùm viribus impetrare.

EX his autem clarè conuincitur error quidam recentiſsimus Pelagianorum fingentium, quòd licet homo nullo modo neque de condigno, neque de congruo valeat gratiam promereri; poteſt tamen ipſam proprijs tantum viribus impetrare. Vnde & nec minùs clarè poteſt retundi error quidam Pelagianus ficturus forſitan & dicturus, quòd Deus non dat gratiam homini propter aliquod meritum antecedens, ſed propter merita ſua futura praeuiſa ab eo: ſicut ſator ſeminat bonum ſemen in terra quam praeuidet fructus vberes allaturam: Hi autem errores poſſunt faciliter corrigi per hic & ſuperioribus capitulis praelibata. Multi quoque vt paruuli baptizati continuò decedentes, effectiuè grandes recipiunt gratiam, qui nunquam ex ea proferunt fructum bonum, nunquam fructus dulces afferunt, ſed amaros; nunquam vuas faciunt, ſed labruſcas; aut ſi quando que faciant opera quaedam grata, reuertentes ad vomitum & gratiam ſuffocantes, faciunt plura mala, & in ipſis proficiunt & perdurant finaliter obſtinati obdurati.

CAP. XL. Quòd gratia, quae est habitus gratis datus à Deo vna cum voluntate humana est cauſa efficiens propriè cuiuſlibet boni & meritorij actus ſui.

POST haec autem gratia Dei mecum oſtendet, vt ſpero, quòd ipſa eſt cauſa efficiens propriè cuiuſlibet actus boni; gratia ſcilicet gratis data, quae eſt habitus animae à Deo gratis infuſus, iuxta diſtinctionem de gratia 25. factam, de qua etiam capitula proxima loquebantur. Si nempè gratia non eſſet cauſa efficiens propriè actus boni, poſſet homo ex naturalibus proprijs ſine ipſa implere Dei mandata, & perficere quemlibet actum bonum contra proximo praeoſtenſa: Si enim habens gratiam efficit quemlibet actum ſuum, gratia nihil penitus coagente, ſic poſſet & ipſâ remotâ; Non enim remoueretur cauſa efficiens totalis, nec etiam partialis. Item ſi gratia ſeu charitas non faciat actum dilectionis humanae quo implet mandatum de dilectione, eadem ratione nec fides & ſpes, habitus infuſi, vt patet per capitulo proximo allegata, faciunt actus credendi, & ſperandi. Poſſet igitur homo ex ſe & ſuis naturalibus, & naturaliter acquiſitis, credere, ſperare, diligere, & facere quicquid debet, quod eſt error Pelagij manifeſtus, & contra proximo praeoſtenſa. Item virtutes Theologicae & ſupernaturales non ſunt minus efficaces ſimilum actuum, quam virtutes naturales, morales, & intellectuales; ſed hae omnes efficiunt propriè actus ſuos: Quis enim dubitat formas & virtutes naturales efficere ſuos actus? Et quis neſciat virtutes morales efficere actus morales, & virtutes intellectuales conformiter actus tales? cur aliter, non ſimiliter operarentur carentes iſtis virtutibus, ſicut eas habentes, ex quo eis non deeſt aliquod principium effectiuum?Philoſophus. Quare & Philoſ. 2. Eth. 1.2. & 3. oſtendit virtutes morales ex operibus generari, ipſaſ que generatas ſimilia opera generare; vbi & cap. 3. poſt oſtenſionem huius multiplicem, ita dicit; Supponitur ergo virtus eſſe talis circa voluptates & triſtitias optimorum operatiua, malitia autem contrarium; Et infra finaliter concludendo, ſic ait, Quoniam quidem igitur eſt virtus circa delectationes & triſtitias; & quoniam ex quibus fit, ab his & augetur, & corrumpitur non ſimiliter factis; & quoniam ex quibus fit, circa haec & operatur, dictum ſit. Qui & ſupra 1i 7o definit Felicem ſecundum virtutem perfectam operantē, quod & ſae piſſimè innuit alijs locis multis. Itē gratia ſeu charitas facit intentionem rectā, eleuat & erigit voluntatē, ſicut capitulo proximo eſt oſtenſum, ſicuti & in moralibus facit virtus moralis, teſte Philoſ. ibi, & 34. huius plenius allegato. Item virtus, & maxime ſumma virtus ſcilicet gratia ſeu charitas non eſt minus efficax quam vitium; vitiū autem efficit actus malos: quare & gratia ſeu charitas actus bonos. Vt autem taceā de vitijs moraliter acquiſitis, quis neſciat, quis non ſentiat quales actus efficiat vnum vitium radicale, lex membrorum tyrannus naturae, fomes peccati, concupiſcentia ſeu concupiſcibilitas carnis noſtrae, quod & plerunque peccatum originale à Doctoribus appellatur? teſtis eſt experientia nimis crebra, nimium violenta;Apoſtolus. Teſtis eſt Apoſtolus, Ego inquiens, carnalis ſum venundatus ſub peccato; quod enim operor non intelligo: Non enim quod volo, hoc ago, ſed quod odi, illud facio; Nunc autem iam non ego operor illud, ſed quod habitat in me peccatum. Condelector enim legi Dei ſecundum interiorem hominem, video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, Rom. 7. & captiuantem me in lege peccati, ad Rom. 7. Teſtes ſunt Gloſſae & expoſitiones ſanctorum hanc literam ex ponentes. Teſtis eſt penè tota 40. diſtinctio ſecundi ſententiarum Lumbardi,Augustinus. vbi & iſtam ſententiam planè tenet, & per Auguſtinum confirmat; Ait enim, Originale peccatum dicitur fomes peccati, ſcilicet concupiſcentia, vel concupiſcibilitas, quae dicitur lex membrorum, ſeu languor naturae, ſiuè tyrannus qui eſt in membris noſtris, ſiuè lex carnis. Vndè Auguſtinus in libro De baptiſmo paruulorum; Eſt in nobis concupiſcentia, quae non eſt permittenda regnare; ſunt & eius deſideria, quae ſunt actuales concupiſcentiae, quae ſunt arma Diaboli, quae veniunt ex languore naturae; Languor autem iſte eſt tyrannus qui mouet mala deſideria. Et infra; Nomine autem concupiſcentiae non actum concupiſcendi, ſed vitium prauum ſignificauit, cùm eam dixit carnis legem. Vnde idem in Tractatu de verbis Apoſtoli, ait; Semper pugna eſt in corpore mortis huius, quia ipſa concupiſcentia cum qua nati ſumus, finiri non poteſt quamdiu viuimus; quotidiè minui poteſt, finiri autem non poteſt. Quae eſt autem concupiſcentia cum qua nati ſumus? vitium vtique eſt, quod paruulum habilem concupiſcere facit; adultum etiam concupiſcentem reddit. Cùm ergo cupiditas ſit tam pugnax, tam efficax, & tam multipliciter actuoſa, quomodo eam reprimit, minuit, & ſuperat charitas, ſi penitus nihil agat, ſi nihil penitus moueat, ſi ſit penitus otioſa? Non ſic autem, non ſic ſentit Apoſt. 1. ad Cor. 13. Charitas,1. Cor. 13. inquiens, patiens eſt, benigna eſt, non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non eſt ambitioſa, non quaerit quae ſua ſunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet ſuper iniquitate, quaſi diceret euidenter; Non haec ſed contraria horum facit; quare & ſtatim ſubiungit; Congaudet autem veritati, omnia ſuffert, omnia credit, omnia ſperat, omnia ſuſtinet. Quod & Aug. de 4. virtutibus charitatis; Quod omnia tolerat, omnia credit, omnia ſperat,Augustinus. omnia ſuſtinet, pulchrè monſtrat. Vnde inter caetera, in perſona Abrahae, cui ſecundam harum virtutum attribuit, ita dicit; Virtus charitatis in me manens omnia credit, & facit, & dicit. Audio enim eam ſine ſtrepitu vocis intus ad cor loquentem, & infra; O charitas quae tantum potes in hac pugna mortalitatis adhuc ſollicita, quantum poteris in illa perfecta pace ſecura? Qui & Enchirid. penult. Minuitur, inquit, cupiditas charitate creſcente, donec veniat hic ad tantam magnitudinem qua maior eſſe non poſsit; ibi autem quis explicet quanta charitas erit, vbi cupiditas, quam coërcendo ſuperet, nulla erit? quando ſanitas ſumma erit, quando contentio mortis nulla erit? Idem ad Anaſtaſium ſicut allegat Petrus 2. Sent. diſt. 26. Sine ſpiritu non eſt voluntas hominis libera. Cùm enim cupiditatibus vincatur, non eſt libera ad bonum, niſi liberata fuerit, non autem liberatur, niſi per Spiritum charitas diffundatur in cordibus. Non eſt libera voluntas niſi gratia eam liberet per legem fidei, id eſt, non eſt libera ſine fide operante per dilectionem, & illa ſufficienter & verè bona eſt: Non enim eſt fructus bonus, qui de charitatis radice non ſurgit: Si verò aſsit fides operans per dilectionem, fit delectatio boni. Qui & de ſpiritu & litera, 13. Non eſt, inquit, fructus bonus, qui de charitatis radice non ſurgit; qui & recitante Petro, 3. Sentent. diſt. 31. ſic ait; Radix omnium malorum eſt cupiditas, & radix omnium bonorum eſt charitas. Sed qualis radix eſt charitas? viua, an mortua? non mor • ua; conſtat planè: & quomodo viua ſi nihil viuidi operis ſiue fructus germinet, aut producat? Qui etiam ſuper Pſalmum 31. Sermon. 1. tractans illud Apoſtoli ad Rom. 13. Plenitudo legis eſt dilectio ſeu charitas, ſecundum aliam tranſlationem, ſic ait; Nunquid charitas permittit aliquid mali te facere ei quem diligis? ſed fortè tantummodò mali nihil facis, nec aliquid boni. Ergo nec charitas permittit te non patrare praeſtare quicquid potes ei quem diligis. Nonne illa eſt charitas quae orat etiam pro inimicis? ergo non deſerit amicum, qui benè optat inimico. Itaque ſi fides ſine dilectione ſit, ſine opere erit. Ne autem multa cogites de opere fidei adde illi ſpem & dilectionem, & noli cogitare quod opereris; nam ipſa dilectio vacare non poteſt.Gregorius. Cui etiam concordanter Greg. hom. 27. ſuper Euang. exponens illud Iohan. 15. Hoc eſt praeceptū meum vt diligatis inuicem, ita dicit; Omne mandatum de ſola dilectione eſt, & omnia vnum praeceptum ſunt, quia quicquid praecipitur in ſola charitate ſolidatur. Vt enim multi arboris rami ex vna radice prodeunt, ſic multae virtutes ex vna charitate generantur, nec habet aliquid viriditatis ramus boni operis, ſi non manet in radice charitatis. Praecepta ergo dominica & multa ſunt, & vnum; multa ſunt per diuerſitatem operis, vnum in radice dilectionis. Qui & infra hom. 30. Nunquā, inquit, Dei amor eſt otioſus; operatur enim magna, ſi eſt; ſi verò operari ronuit, amor non eſt. Dicit que Petrus 2. Sent. diſt. 26. Quòd ipſa gratia non eſt otioſa,Lumbardus. ſed meretur augeri, vt aucta mereatur & perfici. Rurſum Apoſt. ad Gal. 5. dicit; Quòd fides per charitatem operatur; & iterum 1. ad Cor. 15. Gratia, inquit, Dei ſum id quod ſum, Gal. 5. 1. Cor. 15. & gratia eius in me vacua non fuit, ſed abundantius illis omnibus laboraui, non ego autem, ſed gratia Dei mecum. Quis ergo dixerit charitatē ſeu gratiam nihil penitus operari? Si quis ſic ſenſerit, legat libros, & expoſitiones Auguſtini & aliorum Doctorum ſuper autoritates iſtas, & plurimas altas ſimiles, & definet ſic ſentire. Hoc idem teſtantur autoritates quamplurimae capitulis proximis allegatae; inter quas ille Aug. Hypognoſt. 60. De bono perſeu. 48.36. huius, & 1. ad Simplic. 24. & ille Anſelmi De concordia, & de veritate tactae capitulo proximo ſunt expreſſae. Quis etiam vel atrium exterius Theologiae parum ingreſſus, illam diuiſionem communiſsimam de gratia operante & cooperante ignoret? cùm omnes poenè Doctores atque diſcipuli creberrimè hanc affirment. Vnde & Petrus, ſecundo Sententiarum, Diſtinct. 5.26.27. & 29. ipſam diligenter explanat. Qui & diſtinct. 25. vlt. loquens de libertate naturae & gratiae. Vtramque inquit, Libertatem notat Apoſtolus, cùm ex perſona hominis non redempti, ait, velle adiacet mihi, perficere autem non inuenio, ac ſi diceret; Habeo libertatem naturae, ſed non habeo libertatem gratiae, ideo non eſt apud me perfectio boni. Nam voluntas hominis quam naturaliter habet, non valet erigi ad bonum efficaciter volendum, vel opere implendum, niſi per gratiam liberetur, & adiuuetur, vt perficiat, quia, vt ait Apoſtolus, Non eſt volentis velle, neque currentis currere, id eſt operari, ſed miſerentis Dei, qui operatur in nobis velle & operari bonum, cuius gratiam non aduocat hominis voluntas, vel operatio, ſed ipſa gratia voluntatem praeuenit praeparando vt velit bonum, & praeparatam adiuuat ne fruſtra velit, id eſt vt perficiat; & diſt. 26. immediatè ſubiungit, Haec eſt gratia operans & cooperans; Operans enim gratia praeparat hominis voluntatem vt velit bonum, gratia cooperans adiuuat ne fruſtra velit:Auguſtinus. Vnde Auguſtinus in libro de gratia & libero arbitrio, Cooperando Deus in nobis perficit, quod operando incipit, quia ipſe vt velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens: Vt ergo velimus operatur; cùm ergo volumus, & ſic volumus, vt perficiamus, nobis cooperatur; tamen ſine illo vel operante vt velimus, vel cooperante cùm volumus, bona pietatis opera, nihil valemus. Et ſubdit Petrus, Ex his verbis ſatis aperitur, quae ſit operans gratia, & quae cooperans; Operans enim eſt quae praeuenit voluntatem (Ea enim liberatur & praeparatur hominis voluntas vt ſit bona, bonum que efficaciter velit) Cooperans verò gratia voluntatem iam bonam ſequitur adiuuando; vbi & infra allegat Auguſtinum de praedeſtinatione Sanctorum dicentem, quod gratia non datur ſecundum alia merita, ſed efficit omnia bona merita. Diſtinctione quoque vigeſima ſeptima ita ſcribit, Quidam non ineruditè tradunt, virtutem eſſe mentis bonam qualitatem ſiue formam, quae animam informat, & ipſa non eſt motus, vel affectus animi, ſed ea liberum arbitrium iuuatur, vt ad bonum moueatur, & erigatur; & ita ex virtute & libero arbitrio naſcitur bonus motus vel affectus animi; vbi & ſtatim oſtendit dicit ſic eſſe de gratia & voluntate humana. Et infra, In bonis merendis cauſae principalitas gratiae attribuitur, quia principalis cauſa bonorum meritorum eſt ipſa gratia, qua excitatur liberum arbitrium, & ſanatur at que iuuatur voluntas hominis vt ſit bona, quae ipſa etiam donum Dei eſt, & hominis meritum, imò gratiae, quia ex gratia principaliter eſt, & gratia eſt: Vnde Auguſtinus ad Sixtum Presbyterum, Quid eſt meritum hominis ante gratiam, cum omne bonum meritum noſtrum non in nobis facit niſi gratia? Ex gratia enim, vt dictum eſt, quae praeuenit & ſanat arbitrium hominis, & ex ipſo arbitrio procuratur in anima bonus affectus, ſiue bonus motus mentis, & hoc eſt primum hominis bonum meritum; ſicut verbi gratia ex fide, virtute, & hominis arbitrio generatur in mente bonus quidam motus, & remunerabilis, ſcilicet ipſum credere, ita ex charitate & libero arbitrio alius quidam motus prouenit valde bonus, ſcilicet diligere: ſic de caeteris virtutibus intelligendum eſt. Idem 3. ſentent. diſt. 36. dicit, quòd charitas eſt mater omnium virtutum, ſed qualis mater? ſterilis, an foecunda? & quomodo ſterilis cùm ſit mater? ſi autem ſit foecunda, quomodo nihil parit? Hic autem multi Pelagianorū amici conantur multipliciter reſpondere, qui tamen omnes in hoc vno concordant, quod gratia virtus creata ſeu charitas non verè & propriè efficit actus bonos ſecundū ſubſtantiam actuū, ſed vel omninò non efficit, vel tantum efficit aliquo modo improprio & tranſūpto. Aliqui nam que dicunt quòd gratia ſeu charitas virtus creata nullo modo efficit actus bonos, ſed gratia & charitas increata quae eſt Deus & Spiritus Sanctus Dei, & ſic intelligunt omnes autoritates dicentes gratiam ſeu charitatem efficere quenquam actum. Sed iſti etſi poſſent vtcunque ſubterfugere iſto modo quaſdam autoritates praemiſſas, rationes tamen non poſſunt. Quiſquis etiam catholicus Authoritates huiuſmodi quaſdam in ſuperficie literae, quaſdam verò parum interius ſanis oculis intuetur, ſtatim poteſt percipere alium intellectum, de gratia ſcilicet & charitate creata. Vnde & Petrus 2i. ſent. diſt. 27 inter caetera ſuperiùs allegata, Cùm, inquit, ex gratia dicuntur eſſe bona merita & incipere, aut intelligitur gratia gratis dans, id eſt, Deus, vel potiùs gratia gratis data, quae voluntatem hominis praeuenit, (Non enim eſſet magnum, ſi haec à Deo dicerentur eſſe, à quo ſunt omnia) ſed potius eius gratia gratis data intelligitur, ex qua incipiunt bona merita, quae cùm ex gratia ſola eſſe dicantur, non excluditur liberum arbitrium, quia nullum meritū eſt in homine adulto quod non ſit per liberum arbitrium, ſed in bonis merendis eſſe cauſa principalitas gratiae attribuitur, quia principalis cauſa bonorum meritorum eſt ipſa gratia qua excitatur liberum arbitriū, & ſanatur at que iuuatur voluntas hominis, vt ſit bona. Alij verò dicunt, quod ideo dicitur gratia efficere bonū actum, quia excitat voluntatem vt ipſa efficiat bonū actum. Sed hi etiā per rationes praemiſias rationabiliter conuincuntur. Itē ſi gratia excitet voluntatē, mouet aliqualiter voluntatē, & aliquem actum agit, & ſi hoc faciat praeueniendo voluntatē nondum agentē, cut non poteſt ſimili ratione coagere actū meritorium cum ipſa agente? quis etiam niſi ingratus gratiae, dabit gratiae Dei actum peiorem ſeu minus bonum, & proprijs naturalib, magis bonum? quis enim ignorat actum meritorium eſſe incomparabiliter meliorem, quàm nudam excitationem ad illum, cum qua ſtat nihil mereri, imò peccare; hoc autem non ſinunt ſuperioribus capitulis allegata. Poſſet quoque homo vel Angelus velle, & facere ſine huiuſmodi excitante, cùm nihil coagat hic nec ibi; quare & ſine gratia implere omnia Dei mandata, quod eſt error Pelagij, ſicut capitulum proximum recitauit. Poſſet inſuper voluntas humana ſimiliter à non gratia excitari, puta à ratione, à virtute morali, à Doctore, ab inſtinctu ſeu inclinatione naturali, ab alijſque diuerſis; haec igitur alia ſine gratia ſufficiunt ad faciendum mandata. Secundum hoc etiam voluntas creata eſſet principalior cauſa meriti, quàm gratia; haec enim principaliter imò ſingulariter efficit meritum, illa verò tantummodò excitat ad agendum: hoc autem eſt planè contra Apoſtolum ſuperiùs allegatum, Abundantiùs illis omnibus laboraui, non autem ego, ſed gratia Dei mecum. Quomodo namque debet iſtud intelligi, niſi quòd non ego principaliter & gratia inſtrumentaliter, ſed è contra, quod & planè teſtatur dictum Lumbardi contra reſponſionem proximam allegatum. Alij aeſtimant quòd gratia facit actus bonos, non effectiuè, ſed tantùm formaliter, ſicut albedo facit ſubiectum album, & anima animatum, & quaelibet forma ſuum formatum: Sed iſta poſſunt refelli per rationes & autoritates praemiſſas. Item gratia quae eſt habitus infuſus, non eſt forma naturalis & eſſentialis actus volendi ipſius grati, ſicut nec aliquis habitus ſui actus; eſt enim actus actualior habitu, nec ſubiectum habitus naturale, nec compoſitus ex habitu & alio actu ſicut ex forma & materia, ſed eſt ſimplex; nec gratia eſt cauſa materialis actus boni, puta debitae dilectionis Dei & proximi, nec cauſa finalis ſicut nullus ignorat; nec cauſa efficiens vt hi dicunt; poſſet ergo homo facere illum actum, & implere mandata ſine gratia, ex naturalibus ſuis tantum ſicut Pelagius delirabat; nulla enim cauſa deficeret requiſita. Siquis autem dixerit, quòd gratia eſt forma impropriè, & accidentalis actualis quodammodo actus boni, quia videlicet informat voluntatem illum agentem, incidit in pelagus Pelagij ſupra dictum. Habet etiam dicere conſequenter quòd omnis actus à tali voluntate procedens eſt bonus & gratus, quia gratia ſimiliter informatus, quod non eſt verum de actibus paruulorum, nec de actibus omnibus adultorum, quia non de actibus indifferentibus venialibuſ que peccatis. Eadē etiam ratione omnis actus ſapientis eſſet ſapiens, ſapienterue factus, temperati temperatus, temperatèue factus, & eodem modo de virtutibus & vitijs vniuerſis, quodnullus dubitat eſſe falſum. Iſti quoque contra Apoſtolum ponunt gratiam vacuam, id eſt otioſam, ſicut gloſſa exponit; quare videntur gratia vacui & inanes. Alij adhuc putant, quòd ideò gratia dicitur agere bonos actus, quia ligat & reprimit concupiſcentiā repugnantem, qua ligata grata voluntas efficit gratos actus. Sed iſtos rationes & autoritates praemiſſae conuincunt. Quomodo etiam gratia ligat & reprimit concupiſcentiam repugnantē, ſi penitus nihil agat, ſicut ſuperius tangebatur? aut ſi gratia ad repreſsionem concupiſcentiae quicquam agat, cur non ad productionem actus boni ſimili ratione, ſicut contra 2am reſponſionē ſuperius eſt argutum? Item homines in gratia conſtituti habent quando que concupiſcentiam ita fortem, & aliquoties fortiorem quàm homines gratia deſtituti, ſicut vita multorum ſanctorum, & ſpecialiter S. Paulus 1. ad Cor. 12. de ſcipſo euidenter oſtendunt. Poſſunt ergo tales homines gratia deſtituti facere actus bonos, & implere Dei mandata, ſicut & tales in gratia conſtituti. Quare & iſti ſicut priores pelagi Pelagiani voragine abſorbentur. Hoc idem poteſt & aliter ſic oſtendi; quia quantum concupiſcentia ligatur, & ſedatur per gratiam, tantum poſſet ſedari per virtutes morales, per medicinam, per alterationem naturalem, & in quibuſdam per complexionem propriam naturalem. Poſſent ergo tales virtute naturae, ſine huiuſmodi gratia ſeruare omnia Dei mandata; quare & iſti in pelagus Pelagij relabuntur. Ad idem, ſi gratus, concupiſcentia per gratiam parùm repreſſa, poteſt producere magnum actum, magnumque meritum, poteſt & non gratus per concupiſcentiam in modico ampliorem modicum amplius impeditus, ſimilem actum producere, licet proportionaliter fortè minorem, & fortè tanto meliorem quanto difficiliorem, ſicut capitulum proximum arguebat: cauſae namque ſimiles inaequales producunt effectus ſimiles inaequales. Vnde Philoſophus 3. de Coelo 72. reprobans ponentes ignem ardere propter angulos, propter acutiem ſcilicet angulorum; Si, inquit, calefacit & ardet ignis propter angulos, omnia erunt elementa calefactiua; magis autem fortè alterum altero; Omnia enim habent angulos, puta & quod octo baſium, & quod duodecim baſium, & pyramis, Democrito autem & ſphaera, angulus quidem ens ardet; quare differunt eo quòd magis & minùs. Item tunc Angelus & homo in ſtatu innocentiae ante lapſum, nequaquam indiguit gratia ad merendum; non enim habebat concupiſcentiam reluctantē, cuius oppoſitum cap. proximum oſtendebat. Vnde & Auguſt. Enchir. 87.Augustinus. Illam, inquit, immortalitatem in qua poſſet non mori natura humana perdidit per liberum arbitrium; hanc in qua non poſsit mori, eſt acceptura per gratiam, quam iuerat, ſi non peccaſſet, acceptura per meritum, quamuis ſine gratia nec fuerat tunc, nec vllum meritum eſſe potuiſſet. Quia etſi peccatum in ſolo erat libero arbitrio conſtitutum, non tamen iuſtitiae retinendae ſufficiebat liberum arbitrium, niſi participatione immutabilis boni diuinum adiutorium praeberetur. Hoc idem & Petrus 2. Sentent. diſt. 5.24. & 29. probat, & tenet. Alij opinantur quòd ideo gratia dicitur facere actus bonos, quia characterizando animam Domino, & veſte Domini induendo, reddit eam terribilem aduerſariae poteſtati, vt eam non audeat aggredi, ſicut aliam, quae his caret; ſic que poteſt anima talis grata, grata opera liberè operari. Sed hi vt proximi in puteum interitus, in Pelagij pelagus propellentur. Alij arbitrantur, quòd ideo gratia dicitur efficere actus bonos, quia liberat & iuſtificat hominem à peccato, quod impediuit eum nè faceret actus bonos. Sed iſti per rationes & autoritates principales; & etiam contra 4tam reſponſionem praemiſſas, cum Patre eorum Pelagio refellentur. Pelagiani etiam propter iſtam ſententiam ſpecialiter reprobantur: Ponunt enim, vt recitat Auguſtinus de gratia & lib. arbitrio 16. quòd illa gratia ſola non ſecundum merita noſtra datur, qua nobis dimittuntur peccata; illam verò quam expectamus in fine, ſcilicet vitam aeternam ſecundum merita noſtra dari, intelligentes merita noſtra exiſtere nobis à nobis, non à gratia Dei neque à Deo. Vndè Auguſtinus recitato iſto Pelagianorum errore, ſubiungit, reſpondendum eſt eis, Si merita noſtra ſic intelligerent, vt etiam ipſa dona Dei eſſe cognoſcerent, non eſſet reprobanda iſta ſententia quoniam verò merita humana ſic praedicant, vt ea ex ſemetipſo habere hominem dicant, prorſus rectiſſimè reſpondet Apoſtolus, Quis enim te diſcernet? quid autem habes quod non accepiſti? ſi autem acceperis, quid gloriaris quaſi non acceperis? Prorſus talia cogitanti veriſſimè dicitur, dona ſua coronat Deus, non merita tua. Si tibi à te ipſo non ab illo ſunt merita tua, mala ſunt quae coronat Deus; ſi autem bona ſunt, Dei dona ſunt, per eius ſcilicet gratiā gratis datam. In Mileuitano quo que concilio contra Pelagianos celebrato, cui interfuit Auguſtinus vt patet Epiſtola 134. inter eius Epiſtolas, & habetur in Canone de Conſecrat. diſtinct. 4. concorditer eſt ſancitum, vt quicunque dixerit gratiam Dei qua iuſtificamur per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum ad ſolam remiſſionem peccatorum valere, quae iam commiſſa ſunt, non adiutorium vt non committantur, anathema ſit. Sunt autem & multae aliae reſponſiunculae tortuoſae, quae per praemiſſa hic & prioribus capitulis iuuante Dei gratia, imò principaliter operante, faciliter dirigentur. Poſt haec autem obijcitur contra iſta; Nam ſi gratia propriè efficiat actum gratum, gratus facilius & fortius & delectabilius operabitur quam non gratus. Iſte nam que habet magnum adiutorium gratiae, ille nullum; cuius oppoſitum, vt videtur, per experimentum oſtendunt ingratiſsimi peccatores. Item ſit A totus vnus actus meritorius factus à gratia & voluntate humana; Et B. pars A facta à gratia; C verò pars eius facta à voluntate humana tantum; ergo C eſt meritorium, ſeu A pro C tantum, quia C tantum fit ab hominis libera voluntate; In ipſa namque meritum omne conſiſtit. Item praeſtituat ſibi homo certum gradum dilectionis, quem haberet ſine gratia coagente; tunc ſi diligat gratia coagente, diliget vltra illum gradum; diliget ergo ſaltem tam intenſe, violentè & inuitè; quare non meritoriè. Gratia ergo ſi ponatur actiua, tollit meritum & arbitrij libertatem. Item gratia & voluntas humana vel ſunt aequè potentes, vel non aequè, ſi aequè, vtra que poteſt impedire reliquam nequid agat, ſicque gratia poſſet violenter prohibere hominem nè peccaret, & nè vellet hoc vel illud: ſic que omnis habens huiuſmodi gratiam, eſſet finaliter confirmatus: ſi non aequè, aut ergo gratia eſt potentior vel voluntas; ſi gratia, redit abſurditas proxima; poteſt quoque gratia facere voluntatem velle inuitè, inuitamque detinere in actu volendi: Si voluntas ſit potentior gratia, poteſt debilitari voluntas, vel fortificari gratia, donec ſit aequè potens vel potentior, quod ſi ponatur reponitur difficultas. Item cum gratia ſit agens irationabile, irrationale, & non ex electione, ſi ſit agens, neceſſario ſemper agit ſecundum vltimum ſuae potentiae quantum poteſt; quamcunque ergo actionem cuiuſcun que ſpeciei vel gradus agit ſemel gratia ſiuè gratus, & ſemper. Nec etiam videtur conſonum rationi, quòd agens irrationale agat actum liberum, & liberè, ſed neceſſitate naturae. Item tunc non eſſet in poteſtate hominis ſeruare mandata, ne que ſaluari; cum non ſit in poteſtate ſua habere huiuſmodi gratiam neceſſariò requiſitam. Multa quo que ſimilia poſſent opponi, ſed iſtis ſolutis patebit ſolutio aliorum ſimilium Dei gratia reuelante. Ad has autem ingratas inſtantias iuuante gratia reſpondendum. Pro prima igitur quis Theologus dubitat charitatem & gratiam facere iugum Domini ſuaue, & onus eius leue, cum tot Doctores doceant hoc, tot locis? Quod & videns ille Dei ſecretarius Eſaias, Qui, inquit, dat laſſo virtutem, & his, qui non ſunt, fortitudinem & robur multiplicat. Deficient pueri, & laborabunt, & iuuenes in infirmitate cadent. Qui autem ſperant in Domino mutabunt fortitudinē, aſſument pennas ſicut Aquilae,Eſaias. currēt & non laborabunt; ambulabunt & non deficient, Eſa. 40. Quocirca de malis in perſona malorū Sapiens ita dicit, Laſſati ſumus in via iniquitatis & perditionis,Sapiens. & ambulauimus vias difficiles; vias autem Domini ignorauimus; quibus & multa ſimilia profert Scriptura. Verum pro ſufficientiori & ſubtiliori ſolutione huius inſtantiae aduertendum, quòd ſecundum capitulo proximo praeoſtenſa, operatio propria charitatis & gratiae eſt diligere Deum charè & gratuitè ſuper omnia finaliter propter ipſum, & ſic facere reliqua propter Deum; huiuſmodi autem dilectionem & operationem nullus carens charitate & gratia poteſt habere; ſed quamdiu his caret, neceſſariò diligit maximè proprium commodum & ſeipſum, & propter commodum proprium & ſeipſum finaliter reliqua operatur. Dilectio ergo & operatio charitatis ſeu gratiae, ſiue chari & grati, procedens à charitate & gratia differt ſpecificè à dilectione & operatione non chari & non grati. Sicut enim obiecta dilectionum & dilecta finaliter differunt ſpecie, ſic & propriae dilectiones eorum: ſic enim eſt in cognitione & viſione propria & diſtincta; alias etiam omnes volutiones & dilectiones eſſent eiuſdem ſpeciel ſpecialiſsimae, & omnes cognitiones & viſiones ſimiliter; & ita de potentijs alijs,Philoſophus. & operationibus proprijs quibuſcun que . Vnde & Philoſophus, 8. Eth. 3. Ex hoc quòd ſunt tres ſpecies amabilium, ſcilicet vtile, & delectabile, honeſtum ſeu virtus, oportet tres eſſe ſpecies amationum & amicitiarum: Dicit enim, differunt autem haec adinuicem ſpecie; & amationes ergo & amicitiae aequales numero amabilibus. Et infra 7. Altera autē eſt amicitiae ſpecies, quae ſecundū ſuperabundantiam, puta patri ad filium, & totaliter ſeniori ad iuniorem, viroque ad vxorem, & omni imperanti ad imperatum: Differunt autem hae adinuicem; non enim eadē parentibus ad filios, & imperantibus ad imperatos, ſed neque patri ad filium, & filio ad patrem; neque viro ad vxorem, & vxori ad virum; Altera enim vnicuique eorum virtus & opus, altera autem & propter quae amant, alterae igitur & amationes & amicitiae.Anſelmus. Anſelmus quoque De libero arbitrio, 7. facta diſtinctione de voluntate, in inſtrumentum naturale, quo volumus, & in vſum ſeu opus illius, ſubiungit; Illa quae opus eſt tam multiplex eſt quàm multa, & quàm ſaepe volumus, ſicut & viſus qui eſt opus, & viſio nominatur tam numeroſus eſt quàm numeroſa, & quàm numeroſè videmus. Hoc idem poteſt & breuiter Theologicè ſic oſtendi; Si non gratus poſſet diligere & facere quodlibet dilectione & factione eiuſdem ſpeciet cum grato, poſſet ſine gratia ſimiliter implere omnia mandata, ſicut gratus, quod eſt error Pelagij, ſicut capitulum proximum manifeſtat. Dilectio ergo grati ex gratia & non grati ſunt ſpecie differentes. Poteſt tamen gratus quandoque diligere & operari, non ex gratia ſed ex amicitia naturali, ex affectione commodi, ex appetitu delectabilis & vtilis ſibi ipſi faciendo actum indifferentem, vel etiam veniale peccatum. Vel ergo inſtantia comparat actum grati ex gratia procedentem ad actum quemcunque non grati, & tunc illi differunt ſpecie, nec aliquod experimentum oſtendit, quòd non gratus poteſt ita fortiter agere actum eiuſdem ſpeciei cum actu grati ex gratia procedente; quare non inſtat; vel comparat actum grati non ex gratia procedentem ad actum non grati ſimilem ſpecie, & ſic benè poſſunt aequè fortiter agere, quia gratia non coagit, nec adiuuat ibi gratum; quare nec inſtantia iſta inſtat. Pro ſecunda, ſciendum quod illa nullo modo procedit, quia ſimiliter poſſet oſtendi, quòd Deus non agit actum meritorium voluntatis, cuius oppoſitum patet ex tertio huius, & quarto, & multis capitulis alijs praelibatis. Imaginatur etiam vnum falſum: Si enim A habeat, & ſicut habet, partes diuerſas, tam gratia quàm voluntas efficit ipſum totum, & quamlibet eius partem non diuiſim ſed coniunctim, non ſucceſsiuè ſed ſimul, ſicut Deus & voluntas; ſicut etiam duo homines trahunt nauem. Vnde Bernardus De gratia, & libero arbitrio, viceſimo tertio; Ad hoc, inquit, gratia praeuenit liberum arbitrium, vt iam ſibi deinceps cooperetur, ita tamen quod à ſola gratia caeptum eſt pariter ab vtroque perficitur, vt mixtim non ſingillatim, ſimul non viciſsim per ſingulos effectus operetur, non partim gratia, partim liberum arbitrium, ſed totum ſingula opere indiuiduo peragunt, totum quidem hoc, & totum illa, ſed vt totum in illa, ſic totum ex illa. Tertia tollitur, ſicut ſecunda: Similiter namque poſſet oſtendi, quòd Deus non agit actum liberum & meritorium voluntatis. Quae & ex abundanti nihilominus ſoluitur, ſicut prima: Non enim poteſt homo ſine gratia diligere ſub aliquo gradu dilectione illius ſpeciei, cum dilectione à gratia procedente. Vt tamen radicem eius effodiam, dico quòd licet non gratus poſſet diligere ſimiliter ſpecie, ſicut gratus ex gratia, inſtantia non inſtaret: Non enim ipſum faceret violentè & inuitè velle aut tam intenſè velle; ſed de volente & reluctante faceret gratis volentem, & voluntariè diligentem; Hoc enim eſt propriū gratiae, ſicut praemiſſa hic de gratia manifeſtant. Quod & ſpecialiter manifeſtat conuerſio S. Pauli, & ille quem ad preces Sancti Stephani fundatoris Grandimontenſis ordinis, diuina gratia conuertebat. Refert ſiquidem Williamus de Aluernia partis tertiae ſui tripartiti 22 hoc modo, pro quodam tali, qui etiam prohibebat, ne pro eo oraretur, & qui dicebat ſe nolle vllo modo obtinere gratiam poenitentiae vel conuerſionis, eo inuito & renitente orationem fecit pro eo ſanctus Stephanus inſtitutor Grandimon. ordinis cum conuentu ſuo, & exauditus fuit. Cùm enim pro illo oraſtent, venit ad eos homo ille annuntians eis, qualiter viſitatus eſſet, & faciens confeſſionem de peccatis cum multa deuotione & lacrymis poenitentiam egit: Peccat etiam grauiter eò quòd ignorat elenchum. Quomodo namque repugnant, quod aliquis nunc vult vnum, & priùs noluit illud, aut voluit eius oppoſitum? quae repugnantia? aut quare vult talis inuitè? Exempli ſiquidem cauſa, ponatur quòd iſte praeſtituit ſibi heri, quod hodiè paſceret vnicum pauperem; & quòd hodie vberiori gratia viſitatus velit paſcere duos, & paſcat, quae violentia? quae repugnantia inter iſta? Videtur quoque multum probabile quod homo poteſt cum gratia & ex ipſa velle quantumcunque remiſſè: Poteſt ergo homo ex gratia diligere ſub tanto gradu, quantum ſibi praeſtituit, & quantum fuiſſet ſine gratia habiturus, & etiam ſub minori. Quarta peccat vt tertia, & ſecunda: ſic enim poſſet probari quòd Deus non agit liberos actus noſtros, & etiam quod gratia confirmationis violentaret voluntatem confirmati ad non peccandum, & ad beatificum actum ſuum, quae tamen vt tertia poteſt ſolui. Quinta ſi quid probaret, probaret ſimiliter quòd nec finis, nec ſpecies eius in anima, nec eius cognitio mouerent volentem, nec aliquo modo efficerent actum liberum voluntatis contra praemiſſa 19. & 21 o. huius. Quis etiam Philoſophiam parum ingreſſus, non legit illud capitulum 3i. de Anima, De mouente; vbi ſatis oſtenditur quòd phantaſia eſt vna cauſa mouens animalia, & intellectus homines proceſſiuè; quod quomodo debet intelligi, niſi quod phantaſia eſt vna cauſa efficiens appetitus in illis; intellectus verò, ſcilicet ſpecies obiecti in intellectu, ſeu actus intelligendi, ipſa ſcilicet intellectio, voluntatis in iſtis, quo & qua mouentur animalia & homines proceſsiuè, ſicut euidenter colligitur ex proceſſu? Quis non videt illum proceſſum 12. Metaphyſ. vbi oſtendit Philoſophus quòd primum mouens quod eſt Deus, mouet, vt dicit noua tranſlatio, ſicut appetibile & intelligibile mouent non mota, & ſicut amatum; & ſicut dicit tranſlatio quam Auerroes exponit, mouet ſicut deſideratum & intellectum, & ſicut amatum. Super quod Auerroes comment. 36. Hoc, inquit, mouens eſt mouens quia agit motum, & quia eſt finis motus; haec autem differunt in nobis, ſcilicet id quod mouet nos in loco, ſecundum quod eſt agens, & quod mouet nos ſecundum quod eſt finis; & habet duplex eſſe; in anima, & extra animam: Quod enim eſt in anima, eſt agens motum, ſecundum verò quod eſt extra animam eſt mouens ſecundum finem; verbi gratia, quoniam balneum duplicem habet formam, in anima, & extra animam; & extra illlam formam quae eſt in anima deſideramus aliam formam, quae eſt extra animam, & propter illam formam quae eſt in anima deſideramus aliam formam quae eſt extra animam; Forma igitur balnei in quantum eſt in anima, eſt agens deſiderium & motum; ſecundum autem quod eſt extra animam, eſt finis motus non agens. Hoc idem & ratio manifeſtat; Agnitio namque eſt neceſſario praeſuppoſita volutioni; eſt ergo aliqua cauſa eius ſicut in ſuperioribus eſt oſtenſum; & non cauſa materialis, formalis, neque finalis; eſt ergo efficiens cauſa eius: & haec videtur ratio Philoſophi tertio de Anima, vbi fuerat allegatus. Eſt etiam cognitio naturaliter & eſſentialiter prior volutione, quare & aliqua cauſa eius, ſicut decimo tertio huius patet, &c. ſicut prius. Ex his autem cognoſcitur quod non eſt diſſonum rationi ſicut ſexta ſupponit, quod agens irrationabile liberum actum agat, imò neceſſaria ratio hoc requirit; quod tamen ſolum agens irrationabile hunc faceret, eſſet, ſed quod cum rationabili hunc faciat, nullo modo diſſonat rationi. Vltima verò inſtantia eſt purè Pelagiana. Probaret enim gratiam non eſſe neceſſario requiſitam ad obſeruantiam mandatorum, nec ad ſalutem perpetuam conſequendam, nec magis obuiat dicenti gratiam eſſe actiuam, quàm non actiuam, dum tamen dicat ipſam requiri neceſſariò ad ſalutem, ſicut neceſſe eſt quemlibet dicere, qui Pelagianam haereſin noluerit profiteri, ſicut priora capitula manifeſtant.

CAP. XLI. Quòd gratia prius naturaliter quàm voluntas humana efficiat actus bonos.

OStenſo quidem quòd gratia cum voluntate efficit bonos actus; vlcerius inquirendum nunquid ambae aequè primò ſecundum naturam, vel altera priùs naturaliter reliqua; & ſi ſic, quae illarum. Puto autem quòd gratia gratis infuſa priùs naturaliter voluntate faciat actus bonos: Voluntas enim humana peccati grauedine ſeu naturae in tantum deprimitur, quòd non poteſt niſi ſe & commodum ſuum diligere finaliter propter ſemetipſam, ſcilicet voluntatem, niſi virtute gratiae erigatur ad Deum ſuper omnia propter ſeipſum tantummodo gratuito diligendum, ſicut 39um probat. Huiuſmodi autem erigens neceſſario praeuenit ſic erectum in aſcenſione illius, ſicut videtur patere de lapide ſuperiùs eleuato; maximè autem quia anima ſic depreſſa non poteſt per ex ſe in aſcenſionem aliquam illius ſpeciei, ſicut proximo huius patet: Sicut enim homo grauis & debilis iacens in terra, non potens multum nec modicum ſe per ſe ertgere, poteſt tamen cum alio ipſum praeueniente & continuè praeerigente, & ne recidat continuè ſuſtinente, quodammodo coerigere ſemetipſum & ad hoc quòd ſe erigat, indiget neceſſario in principio, & continuè huiuſmodi praeerigente, & continuè ſuſtinente, ſic voluntas creata gratia deſtituta, gratiaue adiuta. Hoc autem nedum eſt verum propter depreſsionem liberi arbirrij per peccatum, verùm propter grauedinem liberi arbitrij naturalem, qua ad principaliter diligendum ſe & proprium commodum &c. propter iſta naturaliter alligatur, nec valeret valet aſcendere ad aliquid ſupra ſe, puta Deum ſuper ſe &c. gratuitè diligendum, niſi per gratiam praeueniatur & erigatur continuè, & ne recidat, continuè ſuſtentetur, ſicut ex 39o & 40o huius patet. Hoc autem totum videtur Daniel congruè figuraſſe cùm dixit,Daniel. Non remanſit in me fortitudo, ſed & ſpecies mea immutata eſt in me, & emarcui, nec habui quicquam virium, & audiui vocem ſermonum eius, & audiens iacebam conſternatus ſuper faciem meam, & vultus meus haerebat terrae, & ecce manus tetigit me, & erexit me ſuper genua mea, & ſuper articulos manuum mearum, & dixit ad me, Daniel, vir deſideriorum, Intellige verba, quae ego loquor ad te, & ſta in gradu tuo; nunc enim ſum miſſus ad te. Cumque dixiſſet mihi ſermonem iſtum, ſteti tremens, & ait ad me: Noli metuere Daniel, Dan. 10. Vnde Gregorius 22. moralium 18. ſuper illud Iob 31. Per ſingulos gradus meos pronuntiabo illum, Nemo,Dan. 10. Gregorius. inquit, infima deſerens repentè fit ſummus, quia ad obtinendum perfectionis meritum, dum quotidie mens in altum ducitur, ad hoc proculdubio velut aſcenſionis quibuſdam gradibus peruenitur: vnde hoc aptè ſubiungitur, per ſingulos gradus meos pronuntiabo illum. Hinc Propheta dicit, Excitatus ſum, & defecit pauliſper ſpiritus meus: Quid eſt itaque quod ait, Spiritus meus, niſi ſpiritus hominis, videlicet ſpiritus elationis? & quia per occultam gratiam ad amorem Dei temperata deſuper menſura proficimus; quanto in nobis quotidiè de Dei ſpiritu virtus creſcit, tanto noſter ſpiritus deficit; qui ſpiritus erroris, quia non à nobis ſubitò funditus amputatur, benè pauliſper defeciſſe perhibetur: Tunc verò in Deo plenè perficimus cùm à nobis ipſis funditus defecerimus: Hae itaque creſcentium menſurae virtutum, ſancti viri vocibus gradus dicuntur. Quod & infra ſequenti capitulo, per illud factum Danielis ſuperius allegatum confirmans; Bene, inquit, Daniel Propheta, loquente ad ſe Domino, dum poſitionem nobis ſui corporis inſinuare ſtuduit, haec meritorum incrementa ſignificauit: Ait enim, Audiui vocem verborum, & audiens iacebam conſternatus ſuper faciem meam, vultuſque meus haerebat terrae, & ecce manus tetigit me, & erexit me ſuper genua mea, & ſuper articulos manu • m mearum, & dixit ad me, Daniel, vir deſideriorum, Intellige verba, quae ego loquor ad te, & ſta in gradu tuo, Nunc enim miſſus ſum ad te. Cumque dixiſſet mihi ſermonem iſtum, ſteti tremens, & ait ad me, Noli metuere: Quam videlicet poſitionem ſui corporis, dum verba intrinſecus loquentis audiret, nequaquam nobis tanta cura exprimeret, ſi à myſterijs vacare cognouiſſet; In Scriptura enim ſacra, Iuſti viri non ſolum quod dicunt, prophetia eſt, ſed & plerumque quod agunt. Vir itaque Sanctus interiùs myſterijs plenus, per poſitionem quoque corporis exprimit virtutem vocis; & per hoc quòd primùm in terra proſtratus iacuit, per hoc quod ſe poſtmodum manuum ſuarum articulis, & in genibus erexit, per hoc quòd ad extremum erectus quidem ſed tremens conſtitit in ſemetipſo, nobis omnē ordinem noſtri prouectus innoteſcit. Vbi & verbis Propheticis expoſitis ordinatè, ſuper vltimum, ſcilicet Noli timere, Aptè, inquit, diuina voce ſubiungitur, Noli metuere, quia cum plus ipſi, quod timeamus, agnoſcimus, plus nobis de Deo per internam gratiam infunditur quod amemus, quatenus & contemptus noſter pauliſper tranſeat in timorem, & timor tranſeat in Charitatem; vt quia quaerenti nos Deo per contemptum reſiſtimus, per timorem fugimus, & contemptu quandoque & timore poſtpoſito ſolo ei amore iungamur: Pauliſper enim eum timere dediſcimus, eique vi ſolius dilectionis inhaeremus. Appoſitis igitur quaſi quibuſdam gradibus prouectus noſtri mentis pedem prius per timorem in imo ponimus, & poſtmodum per charitatē ad alta amoris leuamus. Huic etiam conſonat dictum eiuſdem 22. Moral. 9. praemiſſum 35. huius. Huic etiam Ezech. 1. ſimiliter ſatis concordat Ezechiel, Cecidi, inquiens, in faciem meam, & audiui vocem loquentis, & dixit ad me, Fili hominis, ſta ſupra pedes tuos, & loquar tecum; & ingreſſus eſt Spiritus in me, poſtquàm locutus eſt mihi, & ſtatuit me ſuper pedes meos, Ezech. 1. His & concordat Apoſtolus, Gratiâ. inquiens, Dei ſum id quod ſum, & gratia eius in me vacua non fuit, ſed abundantius illis omnibus laboraui,1. Cor. 15. non autem ego ſed gratia Del mecum, 1. ad Cor 15. Haec autem prioritatem gratiae inſinuant euidenter. Certum eſt enim Apoſtolum laboraſſe, ipſomet teſtante. Cur ergo dicit non ego, ſed gratia, niſi vt innuat gratiam primò & principaliter quaſi efficiens principale efficere bonos actus, hominem verò non ſic, ſed ſecundatiò inſtrumentaliter & ſubſeruienter gratiae ſic agenti?Gregorius. Quare Gregorius 1. ſuper Ezechielem homilia 9. tractans verba Ezechielis & Apoſtoli iam praemiſſa, ſic ait, Eccè diuina vox iacenti Prophetae iuſſit vt ſurgeret, ſed ſurgere omninò non poſſet, niſi in hunc omnipotentis Dei Spiritus intraſſet; quia ex omnipotentis Dei gratiâ ad bona opera conari quidem poſſumus, ſed haec implere non poſſumus, ſi ipſe non adiuuat qui iubet. Sic Paulus cum diſcipulos admoneret, dicens, Cum metu & tremore veſtram ipſorum ſalutem operamini, illicò quis in eis haec ipſa bona operaretur adiungit, dicens, Deus enim eſt, qui operatur in nobis & velle & perficere pro bona voluntate. Hinc eſt quòd ipſa veritas diſcipulis dicit, Sine me nihil poteſtis facere. Et infra, ſed ſciendum eſt quòd mala noſtra ſolummodò noſtra ſunt; bona autem noſtra, & omnipotentis Dei ſunt, & noſtra, quia ipſe aſpirando nos praeuenit vt velimus, qui adiuuando ſubſequitur, nè inaniter velimus, ſed poſſimus implere quae volumus. Praeueniente autem gratia & bona voluntate ſubſequente, hoc quod omnipotentis Dei donum eſt, fit meritum noſtrum; quod benè Paulus breui ſententia explicat dicens, Plus illis omnibus laboraui, qui nè videretur ſuae virtuti tribuiſſe quod fecerat, adiunxit, Non autem ego, ſed gratia Dei mecum. Quia enim coeleſti dono praeuentus eſt, quaſi alienum ſe à bono ſuo opere agnouit, dicens, Non autem ego; ſed quia praeuenientis gratia liberum in eo arbitrium fecerat in bono, quo libero arbitrio eandem gratiam eſt ſubſecutus in opere, adiunxit, Sed gratia Dei mecum; ac ſi diceret, In bono opere laboraui non ego, ſed & ego. In eo enim quòd ſolo Domini dono praeuentus ſum, non ego; In eo autem quòd Deum voluntate ſubſecutus, & ego. His igitur breuiter contra Pelagium & Coeleſtium dictis, ad exponendi ordinem redeamus. Fili hominis, ſta ſuper pedes tuos & loquar tecum. Notandus nobis eſt ordo locutionis & operis; quia prius ſimilitudo gloriae Domini apparet vt deijciat; poſtmodum alloquitur vt reuelet; deindè ſuperabundantis gratiae Spiritum mittit, & leuat, ac ſupra pedes ſtatuit. Niſi enim aliquid De aeternitate in mente videremus, nunquam in facie noſtra penitus poenitendo caderemus. Sed iam iacentes vox Domini conſolatur, quod tamen nos facere noſtra virtute non poſſumus; ipſius ergo nos Spiritus implet & leuat, & ſuper pedes noſtros ſtatuit, vt qui proni in poenitentiam pro culpa iacuimus, recti poſtmodum in bono opere ſtemus. Ex his autem verbis Gregorij diligenter inſpectis, euidenter apparet, quòd eſt haereſis Pelagij, dicere gratiam non praecedere liberum arbitrium, ſed è contra, quod & planè teſtantur Auguſtinus, Iſidorus, & Canon, ſicut 36. huius fuerat allegatum Lumbardus. Auguſtinus. recitatum. Vndè etiam Lumbardus 2. Sent. diſt. 26. allegans Auguſtinum etiam ad hoc idem, ſic ait, Bona voluntas comitatur gratiam, non gratia voluntatem. Vndè Auguſtinus ad Bonifacium Papam ſcribens contra Pelagianos, inquit, Cum fides impetret iuſtificationem, ſicut vnicuique Deus partitus eſt menſuram fidei, non gratiam Dei aliquid meriti praecedit humani, ſed ipſo meretur augeri, vt aucta mereatur & perfici, voluntate comitante non ducente, pediſſequa non praeuia; & ſubdit Lumbardus, Eccè expreſſè hic habes quòd gratia praeuenit bonae voluntatis meritum, & ipſa voluntas bona pediſſequa eſt gratiae non praeuia.Fulgentius. Fulgentius etiam Eccleſiae Imſpenſis Epiſcopus, referente Iſidoro in Catalogo virorum illuſtrium decimo quarto ſcripſit, & miſit ad Epiſcopos duos libros de veritate Praedeſtinationis, in quibus demonſtrat quòd gratia Dei in bonis voluntatem humanam praeueniat. Iſtam quoque Sententiam Apoſtolus planè docet, Non, inquiens, volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei, ad Rom 9. Cur enim diceret, non eſſe volentis velle, neque currentis currere, ſcilicet operari, ſed miſerentis Dei, niſi vt oſtenderet, noc eſſe Dei, & diuinae miſericordiae & gratiae primò & principaliter, & tanquam prioris agentis; volentis autem & currentis non ſic, ſed ſecundariò & inſtrumentaliter, & vt poſterioris agentis, ſicut & de ſimili dicto eius ſuperius eſt oſtenſum. Hunc etiam intellectum Apoſtolici dicti huius ſatis oſtendunt expoſitiones Auguſtini Enchir. 23. & de duabus animabus, 15.36. & 37. huius ſcriptae. Vnde & Petrus 2. Senten. diſt. 25. vlt. Voluntas, inquit, hominis quam naturaliter habet, non valet erigi ad bonum efficaciter volendum, vel opere implendum, niſi per gratiam liberetur & adiuuetur; liberetur quidem vt velit; & adiuuetur vt perficiat; quia vt ait Apoſtolus; Non eſt volentis velle, neque currentis currere, id eſt, operari, ſed miſerentis Dei, qui operatur in nobis velle & operari bonum; gratiam non aduocat hominis voluntas vel operatio, ſed ipſa gratia voluntatem praeuenit praeparando, vt velit bonum, & praeparatam adiuuat, ne fruſtra velit, id eſt, vt perficiat. Qui & infra diſt. 26. tractans quaſdam autoritates, quae videntur aſſerere fidem & actum fidei eſſe liberae voluntatis; Haec, inquit, ita ſunt dicta, quia non eſt fides niſi in eo qui vult credere, cuius bonam voluntatem fides praeuenit non tempore, ſed cauſa, & natura. Vnde Auguſtinus ſupra congruenter dixit, quòd Bona voluntas in eis donis eſt, quae non praecedit, & ipſa iuuat, quia ea iuuat, quibus praeuenitur, dum eis conſentit ad effectum boni, & in eis eſt, quia tempore ab eis non praeceditur. Item quis neſciat cauſam priorem eſſe principaliorem poſteriori? gratia autem eſt cauſa principalis cuiuſlibet boni actus, ſicut proximo huius contra reſponſionem ſecundam apparet. Iſtam quoque ſententiam planè docent autoritates quamplurimae, 36. huius & ſequentibus allegatae, quam & Eccleſia tota Catholica Catholicè profitetur, orans hoc modo; Tua nos, Domine, gratia ſemper praeueniat & ſequatur, ac bonis operibus iugiter praeſtet eſſe intentos; ſi tamen nos prius naturaliter operemur quàm gratia, cur petimus vt ipſa nos praeueniat operando? Nos etiam potius praeſtamus illam bonis operibus eſſe intentam, quàm ipſa nos praeſtet. Si autem dicatur quòd gratia nos praeuenit liberando à peccato, non autem actus meritorios propriè faciendo, contradicit ei capitulum proximum, oſtendendo gratiam efficere propriè bonos actus; cui etiam poteſt ſpecialiter contradici, ſicut ſexrae reſponſioni eiuſdem fucrat contradictum. Aliter dicitur, quòd gratia prius naturaliter efficit primum bonum actum humanum; alios autem ſequentes voluntas prius naturaliter operatur. Sed cur tam variè, quae ratio diuerſitatis, cùm totum agens & actum ſint primo & poſt ſimilis rationis? Contra iſtam quoque reſponſionem procedunt rationes & autoritates iam praemiſſae; ſpecialiter autem illa Apoſtoli; Non ego, ſed gratia Dei mecum. Loquitur enim Apoſtolus de ſeipſo, non pro inſtanti ſuae conuerſionis, ſed pro tempore ſubſequenti quo ſemper fuit in gratia, & cum gratia laborauit; quod & planè teſtatur Gregorius ipſam exponens, ſicut ſuperius allegatur. Hoc idem conteſtatur ſimiliter Auguſtinus ſuperius allegatus, dicendo, quòd gratia meretur augeri, vt aucta mereatur & perfici voluntate comitante, non ducente; pediſſequa, non praeuia: Loquitur enim expreſſè de merito, quo gratia meretur augeri, quod primo actui bono ſuccedit.

COROLLARIVM. Corollarium quòd tam Deus, quàm gratia eius creata efficit propriè, prius naturaliter quemlibet actum bonum creaturae rationalis, quàm ipſa; & quòd auctores dicentes Deum facere opera noſtra bona, non excludunt, ſed includunt Dei gratiam eadem ſimpliciter ſimiliter facientem, dicenteſ que gratiam Dei facere opera noſtra bona, non excludunt, ſed includunt Deum eadem ſimiliter operantem.

EX his autem euidenter infertur quòd tam Deus quàm gratia Dei creata efficit propriè & prius naturaliter quemlibet actum bonum creaturae rationalis, quàm ipſa; & quòd autores dicentes Deum facere opera noſtra bona, non excludunt ſed includunt Dei gratiam eadem ſimiliter facientem; dicenteſque Dei gratiam facere opera noſtra bona, non excludunt ſed includunt Deum eadem ſimiliter operantem. Quòd autem Deus efficiat propriè quemlibet actum bonum, patet ex tertio huius, & quarto. Patet ſimiliter ex 27. & ſequentibus cum decimo huius planè. Et quòd gratia ſimiliter faciat, & etiam prius natura, quàm creatura rationalis, patet per 40. & 41. huius. Quòd autem Deus priùs naturaliter faciat, quàm creatura rationalis in bona factione amborum communi, quis non conceſſerit, conceſſo, quòd gratia Dei ibi prius naturaliter faciat, quàm huiuſmodi creatura? Quis enim vel leuiter cogitabit gratiam Dei creatam priùs naturaliter agere in actione eis communi, quàm eius autorem? quàm eius & omnium primum motorem? Hoc idem rationes & Autoritates trigeſimi quinti huius, & ſequentium, & ſpecialiter Gregorij ſuper Ezechielem allegata ſuperius ſatis probant: Reliquae verò partes ſequuntur lucidè ex praemiſsis. Patent quoque creberrimè in Scriptura ſacra & in tractatoribus eius ſacris, qui mixtim & indifferenter affirmant, nunc gratiam Dei facere opera noſtra bona, & nunc Deum; iſta pro eodem habentes. Exponentes quoque Sacram Scripturam dicentem Dei gratiam facere in homine actum bonum, dicunt ſaepiſsimè Deum facere illum actum & ſimiliter è contrario; volētes quoque oſtendere Deum facere bonos actus humanos, oſtendunt Dei gratiam illos facere, & è contra; ſicut multae Autoritates in capitulis iam praemiſsis, & alibi in Sacra Scriptura, & in ſcriptis Sanctorum planiſsimè conteſtantur; quas non oportebat hic tangere, quia nedum diligenti, verum etiam negligenti lectori ſe offerunt copioſè.

CAP. XLII. Quod Deus prius naturaliter efficit quemlibet actum bonum voluntatis creatae, quàm gratia.

POſtquam autem Deo, & Dei gratia deducente, oſtenſum eſt proximo, Deum & gratiam Dei creatam efficere propriè quemlibet actum bonum voluntatis creatae, & vtrumque priùs natura voluntate creata; vlterius oſtendendum, quod Deus & Spiritus Sanctus Dei priùs naturaliter efficit quemlibet talem actum, quàm gratia eius dicta. Quis hoc tanquam principium notorium non admittit? quis non annuit? quis diſſentit? Verùm propter aliquos tardiores, ecce oſtenſio huius breuis: Cùm ſiquidem Deus & gratia efficiunt actum bonum voluntatis creatae; aut ergo ambo aequè primò ſecundum naturam, vel Deus priùs naturaliter gratia, vel è contra; non ambo aequè primò, quia tunc illa duo agentia, & mouentia reducerentur ad aliquod tertium prius vtroque illorum virtute cuius ambo agerent, & mouerent, ſicut Philoſophia plenè teſtatur, ſicut ex ſecunda Suppoſitione, ex duodecimo & decimo tertio huius poteſt oſtendi. Nec Deus poſterior naturaliter gratia, ſicut in oſtenſione corollarij proximi breuiter monſtrabatur. Quis etiam neſciat quod ſit dignius & perfectius eſſe cauſam priorem & principalem naturaliter, quàm poſteriorem & inſtrumentalem atque ſubſeruientem? Deus ergo eſt talis, ſicut Suppoſitio prima monſtrat. Quis inſuper neſciat Deum eſſe vniuerſaliter omnium primam cauſam, & primum motorem? Item verum eſt gratiam agere, & non eſt primum verum ſimpliciter, ſicut ex vndecimo, duodecimo & decimo tertio huius patet, ſed cauſatum ab eo; Deus ergo eſt cauſa veritatis iſtius, & efficit iſtam veram; Deus ergo prius naturaliter agit quod gratia agit, quàm ipſa: Videtur ergo imaginandum hoc modo in productione boni actus humani; quòd ſicut trigeſimum nonum tangit Deus gratiſsimè & liberaliſsimè nullo modo praeuentus, nec ab alio excitatus, primò vult homini vitam aeternam, & quia non vult eam adulto ſine proprijs meritis, gratiſsimè & liberaliſsimè vult ea merita, & etiam gratiam per quam mereatur, quam & gratiſsimè & liberaliſsimè ei infundit, ipſam creans, & mouens, & per ipſam hominem ad bene agendum, ita quod Deus in iſta motione eſt ſimpliciter primum mouens & non motum; gratia ſecundum mouens & motum voluntas creata, ſeu creatura rationalis tertium mouens & motum; actus verò bonus productus motum & non mouens. Sicut etiam peccatum ſeparat nos à Deo, ſic charitas & gratia coniungit nos cum eo, & eſt quodammodo vnio Dei cum homine, hominiſque cum Deo, per quam & ſanat infirmum, erigit eliſum, excitat otioſum, & dirigit operantem. Oſtenſum eſt autem capitulo proximo, quod gratia praeuenit hominem, & prius naturaliter efficit actus bonos; ſed irrationabile videretur, quod res inanimata, & irrationalis ſcilicet gratia, ſeu charitas regularet rem animatam, & rationalem maximè in actibus ſuis liberis, & rationabilibus, niſi ipſa ab aliqua re rationali principaliter regularetur, & ſuperius regeretur: Regulatur autem gratia ſeu charitas in agendo à Spiritu Sancto tanquam à principaliori & ſuperiori agente. Vnde Apoſtolus, Charitas, inquit, Dei diffuſa eſt in cordibus noſtris per Spiritum Sanctum,Rom. 5. ad Rom. 5. Et iterum, Dominus dirigat corda veſtra in charitate Dei 2. ad Theſſ. 3. Et rurſum, Nemo poteſt dicere Dominus Ieſus, niſi in Spiritu ſancto: 2. Theſſ. 3. Diuiſiones gratiarum ſunt, idem aurem ſpiritus; & diuiſiones miniſtrationum ſunt, idem autem Dominus; & diuiſiones operationum ſunt, 1. Cor. 12. idem autem Deus qui operatur omnia in omnibus 1. ad Cor. 12. Et adhuc, Quicunque, inquit, ſpiritu Dei aguntur, hi ſunt filij Dei ad Rom. 8: Et infra, Accepiſtis ſpiritum adoptionis filiorum in quo clamamus, Abba Pater: Et inferius; Spiritus adiuuat infirmitatem noſtram, & poſtulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus, id eſt, poſtulare nos facit ſecundum Gloſſam & expoſitiones ſanctorum. Vnde & Auguſt. de perfectione iuſtitiae 21. Graue, inquit, non eſt, quod diligendo fit, non timendo: Laborant autem Iudaei praeceptis, qui ea timendo conantur implere; ſed perfecta charitas foras mittit timorem, & facit timorem praecepti ſarcinam leuem, non ſolùm non prementem onere ponderum, verum etiam ſubleuantem vice pennarum; quae tamen charitas vt habeatur etiam tauta, quanta in corpore mortis huius haberi poteſt, parum eſt noſtrae voluntatis arbitrium, niſi adiuuet gratia Dei per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum: diffunditur quippe in cordibus noſtris, quod ſaepè dicendum eſt, non per nos ipſos, ſed per S. Sanctum qui datus eſt nobis. Et infra 22. charitati Dei non eſt graue mandatum Dei, qui non niſi per S. Sanctum diffunditur in cordibus noſtris, non per arbitrium humanae voluntatis, cui plus dando quam oportet, ignorant iuſtitiam Dei. Et inferius 33. dicit, quòd Deus facit, & adiuuat vt ſimus perfecti, & ſine infirmitate peccati: & ſubdit, & haec nobiſcum agit gratia Dei per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum non ſolùm praeceptis, ſactis exemplis, ſed etiam Sp. Sancto, per quem latenter diffunditur charitas in cordibus noſtris, quae interpellat gemitibus inenarrabilibus, donec in nobis ſanitas perficiatur, & Deus, ſicuti eſt videndus, in aeterna veritate monſtretur.Auguſtinus. Idem de libertate arbitrij ad Hilarium 2. Illud, inquit, quod dicunt ſufficere homini liberum arbitrium ad dominica implenda mandata, quamuis Dei gratia, & Spiritus Sancti dono ad opera bona non adiuuetur, omni modo anathematizandum eſt, & omnibus execrationibus deteſtandum: qui enim hoc aſſerunt, à gratia Dei penitùs alieni ſunt, quia ignorantes Dei iuſtitiam, ſicut de Iudaeis dicit Apoſtolus, & ſuam volentes conſtituere, etiam iuſtitiae Dei non ſunt ſubiecti. Plenitudo quippe legis non eſt niſi charitas, & vtique charitas Dei diffuſa eſt in cordibus noſtris, non per nos ipſos, ſeu per vires propriae voluntatis, ſed per Sp. Sanctum qui datus eſt nobis. Idem de ſpiritu; & litera 13. Quid ſunt, inquit, leges Dei ab ipſo Deo ſcriptae in cordibus, niſi ipſa praeſentia Sp. Sancti, qui eſt digitus Dei, quo praeſenti diffunditur charitas in cordibus noſtris, quae plenitudo legis eſt, & finis praecepti? Idem 6. contra Iulian. 26. ſic alloquitur Iulianum; Tu à veſtro dogmate non recedis, quo putatis gratiam Dei per Ieſum Chriſtum Dom. noſtrum ſic in ſola remiſsione peccatorum verſari, vt non adiuuet ad vitanda peccata, & deſideria vincenda carnalia, diffundendo charitatem in cordibus noſtris per S. Sanctū, qui ab illo datus eſt nobis. Idem de gratia & libero arbitr. 36. Charitas, inquit, quamuis parua & imperfecta Petro non deerat; quando dicebat Domino, Animam meam pro te ponam: Putabat enim ſe poſſe, quod ſe velle ſentiebat; & quis iſtam etſi paruam dare caeperat charitatem, niſi ille qui praeparat voluntatem, & cooperando perficit, quod operando incipit, quoniam ipſe vt velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens? Propter quod ait Apoſtolus, Certus ſum quòd qui operatur in nobis opus bonum, perficiet vſ que in diem Ieſu Chriſti. Hoc idem oſtendit Auguſtinus diffuse de verbis Apoſtoli ſerm. 13. tractans autoritates Apoſtoli tactas, & alijs locis multis.

COROLLARIVM. Corollarium, quòd Deus & Spiritus Sanctus dicuntur quoquomodo charitas & gratia, qua charè & gratis nedum Deus diligit ſe & hominem, verum etiam qua homo ſimiliter diligit Deum & proximum.

EX his autem poteſt colligi quoquomodo, quòd Deus & Spiritus Sanctus dicitur charitas & gratia, qua charè & gratis nedum Deus diligit ſe & hominem, verùm etiam qua homo ſimiliter diligit Deum & proximum. Secundum diſtinctionem namque de charitate & gratia 25o praemiſſam, charitas & gratia purè & ſummè dicitur chara & grata Dei voluntas, ſiue dilectio qua chare & gratis diligit ſemetipſum. Secundo accipitur pro eadem voluntate ſeu dilectione, quatenus per eam charè & gratis, ſcilicet non propter aliqua praecedentia merita, nec propter commodum ſuum diligit creaturam. Tertiò ſecundum illum tropum creberrimum in Poëtria, in Philoſophia, & in Theologia, quo effectus nominatur nomine facientis, qui & eſt vnus color rhetoricus, quem Tullius vltimo nouae ſuae rhetoricae denominationem appellat, dicitur charitas & gratia habitus à ſecunda charitate, ſcilicet à voluntate diuina creaturae charè & gratis infuſus, qui & ex alia cauſa, ex ſimilitudine ſcilicet ad charitatem primo modo, vel ſecundo acceptam poteſt ſimiliter tranſumtiuè quodammodò charitas & gratia nominari. Nam ſecundum Philoſophum 6. Top. Tranſlatio facit notum quodammodò quod ſignatum eſt, per ſimilitudinem: Omnes enim tranſferentes ſecundum aliquam ſimilitudinem tranſferunt: In hoc autem ſunt ſimiles, quia ſicut Deus charè & gratis diligit ſe & creaturam per charitatem & gratiam primo vel ſecundo modo acceptam, ſic & creatura per huiuſmodi habitum ſibi gratis infuſum. Quarto propter eaſdem cauſas poteſt dici charitas & gratia actus quo charè & gratis diligitur Deus & proximus à tertia charitate, ſcilicet ab habitu charitatis & gratiae deriuatus. Quinto ſecundum ſimilem tranſumptionem, dicitur gratia quod gratia gratis repēditur pro gratia gratis facta, ſicut docent Poëtae Philoſophi, Theologi, & modus loquendi crebetrimus apud omnes. Haec autem patent quodāmodò ex 25. huius. Patent ſimiliter per Robertum Lincolnienſem Epiſcopum, qui in quodam tractatu de gratia & iuſtificatione peccatoris, ſic ait; Gratia eſt bona voluntas Dei, qua vult nobis dare quod non meruimus, vt nobis ex dato benè ſit, & non vt ipſi donanti aliquid indè proueniat. Sic etiam conſueuit dici gratia, talis voluntas vnius hominis erga alium. Conſequēter à gratia ſic dicta, dicitur etiam gratia ipſum donum quod datur à tali voluntate. Tertio dicitur gratia, affectio affectus & laus debita repenſa ab ipſo recipiente. Patet itaque quòd omne bonum quod in nobis eſt, ſiuè ſit gratuitum, ſiuè naturale, à gratia Dei eſt, quia nullum eſt bonum quod ipſe non velit eſſe, & eius velle eſt facere. Non eſt ergo bonum, quod ipſe non faciat bonum, & perſeuerantiam in bono ipſe facit: Nihilominus tamen haec eadem facit noſtra voluntas libera, ſicut granum germinat, & vi intrinſeca quadam germinatiua, & Solis calore cum terrae humore. Et infra, Bona voluntas, qua homo conformis eſt voluntati diuinae, eſt gratia data à gratia, quae eſt voluntas diuina, & tunc dicitur gratia infundi, cum voluntas diuina in noſtrā voluntatem incipit operari; Omne autē bonum quod in nobis operatur Dei bona voluntas, vt dictum eſt, gratia data dicitur, ſed ſola conformitas voluntatis noſtrae voluntati diuinae eſt gratia data, quae nos reddit gratos Deo; & bona voluntas Dei hanc conformitatem in nobis efficiens, & conſeruans, inter caeteras Dei voluntates ſola dicitur gratia gratificans; & haec voluntas Dei quae eſt gratia gratificans prior eſt natura, quàm ſit voluntatis noſtrae ad bonū conuerſio. Alia eſt gratia gratificans, voluntas ſcilicet diuina conſeruandi in bono voluntatem conuerſam ad bonum: Charitas autē ſeu gratia quae eſt Deus, dupliciter ſumitur, ſcilicet eſſentialiter, & communiter toti Trinitati, & cuilibet perſonarum; aliter autē perſonaliter & propriè, & ſic appropriatur Spiritui ſancto tantū, ſicut docet Aug. 15. De Trin. 17.19. & 20. manifeſtè. Vndè illo viceſſimo Voluntas, inquit, Dei, ſi propriè dicenda eſt aliqua in Trinitate perſona, magis hoc nomen Spiritui Sancto competit, ſicut charitas; Nam quid eſt aliud charitas quàm voluntas? Eſt igitur Spiritus Sanctus charitas prima & ſumma, qua Deus charè diligit ſe & hominem, qua & homo charè diligit Deum & proximum; per ipſum ſummam charitatem datur homini habitus charitatis, diffunditurque in actum, quo charè Deum, proximumque amamus. Hunc autem arbitror intellectum Auguſtini octauo, & decimo quinto de Trinitate, & alibi, vbi intentiſſimè conatur oſtendere quòd charitas eſt Deus, & Spiritus Sanctus Dei, ſicut Lumbardus primo Sentent. diſtinct. decimo ſeptimo recitat copioſè: Qui & ipſe ſimiliter fortaſsis poſſet intelligi & exponi, quanquàm pertinaciſſimè moliatur probare, non eſſe aliam charitatem in homine, quàm Spiritum Sanctum tantum, ſicut proceſſus ſuus, & verba ingloſſabiliter aſtruunt, vt videtur. Obijcietur fortaſſis quòd ſimili modo poſſet Deus, & Spiritus Sanctus, dici fides, & ſpes noſtra, quia ab ipſo eſt fides, ſpes, habitus, atque actus, quibus credimus & ſperamus.Lumbardus. Petrus quoque primo Sentent. diſtinct. decima ſeptima dicit, Non eſſe dictum per expreſſionem cauſae, Deus charitas eſt, eo ſcilicet quòd charitas ſit ex Deo, & non ſit ipſe Deus, ſicut dicitur Patientia & Spes noſtra, non quia ipſe ſit, ſed quia iſta ſunt nobis ab eo, ad quod probandum adducit autoritatem Auguſtini 15. de Trinitate & eſt decimo ſeptimo capitulo eius ſcripta. Ad primū horum dicendū, quòd ſi modus loquendi admitteret, poſſet Deus ſecundum tropum praedictum dici fides noſtra, ſicut dicitur ſpes noſtra, patientia quo que noſtra: Verum vlterius aduertendum, quòd Deus & Spiritus Sanctus poteſt dici charitas noſtra multo conuenientius & propinquius propriae veritati, & minus tranſumptè, minuſ que Metaphoricè, quàm fides, vel ſpes noſtra; Nam ſicut ſuperius tetigi, vna cauſa huius tropicae locutionis, & denominationis vnius rei nomine alterius eſt, quia vna earum eſt cauſa efficiens alterius earundem; Alia autem cauſa ſecundum Philoſphum eſt vnius rei ad aliam ſimilitudo; vtroque autem iſtorum modorum, Deus et Spiritus Sanctus charitas hominis dici poteſt: Nam charitas hominis tam habitus quàm actus fit ab illo; Deus quoque ſeu Spiritus Sanctus, & charitas hominis ſunt plurimum ſimiles in re & in nomine, in tantum quòd vterque quodammodo vnivoce, quia concorditer in te & in nomine charitas nuncupatur. Quis enim ignorat, quòd Deus & Spiritus Sanctus charitas eſt, & quòd charitas hominis creata, charitas eſt? & quis neſcit, quòd Deus & Spiritus Sanctus ſua charitate charè diligit primò Deum, ſecundò hominem propter Deum; quòd etiam homo ſua charitate charè diligit primò Deum, ſecundò hominem propter Deum? Non ſic autem vniuocè poteſt Deus dici fides vel ſpes noſtra: Non enim in aenigmate quicquam credit, ſed omnia clarè videt; nec etiam quicquam ſperat, ſed pleniſsimam certitudinem de omnibus ſemper habet; nos tamen facit credere & ſperare; quare & primo modo praedicto, poſſet dici quodammodo fides & ſpes noſtra. Ad ſecundum poſſet dici quòd Petrus intelligit Deum dici charitatem, non per expreſsionem cauſae quodammodo tantummodo, ſicut dicitur patientia, & ſpes noſtra, ſed etiam propter ſimilitudinem vniuocam ſupradictam. Veruntamen aduertendum quòd autoritas Auguſtini nihil facit ibi pro Petro, nec capit eam ad debitum intellectum. Intendit enim per illam oſtendere, quòd Spiritus Sanctus eſt charitas qua nos diligimus Deum & proximum, & hoc non per expreſsionem cauſae, ſed propriè ſecundum ſeipſum. Vnde & recitatis verbis Auguſtini ſubiungit; Ex praedictis clareſcit, quòd Spiritus Sanctus charitas eſt, qua diligimus Deum & proximum. Sed ſine dubio reſpicienti diligenter illud capitulum decimum ſeptimum, 15i. De Trinitate quod allegat, euidenter apparet, quòd Auguſtinus principaliter tractat illud, primo Iohan. 4. & oſtendit, quòd non dicit ſignificatione cauſae, ſicut Deo dictum eſt; Tu es patientia mea, & Domine, ſpes mea; & ideo non eſt dictum; Domine, charitas mea, aut Tu es charitas mea; ſed verè & propriè per ſubſtantiam, ſicut dicitur; Deus, Spiritus eſt, oſtenditque quòd charitas ſumitur communiter, vt quaelibet perſona in Trinitate, Charitas nuncupetur, & proprie vt conueniat Spiritui Sancto tantùm. Intelligit quoque ibi, & loquitur de charitate, qua Deus diligit ſe, & hominem, non è contra, ſicut verba ſua praemiſſa teſtantur; Non, inquit, dictum eſt, Domine, charitas mea, aut Tu es charitas mea; ſed ita dictum eſt; Deus charitas eſt: Et infra eodem, dicit, Iohannem Apoſtolum commemoraſſe Dei dilectionem, non qua nos eum, ſed qua ipſe dilexit nos, & hanc dilectionem Spiritum Sanctum eſſe.

CAP. XLIII. De poenitentia ſalutari ſecundum opiniones diuerſas, & de clauium potestate.

POſt haec autem videtur agendum de iuſtificatione iniuſti, & poenitentia ſalutari, circa quam multiplex verſatur opinio, principaliter autem duplex; quarum vna eſt Pelagianorum, quae ponit peccatorem primò naturaliter poenitere, & per hoc ſecundo gratiam & iuſtificationem mereri, recipere, & habere: Alia eſt aliorum quorundam, quae dicit Deum primò naturaliter gratis infundere gratiam peccatori, ipſumque ſecundò ſalubriter poenitere. Prima autem iſtarum dupliciter variatur: Nam quidam Pelagianorum affirmantgratiam praecedere naturaliter iuſtificationem: Quidam verò è contra; Primi namque ponunt peccatorem primo naturaliter poenitere: ſecundo per hoc recipere gratiam, & tertio per hanc iuſtificari: Alij autem è contra dicunt peccatorem primo naturaliter poenitere, ſecundo per hoc iuſtificari, & ſic tertio recipere gratiam. Et iſti adhuc vlterius bifariè diuiduntur: Aliqui namque putant, quod ſolus peccator per contritionem peccatum ſuum expurget, & ſic iuſtificet ſemetipſum: Alij vero exiſtimant, quod Deus hoc facit, propter meritum tamen contritionis temporaliter & naturaliter antecedens. Eſt ergo opinio Pelagianorum generaliter tantùm vna, ſpecialiter autem trina. Has autem eorum opiniones communem, & proprias multis teſtimonijs Scripturae ſacrae, & alijs aſtruere moliuntur. Talia namque, vt refert Auguſtinus De gratia & libero arbitrio, vndecimo, Pelagiani colligunt de Scripturis; quale eſt, Conuertimini ad me,Augustinus. & ego conuertar ad vos, vt ſecundū meritū conuerſionis noſtrae ad Deum, detur nobis gratia eius, qua ad nos & ipſe conuertatur. Et Dominus vobiſcum, cùm vos eſtis cum eo; &, Si quaeſieritis eum, inuenietis eum, & ſimilia. Qui & De praedeſt. Sanctorum 13. ita ſcribit; Cùm dicitur, inquiunt Pelagiani; Si credideris ſaluus eris, vnum horum exigitur, alterum offertur; quod exigitur in hominis, quod offertur in Dei eſt poteſtate. Quis etiam, ſicut dicunt, ignorat poenitentiam eſſe remiſſoriam peccatorum, & cauſam iuſtificationis iniuſti, & reconciliationis, & aceptationis diuinae? quare & priorem tempore vel natura remiſſione peccati, iuſtificatione iniuſti, & acceptatione diuina: hoc enim oſtendunt communiter vetus teſtamentum & nouum; omnes Doctores Catholici de poenitentia pertractantes, iuraque diuina, canonica, & humana. Vnde Ierem. 18. Repente, inquit Dominus, loquar aduerſum gentem, & aduerſum regnum, vt eradicem, & deſtruam, & diſperdam illud: ſi poenitentiam egerit gens illa à malo ſuo quod locutus ſum aduerſum eam, agam & ego poenitentiam ſuper malo, quod cogitaui vt facerem ei. Item Ionae 3. Vidit Deus opera eorum, quia conuerſi ſunt de via ſua mala, & miſertus eſt Deus ſuper malitiam, quam locutus fuerat, vt faceret eis, & non fecit. Gloſſa,Gloſſa. Auguſtinus. Quotidie populis comminatur Deus, vt agant poenitentiam; quod ſi conuerſi fuerint, ipſe quoque conuercit ſententiam, & populi conuerſione mutatur: Vnde & Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 50i. Incerta & occulta ſapientiae tuae manifeſtaſti mihi, Ad hoc incertum Niniuitae poenitentiam egerunt, & certam miſericordiam meruerunt. Idem de vera & falſa poetentia 1. ſic ait. Quanta ſit appetenda gratia poenitentiae omnis Autoritas clamat, omnis beatorum vita conatur oſtendere. Languores enim ſanat, leproſos curat, mortuos ſuſcitat, ſanitatem auget quam conſeruat, claudis greſſum, aridis copiam, caecis reſtituit viſum, vitia fugat, virtutes exornat, mentem munit & roborat, omnia ſanat, omnia reintegrat, omnia laetificat, temperat ſucceſſus, conſtringit impetus, moderatur exceſſus, ignorans ſe per hoc recognoſcit, quaerens ſemper hanc inuenit, haec eſt quae homines ad Angelos ducit, & creat uram reddit creatori. Iſta ouem perditam monſtrauit quaerenti; & decimam drachmam obtulit anxianti, haec diſſipatorem filium ad patrem reduxit, & vulneratum à latronibus cuſtodi curandum reſeruauit, in hac omne bonum inuenitur, per hanc omne bonum conſeruatur; fugat tenebras, inducit lucem, excoquit omnia, ipſa ignis conſumens. Item medicina praecedit medicatum, poenitentia eſt medicina ſicut patet per autoritatem proximam Auguſtini; Qui & infra 13. Credat, inquit, paenitēs hanc ſcilicet poenitentiam eſſe medicinam. Qui & de poenitentia 1. dicit, Quàm ſit vt ilis & neceſſaria poenitentiae medicina, &c. Qui & infra 8. dicit, Peccata medicamento poenitentiae deſiccari: Quare & Eccleſia tota orat,Ambroſius. Sana me Domine medicamento poenitentiae Deus. Item Ambroſius ſicut allegatur in gloſſa ſuper illud Lucae 5. Non veni vocare iuſtos, ſed peccatores ad poenitentiam; Vſurpatores, inquit, iuſtitiae non vocantur ad gratiam: Nam ſi gratia ex poenitentia, vtique qui faſtidit poenitentiam abdicat gratiam.Chryſoſtom • Item Chryſoſtomus ſicut allegatur in gloſſa ſuper illud Lucae 3. Praedicans baptiſmum poenitentiae, Venit, inquit Ioannes hortans illos poenitentiam agere, vt per poenitentiam effecti meliores atque contriti, ad recipiendum veniam ſatagant: Aptè ergo cùm dixiſſet, quòd venit praedicans baptiſmum poenitentiae, adiecit, In remiſſionem peccatorum, quaſi diceret, Idcirco ſuadebat illis paenitere, vt ſubſequentem veniam facilius impetrarent, credentes in Chriſtum: Nam niſi poenitentia ducerentur, nequaquam expoſcerent gratiam. Pſal. 31. Item Pſalmiſta, Dixi, inquit, Confitebor aduerſum me in iuſtitiam meam Domino, & tu remiſiſti impietatem peccati mei Pſal. 31. Prius ergo dixit in corde, & propoſuit confiteri, & poſt tempore vel natura, & propter hoc peccati impietas eſt remiſſa.Auguſtinus Vnde Aug. illud exponens, Magna, inquit, res; dixi, pronunciabo, non dixit pronuntiaui, & tu dimiſiſti; dixi, pronuntiabo & tu dimiſiſti; quia eo ipſo quod dixit pronuntiabo, oſtendit quod nondum ore pronuntiauerat; ſed corde pronunciauerat hoc ipſum dicere pronuntiabo, pronuntiare eſt, ideo tu dimiſiſti impietatem cordis mei. Cui & concordat Caſſiodorus idem exponens: Dicitque Ioannes Chryſoſtomus ſicut allegatur in canone de poenitentia diſt. 1. Nunc autem. Si recorderis peccatorū tuorū, & frequenter ea in conſpectu Dei pronunties, & pro eis clementiā eius depreceris, citius illa delebis. Item ſicut allegatur ſupra, eadem, & 4. ſent. diſt. 17. Non poteſt, inquit, quiſquam gratiam Dei recipere niſi purgatus fuerit ab omni ſorde peccati, ſeu ab omni peccato per poenitentiae confeſſionem, per donum baptiſmi ſalutaris, ſeu etiam per baptiſmum. Item Ezec. 18. Si, inquit Dominus, impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis ſuis, &c. vita viuet; Et infra, Cum auerterit ſe impius ab impietate ſua, &c. Ipſe animam ſuam viuificabit; Conſiderans enim & auertens ſe ab omnibus iniquitatibus ſuis quas operatus eſt, vita viuet. Item Propheta, Lauabo, inquit, per ſingulas noctes lectū meum lacrymis meis Pſal. 6. Super quod Aug. Lectū lauabit per ſingulas noctes, vt tantis lachrymis impetret efficaciſsimā de Dei miſericordia medicinam. Item Pſal. 84. planiſsimè dicitur, Iuſtitia ante eum ambulabit, & ponet in via greſſus ſuos, Quod Auguſt. exponens, Iuſtitia, inquit, illa eſt in confeſsione peccatorum; veritas enim ipſa eſt; Iuſtus enim debes eſſe in te, vt punias te; Ipſa eſt prima hominis iuſtitia vt punias te malum, & faciat te Deus bonum. Quia ergo ipſa eſt prima hominis iuſtitia, ipſa fit via Deo, vt veniat ad te Deus. Ibi illi fac viam in cōfeſsione peccatorum. Vnde & Ioannes cùm baptizaret in aqua poenitentiae, & vellet ad ſe venientes poenitere de ſuis prioribus factis, hoc dicebat; Parate viam Domino, Rectas facite ſemitas eius. Placebas tibi in peccatis tuis, ô homo, diſplice tibi quod eras, vt poſsis eſſe quod non eras: Parate viam Domino; praecedat iſta iuſtitia vt confitearis peccata, veniet ille & viſitabit te, quia ponet in via greſſus ſuos: eſt enim vbi ponat greſſus ſuos, eſt vbi ad te veniat. At antequam confitereris peccata, intercluſeras à te viam Dei; non erat qua ad te veniſſet; confitere vitam & aperis viam, & veniet Chriſtus, & ponet in via greſſus ſuos, vt te informet veſtigijs ſuis. Item Pſalmo 103. Confeſsionem & decorem induiſti, confeſsionem primò, & per illam decorem ſecundò, quod & teſtatur expoſitio Auguſtini. Quis etiam neſciat illam hiſtoriam Euangelicam famoſiſsimam, de Magdalena foeliciſsima peccatrice, quae perhibet ipſam feruenti dilectione, & lachrymis plurimis remiſsionem peccatorum & veniam, diuinam que amicitiam meruiſſe. Vnde Luc. 7. Remittuntur, inquit Dominus, ei peccata multa, quoniam dilexit multum. Et infra, dixit autem ad mulierem, Fides tua te ſaluam fecit, vade in pace; In pace, in quit Theophilus, id eſt, in iuſtitia; nam iuſtitia eſt pax hominis ad Deum. Vnde & Apoſtolus ad Rom. 2. Factores legis iuſtificabuntur. Et Iacobi 2. Videtis quoniam ex operibus iuſtificatur homo, non ex fide tantùm. Item Petrus 4. ſent. diſt. 14. Poenitentia, inquit, longè poſitis à Deo neceſſaria eſt vt appropinquet; vbi & allegat à Ieronymo quòd poenitentia eſt ſecunda tabula poſt naufragium, quia ſi quis veſtem innocentiae in baptiſmo perceptam corrumpit peccando, poenitentiae remedio reparare poteſt. Prima tabula eſt baptiſmus vbi deponitur vetus homo, & induitur nouus; ſecunda poenitentia qua poſt lapſum reſurgimus, dum vetuſtas reuerſa repellitur, & nouitas perdita reſumitur. Poſt baptiſmum prolapſi per poenitentiam renouari valent, ſed non per baptiſmum; addit que Petrus, de poenitentia dicitur & ſacramentum & virtus mentis: Eſt enim poenitentia interior & exterior; exterior ſacramentum eſt, interior virtus mentis eſt, & vtraque cauſa ſalutis eſt, & iuſtificationis. Hoc idem videtur & ratio confirmare; nam ſi gratia iuſtificans gratis detur ante contritionem, & poenitentiam tempore vel natura, non oporter peccatorem ampliùs conteri, nec vlteriùs poenitere, cum iam ſit iuſtificatus & iuſtus. Item ſi Deus vnum peccatorem non pro aliquo merito praecedenti, ſed putè gratis iuſtificet, cur non alium, & alium, & ſic omnes. Item ſi Deus purè gratis nunc quenquam iuſtificet, cur potiùs nunc quàm alias pòſt, vel ante. Item ſpecialiter pro opinione ſecunda ſequitur manifeſtè; Iſte habet gratiam, ergo eſt ſine peccato mortali, & non conuertitur, quia aliquis ſine gratia poſſet eſſe ſine peccato, ſicut forſitan Angeli & primi homines in ſua creatione fuerunt; hoc ergo eſt naturaliter prius illo. Rurſum, ſi habere gratiam ſit prius naturaliter deletione peccati, poteſt eſſe ſine illa; poteſt ergo peccator ſimul eſſe in gratia & in peccato mortali. Hunc autem generalem Pelagianorum errorem, 35um & ſequentia generaliter dirigunt & reducunt: Oſtendunt enim nullum poſſe mereri primam gratiam vllo modo. Item qui conteritur & poenitet de peccatis, vel hoc facit iuſtè, bene, meritoriè, & laudabiliter, ſicut debet, vel aliter: Si aliter non meretur iuſtificationem nec amicitiam iuſti Dei: ſi iuſtè & bene, iam prius habet iuſtitiam, charitatem, & gratiam iuſtificantem, ex qua ſicut ex cauſa efficiente naturaliter praecedente, & velut originali radice procedit, & pullulat huiuſmodi iuſtus actus, ſicut ex 39o, 40o, & 41o conſtat; ſpecialiter autem ex dictis Anſelmi de Concordia 9. de veritate 12. & Auguſt. ad Simplicianum 24. & rurſum Anſelmi de caſu diaboli 17. & 12. ac de Concordia 9. & vlt. & Auguſtini de Fide ad Petrum 18 & 21. praemiſsis 39. huius. Qui & ſuper illud Pſalmi 110. Confeſsio & magnificentia opus eius, ſic ait, Quid magnificentius quàm iuſtificare impium? ſed opus fortaſsè hominis praeuenit iſtam magnificentiam Dei, vt cùm fuerit peccata confeſſus iuſtificari mereatur, non inquit ex operibus, ne fortè quis extollatur. Ipſius enim ſumus figmentum creati in Chriſto in operibus bonis: Iuſtitiam enim homo non operatur niſi iuſtificatus: Credens autem in eum qui iuſtificat impium, à fide incipit vt bona opera, non praecedentia quod meruit, ſed conſequentia quod accepit, oſtendant. Oſtenſum eſt etiam 40o huius planè, non eſſe fructum bonum, qui de charitatis radice non ſurgit; vnde & Oſe. vlt. Ex me, inquit Dominus, fructus tuus inuentus eſt; Gloſſa, Omnis operatio, & veteris & noui Teſtamenti obſeruatio ex meo proceſsit dono; dicit que Auguſt. ſuper illud Pſalmi 50. & Sp. Sum tuum ne auferas à me; eſt autem S. Sanctus in confitente; iam ad donum S. Sancti pertinet quia tibi diſplicet quod feciſti; immundo ſpiritui peccata placent ſancto diſplicent. Quamuis igitur adhuc veniam depreceris, tamen ex ea parte qua tibi diſplicet malum quod cōmiſiſti, Deo coniungeris: Hoc enim & tibi diſplicet, quod & illi: Iam duo eſtis ad expugnandā febrē tuam, & tu, & medicus: quia ergo nō poteſt eſſe confeſsio peccati, & punitio peccati à ſeipſo in homine, cùm quiſque ſibi iraſcitur, & ſibi diſplicet ſine dono S. Sancti, non eſt, nec ait S. Sum tuum da mihi, ſed ne auferas à me. Item qui poenitet, vel poenitet amore iuſtitiae, vel timore poenae, aliaue ex cauſa: ſi amore iuſtitiae, amore ſcilicet gratuito Dei ſuper omnia propter Deum, iam prius natura habet charitatem & gratiā, vndè diliget ita Deum, ſicut proximo eſt argutum: ſi timore poenae aliauè de cauſa, puta propter commodum propriū, & non amore iuſtitiae ſupradicto, quomodò per hoc iuſtificationem & amicitiam Dei meretur, ſicut 39. plenius Philoſophicè & Theologicè docebatur? Intentio nam que recta efficit opus rectum, & ipſam ſecundum Philoſophum 6. Eth. 10. efficit rectam virtus; Nulla autem virtus eſt recta ſine charitate & gratia, quae efficit gratum Deo, ſicut ibidem idem 39. monſtrat. Quis enim dubitat in dilectione Dei ſuper omnia gratuita propter ipſum, & proximi propter Deum totam legem & Prophetas pendere, cum Mat. 22. veritas hoc teſtetur? Quare & dicit Apoſtolus, Finis praecepti eſt charitas de corde puro, & conſcientia bona, & fide non ficta. Et 1. ad Tim. 1. Vndè & Auguſtinus Ench. penult. Omnis inquit, praecepti finis eſt charitas, id eſt, ad charitatem refertur omne praeceptum. Quod verò ita fit, vel timore poenae vel aliqua intentione carnali, vt non referatur ad illam charitatem, quam diffundit Spiritus Sanctus in cordibus noſtris, nondum fit quemadmodum fieri oportet, quamuis fieri videatur. Charitas quippè iſta Dei eſt & proximi; & vti que in his duobus praeceptis tota lex pendet & Prophetae. Adde Euangelium, adde Apoſtolos; Non enim aliudè vox iſta eſt, finis praecepti eſt charitas. Quaecun que ergo mandat Deus, & quaecun que non iubeutur, ſed ſpeciali conſilio monentur, tunc rectè fiunt, cum referuntur ad diligendū Deum, & proximum propter Deum; quod & planè teſtatur eius autoritas 1. contra Pelagium & Coeleſtium de gratia Chriſti, & de peccato originali 22. quam 37. huius habet. Qui & de Spiritu & litera 13. Mandatū, inquit, ſi fit timore poenae non amore iuſtitiae, ſeruiliter fit non liberaliter, & ideo nec fit; Non enim fructus bonus eſt, qui de charitatis radice non ſurgit. Porrò autem ſi aſſit fides quae per dilectionem opetatur, incipit condelectari legi Dei ſecundum interiorem hominem, quae delectatio non literae, ſed Spiritus donum eſt, etiam ſi alia lex in membris adhuc repugnat legi mentis, donec in nouitatem, quae de die in diem in interiore homine augetur, tota vetuſtas mutata pertranſeat, liberante nos de corpore mortis huius gratia Dei. Ex iſto autem loco videtur tranſumi regula illa Iuris in fine 5i Decretalium, quae aſcribitur Auguſtino ſic dicens; Qui ex timore facit praeceptum, aliter facit quàm debet, & ideo iam non facit. Item quicun que ſalubriter poeniter, hoc facit ex grato Dei amore naturaliter praecedente. Nam propter aliquem finem hoc facit; ſi propter Deum, diligit Deum gratis propter ſe, quod non poteſt niſi praehabita charitate, ſicut 39. patet: ſi propter alium finem, non ſalubriter poenitet; nec vitam meretur, ſicut ex eodem 39. & alijs praemiſſis patet. Item per Corollarium 41. huius, Deus operatur, & praeoperatur in homine quodlibet opus bonum, & per idem Corollarium hoc facit per gratiam gratis infuſam, & prius naturaliter operantem voluntate humana, quare & omnem contritionem & poenitentiam ſalutarom. Item ſi quis, vt dicunt, per contritionem meretur remiſſionem peccati mortalis, meretur ſimiliter remiſſionem poenae aeternae debitae pro peccato, vel ſecundum totum, vel ſecundum partom eius infinitam duratione, quia ſaltē meretur tranſlationem illius poenae aeternae in poenam aliquam temporalem; & ſi hoc meretur in vno inſtanti vel breui momento, vna vice ſcilicet poenitendo; ſi alio inſtanti, vel tempore, ſcilicet alia vice ſimili modo poeniteat, merebitur plenā remiſſionem poenae cuiuſlibet temporalis, cum poena quaelibet temporalis ſit in comparabiliter minor aeterna; ſicque ſuperflueret poenitentia quae in Eccleſia poenitentibus ſolet imponi in vita praeſenti, & etiam ignis purgatorius poſt hanc vitam: Sequitur etiam quòd quaelibet contritio quantumcun que remiſſa vel breuis tollat omnem culpā venialem, & omnem poenam debitā veniali, vel etiam venialibus quibuſcun que cum ſufficiat tollere omnem culpam mortalem, & poenam aeternam debitam pro mortali, ſeu portionem eius aliquā infinitam, quae ſunt incōparabiliter his maiores, quod nullus neſcit eſſe contrarium rationi, & Catholicae veritati. Imò & ſequitur euidenter quamlibet contritionem quantumlibet tepidam, & remiſſam, dum tamen circumſtantijs debitis fulciatur, mereri plenā remiſſionem quanticun que peccati mortalis, quoad culpam, & quoad poenam quamcū que aeternam & etiam temporalem. Quòd autem quantulacun que contritio circumſtantijs debitis comitata omne peccatum mortale quoad culpam deleat ſeu excludat, & ipſi Pelagiani, & alij communiter confitentur, quod & tam rationibus, quàm Autoritatibus multipliciter poſſet oſtendi? Sed quia vix aliquis haeſitat ſuper iſta, ſufficiat vnica ratione, & vnico, imò trino teſtimonio hoc probare. Omnis namque talis contritio procedit à charitate & gratia, quae omne peccatum mortale perimit & excludit. Iohannes quo que Chryſoſt. de reparatione lapſi, & allegatur in Can. de paenit. diſt. 3. Talis; & 4. Sent. Petri diſt. 14. Talis, inquit, crede mihi, talis eſt erga homines pietas Dei, nunquàm ſpernit poenitentiam, ſi ei ſincere & ſimpliciter offeratur; etiam ſi ad ſummum quis perueniar malorum, & tamen indè velit reuerti ad virtutis viam, ſuſcipit libenter, amplectitur, facit omnia quatenus ad priorem reuocet ſtatum, quodque eſt adhuc praeſtantius & eminentius, etiamſi non poruerit quis explere omnem ſatiſfaciendi ordinem, quantulamcunque tamen & breui quantumlibet tempore geſtam non reſpuit poenitentiam, ſuſcipit etiam ipſam, nec patitur quamuis exiguae conuerſionis perdere mercedem. Amplius autem & ſequitur contra iſtos, quòd quantulacunque contritio deleat omne peccatum mortale plenariè quoad poenam: Ponatur enim Petrum habere A peccatum, cui debeatur B poena aeterna, & per C contritionem mereri remiſsionem A quoad culpam, & quoad D poenam, partem B infinitam, & non quoad totum B: Ponaturque Paulum habere duo ſimilia peccata vel plura, & ſimiliter conteri pro ſuis multis, ſicut Petrum pro ſuo vno; Tunc Paulus per ſuam contritionē meretur ſibi remitti vnā partē infinitam vnius poenae aeternae aequalis B debitae pro vno ſuo peccato, & aliam partem infinitam alterius poenae aeternae aequalis B debitae pro alio ſuo peccato, quae duae partes ſimul iunctae excedunt, imo & quodammodò infinitè excedunt totum B. Si ergo Paulus per ſuam contritionem totam tantam remiſſionem ſibi meretur, & Petrus per ſuam aequalem; multo rationabilius & dignius meretur ſibi remiſsionem totius B longe minorem, maximè cùm Petrus ſit innocentior & diſpoſitior ad merendum. Vt autem hoc idem breuius & clarius oſtendatur, ſupponatur veritas iſta nota; Omnium duarum poenarum vniformium & ſimilium ſpecie habentium principium & non finem, inaequalium in intenſione & duratione, intenſior quantumlibet quantumcunque duratione ſit minor ſeu breuior, eſt ſimpliciter tamen maior. Veruntamen, ne quis dicat hanc ſuppoſitionem non eſſe ſatis notoriam, ecce demonſtratio eius breuis; ſit K vna poena ignis vniformis intenſa incipiens in L inſtanti futuro interminabiliter duratura; & M alia poena ſimilis vniformis remiſsior, incipiens in N inſtanti praeſenti aeternaliter permanſura. K igitur non eſt aequalis M, nec minor, ergo maior. Si namque aduerſarius dixerit K eſſe aequalem M, ſit O pars M, incipiens in L & ex tunc aeternaliter duratura, & P reliqua pars illius; Q vero pars intenſiua K imaginaria vel vera, vt aliqui opinantur, aequalis O & R reſidua pars K, cùm ergo K & M ſint aequales, ſi ab eis demantur aequalia, puta O & Q, partes reſiduae ſunt aequales, ſicut cuilibet per ſe patet, & Euclides primo Elementorum ſuorum hoc pro manifeſto ſupponit. P ergo & R ſunt aequales, quod eſſe falſiſsimum nullus neſcit, cùm P ſit omni modo finita, R verò infinita ſecundum durationem, & vniformis per totum, ſicut lucidè ſequitur ex praemiſsis, quod & poteſt oſtendi faciliter eſſe falſum. Quia vel P & R ſunt aequalis intenſionis vel non: ſi ſic P eſt aequalis omnino parti finitae R tantae in duratione, quanta eſt P; eſt enim ſimilis ſpecie, & aequalis ei intenſiuè, & ſimiliter extenſiuè; quare & illa pars R eſt aequalis ſuo toti, cum ſint aequales tertio, puta P. Si autem P & R non ſint intenſionis aequalis, vna harum eſt intenſior: ſi R remittatur ad aequalitatem P, vel intendatur P ad aequalitatem R, & tunc non erunt aequales, ſed R maior P, ſicut iam proximo docebatur; multo magis ergo nunc R eſt maior. Si autem P ſit intenſior, hoc non eſt infinitè ſed tantùm finitè. Ponatur ergo exempli gratia quod in aliqua proportione multiplici, puta in decuplo, vel centuplo, vel in alia, ſicut placet, & diuidatur P in partes intenſiuas aequales ſecundum numerum denominationis proportionis datae, puta in decem, vel centum, & tunc quaelibet illarum erit intenſionis aequalis cum R, coniunganturque ſingulae in longum ſecundum durationem, & ſit T tota poena vniformis congregata ex eis: Tunc T eſt finita ſimpliciter in duratione vt conſtat, & intenſionis aequalis cum R, ergo minor R, ſicut ſuperius monſtrabatur, quod & in quantitatibus continuis permanentibus poteſt facillimè demonſtrari. Adhuc autem ſenſibilius forſitan ſic ad idem; P poenae intenſae poteſt aliqua poena ſimilis ſpecie remiſsior, ſed prolixior, finita tamen duratione anterius & poſterius adaequari omnibus ponderatis: aliqua namque talis poena poteſt eſſe maior in poenalitate, punientior, & fugibilior illâ ſimpliciter, omnibus ſcilicet ponderatis; quare & aliqua ci aequalis, talis videlicet, quae quanto ex remiſsione eſt leuior, tanto ex duratione fit grauior. Huic quoque poenae ſecundae remiſsiori ſeu prolixiori poteſt & ſimili ratione aliqua tertia poena remiſsior hac ſecunda, ſed prolixior, finita tamen duratione ante & poſt ſimiliter adaequari, quae ſi ponatur, neceſſario eſt aequalis ipſi P, cum ambae ponantur aequales poenae ſecundae. Huic etiam tertiae poenae poteſt ſumi quarta remiſsior, ſed prolixior ſimili modo aequalis; & huic quartae quinta, & ita deinceps, donec veniatur ad aliquam aequè intenſam, imo & minus intenſam R poenâ, finitamque tempore hinc & inde, quae ſecundum praemiſſa neceſſario erit aequalis P, & minor R; quare & P ſimiliter minor R neceſſario comprobatur. Si autem falſigraphus non deſinat proteruire, dicendo P non excedere R in aliqua proportione multiplici, ſed alia qualicunque; intendatur P vel remittatur R, donec fiat proportio multiplex inter illas, &c. ſicut ſupra. Si verò dicatur in primis K eſſe minorem M, & M maiorem K, intendatur K, vel remittatur M vniformiter, donec ſint poenae aequales, quantitate durationis priori ſeruata, &c. ſicut prius. Nulli enim eſt dubium, quin K poſsit per ſolam intenſionem fieri maior poena ſimpliciter, quàm ſit M & M per ſolam remiſsionem minor quàm ſit K. Aliqua namque intenſio vniformis per totum K plus auget K quàm vna extenſio omnino finita per vnum tempus vtrobique finitum, ſicut ex praecedentibus clare patet; ſed aliqua extenſio K finita puta ab L ad N vel vltra, auget K vltra M, ſicut certiſſimè conſtat cunctis; quare & aliqua intenſio ſimiliter ipſum auget: Si ergo K nunc ſit minor poena quàm M; & poteſt per ſolam intenſionem fieri maior poena, poteſt ſimiliter fieri & aequalis, & idem contingit de M per remiſſionem, & reciſionem ad L vel vltra. Item aliter ſic ad idem, Si K ſit minor poena quàm M, ſeruetur intenſio & vniformitas eius prima, & extendatur verſus N continuè donec ſit aequalis poena ſimpliciter omnibus adaequatis cuni M, hoc enim poteſt. Poteſt nam que ſic per ſolam extenſionem verſus N fieri maior poena: Si enim ſic extendatur ad N quis non videt K eſſe maiorem poenam quàm M, cùm ſit aequalis extenſiuè & maior intenſiuè? Extendatur ergo K cum intenſione & vniformitate priori ad aliquod certum inſtans, ita quod ſic fiat aequalis poena cum M omnibus ponderatis; tunc illud inſtans non poteſt poni N nec prius N, quia tunc K eſſet notoriè maius M, ſicut nunc proximo docebatur; nec poteſt poni inter N & L ſicut erat ſuperius demonſtratum: Patet ergo ſuppoſitio praeaccepta. Quae & poteſt inſuper oſtenſiuè ſic breuiter demonſtrari: K componitur praeciſè ex Q & R; M verò ex O & P; & Q eſt aequale O, & R maius P, ſicut nullus ignorat, ſicuti enam ſuperiùs monſtrabatur; eſt ergo totum K maius toto M; eſt enim pars K aequalis M, illa videlicet quae componitur ex Q & vna parte R aequali P, ſicut cunctorum oculis eluceſcit, patetque per illud commune principium per ſe notum, Si aequalibus aequalia addas, tota fient aequalia, quod ideo Euclides primo elementorum ſuorum inter communes animi conceptiones enumerat: Si ergo pars K eſt aequalis M, cum K ſit maius illa parte, ſicut illud vulgatum principium, Omne totum eſt maius ſua parte lucidè manifeſtat, eſt ſimiliter maius M ſicut omnibus clarè patet, ſicuti etiam 7um. 5i. elementorum Euclidis clarè demonſtrat, Si, inquiens, duae quantitates aequāles ad quamlibet tertiam comparentur, earum ad illam erit vna proportio: item illius ad ambas proportio vna. Patet igitur veritas praelibata; Retento igitur caſu praemiſſo de Petro, & A eius peccato, & B poena eius aeterna, & C contritione ciuſdem, & D parte infinita cius B per C remiſſa; Ponatur Paulum habere E peccarum maius A, cui & debeatur F poena aeterna ſimilis ſpecie B ſed intentior, & ſic maior, & per G contritionem aequalem C mereri remiſſionem H partis infinitae F; igitur per veritatem praemiſſam, H eſt maior poena quàm B: Si ergo Paulus per G contritionem meretur quod maius eſt, videlicet remiſsionem H, multo magis Petrus per C contritionem aequalem meretur quod minus eſt, videlicet remiſſionem totius B poenae maximae, cùm ipſe ſit melior, innocentior, & habilior ad merendum. Quis enim iuſtus creditor Dominus ſiue Iudex illud recuſat à ſuo debitore oblatum pro ſolutione debiti minoris, quod non de gratia ſed de iure ſufficit pro ſolutione maioris, quod & ab alijs debitotibus non de gratia, ſed de iure acceptat pro plena ſolutione maioris, maioris inquam, non in minimo, ſed quantum volueris cogitare, ſicut faciliter poteſt oſtendi. Item ponatur, quod Petro debeatur poena aequalis pro aliquo peccato illi parti poenae remiſſae Paulo per ſuam contritionem, & quod Petrus aequaliter conteratur: Petrus ergo per ſuam contritionem meretur remiſsionem plenariam poenae ſuae: Quaelibet ergo contritio ſufficit ad remiſsionem plenariam cuiuſlibet culpae & poenae. Item medietas intenſiua C contritionis in Petro, & quaelibet parua pars eius, ſeu alia contritio quantumcunque remiſsior fulta circumſtantijs requiſitis mereretur deletionem A quoad culpam, & quoad partem infinitam, B licet minorem D; quare & altera medietas C in Petro, ſeu tota C contritio, quae eſt in duplo, vel quantum-vis intenſior & melior illa contritione remiſsiori praedicta, multò magis meretur remiſsionem paruae partis B reſiduae, imò & aliquid magnum vltra. Alias etenim contritio illa tota non plenè remuneratur à Deo, nec etiam aliqua pars illius. Cuiuſtibet enim partis ſignatae medietas mereretur remiſsionem A quoad culpam, & quoad partem infinitam B, & cur non meretur vna medietas quantum altera? Cur ergo non meretur remiſsionem paruae partis poenae reſiduae, & aliquid vltra, tantum quantum remiſsio A quoad culpam, & quoad partem poenae infinitam dimiſſam excedit reſiduam partem poenae? Sed quis praeſumpſerit dicere Deum non remunerare plenariè quemlibet actum bonum, contra 31am. partem corollarij primi huius? Vnde & Dominus ipſe dicit, Omnis qui reliquerit domum, &c. propter nomen meum, Matth. 9. Marc. 10. Luc. 6. centum accipiet: Matth. 9. & Marc. 10. Nemo eſt qui reliquerit domum, &c. propter me, qui non accipiet centies tantum nunc in tempore hoc; & Luc. 6. Date, & dabitur vobis; menſuram bonam, & confertam, & coagitatam, & ſuperfluentem dabunt in ſinum veſtrum; Sapient. 3. Dicitque Sapiens, In paucis vexati, in multis bene diſponentur Sapient. 3. quod & euidenter oſtendit vtriuſque ſeries teſtamenti. Non ſolum autem ſequitur contra iſtos, Deum non remunerare plenariè quemlibet actum bonum, verum etiam hoc non poſſe: Si enim hoc poſsit, remuneret Deus plenè C contritionem Petri: vel ergo hoc faci: remittendo ei totam culpam A, & totam poenam B vel D, & dando ſibi gloriam infinitam extenſſiuè & inten ſuè ſimiliter, vel aliquid minus iſto, aliquaue minora; Non totum hoc ſicut nullus ignorat, & quia Petrus adhuc per actum remiſsiorem tantùm aequaliter meruiſſet, quia plus non poſſet, ſicque C actus non remuneraretur ad plenum; omnes etiam qui merentur vitam aeternam infinitam gloriam extenſiuè & intenſiuè ſimiliter merentur, ſicque periret differentia coeleſtium manſionum, nec minus: Dicatur enim quòd meretur remiſsionem culpae A, & poenae B vel D, & O gloriam infinitam extenſiuè, ſed intenſiuè finitam: Tunc O gloria vel eſt magis bona, & eligibilis quàm A & B, ſeu D ſunt mala, & fugibilia, vel aequè, vel minùs: Si magis & non infinitè, ſed tantùm finitè, dicatur ergo exempli cauſa quòd in centuplo, diuidaturque C in plures partes imaginarias intenſiuas, puta in mille, & ſecundum prius oſtenſa vna illarum partium per ſe ſola mereretur remiſsionem plenariam A culpae, & alicuius poenae infinitae: Quare & alia aequalis mereretur ad minus remiſsionem poenae reſiduae temporalis, & quaelibet aliarum ſimili ratione gloriam infinitam extenſiuè tam bonam & eligibilem, quàm mala & fugibilis fuit culpa & poena remiſſa: Omnes ergo hae partes virtualiter concurrentes merentur gloriam infinitam extenſiuè, intenſiorem O; & ſic per vlteriorem diuiſionem C in plures partes & plures, poteſt procedi vltra omnem intenſionem gloriae aſsignandam. Ex hoc autem & euidenter apparet quòd O non poteſt poni aequale A & B, ſeu D, nec minus. Item ſecundum iſtos quaelibet contritio quantumlibet paruula meretur remiſsionem plenariam quantorumlibet venialium, & quantarumlibet poenarum temporalium debitarum: Quia ſi non, detur A contritio quae haec nullatenus mereatur, & ſit B alia contritio minor; tunc ſecundum priùs oſtenſa, B in peccatore mortaliter meretur remiſsionem peccati mortalis quoad culpam, & quoad partem poenae debitae infinitam, & haec incomparabiliter excedunt quantalibet venialia, & poenas quantaſlibet temporales: Sed quae iuſtitia, quae aequitas, quae lex dictat acceptare aliquod pretium pro ſolutione iuſta, legali, & plenaria maximi debiti, & maius pretium pro ſolutione plenaria minimi debiti recuſare. Item adhuc ſecundum iſtos quaelibet contritio meretur remiſsionem plenariam omnis culpae & poenae: quaelibet enim culpa mortalis & forſitan venialis peior eſt, & fugibilior omni poena ſenſus vel damni non includente culpam, ſicut 30a pars Corollarij primi docet; & quaelibet contritio meretur remiſsionem plenariam omnis peccati mortalis, & quorumlibet mortaliū quoad culpam, ergo & ſimiliter quoad poenam: Sit enim Petrus reus duorum, & quorumlibet mortalium peccatorum, & Paulus tantùm vnius minoris quolibet peccato Petri, & vnius poenae debitae pro illo; tunc ſi Petrus poeniteat, meretur dimiſsionem duorum, vel quotlibet pſurium maiorum malorum, (quia tot mortalium peccatorum) quàm ſint illa duo mala Pauli: cur ergo Paulus ſimiliter poenitendo, non merebitur dimiſsionem plenariam totius culpae ſuae & poenae? Item ſecundum iſtos quaelibet contritio eſt efficaciae infinitae, & meriti infiniti. Quotcun que namque peccata mortalia, & quantumcun que grauia quotcunque & quantiſcunque infernalibus poenis digna quis habeat, ad quamlibet contritionem meretur remiſsionem omnium peccatorum mortalium quoad culpam, & quoad abſciſionem partis infinitae à qualibet poenarum infernalium debitarum. Item contra iſtos ſimiliter ſequitur, quemlibet actum bonum in gratia & ex gratia procedentem eſſe ſimiliter meriti infiniti, cùm quilibet actus bonus in gratia, ex gratia que procedens ſit melior, vel ſaltem ita bonus & meritorius, ſicut ſimilis actus ſine gratia, ex gratiaue non factus, & aliquis talis actus, puta contritio praeuia gratiae eſt meriti infiniti, ſicut nunc proximo eſt argutum. Item ſi quis per contritionem meretur 1am gratiam poſt peccatum, videtur quòd meretur tantam gratiam, quantā priùs habuit & amiſit peccando, ſi habuit gratiam ante peccatum: Alias enim poenitentia diminutè non perfectè ſanaret & viuificaret poenitentem, nec plenariè reconciliaret ipſum Deo, ſed Deus illi improperaret peccatum ſuum praecedens, per ſubtractionem portionis gratiae praecedentis, contra illud Iac. 1. Dat omnibus affluenter, & non improperat. Aliter quo que talis ſi ſic decederet puniretur in coelo aeternaliter poena damni, ex ſubtractione videlicet portionis gratiae & gloriae debitae ſibi priùs; imò & quantumcunque diu viueret & mereretur, adhuc in caelo aeternaliter puniretur huiuſmodi poena damni; ſemper enim minus haberet, quàm ſimiliter operans fuiſſet alias habiturus, & hoc propter peccatum ſuum praecedens. Videtur etiam ſi reſurgat in gratia minori quàm cadendo amiſit, quòd peccatum ſuum non eſt plenè dimiſſum: Peccauit enim tantam gratiam amittendo, & à Deo & Domino ſuo quodammodo ſubtrahendo quam ſemper debuit cuſtodiſſe, & cum vſuris etiam reddidiſſe; nec eſt abſolutus ab iſta obligatione propter ſuum peccatum, quia ſi non peccaſſet non fuiſſet abſolutus: nec congruit quòd ex ſuo peccato reportet Iucrum & libertatē maiorem: ſed certū eſt, quod non plenè dimittitur peccatū, donec plenè reſtituatur ablatum, Matth. 5. maximè ſi obligatio non ſoluatur. Vndè Matt. 5. Eſto conſentiens aduerſario tuo cito, dum es in via cum eo, ne fortè tradat te aduerſarius Iudici, & Iudex tradat te miniſtro, & in carcerem mittaris; Amen dico tibi, Non exies indè, donec reddas nouiſsimum quadrantem: Et Luc. 12. Non exies, donec etiam nouiſsimum minutum reddas, Scribit que Auguſtinus ad Macedonium,Auguſtinus ſicut allegatur in Canone 14. Quaeſt. vlt. Si res. quòd non remittitur peccatum, niſi reſtituatur ablatum. Et infra, illud fidentiſſimè dixerim, eum qui pro homine ad hoc interuenit nè malè ablata reſtituat, & qui ad ſe confugientem quantum honeſtè poteſt, ad reddendum non compellit, ſocium eſſe fraudis & criminis. Vbi & ſequenti capitulo allegatur Gregorius,Gregorius. Diſtrictè praecipiens, quòd ſi res ablata non poſſit reſtitui, pretium eius detur. Quare & Anſelmus primo. Cur Deus homo viceſſimo. Tene, inquit, certiſſimè quòd ſine ſatiſfactione, id eſt, ſine debiti ſolutione ſpontanea, nec Deus poteſt peccatum dimittere impunitum, nec peccator ad beatitudinem, vel talem, qualem habebat antequam peccaret, pervenire; & viceſſimo primo, Secundum menſuram peccati oportet ſatiſfactionem eſſe; & viceſſimo quarto dialogizans ſic ſcribit, Intende in diſtrictam iuſtitiam, & iudica ſecundum illam, vttum ad aequalitatem peccati homo ſatiſfaciat Deo, niſi id ipſum quod permittendo ſe vinci à Diabolo, Deo abſtulit, Diabolum vincendo reſtituat; vt quemadmodum per hoc quod victus eſt, rapuit Diabolus quod Dei erat, & Deus perdidit; ita per hoc quod vincat, perdat Diabolus & Deus recuperet B. Nec diſtrictius nec iuſtius poteſt aliquid cogitari A. Putaſnè ſummam iuſtitiam, hanc iuſtitiam poſſe violare? B Non audeo cogitare. A Nullatenus ergo oportet, aut poteſt accipere homo à Deo, quod Deus illi dare propoſuit, ſi non reſtituat reddit Deo totum quod illi abſtulit, vt ſicut per illum Deus perdidit, ita per illum recuperet. Imò videtur quòd oportet plus reddere, quàm ſimplex ablatum, aliquid videlicet ſatiſfactorium pro contemptu, iniuriauè illata: Quare & in lege diuina ſcilicet, Exod. 22. Exod. 22. Praecipitur, quòd qui furatus fuerit aliquid, reddat in caſu quintuplum, quadruplum, Leuit. 5. ſiuè duplum, cui & conſonat lex ciuilis. Leuiticorum etiam 5to jubetur, quòd ſi quis fecerit damnum in rebus Domino conſecratis, in rebuſuè proximi, reſtituat integrè omnia, & inſuper quintam partem oflerat etiam Sacerdoti iuxta menſuram & aeſtimationem peccati.Anſelmus. Quare & Anſel. 1. Cur Deus homo 11. Quamdiu, inquit, peccator non ſoluit quod rapuit, manet in culpa, nec ſufficit ſolummodo reddere quod ablatum eſt, ſed pro contumelia illata plus debet reddere, quam quod abſtulit. Nec poteſt quis dicere quòd impotentia reddendi totam gratiam amiſſam excuſat, quia non ſoluit obligationem habendi gratiam, & reddendi, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; & quia ſic quilibet damnatus homo & Diabolus excuſaretur à debito,Anſelmus. & peccato. Hoc idem probat Anſel. 1. Cur Deus homo 25. lucidè & diffuſè. Etiam conſiderando ſubtilius, noua impotentia ſoluendi antiquum debitum fortaſſis excuſat à nouo peccato & continuo, propriè accipiendo peccatum, ita quòd non ſoluendo non peccat proptiè, nouiter, & continuè alio, alio que peccato, ſicut loquitur Auguſt. 3. de lib. arbit. 30. & ſicut eſt de hominibus daemonibuſ que damnatis, ſed non ſic excuſat nec exonerat impotentem à debito ſuo antiquo. Quis enim etiam neſciat ſecundum omnia iura diuina pariter & humana, impotentiam deſcendētem ex culpa nulla tenus excuſare, ſed forſitan potius aggrauare, maximè culpa non remiſſa, ſed ipſa manente reversed ? Et quomodò remittitur culpa iuſtè & plenè niſi per ſatiſfactionem plenariam praecedentem, ſicuti etiam omnia iura dictant? Et ſi quis dixerit, culpam quando que dimitti de gratia & miſericordia Domini, non iuuat Pelagianos dicentes homines mereri dimiſsionem & veniam peccatorum, & ſic gratiam & miſericordiam Domini conſequenter, & non per gratiam remiſsionem fieri peccatorum. Et ſi quis fortè vellet indagare profundius, videretur Deum non poſſe dimittere plenarie peccatum quoad culpam, niſi prius ſatiſfacto pro illo plenarie quoad culpam. Nam ſicut poteſt haberi ex 26. huius, & omnes Doctores concordant, Peccatum proprie non eſt aliquid poſitiuum, ſed tantummodò priuatiuum; priuatio autem tolli non poteſt niſi per poſitionem habitus praecedentem ſaltem naturâ; nec tanta vel tanta priuatio plenarie poteſt tolli ſine poſitione tanti vel tanti habitus praecedente, Si enim ponatur minor habitus, & non tantus, tota illa priuatio nequaquam plenarie rollitur, ſed aliqua portio eius manet, ſicut patet in naturalibus, inartificialibus, & in moralibus euidenter. Non poteſt ergo Deus, vt videtur, dimittere & tollere plenè plenariè peccatum quoad culpam, niſi prius naturâ ponendo plenarie habitum quem priuauit, ſeu priuat. Nec ſemper eſt verum, quòd reſurgens in gratia minori quàm amiſit, eſt impotens ad gratiam tantam reddendum: Poteſt enim diu viuendo, & bene operando, tantam gratiam promereri, ſicut Pelagiani fatentur. Non ergo peccatori mortaliter nunc contrito, & ſic merenti, & reddenti minorem gratiam quam amiſit, dimittitur plenarie peccatum ſuum mortale quoad culpam; nec etiam dimittitur donec tantam gratiam plenarie meruerit, & meruerit, & reddiderit plenariè tantam; ſicque culpa mortalis & gratia iterum ſtabunt ſimul, ſicque aliquis ſimul eſſet gratus Deo & charus, & non gratus nec charus, ſed inimicus Dei, odio habituſ que à Deo, viuus & mortuus, filius regni aeterni, & perditionis aeternae. Si ergo ſecundum praemiſſa, reſurgens ad gratiam reſurgat ad tantam a quanta cecidit per peccatum, quantulacunque contritio meretur gratiam, & conſequenter gloriam quantamcunque; ſicque omnis contritio quantumlibet paruula & remiſſa, eſſet quodammodo efficaciae infinitae, & meriti infiniti, quia quantamcunque gratiam & gloriam poſſet homo ſtatim per illam mereri; poteſt enim peccando amittere quantamcunque. Ponatur quoque Petrum, gratiam paruam habentem, parùm peccando mortaliter illam gratiam amiſiſſe, & ſtatim poſt paruulam morulam in peccato, in qua adhuc ſe ad poenitendum diſpoſuit, multum intenſè & feruidè poenitere, & ſic gratiam promereri. Vel ergo meretur ſic infinitam gratiam intenſiuè, vel tantùm finitam: Si infinitam, eadem ratione & quilibet poenitens, cùm poenitentia Petri non excedat poenitentiam alterius infinitè: Si tantùm finitam, ſit illa A, ponaturque vlterius Paulum habentem B gratiam, quantum volueris, maiorem A quantumuis grauius peccando mortaliter B gratiam perdidiſſe, ac in peccato diutiſsimè permanſiſſe, ſicque diſponendo ſeque indiſponendo pro viribus ſcelera ſemper ſceleribus cumulaſſe, & tandem multùm remiſſè & tepidè poenitere, tamen cum circumſtantijs opportunis. Paulus ergo ſecundum praemiſſa qui in principio peccauit grauiſſimè, diutiſsimè perſtitit in peccato, indiſpoſuitque ſe continuè ad poenitentiam, & ad gratiam toto corde ſemper, vt potuit, ſcelera cumulando, ad minimam contritionem meretur B gratiam maximam ſibi reddi. Cur ergo Petrus qui in principio minus peccauit, minus in peccato permanſit, non adiecit peccatum ſuper peccatum, ſed ſe ad poenitentiam & gratiam diſponebat maximè, feruentiſsimè, & perfectiſsimè poenitendo, meretur minorem gratiam & non tantam? quae ratio, quae aequitas, quae iuſtitia hoc dictaret? quinimo potius videretur è contra, cùm omnes circumſtantiae malae poenitentiae, & gratiae derogantes ſunt multo minores cum Petro; circumſtantiae quoque bonae poenitentiam & gratiam promouentes multò maiores. Dicetur fortaſsis hanc circumſtantiam meliorem eſſe cum Paulo, quòd primò habuit gratiam ampliorem: Verum haud dubiè, illa circumſtantia potius aggrauat, quàm alleuiat eius peccatum; Quis enim niſi fortaſsis ingratus negauerit legem gratitudinis naturalem inſolubiliter obligare beneficiatum, & amatum ſuo benefactori & amatori ad ſimilia rependenda, & magis beneficiatum & amatum ad hoc arctius obligari? quare & tanto magis peccare, ſi bonum gratitudinis non rependat, multoque peramplius ſi ingratitudinis malum reddat, ac offenſam incurrere grauiorem? Vnde Philoſophus 7. Polit. 7. Ad conſuetos, inquit,Philoſophus. & ad amicos animus attollitur magis quàm ad ignotos, paruipendi putans; propter quod & Archilolus conuenienter amicis querelans, diſputat ad animum; Non enim ab amicis, à lanceis perforationes. Et infra, Ariſtoteles ipſe dicit; Magnanimi naturâ non ſunt agreſtes, niſi ad iniuſta agentes; hoc autem magis adhuc ad conſuetos patiuntur, ſi iniuſtè pati putant, & hoc accidit ſecundum rationem: Apud quos enim deberi beneficentiam putant cum nocumento, & hac priuari putant: Vnde dictum eſt; Sae • i inimici fratrum, & hi quidem vltra diligentes, hi autem & vltra odiunt; dicitque Propheta; Si inimicus meus maledixiſſet mihi, Pſal. 54. ſuſtinuiſſem vtique, & ſi is qui oderat me, ſuper me magna locutus fuiſſet, abſcondiſſem me forſitan ab eo; tu verò homo vnanimis dux meus, & notus meus, &c. Pſal. 54. Auguſtinus ſimiliter de vera & falſa poenitentia, 14. & allegatur in Canone de poenit. diſt. 5. Conſideret;Auguſtinus. & 4. Sent. Petri diſt. 16. Ingratus, inquit, exiſtit, qui plenus virtutibus Deum omnino non timuit: In hoc enim quiſque peccator fit culpabilior, quo Deo eſt acceptabilior; Ideo enim Adam plus peccauit, quia maiori ſeu omni bono abundauit. Et ſi quis adhuc dicat in magis amico & grato peccante culpam eſſe maiorem; veruntamen ſi poeniteat, ipſum nihilominus recipi ad amicitiam priſtinam pleniorem, vel hoc eſt de gratuita gratia recipientis huiuſmodi poenitentem, vel de debito, & merito praecedenti. Si de gratia, hoc non iuuat Pelagianos in aliquo gratuitam gratiam recuſantes, & ipſam ſecundum debitum meriti venditantes; ſi de debito, meritique valore, multò magis videtur eum qui minus peccauit, & feruentius poenitet tantam gratiam & amicitiam promereri. Maxime quoque videtur indignum reconciliatione perfecta, eum qui fuit amicſſsimus, & inimiciſsimè peccando diſceſsit per contritionem minimam, ac frigidiſsimam quaerere reconciliationem perfectam, & amicitiam maximam praecedentem. Si enim hanc debitè quaereret, deberet rationabiliter poenitere ſecundū magnitudinē offenſae & amicitiae praecedentis, vel amplius ſi valeret. Iſte ergo frigidiſsimè poenitens, videtur nimis paruipendere offenſam, & carentiam amicitiae, quam requirit. Vnde & Philoſophus 2. Rhetoricae ſuae 4. oſtendens per quae miteſcunt, & manſueſcunt irati, ſic ait; Sit itaque manſuefactio, deſtitutio, & quietatio irae. Si ergo iraſcuntur paruipendentibus, paruipendere autem voluntarium, manifeſtum quòd & his qui nihil horum faciunt, aut inuoluntariè faciunt, mites ſunt, & his qui confitentur & poenitent: tanquam enim habentes ſatisfactionem id quod eſt teſtari de factis, ceſſant ab ira: Satisfactio autem debet eſſe ſecundum qualitatem, & quantitatem peccati, ſicut ſuperiùs erat tactum. Cui & concordanter Ioannes Baptiſta, Genimina,Gregorius. inquit, viperarum, quis oſtendit vobis fugere à ventura ira; facite ergo dignos fructus poenitentiae Luc. 3. quaſi dicat, Non eſt alia via fugae. Super quod Gregorius, ſicut allegatur in Gloſſa, Nec ſolum, inquit, fructus poenitentiae admonet eſſe faciendos; neque enim par fructus eſſe boni operis dicitur eius qui minus, & eius qui ampliùs deliquit, aut eius qui in nullis, & eius qui in quibuſdam facinoribus cecidit: Per hoc ergo cuiuſlibet conſcientia conuenitur, vt tanto maiora quaerat bonorum operum lucra per poenitentiam, quanto grauiora ſibi intulit damna per culpam. In ſententijs quoque Petri 4. diſt. 16. ſcribitur iſto modo, Satisfactio à Ioanne praecipitur, vbi ait, Facite dignos fructus poenitentiae, ſcilicet vt ſecundum qualitatem & quantitatem culpae ſit qualitas & quantitas poenae: Non enim par debet eſſe fructus boni operis eius, qui nihil vel minus peccauit, & eius qui grauius cecidit. Si etiam illa circumſtantia quae eſt maiorem gratiam habuiſſe poenitentiam Pauli vltra poenitentiam Petri in aliquo, melior que melioretur, deterioretur, ſeu minoretur tantum vel amplius per remiſſionem actus poenitentialis in Paulo, ſubtus intenſionem actus poenitentialis in Petro, & reuertitur argumentum. Ampliùs autem ſi peccator cadens à maxima gratia, ſtatim cùm poenitet totam illam ſubito mereatur, multo magis ſi ſine peccato in ſua gratia permanſiſſet, & quilibet iuſtus in tanta gratia perſeuerans diligendo Deum ſuper omnia, & propter eum vitando peccatum, & ſimilia faciendo, in ſingulis inſtantibus ſeu momentis tantam gratiam promeretur, maximè cùm habeat circumſtantias alias magis idoneas ad merendum, ſicque in breuiſsimo tempore quiſquis merebitur infinitam gratiam intenſiuè. Idem poteſt ſimiliter argui de poenitente continuante actum poenitentiae quem incaepit, vel ipſum continuè intendente, quod in quolibet breuiſsimo tempore merebitur gratiam infinitam: Cùm enim in principio ſubito meruit tantam, & in quolibet inſtanti, ſeu particula temporis ſubſequenti, iterum tantam nouiter meruit, quia actus eſt poenitentialis, aequaliter vel magis meritorius ſemper fuit. Amplius autem, quantam ergo gratiam ſtatim meretur peccator qui nunquam fuit in gratia, nunc contritus? Certum eſt quod aliquam eo quod nunc per contritionem efficitur gratus Deo; ſi dicas quod magnam, vel paruam ſecundum quod ſua contritio fuit magna vel parua; poteſt ergo per aliquam contritionem puta per A ſtatim mereri gratiam ſub B gradu, quae vel eſt minor gratia baptiſmali quae ſit C, aequalis, vel maior: Non minor, quia tunc adultus qui per ſeipſum actualiter meruit, in caſu, decederet cum minore gratia, & tranſiret ad minorem gloriam quàm paruulus tantummodo baptizatus: Quomodo ergo Deus vnicuique ſecundum opera ſua reddet, ſicut vtrumque Teſtamentum ſaepè teſtatur. Secundum iſtud quo que videretur poſsibile, aliquem poſſe tam remiſſè mereri quod haberet in vita futura minorem gloriam intenſiuè, quàm ſit vna delectatio paruula in praeſenti, puta videre aliquod delectabile minimum vel guſtare, quod quis Chriſtianus non reſpuit vel profanus, cum ſecundum Philoſophos, & Theologos, foelicitas & beatitudo ſit bonum ſufficiens & perfectum?Philoſophus. Boetius. Nam ſecundum Philoſophum 1. Eth. 9. Foelicitas eſt bonum perfectum, & per ſe ſufficiens, quod facit vitam nullo indigentem. Dicitque Boetius 3. de conſolatione, proſa ſecunda, quod beatitudo eſt bonum, quo quis adepto, nil vlterius deſiderare queat, quod quidem eſt omnium ſummum bonorum, cunctaque bona intra ſe continens, cui ſiquid abforet, ſummum eſſe non poſſet, quoniam relinqueretur extrinſecus quod poſſet optari. Liquet igitur eſſe beatitudinem, ſtatum bonorum omnium congregatione perfectum. Dicitque Propheta, Pſal. 15. Pſal. 16. Adimplebis me letitia cum vultu tuo, delectationes in dextra tua vſque in finem; Pſal. 15. Et infra 16. Sanabor, Apoc. 7. 1. Cor. 2. Satiabor cum apparuerit gloria tua: Vnde & Apoc. 7. Non eſurient, ne que ſitient amplius; & 1. ad Cor. 2. Oculus non vidit, nec auris audiuit, nec in cor hominis aſcendit, quae praeparauit Deus his, qui diligunt illum. Si autem dicatur quod B eſt aequalis C, conſequens eſt quod in caſu, adultus qui per ſeipſum actualiter meruit, aequaliter praemietur cum paruulo tantummodo baptizato, qui nunquam aliquid meruit: Quomodo ergo Deus vnumquemque ſecundum opera ſua & merita praemiabit? Rurſum ponatur quempiam, qui nūquam habuit gratiam, conteri minori contritione quā A, & tunc, per hypotheſin, meretur minorē gratiā, quàm ſit B vel C, quod erat proximo reprobatum. Si verò dicatur B eſſe maiorem C, hoc eſt in certa proportione finita: Ponatur ergo quempiam conteri contritione minori A proportionaliter, vel infrae, & tunc, ſecundum hypotheſin, merebitur gratiam aequalem C vel minorem, quorum vtrum que fuerat iam deſtructum. Si autem dicatur imprimis, quod quilibet contritus huiuſmodi, meretur ad minus tantam gratiam, quanta eſt gratia baptiſmalis; vel ergo ſemper meretur tantam aequaliter, vel ſemper maiorem, vel quandoque tantam, quandoque maiorem, nunquam tantam aequaliter, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; & quia tunc in aequaliter poenitentes aequalem gratiam mererentur, quod repugnat omni iuſtitiae, maximè vbi nulla gratuita liberalitas admiſcetur, ſicut eſt in iuſtificatione iniuſti, ſecundum Pelagianorum hypotheſin ſupradictam; ſemper ergo maiorem: ſed ſi per certam contritionem, puta per A mereretur B maiorem gratiam C gratia baptiſmali, cur non per D contritionem minorem proportionaliter A, ſicut C eſt minor B, vel infra, merebitur E gratiam aequalem C vel minorem? Semper ergo proportionaliter meritis praemia ſunt reddenda, ſicut dictat omnis iuſtitia humana pariter & diuina, maximè vbi pura praemia rependuntur, & nihil de gratia gratis datur. Item qui peccando grauiſsimè maximam gratiam perdidit, & continuò poſt peccauit grauiſsimè per minimam contritionem maximam gratiam promeretur, cur ergo non ille qui nun quam habuit gratiam, nec in gratitudinem tantam exercuit, per contritionem maiorem non meretur tantam gratiam, vel maiorem, & ſic gratiam quantamcunque etiam infinitam? Item ſi omnis huiuſmodi poenitens, ſtatim cùm meretur, meretur maiorem gratiam baptiſmali, cur non ſi continuet illum actum, continueue intendat, in quantolibet paruo tempore merebitur gratiam infinitam? Cur etiam non quilibet iuſtus in gratia conſtitutus per quemlibet actum ſuum aequè bonum cum actu huius poenitentis, vel quantum volueris, meliorem, meretur tantam gratiam vel maiorem, & ſic in quantalibet particula temporis gratiam infinitam? ſicut ſuperiùs eſt argutum: Et idem poteſt ſimiliter argui de exceſſu gratiae quam meretur vltra gratiam baptiſmalem. Si quis autem contra praemiſſa omnino voluerit proteruire, dicendo cadentem à magna gratia per peccatum, nequaquam per quantulamcunque contritionem reſurgere ſemper ad tantam, ſed ſemper vel aliquoties ad minorem; praeter rationes praemiſſas oppoſitum oſtendentes, poteſt & per praemiſſa iam proximo ſpecialiter caſtigari; talis enim vel reſurgit ad minorem gratiam baptiſmali, aequalem, vel maiorem &c. ſicut priùs. Amplius autem quomodo poteſt mortuus vitam mortuis impetrare, & mortuum quodammodo ſuſcitare, alium vel ſeipſum? vel enim hoc faceret per opus viuum, vel mortuum; non per mortuum, nullus neſcit; ſi per viuum, priùs naturaliter habet vitam: Omnis enim operatio praeſupponit naturaliter formam à qua procedit, ſicut 39. patet. Non ergo per huius opus viuum tribuit mortuo vitam gratiae ſpiritualem: Nam ſicut arbor non priùs natura profert fructum viuum, & poſt naturaliter & ideo eſt viua, ſed è contra; ita & homo quae arbor euerſa à Philoſophis nominatur. Vnde Saluator Ioh. 15. ſicut palmes, inquit, Iohan. 15. non poteſt ferte fructum à ſemetipſo, niſi manſerit in vite; ſic nec vos niſi in me manſeritis. Ego ſum vitis, & vos palmites, qui manet in me, & ego in eo, hic fert fructum multum, quia ſine me nihil poteſtis facere, nihil ſcilicet boni, ſine mea gratia faciente.Augustinus. Super quod Auguſt. part. 2. ſerm. 27. ſeu. 81. totius; Praeciſo, inquit, palmite poteſt de viua radice alius pullulare; qui autem praeciſus eſt, ſine radice non poteſt viuere. Denique adiungit, & dicit, Sicut palmes non poteſt ferre fructum à ſemetipſo, niſi manſerit in vite, ſic & vos niſi in me manſeritis. Magna gratiae commendatio, Fratres mei, corda inſtruit humilium, ora obſtruit ſuperborum. Ecce cui ſi audent reſpondeant, qui ignorantes Dei iuſtitiam, & ſuam volentes conſtituere, iuſtitiae Dei non ſunt ſubiecti: ecce cui reſpondeant ſibi placentes, & ad bona opera facienda Deum ſibi neceſſarium non putantes. Nonne huic reſiſtunt veritati homines mente corrupti, reprobi circa fidem, qui reſpondent & loquuntur iniquitatem, dicentes, A Deo habemus quòd homines ſumus, à nobis ipſis autem quòd iuſti ſumus? quid dicitis qui vosipſos decipitis, non aſſertores, ſed praecipitatores liberi arbitrij, ex alto elationis, per inania praeſumptionis, in profunda ſubmerſionis? Nempe vox veſtra eſt, quòd homo ex ſemetipſo facit iuſtitiam, hoc eſt altum elationis veſtrae: ſed quid vos ſequatur videre, &, ſi eſt in vobis vllus ſenſus, horrete. Qui enim à ſemetipſo fructum exiſtimat ferre, in vite non eſt; qui in vite non eſt, in Chriſto non eſt; qui in Chriſto non eſt, Chriſtianus non eſt, haec ſunt ſigna reprobationis veſtrae. profunda ſubmerſionis vestrae. Etiam atque etiam conſiderate, quid adhuc veritas adiungat, & dicat, Ego ſum, inquit, vitis, vos palmites, qui manet in me, & ego in eo, hic fert fructum multum, quia ſine me nihil poteſtis facere; ne quiſquam putaret ſaltem paruum aliquem fructum poſſe à ſemetipſo palmitem ferre, cum dixiſſet hic fert fructum multum, non ait, quia ſine me paruum poteſtis facere, ſed nihil poteſtis facere. Siue ergo paruum, ſiue multum, ſine illo fieri non poteſt, ſine quo fieri nihil poteſt: quia &, ſi paruum attulerit palmes, eum purgat Agricola, vt plus afferat; tamen niſi in vite manſerit, & vixerit de radice, quantumlibet fructum à ſemetipſo non poteſt ferre: Quamuis autem Chriſtus vitis non eſſet, niſi homo eſſet, tamen iſtam gratiam palmitibus non praeberet,Alquinus. niſi etiam Deus eſſet. Super quod & Alquinus ſicut allegatur in Gloſſa, Omnis, Matth. 7. inquit, fructus boni operis ab illa radice procedit, qui nos ſua gratia liberauit, & ſuo auxilio prouehit, vt iructum plus afferre valeamus. Huic & concordat illud Matth. 7. Non poteſt arbor mala fructus bonos facere?Auguſtinus. Super quod Auguſtinus 2. De ſermone Domini in monte 36. Arbor, inquit, eſt ipſa anima, id eſt, ipſe homo, fructus verò opera hominis. Non ergo poteſt malus homo bona operari, neque bonus mala. Malus ergo ſi vult bona operati, prius bonus fiat. His etiam ſimile eſt exemplum de terra, ſemine, pluuia, & calore. Non enim quia ſemen viuificatur, & creſcit ideo terra eſt bona, nec ideò recipit pluuiam, & calorem coeleſtem; ſed prius naturaliter eſt terra bona habens humorem & calorem de Coelo, & ideò ac poſt naturaliter germinat fructum bonum, ideoque ſemen ſeminatum in ea viuificatur & creſcit: ſic & de terra arida cordis noſtri, & ſemine verbi Dei in peccatoris anima ſeminato, iuxta parabolam & expoſitionem Dominicam, Mat. 13. & Luc. 8. plenius recitatam de pluuia gratiae, & calore charitatis, de Coelo coelitus deſcendente. Nec tamen gratiam & charitatem eſſentialiter ſeparo, ſed coniungo, vt tam gratia quam charitas ſit calida & humida, habens virtualiter caliditatem & humiditatem quae ſunt principia vitae, in quibus & vita conſiſtit, ſicut tam Philoſophi naturales, quam Medici atteſtantur. Quod autem charitas ſit quidem calor coeleſtis, & quidam ignis diuinus, quis dubitat? quis non ſeutit? Vndè & Autor chariſſimus charitatis, Luk. 12. Ignem, inquit, veni mittere in terram, & quid volo niſi vt accendatur? Luc. 12. Quare & Sanctus Spiritus in ſpecie ignis ſuper diſcipulos mittebatur, ſicut hiſtoria Actorum 2o teſtatur.Act. 2. Gregorius. Primum quoque iſtorum tractans Gregorius primo ſuper Ezechielem homilia quinta. Cum, inquit, carnalis mens Sanctum Spiritum accipit, ſpirituali amore ſuccenſa malum plangit quod fecit, & terra ardet quandò accuſante ſe conſcientia, cor peccatoris vritur, atque in dolore poenitentiae crematur. Hinc rurſus ſcriptum eſt, Deus tuus ignis conſumens eſt: Quia enim mentem quam repleuerit, eam à peccatorum rubigine mundam reddit creator noſter, & ignis dicitur, & conſumens. Qui & ſuper Euangelia, homilia triceſſima, Spiritus, inquit, Sanctus repentino ſonitu ſuper diſcipulos venit, menteſque carnalium in ſui amorem permutauit, & foris apparentibus linguis igneis, intus facta ſunt corda flammantia, quia dum Deum in ignis viſione ſuſcipiunt, per amorem ſuauiter arſerunt. Et infra, Ignis eſt Deus, atteſtante Paulo, Deus noſter ignis conſumens eſt. Deus quippè ignis dicitur, quia per hunc peccatorum rubigo conſumitur. De hoc igne veritas dicit, Ignem veni mittere in terram; Et quid volo niſi vt ardeat? Terra enim vocata ſunt corda terrenna, quae dum ſemper infimas in ſe cogitationes congerunt, à malignis ſpiritibus conculcantur; ſed ignem Dominus in terram mittit, cum flatu Sancti Spiritus cor carnalium incendit. Non ſolum autem charitas ignis dicitur, Iohan. 4. ſed & aqua, teſte veritate Ioh. 4. dicente, Si ſcires donum Dei &c. dediſſet tibi aquam viuam, Et infra, Aquam quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae ſalientis in vitam aeternam;Chryſoſtomus. Vbi Chryſ. ſicut allegatur in Gloſſa; Sipiritus Sancti gratiam quando que Scriptura ignem, quando que aquam vocat, oſtendens quoniā non ſubſtantiae ſunt haec nomina repraeſentatiua, ſed actionis, per ignis quidem appellationem, erectiuum, & calidum gratiae, & conſumtiuum peccatorum aenigmaticè inſinuat; per aquae verò nuncupationem purgamentum quod eſt ex Spiritu, & multum refrigerium recipientibus eum mentibus oſtendit. Vbi & Theophilus in Gloſſa ſimiliter allegatus gratiam Spiritus Sancti dixit aquam viuam, id eſt, viuificatiuam, refrigeratiuam, & motiuam: Nam gratia Spiritus Sancti ſemper mouet illum qui bonum operatur, aſſenſiones in corde ſuo diſponens. Sed quis melior expoſitor Sancto Euangeliſta, qui ſuper pectus Domini in caena recubuit, qui infra ſeptimo recitato dicto Chriſti, Qui credit in me, flumina de ventre eius fluent aquae viuae, exponendo ſubiungit, Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum. Quòd autem charitas aqua ſeu aquae dicatur, Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 103. Qui tegit aquis ſuperiora cius, ſermone primo & ſecundo diffuſè ſatis oſtendit. Quòd etiam gratia nomine pluuiae, humoris, roris, & ſimilium deſignetur, ſacra Scriptura, & ſacri Doctores ſaepius manifeſtant: Dicit enim Propheta pluuiam voluntariam ſegregabis Deus haereditati tuae; & Infirmata eſt, tu verò perfeciſti eam,Pſal. 67. Augustinus. Pſalmo 67. Tu, inquit, non ipſa ſe, ſed tu perfeciſti eam, id eſt, ſanaſti eam per huius pluuiae medicinam. Super quod Auguſtinus, vna expoſitione praemiſſa alteram adiungendo, Multo, inquit, congruentius intelligitur ipſa gratia pluuia voluntaria, quia nullis praecedentibus operū meritis gratis datur; Si enim gratia, non ex operibus, alioquin gratia iam nō eſt gratia: Non enim dignus ſum, inquit, vocari Apoſtolus, quia perſecutus ſum Ecclefiam Dei, gratia autem Dei ſum id quod ſum; haec eſt pluuia voluntaria, voluntariè quippè genuit nos verbo veritatis, haec eſt pluuia voluntaria; Hanc ergo pluuiam voluntariā nullis praecedentibus meritis operum bonorum ſegregauit Deus haereditati ſuae; & infirmata eſt; agnouit enim non eſſe ſe aliquid per ſeipſum, non viribus ſuis, ſed gratiae Dei tribuendo eſſe quod eſt. Vnde & Apoſtolus qui dixerat legem infirmatam eſſe per carnem, quia caro non implet quod per Spiritum impletur, id eſt, per gratiam ſpiritualem, ipſe item dicit, vt iuſtitia legis impleretur in nobis, qui non ſecundum carnem ambulamus, ſed ſecundum ſpiritum, hoc eſt ergo Tu verò perficiſti eam, quia plenitudo legis charitas, & charitas Dei diffuſa eſt in cordibus noſtris, non per nos ipſos, ſed per Spiritum Sanctum qui datus eſt nobis. Qui & infra Pſalmo, 146. dicit de Deo; Parat terrae pluuiam, id eſt, terrenis cordibus gratiam, cuius pluuiae effectum ſubiungens; Qui, inquit, producit vel ſecundum literam Auguſtini; Exoriri facit in montibus foenum, & herbam ſeruituti hominum; Qui, inquam, principaliter producit in montibus, id eſt, hominibus prius terreſtribus per peccatum, ſed poſt hanc pluuiam factis coeleſtibus & excelſis, vel in montibus, id eſt, elatis hominibus foenum & herbam ſeruituti hominum, id eſt, fructus bonos hominibus valituros; ſuper quod Auguſtinus; Ecce, inquit, fructus pluuiae, qui exoriri facit, &c. Cui & ſimile eſt illud Pſalmi, 84. Dominus dabit benignitatem, vel ſuauitatem ſecundum literam Auguſtini, & terra noſtra dabit fructum ſuum; Dominus, inquam, dabit benignitatem gratiae ſuae primò, & terra noſtra dabit fructum ſuum ſecundò. Super quod Auguſtinus; Cogitate, inquit, de verbo quod audiſtis, ne ſemen rapiant volatilia, vt poſsit ibi germinare quod ſeminatum eſt, ſed niſi Deus pluerit, quid prodeſt, quod ſeminatur? hoc eſt, Dominus dabit ſuauitatem, & terra noſtra dabit fructum ſuum; veniat imber Dei, & fructificet quod ibi ſeminatum eſt. Cui & concordat illud Eſaiae, 55. Eſaiae 55. Deſcendit imber & nix de coelo, & illuc vltra non reuertitur, ſed inebriat terram, & infundit eam, & germinare eam facit, & dat ſemen ſerenti, & panem comedenti. Haec ergo pluuia gratiae facit ſemen verbi Dei in audientibus germinare. Dicit quoque Robertus Lincolmenſis,Lincolnienſis. ſicut capitulo proximo allegatur, Deus & gratia Dei, ac etiam noſtra voluntas facit bonum in nobis, ſicut granum germinat & vi intrinſeca quadam germinatiua, & ſolis calore, cum terrae humore. Vnde & Petrus, ſecundo Sententiarum, diſtinct. 27. Sicut, inquit,Lumbardus. pluuiâ rigatur terra, vt germinet, & faciat fructum: ita gratis terrae mentis noſtrae, id eſt, arbitrio voluntatis infunditur pluuia diuinae benedictionis, id eſt, inſpiratur gratia, quod ſolus Deus facit, non homo cum eo, qua rigatur voluntas hominis, vt germinet & fructificet, id eſt, ſanatur, & praeparatur vt bonum velit, ſecundum quod operans dicitur, & iuuatur vt bonum faciat, ſecundum quod dicitur cooperans; & illa gratia virtus non incongruè nominatur, quia voluntatem hominis infirmam ſanat & adiuuat. Et infra; Ex gratia quae praeuenit, & ſanat arbitrium hominis, & ex ipſo arbitrio procreatur in anima bonus affectus, ſiue bonus motus mentis, & hoc eſt primum hominis bonum meritum. Hoc autem totum congruè figuratur in illa virga Ieſſe, Virgine benedicta, quae prius quàm proferret fructum ſalutis, plena gratia perhibetur, ſicut docet hiſtoria, Luc. 1. Quem ordinem praeuidens Eſaias; Rorate, inquit, caeli deſuper, Eſa. 45. & nubes pluant iuſtum; Aperiatur terra, & germinet Saluatorem, Eſaiae 45. Hoc etiam totum ſaluberrimus ille fructus, ſalus vera, & veritas, quae orta eſt de hac terra, veraciter atteſtatur: Ipſa namque Matth. decimo tertio, ſicut ſuperius tangebatur, parabolizans de ſemine; Matth. 13. Alia, inquit, ceciderunt in terram bonam, & dabant fructum: Quia ergo ſemen cecidit in terram bonam, ideo dedit fructum, non è contra; erat ergo prius naturaliter terra bona, quod ſine charitate & gratia eſſe non poteſt: Quaelibet enim terra quae hanc virtutem non habet, ſterilis eſt & mala, ſicut nullus Theologorum ignorat, ſicuti etiam Apoſtolus 1. ad Corinth. 13. planè docet; Charitas namque diuidit inter filios regni aeterni, & filios perditionis aeternae, teſte Auguſtino 15. de Trinitate 18. Eſt etiam charitas fons proprius bonorum & ſanctorum, de quo dicitur; Nemo alienus communicet tibi, teſte ſimiliter Auguſtino ſuper illud Pſalmi 103. Qui tegit aquis ſuperiora eius, Sermone 1. Habuit ergo haec terra prius naturaliter charitatem, quàm fecerat fructum bonum. Quare & dicit, quòd alia ceciderunt in terram bonam, non quòd fecerunt terram bonam. Terra ergo fuit bona, Luc. 8. Matth. 12. priuſquam ſemen cecidit in eam. Vnde & Luc. 8. Quod autem in terram bonam, hi ſunt, qui corde bono & optimo audientes verbum retinent, & fructum afferunt. Quamobrem & Mat. 12. Facite, inquit, arbotem bonam, & fructum eius bonum; arborē bonā primò, & fructū bonū ſecundo; quare & ſubdit; Si quidem ex fructu arbor bona cognoſcitur. Progenies viperarum, quo modo poteſtis bonum loqui, id eſt, benè loqui, cùm ſitis mali? Ex abundantia enim cordis, os loquitur; bonus homo de bono theſauro ſuo profert bona. Sed quis eſt iſte bonus theſaurus boni hominis, niſi charitas quae ſola hominem bonum facit. Vnde Aug. de verbis Dom. Serm. 12. Admoner, inquit, nos Dominus, vt bonae arbores ſimus, vt bonos fructus habere poſſimus; Ait enim, aut facite arborem bonam, &c. vbi ait, aut facite arborem bonam, &c. hoc vtique eſt praeceptum ſalubre, cui obedientia neceſſaria eſt: quod autem dicit, Aut facite arborem malam, &c. non eſt praeceptum vt facias, ſed monitio vt caueas; contra hos enim dixit, qui putant ſe, cùm mali eſſent, bona loqui poſſe, vel bona opera habere; hoc Dominus Ieſus dicit non poſſe: Prius enim mutandus eſt homo, vt opera mutentur: ſit ergo vnuſquiſque arbor bona, non ſe arbitretur habere bonos fructus, ſi manet arbor mala; non erit fructus bonus niſi arboris bonae; muta cor, & mutabitur opus; extirpa cupiditatem, planta charitatem: ſicut enim eſt radix omnium malorum cupiditas, ſic eſt radix omnium bonorum charitas. Quare & Anſelmus de Concordia 10.Anſelmus. Sicut, inquit, terra innumerabiles herbas & arbores, fine quibus natura humana non alitur, aut etiam quibus perimitur, ſine omni hominis cura profert; illas verò quae nobis ad vitam nutriendam maximè ſunt neceſſariae non ſine magno labore atque cultore, nec abſque ſeminibus: Ita corda humana ſine doctrina, ſine ſtudio, ſponte quaſi germinant cogitationes & voluntates nihil vtiles ſaluti, aut etiam noxias; illas verò ſine quibus ad ſalutem animae non proficimus, nequaquam ſine ſui germinis ſemine, & laborioſa cultura concipiunt, aut germinant; vnde illos homines quibus talis cultura impenditur, agriculturam Dei vocat Apoſtolus. Eſt autem ſemen agriculturae huius verbum Dei, imò non verbum, ſed ſenſus, qui percipitur per verbum; vox autem ſine ſenſu nihil conſtituit in corde, nec ſolum ſenſus verbi, ſed omnis ſenſus, vel intellectus rectitudinis, quoniam mens humana ſiue per auditum, ſiue per lectionem, ſiue per rationem, ſiue quolibet alio modo concipit, ſemen eſt rectè volendi. Nullus namque rectè velle poteſt, quod priùs corde non concipit; velle autem credere quod eſt credendum, eſt rectè velle. Quod autem dicit Apoſtolus Fidem eſſe ex auditu, intelligendum eſt quod Fides eſt ex hoc quod concipit mens per auditum, neque ita vt ſola conceptio mentis facit fidem in homine; ſed quia fides nequit eſſe ſine conceptione. Addita namque rectitudine volendi, conceptioni, per gratiam fit fides, quia credit quod audit; Et infra, Verum miſsio, praedicatio, auditus, intellectus nihil ſunt, niſi velit voluntas quod mens intelligit, quod voluntas facere nequit niſi accepta rectitudine: Rectè namque vult, cùm vult quod debet. Ita quod mens ex auditu verbi concipit, eſt ſemen praedicantis, & rectitudo eſt incrementum quod dat Deus, ſine quo neque qui plantat, neque qui rigat eſt aliquid, ſed qui incrementum dat Deus. Et inferius, Videamus in exemplis, quomodo verbum fit ſemen, cum audiunt quibus dicitur, Si volueritis, & audieritis me, intelligunt & cogitant, quod dicitur velle audire, hoc eſt obedire; Qui enim audit, & non obedit, dicitur non audire; ſed obedire nequeunt niſi velint; velle autem obedire eſt rectè velle; Rectè verò velle nemo poteſt, niſi habeat rectitudinem voluntatis, quam nullus habet homo niſi per gratiam. Itaque quod dictum eſt, Si volueritis, &c. ſemen eſt, nequaquam per ſe aliquem fructum germinans ſine adiectione rectitudinis. Ex quibus & poteſt patere, quod duplex eſt rectitudo voluntatis, habitualis, & actualis; ſcilicet habitus gratiae, & actus inde procedens; quod & poteſt per exemplum congruum apparere. Prius natura eſt, habere aurem ſanam quàm ſanè audire, & haec cauſa illius non è contra; Auris autem ſpiritualis cordis humani, ſine charitatis & gratiae medicina ſana eſſe non poteſt. Quare & noſter Medicus ſalutaris ſurdum ſanaturus, primo impoſuit digitos ſuos in auriculas eius, quod gratiae collationem ſignificat, & ſecundo dixit ei Effeta, Marc. 7. Matt. 13. Ioan. 8. Luc. 8. Euphata, quod eſt Adaperire, & ſic ſtatim apertae ſunt aures eius, ſicut Marc. 7. recitatur: quod & congruè innuens poſt ſermonem ſuum parabolicum de ſeminante, ſemine, &c. Matth. 13. ſtatim adiunxit, Qui habet aures audiendi audiat, & ſimiliter Luc. 8. Quare & Ioan. 8. dixit malis Iudaeis, Qui ex Deo eſt, verba Dei audit, propterea vos non auditis quia ex Deo non eſtis. Qui, inquam, ex Deo eſt prius, verba Dei audit poſterius, & ſupra, eodem, Quare loquelam meam non cognoſcitis? quia non poteſtis audire ſermonem meum.Chryſoſtom. Super quod Chryſoſtomus, ſicut allegatur in gloſſa, Primò ergo captanda eſt virtus quae verbum diuinum exaudiat, quoniam quamdiu quis curatus non eſt in auditu proprio, à verbo, quod dicit ſurdo, Aperiaris, auditu percipere nequit. Et infra 18. Omnis qui eſt ex veritate audit vocem meam, qui, inquam, eſt ex veritate priùs, ex hoc audit vocem meam poſterius,Auguſtinus. non è contra. Super quod, Auguſtinus ſuper Ioan. parte ſecunda ſerm. 61o. ſent. 115o. totius, quòd, inquit, ait; Omnis qui eſt ex veritate, audit vocem meam, gratiam commendauit, qua ſecundum propoſitum vocat, de quo propoſito dicit Apoſtolus, Scimus, quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui ſecundum propoſitum vocati ſunt, propoſitum ſcilicet vocantis non vocatorum, quod alibi apertius ita poſitum eſt, Collabora Euangelio ſecundum virtutem Dei, ſaluos nos facientis, & vocantis vocatione ſua ſancta, non ſecundum opera noſtra, ſed ſecundum ſuum propoſitum & gratiam. Nam ſi naturam cogitemus in qua creati ſumus, cùm omnes veritas creauit, quis non eſt ex veritate? ſed non omnes ſunt, quibus vt audiant veritatem, & credant ex ipſa veritate praeſtatur nullis proculdubio praecedentibus meritis, ne gratia non ſit gratia. Si enim dixiſſet, Omnis qui audit vocem meam ex veritate eſt, ideo dictus ex veritate putaretur, quia obtemperat veritati. Non autem hoc ait, ſed ait, Omnis qui eſt ex veritate audit meam vocem, ac per hoc non ideo eſt ex veritate quia eius audit vocem, ſed ideo audit quia ex veritate eſt, id eſt, quia hoc illi donum ex veritate collatum eſt. Vnde & 376a propoſitio ſententiarum Proſperi eſt excerpta. Hoc idem & planè teſtantur Autoritates Auguſtini de Fide ad Petrum 64.15i de Ciuitate Dei 6. Gregorij 11. moral. 5. Bedae 2. ſuper Lucam 4. ſicut 38um plenius recitauit. Quod etiam videtur innuere illud Lucae 10. In quamcunque domum intraueritis, Luc. 10. primum dicite, Pax huic domui, & ſi ibi fuerit filius pacis, requieſcet ſuper illum pax veſtra. Non igitur quia ſuper illum requieſcit pax illorum, ideò ille filius pacis efficitur, ſed è contra. Vnde Auguſtinus de correptione & gratia 73. Non, inquit,Augustinus. dictum eſt ſuper quem requieuerit pax veſtra, fiet filius pacis, ſed ſi ibi fuerit filius pacis, requieſcet ſuper illum, ſeu ſuper illam domum pax veſtra. Iam ergo & antequam illi annuntiaretur haec pax, filius pacis erat, ſeu ibi erat. Ex his autem euidenter agnoſcitur, cognoſcitur, quòd in illa ſacra Scriptura, quam Pater ſanctificauit & miſit in mundum, de qua nec iota vnum, aut apex vnicus praeteribit, non eſt otioſus ordo verborum, neque factorum, ſed cauſis profundis & myſterijs plurimis totus plenus. Hoc idem poteſt & aliter ſic oſtendi, Prius natura eſt hominem recipere medicinam, quàm ab infirmitate ſanari; Non enim quia ſanatur, ideo recipit medicinam, ſed è contra; & prius natura eſt hominem eſſe ſanum, quàm facere opera ſanitatis propter ſimilem rationem. Sola autem gratia eſt languidae animae medicina, ſicut ex praemiſsis apparet, dicitque Auguſtinus de verbis Apoſtoli, ſerm. 13. Gratia medicina eſt;Auguſtinus. prius ergo natura eſt recipere gratiam quàm ſanari; & ſic ſanari, quàm ſana, ſanitatiſue opera exercere. Vnde Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 31. Beati, quorum &c. Totum, inquit gratiae eius imputetur, non meritis noſtris; Beati, quorum remiſſae ſunt iniquitates, & quorum tecta ſunt peccata: Dum Deus ergo tegat vulnera, noli tu; nam ſi tu tegere volueris, erubeſcens medicus non curabit. Medicus tegat, & curet, Emplaſtro enim tegit, ſub tegmine medici ſanatur vulnus, ſub tegmine vulnerati caelatur vulnus. Hanc etiam prioritatem gratiae coeleſtis ingratis, infirmis, & peccatoribus gratis datae, ad dimiſsionem peccati, & operationem boni myſticè nobis inſinuat Dominus Ieſus Chriſtus, dum ſurdum & mutum curando miſit digitos ſuos in auriculas eius, & ex puens tetigit linguam eius, & ſuſpiciens in coelum ingemuit, & ait Euphata, quod eſt adaperire, & ſtatim apertae ſunt aures eius, & ſolutum eſt vinculum linguae, & loquebatur rectè, ſicut Marc. 7. recitatur; Ecce quòd infirmo primò per manus impoſitionem infunditur gratia Spiritus Sancti, ſecundò per eam ſanatur, & tertiò ſanatus opera ſana facit. Hic autem myſticus intellectus poteſt per ipſum factum, & modum, ac ordinem faciendi attentis alijs ſimilibus in Scriptura quamplurimis confirmari, quem & ratificant expoſitiones Sanctorum. Huic & conſonat illud Matth. 12. Oblatus eſt ei daemonium habens caecum & mutum, Mat. 12. & curauit eum ita vt loqueretur, & videret. Primò curauit infirmum, ſecundò curatus opera ſana fecit. Vnde & Lucas, Cùm, inquit,Luc. 11. Beda. eieciſſet daemonium locutus eſt mutus Luc. 11. ſuper quod Beda, ſicut allegatur in Gloſſa, Daemoniacus, inquit, iſte apud Matthaeum, non ſolùm mutus, ſed & caecus fuiſſe narratur. Tria ergo ſigna ſimul in vno homine perpetrata ſunt, Caecus videt, mutus loquitur, poſſeſſus à daemone liberatur, quòd quotidiè completur in conuerſione credentium, vt expulſo primùm daemone fidei lumen aſpiciant, deinde ad laudes Dei tacentia prius ora laxentur, quod & pulcherrimè demonſtratur in illa muliere quae habebat ſpiritum infirmitatis 18. annis, & erat inclinata, nec omnino poterat ſurſum aſpicere, quam cùm vidiſſet, Ieſus vocauit ad ſe, & ait illi, Mulier dimiſſa es ab infimitate tua, & impoſuit illi manus, & confeſtim erecta eſt, & glorificabit Deum, ſicut Luc. 13. recitatur. Quid autem eſt haec mulier ſic infirma, niſi anima peccatrix, vel humana natura, longo tempore, ſcilicet ter 6. annis, hoc eſt ante legem, ſub lege, & tempore gratiae cunctis annis, quia ſenarius eſt perfectus, vt patet 1. Arithmeticae Boetij 22. graui onere peccati depreſſa, nec potens per ſe ſurſum ad Deum reſpicere per affectum? hanc autem non flentem, non rogantem, nec aliquod meritum praeferentem vidit Ieſus Saluator, qui non quaeſitus venit quaerere & ſaluum facere quod perierat; vidit, inquam, internae miſerationis aſpectu & vocauit ad ſe, gratuitam gratiam gratuitè inſpirando, ſicque ipſam ſanauit, vbi gratia operans lucidè indicatur. Sed quia nec ſic poteſt haec mulier ſe erigere ad aliquod opus bonum, ſine ſuo medico ipſam vlteriùs ſpecialiter adiuuante, cooperante, imò & praeoperante, ipſamque priùs naturaliter erigente, impoſuit illi manus ita primò, & confeſtim erecta eſt ad benè operandum, & glorificauit Deum ſecundò; quare & benè dicit, erecta eſt potiùs quàm erexit ſe: Priùs enim & potius per manum Dei erigitur, quàm erigat ſemetipſam, vbi & gratia cooperans perſpicuè demonſtratur. Huic autem intellectui myſtico conſonant expoſitiones Sanctorum: Vnde & Auguſtinus de Verbis Domini ſermone 31. ſicait, Quid illa mulier decem & octo annos habens in infirmitate? ſex diebus Deus perfecit opera ſua, ter ſeni decem & octo faciunt arbore ficulnea hoc decem & octo anni in illa muliere ſcilicet genus humanū ante legem, ſub lege, & ſub gratia curua erat, ſurſum aſpicere non poterat, quia Surſum corda ſine cauſa audiebat, ſed erexit eam Dominus. Eſt ergo ſpes, ſed filijs, quouſque veniat dies iudicij, multum ſibi dat homo, & quid eſt homo iuſtus homo, magnum aliquid eſt homo, ſed cum iuſtus homo gratia Dei eſt iuſtus homo, nam quid eſt homo niſi quod memores eius? Quod & patenter oſtenditur in curatione paralytici, cui Saluator primò dixit, Homo, remittuntur tibi peccata tua, & ſecundò Surge, tolle grabatum tuum, Luc. 5. & vade, ſicut Euangelica prodit hiſtoria Luc. 5. quod & multis alijs Euangelicis miraculis cutatiuis iſtis ſimilibus poteſt ſimiliter demonſtrari. Hoc idem & aliae quam plures Autoritates Catholicae lucidè manifeſtant. Dicit ſiquidem Dominus per Eſaiam 43. Eſai. 43. Non me inuocaſti Iacob, nec laboraſti in me Iſrael, non obtuliſti mihi arietem holocauſti tui, & victimis tuis non glorificaſti me. Non te ſeruire feci in oblatione, nec laborem tibi praebui in thure, non emiſti mihi argento calamum, & adipe victimarum tuarum non inebriaſti me: Veruntamen ſeruire me feciſti in peccatis tuis, praebuiſti mihi laborem in iniquitatibus tuis; Ego ſum, ego ſum ipſe qui deleo iniquitates tuas propter me, & peccatorum tuorum non recordabor. Reduc me in memoriam, & iudicemur ſimul: narra, ſi quid habes, vt iuſtificeris; Ego inquit ſum qui deleo iniquitates tuas propter me, id eſt, propter me miſericordiam meam gratis, non propter merita tua priora. Quare & ſubdit, Reduc in memoriam, & iudicemur ſimul, natra ſiquid habes, vt iuſtificeris; quaſi dicat, nihil habes quo iuſtificationem merearis, vel ſecundum tranſlationem ſeptuaginta, Dic tu prior iniquitates tuas vt iuſtificeris, & tunc ironicè loquitur; Et tantum valet, quaſi dicat manifeſtè nihil potes dicere. Quid autem iuſtificationum habuiſti, niſi iniquitates, quibus iuſtificationem nullatenus meruiſti? Quamobrem & dicit Apoſtolus Iuſtificati gratis per gratiam ipſius, ad Rom. 3. Super quod Gloſſa, & eſt principaliter Auguſtini de Spiritu & litera 8.Rom. 3. Gloſſa. Iuſtificati ſunt gratis, id eſt, ſine meritis praecedentibus, & hoc per gratiam ipſius, id eſt, per gratuita dona. Gratia quippè Dei, donum Dei eſt; Donum autem maximum ipſe Spiritus Sanctus eſt; Non ergo iuſtificati ſunt per legem, non per propriam voluntatem, ſed per gratiam Chriſti; non quod ſine noſtra voluntate fiat, ſed voluntas noſtra infirma oſtenditur per legem, vt ſanet gratia voluntatem, & ſana voluntas impleat legem non conſtituta ſub lege, nec indigens lege. Ipſa igitur eſt gratia qua iuſtificatur impius, id eſt fit iuſtus qui prius erat impius, & ideo percipiendae huius gratiae merita nulla praecedunt, quia meritis impij non gratia ſed poena debetur. Nec iſta eſſet gratia, ſi non daretur gratuita; datur autē gratuita, quia nihil boni ante feceramus vndè hoc mereremur, quia nihil praeceſſerat in noſtris meritis niſi vndè damnari deberemus. Non igitur inuenit merita bonorum, ſed merita ſuppliciorum. Ergo iuſtificati ſunt gratis, quia nihil operati erant per gratiam ipſius.Auguſtinus. Qui & de Spiritu, & litera 20. Cum dicat, inquit, Apoſtolus gratis iuſtificari hominē per fidem ſine operibus legis, nihil aliud vult intelligi in eo quod dicit gratis, niſi quia iuſtificationē opera non procedūt. Apertè quippè alibi ait, Si gratia, iam non ex operibus, alioquin gratia iam nō eſt gratia. Tit. 3. Idē ad Tit. 3. Apparuit benignitas & humanitas Saluatoris noſtri Dei, non ex operibus iuſtitiae quae fecimus nos, ſed ſecundū ſuam miſericordiā ſaluos nosfecit per lauacrū regenerationis & renouationis Spiritus ſancti, quē effudit in nos abundè per Ieſum Chriſtum Saluatorē noſtrum, vt iuſtificati gratia ipſius haeredes ſimus ſecundum ſpē vitae aeternae. Idem ad Rom. 3. Rom. 3. Ex operibus legis non iuſtificabitur omnis caro corā illo. Vbi eſt ergo gloriatio tua? excluſa eſt; per quā legem? factorum? non, ſed per legem fidei. Arbitramur enim iuſtificari hominem ſine operibus legis. Sed dicet forſitan aliquis hoc debere intelligi de operibus legalibus ſacramentalibus, & ceremonialibus, quae in lege veteri fuerant vſitata, non autem de operibus moralibus decalogi, quae vtraque lex admittit. Alium tamen intellectum proceſſus illius epiſtolae vnà cum alijs manifeſtat euidenter, oſtendens Apoſtolum velle loqui etiam de operibus decalogi ſupradictis. Intendit enim Apoſtolus, ſicut proceſſus epiſtolae, & expoſitiones Catholicae conteſtantur redarguere Iudaeos & Graecos, ac omnes Gentiles conuerſos ad iuſtitiam fidei Chriſtianae mutuò altercantes, & ſe ſuper ſe mutuò extollentes; Iudaeos quidem dicentes ſe iſtam iuſtitiam meruiſſe per obſeruantiam, & opera legis ſuae, ipſis Gentilibus nihil merentibus, ſed offendentibus grauiter idola adorando; Graecos verò & Gentiles è contrario aſſerentes, ſe ex ſimplici ignorantia idola coluiſſe, ipſam que fidem Chriſti per Apoſtolos praedicatam ſtatim cum gaudio recepiſſe, Iudaeos autem • bentes Legem & Prophetas tanto grauiùs deliquiſſe, occidendo Chriſtum teſtificatum à Lege & Prophetis, eiuſque Apoſtolos contemnendo. Sed quomodo contradiceret verè Iudaeis dicendo; Ex operibus legis non iuſtificabitur omnis caro coram illo, niſi intelligetet vniuerſaliter quòd ex nullis operibus, neo ex vllo opere legis iuſtificabitur vlla caro, ſacramentalibus, ceremonialibus, vel moralibus quibuſcunque, ſed per legem fidei Chriſtianae; fidei, inquam, non mortuae, aut informis ſeu nudae, ſed per gratiam & charitatem viuae, formatae atque veſtitae. Quod & verba Apoſtoli indicant euidenter. Cùm enim praemiſit; Ex operibus Legis non iuſtificabitur omnis caro coram illo, immediatè ſubiungit; Per Legem enim cognitio peccati; quod infra 7. clarius exponendo; Peccatum, inquit, non cognoui niſi per Legem: Nam concupiſcentiam neſciebam, niſi Lex diceret; Non concupiſces. Sed quae & qualis eſt Lex quae concupiſcere prohibet? Nonne Decalogi & moralis? Quare & ſupra, eodem; Seruiamus, inquit, in nouitate ſpiritus, & non in vetuſtate literae, quia & ſicut ipſemet dicit; Litera occidit, ſpiritus autem viuificat, 2. ad Corinth. 3. quod intelligitur ad literam, non de intellectu Veteris Teſtamenti in ſacramentalibus, & ceremonialibus ſecundum ſuperficiem literae, & ſpirituali ac myſtico intellectu, ſed de decem Mandatis Decalogi moralibus, in tabulis lapideis Moſi traditis, & per Moſem populo promulgatis. Quare & immediatè ſubiungit, quod ſi miniſtratio mortis deformata lapidibus fuit in gloria, ita vt non poſſent intendere filij Iſrael in faciem Moſis, propter gloriam vultus quae euacuatur, quomodo magis miniſtratio ſpiritus eſt in gloria? Quod ergo apud Apoſtolum eſt, Ex operibus legis non iuſtificabitur omnis caro, ſed per legem fidei, hoc eſt litera occidit; Spiritus autem viuificat, ſcilicet, gratia Spiritus Sancti, quae non eſt ex operibus ſecundum literam legis factis:1. Cor. 12. Nam ſecundum eundem 1. ad Cor. 12. Spiritus S. diuidit ſingulis prout vult; prout vult, inquam, liberaliter & gratis non prout debet, ex meritis alicuius. Hunc autem intellectum Apoſtoli ex Autoritatibus recitatis, alijſ que ſimilibus docet diligentiſſimè Auguſtinus de ſpiritu & litera quaſi per totum, ipſumque probat per verba Apoſtoli ſicut ſupra, ſicut multis ibi capitulis clarè patet. Vbi & cap. 12, poſt magnum ſcrutinium ſic concludit; His ergo conſideratis, colligimus non iuſtificari hominem praeceptis bonae vitae niſi per fidem Ieſu Chriſti, hoc eſt non lege operum ſed fidei, non litera ſed ſpiritu, non factorum meritis, ſed gratuita gratia. Et infra viceſſimo quarto, Lex, inquit, fidei charitas eſt conſcripta in corde atque diffuſa perficitur ſperantibus in eo, vt anima ſanata non timore poenae, ſed amore iuſtitiae operetur bonum. Qui & ſuper Pſalmum triceſſimum primum tractatu primo, eundem intellectum, candemque ſententiam clarè docet; vndè ſic exorditur ſermonem, Pſalmus gratiae Dei & iuſtificationis noſtrae, nullis praecedentibus meritis noſtris, ſed praeueniente nos miſericordia Domini Dei noſtri commendatus maximè ore Apoſtolico, à noſtra tenuitate ſuſceptus, eſt tractandus; Pſalmus, inquam, ore Apoſtolico commendatus ad Rom. 4. vbi Apoſtolus materiam iſtam tractat. Ibi namque ſic ait; Rom. 4. Dauid dicit beatitudinem hominis, cui Deus accepto fertiuſtitiam ſine operibus; Beati, quorum, &c. Gloſſa accepto, id eſt, acceptabiliter, id eſt, gratis fert, quaſi impotenti accedere inſert iuſtitiam, id eſt, remiſsionem peccatorum, & opera bona, & hoc ſine operibus praecedentibus. Auguſt. quoque ſuper Pſalmum praedictum, vbi prius; Nulla, in quit,Augustinus. opera debemus praeponere fidei, id eſt, vt ante fidem quiſque dicatur benè operari ea: Ipſa enim opera quae dicuntur ante fidem, quamuis videantur hominibus laudabilia, inania ſunt. Ita mihi videntur eſſe, vt magnae vires, & curſus celerrimus praeter viam. Nemo ergo computet bona opera ſua ante fidem; vbi fides non erat, bonum opus non erat; bonum enim opus intentio facit, intentionem fides dirigit; non valde attendas quod homo faciat, ſed quid, cùm facit aſpiciat, quò lacertos optimae gubernationis dirigat. Et loquitur ibi de fide non mortua, aut informi, ſed charitate formata, ſecundum illud Apoſtoli ad Gal. 5. Fides quae per charitatem operatur, ſicut & diffuſiùs eius proceſſus oſtendit. Quare & dicit; Fides aſſumpta ſpe, & dilectione incipit bene operari. Vbi & Aug. ſic quaerit; Quomodo iuſtificatur homo per fidem, ſine operibus? reſponderet ipſe Apoſtolus; Propterea hoc tibi dixi, O homo, ne quaſi de operibus tuis praeſumere videreris, & merito operum tuorum accepiſſe fidei gratiam. Noli ergo praeſumere de operibus ante fidem noueris, quia te peccatorem fides inuenit; & ſi te fides data iuſtum fecit, impium inuenit quem faceret iuſtum. Credentes, inquit, in cum qui iuſtificatimpium, deputatur fides eius ad iuſtitiam. Si iuſtificatur impius, ex impio iuſtus fit: ſi ex impio iuſtus fit, quae ſunt opera impiorum? iactet etiam impius opera ſua, & dicat, Do pauperibus, nihil alicui aufero, non vxorem alienam concupiſco, & ſimilia; haec omnia dicat, quaero vtrum pius ſit an impius? impius es, & nulla ſunt opera tua, ſed crede in eum qui iuſtificat impium, vt poſsint & opera tua eſſe opera bona. Nam nec bona illa appellauerim quamdiu non de radice bona procedunt. Et infra; Nihil boni feciſti, & datur tibi remiſsio peccatorum. Attenduntur opera tua, & inueniuntur opera mala; ſi quod debetur iſtis operibus, Deus redderet, vtique damnaret; ſtipendium enim peccati mors. Malis operibus quid debetur niſi damnatio? bonis quidem quid debetur? merces regnum coelorum; tu autem in malis operibus inuentus es; ſi reddatur tibi quod debetur, puniendus es. Quid ergo fit? non tibi Deus reddit debitam poenam, ſed donat indebitam gratiam, debebat vindictam, dat indulgentiam. Incipis ergo eſſe in fide per indulgentiam. Iam fides illa aſſumpta ſpe, & dilectione incipit bene operari. Quapropter & gloſſa ſuper illud ad Rom. 3. ſuperius allegatum, Arbitramur iuſtificari hominem per fidem ſine operibus legis, ſic ait, Nos Apoſtoli arbitramur hominem quemcunque etiam gentilem iuſtificari per fidem ſine operibus legis carnalibus, id eſt, ſine circumciſione & neomenijs, aut veneratione Sabbathi; vel ſine operibus legis quibuſlibet etiam moralibus; ſed hoc intelligendum eſt de operibus praecedentibus fidem, non ſequentibus, ſine quibus inanis eſt fides, vt Iacobus ait, Fides ſine operibus mortua eſt, & ipſe Paulus ait, Si habuero omnem fidem, charitatem autem non habuero, nihil ſum. Bene igitur Apoſtolus fidem praedicans Gentibus, vt oſtenderet, non merito bonorum operum perueniri ad fidem, ſed fidem ſequi bona opera, dicit, Hominem iuſtificari per fidem ſine operibus legis; non quin credens, poſt per dilectionem debeat operari, vt & Abraham voluit filium immolare; Sequuntur enim opera iuſtificatum, non praecedunt iuſtificandum, ſed ſola fide ſine operibus praecedentibus fit homo iuſtus. Hoc idem videtur Propheta innuere, cùm ſic ait, Retribue ſeruo tuo, viuifica me; & cuſtodiam ſermones tuos Pſalm. 1 18. Super quod Auguſtinus, Si bona, inquit, pro bonis ſibi poſtulauit retribui, iam cuſtodierat verba Dei; Non autem dixit, Retribue ſeruo tuo quia cuſtodiui verba tua, tanquam mercedem bonam pro bono obedientiae flagitaret, ſed dixit, Retribue ſeruo tuo, viuam & cuſtodiam verba tua: quid eſt aliud quàm dicere, mortuos ea cuſtodire non poſſe, infideles vtique, de quibus dicitur, Sine mortuos ſepelire mortuos ſuos. Quapropter ſi mortuos intelligimus infideles, viuos autem fideles, quoniam Iuſtus ex fide viuit, nec poſſunt cuſtodiri verba Dei, niſi per fidem, quae per dilectionem operatur, hanc ſibi poſcit, qui dicit, Retribue ſeruo tuo, viuam & cuſtodiam verba tua: & quoniam ante fidem, non homini debentur niſi mala pro malis; retribuit autem Deus per indebitam gratiam bona pro malis hanc retributionem rogat, qui dicit, Retribue ſeruo tuo, viuam & cuſtodiam verba tua: Quatuor enim retributiones ſunt; Aut mala pro malis retribuuntur, ſicut Deus ignem aeternum retributurus eſt impijs; aut bona pro bonis, ſicut regnum aeternum retributurus eſt iuſtis; aut bona pro malis ſicut Chriſtus per gratiam iuſtificat impium; aut mala pro bonis, ſicut Iudas per malitiam perſecutus eſt Chriſtum. Harum quatuor retributionum duae priores pertinent ad iuſtitiam, vt retribuantur mala pro malis, bona pro bonis; tertia pertinet ad miſericordiam, vt retribuantur bona pro malis; quartam Deus neſcit: Nulli enim malum pro bono retribuit. Haec autem quam tertio loco poſuit, primitus eſt neceſſaria. Niſi enim Deus retribueret bona pro malis, nullo modo eſſent quibus retribueret bona pro bonis: Vide illum Saulum poſtea Paulum, Non ex operibus, inquit, iuſtitiae quae fecimus nos, ſed ſecundum ſuam miſericordiam ſaluos nos fecit; Et iterum, Conſilium autem do, tanquam miſericordiam conſecutus à Domino vt eſſem fidelis, hoc eſt vt viuerem, quia iuſtus ex fide viuit: Mortuus ergo erat per ſuam iniuſtitiam, antequam viueret per Dei gratiam. Retribuit ergo illi Deus bonum pro malo, hoc eſt vitam pro morte, talem ſcilicet retributionem, qualis hic poſcitur, Retribue ſeruo tuo, viuam; Sed iſte qui iam orat & dicit, Retribue ſeruo tuo, viuam; ſi penitus iam eſſet mortuus, non oraret, ſed ab illo accepit initium bonae concupiſcentiae, à quo vitam poſcit obedientiae. Habebant enim aliquam fidem, qui dicebant, Domine, auge nobis fidem: Ille verò & incredulitatem ſuam confitebatur, nec fidem diffitebatur; qui cùm eſſet interrogatus, ſi crederet, ait, Credo Domine, adiua incredulitatem meam. Iam vtique viuere incipiens poſtulat vitam, qui credens orat obedientiam, non pro ea ſeruata praemium, ſed vt ſeruetur, auxilium: vitâ quippe creſcente viuiſcit per omnem diem, qui renouatur de die in diem. Item Iob. 33. Reſpiciet homines, & dicet, Peccaui; Reſpiciet, inquam, primò gratuitae miſerationis aſpectu, gratis gratiam inſpirando, & homo peccator ſecundò per gratiam compunctus dicet; Peccaui, id eſt, poenitebit de peccatis. Quare & Gregorius 24. Moral. 5. illud verbum exponens, Se, inquit, peccatorem eſſe non cognoſceret, ſi iuſtitiam non haberet: Nemo quippe tortitudinem ſuam, niſi cùm rectus eſſe coeperit, deprehendit; Nam qui omnino peruerſus eſt, neque hoc poteſt videre quod eſt; qui verò peccatorem ſe intelligit, iam ex parte aliqua eſſe iuſtus inchoauit, atque id quod non iuſtus fecerat, ex eo, quod eſt iuſtus, accuſat, qua accuſatione ſua Deo inhaerere inchoat, dum rectum contra ſe iudicium proferens, hoc in ſe, quod illi ſentit diſplicere condemnat. Recepta ergo iuſtitia ſua, dicet homo iſte, Peccaui, & notandum quod praemittitur, Reſpiciet homines, & deinde ſubiungitur, & dicet, Peccaui. Quare & infra 40. Dominus dixit Iob; Interrogabote, & indica mihi, ſi habes brachium ſicut Deus, & voce ſimili tonas, reſpiciens omnem arrogantem humilia, reſpice cunctos ſuperbos & confunde eos, &c. & ego conſiliabor, quod ſaluare te poſſit dextra tua, quaſi diceret; haec non poteſt homo, ſed Deus. Super quod Gregorius 32. Moral. 7. Reſpiciens, &c. ac ſi dicat, vt ego; Duobus autē modis à Domino peccator vnuſquitque reſpicitur, cùm aut à peccato conuertitur, aut ea peccato punitur: De reſpectu enim conuerſionis dicitur, quia reſpexit Dominus Petrum, & recordatus Petrus fleuit amarè; de reſpectu rurſus vltionis dicitur, Vultus Domini ſuper facientes mala, vt perdat de terra memoriam eorum: Vtriſque autem modis in humilitate arrogans ſternitur, quia aut poenitendo cognoſcit culpam, aut pereundo percipit poenam. Et infra ſuper illud, Et ego conſiliabor, &c. ac ſi apertè diceret, Si potes haec facere, quae protuli, tibi & non mihi deputo bona omnia quae feciſti; ſi verò non potes, liquet quòd à reatu nequitiae tua te non vales virtute liberare. Ecce diuina voce ad beatum Iob dicitur, quòd ſua virtute non ſaluetur, & tamen nonnulli hominum, qui ab huius viri viribus longè ſunt, deſpecto Dei adiutorio, ſua ſe fortitudine ſaluari poſſe confidunt, pro quibus quid deprecari aliud debemus, niſi vt ſi iam dona bonorum operum perceperunt, hoc quoque donum accipiant, vt à quo haec acceperint, diſcant. Huic etiam conſonat illud Abacuc. 3. Aſpexit, & diſſoluit Gentes, & contriti ſunt montes ſaeculi. Similem quoque ſententiam videtur docere Propheta cùm dicit, Qui reſpicit terram, & facit eam tremere, qui tangit montes & fumigant, Pſal. 103. Tunc ſiquidem terra tremuit, & montes fumigant, quando peccator frigidus, & ſiceus, elatus & durus, reſpectu Dei compunctus feruentem imbrem fumantium lachrymarum emittit. Porrò iuxta iſta & alia loca Scripturae, videtur Deum Soli, & Dei reſpectum Solis radio comparati: Sicut enim Sol, ſolariſ que radius eſt lucidus & calidus effectiue, ſic & Deus diuinuſ que reſpectus. Ipſe enim eſt Sol intelligentiae illuminans intellectum, ipſe eſt Sol iuſtitiae inflammans effectum, dirigenſque effectum. Huius autem Solis radius, ſeu reſpectus in mentem incidens peccatoris, ignorantiae tenebras effugat, & infinitam multitudinem peccatorum, ac infinitas circumſtantias horridas manifeſtat; ſicut & Solis alterius radius infinitam multitudinem atomorum, qui radius ſeu reſpectus à peccatore ſe reflectens in Deum erigit oculos peccatoris, ipſumque attrahit, & conuertit, vt reſpiciat iſtum Solem clariſsimum à quo multum auerſus, in oculis tamen eius tot & tam ſordida perpetrauit; ſicque reſpectus iſte, ſeu radius poenae trans nubem peccati horridam & condenſam, fulgorem Solis atque calorem priuantem, fulgura, & tonitrua terribilia diuinae offenſionis & comminationis iaculat, & producit; ſicque ſpiritu compunctionis & timoris infra terram peccatricem concepto efficitur terrae tremor, qui & per os peccatoris, quaſi per quendam meatum terrae exire feſtinans in confeſsionem erumpit, & ſic tandem nubes iſta peccati diſſoluitur in pluuiam lachrymarum omnium ſordium purgatiuam, & ſuper niuem dealbatiuam animae peccatricis. Haec autem pluuia coeleſti virtute recepta terram peccatoris maledictam arentem & ſterilem compluendo ſanctificat, irrigat, & foecundat, quam nec ſic complutam deſerit radius diuini reſpectus, ſed fouet & refouet, miris modis fructificare facit, ad maturitatem perducit, ipſamque tandem mirabiliter alteratam in coelum attrahit & adducit: Fouet poſt tempeſtatem huiuſmodi & pluuiam lachrymarum ſerenitatem conſcientiae, & conſolationem multiplicem infundendo; quod quaedam anima deuota experiens, Poſt tempeſtatem, inquit, tranquillum facis, & poſt lachrymationem & fletum exultationem infundis: Refouet exhalando vaporem ſuauem meditationis, redamationis, & orationis coelicae & ſincerae; vnde & quandoque remittitur abundans pluuia lachrymarum, vt ſic fiat huiuſmodi pluuiae generatio circularis; quandoque verò ros coelicus coeleſtis ſaporis, coeleſtis dulcoris cibans & inebrians dulciter guſtatores, hic Manna, hic aquarefectionis, hic ebrietas domus Dei. Per hunc radium ſeu reſpectum gelida reſoluuntur, lutoſa & lubrica reſtringuntur, marcida reuireſcunt, & mortua reuiuiſcunt. Hic radius fructiferam terram facit gratiam inſpirando, matrem bonorum operum & nutricem; quae & ad maturitatem perducit perſeuerantiam tribuendo, quae & deinde hanc terram virtute coeleſti mirabiliter alteratam, vacuatam grauitate groſsitieque terreſtri, in coelicam que naturam mutatam, velut concham coeleſti rore repletam, in coelum attrahit, eleuat, & adducit. Cùm ergo Dei reſpectus ſit tantae efficaciae, & virtutis, non mirum ſi Eccleſia Dei toties dum affectet, totieſque imploret: Haec autem breuiter moralizaſſe ſufficiat. Luc. 22. Praemiſsis quo que concordat illa hiſtoria Euangelica Luc. 22. de peccato Petri reſpectu Domini, & fletu Petri amaro; Conuerſus, inquit, Dominus reſpexit Petrum, & recordatus eſt Petrus &c. & egreſſus foras fleuit amarè. Notandus eſt ordo verborum; Conuerſus, inquit, Dominus reſpexit Petrum: Ecce quòd Dominus miſerendo priùs conuertit ſe ad peccatorem, quàm peccator ad eum: Ecce quòd priùs reſpicit peccatorem gratiam gratuitam inſpirando, quàm peccator poeniteat de peccatis. Super quod Beda, ſicut allegatur in Gloſſa; Reſpicere,Beda. inquit, eius, miſereri eſt, quia non ſolùm cùm agitur poenitentia, verum etiam vt agatur Dei miſericordia neceſſaria eſt.Auguſtinus Super quod etiam Auguſtinus de conſenſu Euangeliſtarum, ſicut ibi ſimiliter allegatur; Mihi, inquit, videtur illa reſpectio diuinitus facta, & ſicut dictum eſt, reſpice & exaudi me, & conuertere Domine, libera animam meam, ita dictum arbitror, Conuerſus Dominus reſpexit Petrum. Idem Hypognoſt. 50. Si peccator ſola voluntate ſua praeſumat mundari, non poteſt, imò nec ex corde compungitur; quia Petrum, niſi Dominus reſpexiſſet, nunquam poenitentia motus amarè fleuiſſet. Poenitentia ergo res optima & perfecta, quae omnes defectus reuocat ad perfectum, ſed omne datum optimum, Iacobus inquit Apoſtolus, & omne donum perfectum de ſurſum eſt, deſcendens à patre luminum. Beatus quoque Ambroſius libro nono ſuper Lucam, Auguſtin. 1. contra Pelagium & Coeleſtium de gratia Chriſti, & de peccato originali recitante, ſic ait, Bonae lacrymae quae culpam lauant; Denique quos Ieſus reſpicit, plorant. Negauit primò Petrus, & non fleuit, quia non reſpexerat Dominus; negauit ſecundò, non fleuit, quia adhuc non reſpexerat Dominus; negauit & tertio, reſpexit Ieſus, & ille amariſſimè fleuit. Legant iſti Euangelium, & videant Dominum Ieſum tunc intus fuiſſe cum à Sacerdotum principibus audiretur; Apoſtolum verò Petrum foris & deorſum in atrio cum ſeruis ad forum nunc ſedentem, nunc ſtantem, ſicut veraciſſima & concordiſſima Euangeliſtarum narratione monſtratur. Vndè non poteſt dici, quòd corporalibus oculis eum Dominus viſibiliter admonendo reſpexerit, & ideò quod ibi ſcriptum eſt, Reſpexit eum Dominus, intus actum eſt in mente, actum eſt in voluntate, miſericordia Domini latenter ſubuenit, cor tetigit, memoriam reuocauit, interiore gratia ſua viſitauit Petrum, interioris hominis vſque ad exteriores lacrymas mouit, & produxit affectum. Dicitque Iſidorus 2. de ſummo bono 12.Iſidorus. Quiſquis peccatorum memoria compungitur ad lamenta, tunc Dei viſitari ſe ſciat praeſentia: Nam tunc Petrus fleuit, quandò in eum Chriſtus aſpexit; vndè & in Pſalmis, Reſpexit & commota eſt, & contremuit terra; greſſus Dei ſunt in corde hominis interioris, quandò bona deſideria ſurgunt vt calcentur mala. Patet igitur quòd miſericordia Dei & gratia poenitentiam antecedit, ſicut cauſa efficiens ſuum effectum.Ier. 31. Gloſſa. Quare & Ier. 31. in perſona peccatoris conuerſi, Poſtquam, inquit, conuertiſti me, egi poenitentiam. Gloſſa ſuper poſtquam, non ante, non per me. Et poſtquam oſtendiſti mihi, percuſſi femur meum, confuſus ſum & erubui: Gloſſa, poſtquam, non ante non per me. Item Thren. vlt. Conuerte nos, Domine, ad te, & conuertemur; Gloſſa Conuerte nos per gratiam, & conuertemur quantum in nobis eſt arbitrio libertatis. Vndè, gratia Dei ſum id quod ſum, & gratia eius in me vacua non fuit. Gratia enim vocantis praecedit & excitat libertatem voluntatis; Noſtrum eſt quod decidimus, Dei quod reſurgimus; Homines enim caro ſunt, ſpiritus vadens & non rediens: Non eſt enim volentis, neque currentis, ſed miſerentis Dei; Notandum tamen quòd gratia Dei non conuertimur, niſi & noſtra voluntate conuertamur. Exod. 33. Nonnè & hoc idem oſtendebat Dominus Moſi, Exod. 33. quandò dixit, Miſerebor cui voluero, & clemens ero in quem mihi placuit? non dicit, miſerebor & clemens ero qui hoc meruerit poenitendo, ſed cui gratis voluero, & cui placuerit mihi gratis. Quam expoſitionem autorizans Apoſtolus ad Rom. 9. diſputando de gratia & gratuita Dei voluntate, Moſi, inquit, dicit, Miſerebor cui miſertus ero, & miſericordiam praeſtabo cuius miſerebor. Igitur non volentis; ne que currentis, ſed miſerentis eſt Dei. Et infra, Ergo cuius vult miſeretur, & quē vult indurat.Hoſ. vlt. Nonnè & hoc teſtatur dominus Hoſeae vlt. cum ſic dicit, Sanabo contritiones eorum, diligam eos ſpontancè? Gloſſa, ſola miſericordia, quia ipſe prior dilexit nos. Nonnè & hoc eſt quod dicit Dominus populo peccatrici Eſa. 52. Gratis venundati eſtis & ſine argento redimemini? Gloſſa, ſine argento, nullo merito veſtro, ſed gratuito Dei beneficio. Et quid aliud ſenſit Propheta dicens Deo, Pro nihilo ſaluos facies eos, Pſal. 55. pro nihilo, pro nullo ſcilicet merito praecedente, ſed gratia tua ſola? Vndè Auguſt. illud exponens, Nullis, inquit, eorum meritis praecedentibus ſaluos facies eos; Qui prius fui blaſphemus, inquit, & perſecutor, & iniurioſus, ſed miſericordiam conſecutus ſum. Accipiebat literas à Sacerdotibus, vt vbicun que inueniret Chriſtianos, alligaret & adduceret. Nulla ergo huius bona merita praeceſſerant, imò talia praeceſſerant, de quibus damnaretur; nihil boni attulit, & ſaluus factus eſt. Pro nihilo ſaluos facies eos; non afferrent hircos, arietes, tauros, non dona & ornamenta afferrent templo tuo; non aliquid de conſcientia bona libaminis ſuperfundunt, totum in illis tetrum, totum aſperum, totum deteſtandum, & cum ad te illi nihil afferant vndè ſaluentur, pro nihilo ſaluos facies eos, id eſt, gratis data gratia. Qui & de gratia & lib. arbit 49. Per Spiritum Sanctum, inquit, operatur in cordibus electorum bona, qui operatus eſt vt ipſa corda eſſent ex malis bona. Et ſequitur 50. Suſpicentur homines quaelibet merita bona quae putant praecedere, vt iuſtificentur per Dei gratiam, non intelligentes, cum hoc dicunt, nihil aliud quam negare ſe gratiam. Quid aliud eſt quod veritas ipſa dicit; Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater, qui miſit me, traxerit illum, Iohan. 6. Ioh. 6. Secundum iſtos tamen peccator primò meritoriè poenitendo, potius traheret ad ſe Patrem & Filium quàm è contra. Quid aliud intellexit Apoſtolus, quando dixit; Ignoras quoniam benignitas Dei te ad poenitentiam adducit? Rom. 2. ad Rom. 2. Benignitas ergo Dei poenitentiam antecedit, efficit, & producit. Et 2. ad Tim. 2.2. Tim. 2. Ne quando det illis Deus poenitentiam. Dat ergo Deus poenitentiam per gratiam praecedentem. Quae & Auguſtinus pertractans, 5. contra Iulianum 5. Nullum, inquit, eligit dignum,Auguſtinus. ſed eligendo efficit dignum; nullum tamen punit indignum. Ait, inquis, Apoſtolus; Bonitas Dei ad poenitentiam te adducit; verum eſſe conſtat, ſed quem praedeſtinauit, adducit, quamuis ipſe ſecundum duritiam ſuam, & cor impoenitens, quantum ad ipſum attinet, theſaurizet ſibi iram in diem irae, & reuelationis iuſti iudicij Dei, qui reddet vnicuique ſecundum opera ſua. Quantamlibet enim praebet patientiam, nili ipſe dederit, quis aget poenitentiam? An oblitus es, quod idem ipſe Doctor ait; Ne fortè det illis Deus poenitentiam ad cognoſcendam veritatem, & reſipiſcant à Diaboli laqueis; ſed iudicia eius licut multa abyſſus. Qui & de vera, & de falſa poenitentia, 16. Cùm, inquit, opus ſit non hominis, ſed Dei fructifera poenitentia, inſpirare eam poteſt quandocunque ſua miſericordia, & remunerare ex miſericordia, quos damnare poteſt ex iuſtitia. Quod & Gloſſa ſuper illud ad. Timotheum ſuperius allegatum planiſsimè conteſtatur. Quare & in fine libri ſancti Proſperi, pro Praedicatoribus gratiae Dei contra librum Caſsiani, vbi recitantur 13. capitula excerpta de geſtis habitis contra Pelagium haereticum & alijs eius libellis in Palaeſtina Synodo condemnata, vltimum aſſerabat, quòd poenitentia non detur ſecundum gratiam & miſericordiam Dei, ſed ſecundum meritum & labotem eorum, qui per poenitentiam digni fuerunt miſericordia. Vbi & conſequenter inter 13 ſanctiones illas 13. haereſes deſtruentes 13a. ita dicit; Vt fateatur ſecundum miſericordiam & gratiam Dei veniam poenitentibus dati, non ſecundum meritum eorum, quandoquidem & ipſa poenitentia donum Dei dixit Apoſtolus, vbi ait de quibuſdam; Ne forte det illis Deus poenitentiam. Ex his autem patet correptio totius opinionis Pelagij generaliter & ſpecialiter primae partis: Nunc autem contra duas partes reſiduas, primò generaliter procedendum.

Aſſerunt enim ambae remiſsionem peccati & iuſtificationem iniuſti praecedere gratiam tempore vel natura. Sed ſecundum quod poteſt haberi ex viceſimo ſexto huius, & ſecundum omnes Philoſophicos & Theologicos tractatores, malum ſeu ipſa maliua & peccatum, malitiaque peccati non eſt aliquid poſitiuum, ſed tantummodo priuatiuum. Nulla autem priuatio pellitur a ſubiecto, niſi per poſitionem habitus in ſubiecto, & hoc naturaliter praecedentem. Inductio namque & poſitio habitus eſt cauſa expulſionis & remotionis priuationis oppoſitae. Non enim poteſt priuatio aliquo modo tolli, niſi per poſitionem habitus repugnantis manente ſubiecto ſuſceptibili vtriuſque. Nam quomodo tolletur mors niſi per vitam, caecitas niſi per viſum, tenebrae niſi per Iucem, lumen, nuditas niſi per veſtem, aut quomodo neſcientia niſi per ſcientiam auferetur? Quomodo ergo tolletur malitia priuatiua, niſi per poſitionem habitus bonitatis cauſaliter, & ideo naturaliter praecedentem. Sola autem charitas ſeu gratia eſt huiuſmodi habitus bonitatis, ipſumue poſt peccatum mortale reſtituens, & conſeruans, ſicut ex praemiſsis apparet. Peccatum etiam eſt immunditia, & priuatio munditiae debitae; quare non poteſt tolli niſi per poſitionem habitus munditiae, charitatis, & gratiae praecedentem: Non enim poteſt tolli per actum poenitentiae ſine huiuſmodi habitu, quia actus poenitentiae nequaquam per ſe ei repugnat, & quia tunc ceſſante actu, rediret immunditia peccatorum. Quare & Dominus, Ezech. 36. ordinem iſtum mundationis inſinuans; Effundam, inquit, Ezech. 36. ſuper vosaquam mundam, & mundabimini, & dabo vobis cor nouum, & ſpiritum nouum ponam in medio veſtri, & auferam cor lapideum de carne veſtra. Gloſſa;Gloſſa. Nota quòd cor nouum, & ſpiritum nouum dat poſt effuſionem aquae. Eundem quoque ordinem mundationis peccati per ignitum lapidem, ſeu per ignem, quo charitas figuratur, exprimens Eſaias; Volauit, inquit, ad me vnus de Seraphim, & in manu eius calculus, vbi Septuaginta habent Carbunculus, quem forcipe tulerat de Altari, & tetigit os meum, & dixit; Ecce tetigi hoc labia tua, & auferetur iniquitas tua, & peccatum tuum mundabitur,Eſaia 6. Gloſſa. Eſaiae capitulo ſexto. Super quod Gloſſa dicit; Quòd ille vnus ſic volans eſt Chriſtus à Patre miſſus, qui ſolus dimittit peccata, quae dimittit tota Trinitas; & quòd ille calculus ſeu Carbunculus, eſt charitas, dicitque; Quòd illud Altare eſt Altare, quod Iohannes vidit in Apocalypſi, quod plenum calculis ignitis eſt, quibus poſſunt peccata purgari. Et nota ordinem euidenter expreſſum; Tetigi, inquit, hoc, ſcilicet charitate labia tua, ſcilicet priùs ſecundum naturam, & auferetur iniquitas tua, & peccatum tuum mundabitur poſterius, ſcilicet ſecundum naturam, quare & dicit congruè; Auferetur. Peccatum quoque eſt turpitudo, & priuatio pulchritudinis debitae; quare non tollitur niſi per poſitionem habitus pulchritudinis repugnantis; charitas autem & gratia eſt animae pulchritudo, vel illam reſtaurans. Quare & Auguſtinus ſuper Pſalmum 103um. tractatu primo, tractans illud Cantici Canticorum ſecundum tranſlationem antiquam, Quae eſt iſta quae deſcendit dealbata? Dealbata, inquit, quia non per ſe alba, & addit; Prius, inquit, fui blaſphemus, & item; Fuimus enim & nos aliquando natura filij itae ſicut & caeteri, Accedit gratia illuminans & dealbans: Primò nigra fuiſti, ſed facta es alba ex gratia ipſius; Fuiſtis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Idem poſſet ſimiliter argui, quia peccatum eſt iniuſtitia, infirmitas, & mors animae peccatricis; gratia verò iuſtitia, ſanitas, & vita animae ſpiritalis, vel ipſam reportans.

Adhuc autem ſpecialiter contra primam iſtarum dicentem hominem ſe per ſe à peccato mundare; vel hoc eſt per actum mundum vel immundum. Si per mundum ipſe priùs eſt mundus ſicut ex praemiſſis apparet: Vnde & Matth. 23. Vae vobis, &c. qui mundatis quod deforis eſt calicis & perapſidis, intus autem pleni eſtis rapina & immunditia? Phariſaee caece, munda priùs quod intus eſt calicis & parapſidis, vt fiat illud quod deforis eſt mundum. Dicitque Apoſtolus ad Titum primo, Omnia munda mundis, coinquinatis autem & infidelibus nihil mundum eſt, ſed inquinatae ſunt mens eorum & conſcientia. Nec per actum immundum. Quomodo namque poſſet immundus per ſuam immunditiam immundum purgare? Vnde & Eccleſiaſtici 34. Ab immundo quid mundabitur? & à mendace quid verum dicetur? Talis autem qui ſe per ſe à peccatis ſuis emundat emendat, & ſic gratiam promeretur, non habet orare cum caeteris Eccleſiae filijs, Miſerere mei Deus ſecundum magnam miſericordiam tuam, ſed Domine, redde mihi iuſtitiam ſecundum exigentiam meritorum meorum; nec habet vlteriùs dicere, Et ſecundum multitudinem miſerationum tuarum, ſed iuſtitiarum tuarum, dele iniquitatem meam. Imò non hoc debet rationabiliter petere, cum non Deus, ſed ipſe iniquitates ſuas deleat, ſicut dicit: Quare nec habet conſequenter orare, Amplius laua me, &c. Aſperges me Domine, hyſopo & mundabor, &c. Talem quoque non oportet aliquod participium vendicare benedicti ſanguinis Ieſu Chriſti, qui pro multis erat effuſus in remiſsionem peccatorum, ſicut Euangelia & tota Dei Eccleſia conteſtantur: Poteſt enim ſe perſe mundare. Non ſic autem, non ſic Dominus ipſe ſentit, cum per Eſaiam 43. ita dicit, Ego ſum, ego ſum ipſe qui deleo iniquitates tuas, Ego ſum, inquit, ego ſum ipſe, ſcilicet diſcretiuè, ſic vt teſtantur Grammatici, id eſt, ego, & nullus alius, qui deleo iniquitates tuas: Ipſe enim eſt Agnus Dei qui tollit peccata mundi. Ioan. 1. & peccata mundi ſicut Eccleſia tota canit.Theophilus. Quare & Theophilus ſicut allegatur in Gloſſa, Quare, inquit, non dixit peccata mundi, ſed peccatum? vt videlicet per hoc quod dixit peccatum, vniuerſaliter peccatum videretur innuere, ſicut conſueuimus dicere, quod homo eiectus eſt de paradiſo, id eſt omne genus humanum. Docetque Aug. ſuper illum locum ſermone 4o. quod vtrum que iſtorum, Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi, debet accipi diſcretiuè modo praedicto. Qui etiam ſicut allegatur in Canone de Conſecrat. diſt. 4. Nemo. & 4. ſentent. Lumbardi diſt. 18. Nemo, inquit, tollit peccata mundi niſi Chriſtus, qui eſt Agnus tollens peccata mundi. Cui & ſimile eſt illud infra, eodem, Hic eſt qui baptizat in Spiritu Sancto, quod & ſimiliter intelligit Aug. ibi ſermone 5o. hiſtoria ſcholaſtica, alij que Doctores, Hic ſcilicet, & non alius, ſed hic ſolus; quibus & conſonat illud Actor. 15. Qui nouit corda Deus teſtimonium perhibuit dans illis Spiritum Sanctum, &c. fide purificans corda eorum, & alia loca multa. Quare & Aug. in ſermone de remiſsione peccatorum, ſicut allegatur in Can. 1. q. 1. Vt euidenter. Vt euidenter, inquit, oſtenderet Dominus, à Spiritu Sancto, quem donauit ſuis fidelibus, dimitti peccata, non meritis hominum, quodam loco ſic ait, Accipite Spiritum Sanctum, & continuò ſubiecit, Si cui dimiſeritis peccata, remittuntur ei, hoc eſt, Spiritus Sanctus dimittit, non vos. Idem ſuper illud Ioan. 20. Accipite. Spiritum Sanctum, Quorum remiſeritis peccata, remittuntur eis, & quorum retinueritis, retenta ſunt, part. 2. homilia 67. ſeu 121. totius, ſic ait; Eccleſiae charitas quae per Spiritum Sanctum diffunditur in cordibus noſtris, participum ſuorum peccata dimittit; Eorum autem qui non ſunt eius participes, tenet; ideo poſtea quàm dixit, Accipite Spiritum Sanctum, hoc continuò de peccatorum remiſsione, ac detentione ſubiecit. Quare & dicit Propheta, Emitte Spiritum tuum, & creabuntur, & renouabis faciem terrae, Pſalmo 103. Super quod Aug., Pauperes, inquit, ſpiritu noluerunt habere ſpiritum ſuum, habebunt ſpiritum Dei; hoc enim dixit, Non enim vos eſtis qui loquimini, ſed Spiritus Patris veſtri, qui loquitur in vobis. Emittes ſpiritum tuum & creabuntur: Ipſius enim figmentum ſumus, dicit Apoſtolus creati in operibus bonis. A ſpiritu eius accepimus gratiam, vt iuſtitiae viuamus, quia ipſe eſt qui iuſtificat impium. Auferes ſpiritum eorum, & deficient; emittes ſpiritum tuum & creabuntur, & innouabis faciem terrae, id eſt, nouis hominibus confitentibus ſe iuſtificatos eſſe, non à ſe iuſtos, vt gratia Dei ſit in illis. Vide quales ſint, quibus innouata eſt facies terrae. Paulus dicit; Plus enim illis omnibus laboraui. Quid eſt Paule? attende ſi tu ſis ſpiritus tuus; Non ego inquit, ſed gratia Dei mecum. Quid ergò, quia cum abſtulerit ſpiritum noſtrum, in puluerem noſtrum conuertimur, vtiliter intuentes infirmitatem noſtram, vt accepto eius ſpiritu recreemur. Dicit quoque Propheta; Benedixiſti Domine terram tuam, auertiſti captiuitatem Iacob, remiſiſti iniquitatem plebis tuae, operuiſti omnia peccata eorum, Pſal. 84. Cui & concorditer Auguſtinus ſuper illud Pſalm. 31. Beati, quorum, &c. Pſalmi inquit, titulus intelligentiae vocatur. Prima ergò intelligentia vt noueris te peccatorem; conſequens intelligentia eſt, vt cum ex fide per dilectionem benè coeperis operari, nec hoc viribus tuis, ſed gratiae Dei deputaueris, quia totum gratiae eius deputatur, non meritis noſtris; Beati, quorum remiſſae ſunt iniquitates, & quorum tecta ſunt peccata; ſi texit Deus peccata, noluit aduertere. Vbi & Ieronymus; Quibus Deus dimittit peccata, tegit. Quibus autoritatibus recitatis à Petro, 4•. Sentent. Diſt. 18. Ex his, inquit, apertè oſtenditur, quòd ipſe Deus poenitentem ſoluit à debito poenae, & tunc ſoluit, quandò intùs illuminat inſpirando cordis veram contritionem; cui ſententiae ratio ſuffragatur, & autoritates atteſtantur. Nemo enim de peccato verè compungitur, habens cor contritum & humiliatum niſi in charitate; qui autem habet charitatem, dignus eſt vita; Nemo autem ſimul dignus eſt vita & morte, non eſt igitur tum ligatus debito aeternae mortis. Filius enim irae eſſe deſinit, ex quo diligere & poenitere caepit; Solus ergò Deus hominem interiùs mundat à macula peccati, & à debito aeternae poenae ſoluit, qui per Prophetam ait; Ego ſolus deleo iniquitates & peccata populi. Et infrà, varia Doctorum ſententia recitata; Ecce, inquit, quàm varia à Doctoribus traduntur, & in hac tanta varietate quid tenendum? hoc ſanè dicere ac ſentire poſſumus, quòd ſolus Deus dimittit peccata & retinet, & tamen Eccleſiae contulit poteſtatem ſoluendi ac ligandi: ſed aliter ipſe ſoluit vel ligat, aliter Eccleſia. Ipſe enim per ſe tantum ita dimittit peccatum, quia & animam mundat ab omni interiore macula, & à debito aeternae mortis ſoluit; Et addit infra; Oſtenſum eſt, inqui, qualiter Sacerdotes dimittunt peccata vel retinent, & tamen retinuit ſibi Deus poteſtatem quandam ſingularem dimittendi vel retinendi, quia ipſe ſolus per ſe debitum aeternae mortis ſoluit, & animam interiùs purgat. Talis quoque non eget alio Saluatore vel medico, ſcilicet Ieſu Chriſto: Poteſt enim ſeipſum ſaluum facere, & ſanare; imo nec medicus iſte quenquam ſaluat à peccato vel ſanat, ſed quilibet ſemetipſum: Fruſtrà ergò venit quaerere, Luc. 19. & ſaluum facere quod perierat, Luc. 19. Fruſtra vocatum eſt nomen eius Ieſus, id eſt, ſalutaris vel Saluator, cum nemini ſit cauſa ſalutis, ſed quilibet ſibupſi. Iſte ergò molitur extinguere, ſeu peruertere nomen Chriſti. Non ſicautem, non ſic, ſed potiùs nomen ſuum conuertat, & qui fuit Pelagianus, fiat Chriſtianus; qui fuit diſcipulus Pelagij in perfidiae Pelago naufragantis, Matth. 1. fiat diſcipulus Ieſu Chriſti à peccati Pelago liberantis. Quare & Angelus Domini dixit Ioſeph; Vocabis nomen eius Ieſum, ipſe enim ſaluum faciet populum à peccatis eorum, Math. 1. Cui & concorditer Petrus repletus de ſpiritu ſancto, de Domino Ieſu Chriſto, dixit, quod non eſt in aliquo alio ſalus; nec enim nomen aliud eſt ſub coelo datum hominibus, in quo oporteat nos ſaluos fieri, Act. 4. Quod & benè videns Propheta; Tu es, inquit, ipſe Rex meus; Act. 4. Pſal. 43. Pſal. 26. Pſal. 40. Pſal. 102. Ierem. 17. & Deus meus, qui mandas ſalutes Iacob, Pſalmo 43. & ſuprà 26. Dominus, inquit, illuminatio mea, & ſalus mea. Et infrà 40. Sana animam meam, quia peccaui tibi; Et inferiùs, 102. qui ſanat omnes infirmitates. Quare & Ierem. 17. Sana, inquit, me Domine, & ſanabor; ſaluum me fac, & ſaluus ero; quibus & multa ſimilia occurrunt ſaepiſsimè in Scriptura Item ſicut tangebatur ſuperiùs; Quomodò poteſt mortuus mortuo vitam dare? mortuus mortuum ſuſcitare? Nullus enim poteſt facere opus vitae, niſi habeat priùs vitam, quilibet autem peccator mortaliter, eſt ſpiritualiter mortuus. Quis etiam hominum praeſumit de ſe tantum, vt poſſit corporaliter mortuū coporaliter ſuſcitare? quis ergò praeſumet ſe poſſe ſpiritualiter mortuum, ſpiritualiter ſuſcitare, cum hoc ſit tantum vel magis, ſicut ſpiritus & vita ſpiritualis eſt tantus ſeu tanta, vel major corpore, corporalique vita? Vndè Anſelmus de lib. arb. 10. Cum, inquit, libera voluntas deſerit rectitudinem, ſeruit peccato per impoſsibilitatem per ſe recuperandi eam. Sic ergo fit ſpiritus vadens & non rediens, quoniam qui facit peccatum, ſeruus eſt peccati. Quippe ſicut nulla voluntas, antequam haberet rectitudinem, potuit eam Deo non dante, capere, ita cum deſerit acceptam, non poteſt eam, niſi Deo reddente, recipere; Et maius miraculum aeſtimo, cum Deus voluntati deſertam reddit rectitudinem, quam cum mortuo vitam reddit amiſſam: Corpus enim neceſsitate moriendo non peccat, vt vitam nunquam recipiat; voluntas verò per ſe rectitudinem deſerendo, meretur vt illâ ſemper indigeat. Idem ſecundo, Cur Deus homo decimo ſexto. Mirabilius inquit, Deus reſtaurauit humanam naturam, quam inſtaurauit instituit (Aequaliter enim vtrunque Deo facile eſt) fed homo antequam eſſet, non peccauit, vt fieri non deberet; poſtquam verò factus eſt, peccando meruit, vt quod & ad quod factus erat, perderet; tanto ergo mirabilius Deus illum reſtituit quam inſtituit, quanto hoc de peccatore contra meritum, illud non de peccatore nec contra meritum fecit. Chryſoſtomus quoque ſicut allegatur in Gloſſa ſuper illud Luc. 5. Quid eſt facilius dicere, dimittuntur tibi peccata tua, an dicere, ſurge & ambula? Palam, inquit, eſt quia conſolidare corpus facilius eſt; quanto nam que nobilior eſt anima corpore, tanto eſt excellentior abſolutio criminum. Verum quia illud non creditis, eo quod lateat, adijciam quod minus eſt, apertius tamen, quatenus quod eſt magis occultum per hoc demonſtretur. Quibus & concorditer Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 9. Narrabo omnia mirabilia tua; Narrat, inquit, omnia mirabilia Dei, qui ea non ſolum in corporibus palam, ſed in animis inuiſibiliter quidem, ſed longè ſublimius, & excellentius fieri videt. Nam terreni homines, & occulis dediti magis mirantur reſurexiſſe in corpore Lazarum mortuum, quam reſurrexiſſe in anima perſecutorem Paulum. Pſal. 87. Dicit quoque Propheta loquens ad Deum, Nunquid mortuis faciet mirabilia, aut medici ſuſcitabunt, & confitebuntur tibi? Nunquid narrabit aliquis in ſepulchro miſericordiam tuam, & veritatem tuam in perditione? Nunquid cognoſcentur in tenebris mirabilia tua, & iuſtitia tua in terra obliuionis? Pſal. 87. Quid autem haec aliud ſignificare videntur, niſi quòd ſolus Deus facit mirabilia ſpiritualiter, mortuos & ſepultos, perditos & oblitos ſua praeueniente gratia ſuſcitando; Vndè Auguſtinus primum horum verſuum exponendo Medici, inquit, Eccleſiaſtici, quamuis non de ſuo curent, quia nec Medici corporis curant de ſuo, tamen quantumlibet per fidele miniſterium opitulentur ſaluti, viuentes curare poſſunt, non mortuos excitare de quibus dictum eſt, Nunquid mortuis faciet mirabilia? Nimis enim occulta Dei gratia eſt, qua hominum mentes quodammodò reuiuiſcunt, vt poſſint à quibuſlibet eius miniſtris praecepta ſanitatis audire; quam gratiam commendat in Euangelio dicens, Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater qui miſit me, traxerit eum, & paulo poſt, Propterea dixi vobis, quia nemo poteſt venire ad me, niſi fuerit ei datum à Patre meo. Supra dixerat, Sed ſunt quidam ex vobis qui non credunt, & tanquam huius rei cauſam exponens, Propterea, inquit, dixi vobis, quia nemo poteſt venire ad me, niſi ei fuerit datum à Patre meo, vt oſtenderet etiam ipſam fidem, qua credit, & ex morte ſui cordis anima reuiuiſcit, dari nobis à Deo. Quantumlibet ergo ex ipſa, excellentes verbi praedicatores, & veritatis etiam per miracula ſuaſores tanquam magni medici agant cum hominibus, ſi mortui ſunt, & tua gratia non reuixerint; Nunquid mortuis facies mirabilia, aut medici reſuſcitabunt, & hi quos exuſcitabunt, confitebuntur tibi? haec enim confeſsio indicat viuos. Nam ſicut alibi ſcriptum eſt, A mortuo velut qui non ſit, perit confeſſio; qui & ad eandem ſententiam ſequentes verſus exponit, ſuper tertium ita dicens; Nec medici impios ſuſcitabunt vt confiteantur tibi in quibus occulta tua gratia non operatur, qua trahantur vt credant, quia nemo venit ad me, niſi quem tu attraxeris. Petrus inſuper 4. Sent. diſt, 18. dicit quòd purgationem animae à macula peccati, ſolus Deus facit, qui ſolus ſuſcitat animam & illuminat, quod Sacerdotes nequeunt qui tamen ſunt Medici animarum. Vndè Propheta, Nunquid Medici ſuſcitabunt & confitebuntur tibi? Item Eccleſiaſtici decimo ſeptimo; A mortuo quaſi nihil, perit confeſsio, vel ſecundum aliam tranſlationem, A mortuo velut qui non ſit, perit confeſſio. Qui ergo confitetur peccatum, non quia confitetur, eſt viuus. Non enim poteſt mortuus facere opus vitae, ſed prius ſaltem natura eſt viuus, & ideo efficit opus vitae. Iſtam quoque ſententiam roborat expoſitio Sancti Auguſtini ſuperius allegata. Qui & de verbis Domini Sermone octauo, Confitentur, inquit, ſiuè laudantes Deum, ſiuè accuſantes nos ipſos. Pia eſt vtraque confeſsio, ſiuè cum te reprehendis qui non es ſine peccato, ſiuè cum illum laudas qui non poteſt habere peccatum. Si autem benè cogitemus, reprehenſio tua laus ipſius eſt? Quare enim iam confiteris in accuſatione peccati tui, in accuſatione tui ipſius, quare confiteris niſi quia ex mortuo factus es viuus. Scriptura, quippe ait, A mortuo quaſi qui non ſit, perit confeſsio. Si perit à mortuo confeſſio, qui confitetur, viuit; Et ſi peccatum confitetur, vtique à morte reuixit. Si peccati confeſſor reuixit à morte; quis eum ſuſcitauit? Nullus mortuus eſt ſui ipſius ſuſcitator; quis eum ſuſcitauit? Niſi qui remoto lapide clamauit, dicens, Lazare prodi foras. Quid eſt autem foras prodire, niſi quod occultum erat, foras prodere? qui confitetur, foras prodit; Foras prodire non poſſet niſi viueret,Bernardus. viuere non poſſet niſi Dei vocatio eſſet. Dicitque Bernardus De gratia & libero arbitrio 23. Ait Apoſtolus, Quid habes quod non accepiſti? crearis, ſanaris, ſaluaris, quid horum tibi ex te O homo? quid horum non impoſſibile libero arbitrio, nec creare qui non eras, nec iuſtificare peccator, nec mortuus poteras teipſum reſuſcitare, vt caetera praetermittam bona, quae aut ſanandis neceſſaria ſunt, aut ſaluandis repoſita. Quod dicimus de primo, patet & vltimo, ſed & de medio nemo dubitat, niſi qui ignorans Dei iuſtitiam, & ſuam volens conſtituere, iuſtitiae Dei non eſt ſubiectus: Quid enim agnoſcis creantis potentiam, ſaluantis gloriam, & ſanantis ignoras iuſtitiam? Sana me, ait, & ſanabor, ſaluum me fac, & ſaluus ero, quoniam laus mea tu es. Iuſtitiae Dei iuſtitiam agnoſcebat, à quo ſperabat aequè tam ſaluari à peccato, quàm à miſeria liberari, ideo illum & laudem ſuam, non ſe merito ſtatuebat. Quis eſt qui eſt, qui ignorat Dei iuſtitiam? quis ſeipſum iuſtificat? quis eſt qui ſcipſum iuſtificat? qui merita ſibi aliundè praeſumit quàm à gratia. Caeterum qui fecit, quod ſaluaret, etiam dat vnde ſaluet. Ipſe merita, inquam, donat, qui fecit quibus donaret. Et ſequitur 24. Igitur qui rectè ſapiunt triplicem confitentur operationem, non quidem liberiarbitrij, ſed diuinae gratiae in ipſo, ſiue de ipſo; prima, creatio; ſecunda, reformatio; tertia, eſt conſummatio. Siquidem quod non erat, in illo creari oportuit, quod erat, per formam reformari deiformem, membra non perfici niſi cum capite. Ex his apparet, quòd ſolus Deus viuificat, & reſuſcitat per gratiam mortuos per peccatum: Quod bene aduertens Propheta; Viuificabis, inquit, nos; & nomen tuum inuocabimus, Pſalmo 79. Viuificabis nos, ita ſolus vitam gratiae inſpirando, & hoc primo, & viuificati nomen tuum inuocabimus viua inuocatione ſecundò. Et infra 84. Deus, tu conuerſus, vel ſecundum aliam literam conuertens, viuificabis nos; tu, inquam, ſingulariter, diſcretiuè conuerſus ad nos per beneficium gratiae, ſeu conuertens, viuificabis nos. Et infra 118. In aequitate tua viuifica me, in aequitate, inquam tua, non mea; vbi habet litera Auguſtini; In iuſtitia tua viuifica me. Super quod dicit;Auguſtinus. Non in mea, ſed in tua iuſtitia viuifica me, hoc eſt, charitate; quia in me vnde morerer, habui; vnde autem viuam, non inuenio niſi in te. Et infra; Secundum miſericordiam tuam viuifica me, & cuſtodiam teſtimonia oris tui; Secundum miſericordiam tuam, non ſecundum iuſtitiam meritorum viuifica me, & hoc primò, & cuſtodiam teſtimonia oris tui ſecundò. Quare & Medicus noſter, ſalus, & vita; Sicut, inquit, Pater ſuſcitat mortuos, & viuificat, ſic & Filius quos vult, viuificat, Iohan. 5. Hi ergo ſuſcitant ſpiritualiter mortuos, non mortui ſemetipſos, &c. hoc gratuita voluntate, non pro ſuſcitatorum merito praecedenti, Filius, inquit, quos vult, viuificar, non eos qui viuificari merentur. Solus enim Deus poteſt de lapidibus, de lapideis hominibus, frigidis, ſiccis, & duris, filios Abrahae ſuſcitare, ſicut ex Matthaeo & Luc. tertio, ſciri poteſt: Tertium autem praedictorum errorum ſufficienter rectificant praelibata.

Secunda autem opinio principalis affirmans gratiam naturaliter praecedere remiſsionem peccati, & iuſtificationem iniuſti, bifariam diſpertitur: Aliqui namque dicunt, quòd gratia ſecundum id quod eſt abſolute, praecedit remiſsionem peccati, & iuſtificationem iniuſti, non autem in quantum eſt gratia, ſed ſic ſubſequitur hanc & illam: Alij verò ponunt, quòd gratia in quantum eſt gratia, naturaliter haec praecedit. Prima autem iſtarum diſcordat parum vocaliter à principali opinione Pelagij recitata, realiter que concordat; quae ideò poteſt corrigi ſicut illa, accipiendo gratiam & caeteros terminos requiſitos cum reduplicatione ad mentem Scripturae Canonicae & Doctorum. Quae & poſſet alijs vijs quam plutibus ad veritatem reduci: ſed quia videtur nimium puerilis, non eſt ei viriliter reſiſtendum; aetas enim prouectior, & intellectus maturior hanc fugabit. Habentes autem intellectum, & ſenſus magis digeſtos, ponenteſque gratiam in quantum eſt gratia praecedere remiſsionem peccati, & iuſtificationem iniuſti, dupliciter vatiantur: Aliqui namque dicunt gratiam praecedere iuſtificationem mediatè, alij verò immediatè. Primi quippe iſtorum affirmant, Deum primò naturaliter gratis infundere gratiam peccatori, ipſum que peccatorem ſecundo ordine naturae elicere aliquem actum purgatiuum peccati, & ſic per actum huiuſmodi mediantem mereri, & conſequi remiſsionem peccati: Et iſti circa actum illum medium diuerſimodè ſentientes, in quinque ſectas diuiduntur vlterius ſpeciales. Prima exiſtimat, quòd ille actus medius purgatiuus ſit cordis contritio; Secunda, quòd ſit oris confeſsio; Tertia, quòd ſit abſolutio; Quarta, quòd ſit operis ſatisfactio; Quinta, quòd ſit poenitentia ſacramentalis, qualis in Eccleſia celebratur integra & perfecta: non enim putant ſufficere aliquam partem ſolam. Prima quidem iſtarū, quae videtur ſubtilior caeteris, opinatur Deū primo naturaliter dare gratis gratiā peccatori; ipſum que peccatorē ſecundo ordine naturae diligere gratis Deū; & tertio naturaliter poenitere, & per haec mereri remiſsionē peccati, offenſae diuinae, poenae, aeternae, amicitiā diuinā, & vitā aeternam, ſic que quarto ordine naturali percipere dimiſſionem peccati, quintò remiſsionem offenſae diuinae, ſextò relaxationem poenae aeternae, ſeptimò reconciliationem amicitiamque diuinam, octauò vitam aeternam, licet haec omnia tempore, ſeu inſtanti temporis potiùs ſimul fiant. Hanc autem opinionem videntur Doctores quamplurimi profiteri, quibus & conſentire videtur Gloſſator decretorum ſuper principium primae diſtinctionis de poenitentia, materiam iſtam tractans: Dicit enim quod gratia praecedit contritionem tanquam cauſa, & contritio remiſſionem ſimiliter ſicut cauſa. Et infra, Nota, inquit, quod haec omnia ſimul ſunt tempore, iuſtificatio, contritio, dilectio, remiſsio, ſed quaedam tamen ex his naturaliter praecedunt, & priora ſunt naturâ: Neceſſe enim habeo intelligere quòd priùs quis habeat gratiam quàm conteratur; praecedit ergo gratia, ſequitur dilectio, quoniam qui gratiam habet, diligit, quam ſequitur contritio; qui enim diligit conteritur; ſequitur remiſſio; qui enim conteritur ei remittitur. Autoritates autem plurimae, quas illa prima diſtinctio de poenitentia recitat Gratianus, & Petrus 4. ſentent. diſt. 17. quarum & aliquae pro Pelagianis ſuperiùs recitantur, videntur planè teſtari, peccata per ſolam contritionem dimitti. Quibus & ratio ſuffragatur; alias Aliter enim videretur ſuperfluum conteri de peccatis; cùm etiam poenitere ſit liberum homini, poſſet accepta gratia non poenitere, & ita eſſe iuſtificatus & iuſtus ſine aliqua poenitentia poſt vel ante: Verùm iſtam opinionem videntur corripere rationes per viam meriti contra primam opinionem Pelagianorum praemiſſae. Hanc etiam corrigunt rationes per viam vitae & mortis, ſanitatis & infirmitatis, bonitatis & malitiae arboris ſiue terrae, & aliae ſimiles contra Pelagianos adductae. Dilectio namque & contritio, quibus peccator meretur remiſsionem peccati, ſunt opera viua, ſana, & bona; quare & ipſe prius natura eſt viuus, ſanus, & bonus, ſicut ſuperius plenius eſt deductum, ſicut & euidenter teſtantur Anſelmus de Concordia 9. Auguſtinus 1. contra ad Simplicianum 24. ſicut tangebatur ſuperiùs, & trigeſimum nonum plenius allegauit. Item ſicut per vigeſimum ſextum huius patet, & per omnes Doctores concorditer, peccatum ſeu peccati malitia non eſt aliquid poſitiuum, ſed tantummodo priuatiuum, & non contritionis nec alicuius actus omnino, quia tunc ceſſante actuali contritione, vel illo alio actu quocunque, ſtatim rediret peccatum. Eſt igitur priuatio habitus alicuius, qui ei opponitur poſitiuè, & hoc immediatè in ſubiecto diſpoſito, ſicut lux & tenebrae: Iſte autem habitus oppoſitus immediate peccato eſt gratia, per gratiamuè ſuppletur, vel gratia neceſſario ipſum immediate reſtituit peccatori; aliter enim poſſet quis ſimul eſſe in gratia, & in peccato mortali, quod praeoſtenſis repugnat. Gratia ergo intuſa immediatè deletur peccatum, ſicut per lucem tenebrae immediate tolluntur; vel ſtatim gratia immediate reſtituit habitum oppoſitum immediate peccato, qui immediate per ſe tollit peccatum, ſicque gratia, tantum illo habitu mediante tollit peccatum, ſicut Sol tenebras aëris, tantum ſuo radio mediante: Non ergo actu dilectionis aut contritionis cauſaliter & naturaliter mediante. Item gratia eſt prior naturaliter contritione, & contritio non eſt eius effectus neceſſarius, nec ipſam neceſſario inſeparabiliter conſequens, quia tunc omnis recipiens & habens gratiam ſemper neceſſariò poeniteret, quod conſtat eſſe falſum de Sanctis Angelis, de hominibus ante lapſum, de paruulis baptizatis poſt lapſum, de ſanctis adultis in vita habentibus gratiam Dei ſemper, non dolentibus tamen ſemper, & de Domino Ieſu Chriſto. Poteſt ergo gratia peccatori infuſa pro tunc eſſe ſine actu contritionis in ipſo, ſicut & poſt, ſicuti etiam alij habitus infuſi, poſſibileſque infundi, puta intellectuales & morales ſine actibus proprijs eſſe poſſunt, praeſertim cum contritio ſit actus ſpontaneus liberae voluntatis. Cum etiam gratia & contritio ſint duo effectus Dei in corde contrito, & gratia prior naturâ, & contritio poſterior, nec inſeparabiliter ipſam ſequens; quod ſi ponatur in eſſe, cum ſecundum hypotheſin peccatum non tollatur niſi per actum contritionis, erit peccator ſimul in gratia & in peccato mortali; vel ſi in hoc caſu peccatum tollatur ſine actu contritionis, hoc eſt per aliquem habitum, oppoſitum immediatè peccato, qui eſt gratia, vel immediatè allatus per gratiam, ſicut ſuperius tangebatur; quare & prius ſimiliter tollebatur: Habitus enim ſemel immediatè oppoſitus per ſe & eſſentialiter alicui priuationi, ſemper opponitur ei ſimiliter, ſicut ex ſecundo huius poteſt haberi. Si quis autem reſpondeat quod gratia non eſt habitus ille oppoſitus immediatè peccato, nec illum immediatè reſtituit, ſed aliquo medio mediante; illud aliud vel eſt habitus, vel actus; Non actus propter praemiſſa; & quia iſta reſpo • ſio defendit dicentem in caſu praemiſio, peccatum deleri ſine contritione, & actu peccatoris priori; Nec rationabiliter dici poteſt, quod illud ſit habitus; quis enim eſt ille? Ille etiam habitus vel neceſſario & inſeparabiliter conſequitur gratiam, vel contingenter & ſeparabiliter: Si contingenter & ſeparabiliter poſſibile eſt quod gratia infuſa ſit ſine illo; & quòd peccator ſit ſimul in gratia, & in peccato mortali, ſicut ſuperius eſt argutum: Si neceſſario & inſeparabiliter, eadem ratione ab initio fuiſſet dicendum habitum oppoſitum immediatè peccato, immediatè conſequi gratiam: Per hoc enim in nullo minuitur ſed augetur potiùs difficultas, ſicut facile eſt videre. Item quaelibet forma, & quilibet habitus naturalis, moralis, & intellectualis immediatè denominat ſuum formatum & habituatum, ſicut immediatè opponitur priuationi huius formae, ſeu habitus, circa ſuum ſubiectum diſpoſitum, puta lux lucidum, iuſtitia iuſtum, ſapientia ſapientem, & ita de alijs vniuerſis. Curigitur gratia & charitas non immediatè denominat quenquam gratum, & charum, maximè cùm eſſe gratum & non eſſe gratum, ſeu eſſe non gratum, ſiue ingratum, ſicut charum & acharum, circa ſubiectum diſpoſitum, puta circa creaturam rationalem, ſint immediate oppoſita priuatiuè? Cur etiam gratia, ſeu charitas quae eſt vita ſpiritualis, ſanitas, & pulchritudo habentis non immediatè denominat ipſum viuum ſpiritualiter, ſanum, & pulchrum, ſicut vita, ſanitas, & pulchritudo cuiuſpiam naturalis denominat naturaliter ipſum talem? Cur etiam gratia non immediatè efficit & denominat magnos gratos, ſicut facit paruulos baptizatos, ſicut & primos homines, ſi fuerunt creati in gratia, vel ante peccatum, gratiam habuerunt, ſicuti etiam Angelos, cùm ſecundum illud vulgatum Philoſophi, Vnum in quantum vnum natum ſit facere ſemper vnum. Item ad inductionem peccati mortalis ſtatim immediatè conſequitur expulſio gratiae; quare & eodem modo è contra ſimili ratione. Hanc etiam opinionem rectificant Autoritates praemiſſae, dicentes, Peccatorem iuſtificari per gratiam Dei gratis, non ex operibus, aut meritis praecedentibus peccatoris, quod & Au • oritates & rationes quamplures contra opiniones Pelagianorum praemiſſae concorditer atteſtantur: Haec eadem opinio propter multa alia eius dicta, poſſet & multipliciter aliter caſtigari. Secunda dictarum ſectarum tali innititur rationi: Si ante oris confeſsionem dimittantur peccata, non eſt neceſſarium confiteri: Qua etenim ratione tenetur homo confiteri peccata, quae non dubitat eſſe dimiſſa? Cur etiam non ſimiliter teneretur baptizatus adultus nouiter confiteri peccata in baptiſmo dimiſſa, quod nullus dubitat eſſe falſum? Quare & Dominus praecipit, dictu prior iniquitates tuas,Eſai. 43. Gloſſa. Auguſtinus. vt iuſtificeris Eſaiae 43. ſecundum Tranſlationem Septuaginta, vt recitat ibi Gloſſa. Auguſtinus quoque ſuper illud Pſalmi 74i. Confitebimur tibi Deus, confitebimur, & inuocabimus nomen tuum, Confitere, inquit, & inuoca. Confitendo enim mundas teipſum, quo veniat inuocatus, Ante inuocationem praecedit confeſsio, confeſsio tua te mundat. Qui & ſuper illud Pſalmi 95. Confeſsio & pulchritudo in conſpectu eius, Pulchritudinem, inquit, amas? Vis eſſe pulcher? confitere; non dixit pulchritudo, & confeſsio, ſed confeſsio & pulchritudo: Foedus eras? confitere vt ſis pulcher: Peccator eras? confitere, vt ſis iuſtus; confeſsio & pulchritudo in conſpectu eius. Confiteantur enim peccata ſua, vomant mala quae auidè vorauerant, non redeant ad vomitum ſuum ſicut canis immundus, & erit confeſsio & pulchritudo. Amamus pulchritudinem, priùs eligamus confeſsionem, vt ſequatur pulchritudo. Iſtam quoque ſententiam planè teſtatur expoſitio Auguſtini ſuper illud Pſalmi 103. Confeſsionem & decorem induiſti amictus lumine ſicut veſtimento. Ambroſius. Auguſtinus. ;Auguſtinus. & ſuper illud Pſal. 84. Iuſtitia ante eum ambulabit &c. ſuperiùs recitata. Dicitque Ambroſius in libro de Paradiſo, ſicut allegatur de poenitent. diſt. 1. Alij è contra, & 4. ſent. Petri, diſt. 17. Non poteſt quiſquam iuſtificari à peccato niſi fuerit ante confeſſus: Qui & in ſermone quadrageſimae, ſicut eiſdem locis ſimiliter allegatur; Confeſsio, inquit, animam à morte liberat, confeſsio aperit paradiſum, confeſsio ſpem ſalutis tribuit. Item Auguſt. de vera & falſa poenitentia 13. & allegatur locis praedictis, In hoc, inquit, quòd poenitens per ſe ipſum dicit Sacerdoti, & erubeſcentiam vincit timore offenſi, fit venia criminis: Fit enim veniale per confeſsionem, quod criminale erat in operatione; vtroque etiam loco praedicto multae Autoritates ſimiles recitantur. Verum correptio huius ſectae ex correptione ſectae prioris ſequitur euidenter: Si namque cordis contritio procedens à gratia non praecedit deletionem peccati, multo magis nec oris confeſsio cùm haec ſit poſterior. Per eadem quoque per quae reducta fuerat prima ſecta poteſt & ſecunda reduci. Peccatum enim eſt priuatio quaedam tantum, & non confeſsionis nec alicuius actus, quia tunc ceſſante confeſsione, vel illo actu, redirer peccatum: Eſt igitur priuatio habitus alicuius, qui vel eſt gratia, vel per gratiam reſtitutus, ſicut ſuperius eſt oſtenſum, & hoc ante confeſsionem nedum natura, ſed tempore, quando gratia ingrato gratis infunditur, & conteritur de peccatis, ſicut & praehabita manifeſtant. Item ſi peccatum mortale non deleretur ante oris confeſsionem in peccatore recipiente gratuitam gratiam & contrito, volenteque confiteri, & Confeſſorem diligenter & diu quaerente, ſtarent diu ſimul gratia & peccatum mortale, quod erat ſuperiùs reprobatum. Quis etiam Catholicus dubitat in peccatore ex gratia iam infuſa debitè poenitente, & confiteri volente, ac confeſsionem diligenter quaerente, peccata ante confeſsionem dimitti, ipſumque, ſi moriatur in via verſus Sacerdotem, ſaluari; & ſi huic ſic mortuo ante confeſsionem dimittantur peccata, cur non ſimiliter ſi vixiſſet donec ad Sacerdotem veniſſet? cur non ſimiliter alteri ſimili non morienti in via, ſed vſque poſt confeſsionem viuenti? quae ratio diuerſitatis? quae cauſa varietatis taeteris paribus circa iſtos? Hoc autem & illi decem viri leproſi, qui ad iuſſionem Dominicam dum irent quaerere Sacerdotes vt ſe eis oſtenderent, ſunt mundati, de quibus Luc. decimo ſeptimo, lucidè manifeſtant. Quod etiam euidenter oſtendit ille leproſus, quem Dominus primò, manu tetigit, & mundauit, & poſtea praecepit, vt oſtenderet ſe Sacerdotibus, & offerret quod praecepit Moſes in teſtimonium illis offerri, ſicut Matth. 8. & Marc. 1. plenius recitatur. Oſtenderet, inquam, ſe per Confeſſionem oris, & offerret quod praecepit Moſes per ſatiſfactionem operis, quod lex iubet. Quis etiam dubitat infidelem adultum ad praedicationem fidelis conuerſum corde, & credentem in Chriſtum, volentem baptizari, & quaerentem diligenter Baptiſtam; etiam ante baptiſmum aquae, baptiſmo flaminis à mortalibus omnibus baptizari, & ſi ſic decedat, ſaluari, ſicut ſatis oſtenditur quarto Sent. Petri diſtinct. 4. Et extra, de Baptiſmo & eius effectu: Debitum. Cur ergo non ſimiliter in Baptiſmo poenitentiae ſalutaris? Hoc idem probatur multipliciter, De poenitent. diſtinct. 1. per leproſos praedictos, & Autoritares ac rationes quamplurimas efficaces: Verum eſt tamen quòd Gratianus arguit pro, & contra, & neutram partem affirmat, ſed Lectoris iudicio derelinquit, ſicut capitulo penultimo clarè patet. Autoritates verò & rationes pro ſententia prima ibi adductae efficaciter illam probant; quae autem ad oppoſitum adducuntur, quaedam magis probant propoſitum ſi inſpiciantur ſubtiliter, quaedam procedunt contra negligentes ſeu contemnentes oris Confeſſionem, & propoſitum confitendi, ſicut totum patet ibi per Gloſſam, & per Petrum 4. Sentent. diſtinct. 17. vbi & ſententiam iſtam probat & tenet. Tertia ſecta ſe fundat in clauium poteſtate. Non enim falſo aut fruſtra Dominus dixit Petro, Mat. 16. Tibi dabo claues Regni Coelorum; Et quodcunque ligaueris ſuper terram, erit ligatum & in Coelis; Et quodcunque ſolueris ſuper terram, erit ſolutum & in Coelis, Matth. 16. Qui & generalius, Quorum, inquit diſcipulis congregatis, Iohan. 20. remiſeritis peccata, remittuntur eis, & quorum retinueritis, retenta ſunt, Iohan. 20. Quis etiam Chriſtianus ignoret, vicarium Chriſti in terris, & alios inferiores praelatos & Sacerdotes minores virtute harum clauium à peccatis abſoluere poenitentes? aliquos vinculo excommunicationis ligare, & aliquos ſoluere? Alias quoque vt arguit, ſuperfluum eſſet abſolui. Haec autem ſecta ad intellectum Sectatorum ſtare non poteſt: Si enim neque cordis contritio, neque oris confeſſio praecedit deletionem peccati, ſicut ſuperius eſt oſtenſum, multo magis nec abſolutio Sacerdotis, cum haec, ſi fiat legitimè, ſit poſt illas.Lambardus. Poteſt quoque ſecta haec corrigi ſicut proxima eſt correcta. Quare & Petrus 4. Sentent. Diſt. 18. probat & tenet peccata eſſe deleta ante abſolutionem à Sacerdote impenſam. Item ſi in abſolutione Sacerdotis dimittantur peccata, vel Sacerdos per abſolutionem ſuam ea dimittit, vel Deus ad abſolutionem illius. Sacerdos autem non propriè delet peccata,Ambroſius. ſed ſolus Deus ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum: Vndè & Ambroſius, ſicut • llegatur, 4. Sentent. Petri, Diſt. 18. & de Poenitent. Diſt. 1. Alij è contra. Verbum, inquit, Dei dimittit peccata, Sacerdos eſt Iudex, Sacerdos quidem officium ſuum exhibet, ſed nullius poteſtatis iura exercet.Hieronimus. Dicit que Hieronymus ſicut allegatur in Gloſſa, ſuper illud Matth. 16. Quodcun que ligaueris, &c. & 4. Sent. Petri, diſt. 18. Iſtum locum Epiſcopi & Presbyteri non intelligentes, aliquid ſibi de Phariſaeorum aſſumunt ſupercilio, vt vel damnent innocentes, vel ſoluere ſe noxios arbitrentur, cum apud Deum non ſententia Sacerdotum, ſed reorum vita quaeratur. Legimus in Leuitico de Ieproſis vbi iubentur oſtendere ſe Sacerdotibus, & ſi Iepram habuerint, tunc à Sacerdote immundi fiant, non quod leproſos, Sacerdotes faciant, & immundos; ſed quod habeant notitiam leproſi & non leproſi, & poſsint diſcernere qui mundus, quiuè immundus ſit. Quomodò igitur ibi leproſum Sacerdos immundum facit, ſic & hic alligat vel ſoluit Epiſcopus vel Presbyter. Quis etiam vel leuiter aeſtimabit Sacerdotem abſoluendo exteriùs, creare interiùs gratiam in anima peccatoris purgatoriam peccatorum, ſicut ſuperius eſt oſtenſum? Quare & Dominus praecepit per Moſen, Aaron, & filijs eius, dicens; Sic benedicetis filijs Iſrael, & dicetis eis; Benedicat tibi Dominus, & cuſtodiat te; oſtendat Dominus faciem ſuam tibi, & miſereatur tui: Conuertat Dominus vultum ſuum ad te, & det tibi pacem; Inuocabunt nomen meum ſuper filios Iſrael, & ego benedicam eis, Num. 6. Numer. 6. Ego, inquit, ſcilicet ſolus benedicam eis, id eſt, effectum benedictionis, ſcilicet gratiam, augmentumue gratiae intrinſecus dabo eis. Nec Deus ad abſolutionem Sacerdotis, ſemper tribuit gratiam, vel dimittit peccata. Hujuſmodi namque clauigeri harum coeleſtium clauium poſſunt aliquoties delirare, ligando ſcilicet putatiuè & eorum iudicio aliquos, qui ſecundum veritatem & Dei iudicium, à peccaté vinculo ſunt ſoluti, & ſol • endo ſimiliter aliquos,Origines. qui veraciter ſunt ligati. Quare & Origenes ſicut recitat eum Petrus, 4. Sentent. Diſt. 18. ſic ait, Exiit quis à charitate, à fide, à veritate; per hoc exiit de caſtris Eccleſiae, etiamſi Epiſcopi voce non abijciatur, ſicut è contra: aliquis non recto iudicio foras mittitur, ſed ſi non egit vt mereretur exire nihil laeditur. Interdum enim qui foras mitticur, intus eſt, & qui foras eſt intus videtur retineri, quod & planè teſtatur Ieronymus ſuperius allegatus. Quare & Petrus 4. Sentent. diſtinct. 16. recitato dicto Ieronymi immediatè ſubiungit; Apertè hîc oſtenditur, quòd non ſequitur Deus Eccleſiae iudicium quae per ſurreptionem interdum, & ignorantiam quandoque iudicat; Deus autem iudicat ſemper ſecundum veritatem, & in remittendis, & in retinendis culpis. Cui & concorditer Innocentius tertius; Extra de ſententia excommunicationis; A nobis ſaepe quaeſitum. Iudicium, inquit, Dei veritati, quae non fallit, neque fallitur, ſemper innititur; iudicium autem Eccleſiae nonnunquam opinionem ſequitur, quam & fallere ſaepè contingit & falli: propter quod, contingit interdum, vt qui ligatus eſt apud Deum, apud Eccleſiam ſit ſolutus, & qui liber eſt apud Deum, Eccleſiaſtica eſt ſententia innodatus. Quod & poteſt elici infra, eodem, Inquiſitioni tuae, & ſupra, de reſtitutione ſpoliatorum, Literas. Vbi traditur manifeſtè, quòd ſi alter coniugum poſt matrimonium celebratum, deprehendat pro certo impedimentum legitimum, quod tamen probare non poteſt, ratione cuius non poſſunt ſine peccato mortali carnaliter commiſceri, quantumcunque ad inſtantiam alterius coniugis per cenſuras Eccleſiaſticas iudicialiter compellatur ad debitum carnale reddendum, nullo modo hoc debet, ſed potius toto tempore vitae ſuae excommunicationis ſententiam humiliter ſuſtinere. Quarta ſecta videtur fundari in illo communi ſuperius allegato; Non dimittitur peccatum niſi reſtituatur ablatum, cui & multa ſimilia ibi ſimiliter poſita ſuffragantur. Quare & Leo Papa,Leo. ſicut allegatur de poeniten. diſtinct. 1. & 4. Senten. Petri, diſt. 17. Chriſtus, inquit, hanc praepoſitis Eccleſiae tradidit poteſtatem, vt confitentibus poenitentiae ſatiſfactionem darent, & eoſdem ſalubri ſatiſfactione purgatos ad communionem Sacramentorum per ianuam reconciliationis admitterent. Quapropter & Raphael Tobiae 12. Eleemoſyna, inquit, à morte liberat, & ipſa eſt quae purgat peccata, Tobiae 12. Parab. 15. Luc. 11. & facit inuenire vitam aeternam. Vnde & Parab. 15. Per miſericordiam & fidem purgantur peccata; & Saluator, Luc. 11. Date eleemoſynam, & ecce omnia munda ſunt vobis. Quibus & multa ſimilia, de ieiunio, & oratione, & de huiuſmodi occurrunt ſaepiùs in Scripturis. Haec etiam poteſt ſimiliter corrigi, ſicut & aliae ſunt correctae. Ex praecedentibus quoque patet nullius eleemoſynas ſeu opera quaelibet eſſe chara, grata, acceptaue Deo quamdiu ipſe eſt in peccato mortali extra charitatem & gratiam, non charus, non gratus, nec acceptus ab eo. Vnde & Parab. 15. Victimae impiorum abominabiles Domino, vota iuſtorum placabilia. Parabol. 15. Eccleſiaſ. 34 Eſai. 1. Et Eccleſiaſt. 34. Dona iniquorum non probataltiſsimus, nec reſpicit in oblationibus iniquorum, nec in multitudine ſacrificiorum propitiabitur peccatis. Et Eſaiae, 1. Ne offeratis, inquit Dominus, vltra ſacrificium fruſtra; Incenſum veſtrum abominatio eſt mihi, neomeniam, & Sabbata, & Feſtiuitates alias non feram; Iniqui ſunt coetus veſtri; Kalendas veſtras, & ſolennitates veſtras odiuit anima mea, facta ſunt mihi moleſta, laboraui ſuſtinens; & cùm extenderitis manus veſtras, auertam oculos meos à vobis, & cùm multiplicaueritis orationem, non exaudiam; Manus enim veſtrae ſanguine plenae ſunt. Quare & Gen. 4. Reſpexit, inquit, Gen. 4. Dominus ad Abel, & ad munera eius; Ad Abel, inquit, ſcilicet ad offerentem ſeu dantem primò, & ad munera eius ſecundò, & propter dantem, ad munera, non è contra. Vnde & beatus Gregorius 22. Moral. 11. ſuper illud Iob 31. Oſtium meum viatori patuit; Ab omnipotente,Gregorius. inquit, Deo munus ex manu non accipitur, quod corde obligato in malitia profertur. Mundari etenim prius debet animus, qui eleemoſynam praebet, quia omne quod datur Deo, ex dantis mente penſatur. Cuncta itaque malitiae macula ab interiori noſtro homine cogitationis immutatione tergenda eſt, quia iram Iudicis placare neſcit oblatio, niſi ex munditia placeat offerentis. Vnde ſcriptum eſt; Reſpexit Deus ad Abel, & ad monera eius; ad Cain autem, & ad munera eius non reſpexit. Ne que etenim ſacrum eloquium dicit; Reſpexit ad munera Abel & ad Cain munera non reſpexit, ſed prius ait, quia reſpexit ad Abel, ac dein de ſubiunxit, & ad munera eius: & rurſum dicit, quia Non reſpexit ad Cain, ac deinde ſubdit, nec ad munera eius: ex dantis quippe corde id quod datur, accipitur. Idcirco non Abel ex muneribus, ſed ex Abel munera oblata placuerunt. Prius nam que ad eum legitur Dominus reſpexiſſe qui dabat, quam ad illa quae dabat. Qui & ſicut recitat Gratianus, 14. quaeſt. 5. Scriptum: ſic ait, Scriptum eſt, Victimae impiorū abhominabiles ſunt Deo, & vota iuſtorū placabilia. Ne que enim in Dei iudicio, quid, ſed à quo datur, detur, inſpicitur. Hinc eſt enim quòd ſcriptum eſt; Reſpexit Deus ad Abel, & ad munera eius; ad Cain autem & ad munera eius non reſpexit. Dicturus quippe quòd Dominus reſpexit ad munera, praemiſit ſollicitè, quia reſpexit ad Abel; ex qua re patenter oſtenditur, quia non offerens à muneribus, ſed munera ab offerente placuerunt. Dona quippe iniquorū non probat Altiſsimus, nec reſpicit in oblationibus eorū, nec in multitudine ſacrificiorū propitiabitur peccatis eorum. Item Auguſtinus de vera & falſa poenitentia 14. Offerat, inquit,Auguſtinus. poenitens Deo mentem, & cordis contritionem, deinde & quod poteſt de poſſeſſione, tunc quod offert, ſecurus offerat. Reſpexit Dominus ad Abel & ad munera eius, ſed prius dicit ad Abel, quàm ad munera: Sumens enim mentem, quam cognouit humilem & puram, remunerauit eius largitatis munera. Idem Enchirid. 59. Qui, inquit, vult dare ordinate eleemoſynam, à ſeipſo debet incipere, & eam primitus ſibi dare, & interiora mundare, ſicut alibi legitur, Mundate quae intus ſunt, & quae foras ſunt, munda erunt. De hac eleemoſyna admonens Dominus, Veruntamen, inquit, quod ſupereſt, date eleemoſynam, & ecce omnia munda ſunt vobis. Quem & Petrus 4. ſentent. diſt. 15. ſententialiter recitans, Hac, inquit, eleemoſyna quam ſibi debet homo primitus, mundantur interiora, ad quod hortans Chriſtus ait, Mundate quae intus ſunt; Immundis enim nihil eſt mundum, ſed polluta ſunt eorum mens & conſcientia. De ieiunio autem, oratione, & ſimilibus ſimili ratione, ſimiliter iudicandum. Quinta ſecta per hoc ſe munit, quod aliqua poenitentia eſt remiſſiua peccati, ſicut in principio fuerat allegatum, & quae dignius quàm poenitentia illa grata quae procedit à gratia, exercetur in Eccleſia, & eſt ſaluberrimum ſacramentum. Quare & Petrus 4. ſent. diſt. 1. definiens Sacramentum, Sacramentum, inquit, propriè dicitur, quod ita eſt ſignum gratiae Dei, & inuiſibilis gratiae forma, vt ipſius imaginem gerat, & cauſa exiſtat. Dicitque Auguſtinus, ſicut allegatur 4. ſent. Petri, diſt. decima ſeptima & de Poenitentia, diſt. 1. Agite poenitentiam qualis agitur in Eccleſia, Nemo dicat ſibi, occultè ago, Apud Deum ago, Nouit Deus qui mihi ignoſcit, quia in corde ago; ergo ſine cauſa dictum eſt; Quae ſolueritis in terra, erunt ſoluta & in caelis; ergo ſine cauſa claues Eccleſiae datae ſunt; fruſtramus etiam verbum Chriſti. Quamobrem & Petrus 4. ſent. diſt. 14. dicit quod poenitentia exterior eſt Sacramentum & cauſa ſalutis & iuſtificationis, ſicut ſuperius plenius allegatus. Si etiam poenitentia ſit ſacramentum, eſt ſacrae rei ſignum; ſic enim ſacramentum communiter definitur, & poteſt haberi ex Auguſtino 10. de Ciuit. Dei 11. & recitat Petrus 4. ſent. diſt. 1. Sed quid ſanctiùs deſignaret, quàm ſanctificationem peccatoris prophani & emendationem peccati? Aliter etiam videtur, quod tota poenitentia ſacramentalis eſſet ſuperflua, vel ſaltem aliqua pars illius. Huius etiam ſectae viti poſſunt, per quae & alij, refraenari. Quis etiam dubitat poenitentem, ante poenitentiam totam peractam, à peccato quoad culpam, à macula ſcilicet peccati eſſe mundatum, licet non à reatu poenae ſolutum? Quid aliter fieret de debitè poenitente, confitente, poenitentiam admittente, & illam debitè inchoante atque continuante, ſed ante poenitentiam peractam plenariè decedente? Quis neſciat talem ad purgatorium ignem tranſite? ſi tamen cum peccato mortali decederet, deſcenderet ad infernum, vbi tantum punitio non purgatio peccatorum. Quid etiam ſentiendum de ſero poenitentibus in mortis articulo, in vltimo vitae anhelitu & hiatu, nec perficientibus poenitentiam debitam in praeſenti? Decedunt tales cum peccatis ſuis mortalibus? Abſit, Abſit; peccat mortaliter qui hoc dicit, ſicut nullus dubitat Chriſtianus. Quis etiam neſciat Sacerdotem longam poenitentiam pro peccato mortali agentem, poſſe miſſam licitè celebrare ante poenitentiam conſummatam? & cui dubium, nullum in peccato mortali poſſe licitè celebrare? Propter haec ergo talia praelibata, videtur mihi opinio vltima eſſe vera, & gratiam praecedere iuſtificationem immediatè, nullo ſcilicet actu iuſtificati temporaliter vel naturaliter mediante: Ipſam quoque iuſtificationem iniuſti praecedere ſecundum naturam actus, & opera eius iuſta; ipſam inſuper iuſtificationem in quocunque adulto aliquos actus iuſtos, puta dilectionem & contritionem ſemper de facto naturaliter conſequi, & inſeparabiliter comitari. Porro iuxta praemiſſa 23. & 25o. huius, credo, quod Deus intrinſecè, quantum ſcilicet ad actum ſeu affectum intrinſecum voluntatis, ſemper omnino aequaliter, aequè gratuito, aequè charè dilexit, diligit, & diliget iuſtificandum, ſeu iuſtificatum quemcunque, puta Paulum, ante conuerſionem, in ipſa, & poſt ipſam. Credo etiam iuxta praemiſſa multis capitulis quod dilectio iſta Dei aeterna, ſit purè gratuita, quia nullis praeuenta meritis creaturae; Quare & conſequenter, vt in nullo ſim ingrat, gratiſſimae & latiſſimae gratiae liberaliſſimi ac magnificentiſſimi Domini Dei mei; ſed vt ei pro omnibus quae tribuit mihi gratis, gratiam plenam retribuam, ſaltem beneficia eius in genere, generaliter agnoſcendo iuxta prius oſtenſa, contra opiniones praemiſſas, Confiteor Deum meum, ſicut aeternaliter gratuito me dilexit, & aeternaliter gratiam iuſtificatricem, tempore placito coram eo, mihi gratis conferre diſpoſuit; ſic tempore placito veniente, gratis infundere gratiam iuſtificantem mihi iniuſto, iuſtificare me gratis, lauare iniuſtitias meas gratis, ſuſcitare & ſanare me gratis, debitum poenae aeternae dimittere mihi gratis, atque in poenam temporalem vertere ipſam gratis, facere me filium regni gratis, & hoc, ipſum, non me, per ipſum, & per gratiam ſuam, non per me, ſed in me, & de me, facere purè gratis. Vlteriùs autem iuxta Corollarium, 41. huius; Per ipſum, & per gratiam ſuam mihi gratis infuſam, & per me ſimul ac in me, conſequenter naturâ & inſeparanter eius gratuitis beneficijs memoratis gratis facere meipſum Deum gratis diligere, & de offenſis omnibus poenitere: Eia ergò, Benedic anima mea Domino, & omnia quae intra me ſunt, nomini ſancto eius; Benedic anima mea Domino, & noli obliuiſci omnes retributiones eius. Hoc etiam teſtificari videtur ſancta Dei Eccleſia, ita canens: Eſurſum agnus mittitur laxare gratis debitum. Omnes pro indulgentia vocem demus cum lacrymis, laxare inquit gratis, non pro aliquo merito praecedenti debitum culpae mortalis, & poenae debitae aeternalis. Quare & benè ſubjungit; Omnes pro indulgentia, ſcilicet culpae & poenae praedicta, & naturaliter priùs facta vocem demus cum lacrymis, vocem ſcilicet interiorem dilectionis, cum lacrymis, id eſt, cum amaritudine contritionis, & actu poenitentiae ſubſequenter. Eſaeiae 45. Quod & Dominus per Eſaiam 45. praedicens; Ipſe, inquit, de Cyro ſub typo Chriſti, captiuitatē meam dimittit, non in pretio, nec in muneribus. Quare & Petrus 4. Sent. Diſt. 18. Sicut, inquit,Lumbardus. poteſtatem baptiſmi retinuit ſibi Deus, ita & poenitentiae, & ideò ſicut interiùs animam gratia ſua illuminat, ita & ſimul debitum aeternae mortis relaxat: Ipſe enim per ſeipſum poenitentium peccata tegit, & tunc tegit quandò ad poenam non reſeruat. Tunc ergò tegit, quandò debitum poenae aeternae ſoluit. Quod autem ipſe tegat, apertè dicit Auguſtinus, exponens illum locum Pſalmi; Beati,Auguſtinus. quorum tecta ſunt peccata, id eſt, cooperta, & oblita. Si enim texit. texuit Deus peccata, noluit aduertere, & ſi noluit aduertere, noluit animaduertere, id eſt, punire, ſed ignoſcere. Ita ergò dicit à Deo tecta, vt Deus non videat, id eſt, vt aeternaliter non puniat. Videre enim Deum peccata, eſt ad poenam imputare, auertere autem faciem à peccatis, hoc eſt, ea ad poenam non reſeruare. Item Ieronymus; Quibus Deus dimittit peccata, tegit, ne in judicio reuelantur.Hieronymus. Caſsiodorus. Item Caſſiodorus; Qui grauia habent peccata, alijs Deus imputat, alijs per miſericordiam non imputat. Ex his apertè oſtenditur, quod ipſe Deus poenitentem ſoluit à debito poenae, & tunc ſoluit, quandò intùs illuminat, inſpirando cordis veram contritionem, ſcilicet habitualem, id eſt habitum charitatis ſeu gratiae effectiuum contritionis, & ipſam tunc ſimul tempore facientem: quarè & immediatè ſubjungit; Cuiſententiae ratio ſuffragatur, & autoritates atteſtantur. Nemo enim de peccato verè compungitur, habens cor contritum & humiliatum, niſi in charitate; qui autem habet charitatem, dignus eſt vita; Nemo autem ſimul dignus eſt vita & morte; non eſt ergò tunc ligatus debito aeternae mortis. Filius enim irae eſſe deſinit, ex quo diligere & poenitere coepit, ex quo, inquam, diligere & poenitere coepit, ſcilicet habitualiter, id eſt, ex quo recepit charitatem quae eſt habitus dilectionis & poenitentiae effectiuus, & tunc ſimul efficiens hanc & illam; & innuit hic rationem contra opinionem proximam priùs factam: quarè & immediatè poſt addit; Ex tunc ergò ſolutus eſt ab ita, quae non manet ſuper illum qui credit in Chriſtum, ſed ſuper illum qui non credit. Hoc autem non poteſt intelligi, niſi de credere habitualiter, ſcilicet de fidem habere ſicut credunt paruuli baptizati, & adulti dormientes, & actum fidei non habentes; vbi & ſtatim infert; Non ergò poſtmodum per Sacerdotem, cui confitetur, ab ira aeterna liberatur, à qua jam liberatus eſt per Dominum, ex quo dixit Confitebor, ex quo ſcilicet inſtanti temporis, propoſuit confiteri, vel ex quo inſtanti naturae dixit habitualiter, Confitebor, id eſt, recepit charitatem, ſeu gratiam quae eſt habitus ſic dicendi. Similiter quoque poteſt oſtendi quod recepto habitu charitatis, non priùs naturaliter per actum poenitentiae liberetur ab ira, & à debito poenae aeternae, à qua priùs naturaliter fuit per illum habitum liberatus, ſicut ſuperiùs contra opinionem proximam pleniùs eſt deductum. Quare & ſubdit finaliter concludendo; Solus ergò Deus hominem interiùs mundat à macula peccati, & à debito aeternae poenae ſoluit, qui per Prophetam ait; Ego ſolus deleo iniquitates & peccata populi. In iuſtificatione autem peccatoris adulti, quamuis juſtificetur per habitū charitatis ſen gratiae antecedentē naturaliter actumdilectionis aut poenitentiae ſalutaris, actus tamen hujuſmodi ſecundū legem ſtatutā in juſtificato requiritur comitanter, velut quoddam gratuitum conſequens ex antecedente tam grato, & veluti quidam fructus ſanctus ex arbore priùs mortua, ſterili & maledicta, nunc autem viuificata, faecundata, & ſanctificata, procedens, veluti etiam conuerſio quaedam ſpontaneè peccatoris ad Deum, qui peccando ab eo ſpō taneè ſe auertit, veluti inſuper triſtitia quaedam ſpontanea peccatoris in reconciliatione ejus ad Deum, quem priùs delectatione ſpontanca offendebat. Quare & Ier. 31. in perſona peccatoris conuerſi ſic ait; Conuerte me & conuertar, quia tu es Dominus Deus meus: Ierem. 31. Poſtquam enim conuertiſti me, egi poenitentiam. Qui & Thren, vlt. Conuerte, inquit, nos, Domine,Thren. vlt. Gloſſa. Augustinus. ad te & conuertemur, quod & Gloſſa ſuperiùs allegata, lucidè atteſtatur. Quare & Aug. de verb. Apoſt. ſerm. 15. Sine te, te fecit Deus; Non enim adhibuiſti aliquem conſenſū vt te faceret Deus: quomodo cōſentiebas, qui non eras? qui ergò fecit te, ſine te, non iuſtificat te ſine te. Ergo fecit neſcientem, iuſtificat volentem, tamen ipſe iuſtificat, te ſine iuſtitia tua. Bernardus. ne ſit iuſtitia tua. Cui & concordanter Bernardus de gratia & libero arbitrio 24. Qui inquit, rectè ſapiunt, triplicem confitentur operationem, non quidem liberi arbitrij, ſed diuinae gratiae in ipſo, ſiuè de ipſo; prima, creatio; ſecunda, reformatio; tertia, eſt conſummatio. Cum ergo conſumatio fieri habeat de nobis ſiuè etiam in nobis, non autem à nobis; creatio verò facta ſit & ſine nobis; ſola reformatio quae eſt nobiſcum quodammodò propter voluntarium conſenſum noſtrum, in meritum nobis reputabitur. Reformatio ipſa ſunt ieiunia noſtra, vigiliae, continentia, & opera miſericordiae, caeteraque virtutum exercitia, per quae vtique confiat interiorem noſtrum hominem renouari de die in diem, dum & intentio terrenis incuruata curis, de imis paulatim ad ſuperna reſurgat, & affectio circa carnis deſideria languens ſenſim in amorem ſpiritus conualeſcit, & memoria veterum hominum turpitudine ſordens, nouis, boniſ que actibus candidata in dies inclareſcit. In his ergo tribus interior renouatio conſiſtit, rectitudine ſcilicet intentionis, puritate affectionis, recordatione bonae operationis, per quā benè ſibi conſcia memoria eniteſcit. Verum haec, cum certum ſit diuino in nobis incitari actitari ſpiritu, Dei ſunt munera; quia verò cum noſtrae voluntatis aſſenſu, noſtra ſunt merita: Non enim vos eſtis inquit qui loquimini, ſed ſpiritus patris veſtri, qui loquitur in vobis. Auguſtinus etiam de poenitentia 2o. Omnis, inquit, qui iam ſuae voluntatis arbiter conſtitutus eſt, cum accedit ad Sacramentum fidelium, quod niſi eum poeniteat vitae veteris, nouam non poteſt inchoare ab hac poenitentia cum baptizatur, ſoli paruuli immunes ſunt? Nondum enim vti poſſunt libero arbitrio, quibus ad conſecrationem remiſsionem que originalis peccati prodeſt eorum fides à quibus offeruntur, vt quaſcun que maculas delictorum per alios, ex quibus nati ſunt, contraxeru nt aliorum etiam interrogatione ac teſponſione purgentur. Caeterorum hominum nullus tranſit ad Chriſtum vt incipiat eſſe quod non erat, niſi eum poeniteat fuiſſe quod erat. Haec prima poenitentia praecipitur Iudaeis dicente Petro Apoſtolo, Poenitentiam agite, & baptizetur vnuſquiſ que veſtrum, Qui & de vera & falſa poenitentia 10. Qui per ſe, inquit, peccauit, per dolorem proprium, per fidem Eccleſiae indulgentiam acquiſiuit, hoc per baptiſmum ita reddit hominem mundum & nouum, vt nihil remaneat, quod Deo diſpliceat; ſine poenitentia nulli profuit baptiſmus qui peccauit ſpontaneus; & ſupra 2o. Qui, inquit, conuertitur neceſſario dolet ſe habere quod gaudet perdere. Tenet quoque conſtanter fides Eccleſiae generalis, quòd peccata voluntariain adultis ſine poenitentia nullatenus remittuntur; & non remittuntur per actum poenitentiae cauſaliter & naturaliter praecedentem gratiam iuſtificantem, vel remiſsionem peccatorum mortalium quoad culpam, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Remittuntur ergo cum actu poenitentiae gratiā & remiſsionem huiuſmodi conſequente, ſicut & praecedentia manifeſtant.

COROLLARIVM. Corollarium, quòd illud eſt prius ſecundum naturam ſiue prius naturaliter alio, quod eſt Cauſa illius quod aliquid, à quo ad aliud tenet Conſequentia ſubſistendi, & non è contra, eſt prius illo ſecundum naturam. Quare & quod non omne d quo non conuertitur conſequentia ſubſistendi eſt prius ſecundum naturam, ſed ſecundum ſuperioritatem ſeu vniuerſalitatem ſecundum conſequentiam, ſiue ſecundum quemlibet alium talem modum, quod non quicquid eſt prius alio ſecundum naturam poteſt eſſe ſine illo; nec etiam quicquid poteſt eſſe ſine alio, & non è contra, est prius iſto ſecundum naturam, ſed ſecundum aliquem alium modum ita dictum; niſi fortaſſis prius ſecundum naturam dicatur aequiuocè tribus modis.

EX his autem quaedam veritatis ſcintillae, Logicis, Philoſophis, Theologis, & omnibus amatoribus veritatis non modicum vtiles eluceſcunt, quòd videlicet, Illud eſt prius ſecundum naturam, ſiuè prius naturaliter alio quod eſt cauſa illius, quod videtur debere intelligi de cauſa efficiente, materiali, atque formali, licet ſecundum modus ſpeciales diuerſos; De cauſa autem finali non tantum videtur, imò magis videtur oppoſitum, quod illa ſit poſterior naturaliter actione, ſeu re, cuius eſt cauſa finalis. Item quod aliquid à quo ad aliud tenet conſeqentia ſubſiſtendi & non è contra, eſt prius illo ſecundum naturam; quarè & quòd non omne, à quo non conuertitur conſequentia ſubſiſtendi eſt prius ſecundum naturam, ſed ſecundum ſuperioritatem, ſeu vniuerfalitatem, ſecundum non conſequentiam, ſiue ſecundum quemlibet alium talem modum. Item quòd non quicquid eſt prius alio ſecundum naturam, poteſt eſſe ſine illo, nec etiam quicquid poteſt eſſe ſine alio & non è contra, eſt prius illo ſecundum naturam, ſed ſecundum aliquem alium modum iam dictum, niſi fortaſsis prius ſecundum naturam dicatur aequiuocè multis modis. Prima pars huius ex praemiſsis apparet, & quia eſt vtilis in doctrina, & vix ab aliquo dubitatur, ipſam commemorare oportuit potius quàm probare: Hanc enim concorditer atteſtantur Logica, naturalis ſcientia, & diuina, quam & Theologia ac Theologi conteſtantur, de quarum copia, teſtimonij gratia pauca ſumam. Philoſophus ſiquidem in Praedicamentis, poſitis quatuor modis Prioris, ſubiungit; Videtur autem, praeter eos qui dicti ſunt, alter eſſe Prioris modus. Eorum enim quae conuertuntur ſecundum exiſtentiae conſequentiam, quod alterius quomodolibet cauſa eſt, dignè prius natura illo dicitur; quia verò quaedam ſunt huiuſmodi, palam eſt. Eſſe namque hominem conuertitur ſecundum exiſtentiae conſequentiam ad veram de ſe orationem. Nam ſi eſt homo, vera eſt oratio, qua dicitur, quoniam homo eſt; & ſi vera eſt oratio qua dicitur, quia homo eſt, tunc conſequitur hominem eſſe: eſt autem vera oratio quidem nequaquam cauſa quòd ſit res, veruntamen videtur quodammodo res cauſa vt ſit oratio vera. Dum enim res eſt, aut non eſt, aut vera oratio aut falſa dicatur neceſſe eſt; ideoque ſecundum quinque modos prius alterum altero dicitur. Quis etiam in naturali ſcientia, aut in metaphyſicali ſaptentia dubiter cauſas eſſe priores & ſuperiores apud naturam cauſatis, puta ſimplex compoſito, generans generato, agens acto, & vniuerſaliter mouens moto. Quomodo namque aliter demonſtrarent Deum eſſe primum, & ſummum omnium ſecundum naturam? Quis etiam Theologus neſciat Deum verè & realiter praeceſſiſſe mundum & tempus, nec tamen temporaliter, aut ſecundum aliquam durationem ſucceſsiuam, & longam veram, & realem, ſed tantùm ſecundum cauſam & naturam, ſicut oſtendunt praemiſſa, 34. parte corollarij primi huius? Hoc idem teſtatur Boetius, quinto de Conſolatione Philoſophiae, proſa vltima. Auguſtinus 12. Confeſſ. 28. ſicut eadem pars allegat, & Anſelmus de veritate, 12. ſicut triceſimo nono patet. Quot etiam teſtimonia, triceſimo quinto, & citra copiosè praemiſſa oſtendunt gratiam praecedere opera noſtra bona, quod non temporaliter, ſed cauſaliter atque naturaliter oportet intelligi? Quare & Petrus, ſecundo Sententiarum, Diſtinct. 26. Bonam, inquit, voluntatem fides praeuenit, non tempore, ſed cauſa & natura. Quis etiam negauerit Deum eſſe primam cauſarum, & ipſum prius cauſaliter, & ideo prius naturaliter agere in actione communi, ſicut artificem inſtrumento, ſicuti etiam ex proximo huius patet. Reliquae verò particulae huius primae partis per haec & huiuſmodi faciliter apparebunt. Prima particula ſecundae partis euidenter conſequitur ex hac prima. Sequitur enim, Deus ſuſcitat iſtum ſpiritualiter vel corporaliter, ergo iſte viuit correſpondenter, & non conuertitur; Iſte viuit ſpiritualiter vel corporaliter, ergo Deus ſuſcitat iſtum ſic vel ſic. Cùm enim diu continuè vixerit, erit antecedens verum, & conſequens falſum planè, quia Deus nequaquam continuè ſuſcitat iam viuentem, ſed in inſtanti vnico ſuſcitauit. Aliqui quoque viuunt naturaliter, quos Deus non naturaliter ſuſcitat, nec naturaliter ſuſcitauit, ſicut illi, qui nunquam erant naturaliter mortui: Aliqui etiam viuunt ſpiritualiter, quos Deus non ſic ſuſcitat, nec etiam ſuſcitauit, ſicut ſancti Angeli, Chriſtus, & forſitan Mater Chriſti. Deus etiam viuit, qui nun quam fuerat ſuſcitatus; quare ad hoc viuere nullatenus ſequitur, quòd Deus hoc ſuſcitet, ſed è contra. Ponatur ergo quòd Deus iſtum prius ſpiritualiter mortuum, nunc ſpiritualiter ſuſcitet vitam gratiae inſpirando, tunc optimè ſequitur, Deus hunc ſuſcitat, ergo hic eſt viuus, & non conuertitur ſicut ſuperius eſt oſtenſum, & tamen Deum hunc ſuſcitare eſt prius ſecundum naturam, quàm hunc eſſe viuum: Eſt enim cauſa illius; quia enim Deus hunc ſuſcitat, ideo eſt viuus, & non è contra. Similiter, optimè ſequitur, Deus vult ſuſcitare nunc iſtum, ergo iſte eſt viuus, per decimum huius, & non conuertitur, ſicut praecedentia manifeſtant. Et tamen Deum velle ſuſcitare nunc iſtum eſt prius naturâ, quàm iſtum eſſe viuum; eſt enim [cauſe] illius, cauſa efficiens. Similiter optime ſequitur; Deus hoc creat, vel vult creare nunc hoc, ergo hoc eſt & non conuertitur; non enim creat creata continue, ſed conſeruat, & tamen hoc eſt prius illo natura, quia cauſa illius. Similiter optime ſequitur; Iſte homo habet gratiā, ergo eſt mundus à peccato mortali, & non conuertitur. Aliquis enim poſſet eſſe mundus à peccato mortali, & non habere gratiam, ſicut forte ſecundum quoſdam fuit de primis parentibus ante lapſum, pro aliqua morula, quod non habuerunt gratiam neque culpam, vel ſaltem potuit ſic fuiſſe, & tamen habere gratiam eſt prius naturâ, quia cauſa illius: Gratia namque purgat peccata mortalia, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Secunda verò particula huius 2. clariſsimè ſequitur ex hac prima; quibus patentibus, tertia ſatis patet. Obijcitur forſitan, quòd Phil. in Praed. ponendo modos prioris, aſsignans ſecundum, dicit illud eſſe prius ſecundum naturā, à quo non conuertitur ſubſiſtendi conſequentia. Non eſt ita: Dicit enim Philoſophus quod illud eſt prius, quod non conuertitur ſecundum ſubſiſtendi conſequentiam, & à quo non conuertitur in eo quod eſt conſequentia; non tamen dicit, quod illud eſt prius natura ſed potiùs contra dicit. Dicit enim quod quinque ſunt modi Prioris, ſicut erat ſuperiùs recitatum, ſcilicet ſecundum tempus, non conuerſionem conſequentiae, ordinem, honorabilitatem, & ſecundum naturam; ſi tamen ſecundus eſſet idem cum quinto, eſſent quatuor modi tantum. Prima autem particula tertiae partis corollarij praelibati ſequitur euidenter ex prima particula ſecundae partis illius. Nam ſecundum illam aliquid eſt prius alio ſecundum naturam, à quo ad illud aliud tenet conſequentia ſubſiſtendi; Non poteſt ergo ſubſiſtere ſine illo; quod & poteſt aliter demonſtrari. Deum namque poſſe velle gratificare ingratum, iuſtificare iniuſtum, dare ei gratiam & iuſtitiam facere eum gratum & iuſtum, eſt prius naturaliter quia cauſaliter, quàm ipſum eſſe gratum & iuſtum, ſicut praehabita docuerunt. Deum etiam velle gratiam creatam eſſe ſeu quamlibet creaturam, & creare ipſam eſt prius naturâ quàm ipſam eſſe, quia cauſa illius, ſicut nonum huius oſtendit, & tamen haec ſine illis eſſe non poſſunt, ſicut decimum huius probat, & mutua relatio manifeſtat. Prius quoque natura eſt dare quàm recipere, agere quàm pati, mouere quàm moueri, & tamen ſeparari non poſſunt. Prius ſimiliter naturaliter quia cauſaliter eſt iſtum recipere gratiam & habere quàm peccata deleri, ſicut ſuperius monſtrabatur; ſicut & prius naturaliter, quia cauſaliter eſt aërem recipere lucem & habere, quàm tenebras effugare, ſicut & Solem eſſe, quàm lucere intra vel extra, ſuppoſita diſpoſitione omnimoda requiſita; quod & videtur vniuerſaliter verum eſſe de omnibus, quae neceſſariò & inſeparabiliter conſequitur aliqua propria paſsio, ſeu aliquod proprium, aliqua actio, aliquiſuè effectus. Si quis verò obijciat, quòd haec eſt vna communiſſima regula & maxima generalis, Quicquid eſt prius alio ſecundum naturam, poteſt exiſtere ſine illo; videtur mihi quod non; Nec occurrit mihi tatio, neque Autoritas, in qua poſſit ſecurè fundari ita generaliter intellecta: Poſſet tamen verificari per aliquas exceptiones, ſicut regulae Iuriſtarum, excipiendo ſcilicet caſus praetactos, & alios ſicut oportet. Secunda verò particula huius tertiae ex ſecunda particula partis ſecundae conſequitur euidenter. Oppoſitum autem videntur ſentire Plato, Ariſtoteles, & Auerroes Philoſophi nominati: Ariſtoteles namque 5. Metaph. 16. poſitis multis modis, quibus aliqua dicuntur priora & poſteriora, ſubiungit; Alia verò ſecundum naturam & ſubſtantiam, quaecunque contingit eſſe ſine alijs, & illa non ſine illis, qua definitione • ſus eſt Plato, quibus & concordat Auerroes in commento. Poteſt dici, quod illud eſt intelligendum ſecundum famoſitatem potiùs,quàm ſecundum veritatem, & ſecundum opinionem Platonis; vel aliter quod poteſt intelligi ſicut alia regula ſimilis iam praemiſſa. Tertia autem particula huius tertiae partis, per tertiam particulam ſecundae faciliter oſtendetur. Verùm & aliter dici poteſt quod multi aequiuocant in prioritate naturae; Aliqui namque magis propriè & profundè loquentes vocant prius ſecundum naturam, ſecundum cauſalitatem, ſicut prima particula primae partis corollarij praelibati; Alij autem famoſè & conſuetè magis quàm verè, ſecundum non conuerſionem conſequentiae, ſiue ſecundum conſequentiam; alij verò ſecundum poſſibilitatem eſſendi ſine alio, non è contra, ſicut ex praemiſſis apparet. Alij adhuc vocant prius ſecundum naturam, quod prius intenditur à natura, & ſic totum dicitur prius parte, & finis illo quod eſt ad finem: Vnde Philoſophus 1. Polit. 1. dicit, quod Ciuitas eſt prior natura quàm domus & vnuſquiſque. Ampliùs autem & Prius ſecundum naturam non improbabiliter dici poteſt perfectius ſecundum naturam: Haec autem à multis ſophiſiarum decipulis, à multis Pelagianorum muſcipulis, à multis multorum tendiculis, in iſta materia & alijs pluribus elaqueant, liberant, & praeſeruant. Vt autem omnes ſagittae peſtiferae in Pelagianorum pharetra praeparatae faciliùs retundātur, vlterius aduertendum, quod Poenitentia dupliciter ſumitur, ſicut etiam poenitere, ſicut & credere, & multa ſimilia. Talia namque quandoque ſignificant actionem, ſeu actum, quandoque verò habitum ſeu aptitudinem ad agendum: Actionem verò ſeu actum ſignificant propriè, & maximè vſitatè; tranſumptiuè autem ſecundum illam metaphoram, & ſpeciem illam tropi, qua nomen effectus ad ſuam cauſam quandoque transfertur, ſignificant habitum productiuum huiuſmodi actionis, ſeu aptitudinem ad agendum, & eſt ſatis creber modus loquendi tam apud vulgares, quàm apud diuerſarum ſcientiarum peritos. Dicimus enim communiter, dicunt que Autores ſimiliter, Aquila videt acutè, equus currit velociter, homo ridet, canis latrat, & ita de alijs, quamuis omnino dormiant vel quieſcant, non actum, ſed habitum ſeu aptitudinem intendentes, quod in libris de hiſtoria Animalium ſaepiſsimè reperitur. Quare & Philoſophus 2. Eth. 6. Virtutem definiens, & definitionem eius oſtendens, Dicendum, inquit, quoniam omnis vittus, cuius vtique fuerit virtus, & id bene habens perficit, & opus eius bene reddit; puta oculi virtus & oculum ſtudioſum facit, & opus eius: Oculi enim virtute bene videmus; ſimiliter & equi virtus & equum ſtudioſum facit, & bonum ad currendum, & ferendum aſcenſorem, & expectandum bellatores. Si vtique hoc in omnibus ita habet, & hominis virtus erit vtique habitus, ex quo bonus homo fit, & à quo bene ſuum opus reddit. Cui & concordanter Apoſtolus, Charitas, inquit, patiens eſt, benigna eſt,Apoſtolus. 1. Cor. 13. Augustinus. omnia ſuffert &c. 1. ad Cor. 13. Quare & Auguſtinus de bono coniugij 37. & pòſt, multis capitulis docet diffusè, quòd continentia, patientia, & huiuſmodi quae propriè ſonant in actum, quandoque & apud quoſdam ſunt in opere ſeu in vſu, quandoque verò & apud quoſdam in habitu, non in actu. Sic etiam loquitur veritas ipſa dicens, Qui crediderit, & baptizatus fuerit, ſaluus erit, qui verò non crediderit, condemnabitur, Marc. 16. quod intelligendum videtur de habitualiter credere, Marc. 16. ſcilicet fidem, id eſt, habitum fidei habere propter paruulos baptizatos, qui non credunt actualiter, ſed tantum habitualiter, id eſt, non habent actum fidei, ſed tantummodo habitum, nec damnantur. Quare & Innocentius tertius ſcribens Arelatenſi Epiſcopo, ſicut recitatur Extra,Innocentius. de baptiſmo & eius effectu, Maiores recitat, approbando quòd nonnulli concedunt, quòd paruuli credunt, non per vſum, ſed per habitum fidei quem ſuſcipiunt ſuſcipimus in baptiſmo, ſicut & alia multa verba ſecundum communem vſum loquendi, non ad actum, ſed ad ſolennitatem Auguſtinus. aptitudinem referuntur. Cui & concorditer Auguſtinus, ſicut allegatur de conſecrat. diſtinct. 4. Quis autem: Quis, inquit, neſcit, credere eſſe in infantibus baptizatis baptizari? non credere autem non baptizari? qui & Epiſtola 14. ad Bonifacium quaerentem, cùm interrogatur de paruulo baptizato, An credat in Deum, & reſpondetur, quòd credit, nunquid hoc accipiendum ſit pro tunc vel pro futuro, ſcilicet quòd credet in maiori aetate, reſpondendo, ſic ait; Nil eſt aliud credere, quam fidem habere; ac per hoc, cùm reſpondetur paruulum credere, qui fidei nondum habet affectum, reſpondetur eum fidem habere propter fidei ſacramentum, & conuertere ſe ad Deum propter conuerſionis ſacramentum: Qui & de alijs reſponſionibus pro paruulo redditis, de alijs eius operibus ſentit idem: Nec mirum ſi nomen actus transferatur ad habitum, quia & quandoque ſimilis tranſlatio fit è contra, ſicut ex 39o patet. Patet ergo ex praemiſsis per locum à ſimili, quòd poenitere & poenitentia, conteri & contritio, & ſimilia, quandoque ſignificant actum ſeu vſum, quandoque verò ſignificant habitum effectiuum talis actus ſeu vſus, & ipſum actualiter facientem, habitum ſcilicet charitatis & gratiae datum gratuito peccatori, vnde benè, iuſtè, & meritoriè Deum gratuito diligit, & propter eum poenitet de peccatis. Quare & Petrus 4. ſent. diſt. 14. Imbutos, inquit, vitijs animos exuere, atque emendare virtutis eſt perfectae atque coeleſtis gratiae, & ideo ſane ita poteſt definiri poenitentia, Poenitentia eſt virtus,Lumbardus vel gratia, qua commiſſa mala, cum emendationis propoſito, plangimus, & odimus, & plangenda vlterius committere nolumus. Autoritates ergo quamplurimae affirmantes poenitentiam delere peccata, infirmitates ſanare, mortuos ſuſcitare, & ſimilia, ſcuiſta per poenitentiam fieri, poſsit iuxta praemiſſa conuenienter intelligi de poenitentia habituali praedicta, quae eſt cauſa poenitentiae actualis: Quare & Gloſſa ſuper principium diſtinctionis de poenitentia, pro opinione contraria ſuperiùs allegata, Remiſsio, inquit, peccatorum praecedit cordis contritionem: Non enim poteſt quiſquam verè conteri, niſi priùs habeat fidem per dilectionem operantem. Dicuntur ergo peccata dimitti per contritionem, hoc eſt per illud quod facit cordis contritionem, id eſt, per charitatem. Poenitentia inſuper actualis quaedam eſt formara, quaedam informis; quaedam meritoria, quaedam praeparatoria: De poenitentia autem informi dicitur Sapient. 5. Tunc dicent intra ſe poenitentiam agentes, &c. & Mat. 27. Sapient. 5. Tunc Iudas poenitentia ductus retulit 30. argenteos &c. quibus & occurrunt multa ſimilia in Scriptura: Poenitentia autem actualis formata & meritoria eſt, quae procedit ex charitate & gratia, ac formatur; Informis verò & praeparatoria eſt quaedam triſtitia de peccato, timore poenae, timore incommodi, timore ſeruili, praecedens temporaliter gratiam, & praeparans peccatorem ad dimiſsionem peccati, ad operationem boni, & ad receptionem gratiae & poenitentiae ſalutaris, ſicut 37o docebatur; talis autem poenitentia ſemper vel plurimum, ſicut credo, praecedit gratiam, iuſtificationem, & veram poenitentiam in adultis: Eiuſmodi etiam eſt omnis diſplicentia, horror, abominatio, deteſtatio, & improbatio peccatorum, gratiam iuſtificantem, & veram poenitentiam antecedens. Talis autem poenitentia communiter naſcitur ex timore poenae inferni, ex timore incommodi, ex timore ſeruili: Quare & Dominus hunc timorem velut vtilem peccatoribus imprimit etiam ingeminando, ſic dicens; Timete eum qui poteſt & corpus & animam perdere in gehennam, Matth. 10. & Luc. 12 Timete cum qui poſtquam occidit habet poteſtatem mittere in gehennam, ita dico vobis, hunc timete. Vnde & Parab. 15. Per timorem Domini declinat omnis à malo. Et ſupra 1. Timor Domini principiū ſapientiae, quod Beda exponens, ſicut allegat Petrus 3. ſen. diſt. 34. Duo, inquit ſunt timores Domini, ſeruilis qui principiū eſt ſapientiae, & amicalis qui perfectionē ſapientiae comitatur; ſeruilis principiū ſapientiae eſt, quia qui poſt errata ſapere incipit, primò, timore corripitur diuino ne puniatur, ſed hunc perfecta charitas foras mittit; ſuccedit huic timor Domini Sanctus permanens in ſaeculum ſaeculi. Beatus etiam Auguſtinus exponens illud Pſal. 127. Beati omnes qui timent Dominum, loquens de iſto duplici timore, quorum vnus eſt caſtus & permanet in ſaeculum ſaeculi, & alius excluditur charitate, ſic ait, Aliqui propterea tantum timent, ne aliquid mali in terra patiantur, nè illis aegritudo accedat accidat, nè damnum, nè orbitas, nè alicuius amiſſio chati, nè exilium, nè damnatio carceris, nè aliqua tribulatio, propterea timent & tremunt, adhuc iſte timor non eſt caſtus; adhuc audi, Alius non in hac terra pati timet, ſed geliennas timet; vndè terruit & Dominus, audiſtis cum Euangelium legeretur, vbi vermis eorum non moritur, & ignis non extinguitur. Audiunt haec homines, & quia verè futura ſunt impijs, timent & continent ſe à peccato, timent quidem, ſed non amant iuſtitiam: cum autem per timorem ſe continent à peccato, fit conſuetudo iuſtitiae, & incipit, quod durum erat, amari, & dulceſcit Deus, & iam incipit homo propter ea iuſtè viuere, non quia timet poenas, ſed quia amat aeternitatem. Excluſus eſt ergo timor a charitate, ſed ſucceſſit timor caſtus; quis enim timor caſtus? Secundum quem debemus Fratres mei, intelligere quod dictum eſt, Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in vijs eius. Qui & exponendo Epiſtolam primam Iohannis homilia 9a. Incipiat, inquit, timor, quia initium ſapientiae timor Domini: Timor quaſi locum praeparat charitati. Cum autem caeperit charitas habitare, pellitur timor qui praeparauit locum; quia ſicut vidimus per ſetam introduci lumen quandò aliquid luminatur; ſeta prius intrat, quae niſi prius exeat, non ſuccedit lumen; ſic primo timor occupat mentem, non ibi autem remanet timor, quae ideo intrauit vt introduceret charitatem. Autoritates ergo quae videntur aſſerere poenitentiam praecedere & facere iuſtificationem, & purgationem peccatorum, poſſunt intelligi de poenitentia informi & praeparatoria, quòd haec facit, quia mouet & excitat, diſponit & praeparat vt haec fiant. Omnia autem iſta & iſtis ſimilia, puta vndè principium mutationis, Conciliator, Medicus, & vniuerſaliter omne mutans ad tertiam ſpeciem cauſae, quae communiter appellatur efficiens, reducuntur, ſicut Philoſ. 2. Phyſ. 29. & 31. & 5. Metaphyſ. 2. manifeſtat. Talis autem videtur fuiſſe baptiſmus poenitentiae, quem Iohannes praedicauit in remiſſionem peccatorum, ſicut Luc. 3. recitatur. Super quod verbum Chryſoſtomus ſicut recitatur in Gloſſa, & partim per Pelagianos obijciebatur ſuperius, ita dicit, Cum nondum oblata eſſet hoſtia, nec deſcendiſſet Spiritus, qualiter erat fienda remiſſio? quid eſt ergo quod Lucas dicit, In remiſsionem peccatorum? Erant ſiquidem Iudaei ignari, nec culpas proprias perpendebant. Quoniam igitur haec erat cauſa malorum, vt peccata agnoſcerent ad redemptorem quaerendum, venit Iohannes hortans illos poenitentiam agere; vt per poenitentiam effecti meliores atque contriti ad recipiendum veniam ſatagant. Apertè Aptè ergo cum dixiſſet, quod venit praedicans baptiſmum poenitentiae, adiecit In remiſſionem peccatorum, quaſi diceret, Idcirco ſuadebat illis poenitere, vt ſubſequentem veniam facilius impetrarent credentes in Chriſtum. Nam niſi poenitentia ducerentur, nequaquam expoſcerent gratiam. Vndè baptiſma illud nullam aliam habuit cauſam, niſi quòd praeparatorium erat ad fidem Chriſti. Hoc idem tenet beatus Gregorius, & alij Catholici tractatores. Quare & Petrus 4. Sentent. diſt. 2. ſic ait, Baptiſmum Chriſti Iohannes ſuo baptiſmo praenuntiauit, qui primus baptizaſſe legitur, ſed in aqua, non in ſpiritu, ſicut ipſe ait, Ego baptizo vos in aqua in poenitentiam: Sola enim corpora abluebat, à peccatis verò non mundabat. Baptiſmus verò Iohannis fuit in poenitentiam non in remiſſionem, baptiſmus Chriſti in remiſſionem; quia Iohannes baptizans homines ad poenitentiam vocabat, & quos baptizabat poenitere docebat, ſecundum illud; Veniebant ad Iohannem in Iordanem, confitentes peccata ſua; ſed in baptiſmo Iohannis non dabatur peccatorum remiſſio quae data eſt in Chriſti baptiſmo. Ad quid ergo, ex quo non conferebat gratiam, vtilis erat baptiſmus Iohannis? quia homines vſu baptizandi praeparabat ad baptiſmum Chriſti. Quare & ſimiliter Auguſtinus ſuper illud Pſal. 110. Confeſsio & magnificentia opus eius, tales Autoritates taliter intelligēdas oſtendens, Quid inquit, magnificentius quam iuſtificare impium? ſed opus fortaſſe hominis praeuenit iſtā magnificentiam Dei, vt cum fuerit peccata confeſſus, iuſtificari mereatur. Deſcendit enim de templo iuſtificatus publicanus magis quam ille Phariſaeus; quia neque oculos audebat ad coelum leuare, ſed percutiebat pectus ſuum, dicens, Domine, propitius eſto mihi peccatori. Haec eſt magnificentia Domini, iuſtificatio peccatoris, quoniam qui ſe humiliat exaltabitur, & qui ſe exaltat humiliabitur: Haec eſt magnificentia Domini, quoniam cui plurimum dimittitur, plurimum diligit: Haec eſt magnificentia Domini, quoniam vbi abundauit peccatum, & ſuperabundauit gratia, ſed fortaſſe ex operibus; Non, inquit, ex operibus, nè fortè quis extollatur; Ipſius enim ſumus figmentum creati in Chriſto, in operibus bonis. Iuſtitiam enim homo non operatur niſi iuſtificatus; Credens autē in eum qui iuſtificat impium, à fide incepit, vt bona opera non praecedentia quod meruit, ſed conſequentia quod accepit, oſtendant. Vnde ergo illa confeſsio? nondum quidem eſt opus iuſtitiae, ſed delicti improbatio. Ecce ergo ſecundum Auguſtinum, quòd confeſsio peccati iuſtificationem peccatoris praecedens, non eſt opus iuſtitiae, ſed tantùm improbatio delicti, abominatio & deteſtatio peccatorum, quae ſine diſplicentia, triſtitia, & poenitentia ſimili nuſquam fuit. Verùm ne quis Pelag • anorum hanc ſaltem confeſsionem praeparatoriam & informem ſibi audeat vendicare, ſtatim ſubiungit; Sed nec in ipſa de te, homo, glorieris, vt qui gloriatur, in Domino glorietur: Quid enim habes quod non accepiſti? Non ergo ſola magnificentia qua iuſtificatur impius, ſed & confeſsio & magnificentia opus eius. Quid ergo dicemus? qui çui vult, miſeretur; & quem vult, obdurat: nunquid iniquitas apud Deum? abſit. Poenitentiam quoque actualem formatam, & meritoriam iuſtificare iniuſtum, & delere peccata dupliciter poteſt intelligi, ſcilicet antecedenter naturaliter, & concomitanter ac ſubſequenter ſecundum legem ſtatutam. Antecedenter, ita quòd praecedat naturaliter iuſtificationem, & deletionem peccati, & falſum eſt, ſicut ſuperius eſt oſtenſum: concomitanter & ſubſequenter ita, quòd in omni iuſtificatione peccatoris adulti, & deletionem ſui peccati ſecundum legem praeſentem inſeparanter concomitetur, & naturiliter ſubſequatur talis poenitentia actualis, verum eſt, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Hoc modo loquitur beatus Iacobus Apoſtolus in Epiſtola ſua, cap. 2o. vbi eum Pelagiani ſuperius allegârunt, dicendo hominem iuſtificari non ex fide tantùm, ſed ex operibus etiam extrinſecis, quae magis opera nuncupantut, quia non iuſtificatur ſine illis, id eſt, non manet iuſtus ſcilicet ex ſola fide ſine operibus, cùm opportunitas, ſiue neceſsitas fuerit operandi, quia fides tunc ſine operibus moritur per abſceſſum charitatis, quae eſt vita & forma fidei Chriſtianae, quae & ſemper cùm opus fuerit, operatur, ſicut vtrumque praecedentia manifeſtant. Quare & ſecundum eum fides per opera conſummatur, & viuida conſeruatur, & homo iuſtus ſeruatur. Intendit enim principaliter ibi refellere haereſim quorundam occaſione forſitan illius verbi Dominici; Qui crediderit, & baptizatus fuerit, ſaluus erit, ſeu illius dicti Apoſtolici; Neminem ſcilicet iuſtificari ex operibus, ſuperius allegati, dicentium omnem baptizatum, & credentem in Chriſtum eſſe iuſtum & ſaluandum etiam ſine bonis operibus quibuſcunque. Vnde ſic ait; Quid proderit, fratres mei, ſi fidem quis dicat ſe habere, opera autem non habeat? nunquid fides poterit ſaluare eum? Si autem frater aut ſoror nudi ſint, & indigeant victu quotidiano, dicat autem aliquis de vobis illis; Ite in pace, calefaciamini & ſaturamini, non dederit aurem eis quae neceſſaria ſunt corpori, quid proderit? Sic & fides, ſi non habeat opera, mortua eſt in ſemetipſa. Tu credis, quoniam vnus eſt Deus; bene facis; & Daemones credunt & contremiſcunt. Vis autem ſcire, O homo inanis, quoniam fides ſine operibus otioſa eſt, vel ſecundum aliam literam mortua eſt? Abraham pater noſter, nonne ex operibus iuſtificatus eſt, offerens Iſaac filium ſuum ſuper altare? Vides quoniam fides cooperabatur operibus illius, & ex operibus fides conſummata eſt; & impleta eſt Scriptura, dicens; Credidit Abraham Deo, & reputatum eſt illi ad iuſtitiam, & amicus Dei appellatus eſt. Videtis quoniam ex operibus homo iuſtificatur, & non ex fide tantùm: Sed quis legens hiſtoriam Geneſis, neſciat Abraham fuiſſe iuſtum, & familiarem Dei amicum, priuſquam obtulit filium ſuum, ſeu potius voluit obtuliſſe. Non fuit ergo ex iſto opere iuſtificatus antecedenter, ſed tantùm concomitanter & ſubſequenter, ex iſto ſcilicet opere ſubſecuto fidem ſuam & iuſtitiam, quando neceſsitas hoc exigit, fidelis & iuſtus in ſua fide & iuſtitia conſeruatus, quam alias perdidiſſet,Auguſtinus. praeceptum Domini contemnendo. Quare & Auguſtinus ſuper Pſal. 31. tractat. primo, volens concordare dictum Pauli ad Rom 4. Si Abraham ex operibus iuſtificatus eſt, habet gloriam, ſed non apud Deum; quid enim dicit Scriptura; Credidit Abraham Deo, & reputatum eſt illi ad iuſtiriam, & dictum Iacobi memoratum obijciendo & reſpondendo, ſic ait; Vides, inquit haereticus, quia non ex operibus, ſed ex fide iuſtificatus eſt Abraham. Faciam ergo quicquid volo, quia etſi bona opera non habuero, & tantùm credidero in Deum, deputatur mihi ad iuſtitiam. Reſpondeo ergo tanquam contra Apoſtolum, & dico de ipſo Abrahā, quòd inuenimus etiam in Epiſt. alterius Apoſtoli, qui volebat corrigere homines, qui malè intellexerant iſtum Apoſt. Iacobus enim in Epiſt. ſua contra eos, qui nolebant bene operari, de ſola fide praeſumentes ipſius Abrahae commendauit opus, Paulus fidem. Non ſunt ſibi aduerſi Apoſtoli; dicit autem opus omnibus notum, Abraham filium ſuum immolandum Deo obtulit; magnum opus, ſed ex fide: laudo ſuperae dificationem operis, ſed video fidei fundamentum; laudo fructum boni operis, ſed in fide agnoſco radicem. Si autem hoc praeter fidem rectam faceret Abraham, nihil illi prodeſſet qualecunque illud opus eſſet. Rurſum ſi ſic teneret fidem Abraham; vt cùm ei Deus imperaret offerre ſibi immolandum filium, diceret apud ſemetipſum; Non facio & tamen credo, quia me etiam contemnentem iuſſa ſua liberat Deus, fides ſine operibus mortua eſſet, & tanquam radix ſine fructu ſterilis atque arida remaneret. Quid ergo? nulla opera debemus praeponere fidei, id eſt, vt ante fidem quiſque dicatur benè operari? Ergo, Fratres, ex fide iuſtificatus eſt Abraham; ſed ſi fidem opera non praeceſſerunt, tamen ſecuta ſunt. Nunquid enim fides tua ſterilis erit, ſi ſterilis non es? ſterilis non eſt ipſa, tene fidem operaturus; Dicit enim idem Apoſtolus fidem quae per dilectionem operatur. Idem de ſpiritu & litera 20. concordans illud dictum Apoſtoli per Pelagianos ſuperius allegatum, Factores legis iuſtificabuntur, ad Rom. 2. cum alio eius dicto, Arbitramur iuſtificari hominem per fidem abſque operibus legis, ad Rom. 3. Neque, inquit, contra ſeipſum diceret quod ait, Factores legis iuſtificabuntur, tanquam per opera non per gratiam iuſtificentur, cùm dicat gratis iuſtificari hominem per fidem ſine operibus legis, nihil aliud volens intelligi in eo quod dicit gratis, niſi quia iuſtificationem opera non praecedunt. Apertè quippe alibi ait, Si gratiâ, iam non ex operibus, alioquin gratia • am non eſt gratia; ſed ſic intelligendum eſt, Factores legis iuſtificabuntur, vt ſciamus eos aliter non eſſe factores legis, niſi iuſtificentur, non vt iuſtificatio factoribus accedat, ſed vt factores iuſtificatio praecedat. Quid enim eſt aliud iuſtificati quàm iuſti facti, ab illo ſcilicet qui iuſtificat impium vt ex impio fiat iuſtus. Si enim ita loqueremur vt diceremus, Homines liberabuntur, hoc vtique intelligeretur eis, qui iam homines eſſent, accedere liberationem; ſi autem diceremus, Homines creabuntur, non vtique intelligeretur eos creari qui erant, ſed ipſa creatione homines fieri; Ita ſi dictum eſſet, Factores legis honorabuntur, non rectè intelligeremus, niſi honorem illis, qui iam eſſent factores, legis accedere; cùm verò dictum eſt, Factores legis iuſtificabuntur, quid aliud dictum eſt, quam iuſti iuſtificabuntur? Factores enim legis vtique iuſti ſunt; ac per hoc tantundem eſt ac ſi diccretur, Factores legis creabuntur, non qui iam erant, ſed vt ſint, vt ſic intelligerent etiam Iudaei legis auditores, indigere ſe gratia iuſtificatoris, vt poſſent eſſe factores. Simili quoque modo dicuntur peccata per oris confeſsionem dimitti, ſicut ſecunda ſecta mediantium oſtendebat, quod tamen non poteſt intelligi antecedenter tempore nec natura; ita videlicet quòd oris confeſſio antecedat tempore vel natura dimiſſionem peccatorum mortalium quoad culpam, ſicut & contra eandem fuit oſtenſum, ſed concomitanter & ſubſequenter ſecundum legem ſtatutam, quia videlicet ad iuſtificationem iniuſti, & conſeruationem iuſtitiae, oportet ſecundum legem Eccleſiae, ſi facultas affuerit, quod oris confeſſio ſubſequatur; alioquin propter contemptum • edeunt peccata priùs in contritione & propoſito confitendi deleta; redeunt, inquam, verè vel imputabiliter, ſeu aequè ponderanter ſecundum reatum, vel etiam praeponderanter propter aggrauationem noui contemptus adiuncti. Hoc modo ſimiliter dicuntur peccata in adultis per baptiſmum remitti: Quis enim catholicus dubitat omnes peccatores magnos & paruos in remiſſionem peccatorum communiter baptizari, ſicut baptiſma in remiſſionem peccatorum eſt communiter inſtitutum? Quis enim non profitetur Concilium Nicenum, quod pro tota Chriſti Eccleſia & ſingulis filijs eius dicit, Confiteor vnum baptiſma in remiſſionem peccatorum? Multi tamen adulti ante baptiſmum aquae ſeu fluminis, in baptiſmo flaminis credendo in Chriſtum, & in baptiſmo poenitentiae à peccatis omnibus ſunt mundati, ſicut ſuperius contra ſecundam ſectam mediantium monſtrabatur: Iſti ergo baptizantur in remiſſionem peccatorum, non antecedenter, ſed ſubſequenter modis praedictis. Adhuc autem poenitentiam actualem iuſtificare iniuſtum, & delere peccata poteſt habere duplicem intellectum, ſcilicet effectiuè vel oſtenſiuè, manifeſtatiuè, ſeu etiam ſignificatiuè. Actualis namque poenitentia, & maxime qualis in Eccleſia celebratur, oſtendit, manifeſtat, & eſt ſignum quod poenitens iuſtificatur, & quod eius peccata ſunt deleta: Sic enim communiter & catholicè dicimus per oris confeſsionem, & poteſtatem clauium, ſcilicet abſolutionem ſacerdotis peccata dimitti, ſicut ſecunda ſecta, & tertia mediantium demonſtrabant, quod tamen non poteſt intelligi proprie, effectiue, ſicut contra eaſdem ſuperiùs eſt oſtenſum, ſed manifeſtatiue & ſignificatiue: Manifeſtant enim, & ſunt ſigna in foro Eccleſiae quod peccata ſunt dimiſſa confeſſis & abſolutis ſecundum leges Eccleſiae conſtitutas. Quare & de poenitentia diſt. 1. poſtquam valide eſt probatum, peccata per gratiam ante confeſſionem dimitti, ſubiungitur; fit itaque confeſſio ad oſtenſionem poenitentiae, non ad impetrationem veniae; & ſicut circumciſio data eſt Abrahae in ſignum iuſtitiae non in cauſam iuſtificationis, ſic confeſsio offertur Sacerdoti in ſignum veniae acceptae, non in cauſam remiſsionis accipiendae. Quare & Gloſſa ſuper principium illius primae diſtinctionis, recitata opinione dicente, quod ſola cordis contritio non delet peccata, vbi copia Sacerdotis habetur, ſubiungit; ſed quicquid dicat, dic quod nec cordis contritione, nec oris confeſſione peccata dimittuntur, ſed tantum gratia Dei; ſed ipſa cordis contritio ſignum eſt peccata eſſe dimiſſa, ſicut exterior ſatisfactio eſt ſignum cordis contritionis. Cui & concorditer Petrus 4. ſent. diſt. 17. Confeſſio, inquit, eſt teſtimonium conſcientiae Deum timentis.Lumbardus. Huic & conſonat illud ſuperius allegatum, quod Chriſtus praecepit leproſi mundato oſtendere ſe Sacerdotibus, & offerre pro emundatione ſua non impetranda ſed habita, quod praecepit Moſes in teſtimonium illis; non dixit in efficientiam, ſed in teſtimonium, & ſignum munditiae conſecutae. Quare & congruè Leuit. 14. vbi traditur ritus leproſi mundandi, praecipitur quòd leproſus mundandus adducatur ad Sacerdotem; qui cùm inuenerit lepram eſſe mundatam, praecipiet ei vt offerat haec & illa, vt ſic qui mundus eſt, iure purgetur. Sed quomodo mundatur nouiter ſeu purgatur, cuius lepra iam priùs eſt mundata, & mundata inuenta, niſi quia mundatus, ſeu mundus purgatus, ſeu purus oſtenditur iudicio Sacerdotis: Certum eſt enim Sacerdotes legales, leproſos nequaquam miraculosè & effectiuè mundaſſe, ſed mundatos per priùs ſeu mundos tantummodo indicaſſe, quod & planè exprimunt verba legis, Cùm, inquit lex praetacta, Sacerdos inuenerit lepram eſſe mundatam, faciet haec & illa. Qui etiam modus loquendi ſupra ciuſdem 13. expreſsius & ſaepius inuenitur, vbi traduntur leges de eo quod apparet, ſed dubitatur eſſe leproſus, quòd debet adduci ad Sacerdotem, & ſecundum eius iudicium reputari mundus vel immundus: vbi & in caſu quo iudicabitur eſſe mundus, quandoque dicit quòd mundabit eum Sacerdos, id eſt, mundum iudicabit; quandoque quòd talis mundabitur, id eſt, mundus iudicabitur, ſicut planum eſt, & Gloſſa teſtatur. Quare & textus ſatis planè ſeipſum exponens in caſu praedicto, quandoque dicit quòd conſiderabit eum Sacerdos, & mundum eſſe decernet, quandoque verò quòd pronunciet eum mundum. Vbi etiam in caſu quo debet iudicari immundus, quando que dicit, quòd contaminabit eum Sacerdos, id eſt, ſecundum Gloſſam, contaminatum iudicabit; & quandoque dicit expreſsiùs quòd talem teneri a lepra iudicabit; quandoque verò quòd Sacerdotis iudicio polluetur, & inter immundos reputabitur. Quod & planè teſtatur autoritas beati Hieronymi contra ſectam tertiam allegata. Quare & Petrus 4. ſentent. diſtinct. 18. Aliter, inquit,Lumbardus. ſoluit Deus vel ligat, aliter Eccleſia. Ipſe enim per ſe tantùm ita dimittit peccatum, quia & animam mundat ab omni interiore macula, & à debito aeternae mortis ſoluit; Non autem Sacerdotibus hoc conceſsit, quibus tamen praebuit poteſtatem ligandi & ſoluendi, id eſt, oſtendendi homines eſſe ligatos & ſolutos. Vnde & Dominus leproſum ſanitati prius reſtituit per ſe, deinde ad Sacerdotes miſit, quorum iudicio oſtenderetur mundatus. Item & Lazarum iam viuificatum obtulit diſcipulis ſoluendum, quia etiamſi aliquis ſit apud Deum ſolutus, non tamen in facie Eccleſiae ſolutus habetur, niſi per iudicium Sacerdotis. In ſoluendis igitur culpis vel retinendis ita operatur Sacerdos Euangelicus & iudicat, ſicut olim legalis in illis qui contaminati erant lepra, quae peccatum figurat, idque iuris & officij habent Sacerdotes Euangelici, quod olim habebant legales ſub lege in curandis leproſis. Hi ergo dimittunt peccata vel retinent, dum dimiſſa à Deo vel retenta iudicant vel oſtendunt. Similiter etiam loquitur Auguſtinus de ſpiritu & litera 20. vbi poſita vna expoſitione illius Apoſtolici dicti ad Romanos, Factores legis iuſtificabuntur, ſuperiùs recitata, ſubiungens ſecundam, ſic ait,Auguſtinus. Aut certe ita dictum eſt, Iuſtificabuntur, ac ſi diceretur, Iuſti habebuntur, iuſti deputabuntur, ſicut dictum eſt de quodam, Ille autem volens iuſtificare ſe, id eſt, vt iuſtus haberetur, & deputaretur. Vnde aliter dicimus, Deus ſanctificat ſanctos ſuos; aliter autem ſanctificetur nomen tuum. Illud ideo quia ipſe illos facit ſanctos eſſe qui non erant ſancti; Hoc autem ideo, vt quod ſemper apud ſe ſanctum eſt, ſanctum etiam ab hominibus habeatur, id eſt, ſanctè timeatur. Ad ſimilem ergo modum loquendi non incongruè poteſt dici, quòd conti itio ſeu poenitentia actualis iuſtificat impium, & delet peccata, ſcilicet oſtenſiuè, manifeſtatiuè, ſeu etiam ſignificatiuè, licet non propriè effectiuè. Ampliùs autem poenitentiam actualem delere peccatum, poteſt intelligi quantum ad culpam, vel quantum ad poenam, ſeu ſatisfactionem debitam, ſeu ſtatutam. Quis enim ignorat peccatorem debitè poenitentem, & autoritate clauium à peccato ſolutum eadem autoritate ad poenam & ſatisfactionem ligari? Quanquam igitur peccator per infuſionem gratiae ſtatim immediatè iuſtificetur, & à peccato purgetur quantū ad culpam ſeu maculam, manet tamen obligatus ad poenam temporalem, & ad ſatisfactionem congruam faciendam. Contritio autem & poenitentia interior & exterior, puta, confeſsio, erubeſcentia, ieiunium, oratio, & eleemoſyna eſt pars huius poenae & ſatisfactionis praedictae. Contritio tamen & poenitentia interior poſſet eſſe tanta, tam vehemens, tam intenſa, quòd ipſa plenè ſufficeret ſine alia poenitentia aut ſatisfactione extrinſeca facienda. Rationabiliter ergo dici poteſt, contritionem & poenitentiam actualem iuſtificare iniuſtum & delere peccata, quantum ad ſolutionem poenae & ſatisfactionis debitae pro peccato. Dicitur enim peccator iuſtificari, & purgari à peccato per ſatisfactionem & opera ſatisfactoria, puta per ieiunium, per orationes, per eleemoſynas, & ſimilia, ſicut quarta ſecta mediantium recitat, cùm tamen certum ſit, peccatum quantum ad culpā & maculam prius eſſe dimiſſum, ſicut contra eandem fuit oſtenſum, quod ideo debet intelligi modo dicto. Sic autem loquitur lex, imò Dominus in lege, Leuit. 4. & 5. frequenter dicendo, ſi quis peccauerit hoc modo vel illo, offerat hoc vel illud, togabitque pro eo Sacerdos, & dimittetur ei. Vbi & primo capitulo praecipitur, quòd anima quae peccauerit tali modo, agat poenitentiam de peccato, & offerat hoc vel illud rogabit que pro eo Sacerdos & pro peccato eius, & dimittetur ei; & infra magis expreſſè iubetur quòd anima inferens damnum in rebus ſanctificatis Domino, in rebuſuè proximi, reſtituat integrè cuncta ablata, & inſuper quintam partem, ofieratque arietem immaculatum de gregibus Sacerdoti, iuxta menſuram & aeſtimationem peccati, qui orabit pro eo, & dimittetur ei pro ſingulis quae faciendo peccauit. Huic & conſonat, quòd contriti, confeſſi, & abſoluti, quare & perfectè mundati à culpis & maculis peccatorum, adhuc pro ſatiſfactione à Sacerdotibus eis iniuncta, dicendo frequenter orationem dominicam, orant Patrem Coeleſtem, dicentes, Dimitte nobis debita noſtra, vel ſicut Luc. 11. recitat, dimitte nobis peccata noſtra. Dimitte, inquimus, nobis debita noſtra ſiuè peccata, quantum ſcilicet ad offenſam tuam & iram, quantum ad punitionem & ſatiſfactionem, quae prius dimiſiſti quantum ad maculam ſiuè culpam. Quare & Anſelmus 1. Cur Deus homo 20. dialogizando ſic ait, Quid eſt quod dicimus Deo, dimitte nobis debita noſtra, & omnis gens orat Deum, quem credit, vt dimittat ſibi peccata: Si enim ſoluimus quod debemus, cur oramus vt dimittat? Nunquid Deus iniuſtus eſt, vt iterum exigat quod ſolutum eſt? Si autem non ſoluimus, cur fruſtra oramus vt faciat, quod quia non conuenit facere non poteſt, aut qui non ſoluit fruſtra dicit dimitte;Gregorius. qui autem ſoluit, ſupplicat, quoniam hoc ipſum pertinet ad ſolutionem vt ſupplicet. Huic quo que concordat quod refert beatus Gregorius ſuper Euangelia homilia 34. de quodam nomine Victorino, qui erat opulentae ſubſtantiae & peccator, ſed reatus ſui conſideratione compunctus, erexit ſe contra ſe, mundi huius omnia dereliquit, Monaſterium petijt; in quo nimirum Monaſterio tantae humilitatis, tantae que ſibi diſtrictionis extitit, vt cuncti fratres, qui illic ad amorem diuinitatis exercuerant, ſuam cogerentur vitam deſpicere, dum illius poenitentiam viderent. Studuit nam que toto mentis anniſu cruciare carnem, proprias voluntates frangere, furtiuas orationes quaerere, quotidianis ſe lacrymis lauare, deſpectum ſui appetere, oblatam à fratibus venerationem timere. Hicita que nocturnas fratrum vigilias praeuenire conſueuerat, & quia mons in quo Monaſterium ſitum eſt ex vno latere in ſecretiori parte prominebat, illic conſuetudinem fecerat ante vigilias egredi, vt ſe quotidiè in fletu poenitentiae quanto ſecretius tanto liberius mactaret: Contemplabatur nam que diſtrictionem venturi iudicij ſui, & iam eidem iudici concordans puniebat in lacrymis facinoris ſui reatus. Quadam autem nocte, explorante & vidente Abbate Victorino, in ſecreto montis latere diu in oratione proſtrato, lux coelitus diffundebatur ſubito ſuper eum, tanta que claritas ibi ſe ſparſit, vt tota pars regionis illius ex ipſa candeſceret; Vox etiam pariter venit dicens, Dimiſſum eſt tibi peccatum tuum. Adhuc autem iuxta diſtinctionem praemiſſam poteſt elici alia conſequenter. Poenitentiam ſiquidem actualem iuſtificare iniuſtum, poteſt intelligi vel quantum ad deletionem maculae peccati ſeu culpae, vel quantum ad plenam reconciliationem Deo offenſo, & reformationem plenariam ſtatus ſui. Dimiſſo nam que peccato cu • piam quoad culpam, adhuc remanet Deus ei iratus; vult enim adhuc ei punitionem ſeu poenam ſatiſfactoriam pro peccato. Ira nam que Dei ſicut dicebatur 25. primi, & turba Doctorum teſtatur, non eſt aliqua commotio, turbatiouè ipſius, ſed tantum voluntas puniendi, & eius effectus, ipſa videlicet punitio ſiuè poena. Quod benè aduertens Propheta, & plangens, ſic ait, Deus conuerte nos &c. Domine Deus virtutum quouſ que iraſceris ſuper orationes ſerui tui, ſcilicet iam cōuerſi; Cibabis nos pane lacrymarum, & potum dabis nobis in lacrymis in menſura? Pſal. 79. In menſura, ſcilicet poenae contra mē ſuram culpae, ſicut Eſaiae 27. dicitur, & praecedentia manifeſtant. Quare & Auguſt. exponens verſum Pſalmi, de ira Dei praemiſſum, ſic ait, Iraſcebaris in orationem inimici tui, & adhuc iraſceris in orationem ſerui tui. Conuertiſti nos, agnouimus, & adhuc iraſceris in orationem ſerui tui. Ita planè iraſceris vt Pater, corrigens; non vt iudex, damnans. Ne putes iam tranſiſſe iram Dei quia conuerſus es; tranſijt à te ira Dei, ſed nè damnet in aeternum; flagellat autem non parcit, quia flagellat omnem filium quem recipit, ſed tamen quamdiu iraſceris in orationem ſerui tui, non iam inimici tui? quamdiu ſic cibabis nos, & caetera ſupradicta? Nec etiam peccator, peccato dimiſſo, ſtatim habet reformationem plenariam ſtatus ſui, ſicut euidenter ſequitur ex praedictis; adhuc etiam remanet debitor poenae, & ſatiſfactionis debitae pro peccato. Habet quoque vt plurimum quandam infirmitatem ex peccato contractam, ſcilicet facilitatem ad malum & difficultatem ad bonum. Ad reformationem ergo plenariam impetrandam, valet contritio & poenitentia interior, & exterior poenitenti, ſicut ſequitur ex praemiſsis, ſicuti etiam teſtatur Bernardus de gratia & libero arbitrio,Bernardus. 24. ſuperius recitatus. Quare & Auguſtinus de vera & falſa poenitentia, 17. Studeat, inquit, quiſque delicta corrigere, vt poſt mortem non oporteat poenam tolerate: Quaedam enim peccata ſunt, quae ſunt mortalia, & in poenitentia ſunt venialia, ſed non ſtatim ſanata; Saepè enim quidam aeger moreretur, ſi non medicaretur, nec ſtatim ſanatur; languet victutus, qui erat moriturus. Et ſupra 13. Peccatum fit veniale per confeſsionem quod erat criminale in operatione; & ſi non ſtatim purgatur, fit tamen veniale quod commiſerat mortale. Dicitque Anſelmus, 1. Cur Deus homo, 25. Beatitudinem nulli dari debere, niſi illi cui penitùs dimiſſa ſunt peccata, nec hanc dimiſsionem fieri niſi debito reddito quod debetur pro peccato ſecundum magnitudinem peccati. Innuit ergo planè quòd peccatum dimittitur aliquatenus, ſed non penitùs, partialiter, non totaliter, diminutè, non plenè ante ſolutionem plenariam totius debiti pro peccato. Per haec autem & huiuſmodi diuina gratia inſpirante, autoritates praemiſſae & aliae ſimiles, quae videntur iſtam ſententiam impugnare ad concordiam reducentur, omnes Pelagianorum argutiae diſſoluentur, & omnes obiectiones aliae ſopientur. Porrò licèt peccarum per infuſionem gratiae ante naturaliter contritionem, confeſsionem, abſolutionem, & ſatisfactionem plenariam, quantum ad culpam & maculam deleatur, ſicut ſuperius eſt oſtenſum: remanet tamen peccator obligatus ad ſatisfactionem plenariam & debitam pro peccato, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Contritio autem, confeſsio, abſolutio, ſeu abſolutionis debita quaeſitio, & receptio, & quaelibet operis ſatisfactio eſt ſatisfactoria quoquomodo, quia partialiter vel totaliter pro peccato, valetque ad meritum, ad humilitatem, ad cauendum peccatum, & ad carnem belligeram ſubiugandum. Nihil ergo horum eſt ſuperfluum, inutile, otioſum, ſicut ſuperius eſt obiectum. Quare & Auguſtinus de vera & falſa poenitentia, 13. Erubeſcentia, inquit, ipſa partem habet remiſsionis. Ex miſericordia enim hoc praecepit Dominus, vt nemo poeniteret in occulto. In hoc enim quòd per ſeipſum dicit ſacerdoti, & erubeſcentiam vincit timore offenſi, fit venia criminis. Fit enim veniale per confeſsionem quod erat criminale in operatione; & ſi non ſtatim purgatur, fit tamen veniale quod commiſerat mortale. Multum enim ſatisfactionis obtulit, qui erubeſcentiae dominans, nihil eorum quae commiſerit, nuntio Dei denegauit. Et quoniam verecundia magna eſt poena, qui crubeſcit pro Chriſto, dignus fit miſericordia. Vnde patet, quòd quanto pluribus confitebitur in ſpe veniae turpitudinem criminis, tanto faciliùs gratiam conſequetur remiſsionis: Ipſi enim ſacerdotes plus poſſunt proficere, plus confitentibus parcere, quibus crimen remittit Dominus. Quamobrem & Petrus, 4. Sent. diſt. 17. vlt. Si, inquit, quaeritur ad quid valet confeſsio, cùm in contritione iam deletum fit peccatum; dicimus quòd quaedam punitio eſt ſicut ſatisfactio operis. Per confeſsionem etiam intelligit ſacerdos qualiter debeat iudicare de crimine, per eam quo que peccator fit humilior & cautior. Cui & concorditer Gloſſa ſuper principium diſtinct. De poenit. quaerit ad quid poenitentia exterior, & confeſsio eſt neceſſaria, cùm peccatum ſit prius dimiſſum per confeſsionem, ſiue per contritionem, & reſpondet; Hoc fit ad humilitatem & ad iuſtitiam exercendam, & vt ſatisfaciat Eccleſiae quam laeſit, & vt ipſe & alij reddantur cautiores. Et ſubdit; Si autem ſubtiliter intueatur, gratiae Dei, non contritioni eſt attribuenda remiſsio peccatorum Vnde euidenter apparet, quòd Gloſſator non dicit illud quod erat allegatum ſuperius, pro parte contraria, ex hac Gloſſa, ſecundum ſententiam propriam & ſubtilem, & etiam quia tunc planè contradiceret ſibi ipſi, ſicut praecedentia manifeſtant, ſed ſecundum opinionem aliorum communem, & inter omnes, communiteruè loquentes famoſam. Nec quiſquam, quaeſo, Theologus me cauſetur eo quòd gloſſulam iſtam non Theologicā ita tractem. Pelagiani namque obijciunt cam mihi, quod ergo malum ipſos gladio proprio referire? Graecis enim ac barbaris, ſapientibus quoque & inſipientibus debitor ſum effectus, neque ignoro, quoniam quod ſtultum eſt Dei ſapientius eſt hominibus, & quod infirmum eſt Dei fortius eſt hominibus aliquibus aliquando: qui verò aliter ſenſerit, loquatur ipſe ſapientiam inter perfectos, det ſolidum cibum prouectis. Mecum agitur multum benè ſi Chriſti paruulis lac miniſtrem, ſi declaratio ſermonum meorum illuminet, & det paruulis intellectum. Vtinam omnibus omnia ita fiam, vt omnes lucrifaciam veritati. Quod verò arguebatur ſuperius, cùm poenitere ſit in hominis libera voluntate poteſtate, poteſt accepta gratia minimè poenitere, & ita eſſe iuſtificatus & iuſtus ſine quacun que poenitentia poſt vel ante. Fortè, bene concludit de potentia abſoluta; poſſet enim fortaſsis Deus omnipotens ita iuſtificare adultum per habitum ſine actu, ſicut iuſtificat paruulos baptizatos & ſanctificatos in ventre: ſecundum legē autem iam poſitam non concludit, cuius cauſam exiſtimo, quia actus contritionis non fit à ſolo homine, nec antecedenter ab homine cum Deo, ſed à Deo antecedenter cum homine, ſicut corollarium 41. docet. Deus enim in ſanctitate magnificus, quandocun que inſpirat peccatori adulto habitū charitatis & gratiae, aſpirat & actum, quem & per ſuam infruſtrabilem voluntatem, ſicut decim. huius docet, in homine & cum homine, ſed prius naturaliter homine irreſiſtibiliter, & indefectibiliter operatur. Iſta quoque ſententia nequaquam euacuat clauium poteſtatem: Poteſtas namque & vſus earum ad multa & magna in foro priuato & publico ſe extendit, primo ad indicationem & notificationem verae abſolutionis à peccato impenſae à Deo, ſicut ſuperius dicebatur, dum tamen fiat conformiter abſolutioni diuinae, & iudicio Eccleſiae triumphantis, concorditer quoque conditioni ſeu merito abſoluti ſicut praecedentia manifeſtant. Vnde & Auguſtinus de vera & falſa poenitentia 13. Dixit, inquit, Dominus, Quodcunque ſolueris ſuper terram, ſoluetur in caelis, hoc eſt, ego Deus & omnes ordines caeleſtis curiae, & omnes ſancti in gloria mea laudant nobiſcum & confirmant quos ligatis & ſoluitis; Non dixit, quos putatis ligare & ſoluere, ſed in quos exercetis opus iuſtitiae & miſericordiae, alia opera veſtra in peccatores non cognoſco. Dicitque Gregorius homilia 26a. ſuper Euangelium, exponendo illud Ioannis praemiſſum, Quorum remiſeritis peccata, &c. quod ſaepè agitur, vt ille qui iudicij locum tenet, vel damnet immeritos, vel alios ipſe alligatus ſoluat, ſaepè in ſoluendis ac ligandis ſubditis ſuae voluntatis motus, non autem cauſarum merita ſequitur; vnde fit vt ipſa hac alligandi & ſoluendi poteſtate ſe priuer, qui hanc pro ſuis voluntatibus, & non pro ſubiectorum moribus exercet; ſaepè fit vt erga quemlibet proximum odio vel gratia moueatur paſtor: Iudicare autem dignè de ſubditis nequeunt, qui in ſubditorum cauſis ſua vel odia, vel gratiam ſequuntur. Vnde rectè per Prophetam dicitur, Mortificabant animas quae non moriuntur, & viuificabant animas quae non viuunt: Non morientem quippe mortificat qui iuſtum damnat, & non victurum viuificare nititur, qui reum à ſupplicio ſoluere conatur: Cauſae ergo penſandae ſunt, & tunc ligandi atque ſoluendi poteſtas exercenda: videndum quae culpa, aut quae ſit poenitentia ſecuta poſt culpam, vt omnipotens Deus quos per compunctionis gratiam viſitat, illos paſtoris ſententia abſoluat. Tunc enim vera eſt abſolutio praeſidentis, cùm interim arbitrium ſequitur Iudicis; quod bene quatriduani mortui reſuſcitatio illa ſignificat, quae videlicet demonſtrat, quia priùs Dominus mortuum vocauit, & viuificauit dicens; Lazare, veni foras, & poſtmodum is qui viuens egreſſus fuerat a diſcipulis eſt ſolutus, ſicut ſcriptum eſt, Cumque egreſſus eſſet qui fuerat ligatus inſtitis, tunc dixit diſcipulis, Soluite, & ſinite abire: Ecce illum diſcipuli iam viuentem ſoluunt, quem magiſter iam reſuſcitauerat mortuum; Si enim diſcipuli Lazarum mortuum ſoluerent, faetorem magis oſtenderent, quam virtutem. Ex qua conſideratione intuendum eſt, quod illos nos debemus per paſtoralem autoritatem ſoluere, quos Autorem noſtrum cognoſcimus per ſuſcitantem gratiam viuificare; quae nimirum viuificatio ante operationem rectitudinis in ipſa iam cognoſcitur confeſſione peccati. Quare & Petrus 4. ſent. diſt. 18. Quomodo, inquit, verum eſt, Quodcunque ſolueris ſuper terram erit ſolutum & in caelis, & quodcunque ligaueris, &c. Aliquando enim oſtendunt Sacerdotes ſolutos vel ligatos, qui non ſunt tales apud Deum, & reſpondit; Sed intelligendum eſt hoc in illis quorum merita ſolui vel ligari poſtulant. Tunc enim ſententia Sacerdotis, iudicio Dei, & totius caeleſtis curiae approbatur & confirmatur, cùm illa ex diſcretione procedit, vt reorum merita non contradicant. Quoſcunque ergo ſoluunt vel ligant, adhibentes diſcretionis clauem, reorum meritis ſoluuntur vel ligantur in caelis, id eſt, apud Deum, quia in iudicio diuino ſententia Sacerdotis ſic progreſſa approbatur, & confirmatur. Secundò, Sacerdotes Eccleſiaſtici aliquos verè ligant, & ſoluunt, aliquos ſcilicet notoriè criminoſos arcendo à communione Sacramentorum Eccleſiae, & coſdem reconciliatos ad eadem admittendo: Licet enim talis gratia Dei praeuentus poeniteat, & verè abſoluatur à peccatis omnibus coram Deo, non tamen recipietur ad Eccleſiaſtica Sacramenta niſi emundatus & abſolutus iudicio Sacerdotis. Hoc autem bene apparet de publicè peccantibus, & ideo publicè poenitentibus, in capite ieiunij de Eccleſia patenter eiectis, & peracta poenitentia in caena Domini reaſſumptis. Quod & bene figurabatur in Lazaro notoriè mortuo & ſepulto, quem Dominus per ſe primitus ſuſcitauit, deinde praecepit diſcipulis, vt eum adhuc ligatum ſoluerent, ſinerentque abire Ioan. 11 euidenter oſtendens quod notoriè mortuus per peccatum, licet Chriſto vocante per gratiam reuiuiſcat, debet tamen venire foras per oris ianuam, confitendo, & ſolui, id eſt, abſolui à vinculo quo apud Eccleſiam tenebatur, & permitti libere abire, libertate Eccleſiae militantis. Vnde Auguſtinus primae partis ſuper Iohan. ſermone 49. hunc locum exponens, quid, inquit, hoc ſignificat? • ndocontemnis, mortuus iaces, ſepultus iaces, quando confiteris, procedis quid eſt procedere, niſi ab occultis velut exeundo manifeſtati. Sed vt confitearis Deus facit, magna voce clamando, id eſt magna gratia vocando; ideo cùm proceſſit mortuus adhuc ligatus, confitens & adhuc reus, vt ſoluerentur peccata eius miniſtris, hoc dixit Dominus; Soluite eum & ſinite abire: Quid eſt, ſoluite, & ſinite abire? quae ſoluerits in terra, ſoluta erunt in caelo. Qui & de verbis Domini ſerm. 8. poſtquam per exemplum de Lazaro oſtendit confitentē peccatum priùs eſſe ſuſcitatum à Domino, ſicut ſuperiùs pleniùs recitatur, opponendo, & reſpondendo ſubiungi; dicet ergo aliquis, Quid prodeſt Eccleſia, ſi iam confeſſor voce Dominica reſuſcitatus prodit? Quid prodeſt Eccleſia confitenti, cui Dominus ait, Quae ſolueritis in terra, ſoluta erunt & in caelo? Ipſum Lazarum attende, Cum vinculis prodijt, iam viuebat confitendo, ſed nondū liber ambulabat, vinculis irretitus. Quid ergo facit Eccleſia, cui dictum eſt, Quae ſolueritis ſoluta erunt, niſi quod at Dominus continuo ad diſcipulos, Soluite illum & ſinite abire. Alcuinus. ire. Dicit que Alchinus ſicut recitatur in Gloſſa ſuper Iohan. 11. Chriſtus ergo ſuſcitat, quia interius per ſeipſum viuificat; ſoluunt diſcipuli, quia per miniſterium Sacerdotum abſoluuntur viuificati. Tertiò Eccleſiaſtici Sacerdotes poſſunt verè ligare vinculo excommunicationis, & ſoluere in Eccleſia militante à communione Sacramentorum & fidelium ſeparando & reconciliando, in tantum quòd licet conſtet Eccleſiae de aliquo excommunicato, quòd verè poenituit, & quod per eum non ſtetit, quò minus reconciliaretur Eccleſiaſticae vnitati, & ſic deceſsit, quare & quòd ſit abſolutus veraciter coram Deo & in Eccleſia triumphante; non debet haberi pro filio Eccleſiae militantis, donec per eam fuerit abſolutus, ſicut & docet expreſsè Innocent. Papa, Extra, de ſent. excomm. A nobis eſt ſaepè quaeſitum. Vbi de tali excommunicato & mortuo ita ſcribit, Contingit interdum, vt qui ligatus eſt apud Deum, apud Eccleſiam ſit ſolutus, & qui liber eſt apud Deum, Eccleſiaſtica eſt ſententia innodatus. Vinculum ergo quo peccator ligatus eſt apud Deum, in culpae remiſsione diſſoluitur. Illud autem quo ligatus eſt apud Eccleſiam, cùm ſententia remittitur, relaxatur; quod in ſuſcitatione Lazati ſermo Euangelicus manifeſtat, quem priùs Dominus ſuſcitauit, & Apoſtolis praecepit poſtmodum ſoluere ſuſcitatum. Vnde quantumcunque ſe quis iuramento praeſtito, quòd Eccleſiae mandato pareret, humiliare curauerit, quantacunque poenitentiae ſigna praeceſſeriat, ſi tamen morte praeuentus, abſolutionis non poterit beneficium obtinere, quamuis abſolutus apud Deum fuiſſe credatur, nondum tamen habendus eſt apud Eccleſiam abſolutus: Poteſt tamen & debet ei Eccleſiae beneficio ſubuemri, ſi de ipſius viuentis poenitentia per euidentia ſigna conſtiterit, defuncto etiam abſolutionis beneficium impendatur. Quartò Eccleſiaſtici Sacerdotes poſſunt verè ligare & ſoluere poenitentias varias grauiores veileuiores poenitentibus iniungendo, iniunctas mitigando, mutando, & fortaſsis per Indulgentias de immenſo theſauro Eccleſiae omnem exteriorem poenitentiam miſericorditer relaxando, poſſuntque forſitan ex ampliſsima miſericordia Domini abſoluere poenitentes ab omni poenitentia, & poena extrinſeca in praeſenti, vel in futuro debita pro peccato. Quare & Auguſtinus de vera & falſa poenitentia 13. Ipſi, inquit, Sacerdotes poſſunt confitentibus proficere parcere, quibus crimen remittit Dominus. Lazarum enim de monumento iam ſuſcitauit, obtulit diſcipulis ſoluendum, per hoc oſtendens poteſtatem ſoluendi conceſſam Sacerdoti: Dixit enim, Quodcunque ſolueris ſuper terram, ſoluetur in caelis; hoc eſt, Ego Deus, & omnes ordines caeleſtis curiae, & omnes ſancti in gloria mea laudant nobiſcum, & confirmant quos ligatis & ſoluitis; non dixit, Quos putatis ligare & ſoluere, ſed, in quos exercetis opus iuſtitiae & miſericordiae, alia opera noſtra in peccatores non cognoſco. Quinto Eccleſiaſtici Sacerdotes vere abſoluunt ab obligatione qua peccator, opportunitate conceſſa, tenetur ſecundum legem in Eccleſia poſitam confiteri Sacerdoti ſua peccata, & abſolui ab eo: Hoc enim ſemel facto, non tenetur vlteriùs ſic facere de eiſdem. Sextò Eccleſiaſtici Sacerdotes abſoluunt veraciter & finaliter quodammodo à peccatis, quia iuxta praemiſſa, licet peccata per infuſionem gratiae deleantur ante confeſsionem, & abſolutionem obtentam, tamen niſi peccator, habita facultate, poſtca confiteatur & abſoluatur, reuertuntur quodammodo & nouiter imputantur, imò & propter contemptum clauium aggrauantur. Septimò poteſtas clauium, abſolutio Sacerdotis, & poenitentiae Sacramentum valet ad augmentum gratiae conſequendum, quod debet non mediocriter quemlibet excitare ad ſaepiſsimè confitendum. Haec namque ſecundum Auguſtinum, vt recitat Petrus 4. ſent. diſt. 1. eſt diſtantia Sacramentorum veterum & nouorum, quòd illa tantum promittebant, & ſignificabant, haec autem dant ſalutem. Eodemque modo videtur eſſe de baptiſmo poenitentiae, ſicut de baptiſmo aquae; ſed baptiſmus aquae confert adulto priùs baptizato Spiritu Sancto, & accedenti in gratia, augmentum gratiae & virtutum dicente Hieronymo ſicut Petrus allegat 4. ſentent. diſtinct. 4. Fides quae fideles facit in aquis baptiſmi datur, vel nutritur, quia non habenti ibi datur, & iam habenti vt plenius habeatur, quod & tenet ibi Petrus expreſsè. Quare & octauo, valet iſta poteſtas, ad diminutionem & repreſsionem concupiſcentiae, fomitiſque peccati: Docente namque Auguſtino Enchirid. penult. & alibi multis locis, Charitate creſcente minuitur cupiditas & decreſcit. In baptizato quoque primo baptiſmo flaminis, cùm poſtea recipit baptiſmum in aqua, debilitatur fomes peccati, ſicut 4. ſentent. Petri diſtinct. 4. docetur, cur ergo non ſimiliter in baptiſmo poenitentiae ſentiendum? Iſte quoque effectus deberet excitare non modicum ad creberrimè confitendum. Ad illud autem quod arguebatur ſuperius, Si poenitentia eſt Sacramentum, eſt ſignum ſactae rei ipſam ſequentis: quidam reſpondent ſicut recitat Petrus 4. Sent. diſt. 23. hoc non eſſe verum de Sacramento poenitentiae, ſicut nec ſemper in alijs Sacramentis, quae efficiunt quod figurant. Quibus & concorditer ipſe Petrus ſuper eodem diſt. 4. quaerendo & reſpondendo, ſic ait; Si quaeritur cuius rei baptiſmus ille ſit Sacramentum, qui datur iam iuſto, dicimus Sacramentum eſſe & rei quae praeceſſit, id eſt, remiſſionis ante per fidem datae; nec miteris rem aliquandò praecedere Sacramentum, cum aliquandò etiam longè poſt ſequatur, vt in illis qui ficte accedunt, quibus, cum poſt poenituerint, incipiet baptiſmus prodeſſe, in quibus fuit baptiſmus Sacramentum huius ſanctificationis quam poenitendo habent. Aliter autem, & forſitan verius iuxta praecedentia dici poteſt, quòd Sacramentum poenitentiae eſt ſignum ſacrae rei per ipſum ſemper collatae, augmenti ſcilicet gratiae praecedentis. Quaſdam etiam Autoritates & rationes per Pelagianos obiectas exponunt, & ſoluunt 35. & 21. huius.

CAP. XLIIII. De Praedestinatione ſecundum quid nominis.

POST haec autem De praedeſtinatione aliqua breuia breuiter ſunt dicenda,Philoſophus. de qua, quid nominis eſt ſciendum. Nam ſecundum Philſophum 1. Elench. Qui nominum virtutis ignari ſunt, paralogizantur & ipſi diſputantes, & alios audientes; cui & concordans Apoſtolus 1. ad Cor. 14. ita dicit, Si neſciero virtutem vocis, ero ei, cui loquor barbabarus,1. Cor. 14. & qui loquitur mihi barbarus. Dicitur ergo deſtinare ſecundum Grammaticos, mittere, deputare, ſignare, aſcribere, ordinare, & iſtis vltimis modis loquitur ſacra Scriptura. Vndè 2. ad Cor. 9. Vnuſquiſque prout deſtinauit in corde ſuo, Sap. 5. &c. Gloſſa, deſtinauit, id eſt, praeordinauit. Et Sap. 5. Tanquam ſagitta emiſſa in locum deſtinatum, &c. Quare & Praedeſtinare, & Praedeſtinatio dicitur eiſdem modis. Vndè beatus Auguſtinus ſimili via incedens de Praedeſtinatione contra Pelagianos ſecundo definit Praedeſtinationem hoc modo, Praedeſtinatio eſt praemittendo, & praeuidendo, vel praeordinando futurum aliquid.

CAP. XLV. Quòd Praedeſtinatio realiter ſit ponenda quid ſit, quot modis dicatur; quòd non ſit propter opera, ſed ſecundum Dei gratuitam voluntatem.

NVNC autem habito quid Praedeſtinatio nominaliter dicitur, reſtat inquirere nunquid ipſa realiter ſit ponenda, & quòd ſit ponenda realiter 27. & ſequentia ſatis probant; quam & teſtatur vtriuſque ſeries Teſtamenti. Exod. 32. Vndè Exod. 32. Aut dimitte eis hanc noxam, aut ſi non facis, dele me de libro tuo quem ſcripſiſti. Iſte autem liber ſcriptus à Deo quid aliud poteſt intelligi, quam eius Praedeſtinatio de futuris, ſicut omnes expoſitores Catholici conteſtantur; Pſal. 68. Pſal. 138. Eſai. 4. Dan. 12. & Pſal. 68. deleantur de libro viuentium; Et Pſal. 138. In libro tuo omnes ſcribentur. Et Eſa. 4. Sanctus vocabitur omnis qui ſcriptus eſt in vita, in Ieruſalem; & Dan. 12. In tempore illo ſaluabitur populus meus, omnis qui inuentus fuerit ſcriptus in libro. In nouo ſimiliter teſtamento Apoſtolus Praedeſtinationem teſtatur, non ſuppreſſo nomine ſed expreſſo, vbi agit de Filio Dei Praedeſtinato ad Rom. 1. Rom. 1. Epheſ • . 1. Matth. 20. Et infra 8. de his quos Praedeſtinauit conformes fieri imaginis filij ſui; Et ad Epheſ. 1. De his quos elegit ante mundi conſtitutionem, & Praedeſtinauit in adoptionem filiorum. Ipſa ſimiliter veritas veraciter hoc docebat, Matth. 20. loquens de ſeſsione ad dextram vel ſiniſtram à Patre ſeſſoribus praeparata. Et infra 25. de regno parato à mundi origine regnaturis. Pro qua & Act. 10. ſcribitur de teſtibus praeordinatis à Deo; Et infra 13. Crediderunt quotquot erant praeordinati ad vitam aeternam; quam & Autorirates de electione diuina cum multis ſuis ſimilibus in vtroque teſtamento inſinuant euidenter. Hanc quoque omnes Doctores, imò & omnes docti pariter & indocti Catholici Catholicè confitentur. Nunc autem terminata quaeſtione De praedeſt. Si eſt; ſupereſt conſequenter inquirere quid eſt realiter pradeſtinatio iam inuenta, & ſicut poteſt haberi ex 9. & 27. & ſequentibus cum adiutorio 23. Ipſa eſt aeterna praeuolutio Dei, ſiue praeordinatio voluntatis diuinae circa futurum. Et haec dupliciter poteſt ſumi, vno modo generaliter, ſcilicet pro praeordinatione diuina reſpectu cuiuſcunque futuri, & ſic eſt conuertibile cum prouidentia, ſicut ex 27. & ſequentibus apparebit; ſicque loquitur Philoſophus in Secretis Secret. partis 1. cap. 16. Deus, inquiens, cuncta ſua ſapientia aequali pondere, & certo numero & ordine deſtinauit. Et infra eiſdem lib. & parte 22. cap. dicit, quòd Deſtinator excelſus non ita praedeſtinauit futura, quòd in aliquo ſuae potentiae derogaret. Alio modo ſpecialiter, ſcilicet pro praeordinatione voluntatis diuinae circa creaturam rationalem, angelicam vel humanam; & iſte eſt communis modus loquendi Scripturae Canonicae & Doctorum. Et adhuc ſicut volutio Dei accipitur bino modo, ſimpliciter ſcilicet & ſecundum quid, bonorum videlicet & malorum, ſicut 34. & praecedentia docuerunt: ſic & ei duplex huiuſmodi praedeſtinatio correſpondet, ſimpliciter & ſecundum quid, bonorum at que malorum. Quòd autem praedeſtinatio ſit bonorum, nullus Theologorum ignorat: ſed quia ab aliquibus forſan dubitatur, An ſit malorum ſimiliter, hoc oſtendam. Hoc enim, vt praetactum eſt, ſequitur ex 34. cum praecedentibus, & 27. & ſequentibus, & ex corollario 23. cap. & rationibus, & autoritatibus quas adducit, & ex illo 23. cum hoc vero notiſsimo cuilibet Chriſtiano, quòd Deus vult & in finali indicio, & poſt volet multos Angelos malos & homines aeternis ignibus cruciari. Item dicit Aug. 21. de Ciu. Dei 25. quòd aliqui in hac vita praedeſtinati ſunt in aeternum ignem ire cum Diabolo, ſicut 23 plenius allegauit. Idem ſuper Iohan. parte 2. hom. 53. ſiue 107. totius, exponens illud Iohan. 17. Nemo ex his perijt, niſi filius perditionis, vt Scriptura impleretur, ſic ait, Filius perditionis dictus eſt traditor Chriſti, perditioni praedeſtinatus ſecundum Scripturam, quae de illo in Pſalmo 108. maximè prophetat. Idem que Enchir. 80. dicit; Quòd Deus aliquos iuſtè praedeſtinauit ad poenam, & aliquos benignè ad gratiam. Hoc idem poteſt haberi de bono perſeuerantiae 45. & 49. & alibi multis locis. Sed aliqui iſtam ſententiam non tenentes praedeſtinationem in talibus per ſimplicem praeſcientiam ſemper exponunt: quae expoſitio ſi ſit conueniens, videtur poſſe conuenire toti ſacrae Scripturae, Doctoribus noſtris, & Sanctis, vbicunque de praedeſtinatione etiam bonorum faciunt mentionem, quod ſatis conſtat eſſe contrarium Catholicae veritati. Item ſi Deus habet praeſcientiam talium, ergo & volutionem, ſicut 18. cap. oſtendebat; quare & praedeſtinationem aliquam voluntatis. Item contrarium iſtius potius inuenitur, ſcilicet pro praedeſtinatione praeſcientiae nomen poni. Vnde Apoſt. ad Rom. 11. Non repulit Deus plebem ſuam quam praeſciuit, & loquitur ibi de reliquijs Iudaeorum praedeſtinatis ad regnum, quae gratia ſaluae fiunt. Pro quo dicit Aug. de bono perſeu. 54. Aliquando praedeſtinatio ſignificatur etiā nomine praeſcientiae, ſicut ait Apoſt. Non repulit Deus plebem ſuam quam praeſciuit, quod non rectè intelligitur niſi praedeſtinauit, quod circumſtantia ipſius lectionis oſtendit, quod & ſicut breuiter tetigi, diffuſius manifeſtat. Item iſtam geminam praedeſtinationem ponit Iſidorus manifeſtè 2. De ſummo bono 6. ſub his verbis;Iſidorus. Gemina eſt praedeſtinatio, ſiue electorum ad requiem, ſiue reproborum ad mortem. Mira diſpoſitio eſt ſupernae diſtributionis per quam hic iuſtus amplius iuſtificatur, & impius amplius ſordidatur, malus ad bonum aliquando conuertitur, bonus ad malum aliquando reflectitur. Cui concordat Anſelmus de Concordia 7. ita dicens; Non ſolùm praedeſtinatio bonorum,Anſelmus. ſed & malorum poteſt dici. Non eſt ergo inconueniens, ſi hoc modo dicimus praedeſtinare Deum malos, & eorum mala opera, quando eos & eorum opera mala non corrigit; ſed bona ſpecialiùs praeſcire & praedeſtinare dicitur, quoniam in illis facit quòd ſunt, & quòd bona ſunt, at in malis non niſi quod ſunt eſſentialiter, non quod mala ſunt. Saepiſsimè tamen dicunt Sancti, quòd praedeſtinatio eſt tantum bonorum, quod ideo eſt, quia praedeſtinatio malorum, non eſt praedeſtinatio ſimpliciter & per ſe, ſed tantùm per accidens, & ens per accidens propinquum eſt non enti, ſicut de volutione cap. 33. erat dictum: praedeſtinatio verò malorum, reprobatio communiter nuncupatur. Et quia ſecundum Aug. 4. ſuper Gen. ad literam 6. dum res conceditur non eſt de vocabulis laborandum, & ſecundum Phil. 2. Topic. Nominationibus quod quidem quid res nuncupandum vt pluries, quae autem rerum ſint, huius vel non huius, non attendendum pluribus. Vocetur praedeſtinatio bonorum, praedeſtinatio abſolutè; praedeſtinatio verò malorum reprobatio nominetur. Poteſt autem praedeſtinatio ſic deſcribi; Praedeſtinatio eſt aeterna praeparatio à voluntate diuina gratiae finalis in via, & beatitudinis ſempiternae in patria, creaturae rationali. Quam Auguſtinus De praedeſtinatione Sanctorum 12. breuius ſic definit; quod Eſt gratiae praeparatio; ſed oportet quòd intelligat modo dicto. Multis enim praeparatur gratia vel donatur qui cadunt ab ea, finaliterque damnantur; ſed de praedeſtinatis nullus vnquam perijt aut peribit. Huius autem praedeſtinationis effectus ſunt collatio gratiae in praeſenti, iuſtificatio à peccato, bona merita, finalis perſeuerantia, & beatitudo perpetua in futuro. Sciendum quoque quod haec praedeſtinatio in bono eſt duplex, ſcilicet gratiae & meritorum in praeſenti, & gloriae & praemiorum in futuro, vt poteſt elici ex eius deſcriptione praemiſſa, & ex 31. cap. & habetur expreſſè ex ſent. Apoſtoli ad Eph. 1. & 2. cum gloſſa 31o. cap. allegatis. Reprobatio verò & eius effectus us per horum oppoſita cognoſcuntur. Quia verò ſancti & Doctores dicunt frequenter quod Deus praedeſtinauit & praeparauit reprobis ignem & poenam, ſed non peccata, nec eos ad peccandum; poſſet quis arguere contra iſtud per cap. proximum 23o. cap. adiuuante, vel per iſtud dictum Sanctorum poſſet arguere contra cap. 34. eodem 23o. ſuccurrente. Et poteſt hic de praedeſtinatione ſimiliter reſponderi, ſicut de volutione 34o. cap. eſt reſponſum, & in principio huius cap. tangebatur. Nunc autem reſtat inquirere, Vtrum ex parte praedeſtinati ſit aliqua cauſa praedeſtinationis diuinae, & quod non, cap. 20um. manifeſtat. Item ſi aliqua eſſet cauſa, illa maximè videretur bona opera praedeſtinati; ſed illa antequam ſint nihil cauſant; Nullus ergo eſt praedeſtinatus antequam operetur; praedeſtinatio ergo Dei eſt temporalis & noua contra cap. proximum, & 23um. & contra ſcripturam canonicam cap. proximo allegatam, & contra omnes Doctores catholicos materiam hanc tractantes. Nec poteſt dici quod praeſcientia operum praedeſtinati eſt cauſa praedeſtinationis diuinae, quia illa ſunt priùs naturaliter praedeſtinata à Deo ipſi pradeſtinato, quàm praeſcita à Deo: Nam Deus prius naturaliter vult ipſum habere talia merita, & per illa regnum caelorum quàm hoc ſciat; & per hoc quod ſic vult, ſcit ſic eſſe vel fore, ſicut cap. 18um. oſtendebat. Scientia igitur vel praeſcientia meritorū non cauſat praedeſtinationem in Deo. Adhuc autem Deus praedeſtinauit Petro, primò regnum, & merita finaliter propter regnum, non è contra, ſicut apparet ex 35o. huius. Item propter quamcunque cauſam Deus praeparauit aeternaliter gratiam alicui cōferendam, propter eandem cauſam confert temporaliter eam ſibi, per cap. 23um. & quia aliter voluntas Dei fruſtraretur, contra cap. 10um. Nam ab aeterno voluit conferre nunc gratiam propter opera, & non facit, ſed, ſecundum hypotheſin, propter opera praedeſtinati Deus preparauit aeternaliter ſibi gratiam conferendam. Igitur propter opera confert temporaliter eam ſibi, contra 35um. cap. & alia quae ſequuntur. Vel aliter oſtenſiuè propter quodcunque Deus non confert temporaliter gratiam,non praeparauit aeternaliter gratiam conferendam; Omne opus eſt illud propter quod Deus non confert temporaliter gratiam. Item quam gratis Deus confert temporaliter gratiam cuicunque, tam gratis praeparauit aeternaliter ſibi gratiam conferendam: ſed Deus gratiſsimè confert temporaliter gratiam non propter praecedentia merita ſecundum quod 35um. cap. & ſequentia docuerunt. Item praedeſtinatio eſt gratia Dei gratificans praedeſtinatos ad vitam ſecundū diſtinctionem gratiae 35o. & 42o. praemiſſam: Quare non eſt ex operibus aut meritis quibuſcun que ſecundum quod 35um. cap. & ſequentia demonſtrabant. Quod autem praedeſtinatio ſit gratia Dei patet, quia omnis volutio Dei reſpectu boni extrinſeci alicui conferendi, gratis emanat non ex aliqua cauſa inferiori eam à priori cauſante, ſicut per 20um. huius patet. Pro quo & dicit Apoſtolus ad Eph. 1. Praedeſtinauit nos in adoptionem filiorum ſecundum propoſitum voluntatis ſuae. in laudem gloriae gratiae ſuae, quod cap. 25um. pleniùs pertractauit. Praeterea omnes penè rationes probantes gratiam gratis dari, probabunt ſimiliter quod praedeſtinatio gratis fiat. Ampliùs autem, hoc eſt planè contra Apoſtolum ad Rom. 9. dicentem de Iacob & Eſau, Cùm nondum nati fuiſſent, aut aliquid egiſſent boni aut mali, vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret, non ex operibus ſed ex vocante dictum eſt, quia maior ſeruiet minori, ſicut ſcriptum eſt, Iacob dilexi, Eſau autem odio habui. In quibus, ſub nomine filiorum promiſsionis filios praedeſtinationis oſtendit, vt patet ibi ex ſerie lectionis, & per expoſitionem omnium catholicorum Doctorum exponentium illum locum. Et infra, oſtendit Apoſtolus per ſacram Scripturam, quod praedeſtinatio eſt ex miſericordia voluntatis diuinae, non exoperibus, ita dicens, Moſi dicit Dominus, Miſerebor cui miſereor, & miſericordiam praeſtabo cui miſerebor, & concludit; Ergo non volentis neque currentis, id eſt, non quidlibet operantis ſed miſerentis eſt Dei; & allegato alio loco ſcripturae de Pharaone iterum ſic concludit; ergo cuius vult miſeretur, & quem vult indurat. Si tamen illa volutio cauſaretur ab o • ribus talium & ſequeretur ea, non congruè diceret ſed magis deberet dicere iſto modo; Quibene • • tur vel operabitur, huius vult miſereri; & qui male, hunc vult indurare; & hoc • riginaliter & principaliter volentis & currentis, non miſerentis Dei: ideoque ſupra dixit 〈…〉 , Non ex operibus ſed ex vocante, vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret, non ſecundum aliqua merita quouiſmodo. Nec credo aliquem tam hebetem, tam effrontem, tam inuerecundè & friuolè cauillantem, qui dicat Apoſtolum non intellexiſſe de operibus tunc futuris, ſed tantum praeſentibus quae nulla tunc fuerunt. Nam quomodo tantus doctor vas electionis primitias ſpiritus habens, qui non ab homine didicit aut accepit, ſed per reuelationem Domini Ieſu Chriſti, qui & ſapientiam loquebatur inter perfectos, tam perfectos & doctos vt Romanos tam indoctè docuiſſet, vt cùm Iacob & Eſau nondum nati fuiſſent, aut aliquid egiſſent boni aut mali, non ex operibus tunc praeſentibus dictum eſſe Maior ſeruiet minori, & Iacob dilexi &c. Quis enim indoctiſsimus ignoraret, quòd cùm nondum nati fuiſſent, aut aliquid egiſſent boni aut mali, nihil deberi eis propter opera tunc praeſentia dici poſſe? aut cui non videretur ridiculum ſi dixiſſet, Praedeſtinauit illos priuſquam eſſent, & ante mundi conſtitutionem propter opera, quae tunc praeſentialiter habuerunt, cùm hoc nuſquam dubitauerit vel etiam idiota? omnis autem doctrina Chriſtiana debet eſſe alicuius vtilis & ignoti, hoc autem non eſt vtile alicui Chriſtiano, nec poteſt ab aliquo ignorari: Et quomodo tam ſtudiosè, ſi infructuosè; adduxiſſet teſtimonia & exempla veteris Teſtamenti cum diſputatione tam vigili ad illam concluſionem probandam, quae nunquam potuit eſſe dubia aut ignota? Quomodo etiam ex iſta concluſione taliter intellecta, ſcilicet de operibus talium qui non praeſentialiter operantur, nec vnquam fuerant operati vlteriùs procedendo concluderet concluſiones illas alias quae ſequuntur; quarum prima eſt, Igitur non volentis neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei: ſecunda, ergo, Cui vult miſeretur, & quem vult induret. Niſi enim intelligeret dictum ſuum communiter de operibus praeteritis, praeſentibus aut futuris, nulla eſſet connexio rationis, nec dixiſſet vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret. Nam ſi propoſitum Dei ſequatur opera futura, non eſt ſecundum electionem ſuam, ſed ſecundum electionem meritoriam futuram illorum qui merebuntur. Nec debuit dixiſſe, non ex operibus, ſed ex vocante, imò magis è contra, non ex vocante, ſed ex operibus illorum futuris, per quae primò & originaliter Deus excitatur quodammodo & vocatur ad praedeſtinandum, ſic que Deus potius diceretur vocatus, & ipſi vocantes, nec debuit concluſiſſe; ergo neque volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei, imò potiùs non miſerentis eſt Dei, ſed curſuri & voluturi: Hic eſt enim principium & cur origo cur Deus miſeretur, non in Deo. Nec iterum debuit concluſiſſe, ergo cuius vult miſeretur, & quem vult indurat; ſed ſic, ergo cuiuſcun que bene voluturi Deus miſeretur, & quemcunque malè voluturum indurat. Item ſi Apoſtolus ibi negaret praedeſtinationem & vocationem Dei eſſe ex operibus praeteritis, vel praeſentibus tantum non futuris, ſed permitteret eam eſſe ex futuris, ſicut tunc aliqui Iudaeorum conuerſorum Romae morantium voluerunt aſſerere, ſcilicet illi qui dixerunt propter merita ſua & patentum ſuorum in obſeruantia legis Moſaicae ſe gratiam Chriſti, & fidem Euangelij accepiſſe vt patot per proceſſum Epiſtolae ad Romanos, & Lumbardus in prologo gloſſae ſuper illam Epiſtolam, hoc recitat ab Haymone & Auguſtino, & ſicut Pelagiani nunc aſſerunt, ſcilicet electos praedeſtinari propter merita ſua futura, quomodo eos refelleret, & gratiam commendaret, quod tamen principaliter voluit, ſicut per epiſtolam totam patet, & per Lumbardum in prologo vbi prius, & per multas Autoritates Haymonis, & Auguſtini illuc per eum adductas. Et quod hoc ſpecialiter intendebat per illum proceſsum, ex 9o cap. allegatum, patet per Auguſt. Enchirid. 78. dicentem, Apoſtolus gratiam commendabat, ad cuius commendationem de illis in Rebeccae vtero geminis, fuerat iam loquutus, Quibus nondum natis, nec aliquid agentibus boni ſeu mali, vt ſecundum electionem propoſitum Dei permaneret, non ex operibus ſed ex vocante dictum eſt, quoniam maior ſeruiet minori. Item ſecundum eundem Apoſtolum, Deus non confert gratiam praeſentialiter propter opera, ſicut capitulum 35. & ſequentia pleniùs allegarunt, ergo nec eam propter futura opera praeparauit: Ipſe enim habet immobilitatem conſilij teſte adhuc eodem Apoſtolo cap. 6. ad Hebraeos; imò ſicut vocat exiſtentes ad gratiam non propter opera ſua praeſentia, ſic nec futuros praedeſtinat propter futura, ſed hos & illos ſimiliter purè gratis. Vnde ad Rom. 4. vocat ea quae non ſunt, tanquam ea quae ſunt; & quomodo vocat ea, idem vocatus Apoſtolus de ſcipſo teſtatur; Vocauit, inquit, me per gratiam ſuam ad Gal. 1. & 2. ad Tim. 1. vocauit nos vocatione ſua ſancta, non ſecundum opera noſtra, ſed ſecundum propoſitum ſuum & gratiam, quae data eſt in nobis in Chriſto Ieſu ante tempora ſaecularia, manifeſtata autem nunc per illuminationem Saluatoris noſtri Ieſu Chriſti. Haec eſt ergo ſententia Apoſtoli in verbis ſuis ad Romanos ſuperius pertractatis, quòd Deus vocat & praedeſtinat purè gratis, non ex operibus praeteritis, praeſentibus, aut futuris. Et hoc teſtatur Auguſtinus expreſsè ſermone ſuo de praedeſtinatione & gratia Dei, vbi tractat praedictam Autoritatem Apoſtoli ſub his verbis: Si ſecundum futuros eorum mores dicitur diuinum decreuiſſe iudicium, profectò illud euacuabitur quod praemiſit Apoſtolus dicens, Non ex operibus, ſed ex vocante dictū eſt, quia Maior ſeruiet minori: Non enim ait ex praeteritis operibus, ſed cùm generaliter dixit non ex operibus, ibi & praeterita intelligi voluit & futura; praeterita, ſcilicet, quae nulla erant, & futura quae nondum erant; Praedeſtinatus eſt Iacob vas in honorem, ſed non ex operibus, quia non ex operibus, ſed ex vocante dictū eſt, Maior ſeruiet minori: Et nè fortè vaſa in honorem Praedeſtinata ſuis aliquid viribus tribuendo, negarent gloriam Creatori, alio cos loco Apoſtolus vaſa miſericordiae nominauit, vt totum, quicquid eſſent, ſecundum miſericordiam ſe eſſe cognoſcerent: Sic enim & alibi idem dicit Apoſtolus, Et hoc non ex vobis, ſed Dei donum eſt. Hoc idem patet per Gloſſam Lumbardi ſuper literam allegatam: Ibi namque ſecundum expoſitionem illius, oſtendit Apoſtolus Iacob non fuiſſe Praedeſtinatum & Eſau reprobatum, neque propter merita praecedentia, neque propter futura; vndè ſic dicit, Maior, id eſt, Eſau ſeruiet minori, id eſt, Iacob. Et ne quis putet hoc fieri ex praecedenti merito illorum, quia hoc dictum eſt ei, id eſt, matri, cum nondum nati fuiſtent, & quia poſſent in vtero & luctando aliquid meruiſſe verè videri, ſubdit, Aut cum nondum egiſſent aliquid boni vel mali, Ideo autem dictum eſt, vt propoſitum Dei maneret, id eſt impleretur, ſecundum electionem, id eſt, ſecundum gratiam qua elegit, non ſecundum debitum meritorum, qua eligendos ipſe facit non inuenit, non ex operibus; ſicut oſtendit non pro meritis praecedentibus illud fuiſſe dictum, ita pro futuris meritis amborum dictum fuiſſe hoc oſtendit. Quare dico, Non pro praecedentibus eorum meritis hoc dictum eſt. Iterum dico, quòd non ex operibus bonis vel malis futuris, quae bona vel mala non erant futura, niſi appoſita gratia vel ſubtracta, ſed ex vocante vel vocatione id eſt ex gratia Dei. Idem 1. Sentent. diſt. 41. dicit, Elegit Iacob, & Eſau reprobauit, quod non fuit pro meritis eorum quae tunc haberent, quia nulla habebant, quoniam nec ipſi exiſtebant; nec propter futura merita, quae praeuidebat, vel illum elegit, vel illum reprobauit? Opinati ſunt tamen quidam Deum ideò elegiſſe Iacob, quia talem futurum praeſciuit, qui in cum crederet, & ei ſeruiret, quod Auguſtinus aliquando ſe ſenſiſſe dicit in libro Retractationum, vbi apertè oſtendit, quòd ſi propter futura merita clectus fuiſſet, iam non ex gratia eſſet electio. Non ergo ideò electus eſt à Deo, quia talis futurus erat, ſed ex electione talis factus eſt. Hanc candem ſententiam docet idem Apoſtolus ad Epheſ. 1. dicens, Elegit nos ante mundi conſtitutionem vt eſſemus ſancti & immaculati: Non dicit quia fuimus, aut futuri fuimus ſancti & immaculati, ſed vt eſſemus ſancti & immaculati; & ſequitur qui Praedeſtinauit nos in adoptionem filiorum ſecundum propoſitum voluntatis ſuae, non ſecundum merita voluntatis noſtrae; & ſequitur, Nos forte vocati ſumus, praedeſtinati ſecundum propoſitum eius qui omnia operatur ſecundum conſilium voluntatis ſuae, non noſtrae, nec ſecundum opera noſtra futura. In hoc autem quòd dicit, Nos forte vocati ſumus, videtur imitatus eſſe Pſalmiſtam Pſal. 23. Domino ſic dicentem, In manibus tuis ſortes meae; Super quod Aug. tract. 3. ita dicit, Quare ſortes? ſors enim non aliquid mali eſt, ſed res in dubitatione humana diuinam indicans voluntatem. Sortē igitur dixit quantum exiſtimo gratiam qua ſalui facti ſumus; quare ſortes appellant gratiam Dei, quia in ſorte non eſt electio, ſcilicet meritorum, ſed voluntas Dei. Nam vbi dicitur, iſte facit, iſte non facit, merita conſiderantur, & ſi merita conſiderantur electio eſt non ſors. Quandò autem Deus nulla merita noſtra inuenit, ſorte voluntatis ſuae ſaluos nos facit quia voluit, non quia digni fuimus, haec ſors merito eſt tunica Domini deſuper contexta, quae ſignificat Charitatis aeternitatem, cum diuidi non poſſet, ſors ſuper eam miſſa eſt; Ad quos verò peruenit, eos ſignificat, qui videntur ad ſortem peruenire Sanctorum; haec ſors eſt occulta Dei voluntas. Idem ſexto contra Iulianum viceſſimo primo dicit, Damnabiles illo creante naſcuntur qui Creator eſt omnium, & per mediatorem à damnatione liberantur debita, ſed gratuita miſeratione non debita, quos elegit ante mundi conſtitutionem per electionem gratiae, non ex operibus vel praeteritis, vel praeſentibus, vel futuris, alio quin gratia iam non eſt gratia, quod maximè apparet in paruulis, quorum nec praeterita dic: poſſunt opera quia non fuerunt, nec praeſentia quia nihil operantur, nec futura quoniam in illa aetate moriuntur. Idemque ſupra eiuſdem libro quinto, capitulo ſexto dicit, Ipſi ſunt electi, & hoc ante mundi conſtitutionem, qui vocat ea quae non ſunt tanquam ſint, ſed Electi per electionem gratiae. Vndè & dicit idem Doctor de Iſrael, Reliquiae per electionem gratiae ſaluae factae ſunt. Et nè fortè ante mundi conſtitutionem ex operibus praecognitis putarentur Electi, ſecutus adiunxit, Si autem gratia, iam non ex operibus, alioquin gratia iam non eſt gratia. Item iſte fuit vnus de erroribus Pelagij haeretici, dicere ſcilicet Deum Praedeſtinare propter merita futura praeſcita, ſicut tangit Auguſtinus de Praedeſtinatione ſanctorū multis locis? Vndè cap. 24. tractans dictum Apoſtoliad Eph. 1. ſuperius allegatū, ſic dicit, Praeſciebat vt ait Pelagius qui eſſent futuri ſancti & immaculati per liberae voluntatis arbitriū, & ideò eos ante mundi conſtitutionē in ipſa ſua praeſcientia qua tales futuros eſſe praeſciuit, elegit. Eligit ergo inquit, antequam eſſent, praedeſtinans filios ſuos quos futuros ſanctos, immaculatoſque praeſciuit, quem ſic reprobat Auguſtinus. Intueamur verba Apoſtoli, atque videamus, vtrum propterea nos elegerit ante mundi conſtitutionem, quia ſancti & immaculati futuri eramus, aut vt eſſemus. Benedictus, inquit, Deus qui benedixit nos omni benedictione ſpirituali in coeleſtibus, ſicut eligit nos ante mundi conſtitutionem, vt eſſemus ſancti & immaculati. Non ergo quia futuri eramus, ſed vt eſſemus; certum nempe & manifeſtum eſt: Ideo quippe tales futuri eramus, quia elegit ipſe praedeſtinans, vt tales per gratiam eius eſſemus. Hoc etiam errore aliquando fallebatur Auguſtinus, ſicut ipſe met teſtatur ſupra, eiuſdem 4. quem ſuum errorem nonnulla eius opuſcula ſatis indicant, ſicut dicit; quorum vnum fuit expoſitorium quarundam propoſitionum ex Epiſt. ad Rom. quod in libro Retractationum ſuarum retractaſſe ſe recitat in haec verba diſputans; Quid elegerit Deus in nondum nato, cui dixit ſeruiturum eſſe maiorem, & quid in eodem maiore ſimiliter nondum nato reprobauit? de quibus propter hoc commemoratur, quamuis longè poſtea prolatum ſit propheticum teſtimonium; Iacob dilexi, Eſau autem odio habui, ad hoc perduxi ratiocinationem vt dicerem; Non ergo elegit Deus opera cuiuſquam in praeſcientia quae ipſe daturus eſt, ſed fidem elegit in praeſcientia, vt quem ſibi crediturum eſſe praeſciuit, ipſum eligeret. Nondum diligentius quaeſieram nec inueneram, qualis ſit electio gratiae, de qua dicit Apoſtolus; Reliquiae per electionem gratiae ſaluae factae ſunt, quae vtique non eſt gratia, ſi eam vlla merita praecedant, & eſt iſta retractatio 1. Retractat. 23. Fuit igitur prima ſententia Auguſtini, quòd Deus non praedeſtinauit propter opera futura diſtincta contra fidem, & hanc non retractat ſed approbat, ſed propter fidem futuram, ſcilicet propter actum fidei, ſeu propter ipſum credere, ſicut verba ipſius oſtendunt. Dicit enim; Fidem elegit in praeſcientia, vt quem ſibi crediturum eſſe praeſciuit, ipſum eligeret; Et infra proinde quod continuò dixi, dicit enim idem Apoſt. Idē Deus qui operaturomnia in omnibus, nuſquā dictū eſt, Deus qui credit omnia in omnibus, ac deinde ſubiunxi; Quòd enim credimus, noſtrū eſt, quòd autē bonum operamur, illius eſt, qui credentibus dat Spir. S. profectò non dicerem, ſi iam ſcirem etiā ipſam fidem inter Dei munera reperiri: & iſtam ſententiā velut inſenſatā reprobat & retractat. Haec eſt ergo vltima ſententia Aug. quòd Deus nullū praedeſtinat propter actū credendi futurum, ſcilicet quia credet in eum, nec propter aliqua opera ſua futura. Similem quo que errorem priori de praedeſtinationis materia poſuit Aug. 83. qu. 68. quem 1. Retract 26. partim retractat expreſſe, partim in ſuo ſimili. Ex quo enim vnam ſententiam retractat tanquam erroneam, certum eſt ipſum velle quamlibet aliam ſimilem haberi pro retractata, quoniam de ſimilibus eſt ſimiliter iudicandum. Etiam hoc tenet Lumb 1. Sen. diſt. 41. & poteſt dici, quòd hunc errorem retractauit expreſsius, poſt quam librum Retract. perfecit, ſcilicet de praedeſtinatione Santorum, 4. vbi dicit, ſicut erat ſuperius recitatum, quod nonnulla opuſcula ſua eius ſatis indicant hunc errorem. Ibi ergo hunc ſuum errorem reprobat, & retractar, vbicunque occurrerit in ſuis opuſculis vniuerſis. Idem quoque infra, eodem 11. & 12. facit ſimilem retractationem ſimilis ſententiae de opuſculo ſuo contra Porphyrium, de tempore Chriſtianae religionis. Item Aug. de correptione & gratia, 56. tractans de promiſsione ſeminis Abrahae multiplicandi, facta ſibi per Deum, Gen. 15. ita dicit; Neque enim eos ſcilicet praedeſtinatos propterea promiſit Abrahae, quia praeſciuit à ſcipſis bonos futuros, nam ſi illud vtique eſt, non ſuum ſed eorum eſt quod promiſit. Item ſi Deus praedeſtinat quempiam propter opera ſua futura, quare praedeſtinat opera illa ſibi, ſicut 31. cap. demonſtrauit, non propter alia opera priora & illa propter alia, nè fortè hoc procederet ſine fine. Reſtat ergo vt tam merita quàm praemia praedeſtinet purè gratis. Item prius quodammodo praedeſtinat Deus alicui praemium quàm meritum. Praedeſtinat enim praemium tanquam finem, & meritum velut medium ad hunc finem, ſicut 35. cap. arguebat, praedeſtinat ergo meritum futurum propter praemium futurum & non è contra. Item reprobatio, de qua magis videtur, non eſt propter opera futura, ergo nec praedeſtinatio. Apoſtolus enim ad Ro. 9. ponit eas à pari. Cum enim inquit, nondum nati fuiſſent, aut egiſſent aliquid boni vel mali, vt ſecundum electionem, propoſitum Dei maneret, non ex operibus, ſed ex vocante dictum eſt ei, quia maior ſeruiet minori, ſicut ſcriptum eſt; Iacob dilexi, Eſau autem odio habui. Super quod dicit Aug. Enchi. 70. Sentiens Apoſtolus quemadmodum poſſet hoc quod dictum eſt; Iacob dilexi, Eſau autem odio habui, permouere eos, qui penetrare intelligendo non poſſunt hanc altitudinē gratiae, ait; Nunquid iniquitas eſt apud Deum? Abſit, iniquū enim videtur, vt ſine vllis bonorū, malorūuè operū meritis vnū Deus diligat, oderit alterum. Idem patet per eundē Apoſt. infra, eodem, dicentē; Cuius vult miſeretur, & quem vult obdurat: & iterum; An non habet poteſtaté figulus luti ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem, aliud verò in contumeliā? Hic tamen ſciendum ſecundū Lum. 1. Sen. diſt. 41. quod tam praedeſtinatio quàm reprobatio poteſt dupliciter accipi. Praedeſtinatio enim accipitur pro aeterna Dei praeparatione gratiae alicui conferendae & pro eius temporali effectu, ſcilicet ipſius gratiae collatione; Reprobatio verò accipitur pro aeterna Dei nolutione gratiae alicui, non conferendae & pro eius temporali effectu, ſcilicet gratiae priuatione ſeu deſertione, & haec vocatur obduratio; vbi & dicit Lumbardus, quod ipſius Dei aeternae reprobationis nullum eſt meritum. Et infra, eadem diſtinctione, Reprobauit Deus quos voluit, non propter merita futura quae praeuideret, veritate tamen rectiſſima, & à noſtris ſenſibus remota. Si quis autem Deo odibilis voluerit ſophiſticè cauillare dicendo, quod opera futura non ſunt cauſa principalis praedeſtinationis, & ſic omnia praemiſſa debere intelligi, ſed quod ſunt cauſa ſine qua non, cùm Deus ſimiliter conferat gratiam temporaliter, ſicut praedeſtinauit eam aeternaliter, ſicut ſuperius eſt argutum, ſequitur Deum conferre gratiam temporaliter propter merita operum, tanquam propter cauſam ſine qua non, licet non ſicut propter cauſam penitus principalem, quod 36um. capitulum reprobauit. Poteſtque iſta proteruia ſimiliter confutari, ſicut capitulum decimum ſextum ſimilem confutauit. Item quis tantum deſipiat quod dicat beatum Auguſtinum, quando expoſuit quaſdam propoſitiones epiſtolae ad Romanos, & ſcripſit librum 83. quaeſtionum, ſeu 68am. quaeſtionem illarum, & dixit, quod merita futura fuerunt cauſa praedeſtinationis diuinae, ſicut erat ſuperius recitatum, tanquam inſipienter & inſipidè ſapuiſſe, vt crederet merita futura fuiſſe cauſam principalem praedeſtinationis diuinae, ita quod Deus non eſſet principalior cauſa illius; imò nulli ſane ſapienti dubium, quin Auguſtinus tunc intellexit, ſicut tale dictum communiter ſolet intelligi, & ſicut apud communes homines talia verba ſonant, quia ſecundum cundem Auguſtinum de doctrina Chriſtiana, ſic debet quilibet Doctor loqui: & ſecundum Philoſophum 2. Topic. Nominationibus quid res nuncupandum vt pluries: Nam ea quae ſunt in voce debent notificare animae paſſiones, vt docet idem Philoſophus 1. peri hermenias, & Auguſtinus 15. de Trinit. 10. quod & diffuſè docet Apoſtolus 1. ad Corinth. 14. Dicit enim; Fratres ſi venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero, niſi loquar vobis aut in reuelatione, aut in ſcientia, aut in prophetia, aut in doctrina. Tamen quae ſine anima ſunt, vocem dantia ſiue tibia, ſiue cithara, niſi diſtinctionem ſonituum dederint, quomodo ſcietur quod canitur, aut quod citharizatur? Etenim ſi incertam vocem det tuba, quis parabit ſe ad bellum? Ita & vos, per linguam, niſi manifeſtum ſermonem dederiris, quomodo ſcietur id quod dicitur? Eritis enim in aëra loquentes: Tam multa vt puta genera linguarum ſunt in hoc mundo: Si ergo neſciero virtutem vocis, ero ci, cui loquor, barbarus, & qui loquitur, mihi barbarus: Sed in Eccleſia volo magis quinque verba ſenſu meo loqui, vt alios inſtruam, quàm decem millia verborum, lingua. Vnde & Nehemiae 8. Legit in libro legis Dei diſtinctè, & apertè ad intelligendum. Et quod dictum eſt de loquela, idem intelligendum eſt de Scriptura, quoniam ſecundum Philoſophum 1. peri harmenias & Auguſtinum 15. de Trinit. 10. Ea quae ſcribuntur ſunt notae eorum quae ſunt in voce, ſecundum Apoſtolum ad Rom. 15. quaecunque ſcripta ſunt, ad noſtram doctrinam ſcripta ſunt. Auguſtinus ergo quando primò docebat praedeſtinationem fieri propter merita futura praeſcita à Deo, intellexit ſicut communiter apud omnes talia verba praetendunt, & quando hoc recitauit ſimiliter. Secundum ergo poſteriorem ſententiam Auguſtini, non eſt verum ad communem hominum intellectum quenquam praedeſtinari propter opera ſua futura, & communis hominum intellectus de tali propoſitione, Iacob praedeſtinatur propter opera ſua futura, eſt iſte, quod opera Iacob futura praefcita à Deo fuerunt aliqua cauſa ſaltem partialis mouens Deum ad ipſum praedeſtinandum ad regnum, non quod fuerunt cauſa totalis & principalis, ita quod Deus non ageret ibi quicquam, vel non principaliùs ageret Deus praedeſtinationem, quàm illa. Ex his quoque apparet, quod omnes Doctores catholici, & concilia, imò & Eccleſia tota Dei condemnantes haereticos errores Pelagij, ponentes gratiam ſecundum merita noſtra dari, & praedeſtinari quoſcunque propter merita ſua futura, intelligunt modo dicto: Quare conſtat illam aſſertionem eſſe haereticam, quae aſſerit merita cauſam ſine qua non, cauſam ſcilicet partialem mouentem, ſeu excitantem Deum ad praedeſtinandum quemcunque, vel ad gratiam alicui conferendum. Et ſi iſte non ſit intellectus communis Eccleſiae, & Eccleſiaſticorum Doctorum de cauſatione meritorum reſpectu gratiae, & praedeſtinationis, aſſignet falſigraphus iſte ſine intellectu, ſi poſſit, alium intellectum communem competentiorem, aut etiam competentem, ſaltem ſecundum fictionem capitis ſui phantaſtici, & ille ſuus intellectus, & error ſuus ſecundum illum intellectum per praehabita, & meliùs fortè per alia, quae me latent, tanquam non intellectus, nee intelligibilis catholicè, ab intelligentibus catholicè, ſicut ſpero, ſatis intelligibiliter conuincetur. Sed conſiderent quaeſo tales, & timeant, quoniam Spiritus Sanctus diſciplinae effugiet fictum, & auferet ſe à cogitationibus, quae ſunt ſine intellectu, ac ideò in conſpectu Domini deprecentur humiliter, vt det eis iuxta ſuum eloquium, intellectum, & nequaquam iuxta ſuum intellectum, eloquium Domini detur ei, & iſte eſt intellectus bonus omnibus facientibus cum ſemper.

COROLLARIVM. Corollarium, quòd nullus praedeſtinatur aut reprobatur propter opera quae faceret ſi vlterius vineret, nec vllus ſaluatur propter opera, vel damnatur.

EX his autem colligitur hoc poriſma, Nullus praedeſtinatur aut reprobatur propter opera quae faceret, ſi vlterius viueret, nec vllus ſaluatur propter opera vel damnatur: Nam ſecundum praehabita, nullus praedeſtinatur, aut reprobatur propter opera ſua verè futura, & minùs videtur, quòd quiſquam propter opera, quae faceret ſi vlteriùs viueret, praedeſtinetur, aut etiam reprobetur: Et ſi nullus praedeſtinetur aut reprobetur propter huiuſmodi opera, ergo nec ſaluatur, vel damnatur propter huiuſmodi opera,, quoniam propter nihil aliud ſaluatur quiſpiam vel damnatur, quàm propter illud, propter quod fuit praedeſtinatus ſaluari, vel reprobatus damnari, quoniam ſaluatio & damnatio cuiuſcunque procedit à voluntate diuina, quae innatrabilis inuariabilis eſt omninò, ſicut capitulum 23um demonſtrauit. Poteſt tamen ex cauſis aliquibus hic valere, diſtinctio illa de, propter 39o huius praemiſſa. Et ne ego infimus in tam ſublimi materia ſolus videar aliquid definire, ecce ad hoc fidem Catholicam manifeſtam quae in Symbolo Athanaſij fideliter profitetur, Ad cuius aduentum, omnes homines reſurgere habent cum corporibus ſuis, & reddituri ſunt de factis proprijs rationem, (De factis, inquit, non de faciendis, ſi vixiſſent vlteriùs) & qui bona egerunt, ibunt in vitam aeternam, qui verò mala in ignem aeternum, ſcilicet iuxta bona vel mala quae egerunt; non quae egiſſent, ſi vixiſſent diutiùs. Ecce ad hoc idem Doctorem praecipuum, ſanctum Paulum 2. ad Corinth. 5. dicentem, Omnes nos manifeſtari oportet ante tribunal Chriſti, vt referat vnuſquiſque propria corporis prout geſsit, ſiue bonum, ſiue malum: Prout geſsit, inquit, non prout geſsiſſet, ſi vixiſſet vlteriùs. Cui ſententiae ſatis concordabit forma futuri iudicij, Matth. 25. ſcripta: In finali namque iudicio recitabuntur bona vel mala, quae fecerint iudicandi, & pro illis adiudicabuntur gloriae ſiue poenae; De bonis verò vel malis quae feciſſent, ſi vixiſſent diutiùs, mentio nulla fiet. Hanc eandem concluſionem probat Auguſtinus diffuse de praedeſtinatione Sanctorum 14. & per magnum proceſſum ſequentem, & de bono perſeuerantiae 21. & multis capitulis conſequenter, & infra eiuſdem 34o & 35o planè.

CAP. XLVI. Contra quoſdam concedentes praedestinationem & reprobationem ad gloriam & ad poenam, ſed negantes has eſſe ad aliquos certos gradus.

EST adhuc circa praedeſtinationis & reprobationis materiam quaedam tam ſtulta loquacitas, vt forſitan ſtultius videatur ſibi contradicere ſtudiosè, quàm ipſam dicere fabulosè. Dicit enim Philoſophus 3. Metaph. 15. de fabulosè ſophiſticantibus, Non eſt dignum cum ſtudio intendere: veruntamen quia ſapiens praecipit ſtulto reſpondere, ne ſibi ſapiens videatur, reſpondebo ſibi non ſtudiosè ſed perfunctoriè obuiando. Quidam igitur videntes praedeſtinationem & reprobationem, tam firmè fundatas, quòd non poſsint eas omnino perimere, ſaltem moliuntur ipſas in aliquo mutilare: Concedunt enim quoſdam eſſe praedeſtinatos ad gloriam, & quoſdam reprobatos ad poenam; dicunt tamen nullum eſſe praedeſtinatum vel reprobatum ad aliquem certum gradum gloriae ſiue poenae. Haec autem poſitio nullam rationem vel Autoritatem ad ſuam intentionem probandam citat nec miniſtrat, ſed velut in hiſtoricis tantum ſimpliciter aſſerit ita eſſe; quare & eadem facilitate contemnitur, qua probatur. Tamen ex abundanti adducam rationes aliques contra ipſam: Completo finali iudicio, Deus ſtatuet volet & parabit cuilibet gradum ſuum gloriae ſiue poenae; quare & per 23um priùs ſic parauit & voluit ab aeterno: quapropter & per capitula proxima praedeſtinauit ſic fieri ab aeterno. Item hoc aeternaliter praeſciebat, ergo per 18um capitulum hoc aeternaliter praeuolebat. Hoc idem probant 22. & 27 & alia quae ſequuntur, imò & omnia, quae probant Praedeſtinationem in genere, probabunt eam ſimiliter in ſpecie, & in gradu; & omnia quae hanc vltimam reprobate deberent, & illam primam ſimiliter reprobabunt. Item Deus praedeſtinauit cuilibet gradum meriti, ergo & praemium praemij; quod autem aſſumſi, per capitulum 31. patet, & poteſt adhuc patere vlterius, quia nulla cauſa creatura ſine Deo faciente, mouente, & conſeruante, poteſt aliquid facere, aut mouere, imò nec actionem aut motum actualiter exiſtentem vlterius conſeruare, ſicut capitulum tertium quarrum, & ſecundum decimum quartum oſtendunt; Nulla ergo cauſa creatura poteſt per ſe intendere motum ſuum aut meritum ſine Deo; hoc enim eſt maius. Si ergo Deus intendat temporaliter meritum alicuius, hoc non eſt purè naturaliter, nec per ſolam cognitionem, ſed per eius volutionem, ſicut octauum & nonum demonſtrant & per 23. haec volutio none eſt noua, ſed aeterna; per capitula ergò proxima Praedeſtinauit ſic forè. Item gratia agit omnem gradum meriti, & non niſi acta & mota per Deum, ſicut capitulum 40. oſtendebat, &c. ſicut proximo eſt argutum. Item meteri multum & intenſè eſt melius quam mereti ſimpliciter & remiſſe; per praemiſſa ergo 38. huius illud eſt à Deo. Vndè ad Phil. 1. Q • caepit in nobis opus bonum perficiet; vbi Gloſſa, & eſt Auguſtini, Cooperando in nobis Deus perficit, quod operando incipit, quia ipſe vt velimus, operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens. Et ſexto contra Iulianum 18. Ignorantia, & concupiſcentia remittuntur in renaſcentibus, minuuntur in proficientibus; Ignorantia minuitur veritate magis magiſque lucente, concupiſcentia minuitur charitate magis magiſque feruente; Nihil boni horum duorum eſt à nobis: Non enim ſpiritum huius mundi accepimus, ſed ſpiritum qui ex Deo eſt,Beda. vt ſciamus quae à Deo donata ſunt nobis. Item venerabilis Beda ſuper Cantic. tractans illud Cantici ſeptimi, Aſcendam in palmam, & apprehendam fructus eius, ſic dicit; Deſcendit Dominus in hortum ſuum, cum coeleſtia dona fidelibus largitur, aſcendit in palmam, cum augmenta virtutum proficientibus electis donet, eos ad profectum prouehat, dignanter impendit; Et infra, eodem, ſuper illud, Quae eſt iſta quae aſcendit innixa ſuper dilectum meum? meritò ſuper illum innixa, ſine cuius adiutorio non ſolum ad ſummam aſcendere, ſed nec reſurgere quidem valebat: Nam & virtutum profectus, & ipſa fidei initia, non niſi Domino largiente habere poterimus. Item ſi Deus Praedeſtinaret, & prouideret ſuis meritum abſolutè, & non aliquem certum gradum, quantum ad gradum Deus detelinqueret meritum improuiſum, & committeret illud caſui, ſeu fortunae, nec regeretur prouidentia aliqua, ne que cura, quod capitulum 27. cum ſequentibus non permittit; cui & Sapiens ſimiliter contradicit, Sapient. 11. dicens Deo,Sapient. 11. Philoſophus. Omnia in menſura, & numero, & pondere diſpoſuiſti. Philoſophus quoque in ſecreto ſecretorum part. 1. cap. 16. concorditer ei dicit, Deus cuncta ſua ſapientia aequali pondere, & certo numero, & ordine deſtinauit, & ſtatuit ſeruis ſuis ea, vt ſeruiant ei; & decimo tertio Metaphyſ. capitulo ſecundo, ſic dicit, Boni autem maximè ſpecies & ordo, commenſuratio & determinatum. Vndè ergo haec bona niſi à primo in genere bonorum,Hermes. quod influit caeteris omne bonum? Vndè & Hermes de Mundo & coelo 1. illic, inquit textus operis fatalis ſeries ſaeculorum diſpoſitio, temporalium omnium meta ſummi digito diſpoſitoris exarata, ſicut ſecundo huius fuerat plenius recitatum. Quare & Boetius 4. De conſolatione Philoſophiae, proſa ſexta introducit Philoſophiam dicentem, Omnis generatio rerum, cunctuſque mutabilium naturarum progreſſus, & quicquid aliud aliquo mouetur modo, cauſas, ordinem, formas ex diuinae mentis ſtabilitate ſortitur. Haec in ſuae ſimpliplicita is arte compoſita multiplicem rebus gerendis modum ſtatuit, qui modus cum in ipſa diuinae intelligentiae puritate conſpicitur, prouidentia nominatur; cum verò ad ea quae mouet at que diſponit refertur, fatum à veteribus appellatum eſt, quae diuerſa eſſe facilè liquebit. Nam prouidentia eſt ipſa diuina ratio quae cuncta diſponit; Fatum verò inhaerens rebus mobilibus diſpoſitio, per quam prouidentia ſuis quaeque nectit ordinibus, quod & ſingula dirigit in motu locis,Auguſtinus. formis ac temporibus diſtributa, ſicut 28. plenius allegauit. Vndè Auguſtinus 2. de lib. arbitrio 28. Quantacun que bona quamuis minima, quamuis magna, niſi ex Deo eſſe non poſſunt, quae quantumlibet deficiant, & in id tendant vt non ſint, tamen aliquid formae illis remanet, vt quoquomodo ſint; quicquid autem cuipiam rei deficienti remanet, ex illa forma eſt quae neſcit deficere, motuſ que ipſos rerum deficientiū vel proficientium excedere numerorum ſuorum leges non ſinit.Proſper. Hanc autem propoſitionē beatus Proſ. hinc excerpſit, & cap. 380. ſententijs ſuis • nſeruit, cui & talis titulus eſt praeſcriptus, Nihil in creaturis quibuſlibet creator inordinatum relinquit. Idem que Auguſt. 4. ſuper Gen. ad lit. 5. tractans autoritarem ſapientis praedictam & oſtendens quomodò iſta tria ſunt [Deus] & quomodò non, ſic dicit: Secundum id quod nouimus, menſuram in eis quae metimur, & numerum in eis quae numeramus, & pondus in eis quae appendimus, non eſt Deus iſta, ſecundum id verò quod menſura omni rei modum praefigit, & numerus omni rei ſpeciem praebet, & pondus omnem rem ad quietem ac ſtabilitatem trahit, ille primitus, & veraciter, & ſingulariter iſta eſt, qui terminat omnia, & format omnia, & ordinat omnia, nihilque aliud dictum intelligitur. Quomodo per corpus co • , & linguam humanam dici potuit; Omnia in menſura, & numero, & pondere diſpoſuiſti, niſi omnia in te diſpoſuiſti? Neque enim menſura, & numerus, & pondus in lapidibus tantummodò & lignis, & huiuſmodi mobilibus, & quantumcunque corporalibus vel terreſtribus, vel coeleſtibus anim aduerti & cogitari poteſt. Eſt etiam menſura aliquid agendi ne ſit irreuocabilis, & immoderata progreſsio, & eſt numerus affectionum animi & virtutum, quo ab ſtultitiae deformitate ad ſapientiae formam decuſque colligitur, & eſt pondus voluntatis & amoris, vt apparent quanti quid que in appetendo, fugiendo, praeponendo, poſt ponendoque pendatur. Sed haec animorum atque mentium menſura alia menſura cohibetur, & numerus alio numero formatur, & pondus alio pondere rapitur. Menſura autem ſine menſura eſt. cui aequatur quod de illa eſt, nec aliunde ipſa eſt; Numerus ſine numero eſt, quo formantur omnia, nec formatur ipſe; pondus ſine pondere, quo referuntur omnia vt quieſcant. Et infra, eodem 7. Sciamus ergo ita dictum eſſe omnia in menſura, numero, & pondere diſpoſita, tanquam dictum eſſet; Illa diſpoſita vt haberent proprias menſuras ſuas, & proprios numeros, & proprium pondus, quae in eis pro ſui cu uſque generis mutabilitate mutarentur, augmentis & diminitionibus, multitudine & paucitate, leuitate & grauitate ſecundum diſpoſitionem Dei. Et de Praedeſtinatione contra Pelagianos 4 Quis hanc menſuram, hunc numerum, hoc pondus Dei ſufficit comprehendere, vt conſtitutiones eius vniuerſas in his tribus definitionibus valeat enartare? In menſura puto quòd conſter qualitas, in numero quantitas in pondere ratio aequata.Num. 22. Vnde & Num. 22. Si dederit mihi Balaak plenam domum ſuam auri & argenti, non potero immutare verbum Domini Dei mei, vt plus vel minus loquar. Huic etiam ſententiae vltimae planè concordat Greg. 27. Moral. 22. ſuper illud Iob 37. Nubes ſpargunt lumen ſuum, quae luſtrant cuncta per circuitum: quocu que eas, voluntas gubernantis duxerit ad omne, quod praecepit • llis. Item quis Chriſtianus tam indeuotus & aridus, qui nunquam oret Deum, vt cogitationes ſuas purificet, deuotionem augmentet, & dilectionem inflammet, ac bonis operibus faciat ab • ndare, cùm tota Eccleſia humiliter deprecetur; Omnipotens ſempiterne Deus, ditige actus noſtros in beneplacito tuo, vt in nomine dilecti Filij tui mereamur bonis operibus abundare. Et Apoſtolus hoc orat proximo, quis ergo hoc non orabit pro ſeipſo? hoc, inquit Apoſt. Oro, vt charitas veſtra magis ac magis abundet ad Philip. 1. & 1. ad Theſ. 3. Vos, inquit, Deus multiplicet, & abundare faciat in charitate, ſeu charitatem in inuicem & in omnes, & quem ad hoc orauit niſi Deum? Et cur Deum ad hoc oramus Auguſtinus. roganius, niſi ipſe faciat quod rogamus? alias enim ipſum rogare, vanum & deriſorium videretur. Quare B. Aug. De bono perſeu 2. probans perſeuerantiam non eſſe à nobis, ſed à Deo arguit iſto modo; Cur perſeuerantia poſcitur à Deo ſi non donatur a Deo? an & iſta irriſoria petitio eſt, cùm id ab eo petitur, quod ſcitur non ipſum dare, ſed ipſum eſſe in hominis poteſtare? Sed nolite errare, inquit Apoſt. Deus non irridetur; ſi aliquid a tanto diuite veraciter & fideliter poſcis, ab illo, à quo poſcis te accipere crede quod poſcis; noli eum labijs honorare, & ſuper eum corde extollere, credens à teipſo tibi eſſe, quod ab illo te fingis orare Et idem habetur infra, eiuſdem 36. & 12. vbi ſemper vult Aug. quòd nihil eſt petendum à Deo, niſi quod creditur faciendum ab eo; & De gratia & lib. arbit. 29. Dicimus; Ne nos inferas in temptationem, vt peccata caueantur, quod a Patre, qui in coelis eſt, nulla ratione peteremus, ſi virtute voluntatis humanae hoc poſſemus efficere. Et infra, eodem, dicit B. Cyprianum in libro ſuo De Oratione Domin. oſtendere ea quae implenda iubentur in Lege, & in oratione eſſe poſcenda quod vti que vt dicit Auguſtinus; Vaniſsimè fieret, ſi ad illa agenda, ſine diuino adiutorio, voluntas humana ſufficeret. Et De ſancta virginitate 17. Teſtes ſunt voces piarum deprecationum, ipſa quae praecipiuntur à Deo non fieri, niſi dante atque adiuuante qui praecipit: Mendaciter enim petuntur, ſi ea non adiuuante eius gratia facere poſſemus. Beatus quoque Cyprianus, homil. 5. quae intitulatur De Dominica Oratione, exponens illum verſiculum, Et ne patiaris nos induci in temptationem, ſic ait; Quando rogamus, ne in temptationem veniamus, admonemur imbecillitatis & infirmitatis noſtrae, ne quis ſe inſolenter extollat cùm Dominus Ieſus humilitatem docens, dixerit; Vigilate & orate ne intretis in temptationem; ſpiritus quidem promptus eſt, caro autem infirma; vt dum praecedit humilis & ſubmiſſa confeſsio, & datur totum Deo, quicquid ſuppliciter cum timore Dei petitur, ipſius pierate praeſtetur. Hanc etiam autoritatem adducit Auguſtinus ad eandem concluſionem de bono perſeuerantiae, 9. & hoc idem innuit Dominus euidenter, Matth. ſeptimo, cùm ſic dicit; Petite & dabitur vobis, ſeu & accipietis, quaerite & inuenietis, pulſate & aperietur vobis. Ab illo ſcilicet à quo petitis, quaeritis, & quem pulſatis. Et Apoſtolus ad Rom. 10. Idem Dominus omnium, diues in omnes qui inuocant illum, ſcilicet diuitias, vt Dominus, large diſtribuens omnibus qui intus fideliter vocant illum. Vnde Pſalmiſta, Delectare in Domino, & dabit tibi petitiones cordis tui Pſalmo 36o. & Iac. 1. Si quis veſtrum indiget ſapientia poſtulet à Deo, qui dat omnibus affluenter, & non improperat, & dabitur ei; Poſtulet autem in fide, nihil haeſitans; qui enim haeſitat, ſimilis eſt fluctui maris, qui à vento mouetur, & circumfertur. Non ergo exiſtimet homo ille, quod accipiat aliquid à Domino: Poſtulans igitur fideliter nullatenus haeſitando, debet ſperate, quod accipiat à Domino poſtulata; quod & teſtatur creberrimè vtriuſque ſeries teſtamenti: Cùm ergo fideliter poſtulemus à Domino bonorum operum incrementa, nulli Catholico haeſitandum quin haec nobis Dominus tribuat affluenter. Vnde Apoſtolus 2. ad Cor. 9. Potens eſt Dominus omnem gratiam abundare facere in vobis, vt in omnibus ſemper omnem ſufficientiam habentes, abundetis in omne opus bonum; Qui autem adminiſtrat ſemen ſeminanti, & panem ad manducandum praeſtabit, & multiplicabit ſemen veſtrum, & augebit incrementa frugum iuſtitiae veſtrae. Vnde ſanctus Proſper in libro ſuo, pro praedicatoribus gratiae Dei 2o. cap. recitat vnam definitionem Caſſiani catholiciſſimam ſicut dicit: Ex quibus, inquit, manifeſtè colligitur, non ſolum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo eſſe principium, qui nobis & initia ſanctae voluntatis inſpirat, & virtutem atque opportunitatem eorum, quae recte cupimus, tribuit peragendi: Omne enim datum bonum, & omne donum perfectum deſurſum eſt deſcendens a Patre luminum, qui & incipit quae bona ſunt, & exequitur, & conſummat in nobis, dicente Apoſtolo, Qui dat ſemen ſeminanti, & panem ad manducandum praeſtabit, & creſcere faciet fructus iuſtitiae veſtrae. Ampliùs autem quis tam fatuus adulator qui ageret gratias Deo pro aliquo, quod non crederet ſe recepiſſe ab eo, ſicut 31um. cap. arguebat? & quis tam ingratus, vt nunquam referat gratias Deo, pro bonorum actuum & operum incremento? Quippe cùm dicat Apoſtolus 2. ad Theſſal. 1. Gratias agere debemus Deo ſemper pro vobis, Fratres, ita vt dignum eſt, quoniam creſcit fides veſtra, & abundat charitas vniuſcuiuſque veſtrum inuicem. Super quod Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 40. ſic ait, Haec dixit Apoſtolus, ne forte de tanto bono, quod ex Deo habebant, tanquam ex ſeipſis id habentes, extollerentur. Quod ergo ſuper-creſcit fides veſtra, inquit, & abundat charitas vniuſcuiuſque veſtrum inuicem, gratias agere debemus Deo de vobis. Item Deus praedeſtinauit Samſoni tantum meritum, vt multipliciter abſtineret, eſſetque Nazaraeus Domini, & populum Iſrael de manu Philiſtinorum inciperet liberate, Iudicum 7. Item praedeſtinauit ſimiliter tantum meritum Salomoni, vt aedificaret ſibi templum 2i. Regum 7o. Et Eſaiae tantum vt poneret os eius quaſi gladium acutum, vt eſſet ſalus Domini vſque ad extremum terrae, cum multis alijs eminentijs meritorum Eſaiae 49. Et Ieremiae tantum, vt eſſet Propheta in gentibus, vt ad omnia ad quae mitteret eum iret, vt vniuerſa, quae mandaret ſibi, loqueretur, & vt conſtitueretur ſuper gentes & regna, vt euelleret, & deſtrueret, & diſperderet, & diſsiparet, & aedificaret ſimiliter, & plantaret, Ierem, 1. & Ioanni Baptiſtae tantum, vt coram Domino magnus eſſet, vinum & ficeram non biberet, & multos filiorum Iſrael conuerteret ad Dominum Deum ſuum, praecederetque ante Dominum in ſpiritu, & virtute Eliae, Luc. 1. Imò & vt Angelus diceretur, qui & praepararet viam ante faciem Ieſu Chriſti, ſicut Malach. 3. & Matth 11. ſatis patet; Et Paulo tantum, vt de ipſo praediceret Dominus Ieſus Chriſtus, Vas electionis mihi eſt iſte, vt portet nomen meum coram Gentibus, & Regibus, & filijs Iſrael: Ego enim oſtendam illi, quanta oporteat eum pro nomine meo pati, ſicut Actorum 9o. patet: Multa quoque ſimilia occurrunt ſaepiſsimè in Scriptura. Et quis tandem audeat dicere nullum certum gradum meriti fuiſſe praedeſtinatum Domino Ieſu Chriſto, ſed hoc per incuriam fuiſſe neglectum, dimiſſumque caſui & fortunae, cum omnes paenè Prophetae de eius maximis meritis in ſpiritu Domini ſtudioſiſsimè prophetarunt, ac ipſemet Chriſtus dixerit Patri ſuo, Domine probaſtime, & cognouiſti me, tu cognouiſti ſeſsionem meam, & reſurrectionem meam, intellexiſti cogitationes meas de longe: ſemitam meam, & funiculum meum inueſtigaſti, & omnes vias meas praeuidiſti, Pſalm. 138. Pſal. 138. Nec poteſt quis fingere, quod aliquibus praedeſtinat certum gradum meriti, & aliquibus non; vel alicui aliquem gradum meriti futuri, & alicui non, propter cap. 27. & alia quae ſequuntur, & quia non ſubtrahet perſonam cuiuſquam Dominus, qui eſt dominator omnium, nec verebitur magnitudinem cuiuſquam, quoniam puſillum & magnum ipſe fecit, Sap. 6. & aequaliter cura eſt illi de omnibus Sap. 6. Ad haec autem proteruus forſitan reſpondebit, quod Deus non praedeſtinauit iſta magna merita memorata, ſed tantum praedixit. Sed iſtud ſtare non poteſt, quia ſi Deus iſta verè praedixit, iſta praeſciuit, quare & iſta praeuoluit aeternaliter, atque praedeſtinauit, ſicut 18um. 23um. & capitula proxima clarè monſtrant. Poteſt quoque haberi ex 31o huius, quòd Deus praedeſtinauit merita cuncta cunctis, quare & merita iſta iſtis: Patet inſuper ex ſerie Scripturae ſuperiùs allegatae, quòd Deus nedum praedixit, verùm & promiſit merita illa magna: Quare & ipſemet fuit illa facturus, & hoc per voluntatem ſuam, non nouam, ſed aeternam, &c. ſicut ſupra. Ioſuae 23. Ioſue ſiquidem 23. ſcribitur, Sicut ergo Deus impleuit opere quod promiſit, & proſperè cuncta venerunt; ſic adducet ſuper vos quicquid malorum comminatus eſt, eò quòd praeterieritis pactum Domini Dei veſtri. Et Apoſtolus ad Rom. 4. loquens de promiſsione quam fecit Dommus Abrahae, Gen. 15. Quòd ſemen eius eſſer futurum, ſicut ſtellae coeli, ſic dicit, In repromiſsione Dei non haeſitauit diffidentia, ſed confortatus eſt fide, dans gloriam Deo, pleniſsimè ſciens quòd quaecunque promiſit Deus, potens eſt & facere.Auguſtinus. Quam autoritatem tractans Auguſt. de correp. & gratia 56. dicit; Ipſe ergo illos bonos facit, vt bona faciant: Neque enim eos propterea promiſit Abrahae, quia praeſciuit à ſeipſis bonos futuros; Nam ſi illud vtique eſt non ſuum ſed eorum eſt quod promiſit. Non autem ſic credidit Abraham, ſed quia quae promiſit, potens eſt & facere, non ait, quae praeſciuit potens eſt promittere, aut quae praedixit potens eſt oſtendere, aut quae promiſit potens eſt praeſcire; ſed, quae promiſit, potens eſt & facere: Ipſe igitur eos facit perſeuerare in bono, qui bonos facit. Idem de praedeſtinatione Sanctorum 3. Cauendum eſt, fratres dilecti à Deo, ne homo ſe extollat aduerſus Deum, cùm ſe dicit facere quod promiſit Deus. Nonne fides promiſſa eſt Abrahae? Ille dans gloriam Deo pleniſsimè credidit, quoniam quae promiſit Deus potens eſt & facere. Ipſe igitur fidem gentium facit, qui potens eſt facere quod promiſit. Et infra eiuſdem 12. Promiſit Deus quod ipſe facturus fuerat, non quod homines, quia etſi faciant homines bona quae pertinent ad colendum Deum, ipſe facit vt illi faciant quae praecepit, non illi faciunt vt ipſe faciat quod promiſit: alioquin vt Dei promiſſa compleantur, non in Dei, ſed in hominum eſt poteſtate, & quod à Domino promiſſum eſt, ab ipſiredditur Abrahae. Idem que de ſpiritu & litera 18. Hoc Deus promittit quod ipſe facit: non enim ille promittit & alius facit, quod iam non eſt promittere, ſed praedicere: Vnde & 45. propoſitio ſententiarum Proſperi eſt excerpta. Et ſiquis adhuc non erubeſcat vlteriùs canillare, dicendo, In autoritatibus Scripturae praemiſsis, de meritis non eſſe promiſsionem ſed praedictionem, audiat Apoſtolum ad Rom. 9. dicentem, Non omnes qui ex Iſrael ſunt, hi ſunt Iſraelitae, neque qui ſemen ſunt Abrahae, omnes filij ſunt Abrahae, ſed in Iſaac vocabitur tibi ſemen, Gen. 21. id eſt, Non qui filij carnis, hi filij Dei, ſed qui filij ſunt promiſsionis, aeſtimantur in ſemine. Promiſsionis enim verbum hoc eſt, Secundum hoc tempus veniam, & erit Sarae filius, Gen. 18. Dicit que Auguſt. de ſpir. & lit. 18. Ipſa eſt promiſsio Abrahae qua ei dictum eſt, In Iſaac vocabitur tibi ſemen: Si ergo haec verba. In Iſaac vocabitur tibi ſemen, & erit Sarae filius, ſunt verba promiſſoria; cur non alia ſimilia ſimiliter que prolata? Ampliùs autem malorum operum vt tribulationum & perſecutionum eſt certus terminus praeſtitutus, quare & bonorum: non enim eſt minor cura Deo de bonis operibus quàm de malis. Vnde Pſalmo 79. Cibabis nos pane lachrymarum, & potum dabis nobis in lachrymis in menſura; & Pſalmo 103. Aſcendunt montes & deſcendunt campi in locum quem fundaſti eis, terminum poſuiſti quem non tranſgredientur, neque conuertentur operire terram. Vbi Auguſt. tract. 2. per montes & campos nequaquam diuerſos intelligit ſed eoſdem, ſcilicet poteſtates ſaeculares diuerſimodè ſe habentes. Vnde ſic dicit, Quamdiu aſcendunt montes & deſcendunt campi, ſaeuierunt & placati ſunt; cùm ſaeuierunt, montes erant, cùm placati ſunt campi facti ſunt: fundauit enim eis locum: quare non ſaeniunt modò? quare non inſaniunt? quare non dant operam ſi non poſſunt ſubuertere terram noſtram, certè contegere? quare non? Audi; Terminum poſuiſti quem non tranſgredientur, neque reuertentur tegere terram; terminum acceperunt debitum, quia tranſgredi non poſſunt impoſitum finem. Item Pſalmo 94. In manu eius ſunt omnes fines terrae, & altitudines montium ipſius ſunt: Super quod dicit Auguſtinus, Terrenae poteſtates aduerſatae ſunt Eccleſiae; Leges contra Eccleſiam promulgarunt, nomen Chriſtianum delere de terra conati ſunt. Tu fortè de tot tentatio nibus propter ſcandala mundi turbaris, ſed nec ipſa ſcandala tibi aliquid faciunt, quoniam menſuram à Domino acceperunt, quoniam ipſius eſt mare: Eſt enim mare mundus iſte, nec ſaeuire fluctus poſſunt, niſi vſque ad littus vbi ipſe terminum poſuit. Nulla ergo tentatio niſi acceperit menſuram à Domino, aliquid tibi tollit, aliquid corrigit, aliquid complanat, aliquid mundat. Et quinto de Ciuitate Dei 22. Haec, ſcilicet regna terrena Deus vnus & verus regit & gubernat vt placet, ſic etiam tempora ipſa bellorum, ſicut in eius arbitrio eſt iuſtoque iudicio & miſericordia, vel atterere vel conſolari genus hominum, vt alia citiùs alia tardius finiantur. Hoc idem beatus Iob dilucidè manifeſtat: Vnde 28. ſic ait; Ipſe, ſcilicet Deus, fines mundi intuetur, & omnia quae ſub coelo ſunt, reſpicit, qui fecit ventis pondus, & aquas appendit in menſura, quandò ponebat pluuijs legem, & viam procellis ſonantibus. Et infra 38. Circumdedi illud, ſcilicet mare, terminis meis, & poſui vectem, & oſtia, & dixi, vſque hunc venies, & non procedes amplius. Item quilibet Praedeſtinatus habebit gradum praemij, ſecundum gradum virtutum ſuarum, & maximè charitatis ſeu gratiae, quia quanto quis fuerit melior, tanto melius ſibi erit; Et ſecundum Philoſophum 2. Ethic. 6. Omnis virtus cuius fuerit virtus & id benè habens perficit. Et ſecundum Anguſtinum Enchirid. 95. Charitas quanto in quocun que maior eſt, tanto melior eſt in quo eſt; ſed omne augmentum verae virtutis, charitatis ſeu gratiae eſt à Deo agente illud & volente, & hoc non volutione noua ſed antiqua. Praedeſtinauit ergo Deus cuilibet certum gradum harum virtutum in via, & praemiorum in patria. Quòd autem Deus faciat augmentum virtutum in via, ex hoc probatur, quòd Deus facit augmenta bonorum operum ſicut ſuperius eſt probatum, ex quibus habitus ſemper augentur; vt patet per Philoſophum 2. Ethic. 2. vel ſi qui ſint habitus qui non augentur ex operibus, illi à ſolo Deo augentur. Item per ſecundum capitulum nulla cauſa creatura ſola poteſt ſeruare aliquam virtutem in eſſe, quare nec in aliquo certo gradu, quia hoc eſt idem vel maius. Item omnes pene rationes & autoritates probantes augmenta operum eſſe à Deo, probabunt ſimiliter augmenta virtutum eſſe ab eo, & ſpecialiter argumenta de petitione & gratiarum actione? Fideles enim petunt à Deo fideliter augmentum virtutum, quare & Eccleſia tota ſic orat, Da nobis quaeſumus Domine, fidei, ſpei, & charitatis augmentum. Vndè & Apoſtoli iam fideles dixerunt, Domine adauge nobis fidem. Luc. decimo ſeptimo, & Pater pueri infirmati, Credo Domine, adiuua incredulitatem meam. Marc. 9. Apoſtolus quoque 1. ad Theſſal. 3. Vos, inquit, multiplicet Dominus, & abundare faciat charitate etiam inuicem & in omnes, & multa ſimilia occurrunt ſaepius in Scripture. Item quis tam acharis & ingratus, vt pro augmento charitatis & gratiae Deo non referrat gratiam, cum pro augmento bonorum temporalium, hoc faceret prompto corde? Porrò & Apoſtolus 2. ad Theſſal. 1. ſic dicit, Gratias agere debemus Deo ſemper pro vobis, ſicut dignum eſt, quoniam ſupercreſcit fides veſtra, & abundat charitas vniuſcuiuſque veſtrum in alterum. Cum ergo augmentum virtutis petatur à Deo, & pro ipſo accepto agantur gratiae dignae Deo, certum eſt illud dari ab eo, ſicut ſuperius eſt argutum. Hunc quoque gradualem profectum virtutum & meritorum, certoſque terminos proſperitatum & aduerſitatum, ipſiuſque vitae humanae diuinitus conſtitutos, oſtendit beatus Iob dicens, Conſtituiſti terminos eius qui praeteriri non poterunt, Iob 14. Et infra 31. Per ſingulos gradus meos pronuntiabo illum. Super quorum primum beatus Gregorius 12. Moral. 1. Nulla, inquit, quae in hoc mundo hommibus fiunt abſque omnipotentis Dei occulto conſilio veniunt: Nam cuncta Deus ſecutura praeſciens ante ſaecula decernit, qualiter per ſaecula diſponantur. Statutum quippè iam homini eſt, vel quantum hunc mundi proſperitas ſequatur, vel quantum aduerſitas feriat, nè electos eius aut immoderata proſperitas eleuet, aut nimia aduerſitas grauet. Statutum quoque eſt, quantum in ipſa vita mortali temporaliter viuat. Benè ergo dicitur, Conſtituiſti terminos eius qui praeteriri non poterunt; quod tamen intelligi etiam iuxta ſpiritum valet, quia nonnunquam in virtutibus proficere conamur, & quaedam dona praecipimus, à quibuſdam verò repulſi, in imis iacemus: Nemo enim eſt qui tantum virtutis apprehendit quantum deſiderat, quia omnipotens Deus interiora diſcernens, ipſis ſpiritualibus prouectibus modum ponit, vt ex hoc bono quod apprehendere conatur, & non valet, in illis ſe non eleuet, quae valet. Super ſecundum verò 22. Mor. 18. & 19. pulchrè docet eandem ſententiā, ſicut 41. huius plenius recitatur. Qui & infra 20. oſtendit hoc idē per illud Mar 9. Credo Domine, adiuua incredulitatē meam; Et perillud Lu. 17. Auge nobis fidem; Et per authoritatē Eze. 47. quā moraliter exponendo ſic ait; Ipſa quoque ſapientia quae eſſe bonorum operum ſolet magiſtra, anhelanti menti per incrementa tribuitur, vt ad eam proculdubio magni moderaminis gradibus aſcendatur, quod benè Ezec. Propheta figurata narratione denunciat, qui de eo viro quē in excelſo monte viderat, narrat, dicens, Menſus eſt cubitos mille, & tranſduxit me per aquā vſ que ad talos, rurſum que menſus eſt mille, & tranſduxit me per aquam vſ que ad genua, & menſus eſt mille, & tranſduxit me per aquā vſ que ad renes, & menſus eſt mille, & tranſduxit me ad torrentem quem non potui pertranſire, quoniam intumuerunt aquae profundae torrentis, qui non poteſt tranſuadari: Quid namque millenario numero niū collati muneris plenitudo ſignificatur? Hic autem proceſſus Gregorij recitatur in Canone De poenitent. diſtinct. 2. Haec quae de charitate. Amplius autem charitas ſeu gratia eſt habitus, non naturaliter acquiſitus, nec naturaliter acquiribilis ab aliqua cauſa creatura, ſed ſupernaturaliter gratis infuſus à Deo, ſicut 35. capitulum & ſequentia docuerunt; Quare nec poteſt naturaliter augeri augmentari: Eſt enim eiuſdem naturae ſub quolibet eius gradu. Sicut ergo à ſolo Domino creatur, ſic & ab ipſo ſolummodò augmentatur. Vndè Pſalmiſta, Pſalm. 137. Deo dicit; Multiplicabis in anima mea virtutem: dicitque Apoſtolus, 2. ad Cor. 3. Transformamur de claritate ad claritatem à Domini Spiritu; & ad Rom. 12. V. nicui que ſicut diuiſit Deus menſuram fidei. Super quod dicit Gloſſa quae aſcribitur Auguſtino, quam ſcilicet fidem, Deus menſuratê diuiſit. Nam & fidem menſuratè partitur vnicuique. Qui & ſuper illud Pſalmi 118. Legem pone mihi, Domine, &c. Sermone 11. Cur, inquir, iſte adhuc poſcit ſibi legem poni, quae vtique ſi non ei poſita fuiſſet, non viam mandatorum Dei in cordis latitudine, id eſt, charitate, legis plenitudine cucurriſſet? Sed quia proficiens loqu • tur, & Dei donum nouit eſſe quod proficit, quid aliud petit, cùm ſibi legem poni petit, niſi vt in ea magis magiſque proficiat? Denique addidit; Et exquiram eam ſemper: Quid enim exquirit quod habet, niſi quia & habet agendo, & exquirit proficiendo? Sed quid eſt ſemper? An ſemper dictum eſt quamdiu hic viuitur, quia tamdiu proficitur? Et infra, eodem, ſuper illud eiuſdem Pſalmi; Da mihi intellectum, vt diſcam mandata tua, Sermone decimo octauo, ſic dicit; Proficit noſter intellectus ad intelligenda quae credat, & fides proficit ad credenda quae intelligat, & eadem ipſa vt magis magiſque intelligantur in ipſo intellectu proficit mens: ſed hoc non fit proprijs tanquam naturalibus viribus, ſed Deo adiuuante atque donante, ſicut medicina fit, non natura vt vitiatus oculus vim cernendi recipiat. Qui ergo dicit Deo, Da mihi intellectum vt diſcam mandata tua, non omni modo expers eius eſt velut pecus, nec ita quamuis homo vt in eorum numero deputandus ſit, qui ambulant in vanitate mentis ſuae obſcurati intelligentia, alienati à vita Dei: Nam ſi talis eſſet, nec hoc diceret. Non autem parui intellectus eſt noſſe à quo poſcendus eſt intellectus, & cogitandum eſt, quanto ſint altius intelligenda diuina mandata, quando ad ea diſcenda ſibi adhuc dari intellectum petit, qui iam ſic intelligit, & qui eloquia Dei ſe cuſtodiſſe ante iam dixit. Item primo ad Corinthios, duodecimo; Diuiſiones gratiarum ſunt, idem autem ſpiritus, & diuiſiones miniſtrationum ſunt, idem autem Dominus, & diuiſiones operationum ſunt, idem verò Deus qui operator omnia in omnibus; vnicuique aurem datur manifeſtatio ſpiritus ad vtilitatem; alij quidem per ſpiritum datur ſermo ſapientiae, alij autem ſermo ſcientiae, alteri fides, alij gratia ſanitatum, alij operatio virtutum, alij prophetia, alij diſcretio ſpirituum, alij genera linguarum, alij interpretatio ſermonum: haec autem omnia operatur vnus atque idem ſpiritus diuidens ſingulis prout vult. Hic autem oſtendit Apoſtolus manifeſtè tam habitus virtutum, quàm actus diuidi ſingulis ſecundum Sancti Spiritus voluntatem, & ab vno Deo, qui omnia in omnibus operatur. Vnde conſtat tam eorum initia, quàm augmenta eſſe ſimiliter diſtributa. Hoc planè teſtatur Auguſt. De praedeſt. Sanct. 13. ita dicens; Cùm dicitur, inquiunt, ſcilicet Pelagiani; Si credideris ſaluus eris, vnum horum exigitur, alterum offertur; quod exigitur in hominum, quod offertur in Dei eſt poteſtate. Cur non vtrumque in Dei, & quod iubet, & quod offertur? Rogatur enim vt det quod iubet; Rogant credentes vt ſibi fides augeatur, rogant pro non credentibus, vt eis donetur fides; & in ſuis ergo incrementis, & in ſuis initijs Dei donum eſt fides. Sic autem dicitur; ſi credideris ſaluus eris quēadmodum dicitur, Si Spiritu facta carnis mortificaueritis, viuetis: nam & hic ex duobus vnum exigitur, alterum offertur; Si Spiritu, inquit, facta carnis mortificaueritis, viuetis. Vt ergo ſpiritu facta carnis mortificemus exigitur, vt autem viuamus offertur. Vnde igitur placet, vt facta carnis mortificare non donum Dei eſſe dicamus, neque id donum Dei eſſe fateamur, quoniam exigi audimus à nobis, praemio vitae ſi hoc fecerimus, oblato? Abſit vt hoc placeat participibus, defenſoribus gratiae; Pelagianorum eſt iſte error damnabilis, quorum mox Apoſtolus ora obſtruxit, adiungens; Quotquot enim Spiritu Dei aguntur hi filij ſunt Dei, ne facta mortificare nos carnis, non per Dei, ſed per noſtrum ſpiritum crederemus: de quo Dei Spiritu & ibi loquebatur, vbi ait; Omnia autem haec operatur vnus atque idem ſpiritus diuidens propria vnicui que pro vt vult, inter quae nominauit & fidem. Eſt ergo error Pelagianorum damnabilis participare fidem aut gratiam, ſcilicet eius initium & augmentum, vnum ſcilicet dando Deo, alterum verò nobis, totum enim eſt totaliter dandum Deo, ſicut patet per cundem, ſupra, eiuſdem tertio ſic dicentem; Si fidem noſtram operatur Deus miro modo agens in cordibus noſtris, vt credamus, nunquid metuendum eſt ne totum facere non poſsit, & ideo ſibi homo primas eius vendicat partes, vt nouiſsimas ab illo accipere mereatur? Videte ſi aliud agitur iſto modo, niſi vt gratia Dei ſecundum merita noſtra detur quolibet modo, ac ſic gratia iam non ſit gratia. Redditur namque hoc pacto debita non donatur gratis: Debetur enim credenti vt à Domino fides eius augeatur, & ſit merces fidei captae fides aucta. Et infra eodem; Componit homo cum Deo, vt partē fidei ſibi vendicet, at que illi partem relinquat, & quod eſt elatius, primam tollit ipſe, ſequentem dat illi, & in eo quod dicit eſſe amborum, priorem ſe facit, poſteriorem Deum; ex quo patet quod fides augetur à Deo, & quod elationis eſt, quod homo partem fidei ſibi tribuat, partem Deo. Totum igitur bonum noſtrum totaliter demus Deo, dicente Auguſtino de bono perſeuerantiae 9. Tutiores viuimus ſi totum Deo damus, non autem nos illi ex parte, & nobis ex parte committimus. Item iſte fuit error Caſsiani Pelagiani. Ipſe enim vt recitat ſanctus Proſper in libro pro praedicatoribus gratiae Dei contra Caſsianum 25. in ſecunda ſua definitione ſic dixit; Adeſt, igitur inſeparabiliter nobis diuina protectio, tantaque eſt erga creaturam ſuam pietas creatoris, vt non ſolum comitetur eam, ſed etiam praecedat iugiter prouidentia, quam expertus Propheta, confitetur dicens; Deus meus, Miſericordia eius me praeueniet; qui tamen in nobis ortum quendam bonae voluntatis inſpexerit, illuminat eam atque confortat, & incitat ad ſalutem, incrementa tribuens ei quam ipſe plantauit, vel noſtro conatu viderit emerſiſſe, contra quem Proſper immediatè ſubiungit; Iam in hoc à praemiſſa definitione diſceditur, & quod totum gratiae datum fuerat, ex parte nunc in libero arbitrio deputatur. Item error Pelagianus dedit nobis fidei noſtrae principium, & Deo totum augmentum, vt patet de praedeſtinatione Sanctorum 2. & 3. Iſte error dat Deo principium & nobis totum augmentum; Tantum ergo diſtat hic ab alio, quantum conuertens à conuerſa; Imò iſte videtur deterior quàm ſit ille. Ille namque tribuit homini partem fidei priorem ſed peiorem, ſcilicet minus bonam, poſteriorem autem ſed meliorem dat Deo; iſte verò è contra partem meliorem tribuit homini, & peiorem dat Deo. Item ſi augmentum gratiae eſſet homini tribuendum, hoc eſſet propter meritum hominis, quia ſcilicet meritum voluntatis humanae praecederet, augmētum gratiae ſequeretur, quod eſt contra Auguſtinū ſcribentem ad Bonifacium Papam, contra Pelagianos, vt recitat Lumbardus 2. ſent. diſt. 26. in haec verba; Ipſa gratia meretur augeri, vt aucta mereatur & perfici, voluntate comitante non ducente, pediſſequa non praeuia; cui & concordat capitulum quadrageſimum primum probans gratiam in agendo praecedere voluntatem humanam. Capitulum quoque trigeſimum nonum probat nullum mereri augmentum gratiae de condigno, imò quod ipſum augmentum gratiae gratis datur, quare & gratis praedeſtinabatur ab eo, ſicut ſaepius eſt argutum. Hoc inſuper teſtatur Apoſt. ad Col. 2. ſic dicens, Nemo vos ſeducat,velut volens in humilitate & religione Angelorum quae non vidit, ambulans fruſtra inflatus ſenſu carnis ſuae, & non tenens caput ex quo totum corpus per nexus & coniūctiones ſubminiſtratum & conſtructum creſcit in augmentū Dei. Super quod Gloſſa, Caput, id eſt, Chriſtum, ex quo, id eſt de cuius plenitudine, accipiendo, totū corpus, id eſt Eccleſia per nexus charitatis & coniunctiones fidei & ſpei & operum, in quibus fideles coniuncti ſunt & ſimiles, ſubminiſtratum & conſtructum creſcit in augmentum Dei, id eſt, quantum Deus prouidit: Augmentum ergo virtutum & operum eſt prouiſum & praedeſtinatum à Deo ſub quolibet eius gradu, quare & praedeſtinato cuilibet praedeſtinatus eſt beatitudinis certus gradus. Haec enim ſibi inuicem mutuò correſpondent, quòd & penè per omnia poteſt oſtendi per quae de gradu operum & virtutum ſuperiùs eſt oſtenſum. Ampliùs autem ſpecialiter ad hoc idem, diuerſitas manſionum in domo Patris coeleſtis, non minùs eſt ad perfectionem & ornatum ciuitatis Dei glorioſae, quàm numerus ciuium; ſed hic eſt praedeſtinatus à Deo, ergo & illa. Hunc autem numerum non ſolum aſſerit, ſed & probat venerabilis Anſelmus 1. Cur Deus homo 16. In hunc modum; Rationalem naturam quae Dei contemplatione beata vel eſt, vel futura eſt in quodam rationabili & perfecto numero praeſcitam eſſe à Deo, ita vt nec maiorem nec minorem illum eſſe deceat; non eſt dubitandum. Aut enim neſcit Deus in quo numero melius deceat eam conſtitui, quod falſum eſt, aut ſi ſcit in eo illam conſtituet, & haec eadem ratio procedit ſimiliter de gradibus praemiorum. Dicitque Auguſtinus 3. de libeto arbitrio 18. Si omnes peccaſſent Angeli nullam inopiam facerent ad regendum imperium ſuum creatori Angelorum: Non enim vel bonitas eius quaſi aliquo taedio, vel omnipotentia difficultate deficeret ad creandos alios quos in eis ſedibus collocaret, quas peccando alij deſeruiſſent, aut creatura ſpiritalis quantilibet numeri pro ſuis meritis damnaretur, anguſtare poſſet ordinem, qui conuenienter & decenter excipit quoſcunque damnatos. Si ergo in ſedibus peccantium ſint alij collocandi, certus videtur numerus praetaxatus, & ſi ſit certus ordo qui conuenienter & decenter excipiat quoſcun que damnatos, multo magis videtur eſſe ſimiliter de ſaluatis. Idem Ench. 21. Superna Ieruſalem mater noſtra ciuitas Dei nulla ciuium ſuorum numeroſitate fraudabitur, aut etiam vberiori copia fortaſſe regnabit. Neque enim numerum aut ſanctorum hominum, aut immundorum daemonum nouimus in quorum locum ſuccedentes filij ſanctae matris Eccleſiae, quae ſterilis apparebat in terris, in ea pace, de qua illi ceciderant, ſine vllo temporis termino permanebunt: Sed illorum ciuium numerus, ſiue qui eſt, ſiue qui futurus eſt, in contemplatione eſt eius artificis qui vocat ea quae non ſunt tanquam ea quae ſunt, ac in menſura, & numero, & pondere cuncta diſponit. Idemque de correptione & gratia 61. Praedeſtinatorum ita certus eſt numerus, vt non addatur eis quiſqum nec minuatur ab eis, quod probat per duas autoritates Scripturae: Prima eſt Mat. 3. Facite, inquit Iohannes Baptiſta, fructum dignum poenitentiae, & nolite dicere apud voſmetipſos, Patrem habemus Abraham; potens eſt edim Deus de lapidibus iſtis ſuſcipere filios Abrahae, vt oſtendat ſic eſſe iſtos amputandos, ſi non fecerint fructum, vt non deſit numerus qui promiſsus eſt Abrahae: Tamen apertius in Apocalypſi dicitur, Tene quod habes ne alius accipiat coronam tuam: & eſt Apoc. 3. Si enim alius non eſt accepturus niſi iſte perdiderit, certus eſt numerus electorum, id eſt, non poteſt augeri vel minui, ſicut exponit Lumbardus 1. ſentent. diſtin. 40. ſicut & videtur rationabilis intellectus. Cui ſatis conſonat illud Iob 34. Conteret multos & innumerabiles, & ſtare faciet alios pro eis. Super quod Gregorius 25. moral. 9. dicit, Notandum, quia dum alijs cadentibus, ad ſtandum alij ſolidari perhibentur, electorum numerus certus ac definitus oſtenditur. Vnde etiam Philadelphiae Eccleſiae per Angelum dicitur, Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam. Adhuc autem iuxta praemiſſa diuerſitas graduum manſionum in coelo, non minùs ad diuinam prouidentiam & praedeſtinationem pertinere dignoſcitur, quàm nomina ciuium coeleſtium futurorum: ſed nomina propria omnium electorum ſub diuina prouidentia & praedeſtinatione certiſsimè continentur. Dicit enim Propheta de Deo, qui numerat multitudinem ſtellarum, & omnibus eis nomina vocat Pſalmo 146. Per ſtellas autem Auguſtinus & omnes Doctores electos & praedeſtinatos intelligunt. Nonne & iſtud congruè figuratur in illo praecepto Dominico, Tollite ſummam vniuerſae congregationis filiorum Iſrael, per congregationes & domos ſuas, & nomina ſingulorum? Numer. 1. Nonne & veritas ipſa dicit, Gaudete quia nomina veſtra ſcripta ſunt in coelis, Luc. 10. & Iohan. 10. proprias oues vocat nominatim? Super quod Auguſtinus ſermone 45. Habet enim nomina eorum ſcripta in libro vitae. Hinc dicit Apoſtolus, Nouit Dominus qui ſunt eius. Amplius autem diuerſitas graduum coeleſtium manſionum coeleſtis Eccleſiae pulchritudinem conficit & ornatum, ſicut ſonorum diuerſitas melodiam perficit dulciorem, & colorum varietas picturam efficit pulchriorem, ſicut nullus ignorat: Vnde ſicuti & teſtantur Philoſophica & Theologica de contrarijs & diuerſis praemiſſa 34. primi. Quare & Alacen. 2. perſpectiuae ſuae, capitulo de pulchritudine, Diuerſitas, inquit, facit pulchritudinem, quoniam figurae membrorum animalis ſunt diuerſarum partium, & non ſunt pulchrae niſi propter diuerſitatem partium; quoniam ſi naſus totus eſſet aequalis groſsitudinis, eſſet in fine turpitudinis; & pulchritudo eius non eſt propter diuerſitatem duorum extremorum eius, & eius pyramidalitatem, & ſimiliter pulchritudo ſuperciliorum non eſt niſi quando extrema eorum fuerint ſubtiliora reſiduis anterioribus, & ſimiliter omnia membra animalis quando intuentur, inuenitur quòd pulchritudo eorum non niſi ex diuerſitate figurarum partium eorum, & ſimiliter Scripturae, quoniam ſi partes omnes Scripturae eſſent aequalis groſsitudinis, non apparerent pulchrae, quoniam extrema literarum non apparent pulchra, niſi quando fuerint ſubtiliora reſiduo, quoniam etſi extrema literarum, & media earum, & continuatio earum eſſent vniuſmodi ſpiſsitudinis, eſſet Scriptura in fine turpitudinis: diuerſitas ergo facit pulchritudinem. Cur etiam aliter praeciperet Deus cortinas tabernaculi fieri variatas, & velum pulchra varietate contextum? cur aliter ex varietate veſtitus laudaret Propheta reginam coeleſtem, triumphantem Eccleſiam, ſponſam Chriſti, non habentem maculam, neque rugam, dicendo, Aſtitit Regina à dextris tuis in veſtitu deaurato, circumamicta varietate? & quis pulchritudinis huius autor, niſi totius pulchritudinis pulcherrimus autor Deus, & non voluntate mutabili & nouella, ſed immutabili & aeterna, ſicut praehabita perſpicuè docuerunt?

COROLLARIVM. Corollarium, quòd omnes gradus gratiarum, meritorum, prosperitatum, aduerſitatum, gloriae ſiue paenae, in praeſenti & in futuro ſimiliter ſunt praedeſtinati à Deo aeternaliter & diſtinctè.

EX his autem perſpicitur euidenter, quòd omnes gradus & ſinguli gratiarum, meritorum, proſperitatum, aduerſitatum, gloriae, ſiue poenae, in praeſenti & in futuro ſimiliter ſunt praedeſtinati à Deo aeternaliter & diſtinctè. Iſtud totum Corollarium tam patenter conſequitur ex praemiſsis, quòd probationis auxilio nuſquam eget.

CAP. XLVII. Obijcit, & reſpondet.

OBijciunt autem Pelagiani contra praemiſſa de Praedeſtinatione & Reprobatione, conantes ipſas vel omnino deſtruere, vel ſaltem oſtendere ipſas eſſe ſecundum merita perſonarum. Deus, inquiunt, irrationabiliter nihil agit; & non eſt aliqua ratio quare Praedeſtinet aut reprobet potius vnum quam alium. Praedeſtinat ergo vel reprobat omnem vel nullum; Et non omnem, ſicut omnes dicunt concorditer, ergo nullum. Vel ſi ſit aliqua ratio quare Praedeſtinat vel reprobat hunc non illum, illa non poteſt fundari niſi in meritis, & differentia meritorum. Quare & Ioachim Abbas de Flore, de praeſcientia Dei & Praedeſtinatione electorum, dialogizando inter Benedictum quaerentem & ipſum reſpondentem, aſſignat duplicem rationem & cauſam Electionis, Praedeſtinationis, & miſerecordiae Dei, quarum prima eſt aptitudo ad miſericordiam, ſalutem, & bonum; ſecunda, actio ipſa bona; contrariorum verò contrarias cauſas ponit & contrarias rationes. Item dedit eis poteſtatem filios Dei fieri Iohan. 1. quòd ergo homines ſecundum Praedeſtinationem & gratiam filij Dei fiant eſt in eorum libera poteſtate, & non niſi per merita Deo grata. Huic & concordat Propheta Pſal. 68. vbi recitatis peccatis quorundam ſubiungit; Deleantut de libro viuentium, & cum iuſtis non ſcribantur. Et illud Apocalypſ. 3. Tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam, quam ſcilicet Deus ſuis electoribus repromiſit. Item ſi Adam non peccaſſet, nullus fuiſſet reprobatus, ſed quilibet praedeſtinatus; vtrum que ergo iſtorum eſt propter meritum correſpondens. Item iniquum & crudele eſſet, hominem vel Angelum nocere alteri ſine culpa aliqua praecedente, nec hoc poſſet facere ſine culpa; quanto magis ergò Deum iuſtiſsimum & pijſsimum hoc non decet? quare nec decet quod aliquem reprobet, & ad id ignem aeternum praedeſtinet, niſi propter culpam aliquam praecedentem. Verum prima iſtorum irrationabilis ratio, per praemiſſa, 21o. & 35o. & capitulis ſequentibus lucidè poteſt ſolui. Quod autem ad confirmationem adducitur de Ioachim, licet fuerit magnus Doctor, autoritatem magnam non habet; ſicut in materia de trinitate fuit Arrianus, vt patet in libello quem edidit contra Petrum Lumbardum De Trinitate, ſeu de eſſentia Trinitatis, & per Innocentium tertium, & Concilium generale, ſicut recitatur, Extra de ſumma Trin. & fid. Catholica, Damnamus: ſic in iſta materia fuit Pelagianus, ponendo cauſam originalem Praedeſtinationis & Reprobationis, non ex parte Dei Praedeſtinantis & Reprobantis, ſed ex parte Praedeſtinatorum & Reprobatorum, aptitudinem ſcilicet atque actum, ſicut ſuperius recitatur. Laborat tamen vt periculoſum pelagus Pelagianorum declinet, dicendo, cauſam Electionis & Reprobationis diuinae eſſe aptitudinem ad miſeric • • am, vel ad iram, non autem ad opera neque actus. Et Benedicto quaerenti, quaenam ſit illa aptitudo ad bonum vel ad malum, ſi non ſit opera bona vel mala, vt dicit Apoſtolus de Iacob, & Eſau, reſpondet, quòd non eſt opus, ſed receptaculum gratiae vel irae, ex quarum prima, bona; ex ſecunda, mala opera oriuntur. Et infra, dum hos vel illos Deus eligeret, non quaeſiuit in eis iuſtitiam, quam ipſe erat daturus, ſed ſolam materiam humilitatis, & miſerabilitatis, id eſt, vt eſſent apti ad miſericordiam. Verum quia nimis propè ripam pelagi Pelagiani acceſſit, praecipitium paſſus, ipſius voragine eſt abſorptus, vt etiam diceret cauſam Praedeſtinationis & Reprobationis eſſe merita perſonarum. Et vt diffuſum eius proceſſum ſuccinctè recolligam, vult quòd cauſa Praedeſtinationis ſit humilitas, Reprobationis, ſuperbia. Dicit enim, Abiectio & miſeria eſt propriè cauſa diuinae electionis. Vndè Apoſtolus, Videte, Fratres, vocationem veſtram, quia non multi ſapientes ſecundum carnem, ſed quae ſtulta ſunt mundi elegit Deus. Et infra liquet luce clarius, quòd non pro iuſtitia aſſumatur aliquis à Deo, ſed pro miſeria, non pro operibus, ſed pro exilitate, non pro fortitudine ſed pro infirmitate, non pro ſapientia, ſed pro ſtultitia, non pro nobilitate, ſed pro ignobilitate; ſicut Phariſaeus ille repulſus eſt pro iuſtitia ſua, publicanus verò aſſumptus pro ſuis peccatis, non quia iniuſtitiam ama • Deus, & odit innocentiae puritatem, ſed quia repellit ſuperbientem de iuſtitia, parcit autem humilibus poenitentibus de peccatis. Et infra, Electionis cauſa eſt abiectio & afflictio, non quia iſta ſimpliciter placent Deo, ſed quia pariunt humilitatem quam ſolam requirit Deus virrutem in Angelis & in hominibus. Et infra, Quia praeſciuit Dominus populum Iudaicum futurum ſuperbum, odiuit & repulit eum. Ex quibus & euidenter apparet quòd ſit contrarius ſibi ipſi. Quomodo etiam ſtare poteſt quòd aptitudo, praedeſtinationis vel reprobationis ſit cauſa, cùm aequè aptorum vnus aliquoties aſſumatur, & alius relinquatur, imo & aliquando aſſumitur minus aptus, & relinquitur magis aptus? Quomodo etiam eſt abiecto & miſeria cauſa praedeſtinationis diuinae, cùm multi, vt timeo, hic abiecti, miſeri, & mendici finaliter reprobentur, multi etiam hic ſemper nobiles, foelices, & diuites praedeſtinentur ad vitam? In ſanctis etiam Angelis praedeſtinatis, & finaliter confirmatis nunquam fuit abiectio, neque miſeria qualiſcunque, quia nec culpae, nec poenae, quae inſuper abiectio vel miſeria fuit cauſa, quare Chriſtus praedeſtinatus eſt Dei Filius in virtute, ad Rom. 1. quod & poſſet multis rationibus alijs reprobari. Sed quia non multi adhaerent, ſufficiant iſta pauca. Cum autem allegant Iohannem dicentem; Dedit eis poteſtatem filios Dei fieri, videtur eos velle aſtruere aliquos fieri ſeu poſſe fieri nouiter filios Dei ſecundum praedeſtinationem, vt ſcilicet de non praedeſtinatis, quare & de reprobatis fiant nouiter & temporaliter praedeſtinati, & deſinant ſimiliter eſſe reprobati, contra prius oſtenſa 23. & 45. huius, quod & contradictionem euidenter includit, ſicut ex eiſdem locis poteſt perſpicuè demonſtrari. Dictum quoque Iohannis magis videtur probare contrarium: Non enim dicit; Dedit eis poteſtatem filios Dei ſe facere, ſed filios Dei fieri. Sed à quo? nunquid ex ſeipſis, nunquid ex propria voluntate? quis vnquam ſe gignit? quis vnquam naſcitur ex ſeipſo? quis filius Diaboli poteſt ſe gignere, & parere filium Dei? Audi quod ſequitur; Neque, inquit, ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, ſed ex Deo nati ſunt. Non ergo ipſi ſe ipſos, ſed Deus filios Dei facit. Quare & Philoſophus 5. Metaph. 17. & 9. Metaph. 2. oſtendit, quòd duplex eſt poteſtas, & potentia, actiua ſcilicet & paſsiua: Tale eſt ergo quod hic dicitur; Dedit eis poteſtatem filios Dei fieri, quale eſt illud quod dicitur ad Rom. 8. quicunque Spiritu Dei aguntur, hi filij Dei ſunt: Dedit ergo Deus hominibus poteſtatem filios Dei fieri, ſcilicet animam rationalem & liberum arbitrium liberè & voluntariè receptiuum gratiae in praeſenti, & gloriae in futuro, vt ſic tam hic quàm ibi filij Dei fiant, vt tamen in praeſenti cùm facti ſint filij Dei per fidem & gratiam praeuiam in filios Dei adoptantem, liberè faciant grata opera filiorum, vt ſic grati filij liberè perſeuerent, in tantum quòd nihil poteſt iſtam filiationem eis eripere niſi velint. Quare & dicit ibi Chryſoſtomus, ſicut allegatur in Gloſſa, dixit; Dedit eis poteſtatem filios Dei fieri, oſtendens quòd multo opus ſtudio, vt eam, quae in baptiſmo adoptionis formata eſt, imaginem incontaminatam ſemper cuſtodiamus, ſimul autem & oſtendens quoniam poteſtatem hanc nullus nobis vel auferre poterit, niſi nos ipſi auferamus; ſimul etiam oſtendere vult, quoniam haec gratia aduenit volentibus & ſtudentibus. Etenim in poteſtate eſt liberi arbitrij, & gratiae, operatione filios Dei fieri. Et Auguſtinus homil. 3. ſuper Iohannem; Quare, inquit, naſcuntur omnes in peccato? quia nemo natus eſt praeter Adam; vt autem naſcerentur ex Adam, neceſsitatis fuit ex damnatione, naſci per Chriſtum voluntatis eſt & gratiae; non coguntur homines naſci per Chriſtum; non quia voluerunt, nati ſunt ex Adam, omnes tamen qui ex Adam, cum peccato peccatores; omnes, qui per Chriſtum iuſtificati & luſti, non in ſe, ſed in illo. Nec etiam dicendo; Dedit eis poteſtatem filios Dei fieri, ab illa factione Deum excludit, & hominem ſolum includit; ne que ſi factio illa ſit amborum communis, hominem ibi praeponit, & Deum poſtponit ordine naturali. Quare & dicit; Dedit eis poteſtatem filios Dei fieri, non ſe facere: Et iterum; Neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, ſed ex Deo nati ſunt, qui huius diuinae generationis principium eſt & autor. Quare & Beda, ſicut allegatur in Gloſſa; Carnalis, inquit,Beda. ſingulorum generatio à complexu coniugij duxit originem, at verò ſpiritualis Spiritus Sancti gratia miniſtratur. Et Chryſoſtomus; Haec autem narrat Euangeliſta, vt vilitatem & humilitatem prioris partus, qui eſt per ſanguinem & voluntatem carnis addiſcentes,Chryſoſtomus. & altitudinem ſecundi, qui per gratiam & nobilitatem eſt, cognoſcentes, magnam quandam hic ſuſcipiamus intelligentiam, & dignam dono ipſius qui genuit, & multum poſt haec, ſtudium demonſtremus. Dicitque Auguſtinus homilia tertia ſuper Iohannem; Quotquot receperunt eum, dedit eis poteſtatem filios Dei fieri, ſi filij fiunt, naſcuntur, ſi naſcuntur, quomodo naſcuntur,Augustinus. non ex carne, non ex ſanguinibus, non ex voluntate carnis, non ex voluntate viri, ſed ex Deo nati ſunt. Gaudeant ergo quòd ex Deo nati ſint, praeſumant ſe pertinere ad Deum, accipiant documentum quia ex Deo nati ſunt; Et Verbum caro factum eſt, & habitauit in nobis. Si Verbum non erubuit naſci de homine, homines erubeſcent naſci de Deo? Neque dicendo; Dedit eis poteſtatē filios Dei fieri, dicit, quòd dedit eis poteſtatē filios Dei fieri per praecedentia opera meritorū, ſicut Pelag. ſomniat. Abſit quòd Euangeliſta ſuo Domino contradicat, quia ipſomet recitante infra 6. ſic ait; Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater, qui miſit me, traxerit illū: &, Nemo poteſt venire ad me, niſi fuerit ei datū à Patre meo. Abſit etiā quod ſibi ipſi in tam breui ſerie contradicat: cito nam que poſt haec verba eius ſuperiùs recitata, dicit quòd verbū fuit plenum gratiae & veritatis, & addit, Et de plenitudine eius nos omnes accepimus, & gratiam pro gratia. Accepimus, inquam, primò gratiam ſcilicet gratis datam & veritatem, quia gratiam ante promiſſam, & ſic gratiam pro gratia, gratiam ſcilicet gratis datam pro grata promiſsione gratuitae gratiae propheticè priùs facta, vel accepimus in ſpe certa ſecundò gratiam beatitudinis in futuro, pro gratia in re, & gratis operibus in praeſenti. Quare & Auguſtinus homilia 3a. ſuper Ioannem, ſic ſcribit, non ait, Et de plenitudine eius nos omnes accepimus, gratiam pro gratia; ſed ſic ait; Et de plenitudine eius nos omnes accepimus, & gratiam pro gratia, vbi neſcio quid nos voluerit intelligere de plenitudine eius accepiſſe, & inſuper gratiam pro gratia: Accepimus enim de plenitudine eius primò gratiam, & rurſum accepimus gratiam pro gratia; quam gratiam primò accepimus? Fidem; In fide ambulantes in gratia ambulamus. Vnde enim meruimus hoc? quibus noſtris praecedentibus meritis? gratia tibi data eſt, non merces reddita. Vnde vocatur gratia quia gratis datur: Non enim praecedentibus meritis emiſti quod accepiſti. Hanc ergo accepit gratiam primam peccator, vt eius peccata dimitterentur; quid meruit, interroget iuſtitiam, inueniet poenam; interroget miſericordiam, inueniet gratiam. Sed hoc & promiſerat Deus per Prophetas: Itaque cùm venit date quod promiſerat, non ſolum gratiam dedit, ſed & veritatem. Quomodo exhibita eſt veritas? quia factum eſt quod promiſſum eſt: quid eſt ergo gratiam pro gratia? Fide promeremur Deum, accipis praemium immortalitatem & vitam aeternam, & illa gratia eſt, Nam pro quo merito accipis vitam aeternam? pro gratia. Dona ſua coronat Deus, non merita tua. Poteſt quoque multum congruè intelligi & exponi ad literam, de his qui facti ſunt actualiter filij Dei per fidem & gratiam in praeſenti, quod dedit eis poteſtatem, ſcilicet gratiam liberum arbitrium adiuuantem, filios Dei fieri in futuro, in regno coelorum. Quare & praemittit, Quotquot autem receperunt eum, ſcilicet per fidem formatam, in eum credendo,Theophilus. dedit eis, &c. Quare & Theophilus, ſicut allegatur in gloſſa, Quia, inquit, in reſurrectione filiationem perfectiſsimam conſequemur, ſecundum quod Apoſtolus dicit, adoptionem filiorum Dei expectantes, redemptionem corporis noſtri, dedit poteſtatem filios Dei fieri, id eſt, hanc gratiam in futura gratia conſequendi. Cùm verò obijciant illud Pſal. Deleantur de libro viuentium, ſi intelligant ſecundum ſuperficiem literalem, hunc concedere, quod praedeſtinatio & reprobatio eſt temporalis; ita ſcilicet quod aliquis priùs fuit praedeſtinatus, & non reprobatus, & nunc non eſt praedeſtinatus ſed reprobatus; Si enim quis temporaliter deleatur de libro viuentium, tunc eſt ita contra prius oſtenſa. Quare oportet quòd habeat alium intellectum. Poteſt ergo intelligi de deletione ſecundum praeſentem iuſtitiam, ſecundū diſtinctionem 25o, praemiſſam; vel deleantur, id eſt deleti, hoc eſt non ſcripti habeantur, ſeu oſtendantur, ſecundum quod ſubditur, Et cum iuſtis non ſcribantur. Vel etiam deleantur ſecundum propriam ſpem illorum, ſicut & Deus dicitur poenitere, ſicut ſeptimum recitauit. Quare & Auguſt. ſuper illum Pſal. tractatu 2o. Fratres, inquit, non ſic accipere debemus, quoniam quenquam Deus ſcribit in libro vitae & delet eum. Si homo dixit, quod ſcripſi, ſcripſi, de titulo vbi ſcriptum erat Rex Iudaeorum, Deus quenquam ſcribit & delet? Praeſcius eſt, praedeſtinauit omnes, ante conſtitutionem mundi, regnaturos cum filio ſuo in vitam aeternam, hos conſcripſit, ipſos continet liber vitae: Quomodo ergo inde delentur, vbi nunquam ſcripti ſunt? hoc dictum eſt ſecundum ſpem ipſorum, quia ipſi ſe ſcriptos putabant. Quid eſt deleantur de libro vitae? & ipſis conſtet non [illos] ibi eſſe. Sic ergo illi qui ſe ſperabant tanquam merito iuſtitiae ſuae in libro Dei ſcriptos cùm perducta fuerit eorum damnatio, etiam ad agnitionē cognitionem eorum, delebuntur de libro viuentium, id eſt non ibi ſe eſſe cognoſcent. Nam verſus qui ſequitur, exponit quod dictum eſt, Et cum iuſtis non ſcribantur: Dixi ergo, deleantur ſecundum ſpem ipſorum, ſecundum autem aequitatem tuam quid dico? non ſcribantur. Intelligentes illud Apocalypſis ad literam,Allegātes Tene quod habes, ne alius, vel vt nemo accipiat coronam tuam, habent ſimiliter dicere, aliquem poſſe temporaliter & nouiter coronam praedeſtinationis amittere, & alium admittere, & ita conſequenter hunc deſinere temporaliter & nouiter eſſe praedeſtinatum, & incipere eſſe reprobatum, & illum è contra; quod praecedentia non permittunt. Nec Ioannes, imò nec ſpiritus in Ioanne dicit aut innuit quenquam per ſe & proprijs viribus, ſine Dei auxilio tenere aut poſſe tenere ſuam coronam, in bona ſcilicet vita & bonis operibus perſeuerare vſque in finem; aut quenquam poſſe per ſe & viribus ſuis tantum ſine Deo ſpecialiter operante, accipere coronam praedeſtinationis aut gratiae in praeſenti vel gloriae in futuro, ſicut 2um. 9um. & 35um. & ſequentia cum 45o. probant. Hoc idem & verba fideliſsima eiuſdem loci fideliſsimè conteſtantur. Haec dicit ſanctus & verus qui habet clauem Dauidis, qui aperit & nemo claudit, qui claudit & nemo aperit: Ecce dedi coram te oſtium apertum, quod nemo poteſt claudere, quia modicam habes virtutem, & ſeruaſti verbum meum, & ego ſeruabo te ab hora tentationis. Ecce venio citò; Tene quod habes &c. vbi patenter docetur, quòd perſeuerantia in bono eſt primò ex conſeruatione diuina, ſecundò ex cooperatione humana; quanto magis inchoatio & adeptio bonae vitae non eſt homini à ſe ſolo. Cùm ergo dicitur, Tene quod habes, &c. praeuenitur & excitatur bonus, vt in bono finaliter perſeueret: Sic enim fortaſsis erat praedeſtinatus, vt per talem exhortationem Dei vel hominis perſeueraret finaliter & coronam acquireret & teneret iuxta praemiſſa 23o huius. Vnde & Auguſtinus de bono perſeuer. 64. Qui nondum ſunt vocati,Augustinus. pro eis vt vocentur, oremus; fortaſsis enim ſic praedeſtinati ſunt vt noſtris orationibus concedantur, & accipiant gratiam, qua velint & efficiantur electi; Deus enim qui omnia praedeſtinauit, implebit. Poteſt quoque iſtud Apocalypſis exponi, ſicut & illud Pſalmi praemiſſum, Poteſt enim quis amitttere, vel accipere coronam vitae ſecundum praeſentem iuſtitiam, vel ſecundum manifeſtationem, vel ſecundum ſpem firmam. Quare & Auguſtinus de bono perſeuerant. 7. probans perſeuerantiam finalem non poſſe amitti, & innuens diſtinctionem de amitti, ſic ait, Perſeuerantiam vſque in finem, quoniam non habet niſi qui perſeuerauerit vſque in finem, multi eam poſſunt habere, nullus amittere. Sed ne forte dicatur perſeuerantiam vſque in finem non amitti quidem cùm data fuerit, id eſt, cùm perſeueratum fuerit vſque in finem, ſed tunc amitti quodammodo quando agit homo per contumaciam, vt ad eam peruenire non poſsit, ſicut dicimus hominem qui non perſeuerauerit vſque in finem, amiſiſſe vitam aeternam vel regnum Dei, non quod iam accepert & habebat, ſed quod acciperet ſi perſeueraſſet; verborum controuerſias auferamus, & nonnulla etiam quae non habentur, ſed habenda ſperantur, poſſe dicamus amitti. Quod verò arguitur, Si Adam non peccaſſet, nullus fuiſſet reprobatus, ſed quilibet praedeſtinatus, non probat iſta ex meritis dependere. Quantum enim ad formam illationis ſtat oppoſitum manifeſtè. Si namque, ſicut ex 45o videtur, Deus non praedeſtinat homini certum finem, vel hominem ad certum finem, puta vitam propter opera ſua futura, ſed è contra, nullo modo concludit, quia ſi homo aliter feciſſet, Deus aliter praedeſtinaſſet, à poſteriori ad prius: Hominem enim aliter feciſſe, non fuiſſet cauſa, nec prius cauſaliter aut naturaliter, quare Deus praedeſtinaſſet aliter, ſed è contra. Cuius exemplum eſt. Si Chriſtus non feciſſet opera bona, non fuiſſet praedeſtinatus filius Dei, ergo propter opera ſua bona praedeſtinatus eſt filius Dei; Fallit; Si Paulus non praedicaſſet, non fuiſſet praedeſtinatus, ſeu electus vt praedicaret; ergo quia praedicauit, praedeſtinatus fuerat praedicator? Non, ſed è contra: Si Sol nunquam luceret, nec ignis calefaceret, non fuiſſet praedeſtinatus, vt ſic faceret; ergo quia ſic facit, praedeſtinatus eſt ſic facere? Non; ſed quia praedeſtinatus, ſeu praeordinatus eſt ita facere, ita facit. Nec eſt omniquaque clariſsimum, quòd ſi Adam non peccaſſet, nullus fuiſſet reprobatus. Videtur enim nonnullis non fuiſſe neceſſarium, licet Adam ſtetiſſet, quòd tota ſua poſteritas fuiſſet ſtatim effecta impeccabilis, & finaliter confirmata; ſed fuiſſe poſsibile poſteros ſuos habuiſſe libertatem contradictionis ad bonum & malum. Tenendo tamen cum Anſelmo 1. Cur Deus homo 19. quòd ſi Adam ſtetiſſet finaliter, tota ſua poſteritas fuiſſet impeccabilis confirmata, tunc ſecundum ſententiam Gregorij 4. Moral. 39o huius praemiſſam, nullus reprobatorum generatus fuiſſet, ſed ſoli illi qui nunc ſunt praedeſtinati ad vitam; nec ideò peccatum Adae eſt prima cauſa reprobationis, ſed ſi ipſe non peccaſſet, Deus aliter ordinaſſet, ſicut ſuperiùs dicebatur. Et ſi obijcias contra iſtud, quòd aliquis praedeſtinatus generatur quandoque ab aliquo reprobato, ſicut Chriſtianus à non Chriſtiano, & bonus Chriſtianus à malo, nec fuiſſet ab aliquo genitus, ſi Adam non peccaſſet, non ergo ſoli nunc praedeſtinati fuiſſent tunc nati; non mihi, ſed beato Gregorio potiùs contradicis. Veruntamen pro defenſione beati Gregorij, poteſt multipliciter reſponderi; vno modo, quòd ſi Adam non peccaſſet, ſoli illi fuiſſent tunc nati, qui ſunt nunc electi; hoc eſt, ſolummodo tot fuiſſent tunc nati, quot ſunt nunc electi; vel aliter, ſoli illi &c. verum eſt ſecundum animas. Tunc enim Deus creaſſet animas illas tantum, quae nunc ſunt animae electorum, licet quaſdam fortaſsis corporibus alijs copulaſſet: vel adhuc forſitan aliter poteſt dici, quòd ſoli illi ſecundum animas, & ſecundum corpora fuiſſent tunc nati, qui ſunt nunc electi; ſed aliquis electus nunc genitus ab vno patre puta à reprobo, fuiſſet tunc genitus ab alio, videlicet ab electo. Sed obijcis mihi fortè, Si enim ſic eſſet, Iſaac potuit genuiſſe Abraham patrem ſuum, quod videtur abſurdum: aequali etiam ratione, imò maiori potuit genuiſſe quemlibet alium hominem, & homines infinitos, contra praemiſſa in oſtenſione 40. partis Corollarij, primi, huius. Si inſuper ita fuit, cur potius genuit Iacob, quam quemlibet alium hominem, cum ipſe fuit indifferens, & mater ſimili ratione? Adhuc autem ſi ſit ita, ponantur duo homines aequè potentes ad generandum Iohannē futurum, apponant que operam requiſitam, & vterque generabit eundem Iohannem in diuerſis locis. Cur enim potius hic quam ille? & ſi hic vel ille ſolus egiſſet, Iohannem proculdubio genuiſſet; quare & nunc cum ſimili modo agat. Poſſet quoque ſecundum iſtam ſententiam homo iuuenis ſuum auum ſenem nouiter generare, & reddere eum puerum iuuenem vnius diei; ſimulque decrepitum & infantem, cum alijs abſurditatibus multis valdè, imò & poſſet mortuum ſuſcitare. Poſſet enim aliquem generare, qui olim fuit mortuus & ſepultus. Dicunt quoque Philoſophi, quod ſi agens eſt idem & paſſum idem, actum erit idem; quare & à contrario, Si agens aut paſſum ſit diuerſum, puta pater vel mater, actum diuerſabitur, puta proles. Pro ſolutione iſtorum, dicendum quod duplex eſt ſententia circa identitatem hominis numeralem; vna, quòd ad identitatem hominis numeralem, nequaquam requiritur identitas numeralis corporis hominis, neque ſecundum totum, neque ſecundum aliquam ſui partem, ſed ſola identitas animae numeralis; ita quòd ſi anima Petri poneretur in copore Pauli, vel alterius cuiuſcunque, eſſet nihilominus idem Petrus; Altera, quòd ad identitatem hominis numeralem, requiritur identitas animae numeralis, & etiam corporis vel ſecundum totum vel ſecundum partem aliquam principalem, parteſuè aliquas principales. Secundum primam autem ſententiam, omnia obiecta faciliter poſſunt ſolui, dicendo quòd non eſt in poteſtate hominis generantis, generare A vel B iſtum, vel illum, ſed in poteſtate Dei, animam quam voluerit infundentis. Supponendo quoque ſecundam ſententiam, non improbabiliter reſpondendum, quòd idem filius poteſt ex diuerſis patribus generari, non tamen ex diuerſis ſeminibus, quae tribuunt filio materiam corporis principalem. Quòd autem idem ſemen, quod ab vno deciditur, ab alio poſſet decidi, apparet, quia illud ſemen eſt ſuperfluum alimenti, ex tertia digeſtione relictum, & ſi alius penitus ſimilis idem alimentum aſſumeret, caeteris paribus eandem partem ipſius digerendo conuerteret in ſubſtantiam ſuam, quam alius, & eandem ſuperfluitatem, relinqueret; ſicut vnus ignis combuſtibili certo applicitus generat vnum ignem; & ſi alius penitus ſimilis ſimiliter fuiſſet applicitus, & non primus, eundem ignem numero generaſſet, quem primus; eo quòd quodlibet combuſtibile ſeu eius materia, eſt in potentia propinqua, ſeu proxima ad vnum ignem tantummodo, ſeu vnicam formam ignis, alioquin eſſet in potentia proxima ad infinitos ſeu infinitas ſimpliciter. Ex his poteſt faciliter elici reſponſio ad obiecta. Illud autem Philoſophicum, Si agens eſt idem & paſſum idem, actum erit idem; non videtur ſtatim ſimpliciter concedendum: Idem namque pater & mater diuerſis temporibus generant proles diuerſas; Et idem Sol in eodem aere ſeu vitro, & in eadem Luna, diuerſis temporibus generat lumen diuerſum. Quapropter & Auerroes ſuper 12. Metaphyſ. Ariſtotelis 11. ſcribit ita, Si materia fuerit vna, & generans vnum, & potentia vna, tunc illud quod fit erit vnum: Subiectum enim cum fuerit vnum, & potentia exiſtens in eo fuerit vna, & agens vnum, tunc nulla erit cauſa multitudinis. Pro argumento de iniquitate, & crudelitate ſciendum quòd non omnis poena rationabiliter illata homini ab homine, propter culpam ſuam praecedentem infertur, ſed aliquotie sad cautelam, multiplicique de cauſa, ſicut multis locis apparet in Scripturis diuinis pariter & humanis. Quare & quaedam regula Iuris dicit, Sine culpa, niſi ſubſit cauſa, non eſt aliquis puniendus, Extra de Regulis Iuris in ſexto cui & multa iura ciuilia,Lumbardus. canonicaque concordant. Oſtendit quoque Petrus 4. Sentent. diſtinct. 15. quòd quinque de cauſis flagella contingunt hominibus in praeſenti; quandoque ad correctionem peccati, quandoque ad inchoationem poenae peccati, quandoque ad augmentum meriti, ſicut de Iob, & Tobia, quandoque ad vitationem peccati, vt patet de Paulo 2. ad Cor. 12. de Angelo Satanae, quando que verò ad gloriam Dei, vt patet de caeco nato, Iohan. 9. Quando que etiam punitur quis publica poenitentia ſiuè poena, vt alij timeant, & ita deterreantur à malo, & confirmentur in bono, ſicuti lex diuina, canonica, & ciuilis concorditer atteſtantur. Si quis etiam temporaliter puniatur, pro temporali commodo aliorum, cur non temporaliter & aeternaliter pro temporali & aeterno commodo electorum, vt in praeſenti magis fugiant malum, & eligant bonum, & in futuro magis laetentur, arctius diligant, & amplius laudent Deum: Multiplex enim vtilitas tam in praeſenti quàm in futuro, ex reprobis, fit electis; imo & ipſi reprobi propter electos ſpecialiter ſunt creati, ſicut ex 39. patet. Quae ergo iniquitas, aut crudelitas apud Deum, ſi praedeſtinet, & faciat vnam creaturam ſuam ad ſeruitium alterius creaturae, & vtramque ad ſuum ſeruitium, laudem, gloriam, & honorem? praeſertim cum nullam aeternaliter pun • at niſi dignam aeterna poena ſcilicet ſuo peccato hoc dignè & iuſtè aeternaliter exigente, quod & miſerecordiſſimè & pijſſimè ſemper punit, quia multum valdè, & infinitè quodammoò citra condignum, ſicut poteſt haberi ex 39. huius. Si etiam, vt videtur ſecundum ſententiam Auguſtini 3. de libero arbitrio 11. & 11. de Ciuitate Dei 27. miſerum eſſe ſit eligibilius quàm non eſſe, quae iniquitas aut crudelitas apud Deum, ſi dat alicui creaturae multa bona, & magna, licèt puniat eam cum alia eius creatura bona, puta cum poena ſenſus, dum tamen totus eius ſtatus ſit magis eligibilis quàm fugibilis, imo & pro illo, tanquam pro beneficio tenetur reddere grates Deo. Cur ergo non arguunt iſti, Deum eo quòd punit beſtias innocentes, & paruulos baptizatos non minima poena ſenſus; qui etiam tradidit innocentiſsimum Filium ſuum, & Dominum noſtrum Chriſtum poenis acerrimis, crudeliſsimiſque tormentis? Si etiam Deus omnipotens liberrimus Dominus totius ſubditae creaturae, cuius mera voluntas eſt lex iuſtiſsima totius ſubditiae creaturae, ſicut ex 21. 12. patet, puniret aeternaliter innocentem, praeſertim ſi ad perfectionem vniuerſi, vtilitatem aliorum, & honorem ſuipſius, quis praeſumeret litigare cum eo, redarguere eum, & dicere, Cur ſic facis? Nullus, credo, ſicutex 21. 12. & 39. claret. An non habet poteſtatem figulus luti, ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem, aliud verò in contumeliam? ad Rom. 9. Verum eſt tamen quòd Deus aeternaliter nullum puniuit ſine culpa ſua temporaliter praecedente, & aeternaliter permanente, non tamen propter culpam tanquam propter cauſam antecedenter mouentem voluntatem diuinam, Deus quenquam aeternaliter reprobauit, ſed propter quaſdam cauſas finales, ſicut 20. & 39. plenius eſt oſtenſum. Non ſic autem ſed aliter longè de homine reſpectu hominis ſentiendum: Homo enim non habet merum imperium ſuper proximum, nec eius voluntas eſt lex ſumma, ſed ſubditur legi ſuperiori diuinae, qua tenetur diligere proximum ſicut ſeipſum. Quidam tamen, vt Scotus ſuper 1. Sentent. diſt. 41. volentes vitare reprobationem eſſe cauſaliter ex operibus reprobati, & etiam crudelitatem in Deo, dicunt quòd Lucifer ſiue Iudas primò offertur voluntati diuinae in ſuis puris naturalibus ſine culpa, & ſic non vult eum damnare; ſecundò Deus vult, & ex hoc ſcit ſe cooperaturum cum eo, ad ſubſtantiam actus mali, & ſic ipſum peccaturum mortaliter committendo, vel non cooperaturum cum eo ad ſubſtantiam actus boni, & ſic ipſum peccaturum mortaliter omittendo, & quatenus praeuidet eum talem, vult ei damnationem & poenam. Ratio tamen Scoti nequaquam euidenter hoc probat, ſicut praecedentia manifeſtant: Eſt enim ſimilis argumento de iniquitate & crudelitate praemiſso. Veruntamen ſi iſta poſitio ſtet cum praemiſsis hîc & 45. huius, & Deum ab omni iniquitate & crudelitate planè excuſet, & placet Satrapis, placet mihi. Spiritus veritatis nos doceat veritatem. AMEN.

Explicit Liber primus.
THOMAE BRADWARDINI LIBER II.
CAP. I. Quòd liberum arbitrium ſit, & quid ſit.

TRactatu ſiquidem praemiſſorum hucvſque continuo, progreſſoque in longius quàm putaui, timeo ne fortè ſi continuata ſerie prolongetur vlteriùs, laſsitudinem inferat fatigatis, & faſtidium ingerat delicatis. Quare ſicut congruitas poſtulat interciſionem quandam, hic facio; ſequentia breuiùs tractaturus. Rurſum igitur aliud faciendo principium, ammodo de libero arbitrio diſſerendum. Quaedam enim praehabita, videntur liberum arbitrium penitus tollere: quaedam autem eius poteſtatem adimere: quaedam verò eius perimere libertatem: quae tamen omnia, maiorum meorum regulis innitendo, & ſanctorum Patrum inhaerendo veſtigijs, iuuante me Domino, pro ſuae libertatis arbitrio, ſpero fideliter concordare. Inprimis igitur videtur mihi ipſum liberum arbitrium ſtatuendum: Et quod liberum arbitrium ſit ponendum, omnes Theologi, omnes Logici, omnes Morales Philoſophi, & ferè omnes Philoſophi Naturales vnanimiter conteſtantur. Veruntamen, propter aliquos, qui fortè trepidarent timore vbi non eſt timendum, videtur hoc mihi breuiter oſtendendum: Conſtat ſiquidem ex ſecundo, tertio, & quarto primi, Deum omnia extra ſe ſeruare, facere, & mouere, & hoc non ex neceſsitate naturae, ſicut potentiae purè naturales cognitione carentes: nec ex ſola cognitione ſenſitiua & appetitu naturali irrationali, ſicut caeterae potentiae naturales irrationales, ſed ex rationali iudicio, ſeu arbitrio intellectus, ſicut ſextum Capitulum primi docet: nec ex illo ſolo, ſed cum libera voluntate, ſicut octauum & nonum capita primi probant. Quare conſtat Deum habere arbitrium liberum voluntatis; arbitrium inquam, propter iudicium rationis ſeu intellectus: & liberum, propter poteſtatem ſpontaneam voluntatis: Nam propter has duas operationes harum duarum potentiarum in vna mente, liberum arbitrium ſic hac duo nomina pro vno nomine ſibi ſumpſit, ſicut ipſa ratio nominis manifeſtat: & quia arbitrium rationis debet praecedere voluntatem, melius arbitrium liberum, quàm liberum arbitrium vocaretur. Vnde Auguſtinus Hypognoſtic. 31. dicit, cur liberum arbitrium dicatur eſſe paululum diſſerendum: Arbitrium, inquit,Auguſtinus. ab arbitrando rationali conſideratione, vel diſcernendo quid eligat quidue recuſet, puto quod nomen accepit: Idem, liberum dictum, quod in ſua ſit poſitum poteſtate, habens agendi quod velit poſsibilitatem. Cui & concordat Bernardus de gratia & libero arbitrio 4. planè: Liberum quoque arbitrium, non tantùm Deo, ſed & rationali competit creaturae: Nam neceſsitas & contingentia ſeu libertas, circa creaturam, naturaliter contrarie opponuntur; & vnum illorum eſt naturale, ſcilicet neceſsitas, ergo & reliquum: Contraria namque in tantum ſibi mutuo correſpondent, quod nedum ſi vnum eſt naturale reliquum eſt naturale, verum quod ſi vnum eſt terminatum, & reliquum eſt termina • um, & hoc eodem gradu:Philoſophus. Auerroes. Dicit enim Philoſophus 1. de Coelo 44. Contrariorum ſi alterum determinatum eſt, & reliquum determinatum erit: Super quod dicit Auerroes in commento, hoc eſt manifeſtum ex deſcriptione contrariorum quae ſunt in fine remotionis. Nam 10. Metaph. 14. deſcribuntur contraria, quod ſunt, Ea quae poſita ſunt in eodem genere & maximè differunt;Auerroes. & addit Auerroes, vbi ſupra. Et cum vtrum que eorū maximè diſtet, neceſſe eſt vt ſint aequaliter in contrarietare: ſcilicet, vt neutrū ſit fortius reliquo: & manifeſtum eſt per ſe vt ſint in eodem gradu contrarietatis, quod ſtatim probat dicens; Et ſi non, non in fine diſtabunt. Poſſibile enim eſſet addere ſuper minorem, vt eſſet magis contrarium, & tunc idem haberet plura contraria: Et illud quod erat poſitum in maxima diſtantia, non eſt ita quod eſt contrarium poſitionis. Ex quo patet quod nedum eſt contingentia & libertas in creatura, ſed & tant • quanta neceſsitas eſt in ipſa.Apoſtolus. Regula quoque Apoſtolica docet idem: ſcilicet quod ſi vnum contrariorum eſt, & reliquum debet eſſe: ſi eſt inquit, Corpus animale eſt, & ſpirituale, 1. ad Cor. 15. Si igitur eſt neceſſitas, eſt & libertas; & ſi in aliqua creatura ſit contingentia & libertas, inter omnes creatura rationalis videtur iſto priuilegio difformi honoranda. Item nulli dubium, quod aliquam creaturam eſſe liberi arbitrij eſt abſolutè poſſibile, quum nullam contradictionem includat: quare & poſſibile eſt Deum omnipotentem talem creare: Nam alias non eſſet omnipotens; quae creata non videretur alterius rationis à creatura rationali praeſenti, quare & creatura rationalis nunc praeſens, cum libero arbitrio eſt creata. Item omnis argutia, quae molitur oſtendere nullam creaturam liberum arbitrium actualiter nunc habere, procedit ſimiliter de creatura poſſibili habere liberum arbitrium ſi actualiter poneretur, & contra ipſam nequaquam concluderet: quare nec concludit contra creaturam rationalem actualiter exiſtentem. Ex his autem euidenter apparet, quod liberum arbitrium, ſeu potius arbitrium liberum poteſt definiri ſeu deſcribi hoc modo,Definitio liberi arbitrij. Quod ipſum eſt potentia Rationalis rationaliter iudicandi, & voluntariè exequendi. Iſtis autem concordat, Hugo 3. Sent. 20. & 1. de Sacrament. part. 5. cap. 20. & 21. & Pet. 2. Sent. diſt. 24. & 25. Alij quo que multi, alijs locis multis.

CAP. II. De actu liberi arbitrij & eius obiecto.

STabilita igitur libera voluntate, reſtat conſequenter inquirere de actu, & obiecto ipſius. Docet ſiquidem experientia & natura, quod Actus eius eſt velle, & nolle; diligere, & odire; Obiectum vero ipſius, bonum, & malum apparens. Verum qui vellet profundius fodere, poſſet rationabiliter quaerere, Nunquid vterque actus praedictus, ſcilicet velle, & nolle ſit aequè primus, & proprius voluntati; quod non videtur. Quia omnis potentia vna ſicut habet eſſentiam & formam vnam, ita finem, perfectionem & operationem vnam ſaltem primam & maximè propriam & eſſentialem. Si autem illi duo actus non ſunt aequè primi & proprij voluntati, vel vnus eorum reducitur ad alterum, vel ambo ad tertium, qui eſt primus & proprijſſimus actus eius; virtute cuius alij ei inſunt, iuxta praemiſſa, ſecundo primi. Sed nullus videtur actus voluntatis prior naturaliter velle, & nolle; diligere & odire; aut magis proprius voluntati. Simili quo que modo poteſt inquiri de obiecto primo & proprijſſimo voluntatis, An illud ſit bonum vel malum, vel aliquod tertium, quod eſt neutrum. Videtur igitur, quod breuiter poſſet dici, quod actus primus & proprijſſimus voluntatis eſt, velle obiectum ſuum primum & proprijſſimum, quod eſt bonum, & quia vult bonum, ideo non vult malum, ideo odit malum, ideo fugit malum: Bonum namque eſt naturaliter prius malo, ſicut patet ex ſecundo, & 26. primi. Verum cum conſtet voluntatem velle bonum & nolle malum, inquirendum vlterius; An poſsit ſcienter velle malum, & neutrum aliquid, ſcilicet, quod nec apparet ſibi bonum nec malum. Ego puto quod ſic; etſi non per ſe, cum magno tamen bono coniuncto: puta ſi quis non haberet A magnum bonum niſi cum illo, vel prius haberet B paruum malum; poſſet velle B malum, etſi non per ſe, nec propter ſe, vt tamen per illud conſeque • etur A bonum; ſic que adhuc iuxta praemiſſa, primò & principaliter vellet bonum; imò & quodammodò ad modum loquendi multorum, nihil aliud vellet, quam bonum, ſicut patet 26. primi, & idem eſt de neutro. Amplius autem ex iſtis poteſt & alia quaeſtio ſuboriri; Nunquid videlicet voluntas poſsit ſcienter velle per ſe purum malum? quod ſcilicet appareat ei omnibus modis malum? nec habens aliquod bonum aliquo modo coniunctum ſubſequens vel praecedens? nec etiam ipſa volutio appareat ſibi bona, ſed etiam omnibus modis mala?Notae reſponſionem quorundam. Reſponſio. Quibuſdam autem videtur quod ſic, quia aliàs voluntas non haberet plenariam libertatem. Oppoſitum tamen huius videtur conſequi ex praemiſsis: Si namque bonum ſit obiectum primum & proprium voluntatis, & velle bonum primus & proprius actus eius; non poteſt quicquam velle niſi virtute iſtorum, & fiualiter propter bonum. Item natura humana propoſito ſibi malo horret & refugit; licet fortaſsis delectabile & vtile concupiſcat, ſicut cuiuſlibet animus in ſe ſentit, niſi quis fuerit forſitan manichaeus, animam eſſentialiter malam habens, & eſſentialiter tenebroſam, ab eſſentialiter malo Deo & Principe tenebrarum contra 1. & 26.1. Item per 26. primi quaelibet res eſt bona, quare & experientia generali mōſtrante videmus, quod omnes res naturales, inanimatae, animatae; inſenſibiles, ſenſibiles; & irrationales appetunt eis bonum, & ſugiunt eis malum; qua ergò irrationali ratione ſola res rationalis quae irrationalibus cunctis praeſtat, appetet & diliget ſibi malum, & odiet ac fugiet ſibi bonum? Si etiam per 26. primi, quaelibet res naturalis ſit bona, & quilibet actus eius, & quicquid eſt poſitiuum in ea; quomodò poteſt aliqua res naturalis amare per ſe aliquid quod apparet omnibus modis malum, & nullo penitus modo bonum, nec bono coniunctum cum omnis amicitia ſiue amor ſemper ſit ratione ſimilitudinis & conuenientiae aliqualis, & nunquam ratione diſsimilitudinis,Amicitia est ratione ſimilitudinis. aut contratietatis perfectae, ſicut vniuerſalis experientia manifeſtat? Quis vnquam hominum, hominem ſibi per omnia contrarium & aduerſum, inimicantem, inſidiantem, nocentemque in omnibus, nec vnquam prodeſſe volentem aut valentem propter hoc ipſum dilexit? & non potius odio habuit? vel ſi eum nequaquam odio habuit, ſed dilexit, hoc fecit forſitan propter virtutem patientiae acquirendam ſiue firmandam, ſicut legitur apud multos de Socrate Philoſopho, quod ideo duxit Xantippen Calfurniam contentioſiſsimam in vxorem. Vel fortè hoc fecit propter meritum & praemium augmentandum: vel propter Deum qui praecepit diligere inimicos, & ſic per ſe & finaliter dilexit bonum, & malum huiuſmodi finaliter propter bonum. Quare & dicit Boetius primo Muſicae in prologo; Amica eſt ſimilitudo,Boetius. diſsimilitudo odioſa, atque contraria; gaudet enim gens modis, morum ſimilitudine. 〈 in non-Latin alphabet 〉 . i. graculum graculo, Ariſt. Eth. 8. cap. 1. Eccleſ. 13. verſ. 17.18. Neque enim fieri poteſt, vt mollia duris, dura moli • oribus adnectantur, quia gaudeant, quia amorem delectationemque ſimilitudo conciliat. Quod & multi antiqui Philoſophi conteſtantur, vt patet 8. Eth. 1. dicentes; Similem ad ſimilem; vt Koloyum, ad Koloyum, & quod ſimile ſimile appetit. Quare & vulgariter dicitur; Eſt, & ſemper erit, ſimilis ſimilem ſibi quaerit. Vnde & Eccleſiaſt. 13. Omne animal diligit ſimile ſibi; ſic & Omnis homo proximum ſibi; Omnis caro ad ſimilem ſibi coniungetur, & omnis homo ſimili ſibi ſociabitur. Item ſi quis poteſt velle & diligere per ſe malum, poteſt & aliquem diligere propter puram malitiam, & alius eum ſimili modo è contra, ſicque erit amicitia inter eos ſolummodò propter malum, ſine vllo reſpectu ad bonum, quod eſt contra Ariſtotelem 8. Ethic. 2. contra Tullium de Amicitia, contra Senecam de Beneficijs: imo & vniuerſaliter contra omnes Philoſophicos & Theologicos de Amicitia pertractantes; qui omnes dicunt concorditer cauſam amicitiae eſſe bonum. Quare & Ariſtoteles vbi prius, volens conſiderare de Amicitia, & ſpeciebus ipſius;Aristoteles. Deipſis, inquit, fiet manifeſtum cognito amabili; videtur enim non omne amari, ſed amabile, hoc autem eſſe bonum, ſcilicet honeſtum vel delectabile, vel vtile: Videbitur autem vtile eſſe per quod fit bonum aliquod vel delectatio; quare amabilia vtique erunt & bonum, & delectabile, & fines. Vbi & ſtatim quaerendo ſic ait; Vtrum ergo bonum amant, vel quod ipſis bonum. Diſſonant enim quandoque haec & reſpondendo ſubiungit; Videtur autem & quod ipſi bonum amare vnuſquiſque; & eſſe ſimpliciter, quod bonum, amabile: vnicuique autem, quod vnicuique. Amat autem vnuſquiſque non ens ipſi bonum ſed apparens, & infra 3. Differunt autem haec, ſcilicet tria bona amabilia ſupradicta adinuicem ſpecie, & amationes,Philoſophus. ergo & amicitiae aequales numero amabilibus. Item, ſi quid ſit deſideratum & amatum per ſe quia tale, quanto magis fuerit tale, tanto erit deſiderabilius & amabilius, vt patet de bono honeſto, delectabili, & vtili manifeſtè. Patet etiam ex conſideratione Philoſophi, ſecundo Topic. de magis & minus, vt ſi voluptas bonum, & magis voluptas, magis bonum. Dicitque Auerroes ſuper duodecimum Metaphyſicorum, com. 36. quod primò affectatum eſt bonum, & cum quanto magis aliquid aeſtimatum fuerit magis bonum, tanto deſiderium erit maius. Si ergo purum malum ſit per ſe deſideratum, maius magis deſiderabitur, & maximum maximè, puta ſumma miſeria, quam tamen maximè fugeret omnis miſer pariter & non miſer. Vnde & Auguſtinus Enchiridio 86. Nec, inquit, culpanda eſt voluntas, aut voluntas non eſt, aut libera dicenda non eſt? qua beati eſſe ſic volumus, vt eſſe miſeri non ſolum nolimus, ſed nequaquam velle prorſus poſsimus. Item, malum ex ratione mali eſt odibile, & inimicabile cuicunque; & non videtur quod idem ſub eadem ratione omnino, eidem non aliter ſed ſimiliter omnino diſpoſito poſsit eſſe odibile, inimicabile; ſeu oditum, inimicum & etiam amabile, amicabile, amatum ſiue amicum, & maxime ſummè tale, & etiam ſummè tale. Item omne amabile, ſeu amatum, & praecipuè propter ſe tantum eſt finis, vel in ratione finis ſe habet, ſicut cuiuſlibet animus in ſe ſentit; quod etiam teſtatur Autoritas Philoſophi 8. Eth. 2. praemiſſa, & aliae autoritates quamplures; Finis autem praeſertim vltimus, & propter ſe ſolùm deſideratus eſt bonum, vel apparens bonum, & ſub ratione boni ſe habet; ſicut omnes Philoſophi tractantes de cauſis concorditer atteſtantur. Item, ſimili ratione, qua quis poteſt diligere purum malum, poteſt & odire ſimiliter purum bonum quia ſcilicet puè bonum, bonum ſcilicet quod eſſet ſibi omnibus modis bonum vtile, delectabile & honeſtum, & nullo penitus modo malum, [nec aliquod malum] habens annexum; ita etiam quod per illud odium nullum aliud bonum acquireret, nec malum excluderet, quod alias emineret: Quare & poteſt quis odire bonum quodlibet, quia bonum; & maius magis, & maximum maximè, puta faelicitatem & Deum; cuius contrarium cuiuſlibet animus experitur, & multiplex ratio manifeſtat. Multiplex quoque autoritas Philoſophica, & Theologica atteſtatur nullum poſſe velle per ſe aut appetere purum malum, ſed in omnibus ſuis operibus appetere ſemper bonum, vel ſaltem apparens aliquo modo bonum, vtile ſcilicet, delectabile & honeſtum.Philoſophus. Vnde Philoſophus 1. Eth. 1. Omnis, inquit ars, & omnis doctrina ſimiliter autem & actus, & electio bonum quoddam appetere videtur; ideo bene enuntiauerunt bonum,imo c. 12. in fine. propter hoc id eſt propterea. Auguſtinus. quod omnia appetunt. Et infra 17. Manifeſtum quoniam eſt faelicitas honorabilium & perfectorum; videtur autem ita habere, & propter eſſe principium: Huius enim gratia reliqua omnia omnes operantur. Cui & concorditer Auguſtinus 8. de Ciuit. Dei 8. Eſt, inquit, Philoſophiae pars moralis, quam Graeco vocabulo dicunt Ethicam, vbi quaeritur de ſummo bono, quo references omnia, quae agimus, & quod non propter aliud, ſed propter ſe ipſum appetentes, idque adipiſcentes, nihil quo beati ſimus vlterius requiramus. Ideo quippe & finis eſt dictus, quia propter hunc & caetera volumus, ipſum autem non niſi propter ipſum.Auguſtinus Qui & 13. de Trin. 5. Verum eſt, inquit, quod omnes homines eſſe beati volunt, idque vnum ardentiſsimo amore appetunt, & propter hoc caetera quaeque appetunt, & ſupra eiuſdem 3. Si quis diceret, Omnes beati eſſe vultis, & miſeri eſſe non vultis diceret aliquid, quod nullus in ſua non cognoſceret voluntate. Quicquid enim aliud quiſquam latenter velit,Auguſtinus. ab hac voluntate quae omnibus & in omnibus ſatis nota eſt, non recedit. Qui & ſuper illud Pſalmi 32. Beata gens cuius eſt Dominus, Deus eius, tractatu 3. Amant, inquit, omnes beatitudinem, & ideo peruerſi ſunt homines, quia mali volunt eſſe, miſeri nolunt; & cùm ſit malitiae indiuidua comes miſeria, quid eſt, ideo volunt mali eſſe ne miſeri ſint? Conſiderate paululum hoc in omnibus hominibus qui mala faciunt, beati eſſe ſemper volunt: Furtum facit; quaeris quare? propter famem, propter neceſſitatem; Ergo ne miſer ſit malus eſt, & ideo miſerior eſt quia malus eſt. Depellendae ergo miſeriae cauſa, & acquirendae beatitudinis cauſa, faciunt omnes homines, quicquid vel boni faciunt, vel mali. Quare & Boetius 3. de Conſ. Philoſophiae,Boetius. proſa 2. Omnis, inquit, mortalium cura quam multiplicium ſtudiorum labor exercet, diuerſo quidem calle procedit, ſed ad vnum tamen beatitudinis finem nititur peruenire.Anſelmus. Anſelmus quoque de caſu Diaboli 22. & poſt, pro manifeſto ſupponit quod malus Angelus non potuit velle vnde miſer eſſet, qui accepit inſeparabiliter velle vt beatus eſſet.Philoſophus. Amplius autem Philoſophus 1. Polit. 1. Eius, inquit, quod videtur boni gratia, omnia operantur omnes; manifeſtum quod omnes bonum aliquod coniecturant.cap. 4. Et 3. Eth. 10. ſupponit quod voluntas eſt reſpectu alicuius finis; & opinione duplici recitata, vna quod ſit reſpectu per ſe boni, & altera quod ſit reſpectu apparentis boni; ſecundum propriam opinionem ſubiungit dicendum ſimpliciter quidem & ſecundum veritatem voluntabile eſſe per ſe bonum, vnicuique autem quod videtur. Et 2. Phyſ. 31. dicit quod cauſa finalis eſt bonum aliorum, quae enim eſt cuius cauſa, potiſsima eſt, (&) finis aliorum vult eſſe, differt autem nihil eandem dicere bonam, vel videri bonam. Qui & 5. Met. 3. ſub verbis parum diſtantibus dicit idem, & 3. de Animas 51. dicit quod appetibile eſt bonum aut apparens bonum.Auicenna. Auicenna quoque 8. Met. 6. dicit: Bonitatem deſiderat omnino quicquid eſt; illud autem quod deſiderat omnisres eſt eſſe, & perfectio in eſſe; in quam eſt eſſe, & eſſe eſt bonitas pura & perfectio pura, & omnino bonitas eſt id quod deſiderat omnis res iuxta modulum ſuum,Boetius. quoniam per eam perficitur eius eſſe. Quare & Boetius 3. de Conſ. Philoſophiae proſa 10. Omnium, inquit, expetendorum ſumma atque cauſa bonum eſt: Quod enim nec re, nec ſimilitudine vllum in ſe retinet bonum, id expeti nullo modo poteſt contraque etiam quae natura bona non ſunt, tamen ſi eſſe videantur, quaſi vera bona ſint, appetuntur: quo fit vt ſumma, cardo, atque cauſa expetendorum omnium bonitas eſſe credatur iure. Cuius verò cauſa quid expetitur, id maximè videtur optari; veluti ſalutis cauſa quiſpiam velit equitare, non tam equitandi motum deſiderat, quàm ſalutis effectum. Cùm igitur boni gratia omnia petantur, non ilia potiùs, quam bonum ipſum, deſiderantur ab omnibus; ſed propter quod caetera optantur, beatitudinem eſſe conceſsimus; quare ſic quoque ſola quaeritur beatitudo. Dionyſius quoque de diuinis nominibus 4. ſic ait:Dionyſius. Exiſtentia pulchrum & bonum deſiderant, & omnia quaecunque faciunt, propter hoc, quod videtur bonum faciunt; & omnis exiſtentium intentio principium habet & finem bonum. Nihil enim ad mali naturam reſpiciens facit: Et infra, Boni gratia ſunt omnia, & quaecunque bona, & quaecunque contraria; etenim iſta facimus bonum conſiderantes; Nullus enim ad malum reſpiciens facit quae facit.Auguſtinus. Cui & concorditer Auguſtinus in quaeſt. ſuper lib. Numerorum quaeſt. 23. exponens illud verbum, peccatum nolentium, ſic ait: Omnes quippe homines qui ſcientes faciunt quod non licet, vellent licere, vſque adeò ipſum peccare nemo appetit propter hoc ipſum, ſed propter hoc quod ex eo conſequitur.Petrus. Dicitque Petrus 2. ſent. diſt. 39. quod ſuperior ſcintilla rationis, quae etiam, vt ait Hieronymus, in Cain non potuit extingui, bonum ſemper vult & malum odit. Quod & teſtantur multae autoritates praemiſſae 26. primi, aliae quoque Philoſophicae, & Theologicae plures valdè. Conſequenter autem poſſet inquiri Responſio. quaeri, An voluntas poſſet ſcienter nolle poſitiue ſeu odire bonum. Et credo quod poſſet ſaltem per accidens, ſi videlicet nolendo & reſpuendo aliquod paruum bonum poſſet conſequi aliquod maius bonum, vel vitare aliquod maius malum, ſicut & poteſt velle malum vt ſuperiùs dicebatur. Hic autem poſſet quaeri vlteriùs, An voluntas poſſet ſcienter nolle & odire per ſe purum bonum, quod ſcilicet apparet, & quia apparet omnibus modis bonum: Et arguunt quidam quod ſic; quia aliter voluntas non eſſet libera omniquaque: Sed iſtud ſtare non poteſt;Reſponſio. Sicut enim prima ratio volubilis & amabilis eſt bonum vel apparens bonum, vt praemiſſa teſtantur, ita nolubilis & odibilis, malum, vel apparens malum; contrariorum namque ſunt contrariae rationes: Non poteſt igitur quis nolle per ſe, quod non apparet aliquo modo malum, inhoneſtum ſcilicet, inutile, neque triſte. Videtur quoque aequè poſsibile diligere per ſe malum, & odire per ſe bonum, quia ſcilicet purum bonum, ſed hoc non eſt poſsibile ſicut ſuperius eſt oſtenſum, quare nec iſtud. Poſt haec autem rationabiliter inquirendum; Nunquid voluntas poſsit non velle purum bonum ſibi oblatum. Si enim non poſsit, cùm non ſit in poteſtate ipſius quid & quando ſibi appareat purum bonum, non eſt in poteſtate ſua quid aut quando velit, quare nec quid faciat dicente Philoſopho. 9. Metaphyſ. 10. Potens ſecundum rationem omne neceſſe quando deſiderat, cuius habet potentiam, & vt habet, hoc facere, qui & 5. Polit. 7. & 2. Rhetor. 24. dicit hoc idem, ſed hoc libertatem deſtrueret voluntatis, quam proximum conſtruebat. Si autem poſſet non velle purum bonum ſibi oblatum, & per praemiſſa neceſſe eſt quod non nolit illud, nec odiat, poteſt ergo nullum actum habere circa illud obiectum, quare & ſimili ratione circa vnum aliud obiectum, & aliud, & circa quodcunque, & ita penitus otiari per tempus, & tempus quodcunque cuius oppoſitum ſentire videmur. Item tunc cauſa ſufficienter diſpoſita ad agendum, poſſet vna vice agere, & alia non agere, ſtante eadem diſpoſitione praeciſè, quod videtur contrarium rationi, cùm nulla ſit ratio potior cur agat aut quieſcat vna vice, quàm alia.Solutio. Pro his autem ſciendum quod velle & nolle quandoque accipitur pro actu rationali voluntatis, quandoque verò pro actu naturali, ſcilicet pro concupiſcentia vel ira, qui ſunt motus virtutis concupiſcibilis, & iraſcibilis irrationalis; Primo modo loquendo, velle & nolle eſt liberum, & in hominis libera poteſtate, ſicut ex proximo huius patet; ſicque poteſt voluntas circa aliquod purum bonum ſibi oblatum neque elicere velle, nec nolle, ſed penitùs otiari; poteſtque eadem voluntas, eodem modo praecisè diſpoſita aliàs illud velle. Hoc enim euidenter apparet ex differentia inter potentiam rationalem & irrationalem 9. Metaphyſ. 10. rationabiliter aſsignata, ſicut 34a pars Corollarij primi, primi pleniùs manifeſtat. Secundo autem modo loquendo velle & nolle non eſt liberum, nec in hominis, ſicut nec in beſtiae libera poteſtate, ſed neceſſarium neceſſitate naturali, & frequenter inuitum ſicut nimis certitudinaliter & frequenter dolentes & gementes cum ſanctiſso Apoſtolo experimur. Sunt tamen hi motus quodammodo in hominis poteſtate, quatenus ſcilicet habet virtutem rationalem ſuperiorem, qua poteſt eis reſiſtere, eos reprimere & plurimum refraenare, quam quia non habent beſtiae, non ſic poſſunt. Quod benè aduertens Philoſ. 1. Eth. vlt. diſtinguens multipliciter ſpecies & potentias animae irrationalis, inquit; haec quidem aſſimilatur communi & plantatiuo; dico autem cauſam eius quod eſt nutriri & augeri; videtur vti que & alia quaedam natura animae irrationalis eſſe, participans quidem aliqualiter ratione; Incontinentis enim & continentis rationem habens laudamus, rectè enim & ad optima deprecatur ratio; videtur autem in ipſis aliud praeter rationem innatum, quod aduerſatur & obuiat rationi. Firmiter enim quemadmodum diſſolutae corporis particulae, in dextrum praeeligentium mouere, in ſiniſtrum prauè feruntur, & in anima ſic; ad contraria enim motus incontinentium. Sed in corporalibus quidem videmus, quod peruerſè motum eſt; in anima verò non videmus. Fortaſſis autem nihil minus in anima exiſtimandum aliquid eſſe praeter rationem, contrarians huic & obuians; qualiter autem alterum, nihil differt. Ratione autem & hoc videtur participare quemadmodum diximus. Obedit igitur rationi quod continentis; Amplius autem forſitan ſubiectius eſt quod ſobrij & fortis; Omnia enim conſonant rationi. Videtur vtique & irrationale duplex; plantatiuum, quoddam enim nequaquam communicat ratione; Concupiſcibile verò & vniuerſaliter appetibile participat aliqualiter ſecundum quod exaudibile eſt ei, & obaudibile; Ita vtique & patris & amicorum dicimus habere rationem, & non quemadmodum Mathematicorum. Quoniam autem ſuadetur aliqualiter à ratione irrationale, nunciat & ſuaſio, & omnis increpatio & deprecatio; ſi autem oportet & hoc dicere rationem habere, duplex erit & rationem habens, hoc quidem principaliter & in ſeipſo, hoc autem quemadmodum à patre audibile aliquid. Simili quoque modo poſſet inquiri; Nunquid voluntas poſſit non nolle purum malum ſibi oblatum, ad quod & poteſt ſimiliter argui, & ſimiliter reſponderi. Amplius autem poſſet quis quaerere conſequenter,Reſponſio. Nunquid voluntas poſſit velle, & nolle quodcun que ſuum obiectum ſub quocun que gradu, cum non ſit ibi reſiſtentia qualiſcunque. Sed cum ſit determinatae entitatis, videtur ſimiliter determinatae actiuitatis. Aliter etiam qui diligeret quippiam ſecundum vltimum ſui poſſe, diligeret illud ſub gradu infinito ſimpliciter intenſiuè contra prius oſtenſa parte 40a. Corollarij primi, primi. Adhuc fortaſsis quaereretur; Nunquid de eſſentia liberi arbitrij ſit naturaliter libertas, ſeu poſsibilitas contradictionis, & hoc reſpectu cujuſlibet actus ſui. Hoc enim videtur ex ſignificato nominis importari.Reſponſio. Oppoſitum tamen eſt certum, de libero arbitrio Dei quo diliget ſe, quo quaelibet perſonarum diuinarum diligit quamlibet aliam & ſcipſam, ſicut per primam ſuppoſitionem poteſt oſtendi. Ampliùs autem & iuxta iſtud vlteriùs quaeri poteſt; Nunquid liberum arbitrium, quod de ſe naturaliter eſt concradictionis, ſemper liberè ſecundum contradictionem poſsit in oppoſitum cuiuſlibet actus ſui; hoc enim videtur in ſignificato nominis contineri.Responſio. Oportet tamen diſtinguere tempora & liberi arbitrij qualitates: Pro tempore namque & qualitate beatitudinis confirmatae non poteſt, ſicut ratio beatitudinis confirmatae demonſtrat, & omnes Doctores Catholici vnanimiter conteſtantur. Pro tempore verò & qualitate viae, poteſt in oppoſitum priuatiue non agere, ſcilicet, talemactum, non tamen ſemper poteſt in oppoſitum poſitiuè, in actum ſcilicet contrarium poſitiuum reſpectu cuiuſcunque obiecti, ſicut praecedentia manifeſtant.

COROLLARIVM. Corollarium, quòd non idea dicitur liberum Arbitrium, quia liberè poteſt velle & nolle quodcunque, ſed quia liberè poteſt velle quodcumque obiectum ſuum volubile, & nolle quodcunque obiectum ſuum nolubile.

EX his autem reputo manifeſtum, quod non ideo dicitur liberum arbitrium, quia liberè poteſt velle, & nolle quodcunque, ſed quia liberè poteſt velle quodcun que obiectum ſuum volubile, & nolle quodcunque obiectum ſuum nolubile; ſicut ſi viſus eſſet potentia libera, non ideò tamen poſſet videre ſonum, & inuiſibilia caetera, ſed viſibilia ſuà tantum. Nec ideò dicitur liberum, quia liberè poteſt velle aut nolle quodcunque ſuum obiectum quocunque modo ſicut praecedentia docuerunt, ſed modo potentiae ſuae apto. Nec ideò dicitur liberum arbitrium quia liberè poteſt in oppoſitum cuiuſlibet actus ſui, vt praemiſſa demonſtrant, ſed quia ex rationali arbitrio ſiue iudicio ſpontaneè illum agit, ſicut primum huius oſtendit. Nec ideò dicitur liberum arbitrium quia liberè poteſt benefacere & peccare, ſicut ex praemiſſis conſequitur euidenter, ſed propter cauſam proximo aſſignatam.

CAP. III. Quod nulla cauſa inferior potest neceſsitare voluntatem creatam ad rationalem & liberum actum ſuum ad meritum propriè, vel peccatum.

COnſequenter autem reſtat oſtendere, quod nulla cauſa inferior, vel ſecunda, poteſt neceſsitare voluntatem creatam ad rationalem & liberum actum ſuum, ad meritum propriè vel peccatum. Nam ſecundum primo huius oſtenſa, creatura rationalis eſt liberi atbitrij, & naturaliter libera; Imò & ita libera, ſicut creatura irrationalis eſt naturaliter neceſſaria; ſeu neceſsitabilis ſiue ſerua. Sed haec eſt tam neceſsitabilis & ſerua naturaliter quod poteſt neceſsitari à cauſa ſecunda; ergò & ipſatam libera quod non poteſt neceſsitari ab aliqua cauſa ſecunda: Si enim beſtia neceſsitetur ab aliqua cauſa ſecunda, neceſsitabitur à qualibet fortiori; quare nec ab illa, nec ab aliqua fortiori cauſa ſecunda neceſsitabitur voluntas creata, multò magis nec a debiliori quacunque: Item ſi voluntas humana poſſet neceſsitari per aliquam cauſam ſecundam, hoc plurimum videretur per ſtellas, & virtutes coeleſtes, quae videntur habere efficaciam maximam in ſubiecta, etiam in homines, in tantum, vt periti in Aſtrologia & alijs ſcientijs indiciarijs in influentia coeleſti fundatis videantur frequenter praedicere ipſorum mores & actus. Sed iſtud non congruit rationi: Stellae nam que & virtutes coeleſtes ſunt res materiales & irrationales; Anima autem humana rationalis & immaterialis, ſicut Philoſophi & Theologi conteſtantur, quare perfectior & ſuperior naturaliter quam res illae. Conſtat autem eſſe contrarium ordini naturali, vt immateriale materiali, rationale irrationali perfectius imperfectiori, & ſuperius inferiori neceſſariò ſupponatur, & per irrationalem motum eius ordinetur in omnibus & regatur, praeſertim in proprio ſcilicet rationali & libero actu ſuo. Quis enim niſi forſitan aſinus, dixerit aſinum debere naturaliter regere hominem, non è contra? aut quis irrationabilior aſino dixerit rem inanimatam imperfectiorem aſino debere naturalitèr hominem regulare? non ſic autem, non ſic; ſed contrarium ordinem naturalem naturaliter experimur, quem & omnes Philoſ. conteſtantur, qui & Gen. primo exprimitur euidentèr. Nec ſolùm videmus hominem ipſa inſenſibilia, & irrationalia debere naturalitèr regulare, verùm inter ipſos homines ſapientem inſipientem, & magis ſapientem minus ſapientem ordine congruo regulare debere. Quarè & dicit Philo. 1. Met. principalior eſt ſubſeruiente magis eſſe ſapientiā: Non enim ordinari oportet ſapientem, ſed ordinare, ne que hunc ab altero, ſed ab hoc minus ſapienten ſuaderi. Et 6. Eth. 6. dicit, quod ſapientia eſt quemadmodū caput habens ſcientiā Honorabiliorum. honorabiliſsimorū, & 1. polit. 1. Principans inquit, & ſubiectū naturâ propter ſalutē. Quod enim poteſt, mente praevidere principans naturâ & dominans naturâ, quod & conſequenter 2. & 3.6. manifeſtat; & infra 3.9. Qui intellectum iubet principari, videtur iubere principari Deū, & leges: qui autem hominē iubet, apponit & beſtiā: qui & 5 Eth. 11. Non ſi minus inquit principari hominē, ſed rationē. In ſecreto quo que ſecretorū partis 3.5. Dicitur quod inuentū eſt ſcriptum in vno lapide lingua Chaldaea, Rex & Intellectus ſunt fratres. Quare & ſapientiſsimus Regū terrae, Intelligens, inquit, gubernacula poſsidebit. Parab. 1. & Auguſtinus, 1. de libero arbitrio 16. Irrationabilibus, inquit, animae motibus cùm ratio dominatur ordinatus homo dicendus eſt. Ne que enim ordo rectus, aut ordo appellandus omnino eſt, vbi deterioribus meliora ſubijciuntur. Ratio iſta ergo vel mens, vel ſpiritus cùm irrationales animi motus regit, id dominatur in homine, cui dominatio aeterna lege debetur. Et infra 19. oſtenſo quod nullus animus vitioſus animum virtutoſum valeat ſuperare ſubiungit, iam corpore omni qualemlibet animum meliorem, potentiotemque eſſe non te arbitror negaturum: Nemo id negat qui quod facilè eſt, videt, aut ſubſtantiam viuentem non viuenti, aut eam quae vitam dat, ei quae accipit, eſſe praeferendam: Multo minus ergo corpus, qualecunque id ſit, animum virtute praedictum vincit. Finget forſitan aliquis reſpondendo corpora caeleſtia eſſe animata & perfectiora hominibus animatis; quarè & ſatis congruere ordini naturali, quod ipſa hominibus dominetur. Verùm ſi ſint animata, vel anima materiali & extenſa, vel immateriali & indiuiſibili; ſi materiali illa neceſſariò eſt irrationalis, & imperfectior anima hominis immateriali & rationali, ſicut plurima Philoſophia teſtatur, quare & ipſa imperfectiora hominibus. Talis inſuper anima in ſphaera coeleſti vel ſtella Philoſophicè reprobatur. Si autem dicatur animata anima rationali puta intelligentia, adhuc non vitat: Non enim agit agunt in inferiora & homines per animam illam immediatè, cùm ipſa ſit tantum in coelo; ſed tantum per aliquam virtutem materialem & irrationalem defluentem ab eis in medium & in homines animaſque humanas, puta per lumen, vel motum. Ipſamet quoque intelligentia, etfi eſſet immediatè applicata ad animam hominis, non poſſet eam neceſsitare ad velle, quia nec per ſuam ſolam ſubſtantiam, neque per aliquem ſuum actum: Non per ſolam ſuam ſubſtantiam, cum ipſa per ſe ſit indifferens ad cauſandum velle, & nolle, & vnum velle & aliud: Nec per aliquem ſuum actum, cùm quilibet actus eius ſit accidens, quare & imperfectior, inferior, & impotentior naturaliter anima hominis. Vna etiam intelligentia non poteſt neceſsitare aliam ad volendum, quare nec hominem. Si etiam coelum per huiuſmodi animam poſſet neceſsitare hominem ad bonum; ita & ad malum: Multi namque per quaſdam ſtellas tam fortiter inclinantur ad malum, ſicut alij per alias inclinantur ad bonum, ſicque ſancti Angeli cùm nulli alij ſint in coelo impellerent homines ad peccatum.Auguſtinus Quare & Auguſtinus 3. de libero arbitrio 19. probat, & tenet, quod neque libido, nec animus vitioſus, nec corpus, nec animus vel mens habens virtutem poteſt aliam mentem virtuoſam ab arce virtutis deijcere, & libidini ſubiugare; & ſubdit, Quare illud reſtat vt reſpondeas; ſi potes, vtrum tibi videatur rationabili & ſapienti mente quicquam eſſe praeſtantius. Nihil praeter Deum arbitror; & mea iſta ſententia eſt. Item tunc Angeli eſſent animae; Coelum quoque poſſet, ſeu potuiſſet mereri, & peccare, ſaluari atque damnari, beatificari, & miſerum fieri, quare & eſſet proximus noſter, & ſicut proximus ab hominibus diligendum. Sed haec eſſe deliramenta & phantaſmata vana quis Philoſophorum, aut Theologorum, vulgariumue ignoret? Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit articulum affirmantem, quod corpora coeleſtia mouentur à principio intrinſeco quod eſt Anima, & quod mouentur per animam & per virtutem appetitiuam, ſicut animal; & alium aſtruentem quod anima coeli eſt intelligentia; & orbes coeleſtes non ſunt inſtrumenta intelligentiarum ſed organa, ſicut auris, & oculus eſt inſtrumentum virtutis ſenſitiuae; & alium aſſerentem, quod natura quae eſt principium motus in corporibus coeleſtibus eſt intelligentia mouens; error, inquiens, ſi intelligitur de natura intrinſeca; quae eſt actus vel forma. Item experientia docet contrarium: Capta namque conceptione, vel natiuitate alicuius optima vel peſsima quoad mores, poteſt per parentes, per amicos per ſeipſum contrariè educari, & in contrarijs moribus confirmari; ſicut poſſet, qui vellet, faciliter experiri, multique Aſtrologi multipliciter ſunt expetti. Vnde Pater Philoſophorum Hermes de Coelo & mundo 9. agens de poteſtate Planetarum ſuper hominem à tempore conceptus vſque ad tempus partus, & ab illo vſque ad tempus mortis, ſic ait: Haec poteſtas naturalis apta à primordio format & operatur, & naturam humanam non lege coactionis ſed amicitiae moderatur. Natura enim humana ex ipſa ſuperiorum poteſtate nec talis, nec talis efficitur, ſed aptitudinem naturalem & ſolam ſortitur, vnde poſtmodum natura vel vita qualitates vel actus tales vel tales potentius ſuſcipit. Quare & dicit Ptolomaeus in centilogio verbo primo: Haec indicia, quae tibi trado, ſunt inter neceſſarium & poſsibile, hoc eſt apud cum qui rerum naturas, & ſtellarum opus conſiderat, & verbo 5. Aſtrologus optimus multum malum prohibere poterit, quod ſecundum ſtellas venturum eſt, cùm eius naturam praeſciuerit, & verbo 95. Ferè ſemper accidit, vt id quod aſcendit in omni facie harum figurarum, ſimile ſit operi eius: Facies figurarum ſingularum, id eſt, ſignorum ſingulorum ſunt tres ſecundum totidem denarios graduum diſtributae.Haly Super quod Haly in commento ſic ait, Figurae quae aſcendunt cum faciebus ſcriptae ſunt in Dazange, nec & nec non & Indi commendant eas, & alijs indicijs praeferunt. Ego quippe vidi quoſdam qui indicabant per illas in his quae accidunt, & noui etiam quendam, cuius natiuitatis Aſcendens fuit prima facies Arietis, & plures ſignatores eius in terminis Saturni: Erantque indumenta eius ſplendida & munda, bene redolentia & ipſe ſplendidè viuebar. Accidit autem quod vna die dum ſederem cum eo; erat enim mihi familiaris, dixi ei; Haec quidem indumenta ſignatoribus tuis ſunt contraria; & ille ait, Quicquid vides, ego facio propter oculos hominum; & ſi denudarem tibi deſiderium meum, addiſceres quod valdè nitor contra voluntatem animi mei, & quod ſum in maximo labore: Et ego dixi ei, Nullum eſt dedecus id operari, quod eius natura exquirat, ſed tunc eſt maximum dedecus, cùm mala conſuetudo naturam ſuperat, & ipſe mihi dixit. Nil ego ago quod meo ſedeat animo tunc nunc quidem appeto vt amplecterer nigram aliquam vel aliquem nigrum cum qua forem inuolutus in guadagna alba de pilis hircinis texta, & vt iacerem cum eo per noctem: ſcit tamen Deus ſemper abhorrui coïtum virilem; & licet hoc appetam, nolo tamen reuelare voluntatem animi mei propter milites meos, & homines circumſtantes; & hoc probat viam indiciorum, quia in prima facie Arietis aſcendunt quaedam, quorum vnum eſt vir niger inuolutus guadagna alba. Item omnes Doctores Catholici reprobant fatum ſtellicum ſeu ſtellarum, praeſertim ſi neceſsitatem importet, ſicut viceſimum octauum primi aliqualiter recitauit. Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit articulum affitmantem,Stephanus. quod voluntas noſtra ſubiacet poteſtati corporum ſupracoeleſtium, & alium aſſerentem quod voluntas & intellectus non mouentur in actu per ſe, ſed per cauſam ſempiternam, ſcilicet per corpora coeleſtia; & alium aſtruentem, quod orbis eſt cauſa voluntatis Medici vt ſanet, & alios ſimiles iſtis multos. Ampliùs autem ſi voluntas humana poſſet neceſsitari ad liberum actum ſuum per aliquam cauſam ſecundam, videretur quòd per vehementem temptationem, hoc poſſet: ſed quantacunque ſit tentatio, tanta poſſet eſſe incitatio per ſtellas, & virtutes coeleſtes, cùm ſit certiſsimum quod multum incitant homines & inclinant, & incitatio nulla per ſtellas poteſt neceſsitare voluntatem humanam, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum. Item quantum aliqua temptatio excitat, tantum poteſt & aliqua diſpoſitio in corpore, ex ſtellis & complexione reſultans: ſed iſtud conuincitur eſſe falſum per experientiam ab Haly ſuperius recitatam; poteſt quoque conuinci per experientiam de Hypocrate in ſecreto ſecretorum 4. partis 1. ab Ariſtotele recitatam, vbi ſic ſcribit: Diſcipuli Hypocratis ſapientis depinxerunt formam eius in Pergameno, & portauerunt eam Philimoni dicentes; conſidera hanc figuram, & indica nobis qualitatem complexionis eius; qui reſpiciens compoſitionem & diſpoſitionem figurae comparauit partes eius dicens: Iſte homo luxurioſus eſt, deceptor, amans coitum; ob quam rem voluerunt eum interficere, dicentes; O ſtulte, haec eſt figura dignioris & melioris hominis qui ſit in hoc mundo. Philimon autem pacificauit eos, & correxit dicens, haec eſt figura ſapientis equidem, ſed haec quae quaeſiuiſtis de mea ſcientia, oſtendi vobis, & quid inde ſentio ſecundum ipſam. Quando ergo peruenerunt ad Hypocratem, dixerunt ei quid fecerunt, & quid reſpondit eis Philimon & indicium, quibus dixit Hypocrates, certè verum dixit Philimon, non praetermiſit vnam literam. Veruntamen ex quo ego reſpexi & conſideraui haec turpia eſſe & reprobanda, conſtitui animam meam regere ſupra ipſa; & retraxi eam ab ijs, & triumphaui ſuper retentione concupiſcentiae meae. Haec eſt itaque laus & ſapientia Hypocratis; quia Philoſophia nihil aliud eſt quàm abſtinentia, & victoria concupiſcibilium. Quare & Ariſtoteles in libro Ethic. quaſi per torum, Plato, Socrates, Seneca, & omnes Morales Philoſophi in Philoſophia ſua Morali frequenter oſtendunt, frequentiuſque ſupponunt, benè operari & malè, virtutes & vitia eſſe in hominis libera poteſtate; quod & Autor humanae naturae in inſtitutione ipſius euidenter expreſsit. Quando namque Cain iratus fuerat vehementer in fratrem ſuum Abel, Dominus dixit ei, Quare iratus es, & cur concidit facies tua? Nonne ſi bene egetis, recipies? ſin autem malè ſtatim peccatum in foribus aderit: ſub te erit appetitus eius & tu dominaberis illius. Quare & Auguſtinus 1. de libero arbitrio 18. Iam, inquit,Augustinus. & regnum humanae mentis, humanam eſſe ſapientiam, & eam poſſe etiam non regnare compertum eſt; & ſequitur 19. Putaſne iſta mente cui regnum etiam libidinis in libidines aeterna lege conceſſum eſſe cognoſcimus, potentiorem eſſe libidinem? Ego enim nullo pacto puto: nec enim eſſet ordinatiſsimum vt impotentiora potentioribus imperarent. Quare neceſſe arbitror eſſe, vt plus poſsit mens quàm cupiditas, eo ipſo quo cupiditati rectè iuſte que dominatur. Auguſt. quoque de lib. arbit. 5. probat diffusè nullam tentationem poſſe vincere voluntatem: vnde ſic ait; Quis poteſt dicere voluntatem non eſſe liberam ad ſeruandam rectitudinem, & liberam à tentatione & à peccato? Si nulla tentatio poteſt illam niſi volentem auertere à rectitudine ad peccatum, id eſt, ad volendum quod non debet? Cum ergo mentitur, non aliena mentitur poteſtate, ſed ſua. Nonne vides ex dictis cōſequi quod nulla tentatio poteſt vincere rectam rationem. voluntatem. Nam ſi poteſt habet poteſtatem vincendi, & ſua poteſtate vincit; ſed hoc eſſe non poteſt, quoniam voluntas non niſi ſua poteſtate vincitur; quare nullatenus poteſt tentatio vincere rectā voluntatem. Et cum dicitur, impropriè dicitur: non enim aliud intelligitur quàm quod voluntas poteſt ſe ſubijcere tentationi. Et infra 7. Intellige, inquit, voluntatē inſuperabilem & nulla alia vi ſuperabilem fortitudinem habere. Vides igitur quod cum homo habitam rectitudinem voluntatis aliqua ingruente tentatione deſerit, nulla vi aliena abſtrahitur, ſed ipſa ſe conuertit. Si quis forſitan cogitet ſimiliter eſſe de beſtijs, ecce diſſimilitudinem magnam valdè. Beſtiae nam que naturali neceſſitate appetitum ſequuntur delectabilia proſequendo & triſtia fugiendo; homo autem nulli neceſſitati ſubijcitur naturali.Anſelmus. Quare & Anſelmus de libero arbitrio 5 dyalogizando ſic ſcribit: Quomodo non eſt libera voluntas, quam aliena poteſtas ſine ſuo aſſenſu ſubijcere non poteſt? Nonnè ſimili ratione poſſumus dicere voluntatem equi eſſe liberam, quae non appetitui carnis ſeruit niſi volens? N. Non hic eſt ſimiliter. In aequo nam que non ipſa voluntas ſe ſubijcit, ſed naturaliter ſubiecta ſemper neceſſitate appetitui carnis ſeruit: In homine verò quamdiu ipſa voluntas recta eſt, nec ſeruit, nec ſubiecta eſt cui non debet, nec ab ipſa rectitudine vlla vi aliena auertitur, niſi ipſa, cui non debet volens conſentiat; quem conſenſum non naturaliter, nec ex neceſſitate ſicut equus, ſed ex ſe apertè videtur habere. Amplius autem duplex eſt temptatio, per triſtia, per delectabila; per aduerſa, per proſpera; & vniuerſaliter per mali timorem, & boni amorem: Harum autem prima fortior eſt & maior; Quilibet enim naturaliter plus horret & refugit triſte malum, quam bonum delectabile concupiſcat, ſicut tam in nobis, quam in beſtijs experimur: Naturaliter enim magis videmur amare bonum quod habemus, & timemus per triſte malum auferri, quam deſideremns bonum non habitum, nondum noſtrum. Quilibet namque naturaliter magis amat ſeipſum, & ſua, quam appetat, vel amet, non ſua, cum non appetat aut amet naturaliter alia niſi propter ſeipſum,Philoſophus. Auguſtinus. ſicut patet 39. primi. Quare & Philoſophus 3. Ethic. 18. Difficilius, inquit, eſt triſtia ſuſtinere, quàm à delectabilibus abſtinere. Cui & concorditer Auguſtinus 83 Quaeſtionum 36. Nemo eſt inquit, qui non magis dolorem fugiat, quam appetat voluptatem. Videmus enim quaſdam immaniſſimas beſtias ideò maximè voluptatibus abſterreri, dolorum metu: Eſt ergo temptatio per triſtia fortior aliâ, & haec humanam non poteſt ſubijcere ſubigere voluntatem, quare nec illa. Quod autem haec non poſſit humanam vincere voluntatem euidenter apparet, quia fortiſſima temptatio huius ſpecici non poteſt voluntatem humanam ſubijcere, quare nulla. Fortiſſima nam que temptatio per triſtia, eſt per mortem, praeſertim per mortem triſtiſſimam dicente Philoſopho 3. Ethic. 14. quod fortis eſt circa terribilia maxima; Nullus enim magis ſuſtinet pericula; terribiliſſimum autem mors. Sed haec humanam non ſuperat voluntatem: Quot enim fideles, haeretici, & infideles potius elegerunt & voluntariè ſuſtinuerunt mortem duriſſimam, quam profeſsionem, voluntatem, operauè mutarent, ſicut hiſtoriae plurimae conteſtantur? Quot etiam Gentiles Philoſophi viuendo moraliter, & ſecundum regulam honeſtatis temptationes fortiſſimas ſuperarunt, & appetitus belligeros rationis imperio ſubiugarunt, ſicut hiſtoriae de vitis eorum conſcriptae lucidè manifeſtant? Amplius autem ſi aliqua cauſa ſecunda poſſet humanam ſubijcere voluntatem, hoc de diabolo plurimum videretur, cuius eſt permagna poteſtas, de qua Iob. 41. Non eſt ſuper terram poteſtas, quae comparetur ei, ſed ipſe non poteſt voluntatem hominis ſuperare, ſicut praecedentia manifeſtant, teſtatur que Auguſt. 1. de libeto arbitrio 19. ſuperius allegatus. Nec etiam poteſt per eſſentiam ſuā ſolam voluntatem hominis ſuperare, ſicut de bonis Angelis ſuperius monſtrabatur; nec per aliquem actum ſuum; quia ille actus eſſet aliqua temptatio; ſed nulla temptatio poteſt humanā vincere voluntatem; ſicut iam proximo eſt oſtenſum. Quanta etiam mala faceret ſpiritus ille malus in mundo, ſi haberet dominium ſuper hominum voluntates? Quot etiam viri & foeminae eius temptationibus inuectiſſimè reſtiterunt, tam inter fideles, quam etiam infideles? Poteſt tamen rationabiliter obijci contra dicta. Obiectum nam que delectabile, ſiue triſte eſt alicuius virtutis in mouendo voluntatem humanam ad volendum vel nolendum, & ipſa voluntas eſt virtutis tantum finitae in reſiſtendo ſicut in eſſendo, vel ergo minoris; aequalis, vel maioris; ſi minoris, neceſſariò ſuperatur; ſi ae qualis vel maioris, augeatur obiectum donec ſit maioris potentiae in mouendo quam voluntas humana in reſiſtendo, vel capiatur aliquod aliud obiectum tanto potentius voluntate humana, quanto ipſa eſt potentior primo obiecto, & ab illo neceſſitabitur ad volendum vel ad nolendum. Voluntas quoque humana reſiſtendo illecebrae patitur difficultatem, ſicut nimis certè ſaepius experimur, ſicuti etiam Philoſophi & Theologi conteſtantur: Dicit enim Philoſophus ſecundo Ethicorum 3. Difficilius eſſe voluptati pugnare, quàm irae; circa difficilius autem ſemper ars fit & virtus. Et tertio Ethicorum 1. ſecundo, Eſt inquit, difficile quandoque iudicare quale pro quali eligendum, & quid pro quo ſuſtinendum; adhuc autem difficilius immorari cognito 〈 in non-Latin alphabet 〉 cognitis; vt enim multum eſt, quae quidem expectantur triſtia, quae autem coguntur, turpia. Et infra 9. 18. Difficilius eſt triſtia ſuſtinere, quam à delectabilibus abſtinere. Et Anſelmus de libero arbitrio 5. dicit, quod difficile eſt non mentiri propter mortem vitandam, Et 6. dicit quod difficile eſt nobis ſeruare rectitudinem voluntatis, cum temptationibus conſentimus, quod etiam tam ipſe, quàm alij ſaepius atteſtantur. Quare & morales Philoſophi, & Theologi ac Canoniſtae tenent concorditer, quod quantitas temptationis maior vel minor minuit, vel augmentat, alleuat vel aggrauat culpam conſentientis, & poenam. Cum ergo voluntas humana reſiſtendo illecebrae difficultatem aliquam patiatur, & ſit tamen finitae potentiae ſicut & eſſentiae, tam fortis poteſt eſſe illecebra, & tantam difficultatem cauſare, quod voluntas humana illam non valeat ſuperare, ſed neceſſariò ei cedat. cedet. Item obiectum delectabile & triſte irreſiſtibiliter ſuperat voluntates paruulorum, morionum, furioſorum, & perfectè forſitan ebriorum; ſed voluntas adultorum benè diſpoſita non eſt infinitè potentior eſſentialiter nec accidentaliter voluntatibus praedictorum; poteſt ergò ab obiecto aliquo ſuperari. Conſtat quoque voluntatem ſaeui & voluntatem furioſi vel alteriùs ſimilis eſſe eſſentialiter & naturaliter aequipotentes; Illa quoque paſsio in corpore furioſi cum obiecto extrinſeco eſt finitae potentiae ad mouendum. Si ergò tentatio vel obiectum quodcunque tam potens ſanam ſani moueat voluntatem, ipſam neceſſariò ſuperabit propter aequalitatem proportionis hinc indè. Item beſtiae neceſsitantur ab obiectis, & homo non eſt infinitè fortior beſtia, poteſt ergò & ipſe ab aliquo obiecto neceſsitari ſimiliter ad volendum. Item beatitudo finalis eſt aliqua creatura, & ipſa neceſsitat voluntatem beati ad beatificum actum ſuum, & ad non peccandum: Ipſa enim ratio beatitudinis perfectè conuincit; tenentque omnes Doctores concorditer quod beatus perfectè & finaliter confirmatus non poteſt miſer fieri aut peccare. Item aliqua fortis tentatio poteſt ſuperare tentatum, & facit quandòque ſicut multi ſe dicunt eſſe expertos. Vndè Philoſophus 7. Eth. 7. Non, inquit, ſi quis à fortibus,Philoſophus. & ſuperexcellentibus delectationibus vincitur vel triſtitijs, admirabile, ſed condonabile, ſi contratendens quemadmodum continere tentantes riſum repentè effundunt. Quod benè videtur expreſsiſſe Apoſtolus,Apoſtolus. 1. ad Cor. 10. Fidelis inquiens Deus eſt, qui non patietur vos tentari ſupra id. Anſelmus. illud quod poteſtis, ſed faciet cum tentatione etiam prouentum, vt poſsitis ſuſtinere. Quare & Anſelmus de libero arbitrio, 6. in perſona diſcipuli; Non poſſum inquit, diſsimulare quandam impotentiam eſſe in voluntate, quam ferè omnes experimur; cum tentationis violentia ſuperamur. Monet que Auguſt. de vera & falſa poenitentia 14. quod poenitens conſideret quanta virtus fuerit impugnatione. Sunt qui non ſolum non vincuntur, ſed vltrò peccato ſe offerunt,Auguſtinus. nēc expetant tentationem ſed praeueniunt voluptatem. Haec quo que autoritas Auguſtini allegatur de poenitentia, Diſt. 5. Conſideret & 4. Sent. Petri. Diſt. 16. Gregorius quo que 2. Moral. 8. ſuper illud Iob 1. Ecce vniuerſa quae habet in manu tua ſunt,Gregorius. tantum in eum ne extendas manum tuam. Conſideranda eſt, inquit, in verbis Domini diſpenſatio ſanctae pietatis: quomodò hoſtem noſtrum permittit, & retinet, relaxat & refraenat; alia ad tentandum dat, ſed ab alijs religat; vniuerſa quae habet, in manu tua ſunt; tantum in eum ne extendas manum tuam; ſubſtantiam perdit, ſed tamen corpus protegit, quod quidem poſtmodum tentatori traditurus eſt. Sed tamen non ſimul ad omnia relaxat hoſtem, ne vndi que feriens frangat eum: Mala enim cum multa electis eueniant, mira conditoris gratia ex tempore diſpenſantur, vt quae coaceruata perimerent, poſsint diuiſa tolerari. Hinc Paulus ait, Fidelis Deus, qui non patietur vos tentari ſupra quā poteſtis, ſed faciet cum tentatione etiam exitū, vt poſsitis ſuſtinere. Hinc Dauid ait; Proba me Domine & tenta me, ac ſi apertè dicat, priùs vires inſpice, & tunc vt ferre valeo, tentari me permitte. Qui & 3. Mor. 2. ſuper illud Iob. 2. Ecce in manu tua eſt, verumtamen animam illius ſerua; Ecce, inquit iterum permiſsionem verberis, comitatur cuſtodia protectionis, & electum ſuum diuina diſpenſatio cuſtodiendo deſerit, & deſerendo cuſtodit; alia vero. primus prodit, alia protegit: Si enim totum Iob deſereret in manu tanti aduerſarij, homo quid eſſet? In ipſa ergò iuſtitia permiſsionis, permiſcetur quaedam libra pietatis, quatenus in vno eodem que certamine & ſeruus humilis expreſsione proficiat, & hoſtis ſuperbiens ex permiſsione ſuccumbat. Qui etiam 34. Mor. 16. ſuper illud Iob. 41, Non eſt ſuper terram poteſtas quae comparetur ei, ſic ait, poteſtas eius ſuper terram cunctis eminentior perhibetur, quia etſi actionis ſuae merito infra homines cecidit, omne tamen hominum genus naturae Angelicae conditione tranſcendit: Quamuis enim internae faelicitatis beatitudinem perdidit, naturae ſuae tamen magnitudinem non amiſit, cuius adhuc viribus humana omnia ſuperat, licet ſanctis hominibus meritorum ſuorum deiectione ſubiaceat. Aliquis etiam timore vnius magni mali, puta mortis imminentis, niſi forſitan mentiatur, cijciat theſaurum aut merces in mare, aut aliquid huiuſmodi faciat; compellitur neceſſariò ſic facere in hoc caſu: Vnde Dan. 14. recitato quomodo Babylonij congregati aduerſus Regem dixerunt, Trade nobis Danielem, alioquin interficiemus te, & domum tuam, ſubiungitur; Vidit ergo Rex quod irruerent in eum vehementer, & neceſsitate compulſus tradidit eis Danielem. Quare & iura Ciuilia, & Canonica ſanciunt multis locis, quod quae vi metuſuè cauſâ fiunt, nulla debeant firmitate ſubſiſtere, ſed in irritum reuocari. Quamobrem & Philoſophus 3. Eth. 2. dicit,1. Philoſophus. quod in aliquibus coactis fit venia, quando propter haec, operatur aliquis quae non oportet, quae humanam naturam excedunt, & nullus vtique ſuſtineret. Ad haec autem, ſi voluntas eſſet tam libera, poſsibile eſſet eam ſcienter bonum non velle, & malum velle, eligere, facereque ſcienter, quod videtur contra Philoſophum 3. Eth. 3. ſic dicentem; Ignorat quidem omnis malus, quae oportet operari, & à quibus fugiendum, & propter tale peccatum iniuſti & vniuerſaliter mali fiunt. Qui & 7. Eth. 2. allegat à Socrate, nullum exiſtimantem operari praeter optimum, ſed propter ignorantiam. Qui & infra 3. diſtinguens de ſcire, ſcilicet in vſu ſeu actu, & in habitu; & in vniuerſali, & in parte ſeu particulari, dicit quod ſciens in actu, ſeu in vſu & in particulari, 〈 in non-Latin alphabet 〉 , &c. non poteſt agere quae non oportet. Et infra eodem, Cùm inquit, vna fiat ex ipſis, neceſſarium concluſum; vbi quidem (ſcilicet in ſpeculatiuis) oportet dicere animam, in factiuis autem operari confeſtim; puta ſi omne dulce guſtare oportet, hoc autem dulce, vt vinum, aut aliquod ſingularium; neceſſarium potentem, & non prohibitum ſimul hoc operari. Qui etiam de cauſa motus Animalium, qui eſt duo decimus de Animalibus ſecundum nouam tranſlationem,S • . diffuſiori proceſſu idem oſtendit. Item indicia Aſtrologorum & ſimilium Phyſionognomicorum & ſimilium de moribus actubuſque humanis ſunt vera & certa: Mores ergo & actus humani ſtellas & complexionem neceſſariò conſequuntur.

Reſponſio 〈◊〉 .Pro primo autem iſtorum, ſoluendo; ſecundum Philoſophos Naturales & Medicos, eſt ſciendum quod delectatio cuiuſcunque virtutis ſeu potentiae perceptiuae cauſatur ex conuenientia, & certa proportione, ſeu habitudine naturali obiecti delectabilis creati cum potentia delectante: cuiuſcunque autem rei delectabilis creatae ad quamcunque potentiam natam delectari in illa, eſt aliqua maxima conuenientia, & aliqua proportio ſeu habitudo conuenientiſsima naturalis, puta A delectabilis ad B potentiam liberam, C conuenientiſsima habitudo: A verò delectabili ſub C gradu, poteſt B reſiſtere, & eſt eſse maioris virtutis in reſiſtendo, quam illud in mouendo, ſicut praecedentia manifeſtant. Quare A quantumlibet augmentato poteſt B reſiſtere faciliùs tunc quàm priùs: Licet enim A ſit delectabilius abſolutè, & fortius tunc quàm prius & magis motiuum, non tamen reſpectu B, ſed tunc minus delectabiliter vel forſitan indelectabiliter ſeu triſtabiliter eam mouet propter diſſolutionem illius proportionis conuentiſsimae praecedentis. Huius autem rei exemplum conueniens eſt in viſibili, & in viſu: Certum eſt enim viſum videre lucem, & hoc optimè ac delectabiliſsimè in proportione ac conuenientia quadam certa, vltra quam vel citra ſi lux intendatur, vel remittatur, non ita bene videbitur, nec tantam delectationem cauſabit, ſed fortaſsis triſtitiam, quod & patet ſimiliter in alijs ſenſibus & ſenſatis. Quare & euidenter apparet, quod tales argutiae ſunt fallaces; hoc delectabile tantum mouet hunc hominem; ergo duplum in duplo plus, ſeu fortiùs, & quadruplum in quadruplo, & ſic deinceps, propter cauſam praedictam. Patet quoque in ſimili, quod forma arguendi non tenet, ſicut nec hic haec, ſphaera luminoſa maior tenebroſa illuminat incidenter medietatem ipſius & aliquam pa • tem vltra, ergo ſphaera luminoſa in duplo maior priore, in duplo magis illuminat tenebroſum, vel vltra medium medietatem tenebroſae partem duplam reſpectu prioris, & quadrupla quadruplam; & ita deinceps; ſic enim aliqua ſphaera luminoſa finita aliam tenebroſam illuminaret ſecundum totam ſuperficiem incidenter; quod qui vel atrium exterius Perſpectiuae paululum introſpexit, videt clariſsimè falſum eſſe, & impoſſibile manifeſtum. Simile eſt de oculo vidente ſphaeram maiorem oculo ſecundum aliquam ſui partem in diſtantia certa data, quia in maiori diſtantia maius, ſcilicet maiorem partem videt de illa, & in maiori diſtantia ſemper maius, non tamen proportionaliter ſemper maius; tunc enim in aliqua diſtantia certa data videret hemiſphaerij eius totum, & in vlteriori diſtantia adhuc vltra, & ita in diſtantia aliqua totam ſuperficiem talis ſphaerae, quae qui de perſpectiua modicum quid perſpexerit, perſpicit impoſsibilia magna eſſe. Imò & patet clariſsimè, quod agutia talis fallit. Hoc delectabile tantū allicit, & mouet hunc hominem, ergo magis delectabile magis eum allicit atque mouet. Si enim delectabile datum ponatur in proportione conuenientiſsima ad mouendum hunc hominem, & per intentionem delectabilis ſoluatur proportio, minùs delectabiliter ipſum mouet, vel tunc forſitan indelectabiliter, immò & triſtabiliter eum mouet. Ex quibus etiam patet ſimiliter quod in hac proportione conuenientiſsima eſt difficultas maxima reſiſtendi, quare & ſi per augmentum delectabilis ſoluatur proportio, minuitur difficultas. De triſtabili autem ſicut de delectabili idem ſentiendū. Patet ergò quod nullum delectabile triſtabileue creatum poteſt neceſsitare hominem ad volendum vel ad nolendum,Obiectio. praeſertim quamdiu liberum arbitrium manet ſanum. Obijcitur forſitan contra dicta. Sit enim A gradus delectabiliſsimus, B potentiae praeceptiuae, & A ſit in aliqua ſpecie naturali quae ſit C. Erit C ſpecies maximè delectabilis tali potentiae, in tantum quod nulla ſpecies magis delectabilis tali potentiae poſſet eſſe etiam per omnipotentiam Dei magnam. Ad iſtud autem iuxta praemi • a priora dicendum videtur, quod ſicut inter omnes gradus poſsibiles vnius ſpecici, eſt aliquis gradus maximè delectabilis B potentiae aſsignatae, quia maximè proportionatus & conueniens in habitudine naturali; ſic & aliqua ſpecies inter omnes ſpecies poſsibiles, propter ſimilem rationem: neque iſtud repugnat omnipotentiae Dei magnae, ſicut nec ei repugnat, quod A poſito aequali, vel ſimili B perfectè, non poteſt ei quicquam aequalius aut ſimilius fabricare. Adhuc autem poteſt & probabiliter obijci iſto modo, Viator poteſt proficere in merito & in gratia, in peccato, & in malitia vltra quemcun que terminum aſsignatum. In quo namque inſtanti vitae praeſentis, in qua aetate, aut in quo termino figes metam; quod & maximè apparebit, ſi vita praeſens viatoris per eius potentiam, qui vitae & mortis habet imperium, quantum volueris prolongetur, etiam vltra terminum naturalem, ſicut de Enoch & Elia creditur factum eſſe:In conſtitutionibꝰ Clementis. alioquin etiam rediret haereſis Begardorum, Extra de haereticis. Ad noſtrum damnata: quae dixit quod homo in vita praeſenti tantum & talem perfectionis gradum poteſt acquirere quod reddetur penitus impeccabilis, & ampliùs in gratia proficere non valebit: Nam vt dicunt, ſi quis ſemper poſſet proficere poteſt aliquis Chriſto perfectior inueniri. Et ſi homo poſsit proficere in merito & peccato, in gratia & in malitia vltra terminum quemlibet aſsignatum, poteſt & in praemio & in poena, in delectatione & afflictione, in laetitia & in triſtitia conſequenter, cùm Deus vnicuique ſecundum opera ſua reddet. Adhuc autem creatura rationalis quaecunque eſt capacitatis ſimpliciter infinitae, & capax gratiae quantaecunque. Ex quo namque haec creatura eſt gratiae tantae capax, eſt & cuiuſcunque maioris; cùm maior quaecunque ſit ſubtilior, perfectior & conuenientior in natura, nec maior gratia locum aut ſitum maiorem requirat, cur etiam non poſſet Deus omnipotens gratiam maximam quam creauit in aliqua creatura rationali permagna, in aliqua minori creaſſe, & in aſino, vel in ligno? ſi inſuper anima iſta parua non ſit capax gratiae huius magnae, Deus omnipotens totius Autor naturae poteſt eam augere vt fiat capax illius: Quodlibet enim finitum poteſt Deus omnipotens quantumlibet augmentare, & ſi anima quaelibet ſit capax gratiae quantaecunque, eſt & conſequenter gloriae quantaecunque, quare & delectationis quantaelibet in praeſenti. Amplius autem quaelibet anima rationalis & quilibet homo videtur habere in vita praeſenti bonitatem quodammodò infinitam intenſiuè, & etiam extenſiuè, videlicet numerosè; innocentiam ſcilicet, libertatem & immunitatem à peccato quantolibet intenſiuè, & peccatis quantiſlibet & quotlibet numerosè, etiam infinitis, quorum nullum commiſit, & quorum quodlibet, aut quae omnia potuit commiſiſſe, aut poſſet committere in futuro, praeſertim ſi ſtatus vitae praeſentis quantumlibet prolongetur, etiam in aeternum. Eſt ergo anima rationalis quaecunque capax bonitatis vel innocentiae infinitae ſimpliciter; quare & delectationis & gloriae ſimili ratione. Anima namque rationalis ſincera quae immaculato calle tranſit ad coelum, debet rationabiliter delectari, ſuper vna innocentia ſua, puritate, & libertate huiuſmodi inuiolata finaliter cuſto dita, & ſuper duabus magis, & hoc in duplo: cur enim amplius de hac quàm de illa, maximè ſi ponantur aequales? Imò plus quàm in duplo, ſi ſecunda ſit maior quàm prima, & correſpondenter de tribus & de quatuor, ac deinceps, quare & de infinitis ſimpliciter infinitè. Imò & quaecunque talis innocentia, libertas, & immunitas à peccato quocunque videtur bonitatis & eligibilitatis ſimpliciter infinitae. Eſt enim eligibilitatis maioris quantiſcunque bonis alijs naturae, fortunae, gratiae, ſeu gloriae poſitiuis, vel etiam priuatiuis, cuiuſmodi ſunt priuationes malorum, etiam infinitis & infinities infinitis, quorum non electio repulſio, ſeu contemptus non includit peccatum, ſicut ex triceſima parte Corollarij primi claret, quapropter, & delectationis correſpondenter; proportionaliterque maioris: Quid enim magis delectat quemcunque niſi illud quod magis deſiderat, & affectat? Vnde Philoſophus 1. Ethic. 13. Vnicuique eſt delectabile ad quod dicitur amicus talium, vt puta equus quidem amanti equum, ſpectaculum autem amanti ſpectaculum: eodem autem modo & iuſta amanti iuſtum, & ideo quae ſecundum virtutem amanti virtutem, quod & deſcriptio deliaca conteſtatur, definiens delectabiliſsimum quo quis optat frui. Quare & Sapiens; Deſiderium ſi compleatur, delectat animam, Parab. decimo tertio: Propterea quicquid eſt finitae capacitatis poteſt ſatiari plenariè aliquo bono finito; ſed anima rationalis non ſic poteſt: Quocunque namque bono habito, aut quotcunque & quantiſcunque bonis habitis citra Deum ſimpliciter infinitum nequaquam finaliter quietatur, ſed ſemper maius bonum & maius, & Deum maximum bonum poſsibile ſpretis alijs concupiſcit; imò & ſi Deus eſſet bonitatis finitae tantummodo non ſatiaretur illo plenariè, ſed appeteret meliorem. Adhuc autem & omnis beatus in patria habebit claram ſcientiam omnium & diſtinctam; Alioquin poſſet falli, quod beatitudini perfectae repugnare videtur, quod & poteſt multis Catholicis teſtimonijs confirmari. Habebit ergo omnis beatus in patria ſcientiam infinitam, quare & nunc omnis viator beatificandus, & vniuerſaliter omnis homo eſt capax ſcientiae infinitae, & capacitatis ſimpliciter infinitae.Nota De Anima Chriſti Amplius autem ſpecialiter Anima Chriſti eſt finitae entitatis ſicut apparet ex 40. parte Corollarij primi, & 39. primi, & ipſa eſt & fuit capacitatis infinitae ſimpliciter, ſcientiae, gratiae, & gloriae: quare & quaelibet alia. Ipſa enim habet, & ſemper habuit claram ſcientiam omnium:Lucas. Iohannes. Dicit enim Lucas quod ipſe puer ſapientia plenus erat. Luc. 2. & Iohan. 3. non ad menſuram dat Deus ſpiritum, & cui alij niſi Chriſto? quod & Doctores gloſſantes teſtantur: quod & Anſelmus, 2. Cur Deus homo 13. per rationes, & Petrus 3. Sentent. diſtinct. 13. & 14. per Autoritates oſtendunt. Ha • uit ergo Chriſtus, & habet ſecundum animam ſapientiam, & ſcientiam infinitam, quare & gratiam & gloriam conſequenter. Alioquin videretur quod Deus poſſet eum plenius praemiare & beatificare perfectius, & per amplius quàm ſit modo.Petrus. Dicitque Petrus 3. Sentent. diſtinct. 13. Chriſtum, ſecundum Iohannem, tantum à conceptione accepiſſe ſapientiae & gratiae plenitudinem, vt Deus ci plenius conferre non potuerit.Reſponſio. Beatitudo. Ad haec autem ſub correctione maiorum, poteſt non improbabiliter reſponderi, diſtinctionibus aliquibus praelibatis. Beatitudo quidem & gloria poteſt ſumi pro beatitudine & gloria increata, Beatitudo 1. atque creata. Prima eſt Deus, quaipſemet, & beati beatificantur & glorificantur licet diſpariter, ipſomet teſtante, Ego protector tuus ſum & merces tua magna nimis,Gen. 15. Eccleſia. Beatitudo 2. Gen. 15. Quare & Eccleſia tota rogat, Tu eſto noſtrum gaudium, qui es futurus praemium, quod & ſuadent praemiſſa in Corollario primi, primi. Beatitudo, & gloria creata eſt aliquod bonum creatum ſimplex vel congregatum ex multis, à prima beatitudine & gloria deriuatum,Gratia & 〈◊〉 P • e in merito. videlicet a Deo creatum. Gratia etiam ſeu charitas poteſt ſumi ſimiliter bino modo, pro increata ſcilicet & creata, ſicut 42. primi plenius declaratur. Proficere quoque in merito habet duplicem intellectum; vnum, quantum ad vim virtutemvè meriti, ita videlicet quod proficiens ſiat melior intenſiue; alterum quantum ad numerum meritorum. Et haec eſt diſtinctio Petri 3. Sentent. diſtinct. 18. de merito capitis noſtri Chriſti. Loquendo igitur de beatitudine, gloria, ſeu gratia increata; eſt creatura rationalis capax quodammodò beatitudinis, gloriae, & gratiae infinitae, Dei videlicet, qui eſt beatitudo, gloria, & gratia infinita, modo tamen finito, & diſpari in diuerſis, nec ſic procedit obiectio contra dicta. Loquendo autem de beatitudine, gloria, gratiauè creata, dicendum videtur iuxta praemiſſa; quod conſiderata menſura & gradu entitatis cuiuſcunque ſubſtantiae rationalis creatae, eſt aliqua ſpecies gloriae, & gratiae, naturaliſſimè, conuenientiſſimè, & proportionaliſſimè correſpondens, & illius ſpeciei aliquis certus gradus, & cur, ſicut ſupra. Ad illud autem quod obijcitur de viatore, quod poteſt proficere in merito, & in gratia vltra quemlibet terminum aſſignatum, quantum ad profectum in gratia; praemiſſa reſpondent. Et ſimiliter quantum ad capacitatem gratiae de qua fiebat poſtetius argumentum. Sicut enim viſus exterior eſt capax alicuius lucis, & ſpecici luminis aut coloris & maioris ac maioris quantilibet ſinc fine, ſicut aer & aqua, non tamen ad melius videndum, & melius infinitè; ſed cuilibet oculo eſt aliquis gradus conuenientiſſimus, & proportionaliſſimus quo optimè poteſt vti ad actum videndi, & de guſtu ſimiliter reſpectu ſaporum & ſaporabilium ſpecierum, Sic & aſpectus & affectus interior videtur aliquo modo capax alicuius luminis gloriae & gratiae ſecundum eſſentiam ipſam rei, & maioris ac maioris quantumlibet, ſicuti forſitan Aſinus ſiue lignum, ſicuti ſuperius eſt argutum; non tamen ad maiorem & meliorem vſum, & maiorem & meliorem vlterius infinitè. Sed cuicunque creaturae rationali eſt aliquis gradus luminis, gloriae ſeu gratiae conuenientiſſimus, proportionaliſſimus & aptiſſimus, ad videndum guſtan dumque Deum, Deum videlicet gratuitò diligendum, & beatificè perfruendum: Ad hos enim effectus indiget anima rationalis lumine gloriae,Papa Clemens. & dono gratiae, teſte Papa Clemente, Extra de haereticis vbi prius, & 39. primi. Tali ergo gradu gratiae habito in praeſenti à viatore quocunque, non poteſt vlterius proficere in gratia, ita videlicet quod gratia eius vlterius augeatur, quanquam in ſtatu vitae praeſentis quantumlibet conſeruetur, & talis videtur gradus gratiae, quem viator adultus in gratia conſtitutus, optime ſe exercens toto tempore vitae ſuae, per totam videlicet ſuam periodum naturalem in termino illuis haberet, animauè illius per totumuè tempus merito deputatum, quod ſecundum Petrum 2. Sent. diſt. 5. & 11. eſt in Angelis vſ que ad diem iudicij. Quamobrem & forſitā videretur, quod de animabus humanis haberet idem dicere conſequenter, 〈1 paragraph〉 vel aliquis gradus notus Deo. Sed obijcitur contra iſta; Viator habens gradum huiuſmodi gratiae eſt optimè diſpoſitus ad merēdum, & ſi vita ſua conſeruetur vlterius, poteſt vlterius multipliciter benefacere & mereri, quare & acquirete gratiam pleniorem. Alioquin opportunitate benefaciendi conceſſa, tantum ſibi valeret quieſcere, quantum optimè operari. Talis quoque poteſt peccare, & deficere cadereque à gratia ſua magna, quare & proficere in merito, & in gratia conſequenter. Aliàs etiam rediret haereſis Begardorum praetacta.Reſponſio. Pro his ſoluedis non irrationabiliter dici poteſt, quod gradus huiuſmodi gratiae non habetur in vita praeſenti ſecundum curſum communem, ſed in termino huius vitae, vel in foelicitate futura, & ſi ponas quod Deus talem hominem miraculoſè conſeruet, poteſt vlteriùs reſponderi quod Deus de cuius gratia eſt quod aliquid boni meremur ab eo, in illo gradu praeſtituit terminum meritorum, ita quòd opera huiuſmodi hominis non ſint ex tunc meritoria, ſed potiùs praemiatoria & glorificatoria operanti, & alijs fructuoſa, ſicut eſt de pijs operibus beatorum perfectè (cujuſmodi ſunt vt creditur à quibuſdam, Chriſtus, Maria, Iohannes, & Angeli confirmati) quae miſeris ex hibentur. Vel aliter dici poteſt, quod talis poteſt proficere in merito quantum ad numerum meritorum, & ad merendum forſitan aliis multa bona, ſed non ſecundum vim meriti aut virtutem, nec etiam ſibi ipſi vt gratia ſua aut gloria augeatur: Habet enim actualiter in praeſenti tantam plenitudinem gloriae gratiae, debetur que ſibi etiam in praeſenti tanta plenitudo gloriae pro futuro, quantae eſt capax modo praedicto, quanta ſcilicet optimè & delectabiliſsimè poteſt vti. Et ſi forſitan replices,Replicatio. quod ſi talis fuiſſet ſanctificatus in vtero ad gradum gratiae praetaxatum, nunquam in tota vita ſua potuit quippiam meruiſſe; dicendum quod potuit, & non potuit modis dictis. Nec aliquis ſeruulus reputet iſtud graue: ſic enim fuit de Domino noſtro Chriſto, dicente Gregorio primo ſuper Ezechielem, homil. 6a.Gregorius. Redemptor noſter qui ex conceptione & natiuitate perfectus Deus & homo exiſtit, iuxta virtutes animae, quo potuiſſet proficere omninò non habuit, in membris autem ſuis, quae nos ſumus quotidiè proficit. Quod & Petrus 3. Sent. diſt. 18. planiſsimè conteſtatur:Petrus Neque etiam ſancti Angeli confirmati per officia nobis exhibita aliquid nunc merentur, ſicut multis videtur, quod de Enoch & Elia nonnullis apparet. Et conſtat certiſſimè quod poſt diem iudicij, & adeptionem beatitudinis conſummatae, neque Angeli, neque homines diligendo Deum, & inuicem Deum laudando, & ipſi in omnibus ſeruiendo aliquid merebuntur. Alioquin beatitudo creaturae rationalis nunquam foret perfecta, nun quam finaliter conſummata. Adhuc autem aliquis ſubtilis fortaſſe ſubtilius & ſi non veriùs reſpondebit, quòd aliquem fieri meliorem dupliciter poteſt intelligi, vno modo per bonitatem abſolutam, & realiter poſitiuam, cuiuſmodi eſt bonitas gratiae & virtutis, aliter autem quodammodo relatiuè: Videtur enim quod homo habens gratiam & virtutes morales non in ſummo, benè operando fieret melior, & ſi Deus ſecundum poſsibile abſolutum non daret ei augmentum gratiae, nec virtutis, melior, inquam, relatiuè per relationem videlicet ad opera bona quae fecit & dicet forſitan conſequenter, quòd homo habens gradum gratiae praetaxatum bene operando fit melior ſecundo modo non primo. Sed quomodo fit quis melior niſi in aliquo bono creſcat, acquirat, & habeat maius bonum, quod per poſitionem hic non facit, dicitque Auguſtinus Enchirid. 127. Charitas quanto in quocunque maior eſt, tanto melior eſt in quo eſt. Secundum iſtam quoque ſententiam Chriſtus profecit in bonitate & melior continuè, meliorque fiebat, nec adhuc deſiuit fieri melior opem miſeris impendendo. Quinimo & Deus ipſe fieret continuè melior, benè continuè operando. Iſta quoque reſponſio non multum difficultatem noſtram concernit. Licet enim talis bonitas poſsit augeri in homine quantumcunque, non tamen gratia nec virtus, habitus nec actus, delectatio nec gloria augeretur vltra terminum limitatum. Quod autem fuit obiectum, ſi habens huiuſmodi gradum gratiae benè operando nequaquam augmentum gratiae mereretur, tantum valeret ſibi quieſcere, quantum optimè operari nuſquam procedit, nec tenet ſicut praecedentia manifeſtant. In caſu etiam niſi talis benè operaretur proximo ſuccurrendo, vel legem Dei tuendo, iuſtè amitteret gratiam ſuam totam: valeret igitur ſibi operatio ſua bona, ad gratiam habitam conſeruandam. Nec mouet quod argutum fuit conſequenter; Talis poteſt peccare & cadere à gratia, ergo & proficere in merito & in gratia, niſi fortaſsis intelligatur de profectu in merito quantum ad numerum meritorum & in gratia, quantum ad grata opera facienda, & gratiam conſeruandam. Nec redit haereſis Begardorum praemiſſa. Voluerunt enim aſtruere, quod homo in vita praeſenti, ſuppoſita aetate communi, & conuerſatione religionis communi ſine alio ſanctitatis priuilegio excellenti, poſſet tantum ac talem gradum perfectionis acquirere, & habere, quod omninò impeccabilis redderetur, & amplius in gratia proficere non valeret, & quod ita poſſet longo tempore conuerſari,: quare & conſequenter dixerunt ſicut Decretalis recitat vbi prius, quod ieiunare non oportet hominem, vel orare poſiquam gradum perfectionis huiuſmodi fuerit aſſecutus, quia tunc ſenſualitas eſt ita perfecte ſpiritui & rationi ſubiecta, quod homo poteſt liberè corpori concedere quicquid placet; quod etiam illi qui ſunt in praedicto gradu perfectionis, & ſpiritu libertatis non ſunt humanae ſubiecti obedientiae, nec ad aliqua praecepta Eccleſiae obligantur, quia vt aſſerunt, vbi ſpiritus Domini, ibi libertas, quod inſuper homo ita poteſt finalem beatitudinem ſecundum omnem gradum perfectionis in praeſenti aſlequi, ſicut eam in vita obtinebit beata. Sed haec conſtat eſſe delitamenta inania & mendoſa, nec ex praecedentibus conſequuntur. Sed adhuc fortaſsis muſſitans cogitabit, quod etſi iſta ſint vera de merito, gratia & gloria, non tamen de peccato, malitia, atque poena. In his • utem enim non poteſt terminus aliquis poſsibilis homini aſsignari, vltra quem ſi viuat quantumlibet non poſſet peccare vlterius, & vlterius ſine fine,Reſponſio aex Opinio 1 • . faciendo videlicet ſcienter & liberè quae ſunt mala: quare & poteſt ſemper fieri magis malus & magis & amplius puniendus. Circa iſtud poteſt eſſe duplex opinio reſponſiua; Vna, quod eſt aliquis gradus maximus peccati, malitiae & poenae cuicunque creaturae rationali poſsibilis, quo adepto non poteſt in illis vltra proficere intenſiuè, & iſte videtur gradus quem daemones poſt iudicium finale habebunt, & homines reprobati; alioquin ciuitas Babylonis atque diaboli nequaquam tunc acciperet finem ſuum, ſed adhuc eſſet in via, ciuitate Dei finaliter conſummata; cùm tamen conſonum videatur, & conſonum dictis Patrum, quod Deus ſimul perficiat totum mundum, dicitque Auguſtinus Enchir. 121. poſt reſurrectionem vere facto vniuerſo impletoque iudicio, ſuos ſines habebunt ciuitates duae, vna Chriſti, altera diaboli; vna bonorum, altera malorum, vtraque tum Angelorum & hominum, iſtis voluntas, illis facultas non poterit vlla eſſe peccandi. Sed iſta opinio non ſatis plene reſpondet: Si enim quaelibet creatura rationalis ſit capax certi gradus peccati, & malitiae & non vltra, & damnati vſque ad gradum illum incluſiuè proficient vt ſupponit, aliqui damnati diu peccabunt poſt iudicium conſummatum, illi videlicet qui cum patuo peccato mortali modico tempore ante iudicium morientur, nec attingent ante iudicium gradum illum. Adhuc autem ponatur per omnipotentiam Dei magnam, quod aliquis homo tam diu viuat in vita praeſenti ſemper peccando, donec attingat & habeat gradum illum peccati atque malitiae, & adhuc ſi vita ſua & vites prolongentur vlterius, poteſt peccare vlterius, [vlteriuſque peccare] Poteſt enim furari, occidere, & maechari ſcienter, ſciendo videlicet quod eſt contra Deum & contra Dei mandatum. Dicetur fortaſsis quod talis, habito tali gradu, non poteſt operari vlterius liberè, ſed neceſſariò & coactè. Amittit enim tunc plenè vſum liberi arbitrij, & ſubijcitur neceſſariò ſeruituti peccati, diaboli, & cuiuſlibet tentamenti, quare nec peccare propriè reputandus. Sed iſtud non eſt neceſſarium abſolutè: Poſſet enim Deus omnipotens ſeruare in eo plenam arbitrij libertatem, reſtituereuè ablatam ſine praeſeruatione à peccato, aut dimiſsione peccati, quod ſi fiat poteſt peccare vlterius ſicut ante. Aliter forſitan dicitur quod quaecunque creatura rationalis eſt finitae capacitatis & certae; quapropter habito maximo gradu peccati & malitiae cuius eſt capax, non poteſt peccare vlterius; ſed iſtud non videtur propter rationem praemiſſam. Malitia etiam non eſt res aliqua poſitiua teſte 26. primi, ſicut gratia & virtutes, ſed ſolummodo priuatiua, & hoc nequaquam charitatis aut gratiae, immediatè eſſentialiter proprieque loquendo, ſed libertatis à peccato, & à peccatis omnibus poſsibilibus non commiſsis, puritatis, immunitatis, & innocentiae naturalis, & haec videtur tanta naturaliter in quocunque, quanta peccata poſſet committere nec commiſit. Opinio autem ſecunda exiſtimat quod homo poteſt in infinitum peccare vltra quemcunque terminum poſsibilem aſsignari, & quod mali poſt finale indicium ſic peccabunt, & ſimiliter de puniri videlicet poena ſenſus. Sed ſecunda particula opinionis iſtius Nota cur & quomodo malitia ſiue culpa ſit pr • tiua. Opinio 2 • tri • artia videtur deſtrui C • 2 • pa • e huius ſe • • ionis. • ontra ter • am partē ſecunda opinionis. destruitur per praemiſſa. Si inſuper maſi poſt finale iudicium peccabunt vlterius, qua ratione & boni nō ſimiliter merebuntur, contra praemiſſa? Tertia quo que eius particula refellitur per priora. Omnis nam que potētia perceptiua creata, materialis, aut immaterialis, ſicut eſt entitatis determinatae, finitae, & certae, ita videtur capacitatis, actiuitatis, & perceptiuitatis determinatae, finitae, & cer • e; Non ergo poteſt aliqua creatura rationalis aliquod perceptibile, ſeu ſenſibile puta ignem bene ſen • e ſiue percipere, & aliquem in duplo meliùs, & aliquē in quadruplo, & ſic vlterius ſine ſine; ita videlicet quod ſenſatio ſua, ſiue perceptio, actus videlicet ſentiendi ſeu percipiendi fiat in duplo intenſior, melior & perfectior, & in quadruplo & deinceps; & niſi he multiplicetur ſen ſatio ſuo, non ſic multiplicabitur ſua poena, videlicet poena ſenſus: Res enim animata, quidquid patiatur, eo quod non ſentit, non punitur; homo etiam ſi poneretur in igne, & eum non ſenti • et, non eſſet ei poena, ſicut fuit de tribus pueris in camino. Et ſi duo diſparis complexionis ponetentur in igne aequali, & omnia dimitterentur ſuis naturis, non aequaliter punirentur, ſed tenerior & paſsibilior amplius puniretur non propter potentiam extrinſecam ampliorem, ſed propter ſenſationem intrinſecam poenalem maiorem. Si quis inſuper ſub certo gradu finito & paruulo cruciaretur ab igne, quantumcunque ignis multiplicaretur, ſi eius ſenſatio nullatenus augeretur, non ampliùs puniretur. In ipſa namque ſenſatione ſeu perceptione eſt tota afflictio, tota poena, videlicet poena ſenſus; quod & ex hoc euidenter apparet, quod ſi per potentiam Dei magnam ignis quantuſſibet cuipium apponatur, ſine ſenſatione non cruciatur in aliquo nec punitur; ſi autem ſola ſenſatio poenalis intrinſeca conſeruetur igne remoto, punitur aequaliter ſicut priùs. Adhuc autem ſimili ratione qua quis eſt capax poenae & triſtitiae infinitae, aut infinitae poenae, triſtitiae que eſt capax, eſt & delectationis creatae, gratiae, gloriae, & beatitudinis infinitae contra priora: Igitur ſub correctione maiorum videtur conſequenter dicendum,Reſponſio propria. quod ſicut curlibet creaturae rationali eſt aliqua delectatio maxima creata poſsibilis, ſic & aliqua triſtitia maxima, & aliqua maxima poena ſenſus, & haec videtur conſiſtere in maxima ſenſatione rei maximè contrariae & poenalis. Videtur tamen propter praemiſſa contra opinionem priorem, quòd homo vltra quemcunque terminum poſsibilem aſsignari, in infinitum poteſt peccare. Sed obijcies forſitan ſupponendo quod quis peccauerit,Obiectio. donec meruerit maximum gradum ſibi poſsibilem poenae ſenſus, & quod adhuc peccet vlterius: aut ergo punietur poena ſenſus, & deſtruitur reſponſio nunc praemiſſa, aut non ſic punietur vlterius, & remanebit peccatum aliquod impunitum contra 31am partem Corollarij primi, primi; & contra 39um primi. Item tunc damnati odiendo & contemnendo Deum, & mala ſimilia faciendo, ſemper peccarent, contra priora. Hic non improbababiliter dici poteſt, quod omnis damnatus punietur illa poena quam habebit pro peccatis ſuis omnibus non dimiſsis, & in caſu praetacto, vbi duo peccantes inaequaliter, vnus videlicet donec meruerit maximum gradum illum praecise, & alius capacitatis aequalis plus peccans puniretur aequaliter poena ſenſus, quia maior peccator non poteſt ſic magis puniri, non tamen ſimpliciter aequaliter punirentur, ſed magis peccans, magis etiam puniretur: Pro quo ſciendum quòd duplex eſt poena peccati, vna accidentalis, vt puta verbera, vincula, carceres, ignes, amiſsiones bonorum & damna & caetera talia quae poſſunt adeſſe & non adeſſe peccanti: Et de tali poena loquendo, ſaepè videtur contingere quòd peccantes aequaliter, inaequaliter puniuntur; ſicut videtur de duobus homicidis aequalibus, quorum vnus impoenitens occiditur in praeſenti, & alter impoenitens naturali morte decedit; quorum inſuper primus ſi habuit maxima bona talia, diuitias, & terras, omnia confiſcantur; omnia illa perdit pro ſe & haeredibus ſius ſemper; Alter verò & ſi habeat tanta bona, ſi non fuerit conuictus legitimè, & damnatus, nequaquam: vel ſi nulla habeat, etiam damnatus legitimè nulla perdit. Similiter quoque videtur de habente maximam charitatem, cui & ſecundum praeſentem iuſtitiam debetur maxima beatitudo in coelo, peccante mortaliter aequaliter cum habente charitatem minorem aut nullam. Alia eſt poena eſſentialis, eſſentialiter annexa peccato, & inſeparabiliter concomitans ipſum, ſemper videlicet eſſe malum, ſeruitus peccati, amiſsio libertatis prioris, perditio puritatis, immunitatis & innocentiae praecedentis, ſicut ex 31a parte Corollarij primi, primi, magis apparet: & haec poena incomparabiliter excedit omnem aliam poenam ſenſus aut damni non importantem peccatum, ſicut & patet ex eadem 31a parte; & iſta • na, qui plus peccat, neceſſariò plus punitur. Et ſi obijcias illud Apoc. 18. Quantum ſe glorificauit, & in delicijs fuit, tantum dato illi tormentum [& luctum;] Dicendum quod ve • um eſt ad literam, imò magis: pro glorificatione namque, & deliciarum affluentia temporali habebit tormentum & luctum aeternum, & ſi per tantum & quantum intelligas proportionaliter intenſiuè, verum eſt caeteris paribus, & ſi ſit capax, ſicut & illud legis talionis, Reddet oculum pro oculo & caetera talia, oportet intelligi & exponi. Si namque caecus oculum videntis erueret, quomodo oculum ſuum pro oculo illi reddet? Aliter poteſt dici quod illud Apoc. eſt verum de facto, ſicut & multa ſimilia in Scriptura; quia de facto, & ſecundum legem communem, ſicut veriſimiliter creditur, nullus merebitur poenam ſenſus maiorem quàm ſit capax, imò nec tantam: Ne que ex dicto priori de poſsibili conſequitur de ineſſe, quod damnati ſempet peccabunt, loquendo propriè de peccato quod (ſecundum Auguſt. 3. de libero abitr. 30.) libera voluntate & à ſciente committitur: Videtur enim quod damnati poſt finale iudicium amittent libertatem arbitrij quantum ad liberum vſum ſuum; Tunc enim veritate teſtante in tenebras exteriores mittentur. Et nonne eadem veritate docente lumen corporis eſt viſus & oculus oculus, oculus interior ſpiritalis; Fienti igitur tunc vt videtur inſani, caeci, amentes & penitus furioſi. Tunc enim ſecundum vocem Propheticam oculus talis turbabitur à furore,vero & hoc forſitan tunc continget, vel quia Deus in poenam abuſus libertatis arbitrij, vel ex alia forſan cauſa auferet eam ab eis, vel quia propter vehementiam nimiam tormentorum, amittent omne exercitium liberum rationis. Vnde Auguſt. Pſal. 6um exponens; Sunt, inquit, tenebrae exteriores, quae magis ad diem iudicij pertinere intelliguntur, vt penitus extra Deū ſit, quiſquis dum tempus eſſet, corrigi noluit; penitus autem eſſe extra Deum quid eſt, niſi eſſe in ſumma caecitate? Ad illud autē quod arguebatur ſuperiùs quod Deus poteſt capacitatē animae rationalis quantumlibet augmentare; dicendū videtur, quòd ſi capacitatē animae rationalis augmentet, augmentat & proportionaliter potentiā reſiſtendi tentationibus, ne ſuccumbat. Veruntamen, ex quo capacitas animae non eſt ſibi actualis accidentalis, ſed eſſentialis, videtur quod nullius animae capacitas poſſet augeri, niſi eſſentia animae eſſentialier augeretur; quod fieri nuſquam poteſt eadem anima numero permanente. Poteſt tamen Deus omnipotens quacun que anima aſſignata facere aliam animam capacitatis maioris quantumlibet, aliam que maioris. Quod verò fuit argutum, quemlibet hominem in praeſenti habere bonitatē ſimpliciter infinitam non eſt verum: Nulla enim eſt nec eſſe poteſt bonitas infinita ſimpliciter niſi Deus; ſicut docet Coroll. primi, primi. Et ſi eſſet verum, vtcun que non obſtat: Bonitas enim talis non eſt actiua, nec motiua voluntatis, ſicut obiectum delectabile cam mouet, quare nec coactiua aut neceſſitatiua ipſius. Probatio quo que vlterius non procedit; quoniam etſi homo haberet bonitatem innocentialem huiuſmodi infinitam, non delectaretur de illa ſimpliciter & propriè infinitè; ſicut nec de infinita multitudine ſuarum partium, aut punctorum vel inſtantium temporis, quo benè, meritoriè & iucundè vixit, ſeu viuet, aut theſauro infinito intenſiuè, extenſiuè, & numeroſè verè vel ſecundum firmam opinionem ipſius habito aut habendo, ne que ſimul delectatur de qualibet infinitarum bonitatum innocentialium ſi ponantur delectatione ſingulari, propria, & diſtincta, ſed de aliquibus forſitan ſucceſsiuè, aut ſimul de omnibus vna delectatione communi, ſicut & in exemplis alijs praelibatis. Illud autem quod arguitur conſequenter, quod bonum libertatis & innocentiae à peccato eſt melius & eligibilibus bonis alijs quibuſcunque etiam infinitis, quorum non habitio non importat peccatum, quare & delectationis maioris & ſimpliciter infinitae, fallit, deficit, non procedit niſi fortaſsis ad aliquem extraneum intellectum; videlicet quòd firmius, conſtantius, amantius, & praeligentius delectatur de bono praedicto, quam de quantiſcunque alijs ſupradictis, & hoc eſt infinitè quodammodò extenſiuè, aut etiam numeroſè, ad bona videlicet alia innumerabilia comparando; non tamen infinitè ſimpliciter intenſiuè. Tunc enim tantū gauderet de vno minimo tali bono, ſicut de bono maiori, & bonis alijs ſimilibus, & melioribus vniuerſis, etiā ipſo Deo: Omnes quo que beati, etiam paruuli aequaliter tunc gauderent, & viatores & cōprehenſores ſimiliter, quilibet enim horū gauderet infinitè ſimpliciter intenſiuè.Replicatio. Sed forſitan replicabis dicendo, Si talis homo non gaudet de tali bono innocētiae infinitè ſimpliciter intenſiuè, gaudet ſub aliquo gradu finito, & capiatur aliquod bonum, quo poſſet ſine peccato carere, quod vocetur bonum indifferens, de quo habito gaudeat; vel ergò gaudet aequaliter de his bonis, vel de altero horum magis: Non aequaliter, quia bonum innocentiae eſt infinite eligibilius, & amabilius alio, nec minus de bono innocentiae propter idem; minus ergo gaudet de illo bono indifferenti accepto, & hoc non infinite, ſed tantum finite. Poteſt ergò illud bonum indifferens tantum augeri, quod aequaliter imò & plus gaudeat de illo, quam de alio, contra praemiſſa. Rurſum ſit A gradus delectationis finitus, quo hic gaudet de bono innocentiae ſupradicto, & B gradus multum intenſior delectationis beatificae cuius eſt capax, qua tamen poteſt carere ſine peccato. Hic igitur magis deſiderat, eligit, atque amat illud innocentiae ſuae bonum, quam delectationem illam B quantumcun que maiorem; quare & ſecundum praemiſſa magis gaudet de illo, contra hypotheſin vt videtur, cum de maioti gaudio videatur magis gaudendum. Pro iſtis ſoluendis, ſciendum quod hominem magis gaudere de iſto bono quàm de illo dupliciter poteſt intelligi, ſicut ſuperius tangebatur; Vno modo firmius, amantius, praeeligentius, extenſius ſeu numeroſius ad bonum videlicet aliud, bonauè alia comperando, & ſic homo magis infinitè quodammodò delectatur de innocentiae ſuae bono, quam de bono indifferenti, aut bonis indifferentibus quantiſcunque, ſub gradu tamen delectationis finito intrinſecè intenſiuè, & forſitan multum remiſſo. Sic parentes magis gaudent in filio vnico, quàm de Aſinis infinitis; ſic virtuoſus magis gaudet in bono virtutis quàm in bonis fortunae quantumlibet cumulatis: & ſic vniuerſaliter de bono maiori cuilibet caeteris paribus amplius eſt gaudendum. Alio modo recentius, feruentius & intenſius, & ſic plerunque aliquis magis gaudet de bono minori, quàm de maiori, puta de vna auicula, de vno ludicro paruulo, de ſtrenuitate vnius Leporarij aut Falconis, quam de maiori, puta de vna villa, comitatu, aut regno; ſic quiſpiam magis gaudet de vna re perdita & inuenta, quàm de pluribus & melioribus conſeruatis; ſic dux exercitus magis gaudet de vnico vno milite probo à periculo incolumi redeunte, quàm de mille alijs, aut exercitu toto reſiduo tutè morantibus infra caſtra. Per haec, vt puto, patet quaedam reſponſio ad obiecta. Ad illud autem quod ſuperius erat obiectum; quod quicquid eſt capacitatis finitae poteſt ſatiari plenariè aliquo bono finito; dicendum videtur, quod hoc eſt verum de anima rationali, & de bono finito creato, non tamen quatenus eſt bonum creatum finitum ſolummodo, & ibi finaliter perſiſtendo, ſed quatenus ipſam copulat, & coniungit finaliter cum bono increato, aeterno, ſimpliciter infinito, ipſam plenatiè ſatiante, & tale bonum finitum creatum videtur aliqua diſpoſitio Deiformis, aliqua lux ſincera purgans & eleuans animam ad lucem inacceſsibilem tam diſtantem perſpicuè contemplandum, ipſamque animam connectens & copulans cum hac luce, ad ipſam beatificè perfruendum; & haec diſpoſitio, ſeu lux à quibuſdam Doctoribus, & à Papa Clemente de haereticis vbi prius, lumen gloriae nuncupatur, ſicut apparet ex 39. primi. Aliter poſſet dici quod quanquam anima ſit capacitatis finitae, non poteſt tamen ſatiari plenariè niſi bono infinito, quod tamen bonum non capit ſimpliciter infinitè, nec omninò ita plenè ſicut illud bonum ſcipſum, ſed modo quodam finito iuxta capacitatis ſuae menſuram, & anima excellentior in gradu eſſentiae, ſeu naturae excellentius & plenius ipſum capit. Nulla tamen creatura ipſum poteſt capere infinitè ſimpliciter omniquaque, ſicut ipſum ſeipſum, ſicut diuinae perſonae mutuò ſe capiunt & fruuntur. Nec iſtud in anima, ſeu creatura rationali eſt ſingulariter admirandum. Nulla enim creatura irrationalis exigua ſatiatur plenariè niſi per Deum ſimpliciter infinitum. Ipſe enim eſt cauſa finalis omnium vltimata, ſicut apparet ex Corollario primi, primi: quod & Philoſophia ſaepè teſtatur. Omnia igitur naturaliter ipſum deſiderant, quare nec quietantur finaliter ſine ipſo, abſque hoc, quòd ipſum participent modis ſuis, ſecundum menſuram & varietatem capacitatum ſuarum ipſis naturaliter inditatum.Philoſophus. Quare & Philoſophus, 2. de Anima, 34. Naturaliſsimum, inquit, omnibus viuentibus ineſt, quaecun que perfecta, & non orbata, aut generationem ſpontaneam habent, facere alterum, quale ipſum, animal quidem animal, planta autem plantam, quatenus ipſo ſemper & diuino, & immortali participent ſecundum quod poſſunt. Omnia enim illud appetunt, & illius cauſa agunt omnia quaecun que agunt ſecundum naturam. Qui & 3. Phyſ. 30. recitans & approbans ſententias omnium antiquorum Philoſophorum naturalium de infinito, videlicet quòd eſt principium,Philoſophus. non ex principio, & ingeneratum, & incorruptibile quod continet omnia & gubernat, & quod hoc infinitum eſt, diuinum, ſeu Deus, ſic ait; Rationabiliter autem & principium illud ipſum ponunt omnes: nec enim fruſtra poſsibile eſt ipſum eſſe, neque aliam ineſſe ipſi potentiam, niſi ſicut principium. Omnia enim principium ſunt, vel ex principio, infiniti autem non eſt principium: eſſet enim vtique ipſius finis; amplius autem, & ingeneratum & incorruptibile, & ſi eſt quoddam principium; quod enim fit, neceſſe eſt accipere finem, & finaliter omnis eſt corruptionis. Quare ſicut dicimus, non huius principium; ſed hoc aliorum videtur eſſe, & continere omnia, & omnia gubernare, ſicut affirmant, quicunque non faciunt extra infinitum aliquam cauſam; vt intellectum aut concordiam; & hoc eſſe diuinum. Immortale enim & incorruptibile eſt, ſicut affirmant Anaximandros, & plurimi Philoſophorum, & vbi tranſlatio iſta noua & antiqua ſimiliter ita dicit, (& hoc eſſe diuinum; immortale enim & incorruptibile eſt) tranſlatio, quam Auerroes habet, ſic dicit; Et quod hoc eſt Deus; eſt enim immortalis & incorruptibilis. Et notandum quod dicit, ſicut affimant quicunque non faciunt extra infinitum aliquam cauſam, ſupple agentem; & iſti ſunt, vt dicit Auerroes, omnes Antiqui praeter Anaxagoram, qui poſuit cauſam agentem intelligentiam, & Empedoclem, qui poſuit litem & amicitiam, & Democritum. Nec debet mouere, quod Auerroes ibi ſic dicit; Sed vt mihi videtur, non ponit infinitum. Verum eſt enim quod Ariſtoteles non ponit infinitam quantitatiuè, ſed Deum infinitum qualitatiuè & virtualiter, ſicut ſeries textus pandit, & probat ratio Antiquorum. Haec enim videtur ratio Antiquorum; Nullum generatum aut corruptibile eſt primum principium; omne finitum eſt corruptibile, quia finalitas omnis eſt corruptionis, cuius ratio poteſt vlterius aſsignari, quia nihil finitae entitatis, potentiae, & virtutis eſt de ſe neceſſe eſſe, ſed poſſibile eſſe ſecundū contradictionē Non enim repugnaret illud nō eſſe, ſicut etiam 17. pars corollarij primi, & ſecundum primi oſtendunt. Quare & ſemper indiget aliquo per ſe neceſſe eſſe, ad ipſum in eſſe continuè ſuſtentandum, ſicut idem ſecundum monſtrauit. Quapropter & voluerunt dicere conſequenter, quod primum terum principium eſt infinitum, infinitae ſcilicet entitatis, potentiae, & virtutis, & ideo neceſſe eſſe purè per ſeipſum, & propterea quod iſtud principium omnia alia poſsibilia ſecundum contradictionem continet, & gubernat: continet omnia in eſſendo, gubernat omnia in agendo, ſicut ſecundum, tertium, & quartum primi docebant. Quamobrem & benè dixerunt vlterius quòd iſtud principium eſt diuinum, ſeu Deus. Modus ſiquidem loquendi apud Graecos creberrimus eſt, vti hoc concreto, ſeu denominatiuo Diuinū, pro hoc abſtracto, ſeu principali, Deus. Quare & vna tranſlatio dicit Diuinum, & alia dicit Deus. Et ecce ratio Antiquorū, quare dixerunt quod iſtud principium eſt diuinum. Immortale enim & incorruptibile eſt, ſcilicet Diuinum: quare & alia tranſlatio habet ita & quod hoc eſt Deus: Eſt enim immortalis & incorruptibilis; quod oportet intelligere excluſiuè hoc modo; Quia ſolus Deus eſt de ſe & per ſe immortalis, & incorruptibilis, & neceſſe eſſe ſimpliciter, ſicut docet 17. pars Corol. 1. primi, & primum principium rerum eſt tale ſimiliter, ſicut ſuperius dicebatur, primum principium rerum eſt Deus; & haec, vt arbitror, eſt vera expoſitio huius loci, quem negligens Auerroes, & vt timeo neglectus à Deo, ſic ait; Sermo eius in hoc manifeſtus eſt per ſe.Reprobatio Commentatoris. Et ſi ſermo eius in hoc ſit manifeſtus per ſe, cur dicis ſimpliciter ſine diſtinctione aut determinatione quacunque, ſed vt mihi videtur non ponit infinitum; cum ipſe Ariſtoteles approbet praemiſſam ſententiam Antiquorum: Dicit enim, Rationaliter autem & principium ipſum ponunt omnes: & infra tam in noua tranſlatione quàm antiqua ſic ait; Quare ſicut dicimus, non huius principium, ſed hoc aliorum videtur; dicimus, inquit, non dicunt: Rationes quoque ipſorum approbare videtur, ſicut & debent neceſſariò approbari, ſicut praecedentia probauerunt: Si etiam concluſionem & rationes ipſorum nullatenus approbaſſet, ex quo tam ex quiſitè has recitat videtur quod ſecundum conſuetudinem ſuam communem illas in aliquo reprobaſſet, ſicut in eodem libro atque capitulo, & aliàs de alijs opinionbus & rationibus Antiquorum circa candem materiam ſaepè facit. Si etiam mihi non credis, crede ipſi Ariſtoteli Deo tuo: Ipſe namque primo de Caelo & mundo 100. dicit ita: Hoc nomen diuinè enuntiatum eſt ab antiquis, Finis enim continens id quod vniuſcuiuſque vitae tempus, cuius nihil eſt extra ſecundum naturam, aeternum vniuſcuiuſque vocatum eſt; ſecundum eandem autem rationem & totius caeli finis & omne tempus, & infinitatem continens perfectio, aeternum eſt à ſemper eſſe ſumens denominationem, immortalis & diuinus, vnde & alijs communicatum eſt, his quidem clariùs, his autem obſcurius eſſe & viuere. Etenim quemadmodum in Eucyclijs philoſophiſmatibus circa diuina multoties declaratum eſt rationibus quod diuinum intranſmutabile neceſſarium eſſe primum & ſummum, quod ſic habens teſtificatur dictis; neque enim aliud melius eſt quod mouebit. Illud enim vtique erit diuinius, neque habet prauum nihil, neque indigens corum, quae ipſius, bonorum,Ariſtoteles. nullo eſt. Idem quoque 8. Phyſ. 78. & conſequenter tradit expreſſè, quod omnis potentia in corpore eſt finita, & quod mouens caelum per tempus infinitum eſt potentia infita, quod tamen peſsimè intelligis & exponis, contradicens planiſsimè Ariſtoteli tuo Autori, Alexandro, Platoni, Ioanni Grammatico, Auicennae, & etiam tibi ipſi, ſicut commento. 79. patet.Qu • tio C • mentatoris. Quaeris enim ſi haec propoſitio, Omnis corporis protentia eſt finita, contineat corpus coeleſte, dicis quod iſta quaeſtio eſt valde difficilis & multum ſcrupuloſa, & quod eſt fortior omnibus dubitationibus, quae poſſunt accidere hic: & reſpondendo dicis, quod ex vi verborum Ariſtotelis apparet, quod potentia eius paſsiua, ſcilicet ſuſceptiua motionis eſt finita. Sed hic proculdubio, nec capis vim verborum Ariſtotelis nec virtutem. Conſtat enim clariſsime Ariſtotelem ibi loqui de potentia actiua, & motiua, atque mouente corpus caeleſte per tempus infinitum vt dicit, & hoc de prima & ſumma tali potentia; & probare ipſam non habere magnitudinem corporalem, nec eſſe in magnitudine corporali, cùm ſit infinita, & omnis potentia in magnitudine ſit finita: Aliter enim moueret & ageret in non tempore, in inſtanti: & quia omnis potentia in magnitudine finita ſimiliter eſt finita, & magnitudo infinita non eſt ponenda; haec eſt certiſsimè abbreuiata ſententia huius • oci; & cui dubium quin ibi loquitur de magnitudine corporeuè caeleſti? Quis enim vel leuiter ſomniaret potentiam mouentem caelum eſſe in aliquo elemento, aut ex elementis compoſito, & non potius in ipſomet caelo, in corpore ipſo caeleſti? hoc & enim aliqui, ſcilicet Zabij putauerunt, teipſo ſuper 12. Met. 41. teſte, alius autem nemo. Videtur igitur quod Ariſtoteles innititur hic virtualiter illi communi conceptioni, & concordi ſententiae Antiquorum, ex 3. Phyſ. 30. iam praemiſſae; quod ſcilicet finalitas omnis eſt corruptionis, & quod velit dicere, quod corpus caeleſte, cùm ſit finitae quantitatis & ent • tatis, eſt ſimiliter finitae potentiae & virtutis, quare & quod non eſt de ſe & per ſe neceſſe eſſe, ſed poſsibile eſſe ſecundum contradictionem: quapropter & quod indiget aliquo per ſe & de ſe neceſſe eſſe, ac ideo potentiae infinitae, ipſum in eſſe continuè ſuſtinente atque mouente, ſicut ſecundum, & quartum primi pleniùs docuerunt. Ouare & bene dixerunt Antiqui, 3. Phyſ. 30. quod infinitum quod eſt rerum principium omnia continet, & gubernat: Haec igitur videtur ſententia Ariſtotelis iſtis locis & plutibus alijs, ſicut ſecundum primi pleniùs manifeſtat. Haec eſt ſententia Alexandri, Platonis, Ioannis Grammatici, & Auicennae teſte teipſo, illo commento 79. praedicto, imò & haec eſt ſententia tua in de ſubſtantia orbis, & alibi, ſicut ſecundum primi diffuſius patefecit. Moues ibidem & aliam quaeſtionem, quomodo ſequitur, ſi potentia infinita eſſet in corpore, quod moueret in inſtante, 〈◊〉 Qu • tio Commentatoris. & non ſequitur ſi fuerit extra corpus, & reſpondendo nihil reſpondes: dicis tamen ſi potentiam infinitam poſueris in corpore, ſequitur quod motio eius ſit non in tempore; ſi verò illam poſueris non in corpore, tunc non dicetur finita nec infinita, eo quod non eſt in corpore: Non igitur ſequetur quod ſit mouens non in tempore, cum in his non poſsit intelligi vna potentia maior alia: Maius enim & minus ſolus eſt quantitatis. Sed quis tam rudis vt non palbabiliter videat, quomodo hic contradictoria implicentur, quàm vanum ſit totum hoc dictum, fictum, friuolum, & inane: Non ſic igitur, non ſic debet quaeſtio iſta ſolui. Imò ſic magis, ſi potentia infinita eſſet in aliquo corpore, ſicut forma corporea & extenſa, non eſſet potentia rationalis, ſed irrationalis ſicut liber de Anima manifeſtat; quare & non ageret ex electione, ſed ex neceſsitate naturae, & ſecundum vltimum potentiae ſuae ſemper, ſicut 9. Met. 10. & alibi declaratur. Si verò ponatur à corpore ſeparata, eſt potentia rationalis agens & mouens ex arbitrij libertate ſicut 9um primi ſuaſit. Adhuc autem & Ariſtoteles 12. Metaphyſ. 41. ſimili modo probat primam & ſempiternam ſubſtantiam eſſe à magnitudine ſepatatam, cùm habeat potentiam infinitam, & nulla potentia in magnitudine habeat infinitam; quare & tu ipſe ibidem moues eandem quaeſtionem, quam priùs, ſed alio modo reſpondes & contrario reſponſioni priori, dicendo, quod motus coeleſtis componitur ex duobus motoribus, quorum vnus eſt finitae motionis, & eſt anima exiſtens in eo, & alter motionis infinitae, & eſt potentia quae non eſt in materia, vbi, etſi in multis delires; videris tamen concedere, quod motor coeleſtis à materia ſeparatus eſt potentiae infinitae nedum in duratione, quia ſecundum te ſic eſt anima illa coeli quam fabricas, ſed & in fortitudine & virtute. Haec pro ſalute veritatis, contra expoſitionem expulſoriam veritatis & peruerſoriam tantorum Doctorum tam ſolennium teſtium veritatis, quod tamen fortaſsis 17. parte Corollarij primi, aut ſecundo primi fuiſſet conuenientiùs pertractandum: ſed quod ibi incuria praetermiſit, curioſius hic ſupplendum. Ad illud autem quod obijciebatur ſuperiùs de infinita ſcientia beatorum in patria; Reſpondendum videtur quod duplex eſt ſcientia Beatorum in proprio genere & in verbo; vna creata, & altera increata. Prima non videtur ponenda infinita ſimpliciter, propter praemiſſa in oſtenſione vltimae partis Corollarij primi, primi; & licet ſecunda ponatur infinita in cis, non obuiat ſupradictis, neque videtur conſequens vllo modo, quòd ſi Beatus neſciat omnia in proprio genere, perſcientiamue creatam, ideo poſsit falli, propter certam claritatem ſcientiae, qua fruitur increatè. De ſcientia autem animae Chriſti cum reuerentia ſumma Chriſti, poteſt & ſimiliter reſponderi; de gratia verò eius & gloria ſicut ſupra, cùm ſicut tangebatur ſuperiùs, anima Chriſti videatur creatura entitatis finitae, quare & capacitatis, intellectiuitatis, amantiuitatis, & cuiuſlibet virtutis finitae reſpectu cuiuſlibet habitus & actus creati, ſiue creabilis, modo ſuperiùs praetaxato: Neque ex iſto conſequitur inconueniens Begardorum, quod poſſet aliquis Chriſto perfectior inueniri. Non enim eſt, nec eſſe deceret aliquod membrum Chriſti tantae capacitatis ſpiritualium munerum, quantae caput. Veruntamen hic ſciendum quòd gratia Chriſti eſt duplex, vna dilectionis, alia vnionis: Gratia dilectionis eſt habitus creatus animae eius infuſus, qua diligit Deum & proximum, & haec videtur finita, ſicut & alij eius habitus atque actus: Gratia vnionis poteſt dici illa gratia, qua diuinitas Verbi ſic eſt vnita humanitati Chriſti, vt Deus & homo vnus ſit Chriſtus in eiuſdem ſuppoſiti vnitate, & haec quodammodò eſt infinita. Infinitum namque munus diuinae gratiae gratis collatum eſt illi homini, vt ſit & realiter & veraciter ipſe Deus ſimpliciter infinitus; quae gratia nulli alij vnquam fuit conceſſa, nec eſt nec erit; & quantumcun que gratia dilectionis in alijs augeretur, nunquam attingerent iſtam gratiam vnionis. Et ſic poteſt intelligi, quod Deus non ad menſuram ſpiritum illi dedit. Ipſe namque ſic conceptus eſt de ſpiritu ſancto, & natus in virgine, vt eſſet idem veraciter, eſſentialiter, & ſubſtantialiter filius Dei & virginis Deus, & homo; vel aliter intelligendo per ſpiritum Spiritus Sancti dona; Deus dedit ei ſpiritum ad ſatietatem ſuae capacitatis omnimodam extenſiuè, numerosè & etiam intenſiuè: non ad aliquam menſuram minorem ſicut dedit alijs membris Chriſti. Quare & de ipſo antonomaſticè & diſcretiuè videtur dixiſſe Propheta: Requieſcet ſuper cum ſpiritus Domini, ſpiritus ſapientiae, & intellectus, ſpiritus conſilij & fortitudinis, ſpiritus ſcientiae & pietatis, & replebit cum ſpiritus timoris Domini, Eſ. 11.2. Quapropter & Auguſtinus 1a parte ſuper Iohan. ſerm. 14. ſcribit ita, quid eſt hoc; Non enim ad menſuram dat Deus ſpiritum? inuenimus quia ad menſuram dat Deus ſpiritum; Audi Apoſtolum dicentem, ſecundum menſuram donationis Chriſti; hominibus ad menſuram dat, vnico filio non dat ad menſuram. Quomodo hominibus ad menſuram? alij quidem per ſpiritum datur ſermo ſapientiae, alij ſermo ſcientiae ſecundum eundem ſpiritum, alij fides in codem ſpiritu, alij Prophetia, alij dijudicatio ſpirituum; alteri genera linguarum, alij donatio curationum; aliud habet ille, & aliud habet iſte; & quod habet iſte, non habet ille; menſura eſt diuiſio quaedam bonorum, ergo hominibus ad menſuram datur, & concordia ibi vnum corpus facit: quomodo aliud accepit manus vt operetur, aliud oculus vt videat, aliud auris vt audiat, aliud pes vt ambulet, ſic ſunt etiam diuerſa dona fidelium, tanquam membris ad menſuram cuique proptiam diſtributa; ſed Chriſtus qui dat, non ad menſuram accipit. Ad haec autem & aliter intelligendo per ſpiritum opera ſpiritus, poteſt dici, quod Deus non ad menſuram ſpiritum ei dedit. Potuit enim Chriſtus & poteſt operationes Spiritus ſancti omnimodas exercere, & hoc, vt videtur inſinuat textus ſequens, Pater diligit filium, & omnia dedit in manu eius, per manum enim ſolent poteſtas operatiua & opera deſignari, vndè & Chryſoſtomus (& recitat ibi gloſſa) Spiritum, inquit, hic actionem Spiritus dicit: Vult enim oſtendere quoniam omnes quidem nos in menſura ſpiritus actiones ſuſcipimus; Chriſtus autem omnem ſpiritus ſuſcipit actionem. Secundum haec quoque poteſt intelligi & exponi verbum Petri Lumbardi ſuperius allegatum. Ex his igitur omnibus patere videtur quod nullum delectabile triſtabileuè creatum poteſt neceſſitare voluntatem rationalem creatam, ad rationalem actum ſuum volendi ſiuè nolendi, praeſertim quamdiu iudicium rationis & liberum arbitrium manet lanum, licet poſſit ad actum concupiſcentialem, ad concupiſcentiam ſcilicet ſenſualem ſiue carnalem, quae non ſubijcitur legi mentis, ſed aduerſus ſpiritum reluctatur. Veruntamen pro iſtis & alijs obiectionibus, quae ſequuntur, ſciendum quod ſicut experientia nimis certè nos docet, obiectum delectabile actualiter mouens hominem & titillans aliquantulum minuit & obſcurat iudicium rationis, debilitat, & abſorbet. Quis hoc ſe in ſe ipſo ex pertum ſaepius diffitetur? quis vt temptationes alias praetermittam, febribus aeſtuans, oblata aqua fontali, aliovè delectabiliſsimo ſibi potu, aequaliter iudicat abſtinendum, ſicut faceret extra febres, etiam & ſi ſit Medicus ſapiens & expertus? Pro ſtatu tamen liberiatbitrij benè ſani aliter ſuiſſe videtur: Videtur enim quod nulla illece bra, ante peccatum minuebat in aliquo iudicium rationis; ſed hoc accidere homini in poenam peccati prioris. Quare & pro ſtatu liberi arbitrij infirmati & taliter vulnerati videtur quòd licet iudicium rationis non eſſet depreſſum per obiectum delectabile vel vtile ipſum mouens, hominem poſſe illud eligere ratione etiā actualiter prohibente, ſemper tamen de facto, vel in maiori parte opinor accidere modo dicto, pro ſtatu infirmitatis liberi arbitrij, ſicut omnes communiter experimur. Secundum hoc autem puto intelligi illud Philoſophi allegatum cum ſuis ſimilibus,Philoſophus. Ignorat quidē omnis malus, quae oportet operari, & à quibus fugiendum, & propter tale peccatum iniuſti, & vniuerſaliter mali fiunt, 3. Eth. 3. quare & 6i 10. Peruertit, inquit, malitia & mentiri facit circa practica principia; & 7i 3o & 10. dicit quòd incontinens & in paſſione exiſtens habet ſcientiam non in vſu, ſeu in actu perfecto, ſed in habitu, ſicut dormiens & vinolentus. Et ſexto dicit quòd concupiſcentia inſidiatur, quemadmodum Venerem aiunt; Doloſae enim Cyprigenae, & variam Corrigiam, & Homerus, deceptioque furata eſt intellectum ſpiſſè ſapientis. Et infra 11o. Impedimentum, inquit, ei, quod eſt prudentem eſſe, delectationes, & quanto magis gaudet, puta eum quae Venereorum: Nullum enim vtique poſſe intelligere aliquid in ipſa.Da • . Eccle • cus. Propheta. Cui & concorditer Daniel 13. ſpecies inquit decepit te, & concupiſcentia ſubuertit cor tuum. Vndè & Eccleſiaſtici 9o. Auerte faciem tuam à muliere compta, & non circumſpicias ſpeciem illius; propter ſpeciem mulieris multi perierunt, & ex hoc concupiſcentia quaſi ignis exardeſcit. Dicitque Propheta; Supercecidit ignis, & non viderunt Solem,Sap. Pſalmo 57. Supercecidit inquam, ignis concupiſcentiae, & non viderunt Solem intelligentiae manifeſtè, de quo Sapientiae 5. Sol intelligentiae non eſt ortus nobis; quod & clarè teſtatur expoſitio Auguſtini. Quare & Philoſophus 2. Eth. vltim. dicit, quòd in omni maximè obſeruandum delectabile, & delectationem 1. Quod igitur plebis Senes patiebantur ad Helenam pulchertimam, ſcilicet meretricem, hoc oportet pati, & nos ad delectationem,Iob. & in omnibus illorum dicere vocem, ſcilicet Fuge, Fuge. Quamobrem & Iob concordanter ſic ait; Pepigi foedus cum oculis meis, vt ne cogitarem quidem de virgine, Iob. 31. quod Gregorius 21. Moral. exponit diffuſe ad intellectum praetactum. Ex his igitur euidenter apparet, delectationem & concupiſcentiam, poſſe liberum arbitrium & iudicium rationis multum obnubilare, inficere & ligare; Imò & tam vehemens poteſt eſſe, quod omnem vſum rationalem liberi arbitrij abſorbebit, & reddet hominem amentem ſimilem ebrijs pueris, morionibus & jumentis. Experimur namque certiſsime in ebrijs & infirmis, in pueris, morionibus, & inſanis contrarijſque iſtorum.Philoſophus. Probat quoque Philoſophus in De Philoſophia, quod animae ſequuntur corpora, diſpoſitionem ſcilicet corporalem. Ego autem vidi, & noui quendam quaſi ſtolidum & amentem, qui dicebatur ex concupiſcentia cuiuſdam mulieris in ſtatum huiuſmodi incidiſſe: Quis enim neſciat vires mirabiles cardiacae paſsionis? quare & dicit Philoſophus ſeptimo Ethic. tertio. Irae & concupiſcentia Venereorum, & quaedam talium manifeſte & corpus tranſmutant, quibuſdam autem & inſanias faciunt, qui & 2. Poſt. 4. dicit Achillem fuiſſe magnanimum, nec velle tolerare iniuriam, & ideò inſani • ſſe. Secundum haec igitur forſitan poteſt concedi aliquod obiectum delectabile ſiue triſte poſſe neceſsitate hominem ad aliquod faciendum, non tamen ad rationalem & liberum actum ſuum. Poteſt enim adimere homini vſum rationis, & liberi arbitrii, & reddere eum amentem, & tunc ſicut nauis nautae regimine deſtituta ab impellentibus iacietur, ſicut equus indomitus ruptis loris à voluptatibus attrahetur, & ſicut puer, morio, ſeu inſanus concupiſcentiam in omnibus proſequetur. Poteſt tamen dici iuxta praemiſſa, quòd beſtiae, puéri, moriones, & ſimiles, non omninò neceſsitantur à ſuis obiectis, ſed quod ipſa ex ſeipſis quadam neceſsitate naturali obiecta ſua cognita neceſſariò proſequuntur vel fugiunt, ſicut lapis deſcendit, & ſicuti planta creſcit. Adhuc autem quiſnam fortaſsis aliter reſpondebit, dicendo pueros, moriones, ebrios, & inſanos habere liberam voluntatem, & liberum vſum eius, quamuis careant vſu & arbitrio rationis, ſicut ſi Deus omnipotens faceret creaturam intellectu carentem, ſed aliam potentiam cognitiuam habentem cum libera voluntate: Hoc enim omnipotentiae Dei videtur poſsibile, praeſertim cùm intellectus & voluntas ſint potentiae diuerſae, ſaltem in opere. Nec ideo poteſt inferri eos poſſe mereri: Non enim ſola libertas ſufficit ad merendum, ſed requiritur rationalis cognitio obiecti, & finis praecedens & iudicium congruum rationis. Nec etiam poteſt inferri ipſos habere liberum arbitrium, propter cauſam praedictam: Liberum enim arbitrium, ſeu potius arbitrium liberum ſecundum primo huius oſtenſa duo importat; rationale ſcilicet arbitrium iudicandi, & poteſtatem liberam exequendi. Nec obſtat quòd dicit Philoſophus 3. Eth. 5. quod pueri non communicant electione: Electio namque vt patet per cundem infra eiuſdem 6. eſt cum ratione & intellectu, vbi & 9. ſic ipſam definiuit; Electio eſt conſiliabile deſiderium eorum quae in nobis; conſilium autem, ſicut nullus ignorat, & Phil. ibi teſtatur non eſt niſi cum ratione & iudicio intellectus. Nec obſtat quod dicit, 2. Phyſ. 59 quòd infans non habet propoſitū. Propoſitum enim intellectū & rationē importat;Philoſophus. quare & textus quem habet Auer. dicit ibi, quòd infans non habet electionē. Nec obſtat quòd dicunt Theologi paruulos non habere lib arbit. ſeu vſum ipſius propter cauſam praedictā. Mihi tamen magis videtur quòd ſicut per nonnullas malas diſpoſitiones praedictas in corpore hominis impeditur, & omninò ſuſpenditur ratio & vſus rationalis intellectus, ita & vſus rationalis & liber affectus. Et ſicut pro tunc ligatur potentia intellectiua, ita & potentia voluntatiua, & dominatur totaliter appetitus & concupiſcentia ſenſitiua, ſicut ſuperius dicebatur.Reſponſio ad argum. 2.3. Pro illo autem quod arguitur conſequenter, ſciendum, iuxta praemiſſa, quòd pueri, moriones, beſtiae, & ſimiles nullam habent potentiam reſiſtendi motionibus obiectorum, ſed ipſas, cùm poſſunt, hoc eſt ſi impediti non fuerunt, neceſſariò proſequuntur; homo autem non ſic, ſed eodem modo diſpoſitus habet potentiam contradictionis liberè reſiſtendi, & liberè proſequendi, ſicut primum & ſecundum huius oſtendunt. Quare & euidenter apparet quòd homo non habet infinitè maiorem potentiam, imo nec maiorem in minimo taliter reſiſtendi, quàm illa; cum illa nullam potentiam habeat taliter reſiſtendi, niſi fortaſsis alicui placeat dicere multum impropriè, quodlibet quantum eſſe infinitè maius non quanto, & omne potens infinitè potentius non potente, & omnem liberam creaturam infinitè liberiorem non libera creatura.Reſponſio ad 4. Quod autem arguitur beatitudinem finalem creatam neceſsitare voluntatem beati ad actum beatificum, & ad non peccandum, quia talis beatus non poteſt fieri miſer, neque peccare; nequaquam concludit. Poteſt enim ſimiliter argui, quòd tempus & locus immortalitas, actus beatificus, & quaecunque conditio ſit beati, ipſum ſimili modo neceſsitat. Licet enim nullus beatus finaliter poſsit ceſſare ab actu beatifico, vel peccare, non tamen de neceſsitate conſequitur hoc eſſe propter neceſsitatem Reſponſio ad 5. neceſsitationem beatitudinis creatae, imo ſicut magis videtur, ſtat quod ſit ex neceſsitate obiecti beatifici, finis, & agentis, ſcilicet Dei, qui beatos efficit & confirmat. Quod autem obijcitur fortem temptationem poſſe ſuperare temptatum, ſoluitur per praemiſſa: Poteſt enim fortaſsis alienare temptatum ab vſu liberi arbitrij, & ſic eum proſternere, non alienatum autem nulla temptatio ſuperat propriè, poteſt tamen dici impropriè ſuperare, quia videlicet tantam difficultatem reſiſtendi infert temptato, quòd mauult cedere, quàm ipſam diutius ſuſtinere. Tanta quoque eſt aliquoties difficultas, quòd dicitur impoſsibilitas reſiſtendi, ſicut & difficile dicitur impoſsibile aliquando. Sic enim loquitur Philoſophus 3. Topic. vbi dicit, quod poſsibile eſt magis eligendum impoſsibili,Philoſophus. hoc eſt facile difficili, quoniam impoſsibile propriè non eſt eligendum, ipſomet teſte 3 Eth. 5. Vnde & Anſel. de lib. arbit. 5. Eſt, inquit, ratio, quam frequens habet vſus,Anſelmus. cur inuitus & nolens & ex neceſsitate dicitur aliquis facere, quod tamen volens facit. Nam quod non niſi difficile facere valemus, & ideo non facimus, dicimus nos hoc facere non poſſe, et neceſsitate nos, ſiue inuitos deſerere, & quod ſine difficultate dimittere nequimus, & idcirco facimus, hoc nos inuitos nolentes & ex neceſſitate facere aſſerimus. Hoc ergo modo qui mentitur ne moriatur, mentiri inuitus, & nolens dicitur, & ex neceſſitate, quia mendacium vitare non valet ſine mortis difficultate: ſicut igitur qui mentitur propter vitam, impropriè dicitur inuitus mentiri, quoniam mentitur volens, itaque non propriè dicitur inuitus velle mentiri, quoniam hoc non niſi volens vult. Et infra 6. Dubitare, inquit, non debes hanc impotentiam ſeruandi rectitudinem, quam dicis in noſtra voluntate cum temptationibus conſentimus, non eſſe ex impoſ • ibilitate, ſed ex difficultate; frequenti namque vſu dicimus, nos non poſſe aliquid, non quia nobis eſt impoſsibile, ſed quia illud ſine difficultate non poſſumus: haec autem difficultas non perimit voluntatis libertatem. Per haec autem ſoluuntur Autoritates obiectae: Si quis autem innitatur Autoritati Iob dicentis, quod non eſt ſuper terram poteſtas, quae comparetur diabolo, & Autoritati Gregorij exponentis, dicendo quod in omnibus motiuis & mobilibus experimur fortius mouete debilius, etiam inuitum, ſeu contra appetitum, & inclinationem naturalem, dicendum quod hoc non eſt verum, ſi intelligatur vniuerſaliter de omni motiuo & mobili, & de omni ſpecie motionis: Non enim quia terra magna eſt, & maioris virtutis in mouendo quam aër paruus in reſiſtendo, ideo eſt maioris virtutis ad eleuandum ſeu calefaciendum aërem, quam ipſe ad reſiſtendum, ſed ad deprimendum & frigefaciendum aërem. Hae namque ſunt actiones propriae terrae in aërem. Eodem modo & ſi diabolus ſit fortior homine ad mouendum ipſum localiter, & ad ipſum multipliciter alterandum, quàm homo ad reſiſtendum his motibus; non tamen ad faciendum hominem velle, rationali ſcilicet actu volendi, ſicut nec fortior poteſt neceſsitare debiliorem ad ſic volendum, quod & praecedentia manifeſtant. Veruntamen iuxta praemiſſa poteſt fortaſsis diabolus alienare hominem ab vſu liberi arbitrij, & ipſum tunc ducere vt iumentum. Nec etiam quis timore mali horribilis imminentis neceſsitatur propriè ad al • quid volendum, ſeu aliquid faciendum, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum, ſed tantum impropriè modo praedicto propter magnam difficultatem illatam: Actio namque talis eſt voluntaria quoquomodo, non tamen ſimpliciter: A voluntate namque procedit motus operatioque membrorum. Quare & Philoſophus 3. Eth. 1. loquens de talibus operationibus coactis quodammodo,Philoſophus. ita dicit: Mixtae quidem igitur ſunt tales operationes, aſsimulantur autem magis voluntarijs; voluntariae enim ſunt tunc, cum operatae ſunt; finis autem operationis ſecundum tempus eſt, & voluntarium autem & inuoluntarium dicendum, quando operatur; operatur autem volens. Etenim principium mouendi organicas partes in talibus operationibus, in ipſo eſt: Quorum autem in ipſo principium, in ipſo & operari; Et voluntaria itaque talia, ſimpliciter autem forſitan inuoluntaria: Nullus enim vtique eligeret ſecundum ſeipſum talium aliquid. Cui & concordat Anſelmus de libero arbitrio 5. ſuperius recitatus. Quod autem allegatur à Philoſopho 3. Eth. 2. quod in illis coactis ſit venia, quae humanam naturam excedunt, & nullus vtique ſuſtineret, poteſt exponi per magnitudinem difficultatis, quam homo refugit ſuſtinere iuxta ſuperius praelibata; ita quod non eſt ibi neceſsitas propriè ſicut & praecedentia docuerunt: quare & Philoſophus immediatè ſubiungit; Quaedam autem fortaſsis non eſt cogi, ſed magis moriendum patientem dutiſsima: Etenim Eu • ipidis Alemoeonae deriſoria videntur cogentia matrem occidere.R • p • o ad • . Quomodo autem omnis malus ignorat, exponebatur ſuperius, ex quo & patet ſimiliter quomodo ſciens, vel neſciens in actu, & in particulari agit, quae non oportet. Illud autem dictum Socratis allegatum, erat ſuperius reprobatum, & Philoſophus illud damnat, niſi fortaſsis illud antiquum Socraticum; (Hoc tantum ſcio quod neſcio) ipſum valeat excuſare, quod tamen ind • fendibiliter ipſum accuſat, & inſolubiliter ipſum ligat. Pro ſyllogyſmo autem practico reſpondendum, quod qui habet huiuſmodi ſyllogiſmum, Omne dulce eſt guſtandum, Hoc eſt dulce, Hoc ergo eſt guſtandum. Si habeat voluntatem conformem, & non ſit prohibitus, neceſſario conformiter operatur; aliter non eſt verum: Alias etenim Philoſophus incidit in illam ſententiam inſenſatam Pariſijs condemnatam, quod homo neceſſariò obedit in omnibus rationi, ſicut & Socrates videtur damnabiliter incidiſſe. Pro iudicijs autem Aſtrologorum, Phiſiognomonicorum & caeterorum ſimilium; aduertendum quod ſtellae & virtutes coeleſtes multum diſponunt, & vehementer inclinant corpus humanum ad aliqua conuenientia proſequenda, & contraria fugienda; Et haec diſpoſitio eſt virtus ſeu vitium naturale, de qua multi Philoſophi naturales, morales, & Aſtrologiſaepe tractant: de qua & 34. primi breuiter tangebatur: Haec autem virtus ſeu vitium naturale tam vehementer inclinat ad delectationes & operationes proprias, ſicut virtus moralis ad ſuas; imò & multo vehementius aliquando. Manifeſtè namque videmus quoſdam ſtatim à puero ita affici ad aliqua perſequenda, quod vix & difficillimè refraenantur, ſicut trigeſimum nonum primi aliqualiter oſtendebat. Vnde & Philoſophus 5. Polit. 12. A • . 9. recitat Socratem affirmantem, Naturam quandoque producere prauos, & 〈…〉 • nd • • lina non poſſunt. meliores diſciplina; prauos quidem, quorum epitritus fundus quinario coniugatus duas harmonias exhibet, quando numerus diagrammatis huius ſolidus fuerit. Vbi & ſecundum ſententiam prop • am ſic ſubiungit; Contingit enim eſſe aliquos, quos diſciplinari & fieri ſtudioſos viros impoſsibile eſt Quare & dicunt Aſtrologi quod ſi quis habeat natiuitatem fortem ad aliquod vitium. quantumcunque exerceatur in virtute oppoſita, nunquam firmabitur in illa perfectè, quin ad huiuſmodi vitium facillimè relabetur. Haec ergo pronitas, diſpoſitio, ſeu concupiſcentia naturalis tam firmè inhaerens, tam vehementer impellens, & tam delectabiliter attrahens non auellitur, non vincitur, non ſubijcitur, niſi cum forti pugna, cum triſti lucta, cum labore multiplici, & dolore: at plurimi hominum diffugiunt triſtitias & labores; delicias, & mollities amplectuntur; quare & proſequuntur vt plurimum ſuas concupiſcentias naturales: & hinc eſt quòd Aſtrologi, Phiſiognomonici, & ſimiles multoties dicunt verum; circa habitus autem diſpoſitiones, & aptitudines naturales iudicia certa habent; circa actus verò humanos non habent iudicia ita certa, quia nulla neceſsitate firmata, ſicut praecedentia docuerunt, ſicuti etiam qui vult, poteſt multoties experiri in natiuitatibus plurimorum, & alijs iudicijs conſuetis. Dicat enim mihi talis Iudex; Tu tunc duces vxorem, tunc filium generabis, tunc recipies diuitias & honores, cras talem locum adibis, & facies hoc vel illud; & pro tunc & fortè pro ſemper à talibus abſtinebo. Dicat etiam mihi talis de paruulo meo nato, Iſte erit tam inhoneſtus, tam malus; tot & tantis vitijs deditus, & ego procurabo omnia vitiabilia in tantum remoueri ab eo; ipſumque in tantum ad contrarium artificialiter alterari, tam ſtudiosè in virtutibus omnibus educari, & tanta diligentia cuſtodiri, ipſummet quoque ita inſtruam praemuniam & inducam, quòd non erit tam malus, imò nec malus, ſed bonus, licet forſitan non tam bonus moraliter, ſicut ſi fuiſlet natus habilior ad virtutes. Nam ſicut ſecundum Ptolomaeum in Centilogio verbo 8. Anima ſapiens adiuuat opus ſtellarum, quemadmodum ſeminator fortitudines naturales; ſic ſecundum eundem ſupra eiuſdem verbo 5. Aſtrologus optimus multum malum prohibere poterit, quod ſecundum ſtellas venturum eſt, cùm eius naturam praeſciuerit: ſic enim praemuniet eum cui malum futurum eſt, vt poſsit aliquid pati, ſicut & teſtantur experimenta ſuperiùs recitata.

COROLLARIVM. Corollarium, quod voluntas creaturae rationalis non eſt paſsinatantummodo, ſed actiua; & quòd voluntas per cauſas ſecundas ſufficientiſsimè diſpoſita ad agendum poteſt vna vice non agere, & alias agere liberum actum ſuum: quare & quod bonis inaequalibus propoſitis voluntati non neceſſariò volet maius; imo & propoſito bono honeſto, & malo inhoneſto delectabili, tamen multum vel vtili, poteſt ſcienter bono illo neglecto eligere illud malum. Quare & quod cum recta ratione in intellectus eſterror poſsibilis in affectu. Quod etiam appetitus irrationalis non neceſsitat hominē ad agendum; quod corpora coelestia non neceſsitant voluntatem: Quod Diabolus non neceſsitat voluntatem; & quod nulla tentatio neceſsitat voluntatem: Quod tantum purum malum voluntati ostenſum ipſam neceſsitat ad non volendum, & purum bonum, ad non nolendum poſitiuè, id eſt, ad non odiendum: ipſaue voluntas naturali neceſsitate neceſſario haec non poteſt, vbi etiam ostenditur conſequenter quod fortè multum deceret & plurimum expediret Theologis & perfectis Catholicis Aſtrologiam & alias tales ſcientias non neſcire.

EX his autem exiſtimo refulgere quòd voluntas creaturae rationalis non eſt paſsiua tantummodo ſed actiua; & quòd voluntas per cauſas ſecundas ſufficientiſsimè diſpoſita ad agendum, poteſt vna vice non agere, & alias agere liberum actum ſuum; quare & quod bonis inaequalibus propoſitis voluntati non neceſſariò volet maius; imò & propoſito bono honeſto & malo inhoneſto, delectabili tamen multùm vel vtili, poteſt ſcienter bono illo neglecto eligere illud malum; quare & quòd cum recta ratione in intellectu eſt error poſsibilis in affectu, quod etiam appetitus irrationalis non neceſsitat hominem ad agendum, quòd corpora coeleſtia non neceſsitant voluntatem, quod diabolus non neceſsitat voluntatem, & quod nulla tentatio neceſsitat voluntatem; quomodo etiam eſt capacitatis finitae & quomodo infinitae. Quod tamen purum malum voluntati oſtenſum ipſam neceſsitat ad non volendum, & purum bonum ad non nolendum poſitiuè, id eſt, ad non odiendum, ipſave voluntas naturali neceſsitate neceſſario haec non poteſt; quod inſuper forſitan multum deceret, & plurimum expideret Theologos & perfectos Catholicos Aſtrologiam & alias tales ſcientias non neſcire. Haec autem ex praemiſsis hic et proximo tam lucidè conſequuntur, quod alia declaratione non egent. Per quae & multi errores damnati per Stephanum Pariſienſem Epiſcopum reprobantur; quod videlicet voluntas de ſe eſt indeterminata ad oppoſita ſicut materia; determinatur ab appetibili, ſicut materia ab agente; quod appetitus intellectiuus ceſſantibus impedimentis neceſſariò mouetur ab appetibili; quòd voluntate exiſtente in diſpoſitione in qua nata eſt moueri, & mouente ſic diſpoſito quod natum eſt ſic mouere, impoſſibile eſt voluntatem non velle; quod etiam poſt concluſionem factam de aliquo faciendo, voluntas non manet libera, quòd voluntas hominis neceſſitatur per ſuam cognitionem ſicut appetitus bruti; quòd voluntas neceſſario perſequitur quod principaliter creditur à ratione, & quòd non poteſt abſtinere ab eo quod ratio dictat; & quod ſi ratio eſt recta, voluntas eſt recta; quòd voluntas manente paſſione & ſcientia in particulari & in actu non poteſt agere contra eam; quòd homo agens ex paſſione coactè agit; & quod homo in omnibus actionibus ſuis ſequitur appetitum, & ſemper maiorem, quibus & quidam alij ſimiles ſuperius recitantur. Sunt quo que plurimi ſimiles, quos nec hic nec ibi oportuit recitare. Nonnè & diligenter conſideratis, & debitè ponderatis piaemiſſis, & alijs ſimilibus praetermiſſis videretur multum decere, & plurimum expedite Reip. Chriſtianae, quod Theologi & perfecti Catholici Aſtrologiam, & alias doctrinales ſeu Mathematicales ſcientias non neſcirent, vel propter vtilitates carum praeclaras, ſi opot tuerit, exercendas, vel ſaltem propter abuſores earum, & falſo nomine ſapientum gloriantes efficacius confutandos. Quomodo nam que non logicus logicum, non Mathematicus Mathematicum, iners artificem in arte propria artificialiter redarguet,Ptolomaeus. & conuincet, quin magis in ſe riſum aſtantium concitabit? Magnus quo que Ptolomaeus 1. Almageſti Prol. 2 • ſic ait, O quam bonum fuit quod Ariſtoteles diuiſit theoricā, cum eam in tria prima genera diſtribuit, in Naturale, Doctrinale, & Theologicum; & dicto de Naturali, & Theologico; de Doctrinali, id eſt, Mathematico ſic adiungit. Hoc quo que non parum valet ad duorum reliquorum modorum ſcientiae compraehenſionem, & praecipuè ſcientiae Dei excelſi. Ipſa nam que eſt ſcientia ad ſciendum Deum altiſſimum propter rationem cum perſcrutatione & intellectu, quae & eius ſimilia verè & manifeſtè ſignificant Deum qui non alteratur, & non mouetur, & non eſt accidens, ne que eſt factus; quoniā ipſa, id eſt Aſtrologia. noſtra ſcientia quam de ipſo habemus altiſſimo, vicina exiſtit, & quia ipſa eſt ſemita ducens ad id eſt, Deum.ipſum. Praeterea in actionibus quo que & honeſtatibus morum laudabilium non eſt eius neceſſitas parua; Imò nihil eſt eâ magis adiuuās ad acuendos noſtrae mentis oculos, & intellectus ad conſiderandum ea, quae operibus aſſimilantur diuinis propter bonitatē moderaminis & paruitatem arrogrintiae, & quonia ipſa facit eū qui perſeueranter inquirit eam, hanc coeleſtem pulcherrimè diligere, & ducit eum ad perſeuerantiam diuini ſtudij, & coniungit cum ipſi, quod animae ſimile eſt propter bonitatem formae,Auicenna. & aſſimulat eum creatori ſuo. Quare & Auicen. 1. Metaph. 3. ſcribit ita, Ordo huius ſcientiae, ſ • ilicet diuinae eſt, vt diſcatur poſt ſcientias naturales & diſciplinales; poſt naturales ideò quia multa quae hîc conceduntur ibi probantur; poſt diſciplinales verò ideò, quia intentio vltima in hac ſcientia eſt cognitio gubernationis Dei altiſsimi, & cognitio ſingulorum ſpiritalium, & ordinum Angelorum ſuorum, & cognitio ordinationis in compoſitione circulorum, ad quam ſcientiam impoſſibile eſt peruenire niſi per cognitionem Aſtrologiae; ad ſcientiam verò Aſtrologiae nemo poteſt venire niſi per ſcientiam Arithmeticae & Geometricae In his quo que ſcientijs plurimum claruerunt filij Seth, Enoch, Noe, Abraham, Moſes, Solomon, Daniel, & alij ſancti Patres, ſicut quamplures hiſtoriae conteſtantur, ſicuti & oſtenſio 35. partis Corollarij primi primi aliquantulū recitauit. Gen. 1. Nonnè & Creator ipſe in ex ordio rerum dixit, fiant luminaria in firmamento coeli, & diuidant diem & noctem, & ſint in ſigna? Annon & veritas ipſa dicit; erunt ſigna in Sole, & Luna, & ſtellis, & quis neſcit ſignum ad ſignatum referri? Cur ergo per haec ſigna non eſt iudicandum de eorum ſignatis? Nonnè & Dominus ipſe dixit, Cum videritis nubem orientem ab occaſu, ſtatim dicitis nimbus venit, & ita fit, & cum Auſtrum flantem, dicitiſ que aeſtus erit, & ita fit? hypocritae, faciem coeli & terrae poteſtis probare, hoc autem tēpus quomodò non probatis? Luc. 12. & Mat. 16. facto veſpere dicitis, ſerenum erit, rubicundum enim eſt coelum; & mane, hodie tempeſtas, rutilat enim triſte coelum: Faciem ergo coeli dijudicare noſtis; ſigna autem temporum non poteſtis? Licet ergo & expedit per ſigna inferiora & ſuperiora, de futura temperie & intemperie iudicare; iſta namque iudicia temporum, non videtur Chriſtus Autor temporum reprobare, ſed potius approbare, ſed in hoc ſpecialiter ipſos redarguit; quod non potuerunt, neſcierunt, ſeu noluerunt probare, nec dijudicare tempus ſeu tempora ſui aduentus, aduentumuè ſuorum. Quare & beatus Hieronymus ſuper illud Matth. praemiſſum,Hieronymus. Historia. ſenſus, inquit, manifeſtus eſt, quòd ex elementorum ordine & conſonantia poſſunt & ſereni, & pluuioſi dies praenoſci. Hiſtoria quoque Scholaſtica tractans illud verbum Gen. 1. praemiſſum, dicit quòd luminatia coeleſtia ſunt ſigna ſerenitatis & tempeſtatis;Baſilius. quod & tractans beatus Baſilius homilia ſexta ſui hexamcron; Neceſsitas, inquit, humanae vitae, ſicut longior vſus docet, ſignorū vocationes & obſeruationes inuenies; ſi tamen non ampliùs eas quàm oportet, inquiras: Multa enim ſuper futuris imbribus poſſumus dicere, plurima quoque de vaporibas terrarum, motibuſque ventorum, ſeu per partes venientium, ſeu generaliter vbique ſpirantium, & vttum violenter an placidè ſint venturi: Vnum itaque ex demonſtrationibus habetur ſolis, quod oſtendit nobis Dominus dicens, futuram tempeſtatem cùm coelum caeperit igneo rubore triſtari, [ſupra de mane Matthaei 16.] & infra; Horum igitur obſeruatio quantum commoditatis impendat hominibus, quis ignorat? Poſſunt enim nauigaturi intra portum retinere claſſem, futura pericula praeuidē tes; viator item cautus effectus ex coeli triſtitia tranquillitatis tempus expectat; Agricultores quoque ſeminibus & plantis ſolidam diligentiam commodantes, & memoratis inſtructi ſignis opportunitatem congruam praeſtolantur: Siquidem ſolutiones etiam rerum omnium in ſole, & luna & ſtellis videnda prodigia Dominus praedicauit dicens, Sol conuertetur in tenebras, & Luna non dabit lucem ſuam: Verum haec iudicia ſunt mundanae conſummationis. Hiſtoria quoque Scholaſtica agens de ortu Iubilaei, ſic ait; Abraham peritus erat aſtrotum,Hiſtoria. in quibus etiam ſecundum quoſdam Zoroaſtrem Magicae artis inuentorem, inſtituit; noueratque quod aëris intemperies quae fit ex eleuatis vel depreſsis Planetis ſemper vſque ad quinquaginta annos ad temperiem redit, & quod vidit fieri in aſtris, voluit imitari in terris. An non & vtilitas ſcientiarum huiuſmodi videtur euidenter patere ex praecognitione, promotione, & repreſsione poſsibili virtutum & vitiorum moralium, & intellectualium, naturalium quodammodo, ſicut teſtantur hic praemiſſa & trigeſimum nonum primi?Philoſophus. Quare & Philoſophus 2. Eth. 10. inquirens quod vitium vnum extremum magis contrarietur virtuti in medio; oſtendit quod in aliquibus vnum, cuius cauſa eſt ex re ipſa; in alijs verò aliud, cuius cauſa eſt ex nobis; & haec duplex, generalis, & ſpecialis: pro generali ſic ait; Ad quae enim ipſi magis nati ſamus aliqualiter, haec magis contraria medio videntur, puta ipſi magis nati ſumus ad delectationes, ideo facilius mobiles ſumus ad intemperantiam, quàm ad temperantiam: pro ſpeciali verò infra 11o. dicit; Et intendere oportet & ad quae & ipſi facilè mobiles ſumus; Alij enim ad alia apti nati ſumus; Hoc autem erit notum ex delectatione & triſtitia facta circa nos; In contrarium autem nos ipſos attrahere oportet: Multum enim abducentes, à peccando in medium veniemus. Annon & vtilitatem ſcientiae iſtius oſtendunt praemiſſa 32a. & 35a. & 39a. parte Corollarij primi, primi? Amplius autem quantam virtutem habeat artificioſa congregatio & diſgregatio radiorum ſeu luminum, quis eruditus ignorat? Annon per iſtud magiſterium poſſent qualitates, conditiones & mores hominum, ciuitatum, atque regnorum mutari in melius & firmari? per quod aliud magiſterium poſſet id fieri?Epiſtola Alexandri ad Aristotel • m De quo in ſecundo prologo in Secretum Secretorum Ariſtotelis ſcribitur quod Alexander direxit ſuam epiſtolam ad Ariſtotelem ſub hac forma, O Doctor egregie, rector iuſtitiae, ſignifico tuae prudentiae me inueniſſe in terra Perſidis quaſdam gentes abundantes ratione & intellectu penetrabili, ſtudentes ſuper alios dominari, & regnum acquirere: Vnde nos proponimus occidere vniuerſos: quicquid ſuper hoc decreueris, nobis ſignifica tuis ſcripturis; & ſequitur, Cui Ariſtoteles ita reſpondit; Si non potes mutare illius terrae aërem & aquam, inſuper diſpoſitionem ciuitatum, imple tuum propoſitum ſi potes, & dominare ſuper eos cum bonitate & exaudi eos cum benignitate; quod ſi feceris, fiduciam habeas cum Dei adiutorio, quod omnes erunt ſubiecti ad tuum beneplacitum, & praeceptum, & per amorem quem habebunt in te, dominaberis in eis pacificè cum • riumpho. Alexander igitur accepta epiſtola ſuum adimpleuit conſilium diligenter; & erant Perſae magis obedientes ſuo imperio, quàm omnes aliae nationes. Nonne & Artheſius Philoſophus Magiſterij huius virtute, mille & vigeſimo quinque annis aſtruit ſe vixiſſe, & alia mirabilia perfeciſſe, quod & alij ſimiliter aſſeuerant? Nonne & de Moſe Act. 7. ſcribitur iſto modo, Eruditus eſt Moſes omni ſapientia Aegyptiorum, & erat potens in verbis, & in operibus ſuis, de quo & hiſtoria ſcholaſtica ſuper exod. recitato, quomodo Moſes nutritus in Aegypto tranſiuit in Aethiopiam, & Aethiopes debellauit, & Tharbis filiam Regis Aethiopum in vxorem aſſumpſit, & quomodo Moſi redire volenti ipſa nullatenus acquieuit, ſubiungit; Proinde tanquam vir peritus aſtrorum imagines ſculpſit in gemmis huius efficaciae, vt altera memoriam, alia obliuionem conferret, cumque paribus annulis eas inſeruiſſet, alterum, ſcilicet obliuionis annulum praebuit vxori, alterum ipſe tulit, vt ſicut pari amore, ita paribus annulis inſignirentur: Caepit ergo amoris viri mulier obliuiſci, & tandem liberè in Aegyptum regreſſus eſt.Nota quantitatem menſis Lunaris. Qui & ſicut dicunt Hebraei, tradidit eis quantitatem menſis Lunaris, quo feſta legalia obſeruarent: Hic autem ſicut eorum computus atteſtatur, eſt 29. dies, 12. horae, 793. puncta: Punctum autem eſt ſpecies mirabilis fractionis, ſcilicet 1080. pars horae, quod eſt 3. ſecunda, & 20. tertia, ita quod menſis Lunaris medius ſecundum Moſen continet, 29. dies 12. horas 44. minuta, 3. ſecunda, & 20. tertia; qui eius quantitatem melius & verius poſuit, quàm Abrachis, qui conſiderauit in Rodo; quam Ptolomaeus, qui conſiderauit in Alexandria; quàm Arzachel, qui compoſuit canones & tabulas ſecundum annos Arabum ad Toletum; & quam multi alij eum ſequentes: Abrachis enim, ſicut recitat Ptolomaeus 4. Almageſti 2. poſuit quantitatem medij menſis Lunaris 29. dies, 31. minuta diei 50. ſecunda 8. tertia, 9. quarta & 30. quinta ferè; vnum autem minutum diei eſt 24. minuta horae; quoniam ſicut dies ad ſuum minutum, ita hora ad ſuum minutum igitur permutatim: quantitas ergo menſis ſecundum eum eſt, 29. dies, 12. horae 44. minuta horae, tria ſecunda, quindecim tertia, quadraginta octo quarta fe • e. Ptolomaeus verùm multum poſterior Abrachis, 4. Almageſti 3. concordat cum eo in quantitate menſis in omnibus, exceptis quintis diei quae ponit praeciſè 20. quantitas ergo ſecundum eum menſis Lunaris eſt in diebus, horis, minutis horae, ſecundis & tertijs ſicut priùs & 44. quarta praeciſè. Arzachel autem poſterior iſtis multum videtur ponere quantitatem menſis Lunari, multo minorem, videlicet 29. dies 12. horas; 44. minuta ſicut tabulae ſuae teſtantur, quod & videtur eum neceſſariò oportere, cùm ſecundum eum in ſuis canonibus, & ſecundum omnes concorditer annus Arabum communis contineat praeciſè 354. dies, & quintam, & ſextam diei partem, quae ſunt vndecim trigeſimae diei; trigeſima autem diei cùm ſit dupla ad vnum minutum diei, continet 48 minuta horae, ſicut conſtat ex praemiſſis: Continet igitur talis annus 354. dies 8. horas & 48. minuta horae, cuius 12a. pars, ſcilicet vnus menſis Lunaris eſt, 29. dies; 12. horae, & 44. minuta praeciſè. Iſte ergo diminuit à quantitate menſis per Moſen poſita vnum punctum, à qua etiam Abrachis, & Ptolomaeus diminuunt, ſed non tantum. Qui & ſibi ipſis repugnant, ſicut ex quantitatibus medij motus ſolis, & medij motus Lunae in vno die, quas ponunt extracto centro lunae in die, & tabulato continuè per 60. dies, vel per 15. dies, & 60. horas, cliciendo demonſtratiuè quantitatem dimidij vel integri menſis lunaris medij; cùm in omni coniunctione & oppoſitione media centrum lunae ſit nihil omnino, id eſt 12. ſigna praeciſè, & ab omni coniunctione media ad oppoſitionem mediam & è contra, pertranſeat, 12. ſigna praeciſè, & ab omni coniunctione, ſeu oppoſitione media ad proximam ſimilem, 24. ſigna praeciſè poteſt clariſsimè demonſtrari. Per quam viam rectiſſimam rectiſſimè incedendo eſt alibi demonſtratum quantitatem medij menſis lunaris continere ad minus quantum poſuit Moſes & fortaſsis vlterius aliquas fractiones, quod & moderni Aſtronomi confitentur. Ex his autem euidenter apparet defectus lunationum & menſium lunarium in Calendario Latinorum, quibus Paſcha, & feſta Chriſtianorum mobilia regulantur, ex quibus & patet quomodo rectificari deberent. Et quis huiuſmodi ſcientijs non adiutus iſta rectificare praeſumet, aut transferre Calendarium Iudaeorum ad vſum facilem Latinorum, & ſic reducere Paſcha Chriſtianorum vt ſecundum ſtatutum Concilij Niceni, & alia plurima plurimorum Patrum ſtatuta ſemper fiat dominica ſequente Paſcha Iudaeorum; ſcilicet, aliquo die azymorum, videlicet à 14. luna primi menſis lunaris vſque ad 21. diem eiuſdem, quod nunc, & à prima creatione Calendarij Chriſtiani frequenter contingit poſterius, quandoque per 4. quandoque per quinque integras ſeptimanas, quandoque autem continget poſterius ſemper per vnum menſem, quandoque verò ſemper per duos, & ita deinceps, donec annus integer taliter tranſigatur, & tunc reincipiet cum errore priore. Quis etiam huius ignarus ſcientiae veraciter capiet introitum ſolis in Arietem, aequinoctiumque vernale, ſeu temporis verni principium, vt ſecundum exigentiam proximi pleni lunij fiat Paſcha ſecundum praeceptum legis Deut. 16. in haec verba;Deut. Solomon. obſerua menſem nouarum frugum, & verni principium temporis, vt facias phaſe Domino Deo tuo. Salomon quoque diuinitus inſpiratus vt patet 3. Reg. 3. & 2. Paralip. 1. tantam ſapientiam, intelligentiam & ſcientiam recepit à Domino, vt nullus ante eum ſimilis ei fuerit, nec poſt eum, de quo & 3. Reg. 3. ſcribitur, Dedit quoque Dominus ſapientiam Solomoni, & prudentiam multam nimis, & praecedebat ſapientia Solomonis ſapientiam omnium Orientalium, & Aegyptiorum,Ioſephus. & erat ſapientior cunctis hominibus. De quo & Ioſephus octauo Antiquitatis Iudaicae 2o. dicit; quod Deus dedit ei intellectum & ſapientiam, qualem nullus alter hominum habuit, nec Regum, nec priuatorum, vt etiam homines antiquos praecelleret, & nec Aegyptijs, qui ſapientia omnibus differre dicuntur, comparatus, modicum vel minus eſſet; cuius vtique multum nimis ſapientia praecedebat. Compoſuit autem libros 5. & 4. millia. Nullam namque naturam ignoratam inexanimatamque praeterijt, ſed de omnibus Philoſophatus eſt, & diſciplinam proprietatem que earum eminenter expoſuit, praeſtitit autem ei Deus vt etiam contra daemones ad vtilita tem hominum, & eorum curas ediſceret, & incantationes inſtituit quibus aegritudines ſolea nt mitigari; Modos etiam coniurationum quibus obſtricti daemones ne denuò redeant effugati, inuenit, & haec cura hactenus apud nos multum praeualere dignoſcitur. Vidi etenim quendam Eleazarum de gente noſtra, praeſente Veſpaſiano & eius filijs & Tribunis, alioque ſimul exercitu, curantem eos qui à Daemonibus vexabantur: Modus autem medicinae fuit huiuſmodi; Intulit naribus eius qui à daemonio vexabatur annulum habentem ſubter ſignaculum radicem à Solomone monſtratam; deinde daemonium per nares odorantis abſtraxit, & repente cecidit homo, Poſtea coniurauit eum, iuramentum obijciens Solomonis, ne ad eum denuo remearet, id eſt cantica quae ille compoſuit, ſuper eum edicens; volens ſatisfacere atque probare praeſentibus Eleazarus hanc ſe habere virtutem, ponebat ante eos aut calicem aqua plenum, aut peluem, & daemoni imperabat, vt haec ab homine egreſſus verteret, & videntibus praeberet iudicium quod hominem reliquiſſet, quo facto ſapientia Solomonis cunctis innoruit.Daniel. Daniel inſuper vt patet Dan. 1. didicit excellenter omnem ſapientiam, & ſcientiam Chaldaeorum decaeleſtibus & terrenis ſicut gloſſa teſtatur, qui tamen in corde ſuo propoſuit ne pollueretur de menſa Regis immundis veſcendo: Vbi dicit Hieronymus, ſicut recitat ibi gloſſa,Hieronymus qui de menſa Regis & de vino potus eius non vult comedere ne polluatur, vtique ſapientiam & doctrinam Babyloniorum, ſi ſciret eſſe peccatum, nunquam acquieſceret diſcere quae non licebat; diſcunt autem, non vt ſequantur, ſed vt iudicent atque conuincant; quomodo ſi quiſpiam aduerſum Mathematicos velit ſcribere imperitus Mathematices riſui pateat, & aduerſus Philoſophos diſputans ſi ignoret dogmata Philoſophorum; Diſcunt ergo ea mente doctrinam Chaldaicam, qua Moſes omnem ſapientiam Eegyptiorum didicerat: Qui & in Prologo in Eſaiam ſic ait,Hieronymus Legant priùs & poſtea deſpiciant, ne videantur non ex iudicio ſed ex odij praeſumptione ignorata damnare: qui etiam epiſtola 74. ad Mineruium & Alexandrium Monachos, de reſurrectione ſic ſcribit; Meum propoſitum eſt antiquos legere, probare ſingula, quae bona ſunt, & à fide Catholicae Eccleſiae non recedere.Eccleſiaſtica hiſtoria. Septimo quoque hiſtoriae Eccleſiaſticae 7o. ſcribitur iſto modo, quòd Dionyſius Epiſcopus ita dixit; Ego & tractatus haereticorum lego, & traditiones eorum perſcrutor, etiamſi videar ad horam, verbis eorum pollui; ſed & multum mihi confert hoc ipſum, quod ex eorum verbis arguere eos poſſum: denique cùm aliquis ex fratribus cum presbyteris me à lectionibus talibus prohiberet, diuina me viſio confirmauit, euidenter proloquens in hunc modum; Lege omnia quaecunque in manus tuas peruenerint, quia probare quaeque & diſcernere potes, quandoquidem ex initio haec tibi fuit cauſa credendi: amplexus ſum viſionem quae & Apoſtolicae ſententiae concordabat dicenti, Omnia legite, quae bona ſunt tenete. Illa quoque Autoritas ſupraſcripta Hieronymi ſuper Daniclem cum multis ſimilibus; diſt. 37a. in canone recitatur. Vnde & Auguſtinus 5. Confeſſ. 5. loquens de quodam haeretico Manichaeo, qui ſe Spiritum Sanctum habere, & ſcire omnia impudentiſſimè aſſerebat, ſic ait; Non parui ſe aeſtimari voluit, ſed Spiritum Sanctum conſolatorem & ditatorem fidelium tuorum, autoritate plenaria perſonaliter in ſe eſſe perſuadere conatus eſt: Itaque cùm de coelo ac ſtellis, & de ſolis ac lunae motibus falſa dixiſſe reprehenderetur, quamuis ad doctrinam religionis iſta non pertineant, tamen auſus eius ſacrilegos fuiſſe ſatis emineret, cùm ea non ſolum ignorata, ſed etiam falſa tam veſana ſuperbiae vanitate diceret, vt ea tanquam diuinae perſonae tribuere ſibi niteretur. Sciui & ego quādam famoſam maleficam, quae in quadam eclipſi lunae quam aſpicientes plurimi mirabantur iuxta opinionem laicam laicorū putantium eclipſin accidere ex maleficio alicuius fortilegae, dixiſſe vicinis, Ecce qualem poteſtatem habeo ſuper lunam; Niſi permiſeritis me in pace, & ſatisfeceritis de contumelijs & opprobrijs mihi illatis, tollam à vobis lunam, ſtellas, & ſolem, ac coeli beneficium vniuerſum; Cui duxeram reſpondendum, quod faceret ſic de luna nocte proxima, aut menſe proximo, vel ſequente; aut faceret ſic de ſole in craſtino, aut aliquo die ſeptimanae ſequentis, vel ſaltem quod diceret, quando proximè ſic faceret de luna, vel ſole, & quantam partem auferret, à qua parte inciperet & quamdiu duraret huiuſmodi paſsio alterius luminaris, & omnes faceremus ſibi in omnibus quicquid vellet: ſin autem; ego dicerem ei, quando primò ſimiliter contingeret circa lunam & ſolem, quanta pars luminis tolleretur, ex qua parte inciperet eclipſari, & quamdiu duraret eclipſis etiam ipſa inuita, & cum cunctis ſuis maleficijs renitente, quae non potuit reſpondere. Apud Iudaeos autem à tempore Moſis fuerunt ſeptuaginta ordinarij Iudices, praecipiente Domino per Moſem; Congrega mihi ſeptuaginta viros, &c. Num. 11. imò ſecundum Talmud eorum ſeptuaginta vnus, quia talem numerum Moſes cum illis ſeptuaginta conſtituit: De his verò Iudicibus & geſtis eorum, eſt vnus liber, qui vocatur Hebraicè Sanhedrim, id eſt Iudicium Ordinariorum, in quo ſcribitur iſto modo: Non erant conſtituentes in Sanhedrim, ſcilicet in ordine ſeu officio ſeptuaginta, ſeu ſeptuaginta vnius Iudicum ordinariorum, niſi dominos ſapientiae, ſtaturae, apparentiae atque ſenectutis, & Dominos incantationum atque ſcientes ſeptuaginta linguas, ne oporteat eos audire ab ore Interpretis: ſtatura, & apparentia requirebatur vt haberentur in reuerentia; & quod eſſent Domini incantationum, vt conuincerent & occiderent incantantes ſiue maleficos in ſuis incantationibus & maleficijs confidentes. Haec autem non ſine cauſa digrediendo pauliſper ſufficiat breuiter tetigiſſe.

CAP. IV. Quod liberum arbitrium tentatum non potest proprijs viribus ſine Dei auxilio & eius gratia tentationem aliquam ſuperare.

OStenſo iam proximo quod nulla cauſa ſecunda, nec vlla temptatio poteſt neceſſitare liberum arbitrium ad rationalem & liberum actum ſuum; reſtat non impertinenter oſtendere, quod liberum arbitrium temptatum, non poteſt proprijs viribus ſine Dei auxilio & eius gratia temptationem aliquam ſuperare. Oppoſitum enim huius ſuperbus Pelagius aſtruebat: Dixit enim quod homo ſolius liberi arbitrij viribus poteſt perficere Dei mandata; ſicut 39o. tertio primi plenius recitatur: in fine quoque libri Beati Proſperi pro praedicatoribus gratiae Dei contra Caſſianum, vbi recitantur 13. errores Pelagij; duo huius proferuntur, Non eſſe liberum arbitrium ſi Dei indigeret auxilio, quoniam in propria voluntate habet vnuſquiſque facere aliquid, aut non facere, & victoriam noſtram non eſſe ex Dei adiutorio, ſed ex libero arbitrio. Hoc idem teſtatur Concilium Mileuitanum, cui interfuit Auguſtinus & Anſelmus Eccleſiae Romanae legatus contra Pelagianos, in quo ſcribitur iſto modo. Placuit omnibus Epiſcopis qui fuerunt in hac ſancta Synodo, conſtituere haec quae in praeſenti Concilio definita ſunt; & ſequitur; Placuit, vt qui dixerit gratiam Dei qua iuſtificamur per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum ad ſolam remiſſionem peccatorum valere, quae iam commiſſa ſunt, non etiam ad adiutorium vt non committantur,Auguſtinus anathema ſit, & recitatur in canone de Conſecratione diſt. 4. in fine. Vnde & Auguſtinus 1. contra Pelagium & Caeleſtinum, de gratia Chriſti, & de peccato Originali 23. ſcribit ita in libro ad virginem ſacram ſcilicet Demetriadem; cùm dicit diuinam mereamur gratiam, vt facilius nequam ſpiritui, Sancti Spiritus auxilio reſiſtamus, ſignificat profectò quid ſapiat; vt quid enim hoc verbum interpoſuit, illud eſt facilius? an verò non erat integer ſenſus vt nequam ſpiritui, Sancti Spiritus auxilio reſiſtamus? ſed quantum detrimentum hoc additamento fecerit, quis non intelligat? Volens vtique credi tantas eſſe naturae vires, quas extollendo praecipitat, vt etiam ſine auxilio Spiritus Sancti, & ſi minus facile, tamen aliquo modo nequam ſpiritui reſiſtatur. Iſte igitur error Pelagij, licet per iam dicta videatur deſtructus; poteſt tamen ex abundanti per alia aliter, & non inutiliter deſtrui & conuinci: Omnis namque temptatio vel excitat ad agendum prohibitum, vel retrahit ab agendo praeceptum; quare & omnis temptatio propriè ſuperatur, vel à prohibito quieſcendo, vel praeceptum agendo; Sed nullus poteſt agere ſine Deo agente, ſicut tertium, & quartum primi oſtendunt; nec aliquis poteſt ab agendo quieſcere ſine Deo quietem eius cauſando; ſi enim quieſcere ſit agere patet per praedicta; ſi verò ſit pure non agere, patet per 10um. & Corollaria 13i. primi libri. Item per 22um. primi, quemlibet temptatum Deus neceſſariò vel vult ſuperare temptationem, & tunc per 10um. eiuſdem inſuperabile auxilium fert temptato, vel non vult ipſum ſuperare, imò vultipſum non ſuperare, & tunc per idem 10um. nullatenus ſuperabit. Vel arguatur hoc modo; Ponat falſarius temptatum temptationem ſine Dei auxilio ſuperare; tunc per 22um. primi, Deus habet actum voluntatis circa iſtud ſuperare: vel ergo volutionem vel nolutionem; ſi volutionem, ergo per 10um. primi inſuperabile auxilium dat temptato; ſi nolutionem, ergo per idem 10um. nullatenus ſuperat temptamentum. Aliter breuiùs, Temptatus ſuperat; verum eſt ergo temptatum ſuperare; quare & per Corollarium 22i. primi Deus vult illum ſuperare, &c. ſicut prius. Nec poteſt quis fingere, quod temptatus prius naturaliter ſuperat, & ideo poſt naturaliter Deus vult ipſum ſuperare, ſicque illa diuina volutio non facit temptato auxilium, quia per 22um. & 24um. primi illa volutio eſt aeterna, & per vigeſimum & vigeſimum primum, eiuſdem illa non cauſatur ab huius ſeparare. Item talis victoria placet Deo, ergo approbat & vult illam, & non volutione nouella, nec cauſata poſterius à tali victoria, vt proximo eſt argutum, ſed priori illa aeternaliter tempore & natura, vt decimum octauum primi cum tribus ſequentibus manifeſtat: ergo per decimum primi ipſa eſt auxiliatrix inſuperabilis ſuperanti. Item alias non omnis temptati victoria eſſet à diuina prouidentia praeſtituta, ſed aliqua dimitteretur caſui & fortunae contra vigeſimum ſeptimum primi, & alia quae ſequuntur. Item per trigeſimum primum primi, victoria corporalis ſub diuina prouidentia continetur, ſed victoria ſpiritualis melior eſt quam illa, ergo per trigeſimum primi, iſta ſine diuina prouidentia eſſe non poteſt. Item omnes rationes & autoritates probantes victoriam corporalem dari à Domino, probabunt idem de victoria ſpirituali: Omnia namque ſcripta de victorijs corporalibus in veteri teſtamento, ſpirituales victorias praefigurant: Nam ſecundum Apoſtolum primae ad Cor 10. Omnia in figura contingebant illis, ſicut trigeſimum primum primi plenius per tractauit. Vnde & Gregorius, & allegatur in Canone 23. quaeſtione prima: Niſi bella, (ſic ait) Niſi bella iſta carnalia figuram bellorum ſpiritualium gererent; nunquam vt opinor Iudaicarum hiſtoriarum libri diſcipolis Chriſti, qui venit pacem docere, legendi in Eccleſſis fuiſſent ab Apoſtolis traditi. Item reſiſtere maiori temptationi eſt maioris virtutis, & minori minoris, ergo quantumlibet paruae reſiſtere eſt alicuius virtutis: ſed nulla virtus quicquam poteſt ſine Domino virtutum, qui eſt virtutum omnium prima virtus, ſicut 2um. 3um. & 4um. capitulum primi docent, quod & Pſalmiſta fideliter proteſtando dicebat Pſalmo 139. Domine, Domine, virtus ſalutis meae, obumbraſti ſuper caput meum in die belli; ne tradas me Domine à deſiderio meo peccatori; & Pſalmo 59o. Da nobis Domine auxilium de tribulatione, quia vana ſalus hominis; in Deo faciemus virtutem; & ipſe ad nihilum deducet tribulantes nos, qui & Pſalmo 32o. magis expreſſè; Verbo, inquit, Domini caeli firmati ſunt, & ſpiritu oris eius omnis virtus eorum; Vbi Auguſtinus tractatu primo per Coelos intelligit iuſtos; & tractatū tertio ita dicit;Auguſtinus Non habuerunt aliquid ex ſe, & tanquam ſupplementum à Domino perceperunt: Spiritu enim oris eius, non pars, ſed omnis virtus eorum; & infra eodem tractatu tertio, dicit, quod Coeli ſunt Apoſtoli, & loquens eis quaſi ex perſona Domini, ita dicit; Ecce ego mitto vos ſicut oues inter lupos: Iam ergo armate vos virtute propria? Abſit; imò nolite cogitare quomodo, aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini; Non enim vos eſtis qui loquimini, ſed ſpiritus patris veſtri qui loquitur in vobis, quia ſpiritu oris eius omnis virtus eorum. Item cùm maioris virtutis & difficultatis exiſtat magnae temptationi reſiſtere, quàm elicere paruum actum; ſi quis ſine Dei auxilio poteſt hoc maius, poteſt & hoc minus, contra 3um. & 4um. Capitulum primi libri, & contra Auguſtinum proximè allegatum. Quare & Gregorius 22. Moral. 9. ſuper illud Iob 31. Si laetatum eſt,Gregorius. &c. & oſculatus ſum manum meam, &c. Sancti, inquit, viriſciunt ſe non virtute propria, ſed praeueniente ſuperna gratia ad meliora vota vel opera commutatos, & quicquid in ſe boni inſpiciunt, immortalis gratiae cognoſcunt donū, eique de accepto munere debitores fiunt, qui & praeueniendo dedit eis bonū velle, quod noluerunt; & ſubſequenter conceſsit bonum poſſe quod volunt. Vnde bene per Ioan. dicitur, Adorauerunt viuentem in ſaecula ſaeculorum, mittentes coronas ſuas ante thronum Domini: Coronas namque ſuas ante thronum mittere eſt certaminum ſuorum victorias non ſibi tribuere, ſed autori; vt ad illum referant gloriam laudis, à quo ſe ſciunt vires accepiſſe certaminis: Beatus ergo Iob qui ſic bona quae operatus eſt, narrat, vt tamen haec ſuae operationi non tribuat, ſed ad Autoris laudem recurrat; manum ſuam ore ſuo ſe oſculatum fuiſſe denegat; ac ſi patenter dicat; Ego mea opera tanquam mea non profero, quia Autoris ſui gratiam negare conuincitur quiſquis ſibi tribuit, quod operatur: Vnde & protinus ſubdit, quae eſt iniquitas maxima & negatio contra Deum altiſſimum. Liquet enim quia illum negat cuius deſpecta gratia ſibi vires boni operis arrogat, quod rectè quoque & iniquitas maxima vocatur; quoniam omne peccatum quod ex infirmitate eſt, ſpem nequaquam perdit, quia à ſuperno Iudice veniam requirit; praeſumptio autem virtutis propriae tanto grauius in deſperatione eſt, quanto longiùs ab humilitate, cùmque vires ſibi tribuit operis, ad adiutorium non recurrit Autoris. Quare & Auguſtinus ſuper Ioannem parte prima,Auguſtinus. & homilia 53a. recitans duplicem haereſin ita ſcribit; Quoſdam nimia voluntatis ſuae fiducia extulit in ſuperbiam, & quoſdam nimia voluntatis ſuae diffidentia deiecit in negligentiam: Illi dicunt, quid rogamus Deum ne vincamur temptationē, quod in noſtra eſt poteſtate? Iſti dicunt, vt quid conamur bene viuere, quod in Dei eſt poteſtare? O Domine, O Pater qui es in coelis ne nos inferas in quamlibet iſtarum temptationum, ſed libera nos à malo: Audiamus Dominum dicentem, Rogaui pro te Petre, ne fides deficiat tua: Ne ſic exiſtimemus fidem noſtram eſſe in libero arbitrio, vt diuino non egeat adiutorio. Audiamus & Euangeliſtam dicentem, dedit eis poteſtatem filios Dei fieri, ne omnino exiſtimemus in noſtra poteſtate non eſſe quod credimus; veruntamen in vtroque illius beneficia cognoſcamus: Nam & agendae gratiae ſunt, quia data eſt poteſtas, & orandum ne ſuccumbat infirmitas. Ipſa eſt fides quae per dilectionem operatur, ſicut eius menſuram Dominus cuique partitus eſt, vt qui gloriatur, non in ſeipſo, ſed in Domino glorietur. Item ſi homo poſſet proprijs viribus ſine gratia Dei & Deo temptationem aliquam ſuperare, poſſet ſimiliter peccata nondum commiſſa vitare, quod eſt haereſis Pelagiana teſte Auguſtino, de gratia & libero arbitrio 29. Dicunt, inquit, ſcilicet Pelagiani, gratiam Dei quae data eſt per fidem Ieſu Chriſti, quae neque eſt lex, nec natura, ad hoc tantum valere vt peccata praeterita dimittantur, non vt futura vitentur, vel repugnantia ſuperentur: ſed hoc ſi verum eſſet, vtique in oratione Dominica cùm dixiſſemus, Dimitte nobis debita noſtra, ſicut & nos dimittimus debitoribus noſtris, non adderemus, Et ne nos inferas in temptationem: Illud autem dicimus vt peccata dimittantur, hoc autem vt caueantur, ſiue vincantur, quod à Patre, qui in coelis eſt, nulla ratione peteremus, ſi virtute voluntatis humanae hoc poſſemus efficere: Et 6o. contra Iulianum, 26. Verum tu à veſtro dogmate non recedis,Auguſtinus. quo putatis gratiam Dei per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum, ſic in ſola remiſsione peccatorum verſati, vt non adiuuet ad vitanda peccata, deſideria vincenda carnalia, diffundendo charitatem in cordibus noſtris per Spiritum Sanctum, qui ab illo datus eſt nobis.Concil Mileuit. Concilium quoque Mileuitanum recitatum ſuperius dicit idem: Et ſiquis dixerit, iſta debere ſic accipi, quod per gratiam facilius poſſunt vitari peccata, conuincitur per idem Concilium, & per alia teſtimonia ſatis authentica recitata 39o. primi. Si autem quis finxerit, Reſponſio 2a. ideo gratiam eſſe neceſſariam ad vitanda peccata, quia facit hominem cognoſcere peccata, & diſcernere inter peccata & non peccata, qua diſcretione per gratiam habita, per liberum arbitrium poteſt ea vitare, reuincitur per idem Concilium, & alia teſtimonia eodem 39o. capitulo recitata. Adhuc autem fortaſſè aliquis tam effronter proteruiet vt dicat gratiam quae eſt neceſſaria ad vitandum peccata eſſe liberum arbitrium homini gratis datum, vt ſciat reprobare malum, & eligere ſibi bonum: Sed & iſte Pelagianus refellitur per praehabita, capitulo memorato. Ampliùs praeter iſtas eſt alia falſigraphia quae ſibi videtur ſubtilior, aſſerens tantum illam gratiam Dei neceſſariam homini ad vitanda peccata, qua ſic temperat temptatoris potentiam, vt non permittat ipſum temptare quemcunque ſupra id quod poteſt proprijs viribus ſuſtinere: Haec autem ſubtilitas haereticae vanitatis ſtatim retunditur malleo catholicae veritatis. Supponit enim quod aliqua cauſa inferior, vel ſecunda poſſet neceſſitare liberum arbitrium ad volendum contra 3um. huius 2i. Item tunc liberum arbitrium poſſet eſſe ex naturalibus ſuis tam potens, & temptator tam impotens, quod iſta gratia nullatenus indigeret, quia quantumcunque Deus ſpiritum ipſum dimiſerit effrenatum, liberum arbitrium viribus proprijs vires illius excederet; quare ſic temptatus ad ſuperandam temptationem huiuſmodi, & minorem quamcunque nulla Dei gratia penitus indigeret, contra praemiſſa hoc eodem Capitulo. Item Chriſtus ſecundum animam humanā excellebat in naturalibus, vt rationabiliter creditur, excellentiſsimum Angelorum; & ſimiliter beata virgo glorioſiſsima mater eius, & forſitan aliquis alius, nec dubium quin Deus poſſet talem creare; poſſet ergo beata virgo & talis creatus forſitan vel creandus omnem Diabolum proprijs viribus ſine aliqua gratia ſuperare, quare & mundum & carnem facilius: Non enim eſt ſuper terram poteſtas quae comparetur ei, Iob 41. Item iſte fuit implicitè error Pelagij, & explicitè cuiuſdam Pelagiani, ſcilicet Caſsiani in libro ſuo praenotato de protectione Dei, in quo ſicut recitat ſanctus Proſper in libro ſuo pro praedicatoribus gratiae Dei,Proſper. contra dictum librum Caſsiani, 25.12. definitiones ponebat, quarum tantum prima fuit catholi • a, reliquae verò vndecim haereticae & Pelagiano veneno praegnantes, in quarum decima vt recitatur Capitulo eodem 25. & 20. ita ſcripſit; Quod etiam in Iob probatiſsimo athleta ſuo, cùm eum Diabolus expetiſſet ad ſingulare certamen, diuinam legimus prouidiſſe iuſtitiam; Si enim contra inimicum non ſua virtute ſed Dei ſolius fuiſſet gratia protegente congreſſus, & abſque vlla virtute patientiae ſuae, diuina tantum opitulatione ſuffultus, multiplices illas & tota inimici crudelitate quaeſitas temptationum moles & exitia portuliſſet, quomodo non illam calumnioſam diabolus quam prius emiſerat vocem aduerſus eum iuſtiùs iteraſſet, Nunquid Iob gratis colit Deum? Nonne tu vallaſti eum, & vniuerſam ſubſtantiam eius per circuitum? Sed aufer manum tuam; hoc eſt ſine eum ſuis mecum viribus decertare, niſi in faciem tuam benedixerit tibi: ſed cùm nullam huiuſmodi quaeremoniam calumnioſus hoſtis poſt conflictum audeat iterare, non Dei ſed illius ſe victum viribus confitetur, licet etiam Dei gratia non in totum defuiſſe credenda ſit, quae tantam temptatori tribuit poteſtatem, quantam & illum reſiſtendi nouerat habere virtutem, non eum ab illius impugnatione ſic protegens, vt nullum virtuti humanae relinqueret locum, ſed hoc tantum procurans, ne violentiſsimus inimicus animam eius amentem faciens, & impotem ſenſu, impari eum, atque iniquo certaminis pondere praegrauaret. Contra quem Proſper eodem capitulo 20o. multis oppoſitis inter caetera ita quaerit;Proſper. Cur inuictiſſimae veritatis arce deſerta, gradatim ad praecipitia Pelagiana decurris, vt remoto longiùs Deo, & à ſuſtentatione hominis ſeparato, tantam libero arbitrio potentiam tribuis' vt non ſolum amiſſionem multiplicium facultatum, & totius ſimul familiae ac neceſſitudinum acerbiſsimum finem conſtanter aequanimiterque ſuſcipiat, ſed & ipſius quoque corporis proprij ineffabiles cruciatus propoſito nudae voluntatis euincat: Quicunque ergo ſic dixerit praecipitio Pelagiano dilabitur. Item arguit contra eum quia dixit Iob gratia Dei protectum in temptatione minori, ſcilicet in amiſsione exteriorum bonorum, & non in maiori, ſcilicet in afflictione proprij corporis, animaeque tormentis; quaſi, inquiens, vir ille in damnis atque orbitatibus debuerit ſuperna protectione circumtegi; in carnis autem ſuae anim aeque tormentis non eguerit adiuuari. Et iterum, ſi magnitudine animi, qua illata per ſingulos omneſque artus tot mortium poena non ſuperat nihil plus inter ſanctorum palmas memorabilius, nihil inuenitur illuſtrius, eamque aſſerit ex humana tantum • irtute ſubſiſtere; quid erit laudis ac meriti quod inter ſtudia quietis & pacis nequeat arbitrij obtinere libertas, quam in tanti fine certaminis de ſuis viribus coronaſti. Item arguit contra eum, quod habuit gratiam Dei qua vicit, quia habuit Spiritum Sanctum & Deum quo vicit: Vnde ſic dicit; Quaero ergo abs te, videaturne tibi vir iſte, cùm illis quae legimus ſupplicijs probaretur, habuiſſe in ſe Spiritum Sanctum? ſi habuiſſe dicis, certum eſt, quia Deus quem non deſeruit, adiuuit; ſi autem receſſiſſe ab eo Spiritum Sanctum dixeris, propheticus te eiuſdem ſermo conuincit dicens; Scio enim quod redemptor meus viuat, & in nouiſsimo die de terra ſurrecturus ſum, & rurſum, Circumdabor pelle mea, & in carne mea videbo Deum Saluatorem meum, quem viſurus ſum ego ipſe, & oculi mei conſpecturi ſunt, & non alius: Repoſita eſt haec ſpes mea in ſinu meo: quod ſi de Incarnatione Domini noſtri Ieſu Chriſti, ac reſurrectione eius qui eſt primitiae dormientium, & de ſpe redēptionis quae in ipſo repoſita eſt omnibus ſanctis, rectè intelligitur prophetatum, manifeſtè apparet non diſceſſiſſe à templo ſuo gratiam Dei, & feciſſe iam tunc dominium in hoc ſancto ſuo, quod poſtea in Apoſtolis, & Martiribus ſuis ſpondebat eſſe faciendum, dicens; Cùm autem tradent vos, nolite cogitate quomodo aut quid loquamini. Dabitur enim vobis in illa hora, quid loquamini; Non enim vos eſtis qui loquimini, ſed ſpiritus Patris veſtri qui loquitur in vobis: Et infra eodem ait, Neſciebat ex illo ſe habere quod habebat; ſed ait, Apud ipſum eſt ſapientia & fortitudo; ipſe habet conſilium & intelligentiam, de quo dicit, In cuius manu anima omnis viuentis, & ſpiritus vniuerſae carnis hominis: Et iterum, Operi manuum tuarum porrigis dexteram; tu quidem greſſus meos dinumeraſti, ſed parce peccatis meis; ſignaſti quaſi in ſacculo delicta mea, ſed curaſti iniquitatem meam: Non ergo deſeruerat Dominus quem curabat; neque opem ſuam abſtulerat ab eo, cui purificatoria remedia quibus clariùs niteſceret, admouebat. Et capitulo 21o. quod autem dicis gratiam Dei ad Iob ex eo intelligendam non penitus receſſiſſe, quod temptatori eius tantam dederat poteſtatem, quantam & illum reſiſtendi nouerat habere virtutem; nonne rectius veraciuſque loquereris, ſi vbi dixiſti quantam & illum reſiſtendi nouerat habere virtutem, diceres potiùs quantam & illi reſiſtendi nouerat ſe dediſſe virtutem: In eius enim verbi correctione totam iſtam gloriam, quam humanis viribus aſſignare voluiſti, ſobrietate aliqua temperares; vt illa mirabilis in tanta afflictione patientia, & Dei adiutorio, & libero hominis aſcriberetur arbitrio; ſed veritus es naturae humanae minuere laudem, ſi ei profiteatis à Deo datam eſſe virtutem: Ideo conflictus illius atque victoriae non vis credi Deum cooperatorem fuiſſe, ſed tantummodo ſpectatorem, vt cui perſuadere potueris per naturalem liberi arbitrij facultatem tam arduum certamen victum, dubitare non audeat in leuioribus cauſis, multo liberiores eſſe bonae voluntatis effectus, atque ita in illius damnatae ſententiae foueam cadat, qua dicitur à Deo nobis gratiam iuſtificationis dari, vt quod facere per liberum iubemur arbitrium, facilius poſſimus implere per gratiam, &c. ſicut 39. primi plenius recitauit. Et 25o. capitulo recitata iſta 10a. definitione Caſsiani, Proſper ipſam redarguendo ſubiungit; Si Deus ſciuit tantummodo quod Iob poſſet, non etiam donauit, vt poſſet, teſtis patientiae eius non auxiliator fuit, & in quo erit neceſſarium gratiae adiutorium, ſi humanis ſolis viribus tanta illi eſt parta victoria? Item in fine libri, vbi recitantur 13a. capita Pelagiani haeretici in Palaeſtina ſynodo condemnata; iſtud ponitur 12um. victoriam noſtram non eſſe ex Dei adiutorio, ſed ex libero arbitrio: Tredecim verò capitulorum ſequentium contra praedicta 13. condemnata, in eadem ſynodo ſancitorum 12um. ita dicit, vt fateatur quando contra temptationes concupiſcentiaſque illicitas dimicamus, quamuis illic debeamus & propriam voluntatem, non tamen ex illa, ſed ex adiutorio Dei noſtri victoriam: Non enim aliter verum erit, quod Apoſtolus ait, Non volentis, nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei. Dicit adhuc forſitan Pelagij procurator, praemiſſa ſic debere intelligi, quod gratia Dei eſt neceſſaria homini vt temptatio meritoriè ſuperetur, & peccatum meritoriè caueatur, non autem vt temptatio ſuperetur ſimpliciter, vt peccatum ſimpliciter caueatur: qui refelletur ſimiliter, ſicut ſimilem vaniloquum refellebat 39um. primi. Item quomodo euadet iſte ſententiam Palaeſtinae ſynodi memoratam, in qua praeter illa quae quomodo potuit, auſus eſt defendere Pelagius, obiecta ſunt ſibi, 13. capita memorata damnata, quae niſi remora omni tergiuerſatione anathematiſet, ipſe anathema factus eſſet, & quomodo iſte ſe ab omni tergiuerſatione purgabit? Et de 13. capitulis memoratis ſancitis, ſic dicitur; Haec omnia ſimpliciter ſine vllis fateatur ambagibus, ſi quis in autoritatem catholicam & ipſius Pelagij expreſſa in Eccleſiaſticis geſtis verba conſentit: ſed quomodo iſte haec fatetur ſimpliciter, & ſine vllis ambagibus, qui diffitetur, & negat ſimpliciter duodecimum capitulum iam praemiſſum, ſcilicet quando contra temptationes & concupiſcentias dimicamus, non ex propria voluntate, ſed ex adiutotio Dei noſtri eſſe victoriam? & vix cum ambage extraneae gloſſae omni intellectui diſſonae confitetur, quod victoria temptationum meritoria eſt à Deo, cùm neutrum capitulum nec damnatum ſcilicet, nec ſancitum aliquam mentionem fecerit de victoria meritoria, ſed tantum planè loquebatur de victoria abſolutè: Nec ille eſt communis modus loquendi nec intelligendi, ſed ſicut eſt communis loquutio de victoria abſolutè, ſic eſt & communis intellectio de victoria abſolutè, quare & ſic accipiendae ſunt huiuſmodi dicta ſemper, ſicut plenius docuit quadrageſimum ſextum primi. Item ſi aliquis ſine gratia poteſt temptationem proprijs tantum viribus ſuperare, licet non meritoriè, ſic poſſet in gratia conſtitutus (Gratia enim non impedit naturam ſed promouet) poſſet ergo gratioſus ſine gratia vel Deo iuuante proprijs tantum viribus temptationes ſuperare, ſicut prius potuit, quando fuit gratia deſtitutus, vel ſicut poteſt alius gratia Dei carens: Poſſet ergo gratioſus omnia pati & facere pro temptationibus ſuperandis & peccatis vitandis nihil penitus promerendo cum abſurditatibus alijs contra ſimilem fictionem deductis 39o. primi. Item tunc poſſet homo ſine gratia ſaltem non meritoriè vitare peccatum quod eſt contra Auguſtinum de gratia & libero arbitrio 23. vbi dicit, Quando cognoſcit homo peccatum, ſi non adiuuet gratia vt cognitum caueatur, ſine dubio lex iram operatur, ergo & peccatum, imò ſecundum Apoſtolum 2. ad Cor. 3. litera occidit, ſpiritus autem viuificat, id eſt, ſecundum Auguſtinum per totum librum ſuum de ſpiritu & litera qui totus eſt expoſitorius huius dicti, litera legis prohibens peccatum, occidit per peccatum mortale conſtitutum ſub lege niſi ſpiritus gratiae viuificans iuuet cum: Vnde idem Apoſtolus ad Rom. 7. Peccatum, vt appareat peccatum per bonum, id eſt, legem, operatum eſt mihi mortem, vt fiat ſupra modum peccans peccatum per mandatum. Vnde Auguſtinus de ſpiritu & litera 3. Attende, inquit, Apoſt. ad Rom. explicantem quod ſcripſit ad Corint. Litera occidit, ſpiritus autemviuificat, ſic magis accipiendum, quemadmodum ſupradiximus; quoniam legis litera, quae docet non eſſe peccandum, ſi ſpiritus viuificans deſit, occidit: ſciri enim facit peccatum potius quā caueri, & ideo magis augeri quàm minui, quia malae concupiſcentiae etiam praeuaricatio legis accidit, & idem dicit 256. propoſitione ſententiarū Proſperi hinc excerpta. Item Bern. de gratia & libero arbitrio 20. Inter diuinum ſpiritum & carnis appetitum, tenet medium quendam locum liberum arbitrium, & tanquam in deuexo latere montis admodum ardui inter vtrumque pendens, ita in appetitu, infirmatur per carnem, vt niſi ſedulò ſpiritus adiuuet infirmitatem eius per gratiam, non ſolum non valeat iuſtitiae, quae eſt iuxta Prophetam ſicut montes Dei, aſcendendo de virtute in virtutem apprehendere culmen, ſed etiam de vitio ſemper in vitium ſuo ipſius pondere deuoluta ruat in praeceps: de multis autem ſimilibus ſufficiant iſta pauca. Et ſi quis obijciat,Obiectio. quod ſuperbus temptatus de furto poteſt reſiſtere, fur temptatus de adulterio poteſt reſiſtere; adulter temptatus de homicidio poteſt reſiſtere, & quod multi infideles ſicuti morales Philoſophi multis temptationibus ſine gratia reſtiterunt, & illas ſtrenuè ſuperarunt:Reſponſio. Dicendum quod gratia accipitur multis modis; ſicut 25um. & corollarium 42i. primi docebant. Ad propoſitum autem cum dicitur, nullum temptatum poſſe ſine gratia Dei temptationi reſiſtere, vel ipſam ſuperare, ſeu vincere; intelligitur gratia gratis iuuans, ſcilicet Spiritus Sanctus, & quodcunque adiutorium increatum vel creatum, quod gratis iuuat temptatum, vel gratis datur temptato vt temptationi reſiſtat, ſuperet, ſiue vincat; & hoc patet per illud, quod à beato Proſpero ſuperius allegaui. Probans enim quod Iob non proprijs viribus, ſed Dei gratia ſuperauit, oſtendit quod habuit Spiritum Sanctum in eo, qui ipſum adiuuit, & gratiam illam quandoque vocat Spiritum Sanctum iuuantem, quandoque gratiam Dei, quandoque adiutorium Dei, quandoque Deum ſeu Dominum adiuuantem, & vtitur his omnibus pro eodem; ſicque loquitur ſynodus Palaeſtina in duobus capitibus allegatis: Damnat enim capitulum Pelagij, quod dicebat victoriam noſtram non eſſe ex Dei adiutorio, ſed ex libero arbitrio, & ſanxit aliud capitulum quo docemur, quod quando contra temptationes & concupiſcentias illicitas dimicamus, non ex propria voluntate, ſed ex adiutorio Dei noſtri victoriam. Item Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 9. recitat ſcripturam liberum arbitrium ſic mouentem, Noli vinci à malo, ſed vince in bono malum, & addit, Quod tamen vt fiat, adiuuat gratia, quae niſi adiuuerit, nihil lex erit, niſi virtus peccati; Et ideo dicit Apoſtolus; Gratias autem Deo, qui dat nobis victoriam per Dominum noſtrum Ieſum Chriſtum, ergo & victoria qua peccatum vincitur,Apostolus. nihil eſt aliud quàm donum Dei in iſto certamine liberum arbitrium adiuuantis. Sacra quoque Scriptura ſub talibus nominibus, adiutorium, fortitudo, virtus, firmamentum, ſalus, & huiuſmodi, quandoque intelligit ipſum Deum adiuuantem,Eccleſiasticus. fortificantem & caetera facientem quandoque verò non ipſum Deum, ſed talia dona Dei, ſicut de vtraque intelligentia ſimul Eccleſ. 34. pulchrè ſcribitur in haec verba; Oculi Domini ſuper timentes eum, protector potentiae, firmamentum virtutis, tegimen ardoris, & vmbraculum meridiani, deprecatio offenſionis, & adiutorium caſus, exaltans animam, & illuminans oculos, dans ſanitatem, & vitam, & benedict • onem. Quod autem ſub talibus nominibus intelligantur talia dona Dei, patet copioſiſſimè in Scriptura; quod etiam ſub talibus nominibus intelligatur aliquoties Deus ipſe, patet per Pſalmiſtam Pſalmo 17. ſic dicentem; Diligam te Domine fortitudo mea,Pſalmus. Dominus firmamentum meum & refugium meum, & cornu ſalutis meae, & multa ſimilia occurrunt ſaepiſſime in Pſalmis, & alibi in Scriptura: & quia Deus tam multipliciter gratis ſe praebet hominibus, & tam multiplicia dona hominibus gratis donat, haec omnia gratiae nomine nuncupantur. Patet ergo quod & quomodo nullus temptatus ſolius liberi arbitrij viribus ſine gratia Dei & eius auxilio poteſt temptationem aliquam ſuperare.

CAP. V. Quod liberum arbitrium quantacunque gratia creata ſuffultum ſine alio Dei auxilio ſpeciali non poteſt temptationem aliquam ſuperare.

HHis autem quid conuenientius quàm monſtrare, quod liberum arbitrium quantacunque gratia creata ſuffultum ſine aliquo Dei auxilio ſpeciali, non poteſt temptationem aliquam ſuperare. Hoc ſiquidem euidenter demonſtrant proximè iam praemiſſa. Quod etiam clarè patet ex Corollario 41o. primi. Praeterea, aliter viator reprobatus finaliter, praeſentialiter tamen exiſtens in gratia quantacunque poſſet per ſe, ſine alio Dei auxilio ſuperare quamcunque temptationem de peccato mortali, vel aliquam certam datam quod ſi fecerit morietur in gratia, & erit praedeſtinatus ad vitam; ſicque aliquis reprobatus ad mortem poſſet ex operibus praedeſtinari ad vitam: imò & reprobatus poſſet facere ſe praedeſtinatum ad vitam contra 43um. primi libri. Hîc ſemel audiui quendam reſpondere dicendo, quod nullus poteſt facere ſe praedeſtinatum, poteſt tamen aliquis facere,R • ſponſio. quod ſit praedeſtinatus, id eſt, ſecundum eum poteſt facere aliquid quo facto ipſe praedeſtinatus erit ad vitam. Haec autem reſponſio peccat in duobus; primò in hoc, quod nititur ſeparare, quae ſeparari non poſſunt, ſcilicet quod quis faciat ſe praedeſtinatum, & quod faciat, quod ſit praedeſtinatus: Si enim faciat quod ſit praedeſtinatus, hoc eſt per aliquod meritum, quod eſt cauſa totalis, vel ſaltem partialis efficiens quod ſit praedeſtinatus, quia ſcilicet per illud meritum mouet & excitat Deum ad ipſum praedeſtinandum: ergo illud meritum eſt ſimilis cauſa efficiens, mouens & excitans ad ipſum eſſe praedeſtinatum, ergo ſimiliter efficit ſe praedeſtinatum, ergo ſimiliter facit ſe praedeſtinatum. Peccat ſecundò, dicendo quod quis poteſt facere quod ſit praedeſtinatus, id eſt, ſecundum eundem, poteſt facere aliquid quo facto ipſe erit praedeſtinatus: Nam ille ablatiuus quo facto, vel ſignificat ibi cauſam praedeſtinationis, vel ordinem prioris ad poſterius, vel nec cauſam, nec ordinem, ſed aliquid diſparatum; ſi cauſam, ergo factum ſuum eſt cauſa praedeſtinationis diuinae contra 43um. primi libri; ſi ordinem, ergo poſt illud factum eſt praedeſtinatus, & prius non fuit, ergo praedeſtinatio eſt temporalis, & quotidiana, non aeterna contra quadrageſimum ſecundum capitulum primi libri; ſi aliquid diſparatum, ergo eadem ratione canis poteſt facere quod quis ſit praedeſtinatus: Poteſt enim canis facere aliquid, vt latrare, quo facto aliquis homo erit praedeſtinatus, ſicut aeternaliter ante fuit. Hic adhuc reſpondit, dicendo diuiſionem priorem eſſe inſufficientem & addit quartum membrum, ſcilicet quod ille ablatiuus ſignificat ſignat ibi effectum praedeſtinationis, & hoc modo expoſuit dictum ſuum; Aliquis poteſt facere quod ſit praedeſtinatus, quia poteſt facere aliquid quo aliquid, quo facto ipſe erit praedeſtinatus, id eſt, quo facto, ſequitur tanquam ab effectu ad cauſam, & à poſteriori ad prius quod ipſe ſit praedeſtinatus. Quare & conſequenter dicendo habet concedere quod poteſt facere Deum eſſe, vel quod Deus ſit, & mundum eſſe vel quod mundus ſit: Poteſt enim facere aliquid quo facto ſequitur ſicut ab effectu ad cauſam, & à poſteriori ad prius, Deum aut mundum eſſe, vel quod Deus ſit aut mundus. Item eadem ratione haberet concedere, quod poteſt facere ſe praedeſtinatum, quia poteſt facere eius effectum. Si autem dicatur, quod ille ablatiuus eſt abſolutus, & poteſt exponi tripliciter, ſcilicet per ſi, quia, vel dum, quare praemiſſa ratio non procedit, hoc faciliter excludetur, quoniam ſi exponatur per ſi, eadem ratione habet concedere, quod poteſt facere Deum eſſe, vel quòd Deus ſit. Nam ſi ipſe quicquam facit, ſequitur Deum eſſe, & quod Deus ſit, ſicque omnis effectus poſterior facit ſuam cauſam priorem eſſe, Nam ſi ille effectus eſt, illa cauſa eſt: Si autem exponatur per quia, ſequitur opus ſuum eſſe cauſam ſuae praedeſtinationis contra quadrageſimum tertium primi libri: Si verò exponatur per dum, eadem ratione canis poteſt facere quod quis ſit praedeſti natus; Poteſt enim latrare, & dum ipſe latrat aliquis eſt praedeſtinatus, ſicque quodlibet operans facit ſeipſum eſſe & quodlibet aliud; facit enim aliquid, & dum facit illud, ipſummet eſt & quodlibet aliud. Item ſi quis poteſt facere vt ſit praedeſtinatus, faciat; tunc illud facere eſt prius naturaliter quam vt ſit praedeſtinatus; quia omne facere praecedit naturaliter ſuum factum quod falſum eſt: Quia quicunque nunc eſt, vel poſt erit praedeſtinatus, fuit prius aeternaliter praedeſtinatus ſicut quadrageſimum ſecundum primi docebat. Item omnis factio eſt mutatio de contradictorio in contradictorium ſcilicet de non facto in factum; nam alias faciens faceret prius factum, & factum ſimul eſſet in termino à quo & in termino ad quem, ſicque vanum eſſet mouere: vt Patet quoque Philoſophum 5. Phyſ. 7. & poſt; & 6. Phyſ. 32. & per Auerroem in comment: Qui ergo facit quod ſit praedeſtinatus, prius fuit non praedeſtinatus & nunc eſt praedeſtinatus contra capitulum allegatum. Item ſi quis poſſet fortem temptationem proprijs viribus ſuperare, poſſet ſimiliter meritum ſuum augere (illud enim eſt difficultatis longè maioris) contra quadrageſimum quartum primi. Item cum ſuperare temptationem ſit meritorium, poſſet temptatus per multiplicatas ſuperationes proprijs viribus, ſine Dei auxilio ſimiliter multiplicare meritum ſuum, & virtutes, & acquirere ſibi praemium vltra terminum diuinitus ſibi praeſtiturum contra quadrageſimum quartum primi. Item ſi gratus reprobatus temptatus poſſet ex ſe ſuperare temtationem de peccato mortali, poſſet ex ſe mori in gratia, & ſaluari, quare poſſet ex ſe augere numerum electorum, vel vnitates illius numeri permutare, quod eſt contra praehabita 46. primi. Hic forſitan reſponderet Lumbardus, ſicut reſpondet 1. ſent. diſt. 40. in haec verba; reſpondemus ex ea ratione dictum eſſe,Lumbardus. & verum eſſe numerum electorum non poſſe augeri vel minui, quia non poteſt vtrumque ſimul eſſe, ſcilicet vt aliquis ſaluetur & non ſit praedeſtinatus, vel vt praedeſtinatus ſit & damnetur. Sed iſta expoſitio ſiue gloſſa nimis extraneatur à textu. Nam Sacra Scriptura, & ſacri Doctores cùm dicunt numerum talium vel talium non poſſe augeri vel minui, intelligunt ſicut Philoſophi & Logici, & ſicut caeterarum artium caeteri profeſſores, & ſicut communitas hominum intelligere ſemper ſolet, ſcilicet quod numero talium vel talium non poteſt apponi vlterius talis vnitas vel auferri; non quod aliqua eius vnitas ſimul ſit talis, & non talis:Gen- ſic & Dominus ipſe videtur intellexiſſe Gen. 17. cum dicebat, Super Iſmael quoque exaudiuite; ecce benedicam eum, & augebo & multiplicabo eum valde; non aliud volens intelligi niſi quod Iſmael aliquem numerum hominum generaret, quem augeret apponendo multas ſimiles vnitates, non autem quod aliquis ſimul eſſet Iſmaelita, & non Iſmaelita; quare & immediatè ſubiungit; Duodecim duces generabit, & faciam illum in gentem magnam;Exod. P • ralip. Pſalmu • . Act. & Exod. 23. paulatim expellam eos de conſpectu tuo, donec augearis, & poſſideas terram; & 1. Paralip. 21. Augeat Dominus populum ſuum in centuplum quàm ſunt, & Pſalmo 104. Auxit populum ſuum vehementer; & Act. 5. augebatur credentium multitudo; vbi nihil aliud datur intelligi, niſi quod numero ſiue multitudini credentium apponebantur aliae ſimiles vnitates ſcilicet credentium; non autem quod quis ſimul ſit fidelis, & non credens, vel credens & non fidelis. Imò ſecundum iſtam reſponſionem ſequitur multitudo credentium non poſſe augeri vel minui, quia non poteſt vtrumque ſimul eſſe, ſcilicet vt aliquis ſit fidelis & non credens, vel credens & non fidelis; & vlterius ſequitur, quod numerus viuorū ac mortuorum, numerus virginum aut corruptarum non poteſt augeri vel minui: Nullus enim poteſt ſimul eſſe viuus & mortuus, nec vlla ſimul virgo & corrupta; & ita de ſimilibus vniuerſis; quare & habet dicere conſequenter, quod nullorum numerus poteſt augeri vel minui propter ſimilem rationem. Item ſicut ipſemet dicit ibidem, in his & huiuſmodi loquutionibus, ex ratione dicti diiudicanda eſt ſententia dictionis;Auguſtinus. ratio verò dicti Auguſtini de Correptione & gratia 61. ſcilicet, Praedeſtinatorum ita certus eſt numerus, vt non addatur ei quiſquam, nec minuatur ab eis; & infra, eodem; Certus eſt numerus electorum; eſt iſta quia alius non eſt accepturus coronam, niſi iſte perdiderit, iuxta illud Apoc. 3. Tene quod habes,Apocal. Lumbardus. ne alius accipiat coronam tuam, quod dictum cum ſua ratione recitat ibi Lombardus: Cum ergo haec ſit ratio Auguſtini; Nullus extra numerum electorum eſt accepturus coronam niſi aliquis de numero electorum ſuam perdiderit; ergo certus eſt numerus electorum, & in ratione ſua non intelligit aliud, niſi quod ſiquis electorum ſuam coronam perdiderit, alius apponetur loco ſuo, & coronam illius accipiet, non quod ſimul ſit reprobatus, & praedeſtinatus, aut ſaluandus & non praedeſtinatus, vel praedeſtinatus & non ſaluandus; ergo concluſio eſt intelligenda ſimiliter; ſcilicet, quod certus eſt numerus electorum nec augendus ita quod aliqua vnitas apponatur, niſi alia ſubtrahatur; nec minuendus ita quod aliqua vnitas ſubtrahatur niſi alia apponatur; non autem quod non poſſunt augeri vel minui, ita quod aliquis ſimul eſſet praedeſtinatus & reprobatus. Eadem quoque videtur ratio dicti Iob 34. Conteret multos & innumerabiles & ſtare faciet alios pro eis, & dicti beati Gregorij ſuper illud, ſicut recitauit quadrageſimum quartum primi, quare & eadem ſententia dictionis. Item ſi Auguſtinus intelligeret modo dicto, quid doceret vtile aut ignotum? Nullus enim catholicus, imò nec haereticus ſciens quid nominum dubitauit, an aliquis ſimul ſoluetur & non ſit praedeſtinatus vel è contra. Nec iſta verba, numerus electorum eſt certus, nec poteſt augeri vel minui ſignificat communiter iam modo dicto; ſed quod numero electorum non poteſt addi aliqua vnitas nec auferri: quare in doctrina Chriſtiana debent accipi iſto modo, vt quadrageſimum tertium primi docet. Item iſta reſponſio Lumbardi habet pro eodem, numerum electorum poſſe augeri vel minui & praedeſtinatum poſſe damnari, vel reprobum poſſe ſaluari, ſicut patet volentibus legere paſſum illum, quae tamen veraciter non ſunt idem: Poteſt enim quis imaginari faciliter quod A qui eſt praedeſtinatus poſſit damnari, & B qui eſt reprobatus poſſit ſaluari abſque hoc quod numerus electorum, vel etiam reproborum poſſit augeri vel minui; per hoc ſcilicet, quod A coronam ſuam amitteret, & B ipſam acciperet, iuxta dictum Angeli Apoc. 3. & per hoc, quod A contereretur, & B reſtitueretur pro eo, iuxta dictum Iob 34. ſicut etiam non eſt idem, numerum ſignorum ſuper horizontem poſſe augeri vel minui, & aliquod ſignum ſuper horizontem poſſe occidere, vel aliquod ſignum ſub horizonte poſſe oriri: talis enim occaſus vel ortus eſt poſsibilis, imò & neceſſarius; augmentum verò vel decrementum ſignorum ſuper horizontem eſt impoſsibile: Semper enim neceſſario ſunt tantum ſex ſigna ſuper horizontem, & neceſſario tantum reliqua ſex ſub illo, ſicut in alijs libris demonſtratur, ſemperque ſicut vnum occidit, aliud oritur, & è contra. Item iſta reſponſio non euacuat argumentum, quia ſignatus reprobatus poteſt per ſe ſuperare temptationem de peccato mortali, & mori in gratia; poteſt hoc facere nullo praedeſtinato cadente nec caſuro; ergo ad communem modum loquendi ſacrae Scripturae, & Doctorum praedictorum; ipſe poteſt augere numerum electorum contra allegata 44o. primi: Ponatur enim quod numerus electorum praeſtitutus à Deo ſit ſeptem, & parum ante iudicium finale ſint ſex ſaltem, & ſint A B duo viatores in gratia; A praedeſtinatus, B verò reprobatus, nec ſint plures, & temptentur ſimiliter: Si ergo B poſſet ex gratia ſua & ſeipſo ſine alio Dei auxilio ſuperare finaliter omnem temptationem de peccato mortali, & faciat; non propter hoc cogetur A ad peccandum finaliter & ad mortem; imò poteſt ſimiliter ſuperare, quod ſi faciat, erit numerus electorum octo: ergo B poteſt augere numerum electorum. Ad idem poteſt expreſſius argui, ſi ponatur parum ante iudicium numerum electorum eſſe completum, & A in gratia viatorem reprobatum temptatum, &c. ſicut priùs.2a. Reſponſio Et ſi quis conceſſerit numerum electorum poſſe augeri vel minui modo dicto, habet contra eum allegata ſuperius 44o primi. Item ſi poſſit augeri, ponatur in eſſe, tunc numerus electorum augetur, ergo prius fuit minor quàm ſit modo, quod falſum eſt, quia quantuſcunque nunc eſt, tantus fuit aeternaliter praeſtitutus & praedeſtinatus à Deo futurus, vt 23um. & 42um. primi docebant. Item ſi electorum & praedeſtinatorum numerus augeatur, hoc eſt per appoſitionem alicuius vnitatis, quae ſit A; ergo A eſt nunc de iſto numero & prius non fuit: ergo A nunc eſt electus & praedeſtinatus, & priùs non fuit, contra capita memorata. Quare forſitan aliquis ſubtilius reſpondebit,3a. Reſponſio. dicendo numerum electorum non poſſe augeri vel minui, ſed poſſe eſſe maiorem vel minorem, quàm praefuit, vel ſit modo, cùm tamen vnum videatur inferre oppoſitum alterius, & è contra; Videtur quoque ſi talis numerus poſsit eſſe maior, quod poſſet fieri maior per oppoſitionem alicuius vnitatis, &c. ſicut prius. Item tunc aliquis, puta B qui non eſt praedeſtinatus, poſſet eſſe praedeſtinatus remanentibus omnibus alijs praedeſtinatis, vt prius contra illud Apoc. 3. Tene, quod habes, ne alius accipiat coronam tuam; vbi ſignificatur expreſſè ſecundum expoſitionem Auguſtini, & Gregorij recitatam, quod alius non eſt accepturus coronam electionis, aut praedeſtinationis diuinae, niſi iſte vel alius ſibi ſimilis ſuam perdiderit. Et ſimili ratione, aliquis ſicut A qui eſt praedeſtinatus, poſſet reprobari manentibus omnibus reprobis, ſicut prius; contra illud Iob 34. Conteret multos & innumerabiles & ſtare faciet alios pro eis, & contra beatum Gregorium ſuper illud. Item tunc numerus electorum poſſet eſſe maior vel minor, perfectus vel imperfectus, abundans vel diminutus contra rationem Anſelmi & Auguſtini recitatam, 44o. primi. Item tunc numerus electorum poſſet eſſe maior vel minor, quaſi in omni ſpecie numeri ſaltem finiti, ergo non eſt aliter definitus & certus, niſi ſic quod eſt finitus: cur ergo Scriptura ſacra & doctores tantum laborant inaniter ad oſtendendum quod ille numerus eſt definitus & certus, ſi nihil aliud intelligant niſi quod eſt finitus, non autem praeciſè tantus aut tantus; cùm hoc nulli ſit dubium, nec vtile ad ſciendum, quare nec docendum, vt quadrageſimum tertium primi docet? Cur etiam dixit Auguſtinus verborum ſubtiliſsimus ponderator, praedeſtinatorum ita certus eſt numerus, vt non addatur eis quiſquam nec minuatur ab eis, ſi nihil aliud intelligi voluit niſi quod numerus praedeſtinatorum eſt ita certus, quod non addatur eis quiſquam nec minuatur ab eis de facto, ſicut eſt de omni alio numero quorumcunque numeratorum: Nam quaelibet numerata aliquo certo numero continentur, ita quod de facto non addatur eis quicquam ſimile, nec minuatur ab eis, quia tunc eſſent in alio numero non in illo: Ad quid ergo tam ſollicitè docuit, & per loca Scripturae tam ſtudiosè probauit ſpecialiter ergo ſic eſſe de numero electorum, cum hoc ſit generaliter verum de quolibet numero quorumcunque, & ſine autoritate ſcripturae aut alia probatione quacunque notis terminis ſatis notum? Item tunc numerus electorum dependeret à voluntatibus hominum, ſcilicet à meritis eorum futuris bonis vel malis; ſed ſecundū ponentes hominem poſſe ex ſe ſine Deo ſuperare temptationem, & elicere bonum velle, tales hominum voluntates ſunt ſimpliciter ad vtrumlibet contingentes, & reſpectu Dei penitus caſuales, quia praeter ſuum propoſitum accidentes, & quod fit à contingenti ſeu caſuali eſt contingens ſeu caſuale ſimiliter vt patet ex 29o. primi, ergo numerus electorum eſt contingens ad vtrumlibet & caſualis, ergò non eſt definitus & certus, contra ſuperius allegata. Item ſecundum iſtud numerus electorum non eſſet praeordinatus à Deo, ſed relictus contingentibus voluntatibus hominum, caſui, & fortunae, contra ſuperius allegata, & ſpecialiter contra illud Sap. 11. Omnia in menſura, numero & pondere diſpoſuiſti, quia ſecundum data, homines magis diſponunt electos & praedeſtinatos in numero, quam faciat Deus ipſe: Nam antecedenter & cauſaliter quia homines diſponunt voluntates ſuas hoc modo vel illo, ideo Deus ſubſeruienter & ſubexecutiuè diſponit numerum electorum tantum vel tantum. Item ſi homo poſſet ex ſe ſuperare tentationem quamlibet ſine Deo, vanum eſſet orare Deum vt tentationem aliquam ſuperaret, vanum eſſet pro tentationis victoria gratias agere Domino Deo noſtro, vt docent quadrageſimum quartum & trigeſimum primum primi, quod quicunque conceſſerit, nedum vanus, ſed & prophanus haereticus ab omnibus eſt habendus, cùm etiam ethnicus ille Philoſophus 1. partis ſecret. ſecretorum 1. pro Alexandro,Philoſophus. ſic oret; Dominus cuſtodiat te ab omni opere inhoneſto; cùm & tota Eccleſia Chriſtiana ſecundum doctrinam capitis ſui Chriſti, non vanè, ſed ſanè Patrem ſuum qui eſt in coelis, ſic orent, Ne nos inducas in tentationem, vt patet Matth. 6. & Luc. 11. Idemque Magiſter praecepit diſcipulis ſuis, dicens, Vigilate, & orate ne intretis in tentationem, Marc. 14. & Luc. 22. Et ſi quis non erubuerit fingere allegata intelligi de magnis tentationibus, ſed quod paruas poteſt homo vincere per ſeipſum, conuincitur per Philoſophum vbi prius. Cur etiam non docuit Chriſtus ſic orare, Ne nos inducas in magnam tentationem, ſed ſimpliciter, Ne nos inducas in tentationem, niſi quia de omni tentatione hoc volebat intelligi? & quis tam praeſumptuoſus & fatuus, vt ipſum ſuper fatuitate orationis argueret qui Patrem coeleſtem oraret ne ipſum in aliquam omnino tentationem induceret, magnam, aut paruam, cùm tota Eccleſia ipſum ſic oret, ab omni malo libera nos Domine; & iterum, Concede quae ſumus omnipotens Deus Sanctum nos Spiritum votis promereri ſedulis, quatenus eius gratia ab omnibus liberemur tentationibus; & iterum, Ductore ſic te praeuio, vitemus omne noxium; & iterum, Omnipotens & miſericors Deus, vniuerſa nobis aduerſantia propitiatus exclude, cum multis ſimilibus multis locis?Apoſtolus. Et hoc eſt quod Apoſtolus ad Rom. 8 fideliter profitetur, Quis nos ſeparabit à charitate Chriſti? tribulatio, an anguſtia? an perſecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius? ſicut ſcriptum eſt, quoniam propter te mortificamur tota die; aeſtimati ſumus ſicut oues occiſionis; ſed in his omnibus ſuperamus propter eum qui dilexit nos; non dicit, in aliquibus, ſed, in his omnibus ſuperamus, & hoc ſicut dicit Gloſſa, non propter nos, ſed propter eum qui dilexit nos.Auguſtinus. Proſper. Aug. verò de gratia & libero arbitrio 17. & 37. & Proſper contra Caſſianum 21. allegant eandem autoritatem ad eandem concluſionem probandā, non cum iſta praepoſitione (propter) ſed (per) ſed in his omnibus, ſuperuincimus, dicit Auguſtinus; ſuperamus, dicit Proſper; & ambo, per eum qui dilexit nos. Quis etiam tam ingratus vt Deo non referat gratias cùm vicerit tentamentum?Apostolus. & ſi quis ſit talis audiat Apoſtolum 1. ad Cor. 15. ſic dicentem, Deo autem gratias qui dedit nobis victoriam, per Dominum noſtrum Ieſum Chriſtum; & 2. ad Cor. 2. Deo autem gratias qui ſemper triumph at nos in Chriſto Ieſu; Audiat & Pſalmiſtam Pſalmo 65. dicentem,Pſalmus. Benedicite gentes Deum noſtrum, & auditam facite vocem laudis eius, qui poſuit animam meam ad vitam, & non dedit in commotionem pedes meos, id eſt, affectus & amores meos; ſed illud commune Auguſtini, Pes meus, amor meus, illo feror quocunque feror:Auguſtinus pes, eſt amor Qui & de libertate arbitrij ad Hilarium 4. dicit, Animus velut pondere amore fertur, quocunque fertur; & 11. de ciuitate Dei 28. ita corpus pondere ſicut animus amore fertur, quocunque fertur. Vbi Pſalmiſta Dominum benedicit & quia poſuit animam ſuam de morte culpae ad vitam gratiae, & quia non dedit eam per affectus aliquos vel amores à gratia commoueri ad culpam. Audiant etiam Machabaeos,Machabaei. qui in hymnis & confeſsionibus benedicebant Dominum qui magna fecit in Iſrael, & victoriam dedit illis 2. Machab. 10. audiat inquam talis, & non minus gratè referat gratias Domino pro victoria ſpirituali, quàm ipſi retulerant pro victoria corporali. Amplius autem proportionaliter ſe habere videntur fortitudo corporalis ad victoriam corporalem; & fortitudo ſpiritualis, ſcilicet gratia, ad victoriam, ſpiritualem; ſed ex ſola fortitudine corporali ſine Deo iuuante non prouenit victoria corporalis, ſicut probat 31um. primi; quare nec ex fortitudine ſpirituali ſeu gratia ſine Deo iuuante victoria ſpiritualis poterat prouenire: Vnde & 1. Reg. 2. ſic ſcribitur, Pedes Sanctorum ſuorum ſeruabit,Reg. Pſalmus. & impij in tenebris conticeſcent, quia non in fortitudine ſua roborabitur vir; & Pſalmo 32. Non ſaluatur Rex per multam virtutem, & Gigas non ſaluabitur in multitudine virtutis ſuae: fallax equus ad ſalutem, in abundantia autem virtutis ſuae non ſaluabitur. In quo ergo? in eo quod ſequitur; Ecce oculi Domini ſuper metuentes eum, & in eis qui ſperant ſuper miſericordia eius. Ad quem effectum? ad eum qui ſequitur, vt eruat à morte animas eorum, & alat eos in fame: Dicant ergo & verè dicant corde & ore omnes Catholici verſum ſequentem; Anima noſtra ſuſtinet Dominum, quoniam adiutor & protector noſter eſt, ita quod non ſit quiſquam de quo veraciter poſſit dici; Ecce homo, qui non poſuit Deum adiutorium ſuum, ſed ſperauit in multitudine diuitiarum ſuarum, in multitudine ſcilicet, ſeu magnitudine virtutum ſuarum, Pſalmo 51. Nec ſint, qui Deo dicant cum impijs, Recede à nobis Iob 21. ſed dicat quilibet cum Pſalmiſta, Adiutor meus eſto Domine, ne derelinquas me, Pſalmo 26. Vnde Aug. de Correptione & gratia 3. In bono autem liber eſſe nullus poteſt,Auguſtinus niſi fuerit liberatus ab eo qui dixit, Si vos filius liberauerit, verè liberi eritis, nec ita vt cùm qu • ſque fuerit à peccati damnatione liberatus, iam non indigeat ſui liberatoris auxilio, ſed ita potiùs vt ab illo audiens, Sine me nil poteſtis facere; Dicat ei & ipſe, Adiutor meus eſto, ne derelinquas. Idem de perfectione iuſtitiae hominum 33. Deo dicitur, Adiutor meus eſto ne derelinquas me; Non vtique ad corporalia capeſſenda, & mala cauenda, ſed ad gerendam perficiendamque iuſtitiam; propter quod dicimus. Ne nos inducas. inferas in tentationem, ſed libera nos à malo. Nec adiuuatur, niſi qui & ipſe aliquid agit; adiuuatur autem ſi inuocat, ſi credit, ſi ſecundum propoſitum vocatus eſt: Currimus ergo cum proficimus, dum ſanitas noſtra in proficientibus currit, vt ex omni parte perfecti, ſine vlla ſimus omnino infirmitate peccati; quod non ſolum vult Deus, verum etiam vt impleatur facit atque adiuuat; & hoc nobiſcum agit gratia Dei per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum, non ſolum praeceptis, ſacramentis, exemplis, ſed etiam Spiritu Sancto per quem latenter diffunditur charitas in cordibus noſtris; & ſupra eodem 21. oſten dit quomodo Dei praecepta ſint grauia, & quomodo leuia, & dicit quod grauia ſunt timenti, leuia ſunt amanti. Vnde ſic ait, Laborant in Dei praeceptis qui ea timendo conantur implere, ſed perfecta charitas foras mittit timorem, & facit praecepti ſarcinam leuem, non ſolum non praementem onere ponderum, verumetiam ſubleuantem vice pennarum, quae tamen charitas vt habeatur etiam tanta, quanta in corpore mortis huius haberi poteſt, parum eſt noſtrae voluntatis arbitrium, niſi adiuuet gratia Dei per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum: Diffunditur quippe in cordibus noſtris, quod ſaepè dicendum eſt, non per noſipſos, ſed per Spiritum Sanctum qui datus eſt nobis: qui enim dicit, Fiat cor meum immaculatum, & itinera mea dirige ſecundum verbum tuum, & non dominetur mei omnis iniquitas; iniuſtitia; & Fiat voluntas tua ſicut in coelo & in terra, & Ne nos inferas in tentationem, &c. huiuſmodi; hoc vtique orat vt praecepta Dei faciat, quae vt fierent nec iuberentur ſi nil ibi noſtra voluntas ageret, nec oraretur, ſi ſola ſufficeret. Et capitulo 22o. debent commoneri charitati Dei non eſſe graue mandatum Dei, quae non niſi per ſpiritum diffunditur in cordibus noſtris, non per arbitrium humanae voluntatis, cui plus dando quàm oportet, ignorant iuſtitiam Dei: Quantacunque ergo charitas habeatur, non ſufficit liberum arbitrium ad facienda Dei praecepta, quae omnem concupiſcentiam illicitam prohibent, & conſenſum in omnem tentationem nefariam interdicunt: ſed adhuc indiget auxilio Spiritus Sancti, per quem charitas diffundatur in eo ad talia facienda. Gloſſa quoque ſuper illud Pſalmi 32. Non ſaluatur Rex per multam virtutem, &c. ita dicit; Agit de ſpiritualibus: ſicut enim ſupra dixit, Quomodo fiant iuſti, ſcilicet à Deo per gratiam, ita & hic dicit, Quod poſtquam facti ſunt, ab eodem adiuuantur, & in bono conſeruantur, quaſi ſic fiunt iuſti, ſed nec facti ſua virtute ſaluantur, quia non ſaluatur Rex, &c. Hoc idem poſſet oſtendi per 42um. capitulum primi libri, vbi docetur, quod gratia ſeu charitas nihil agit, niſi quatenus à Spiritu Sancto dirigitur in agendo:Auguſtinus Vnde Auguſtinus 5o. contra Iulianum 3. Quando, inquit, Deo donante ex vera viuitur fide, ipſe Deus adeſt & menti illuminadae, & concupiſcentiae ſuperandae & moleſtiae perferendae. Item ſi gratioſus poſſet omni tentationi reſiſtere, vel hoc eſſet per auxilium gratiae, vel per liberum arbitrium ſuum tantum; ſi per auxilium gratiae, hoc eſſet quia gratia in illa reſiſtentia aliquid ageret, aut moueret, vel fortificaret tentatum, aut eius fortitudinem conſeruaret, & quicquid horum gratia faciat, hoc ſola non facit ſed Deus per eam, ſicut 2um. 3um. 4um. & 42um. capitula primi docent. Si per liberum arbitrium ſuum tantum, ergo fruſtra datur ſibi gratia ad hoc faciendum, niſi dicatur quod per gratiam hoc facilius faciat, quod erat ſuperiùs reprobatum; imò tunc ſequitur, quod homo ſine gratia, vel alio Dei auxilio qualicunque per liberum arbitrium ſuum tantum poteſt omni tentationi reſiſtere, & ſtrenuè ſuperare, quod ſuperiùs eſt damnatum. Item aliquis habens paruam charitatem,Augustinus. per illam ſine alio Dei auxilio ſpeciali tentationem ſuperare non valet, dicente Auguſtino de gratia & libero arbitrio 36. qui vult facere Dei mandatum, & non poteſt, iam quidem habet voluntatem bonam, ſed adhuc paruam & inualidam; poterit autem cùm magnam habuerit & robuſtam: quande enim Martires illa magna mandata fecerunt, magna vtique voluntate, hoc eſt magna charitate fecerunt; de qua charitate ipſe Dominus ait, maiorem hac charitatem nemo habet, quam vt animam ſuam ponat pro amicis ſuis. Ipſam charitatem Apoſtolus Petrus nondū habuit, quando timore ter Dominum negauit: Timor enim non eſt in charitate,Ioannes. ſicut ait Ioannes Euangeliſta in Epiſtola ſua; ſed perfecta charitas foras mittit timorem; & tamen quamuis parua & imperfecta non deerat, quando dicebat Domino, Animam meam pro te ponam: Putabat enim ſe poſſe, quod ſe velle ſentiebat. Item quamtamcunque gratiam quis habeat,Auguſtinus. adhuc ſemper indiget auxilio Dei ne peccet. Vnde Auguſtinus de natura & gratia 26. dicit, Medicus homo cum ſaluauerit hominem, iam de caetero ſuſtentandum clementis & alimentis corporalibus Deo dimittit: Ipſe autem Deus cum ſpiritualiter ſanat aegrum vel mortuum, id eſt, iuſtificat impium, & eum ad perfectam ſanitatem, hoc eſt ad perfectam vitam iuſtitiamque perduxerit, non deſerit, ſi non deſeratur, vt prè ſemper iuſteque viuatur; ſicut enim oculus corporis etiam pleniſsimè ſanus, niſi candore lucis adiutus non poteſt cernere; ſic & homo etiam perfectiſsimè iuſtificatus, niſi aeterna luce iuſtitiae diuinitus adiuuetur, rectè non poteſt viuere: Sanat ergo Deus non ſolum vt deleat quod peccauimus, ſed & praeſtat etiam ne peccemus. Et idem oſtendit 8. ſuper Geneſin ad literam 19. pulchrè multum & diffuſè.Auguſtinus. Item ſi quis etiam in charitate ſine Deo iuuante, poſſet reſiſtere tentationi, & faceret, ipſe haberet magnum patientiae meritum, & hoc à ſeipſo, non à Deo, quod falſum eſt; quia omne bonum non primum à primo bono deſcendit, & quia bona merita ipſis merentibus praedeſtinantur à Deo,Auguſtinus. ſicut trigeſimum primum & 45. capitula primi docent; dicitque Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 16. Quoniam Pelagiani merita humana ſic praedicant vtex ſemetipſo habere hominem dicant, prorſus rectiſsimè reſpondet Apoſtolus; quis enim te diſcernit?Apoſtolus. Quid habes quod non accepiſti? Si autem acceperis, quid gloriaris, quaſi non acceperis? prorſus talia cogitanti veriſsimè dicitur, Dona ſua coronat Deus, non merita tua, ſi tibi à teipſo, non ab illo ſunt merita: Haec enim ſi talia ſunt, mala ſunt, quae non coronat Deus; ſi autem bona ſunt, Dei dona ſunt; quia ſicut dicit Iacobus,Iacobus. Omne datum optimum, & omne donum perfectum de ſurſum eſt deſcendens à patre luminum: Vnde dicit & Ioannes Domini noſtri praecurſor, non poteſt homo accipere quicquam,Ioannes. niſi fuerit ei datum deſuper, vtique de coelo: Inde etiam venit Spiritus Sanctus; quando Ieſus aſcendit in altum captiuam duxit captiuitatem, dedit dona hominibus; & ſequitur capitulo 17. Si ergo dona Dei ſunt bona merita tua, non Deus coronat merita tanquam merita tua,Lumbardus. ſed tanquam ſua dona; qui & ad Sixtum Presbyterum vt recitat Lumbardus 2. ſent. diſt. 27. ita ſcribit; Cùm Deus coronat merita noſtra, nil aliud coronat quàm munera ſua. Hanc quoque ſententiam ſacra Scriptura & eius ſacri Doctores ſaepiſſimè conteſtantur: Vnde praeter ea quae ſuperius fuerant allegata, Pſalmiſta Pſalmo 17. Deo dicit; quoniam in te eripiar à tentatione, & in Deo meo tranſgrediat murum; gloſſa, in te & per te, non à me eripiar à tentatione diaboli: & Pſalmo 90. Deus ipſe cum ipſo ſum in tribulatione eripiam eum; & Eccleſiaſtici 33. timenti Deum non occurrent mala, ſed in tentatione Deus eum conſeruabit, & liberabit à malis; & Iob 5. In ſex tribulalationibus liberabit te, & in ſeptima non tanget te malum; & hoc eſt quod dicit Pſalmus trigeſimus tertius; Multae tribulationes iuſtorum,Iob. Pſalmus. & de omnibus his liberabit eos Dominus, & Pſalmo 65. Qui poſuit animam meam ad vitam, & non dedit in commotionem pedes meos; & Pſalmo 24. Firmamentum eſt Dominus timentibus eum; & oculi mei ſemper ad Dominum, quoniam ipſe cuellet de laqueo pedes meos, & Pſalmo 93. Quis conſurget mecum aduerſus malignantes, aut quis ſtabit mecum aduerſus operantes iniquitatem; niſi quia Dominus adiuuit me, paulo minus habitaſſet in inferno anima mea: Si dicebam motus eſt pes meus, miſericordia tua adiuuabat me; ſecundum numerum dolorum meorum in corde meo, conſolationes tuae laetificauerunt animam meam; & Pſalmo 103. Aperiente te manum tuam omnia implebuntur bonitate; auertente autem te faciem turbabuntur; auferes ſpiritum eorum & deficient, & in puluerem ſuum reuertentur: vbi gloſſa; Manus eſt poteſtas Dei, quae abundè replet omnia, ergo aperiente te manum tuam, id eſt, poteſtatem tuam, omnia implebuntur bonitate; auertente autem te faciem,Gloſſa. multi impleti bonitate Dei, ſibi tribuerunt, quod habebant, & facti ſunt ſibi placentes; volens autem eos probare Deus, quod non à ſe habent ſed à Deo, vt cum bonitate habeant humilitatem, aliquando eos perturbat; auertit ab eis faciem, & cadent in tentationem, & ita oſtendit illis, quia quod iuſti erant, & rectè ambulabant, eo regente fiebat. Et Pſalmo 117. Dominus mihi adiutor, non timebo, quid faciat mihi homo; imò & eo ego deſpiciam inimicos meos: bonum eſt confidere in Domino, quàm confidere in homine, aut in principibus; omnes gentes circuierunt me, & in nomine Domini, quia vltus ſum in eos, &c. talia. Impulſus & euerſus ſum vt caderem, & Dominus ſuſcepit me, fortitudo mea, & laus mea Dominus, & factus eſt mihi in ſalutem; dextera Domini fecit virtutem, dextra Domini exaltauit me, & Pſalmo 137. Si ambulauero in medio tribulationis, viuificabis me, & ſuper iram inimicorum meorum extendiſti Pſalmus. extendes manum tuam, & ſaluum me fecit dextra tua; & Pſalmo 22. Si ambulauero in medio vmbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es;Proſper. quem verſum allegat Proſper contra Caſſianum 21. ad eandem concluſionem probandam: & illud, Salus iuſtorum à Domino; & protector eorum eſt in tempore tribulationis, & illud Apoſtoli ad Rom 8. ſuperius allegatum, & illud quod Chriſtus dixit Petro Luc. 22. Ecce Satanas poſtulauit vt tereret vos velut triticum; ego autem rogaui pro te Petre ne fides deficiat tua; & immediatè ſubiungit,Luc. Quiſquis in tribulationibus non deficit ab illo, ſe non dubitet adiuuari; ad quem quotidiè corda vniuerſorum fidelium clamant, Ne nos inducas in tentationem, ſed libera nos à malo; quoniam cuſtodit Dominus animas Sanctorum ſuorum, de manu peccatoris liberabit eos; quod dictum Euangelicum recitat Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 10. ad hoc idem. Item Iob 6. quae eſt fortitudo mea vt ſuſtineam, & infra 17. Libera me & pone iuxta te,Iob. & cuiuſuis manus pugnet contra me; ſicut dicit Apoſtolus ad Rom. 8. Si Deus nobiſcum, quis contra nos; & Pſalmiſta vbi prius; ſi ambulauero in medio vmbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es Item Dominus ipſe Iob 40. Iob dicebat, Accinge ſicut vit lumbos tuos, interrogabo te, & indica mihi; Nunquid irritum facies iudicium meum, & condemnabis me vt iuſtificeris? Si habes brachium ſicut Deus, & ſi voce ſimili tonas, circunda tibi decorem & in ſublime erigere, & eſto glorioſus; diſperge ſuperbos in furore tuo & reſpiciens omnem arrogantem humilia, & ego conſiliabor quod ſaluare te poſsit dextera tua; quaſi diceret, Si potes facere ſupra dicta, poteſt & tua dextera te ſaluare; ſin autem non poteſt, quod patet per beatum Gregorium 32. Moral. 8. dicentem, cum qua haec Dominus intentione praemiſerit, fine ſubditae quaeſtionis oſtendit, dicens;Gregorius. Et ego conſiliabor tibi quod ſaluare te poſsit dextera tua, ac ſi apertè diceret; Si potes terribilia haec facere, ipſe quae protuli; tibi, & non mihi deputo omnia bona quae feciſti; ſi verò peccantes alios reſpiciendo non potes perdere, liquet quod à reatu nequitiae tua te non vales virtute liberare. Ecce diuina voce ad B. Iob dicitur, quod ſua virtute non ſaluetur, & tamen nonnulli hominum, qui ab huius viri viribus longe ſunt, deſpecto Dei adiutorio, ſua ſe fortitudine ſaluari poſſe confidunt. Item 1. ad Corinth. 10. dicit Apoſt. fidelis autem Deus, qui non patietur vos tentari ſupra id quod poteſtis,Apoſtolus. ſed faciet cum tentatione etiam prouentum, vt poſſitis ſuſtinere; ex quo patet, quod ſi Deus cum tentatione prouentum non faceret, tentatus ſuſtinere non poſſet: Vnde Auguſtinus de libertate Arbitrij ad Hilarium 2. ſic ait; Valet itaque liberum arbitrium ad opera bona ſi diuinitus adiuuetur; Docet hoc ipſa Dominica oratio; Fruſtra enim Dominum rogantes dicimus, Ne nos inferas in tentationem, ne nos inferri deſerendo permittas: Fidelis eenim Deus ait Apoſtolus qui vos non permittit tentari ſuper id quod poteſtis,Apostolus. ſed faciet cum tentatione etiam exitum vt poſsitis ſuſtinere; vt quid hoc dixit ipſum Dominum facere, ſi hoc ſinc ipſius adiutorio in ſola noſtra poteſtate eſt? Nam & ipſa lex in hoc adiutorium data eſt illis, qui ea legitime vtuntur, vt per illam ſciant, vel quid iuſtitiae iam acceperant, vnde gratias agant, vel quid adhuc eis deſit, quod inſtanter petant; qui autem ſic audiunt, quod ait lex, Non concupiſces, vt hoc, quod didicerunt, ſufficere ſibi arbitrantur, nec adiutorio gratiae ad faciendum quod iuſſum eſt, dari ſibi virtutem credunt & potentiam, ad hoc eis lex ſubintrauit, vt abundet delictum. Idem dicit idem Apoſtolus ad Rom. 8. Si ſecundum carnem vixeritis, moriemini; ſi autem ſpiritu facta carnis mortificaueritis, viuetis; & ne crederemus hoc fieri ſpiritu noſtro non Dei, continuò ſubiungebat; quicunque enim ſpiritu Dei aguntur, hi ſunt filij Dei. Quare Beatus Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 26. ſic dicit; nec debetis in homine, hoc eſt in vobis ipſis, non in Domino gloriari, quando non ſecundum carnem viuitis, ſed ſpiritu actiones carnis mortificatis; vt autem non ſe extollerent quibus iſta dicebat, exiſtimantes ſe ſuo ſpiritu tanta haec bona opera facere poſſe, non Dei; propterea cùm dixiſſet, ſi autem ſpiritu actiones carnis mortificaueritis, viuetis; continuò ſubiecit; Quotquot enim ſpiritu Dei aguntur, hi filij Dei ſunt: quando ergo ſpiritu facta carnis mortificaueritis, vt viuatis, illum glorificate, illum laudate, illi gratias agite, cuius ſpiritu agimini, vt iſta valeatis, vt vos filios Dei eſſe monſtretis; & candem autoritatem Apoſtoli ad eundem ſenſum exponit de praedeſtinatione Sanctorum, 13. & 6. contra Iulianum 14. Item Sapientiae 8. dicit Sapiens iſto modo; Vt ſciui quoniam non poſſum aliter eſſe continens niſi Deus det; & hoc ipſum erat ſapientia ſcire, cuius eſſet hoc donum; adij Dominum, & deprecatus ſum illum; & Matth. 19. loquens Saluator de continentia virginali dicebat, Non omnes capiunt verbum iſtud; ſed quibus datum eſt, & qui poteſt capere, capiat. Apoſtolus quoque 1. ad Cor. 7. loquens de continentia virginali, viduali, & coniugali, ſic ait, volo autem omnes homines eſſe ſicut memet ipſum, ſcilicet virginaliter continentem; ſed vnuſquiſque proprium donum habet ex Deo, alius ſiquidem ſic, alius verò ſic: Ergo nullus poteſt ex ſe ſine dono Dei virginaliter, vidualiter aut coniugaliter continere: Et ad iſtum ſenſum iſtas autoritates tractat Proſper contra Caſsianum 22. & Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 8. dicens, Non omnes capiunt verbum hoc, ſed quibus datum eſt; quibus enim non eſt datum, aut nolunt, aut non implent, quod volunt, ita vt hoc verbum, quod non ab omnibus capitur, abaliquibus capiatur, & Dei donū eſt, & liberi arbitrij. De ipſa quo que pudicitia coniugali, Apoſtolus ait; Quid vult, faciat; non peccat ſi nubat, & cùm hoc Dei donum eſt, dicente ſcriptura, à Domino iungitur mulier viro: Ideo Doctor gentium & pudicitiam coniugalem per quam non fiunt adulteria, & perfectiorem continentiam per quam nullus concubitus quaeritur ſermone ſuo commendans, & hoc & illud donum Dei eſſe monſtrauit, ſcribens ad Corinthios & admonens coniuges ne ſe inuicem fraudent, quos cùm admonuiſſet, adiecit; Vellem autem omnes homines eſſe ſicut meipſum, quia vtique ab omni concubitu concinebat, & continuò ſubiunxit, ſed vnuſquiſque proprium donum à Deo habet, alius ſic, alius autem ſic: Et ſequitur nono capitulo, Nunquid tam multa quae praecipiuntur in lege Dei, ne fornicationes & adulteria committantur; indicant aliud quam liberum arbitrium: Neque enim iuberentur niſi homo haberet propriam voluntatem, qua diuinis praeceptis obediret, & tamen donum Dei eſt, ſine quo ſeruari caſtitas praecepta non poteſt: Vndè ait ille in libro Sapientiae; Cum ſcirem quia nemo eſſe poteſt continens niſi Deus det, & hoc ipſum erat ſapientia ſcire cuius eſſet hoc donum; vt autem iſta non ſeruentur caſtitatis ſancta mandata, vnuſquiſque tentatur à concupiſcentia ſua abſtractus, & illectus, vbi ſi dixerit, volo ſeruare, ſed vincor à concupiſcentia mea, mihi reſpondet Scriptura, Noli vinci à malo, ſed vince in bono malum, quod tamen vt fiat, adiuuat gratia, quae niſi adiuuerit, nihil lex erit, niſi virtus peccati: Augetur enim concupiſcentia, & maiores vires accipit lege probibente niſi adiuuerit ſpiritus gratiae, & addit captulo 10o. propter quod dicit & caeleſtis Magiſter, Vigilate & orate ne intretis in tentationem: Ergo vnuſquiſque contra ſuam concupiſcentiam dimicans, oret ne intret in tentationem; Nemo autem intrat in tentationem, ſi voluntate bona vincat concupiſcentiam malam, nec tamen ſufficit arbitrium voluntatis humanae, niſi à Domino victoria concedatur: Si enim dixiſſet Saluator, Vigiletis Vigilate ne intretis in tentationem, admonuiſſe tantummodo videretur hominis voluntatem; cùm verò addidit & orate, oſtendit Deum adiuuare, ne intret in tentationem, & per eandem rationem probat 4. contra Iulianum 2. continentiam coniugalem eſſe donum Dei; & ſimiliter cap. 3o. & 5o. contra Iulianum 15. Bene, inquit, diſcernis inter bonum minus coniugale, & bonum amplius continentiae, ſed tuum dogma non deſeris inimiciſsimum gratiae Dei: Dicis enim quod Deus continentiae gloriam libertate electionis honorauerit, dicens, Qui poteſt capere, capiat; tanquam haec capiatur, non Dei munere, ſed arbitrij libertate; & taces, quod ſupra dixerat, non omnes capiunt hoc verbum, ſed quibus datum eſt; vide quae dicas, vide quae taceas, & cap. vlt. Auguſtinus ſic alloquitur Iulianum; quod vos dicitis, Chriſtiana doctrina non dicit, id eſt vt verba tua ponam, hominem ſufficere ingenitis ſibi motibus ſcilicet, concupiſcentiae dare leges; hoc non dicimus, ſed dicimus quod dixit Apoſt. cum hinc loqueretur, vnuſquiſ que proptium donum habet à Deo, & quod dixit Deus, ſine me nihil poteſtis facere; & non omnes capiunt verbum hoc, ſed quibus datum eſt, cum poſſet dicere non omnes capiunt verbum hoc,Auguſtinus ſed qui voluetunt, ſi verum eſt quod dicitis vos. Idem quoque de ſancta virginitate 17. ita dicit, de ipſa continentia loquens; Apoſtolus ait, Volo autem omnes homines eſſe ſicut meipſum, ſed vnuſquiſque proprium donum habet ex Deo, alius ſic, alius quidem ſic: Quis ergo donat iſta? Quis diſtribuit propria, vnicuique ſicut vult? Nempe Deus, apud quem non eſt iniquitas; ac per hoc qua aequitate ille faciat alijs ſic, alijs autē ſic, homini noſſe aut impoſſibile aut omnino difficile eſt, quin tamen aequitate faciat dubitare fas non eſt. Quid itaque habes quod non accepiſti? aut qua peruerſitate minus diligis à quo amplius accepiſti? Quapropter haec hoc poſſit indubitandae humilitatis cogitatione, à ſe ſibi putet eſſe Dei virgo, quod talis eſt, ac non potius hoc donum optimum deſcendere de ſuper à Patre luminum. Et 18. cap. probat idem per illud Sap. 8. ſuperius allegatum; & infra, Quiſquis ab initio pudicus permanet ab illo regitur, & quiſquis ex impudico fit, ab illo corrigitur, & quiſquis in finem impudicus eſt, ab illo deſeritur, & quaſi per totum illum librum concluſionem iſtam cum ſuis annexis oſtendit, ipſomet dicente, 2. Retract. 23. Poſteaquam ſcripſi de bono coniugali,Auguſtinus. expetebatur vt ſcriberem de ſancta virginitate, nec diſtuli; at id Dei munus, & quàm magnum, & quanta humilitate cuſtodiendum eſſe, vno ſicut potui, volumine oſtendi. Imò quod eſt maius miraculum, quilibet homo quodcunque peccatum committeret, niſi Deus eum ſpecialiter praeſeruaret, teſte beato Auguſtino in De ſancta virginitate; qui poſtquam virginitate plurimum extollebat, & ſibi charitatem aſsignauit cuſtodem, tollens virginibus fatuis occaſionem quae poſſet earum minuere charitatem, quia ſcilicet ipſis ſemper caſtè viuentibus parum dimittitur; oſtendit eas ardentius debere Deum diligere, qui eas in peccata cadere non permiſit, quàm lapſas quibus quaecunque peccata dimiſit, & quod debeant deputare tanquam eis omnino dimiſſum, quicquid mali ab eis non eſt illo regente commiſſum, quod tamen non eſſet aliquomodo verum, niſi Deus ſic praeſeruaret quemcunque à quocunque peccato non commiſſo, quod aliter illud committeret niſi quoque praeſeruatus, amplius reparato Deum diligere teneretur. Vnde cap. 17. ita dicit; fortè minus timebis, magiſque inflabis,Auguſtinus. vt modicum diligas eum, qui te tantum dilexit, quia modicum tibi dimiſit, viuenti videlicet à pueritia religioſè, pudicè pia caſtitate, inlicita illibata virginitate, quaſi non tu muſtò ardentius debes diligere eum qui flagitioſis ad ſe reuerſis quaecunque dimiſit, in ea te cadere non permiſit; aut verò ille Phariſaeus qui propterea modicum diligebat, quia modicum ſibi dimitti aeſtimabat, nunquid ob aliud hoc errore caecabatur, niſi quia ignorans Dei iuſtitiam, & ſuam volens conſtituere, iuſtitiae Dei ſubiectus non erat? Vos autem genus electum, & in electis electius virginei chori ſequentes agnum, etiam vos gratiâ ſalui facti eſtis per fidem, & hoc non ex vobis, ſed Dei donum eſt, non ex operibus ne forte quis extollatur: Ipſius enim ſumus figmentum creati in Chriſto Ieſu, in operibus bonis, vt in illis ambulemus: Ergone hunc quanto eius donis ornanores eſtis, tanto minus amabitis? auertat tam horrendam ipſe dementiam. Proinde quoniam verum veritas dixit, quod ille cui modicum dimittitur, modicum diligit; vos vt ardentiſsimè diligatis, cui diligendo à coniugiorum nexibus libere vacatis, deputate vobis tanquam omnino dimiſſum, quicquìd mali à vobis non eſt illo regente commiſſum: Oculi enim noſtri ſemper ad Dominum, quoniam ipſe euellet de laqueo pedes noſtros; & niſi Dominus cuſtodiat ciuitatem in vanum vigilat, qui cuſtodit eam, & continuò de continentia ſpecialiter probat idem vt ſuperius allegaui; & addit, Ita non putabit modicum ſibi dimiſſum, vtmodicum diligat, & ignorans Dei iuſtitiam, ac ſuam volens conſtituere, iuſtitiae Dei non ſubijciatur. In quo vitio Simon ille laborauit, quem ſuperauit mulier, cui dimiſſa ſunt peccata multa, quoniam dilexit multum; ſed cautius atque verius cogitabit omnia peccata ſic habenda tanquam dimittantur, à quibus Deus cuſtodit ne comittantur: & capitulo 23. Quicquid mali ipſo cuſtodiente non committitis, tanquam ab illo remiſſum deputate, ne modicum vobis exiſtimantes dimiſſum,Auguſtinus. modicum diligatis. Qui & in ſermone de Magdalena 6. O inquit, Phariſaee, ideo parum diligis, quia parum dimitti ſuſpicaris; non quia parum dimittitur, ſed quia parum reputas eſſe quod dimittitur: Quid ergo, inquit ille? Ego qui homicidium non feci, homicida deputandus ſum? qui adulterium non commiſi, pro adulterio puniendus ſum? aut iſta mihi dimittenda ſunt, quae non commiſi? Ecce iterum conſtitue duos, & loquamur ad eos; Venit vnus ſupplex peccator coopertus ſpinis tanquam hericius, & nimis timidus tanquam lepus; ſed petra eſt refugium herinacijs & leporibus; venit ad petram, inuenit ad petram refugium, auxilium accipit; Alius non multa commiſit, quid ei faciemus vt multum diligat? quid perſuadebimus? contra Domini verba veniemus, cui modicum dimittitur, modicum diligit? Ita planè, cui modicum dimittitur: ſed ô tu qui dicis te non multa commiſiſſe, quaero, quo regente? Nonne Deo? Deo gratias quòd motu & voce vera intellexiſſe vos ſignificaſtis. Iam vt video ſoluta quaeſtio eſt: Hic multa commiſit, & multorum debitor factus eſt; ille gubernante Deo pauca commiſit; cui deputat iſte quod dimiſit, hinc & ille deputet quod non commiſit; adulter non fuiſti in illa tua vita praeterita plena ignorantiae, nondum illuminatus, nondum bonum malumque diſcernens, nondum credens in illum, qui te neſcientem regit; hoc tibi dicit Deus tuus, regebam te mihi, ſeruabam te mihi, vt adulterium non committeres; ſuaſor defuit, & vt ſuaſor deeſſet, ego feci; locus & tempus defuit; & vt haec deeſſent ego feci; affuit ſuaſor, non defuit locus, non defuit tempus; vt non conſentires, ego terrui; Agnoſce ergo gratiam eius, cui debes, & quod non commiſiſti. Mihi debet iſte, quod factum eſt, & dimiſſum vidiſti; mihi debes & tu, quod non feciſti; Nullum eſt enim peccatū quod fecit homo, quod non poſsit facere alter homo, ſi deſit rector à quo factus eſt homo.Prosper. Item 22a. propoſitio ſententiarum Proſperi, cui & praemittitur titulus de adiutorio Dei, ſic dicit, Diuini eſt muneris cum & rectè cogitamus, & pedes noſtros à falſitate atque iniuſtitia continemus.Reſponſio. Sed hîc forſitan aliquis reſpondebit, & dicet, quod liber Auguſtini praedictus intitulatur non de virginitate ſimpliciter, ſed de ſancta virginitate; Ideoque omnia illa de virginitate ſeu continentia ſuperius allegata, debent intelligi de ſancta virginitate, aut continentia ſancta, & alia ſimilia, cuiuſmodi tantum in fidelibus reperitur, propter ſanctimoniam caſtitatis quae omnes virtutes perficit, & conſummat, quia omnis ſancta continentia quantum ad ſuam ſanctitatem eſt à Deo, ſed quantum ad continentiam ipſam ſimpliciter eſt à libero arbitrio voluntatis, ideoque & in infidelibus reperitur. Hoc autem refellitur per capitulum proximum manifeſtè, & per autoritatem Auguſtini in ſermone de Magdalena praemiſſam. Nec iſta falſigraphia effugerat ſanctos Patres: Haec enim fuit proteruia Iuliani haeretici Pelagij ſectatoris, quam oppoſuit Auguſtino dicenti quod continentia fuerat donum Dei; Continentia enim vt dixit Iulianus in infidelibus reperitur ex libero voluntatis arbitrio ſine alio dono Dei.Auguſtinus. Vnde Auguſtinus 4. contra Iulianum 5o. ſic dicit; Acerbiſsimi genere inimici exempla nobis opponitis impiorum, quos dicitis alienos à fide abundare virtutibus, in quibus ſine adiutorio gratiae, ſolum eſt naturae bonum, licet ſuperſtitionibus mancipatum; qui ſolius libertatis ingenitae viribus, & miſericordes crebro & modeſti & caſti inueniuntur & ſobrij: Ad haec autem Auguſtinus reſpondet dupliciter; Primò quod haec etiam in infidelibus ſunt dona Dei, nec tantum à libero procedunt arbitrio; Secundo quia haec & huiuſmodi in infidelibus non ſunt verae virtutes. Vnde & in eodem 5o. capitulo, ſic redarguit Iulianum; Quanto ſatiùs, ſi te impios ita landare delectat, vt non audias dicentem Scripturam, qui dicit impium iuſtum eſſe, maledictus erit in populo, & deteſtabilis in gentibus, ſed virtutibus veris eos praedices abundate? Quanto, inquam, ſatius haec ipſa in eis dona Dei eſſe fatereris, ſub cuius occulto iudicio, nec iniuſto, alij fatui, alij tardiſsimi ingenij, alij obliuioſi, alij acuti memoreſuè naſcuntur; & ita de omnibus differentijs alijs vitiorum atque virtutum proſequitur iuductiuè, & addit in fine capituli; quanto ergo tolerabilius illas quas dicis impijs eſſe virtutes diuino muneri, potius quam eorum tribueres tantummodo voluntati, licet ipſi hoc neſciant, donec ſi ex illo ſint prae deſtinatorum numero accipiant ſpiritum qui ex Deo eſt, vt ſciant quae à Deo donata ſunt eis. Et infra 6o. capitulo probat idem per autoritatem ſcholae Pythagoricae & Platonicae, ita dicens; Verum tu in hac cauſa, etſi ad ſcholam Pythagorae prouoces aut Platonis; vbi cruditiſſimi atque doctiſsimi viri multo excelſiores caeteris Philoſophica nobilitate, veras virtutes non eſſe dicebant, niſi quae menti quodammodo imprimuntur, à forma illius aeternae immutabiliſ que ſubſtantiae qui eſt Deus; etiam illic aduerſum te, quantum donat, qui nos vocauit, pietatis libertate, clamabo, nec in iſtis eſt vera iuſtitia: & infra eodem probat ſpecialiter quod continentia infidelium non ſit vera virtus; & dicit, nec continentia ſiue pudicitia vera virtus eſt impiorum, quia cùm non ad ſuum referuntur Autorem Dei dona, hoc ipſo malè his vtentes efficiuntur iniuſti: Ergo continentia & pudicitia etiam impiorum ſunt dona Dei, & capitulo 10. dicit quod omnia bona infidelium, ſiue in animi ſiue in corporis bonis ſint, Dei dona ſunt, & inferius 12. poſt longum proceſſum finaliter ſic concludit, Ex quo colligitur etiam ipſa bona opera quae faciunt infideles, non ipſorum eſſe, ſed illius qui bene vtitur malis. Quem venerabilis Beda ſequens contra eundem Iulianum haereticum fecit ſpecialiter vnum librum; in cuius capituto 12. inter multos eius errores recitat iſtum vnum; Quam multos Philoſophorum, inquit Iulianus, audiuimus, & legimus, & ipſi vidimus caſtos, patientes, modeſtos, liberales, abſtinentes, benignos, honores ſimul ac delicias mundi reſpuentes, & amatores iuſtitiae non minus quàm ſapientiae, vnde quaeſo hominibus alienis à Deo, quae Deo placent? Vnde haec illis bona niſi de naturae bono? & cùm vt dixi, vel vnum omnia vel ſingulos ſingula habere videamus; cumque hominum vna natura ſit, exemplo ſuo inuicem ſibi oſtendunt omnia in omnibus eſſe poſſe quae vel ſingula inueniuntur in ſingulis, quod & iam ſine Deo homines oſtendunt quales à Deo facti ſint. Vide quid Chriſtiani facere poſſint, quorum in melius per Chriſtum reſtaurata natura eſt, & qui diuinae gratiae iuuantur auxilio; cui Beda capitulo 13. ſic reſpondet,Beda. quod dicit multos Philoſophorum patientiam, caſtitatem, modeſtiam aliaſque de naturae bono habere virtutes, conſtat quod quicunque Philoſophorum Chriſtum Dei virtutem & Dei ſapientiam neſcierunt, hi nullam veram vittutem nec veram ſapientiam habere vllam potuerunt: In quantum verò vel guſtum aliquem ſapientiae cuiuſlibet, vel virtutis imaginationem habebant, deſuper hoc totum acceperunt, non ſolum munere primae conditionis, verumetiam quotidiana eius gratia, qui creaturam ſuam nec ſe deſerentem deſerens, dona ſua prout ipſe iudicauerit hominibus, & magna magnis, & parua largitur paruis. Auguſtinus quo que in ſermone de patientia qui eſt quadrageſimus nonus inter eius ſermones capitulo 12.Auguſtinus. Si quis, inquit, non habens charitatem quae pertinet ad vnitatem ſpiritus, & vinculum pacis quo Catholica Eccleſia congregata connectitur, in aliquo ſchiſmate conſtitutus ne Chriſtum neget patitur tribulationes, anguſtias, famem, nuditatem, pericula, perſecutionem, carceres, vincula, tormenta, gladium, vel flammas, vel beſtias, vel ipſam crucem timore gehennarum & ignis aeterni; nullo modo iſta culpanda ſunt, imò verò & hic laudanda patientia eſt: Non enim dicere poterimus melius ei fuiſſe, vt Chriſtum negando nihil horum pateretur quae paſſus eſt confitendo, ſed aeſtimandum eſt fortaſſe tollerabilius ei futurum iudicium, quàm ſi Chriſtum negando cuncta illa vitaret; ſed merito quaeri poteſt vtrum & iſta patientia donum Dei ſit, an viribus tribuenda ſit voluntatis humanae, qua quiſquis ab Eccleſia ſeparatus, non pro errore qui eum ſeparauit, ſed pro veritate ſacramenti ſeu verbi quae apud eum remanſit, timore poenarum aeternarum poenas patitur temporales. Cauendum eſt enim ne fortè ſi Dei donum iſtam patientiam dixerimus, hi quibus ineſt, etiam ad regnum Dei credantur pertinere; ſi autem illam donum Dei negauerimus, cogamur fateri ſine adiutorio & munere Dei in voluntate hominis eſſe poſſe aliquid boni: Neque enim hoc non eſt bonum vt credat homo, aeterno ſupplicio ſe eſſe puniendum ſi negauerit Chriſtum, & pro iſta fide qualecunque ſupplicium perferat, & contemnat humanum: proinde ſicut negandum non eſt hoc eſſe donum Dei; ita intelligendum eſt, alia eſſe dona filiorum illius Ieruſalem quae ſurſum eſt libera mater noſtra. Haec ſunt enim quoddammodo haereditaria in quibus ſumus haeredes Dei, cohaeredes autem Chriſti: Alia verò quae poſſunt accipere etiam concubinarum filij, quibus Iudaei carnales, & ſchiſmatici, vel haeretici comparantur; quamuis enim ſcriptum ſit, Eijce ancillam & filium eius, neque enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Iſaac, & Abrahae dixerit Deus, In Iſaac vocabitur tibi ſemen; quod ſic eſt Apoſtolus interpretatus, vt diceret, id eſt, non qui filij carnis, hi filij Dei, ſed filij promiſſionis deputantur in ſemine, vt intelligeremus ſemen Abrahae ſecundum Iſaac propter Chriſtum ad filios Dei pertinere, qui ſunt corpus Chriſti & membra, id eſt, Eccleſia Dei vna, vera, germana, catholica, tenens piam fidem; non eam quae per elationem vel timorem, ſed eam quae per dilectionem operatur; Tamen etiam filios concubinarum, quando à filio ſuo Iſaac dimiſit Abraham, nonnulla eis largitus eſt munera, ne relinquerentur omnino inanes, non vt tenerentur haeredes. Sic enim legimus, Dedit autem Abraham omnem cenſum ſuum Iſaac filio ſuo, & filijs concubinarum ſuarum dedit Abraham munera, & dimiſit eos ab Iſaac filio ſuo: Si ergo filij ſumus liberae Ieruſalem, alia dona exhaereditatorum, alia intelligamus haeredum: hi enim haeredes ſunt, de quibus dicitur; Non enim accepiſtis ſpiritum ſeruitutis iterum in timore, ſed accepiſtis ſpiritum adoptionis filiorum in quo clamamus Abba Pater. Item haec reſponſio ſupradicta non ſtat cum illo dicto Sapientis; Vt ſciui, quod non poſſum eſſe continens niſi Deus det: Loquitur enim ibi de continentia abſolutè, non tantum de ſancta continentia in ſanctitate, ſcilicet caſtitatis: Nec ſtat cum illo dicto Saluatoris, Non omnes capiunt verbum iſtud, ſed quibus datum eſt, ipſo indicente, quia quicunque dimiſerit vxorem ſuam, niſi ob fornicationem, & aliam duxerit, maechatur, & qui dimiſſam duxerit, maechatur; diſcipuli eius dixerunt; ſi ita eſt cauſa hominis cum vxore, non expedit nubere, ſed ſupple, expedit continere; quibus ita dicentibus ſic reſpondit, Non omnes capiunt verbum iſtud, ſed quibus datum eſt: Sicut ergo ipſi loquebantur abſolutè de nubere, & intellexerunt de continere; ſimiliter videtur quòd Saluator reſponderit ad ſimilem intellectum; nec etiam poteſt ſtare cum illo dicto Apoſtoli, Vnuſquiſque proprium donum habet ex Deo, alius quidem ſic, alius verò ſic: Ipſe enim loquebatur fidelibus iam conuerſis habentibus charitatem; ergo illa proprietas, ſiue alietas non poteſt intelligi de alietate continentiae quantum ad habitum ſeu charitatē carentiam ſanctitatis, & quia charitatis ſanctitatis carentia non dicitur ibi ab Apoſtolo donum Dei, intelligitur ergo de proprietate, ſeu alietate ipſius continentiae eſſentialiter, ſcilicet virginalis, vidualis; & etiam coniugalis; Fidelium habentium ſanctitudinem caſtitatis; & ſic illum locum exponunt omnes catholici tractatores. Item Auguſtinus vt erat ſuperius allegatum,Auguſtinus. tractans illud dictum Apoſtoli, dicit quod impoſſibile, aut omnino difficile eſt homini noſſe, qua aequitate Deus faciat alijs ſic, alijs autem ſic; ergo Deus facit alium fidelem virginaliter, alium coniugaliter continere; quod etiam clarè patet, quia ſi continentia virginalis, vel coniugalis fidelium dependeret tantummodo ex libero arbitrio voluntatis humanae, facile eſſet homini noſſe, cur alius continet ſic, alius verò ſic; quia ſcilicet, alius liberè vult ſic, alius verò liberè vult ſic. Item continentia à quocunque peccato eſt donum Dei, vt erat ab Auguſtino ſuperiùs allegatum, ergo continentia coniugatorum fidelium ab actu coniugali culpabili venialiter; imò & omnis continentia fidelium vel infidelium à quocunque lapſu fornicationis, adulterij vel inceſtus eſt ſpecialiter donum Dei; omnis ergo continentia nedum ſecundum ſuam circumſtantiam quae eſt ſanctitas caſtitatis, ſed ſecundum ſuam ſubſtantiam, ſiue ſit caſtitati coniuncta, ſiue ſeiuncta, eſt veraciter donum Dei. Nec debet videri mirabile, quod Deus donat infidelibus caſtitatem, quia ſicut 31um. primi demonſtrat, omnes res etiam infidelium diuina prouidentia gubernantur; ipſe enim gratis, dat eis corpus & animam, & quicquid boni qualitercunque habent:Gen. Vnde Gen. 20. legitur, quod Abimelech Rex Ierare tulit Saram vxorem Abrahae, ſed eam non tetigit, cuius cauſa redditur ibi talis; Dixit ad eum Deus, Ego ſcio quod ſimplici corde feceris, & ideo cuſtodiui te ne peccares in me, & non dimiſi vt tangeres eam; & ſupra eodem 12. ſcribitur ſimile, ſcilicet quod Sarai vxor Abraham ſublata eſt in domum Pharaonis Regis Aegypti, & quod Deus flagellauit Pharaonem & domum eius plagis maximis propter eam; in tantum quòd eam omnino non tetigit, vt ſupplent omnes Catholici tractatores. Patet ergo quod quicunque ſuperat tentationem carnis nefariam, non tantum liberi arbitrij viribus, ſed auxilio Dei hoc facit: Quare & in omnibus tentationibus alijs patet idem.Pſalmus. Vnde Pſalmiſta Pſalmo 120. Dominus cuſtodit te, Dominus protectio tua ſuper manum dexteram tuam; Per diem Sol non vret te, nec Luna per noctem; Dominus cuſtodit te ab omni malo; & Pſalmo 123. Niſi quia Dominus erat in nobis, dicat nunc Iſrael, niſi quia Dominus erat in nobis, cùm exurgerent homines in nos, fortè viuos deglutiſſent nos, cum iraſceretur furor eorum in nos; forſitan aqua abſorbuiſſet nos; Iſte autem eſt quintus Pſalmus gradualis, & quintus gradus vt dicit ibi gloſſa, eſt, vt liberati à periculis non ſibi, ſed Domino tribuant; & ne hoc aduerbium dubitandi fortè ſeu forſitan quenquam ad dubitandum inducat, nunquid Pſalmiſta haec dixerit aſſerendo, an potius dubitando, ſciendum ſecundum gloſſam, quod pro hoc Graeco ( 〈 in non-Latin alphabet 〉 ) verbo dubitationis; Latini poſuerunt forſitan, quod intelligibilius diceretur, An putas; vt ſit ſenſus cùm exurgerent homines in nos, an putas quod viuos deglutiſſent nos; quaſi diceret, imò certè, ideoque ſecundum gloſſam in prima parte Pſalmi ſancti memores quanta euaſerunt, ſoli miſericordiae Dei aſcribunt; in ſecunda verò gratias agunt, quia liberati ſunt, dicentes; Benedictus Dominus qui non dedit nos in captionem dentibus corum; Anima noſtra ſicut paſſer erepta eſt de laqueo venantium, laqueus contritus eſt, & nos liberati ſumus. Adiutorium noſtrum in nomine Domini, qui fecit coelum & terram; & Pſalmo 124. Non relinquet Dominus virgam peccatorum ſuper ſortem iuſtorum, vt non extendant iuſti ad iniquitatem manus ſuas. Item Apoſtolus 2. ad Cor. 4. dicit;Apoſtolus. Habemus theſaurum iſtum in vaſis fictilibus, vt ſublimitas ſit virtutis Dei, & non ex nobis. In omnibus tribulationem patimur ſed non anguſtiamur; aporiamur, ſed non deſtituimur, perſecutionem patimur, ſed non derelinquimur; deijcimur, ſed non perimus; & hoc ſicut ipſemet dicit ſupra eadem 1. Vt non ſimus fidentes in nobis, ſed in Deo. Ad hoc idem facit planiſſimè & pleniſſimè vtriuſque ſeries teſtamenti in lege, Prophetis, Pſalmis, Hagiographis, Euangelijs, ac etiam Epiſtolis vniuerſis. Satis ergo reputo cuilibet humili catholico perſuaſum, nullum tentatum ſolius liberi arbitrij viribus ſine gratia vel cum gratia quantacunque, ſine alio Dei auxilio ſpirituali ſpeciali poſſe tentationem aliquam ſuperare; & ſi quis aliter ſapiat quantumlibet gratioſus, caueat ne fortè non ſobriè ſapiat; ſed potius plus ſapiens quàm oportet; deſipiat, praeſumat talis de ſua virtute, ſed caueat, quia Deus de ſua virtute praeſumentes humiliat; Dicat in abundantia ſua, non mouebor in aeternum; ſed aduertat quid ſequitur, Domine in voluntate tua praeſtitiſti decori meo virtutem, & caueat ne fortè auertat faciem ſuam ab eo, & factus ſit conturbatus, nec vlla ſit vtilitas in ſanguine ſuo, dum in corruptionem deſcendat; Dicat cum Angelo Laodicaeae Eccleſiae, Diues ſum, & locupletatus, & nullius egeo, ſed caueat quod Amen teſtis fidelis & verus Angelo illi dicit; Scio opera tua, quod neque calidus neque frigidus es: Vtinam calidus eſſes aut frigidus, ſed quia tepidus es & non frigidus nec calidus, incipiam te euomere ex ore meo, quia dicis quod diues ſum,, & locupletatus & nullius egeo; & neſcis quia mendicus miſer es, & milerabilis, & pauper, & caecus, & nudus. Non dicat Patri coeleſti ne nos inducas in tentationem, & dicam ſibi audacter quod in tentationem peſſimam eſt inductus; nec dicat, Deus in adiutorium meum intende nec caetera talia, quae verax & humilis Dei Eccleſia cum omni deuotione dicere nuſquam ceſſat, ſed in arcu ſuo ſperet, & eius gladius ſaluet eum, & ſine dubio ipſe auertat adiutorium gladij eius, & non auxiliabitur ei in bello. Deſtruet eum ab emundatione, & ſedem eius in terra collidet; Minorabit dies temporis eius, & eum confuſione perfundet; videbunt quoque iuſti, & timebunt, & ſuper eum ridebunt, & dicent; Ecce homo qui non poſuit Deum adiutorem ſuum: Non ſic autem ſobrij eccleſiae filij, non ſic ſapiunt, non ſic deſipiunt, non ſic inſaniunt, ſed humiliter & veraciter ſanè dicunt; Deus noſter, refugium, & virtus, adiutor in tribulationibus, quae inuenerunt nos nimis; propterea non timebimus, dum turbabitur terra, propria firmitate praeſumens, & montes elati, vires proprias extollentes, in cor maris profundiſſimi transferentur.

CAP. VI. Quod illud Dei auxilium ſpeciale est voluntas eius inuicta.

POſtquam in praecedentibus eſt oſtenſum nullum tentatum ſolius liberi arbitrij viribus ſine gratia, vel cum gratia quantacunque abſque alio Dei auxilio ſpeciali poſſe tentationem aliquam ſuperare; Reſtat conſequenter inquirere, quod ſit illud auxilium quo tentati omnia ſuperanttentamenta, & ſine quo in omnibus ſuperantur. Illud autem auxilium cùm non ſit liberum arbitrium, nec gratia creata ſeu charitas, quae ſunt maxima dona Dei creata, & maximi auxilij, quid poteſt eſſe niſi diuina voluntas? Nam cuicunque Deus auxiliatur, voluntariè auxiliatur, ſicut quicquid agit ad extra non natura, nec ex ſola cognitione, ſed voluntate illud agit, ſicut octauum & nonum capitula primi docent. Abſit etiam quod quenquam fortuito aut caſualiter adiuuaret, quia tunc vigeſimum ſecundum, vigeſimum ſeptimum, vigeſimum octauum, & vigeſimum nonum primi eum turpiter obiurgarent: Voluntas ergo diuina eſt illud auxilium ſine quo tentatus quilibet ſuperatur, ſicut ex 22o. primi, & alijs praehabitis ſciri poteſt, & per quod tentatus quilibet ſuperans efficaciter ſuperat tentamentum. Pſal. 29. tentatorem, ſicut 10um. primi cum praemiſſis oſtendit: Vnde ſanctus Dauid in pugna ſpirituali ſatis expertus, quia frequenter ſuperatus & ſuperans, ita dicit; Ira in indignatione eius, & vita in voluntate eius; Ira ſcilicet, in culpam proſternens cui Dominus indignatur, & vita in innocentia ſuſtinens cui Dominus voluntariè auxiliari dignatur; quanquam & aliter exponatur, ſed iſtam expoſitionem totus proceſſus illius Pſalmi 29i. praetendit: Exaltabo, inquit, te Domine, quoniam ſuſcepiſti me, nec delectaſti inimicos meos ſuper me, Domine Deus meus, clamaui ad te, & ſanaſti me; Domine eduxiſti ab inferno animam meam, ſaluaſti me à deſcendentibus in lacum: & tunc excitando ad gratiarum actionem pro tantis beneficijs Domino ſtatim ſubdit; Pſallite Domino ſancti eius, & confitemini memoriae ſanctitatis eius, quoniam ita in indignatione eius, & vita in voluntate eius,Gloſſa. Pſalmus. Gloſſa. & ſecundum gloſſam ſuper verſum ſequentem, Illa ira eſt fletus qui eſt omnimoda hominis miſeria tam culpae, quàm poenae. Idem Pſalmo 5o. Domine, inquit, vt ſcuto bonae voluntatis tuae coronaſti nos; vbi gloſſa, Bona voluntas qua nos coronaſti, nobis eſt vt ſcutum contra inimicum quo protegimur, & ipſa eſt vt corona, id eſt arma, quibus expugnatur inimicus; haec eſt ſcutum contra eum qui tentationibus & tribulationibus ſuggerit deſperationem, & eſt ſenſus, bona voluntas tua protegit nos & vincere facit; vel ita, ſcutum quod à rotunditate dicitur, duo facit, quia corpus munit, & caput coronat; Ita gratuita Dei voluntas qua nos vocat, eſt defenſio hic contra omnia; & in futuro corona. Idem Pſalmo 43.Pſalmus. Nec enim in gladio ſuo poſſederunt terram, & brachium eorum non ſaluauit eos, ſed dextera tua, & brachium tuum, & illuminatio vultus tui, quoniam placuiſti in ijs; & Pſalmo 88. Gloria virtutis eorum tu es, & in beneplacito tuo exaltabitur cornu noſtrum,Gloſſa. Gloſſa; Tu es gloria, id eſt, exaltatio virtutis eorum quos non ſolum illuminat, ſed etiam poſſe dat,Machab. & in bene placito tuo, id eſt, quia tibi beneplacuit, non quia digni ſumus, exaltabitur cornu noſtrum. Item 2. Machab. vlt. Dominus non ſecundum armorum potentiam, ſed prout ipſi placet dat ignis victoriam. Et ne qua fallacia malitiae Pelagianae tibi ſurrepat,Hester. Augustinus. audi vnde quiſquis fit dignus hoc enim honore condignus eſt quemcunque rex voluerit honorare; Heſterae 6. dicitque Auguſtinus de praedeſtinatione ſanctorum 12. Item quod dixi, ſalutem, religionis illius nulli vnquam defuiſſe qui dignus fuit, & dignum non fuiſſe cui defuit; Si diſcutiatur & quaeratur vnde quiſque ſit dignus, non deſunt qui dicant voluntate humana, nos autem dicimus gratia vel praedeſtinatione diuina: Quicunque ergo eſt dignus victoria, non eſt ex ſe dignus, ſed ex Dei gratuita voluntate, quae & dignum victoria efficit, & victorem.

CAP. VII. Quod nullus non tentatus, ſolius Liberi Arbitrij viribus, ſine gratia vel cum gratia quantacunque creata abſque alio Dei auxilio poteſt peccatum aliquod euitare.

VT autem tractatum de vitatione peccati perficiam, tantum ſupereſt vt praehabitis conſequenter oſtendam, nullum etiam non tentatum ſolius liberi arbitrij viribus ſine gratia, vel in gratia quantacunque abſque alio Dei auxilio poſſe peccatum aliquod euitare. Facilius namque eſt tentato vitare tentamentum, peccatum, quàm non tentato vitare tentationem; Nam tota die tentamur inuiti, ſed nunquam propriè peccamus inuiti; ſed nullus tentatus ſolius liberi arbitrij viribus ſine gratia, vel cum gratia quantacunque abſque alio Dei auxilio poteſt vitare peccatum de quo tentatur, vt tria praemiſſa capitula docuerunt; ergo nullus non tentatus ſolius liberi arbitrij viribus ſine gratia vel in gratia quantacunque abſque alio Dei auxilio poteſt vitare, quin de peccato tentetur, & ſi tentatus fuerit de peccato, & auxilium Dei non aſſit, neceſſariò ſuperatur ſecundum capitula memorata. Item quicunque non tentatur, hoc neceſſariò eſt à Deo, quod non tentatur, ſicut 11a. pars 13i. primi probat; & per 22um. primi Deus neceſſariò habet aliquem actum voluntatis circa talem non tentari, & non nolutionem, quia tunc per decimum primi, non tentaretur, ergo volutionem, quae per idem decimum ipſum tentari non ſinit:Auguſtinus. Vnde Auguſtinus in ſermone ſuo in natali ſanctae Mariae Magdalenae cap. vlt. Hoc, inquit, tibi dicit Deus tuus; regebam te mihi, ſeruabam te mihi vt adulterium non committeres, ſuaſor defuit, & vt ſuaſor deeſſer, ego feci; locus & tempus defuit, & vt haec deeſſent, ego feci. Item ſi quis non tentatus peccatum vitare ſic hoc & ſic poſſet, ponatur in eſſe; tunc per vigeſimum ſecundum primi Deus habet aliquem actum voluntatis circa iſtam euitationem, & non nolutionem, quia tunc per decimum primi, ipſa non fieret; ergo volutionem; ergo per idem decimum ipſa inſuperabile auxilium ſibi praeſtat. Item illa vitatio vel fit agendo, vel non agendo; ſi agendo, Deus eſt ibi prima cauſa agens, ſicut tertium, & quartum capitula primi probant; ſi non agendo, adhuc Deus eſt prima cauſa illius non actionis, ſicut vndecima pars 13i. primi docet. Item ſecundum allegata capitulo tertio huius ſecundi; Gratia eſt neceſſaria ad cauendum peccata, & hoc vt videtur etiam non tentatis: Quaedam enim allegatorum ibi loquuntur generaliter de quibuſcunque indiſtinctè, non faciendo mentionem aliquam de tentatis, & illa gratia vel eſt Spiritus Sanctus, vel aliquod eius donum creatum, quod nihil facit niſi ipſo Sancto Spiritu dirigente, vt patet ex eodem tertio & quarto ſequenti. Item ſecundum oſtenſa eodem quarto, quilibet homo committeret quodcunque peccatum, ſi non eſſet à Deo ſpecialiter praeſeruatus.

COROLLARIVM. Corollarium, quod diuina voluntas ſicut tentatos à ruinâ conſeruat, ſic & non tentatos tam à tentatione quàm à peccato praeſeruat.

VNde manifeſtum eſt quod diuina voluntas ſicut tentatos à ruina conſeruat, ſic & non tentatos tam à tentatione, quàm à peccato praeſeruat: Iſtud corollarium per praehabita poteſt ſimiliter demonſtrari, ſicut quintum capitulum concluſionem ſimilem demonſtrauit. O ergo mira circa nos miſeros & ingratos diuinae pietatis dignatio, quae non tentatos à tot & tantis tentationum turbinibus intactos praeſeruat; tentatos in tot & tantis tentationum incurſibus inuictos conſeruat, & per ipſam non per ipſos vincentibus tot & tanta praemia coaceruat: vt igitur ipſa ducente ab ingratitudine redeamus, rogemus humiliter vt & ipſa donante accipere mereamur non ſpiritum huius mundi, ſed ſpiritum qui ex Deo eſt, vt ſaltem ſciamus quae à Deo donata ſunt nobis, in quo clamantes Abba Pater humillimas gratias in omnibus rependamus.

CAP. VIII. De perſeuerantia quid ſit, & quod nullus viator quantacunque gratia creata ſubnixus, ſolius Liberi Arbitrij viribus, vel etiam cum adiutorio gratiae poſsit perſeuerare finaliter ſine alio Dei auxilio ſpeciali.

POſt haec de perſeuerātia eſt agendum: ſuperbus nam que Pelagius aſtruere praeſumebat, quod homo ſolius liberi arbitrij viribus poſſit omnia Dei mandata perficere, & omnia peccata vitare, ſicut ex quarto ſecundi huius apparet; quare & perſeuerare finaliter ex ſeipſo, quod & diuerſi libri beati Auguſtini contra Pelagianos editi conteſtantur: In primis igitur videndum de Perſeuerantia, quid ſit ipſa: Hanc autem Tullius 2. veteris ſuae Rhetoricae ſic definit; Perſeuerantia eſt in ratione bene conſiderata ſtabilis & perpetua manſio: Ariſtotelis verò 7. Eth. 7. ipſum perſeuerare definit hoc modo; Perſeuerare eſt in eo quod eſt detinere, & pro differentia illius ad continere, ſubiungit; Continentia autem in eo quod eſt ſuperare, quemadmodum & non vinci in vincere, propter quod & eligibilius continentia perſeuerantia. Cognito autem quid ſit perſeuerantia reſtat conſequenter oſtendere, nullum viatorem corrupto corpore aggrauatum in quantacunque creata gratia conſtitutum, ſolius liberi arbitrij viribus, vel etiam cum adiutorio gratiae poſſe perſeuerare finaliter ſine alio Dei auxilio ſpeciali: Nam per cap. proximum, Nullus viator quantumlibet gratioſus poteſt ſic vitare peccatum mortale. Item Nullus viator quantumlibet gratioſus poteſt ſic vitare tentationem de peccato mortali, ſicut Corollarium proximum inferebat; & ſatis conſtat ex capitulo proximo, quod & de ſe multum euidenter apparet, & ſi ſit tentatus de quocunque peccato mortali, non poſſet poteſt illud vitare, ſicut quartum & quintum huius oſtendunt. Item iſtam concluſionem omnia penè argumenta probabunt, quae ſimiles concluſiones de tentationibus ſuperandis & peccatis vitandis in quatuor cap. proximis probauerunt; & pro iſta concluſione ſimiliter facit totum ſecundum capitulum primi libri. Ad hoc idem ſunt ſatis multae autoritates Scripturae canonicae & Doctorum, quarum aliquae fuerant ſuperius allegatae, quibus ſatis plures, ſi quis voluerit,Pſalmus. Ioſue. remanent allegandae, ex quibus paucas & breuiter allegabo. Pſalmus 118. Domido Deo dicit; Ordinatione tua perſeuerat dics, id eſt, angelus ſiue homo lucidus luce iuſtitiae; Ioſue quoque 14. ſcribitur Caleb ſic dixiſſe; concelſit Dominus vitam mihi, ſicut pollicitus eſt vſque in praeſentem diem; quadraginta & quinque anni ſunt ex quo Dominus loquutus eſt verbum iſtud; Hodie octaginta quinque annorum ſum ſic valens, vt eo valebam tempore, illius in me temporis fortitudo vſque hodie perſeuerat tam ad bellandum quàm ad gradiendum, ſed per quem tanta fortitudo ſibi perſeuerauit,Num. Deu • . niſi per illum qui Num. 14. ſic promiſit? Seruum meum Caleb inducam in terram hanc. Et Deut. 29. Adduxit vos, ait Moſes, quadragit ta annis per deſertum; Non ſunt attrita veſtimenta veſtra, nec calceamenta pedum veſtrorum vetuſtate conſumpta ſunt; panem non comediſtis, vinum & ſiceram non bibiſtis, vt ſciretis, quod ipſe eſt Dominus Deus veſter: ſed quia ſecundum Apoſtolum 1. ad Cor. 10. Omnia in figura contingebant illis,Apostolus. quid poſſet per iſta melius figurari, quàm quod Domino nos ducente omnibus annis peregrinationis iſtius per deſertum inuium huius mundi, ipſo perſeuerantiam largiente, non ſunt attrita veſtimenta noſtra ſpiritualia, ſcilicet virtutes, nec calceamenta pedum noſtrûm, ſcilicet dona genuinae charitatis, dupliciſue amoris, ſcilicet Dei & proximi, vetuſtate conſumpta ſunt per abuſum; panem doctrinae non comedimus, qui ſine ipſo confirmaret cor noſtrum; vinum & ſiceram deuotionis non bibimus, quae cor noſtrum perſeueranter laetificent ſine ipſo; nec tamen defecimus vt ſciamus, quia ipſe Dominus Deus noſter, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia ſunt & conſtant; qui & omnia verbo ſuae virtutis ſuſtinet, & ſupportat, teſte eodem Apoſtolo ad Rom. 11. & ad Hebrae. 1. Simile eſt illud Gen. 27. Frumento, vino, & oleo ſtabiliuieum. Quid etiam aliud quam perſeuerantiam ſonant iſta, Conſerua me Domine; Verbo Domini Coeli firmati ſunt, id eſt, ſecundum Auguſtinum iuſti ſiue Apoſtoli; Statuit ſupra petram pedes meos; Manda Deus virtuti tuae; Confirma hoc Deus quod operatus es in nobis; Qui fundaſti terram ſuper ſtabilitatem ſuam; Cuſtodi nos Domine vt pupillam oculi; Niſi Dominus cuſtodierit ciuitatem, fruſtra vigilat qui cuſtodit eam; & multa ſimilia multis Pſalmis: Dicitque diſertiſſimus Eſaias 26. cap. Vrbs fortitudinis noſtrae Syon Saluator, ponetur in ea murus, & Antemurale ad cuſtodiendum,Eſaias. Dauid. ſcilicet ciuitatem. Sanctus quoque Dauid 1. Paralip. vlt. ſic orans Dominum pro populo ſibi deuoto, Domine Deus, cuſtodi in aeternum hanc voluntatem cordis corum, & ſemper in venerationem tui mens iſta permaneat; quid aliud petijt, quam perſeuerantiam conſummatam? & cur eam petebat à Deo, ſi non daretur ab eo, ſed vnuſquiſque viribus proprijs illam poſſet habere, ſicut quadrageſimum ſextum primi pleniùs arguebat? Vnde beatus Auguſtinus de bono perſeuerantiae 2. per idem argumentum eandem concluſionem oſtendit:Auguſtinus. Cur, inquit, Perſeuerantia iſta praecipitur petitur à Deo, ſi non datur à Deo? An & iſta irriſoria petitio eſt, cùm illud ab eo petitur, quod ſcitur non ipſum dare, ſed ipſo non dante, eſſe in hominis poteſtate? ſicut irriſoria etiam eſt illa gratiarum actio, ſi ex hoc gratiae aguntur Deo, quod non donauit ipſe, nec fecit: Sed nolite errare, inquit Apoſtolus, Deus non irridetur; & huic argumento multum inititur quaſi per totum illum librum, vt patet cap. 3.6. & 9. vbi & allegat hoc à beato Martyre Cypriano, de Dominica oratione, & eſt epiſtola ſua quinta, & alijs locis multis. Et ſicut ille Dauid pro perſeuerantia populi ſui Deum orauit,iſte ſic & Dauid noſter Dominus Chriſtus pro populo ſuo Deum Patrem orauit; Pater, inquiens, ſanctè ſerua eos in nomine tuo, quos dediſti mihi, vt ſint vnum, ſicut & nos; cùm eſſem cum eis, ego ſeruabam eos in nomine tuo, quos dediſti mihi cuſtodiui, & nemo ex his perijt niſi filius perditionis, vt Scriptura impleatur: & infra, Non rogo vt tollas eos de mundo, ſed vt ſerues eos à malo: cuius doctrinam Sacerdotes ſui ſequentes ſic orant; Cuſtodi quaeſumus Domine Eccleſiam tuam propitiatione perpetua, & quia ſine te labitur humana mortalitas, tuis ſemper auxilijs & abſtrahatur à noxijs & ad ſalutaria dirigatur. Item 3. Reg. 13. a • Dominus ad Eliam,Reg. Dereliqui mihi in Iſrael ſeptem millia virorum, quorum genua non ſunt incuruata ante Baal; & omne os, quod non adorauerit eum oſculans manum ei • . Quicunque ergo non incuruat genua ſua ante Baal, vt à iuſtitia deflectatur in opere, nec ore cordis aut corporis eum adorauerit, aut oſculatus fuerit manum eius in cogitatione velloquutione, non viribus ſuis aut meritis, ſed data gratis perſeuerantia à Domino cuſtoditur: Non enim diceret Dominus, Dereliqui mihi ſeptem millia vit orū, &c. ſi non ipſe, ſed ipſi ſe potius Domino reliquiſſent, dum per ſe, non per eum, idola reliquerunt; ſic etenim arguit Apoſtolus ad Rom. 11. oſtendens quod reliquiae Iſrael per gratiam ſaluae fuerint fiant; Nunquid, dicit Apoſtolus, Repulit Deus populum ſuum? Abſit; An neſcitis in Elia, quid dicit Scriptura? quid dicit illi diuinum reſponſum? reliqui mihi ſeptem millia virorum qui non curuaverunt genua ſua ante Baal; ſic ergo & in hoc tempore reliquiae ſecundum electionem gratiae Dei ſaluae factae ſunt; ſi autem gratia, iam non ex operibus; ex hoc ergo quod Deus dicit, Reliqui mihi, &c. innuit Apoſtolus quod Deus hoc fecit, non ipſi, & quod Deus hoc gratis fecit, ſcilicet ſecundum electionem gratiae, non pro meritis; ſi enim pro eorum meritis hoc feciſſet, ipſi per ſua merita prius & principalius quodammodo hoc feciſſent; ſic ergo, inquit, & in hoc tempore reliquiae ſecundum electionem gratiae Dei ſaluae factae ſunt, ſicut, ſupple in illo tempore illae reliquiae, ſeu illi relicti ſalui facti ſunt, non à ſe, ſcilicet, ſed à Deo, & hoc gratis, non ex operibus.Auguſtinus. Beatus etiam Auguſtinus de bono perſeuerantiae 54. tractans iſtud Apoſtolicum argumentum, ſic ait; Apoſtolus, vt oſtenderet Dei gratia fuiſſe relictas reliquias, non meritis operum eorum, ſecutus adiunxit, An neſcitis in Elia quid dicit Scriptura? Quemadmodum interpellat Deum aduerſus Iſrael, &c. ſed quid dicit illi, inquit, reſponſum diuinum? Reliqui mihi ſeptem millia virorum qui non curuauerunt genu ante Baal; Non enim ait relicta ſunt mihi, aut reliquerunt ſe mihi, ſed reliqui mihi; Sic ergo, inquit, & in hoc tempore reliquiae per electionem gratiae ſaluae factae ſunt; ſi autem gratia, iam non ex operibus. Item Eſai 40. Deus ſempiternus Dominus, qui creauit terminos terrae,Eſaias. non deficiet, nec labotabit, qui dat laſſo virtutem, & his qui non ſunt, fortitudinem & robur multiplicat; deficient pueri & laborabunt. Gloſſa, id eſt pueriliter viuentes, & iuuenes in infirmitate cadent, ſcilicet de virtutibus proprijs praeſumentes; & addit, Qui autem ſperant in Domino, mutabunt fortitudinem; aſſument pennas ſicut Aquilae, current & non laborabunt, ambalabunt & non deficient. Et infra 48. Super Deum Iſrael conſtabiliti ſunt; Et infra,Ierem. Haec dicit Dominus gubernans te in via qua ambulas. Item Ierem. 32. Ecce ego congregabo eos de vniuerſis terris, & reducam eos ad locum iſtum, & habitare cos faciam confidenter, & dabo eis cor vnum & animam, ſeu alias viam vnam, vt timeant me vniuerſis diebus, & feriam eis pactum ſempiternum, & non deſinam eis benefacere, & timorem meum dabo in corde eorum vt non recedant à me: Vnde claret, quod tam reditio à malo, quàm permanſio in bono finaliter, ſcilicet vniuerſis diebus, pacto ſempiterno vt nunquam recedatur à Domino, quae eſt perſeuerantia vſque in finem, non eſt ſufficienter nec antecedenter ab homine, ſed à Deo:Auguſtinus. Vnde & Auguſtinus de bono perſeuerantiae 2. eandem concluſionem per eandem autoritatem oſtendit; Hanc enim, inquiens, ſcilicet perſeuerantiam promiſit Deus, dicens, Timorem meum dabo in cor eorum, vt à me non recedant; quod quid eſt aliud, quàm quod talis ac tantus erit timor meus quem dabo in cor eorum, vt mihi perſeueranter adhaereant? Cui & Sanctus Dauid, Sancti Spiritus cithara aptiſſimè concinit Pſalmo 79. dicens,Dauid. Deus virtutum, conuerte nos, reſpice de coelo, & vide, & viſita vineam iſtam, quantum ad conuerſionem à malo; & perfice eam, quam plantauit dextera, quantum ad perfectionem in bono; & ſuper filium hominis quem confirmaſti tibi, fiat manus tua, ſcilicet perſeueranter ſuſtinens & confirmans ſuper virum dexterae tuae, quem ſcilicet Spiritus Sanctus dexterae tuae digitus, de ſiniſtra ad dexteram conuertebat; & ſuper filium hominis, quem confirmaſti tibi ipſum nullatenus dimittendo; & non diſcedimus à te: More prophetico praeteritum ponit pro futuro; quaſi diceret manifeſtè; Si haec cuilibet noſtum feceris, non diſcedemus à te, ſed perſeuerabimus tecum vſque in finem; Et ideo ſubiungit reliqua de futuro; Viuificabis nos, ſcilicet vita aeterna, quia qui perſeuerauerit vſque in finem, hic ſaluus erit, Matth. 10. Ideoque ſubiunxit, Domine Deus virtutum conuerte nos, ſcilicet de malo ad bonum, & Oſtende faciem tuam, ſcilicet voluntatem tuam, nos in bono perſeuerantes finaliter faciendo, & ſaluierimus: Vnde & Beatus Auguſtinus de bono perſeuerantiae 11. ita dicit; Poſt caſum hominis non niſi ad gratiam ſuam Deus voluit pertinere, vt homo accedat ad eum, neque niſi ad gratiam ſuam voluit pertinere, vt homo non recedat ab eo, hanc poſuit in illo in quo ſortem conſecuti ſumus, praedeſtinati ſecundum propoſitum eius, qui vniuerſa operatur, & per hoc ſicut operatur vt accedamus, ita operatur ne diſcedamus; propter quod ei per prophetam dictum eſt; Fiat manus tua ſuper virum dexterae, & ſuper filtum hominis, quem confirmaſti tibi, & non diſcedimus à te: Ille certè non eſt Adam primus, in quo diſcedimus ab eo, ſed Adam nouiſsimus, ſuper quem fit manus eius, vt non diſcedamus ab eo; Chriſtus enim totus cum membris ſuis eſt propter Eccleſiam, quae eſt corpus eius, plenitudo eius: Cum ergo ſit ſuper eum manus Dei vt non diſcedamus ab eo, ad nos vtique peruenit opus Dei, haec eſt in manus Dei quo opere Dei fit, vt ſimus in Chriſto permanentes cum Deo; In Chriſto enim ſortem conſecuti ſumus praedeſtinati ſecundum propoſitum eius qui vniuerſa operatur: Manus igitur Dei eſt iſta non noſtra vt non diſcedamus à Deo. Item 2. ad Cor. vlt. Oramus,Apoſtolus. inquit Apoſtolus, veſtram conſummationem, & quid aliud eſt hoc quàm orare eorum perſeuerantiam conſummatam? ſed à quo hoc orauit niſi à Deo? à quo ergo datur niſi ab eo? Idem ad Rom 14. Potens eſt Deus ſtatuere illum de quo nullus ad literam dubitat; hoc ergo nequaquam tantus doceret Apoſtolus, niſi aliud vellet intelligi, ſcilicet quod omnem ſtantem Deus per ſuam potentiam ſtatuit, non illius, quia non dicit, potens eſt homo ſcipſum ſtatuere,Auguſtinus. ſed potens Deus illum ſtatuere. Vnde Auguſtinus de bono perſeuerantiae 18. ſic ait; Voluntate Dei ſtat, qui ſtat; potens eſt enim Deus ſtatuere illum; Non ergo ſcipſe, ſed Deus. Idem de correptione & gratia 56. tractans eandem autoritatem ſic: Apoſtolus reſpiciens ad praedeſtinatos ait; Stabit autem; & ne hoc ſibi arrogarent; Potens eſt enim Deus, inquit, ſtatuere eum: Ipſe itaque dat perſeuerantiam qui ſtatuere potens eſt eos qui ſtant,Apoſtolus. vt perſeuerantiſsimè ſtent. Idemque Apoſtolus ſupra, eiuſdem 4. ſimiliter loquebatur, cùm dixit quòd Abraham in repromiſsione Dei non haeſitauit, pleniſſimè ſciens, quia quaecunque promiſit Deus, potens eſt & facere, id eſt potenter faceret quae promiſit; Alias enim rationabiliter haeſitaſſet; quod & patet per Auguſtinum de Correptione & gratia 52. de Praedeſtinatione ſanctorum 3. & 12. ſicut allegatum eſt plenius 46o. primi. Eodem quoque modo loquitur beatus Iudas Apoſtolus in haec verba;Iudas. Et autem qui potens eſt vos conſeruare ſine peccato, & conſtituere ante conſpectum gloriae ſuae immaculatos in exultatione glorioſa, &c.Auguſtinus Vnde Auguſtinus de Correptione & gratia 17. Apoſtolus, inquit, Iudas, cùm dicit, Ei autem qui potens eſt, &c. Nonne apertiſſimè oſtendit donum Dei eſſe in bono perſeuerare vſque ad finem? Quid enim aliud ſonat, qui poteſt conſeruare vos ſine offenſione, & conſtituere ante conſpectum gloriae ſuae imaculatos in laetitia, niſi perſeuerantiam bonam? Item quis tam inſulſe deſipiat, vt neget perſeuerantiam eſſe donum Dei, cùm dicat ſanctiſſimus Ieremias; Timorem meum dabo in corde eorum, vt non recedant à me: Multa quoque alia teſtimonia adducta ſuperius hoc teſtantur, cùm etiam ſecundum beatum Apoſtolum Iacobum,Iacobus. Omne datum optimum, & omne donum perfectum de ſurſum eſt, deſcendens à Parre luminum Iac. 1. & quod donum melius perſeuerantia viatori? Quis etiam Chriſtianus tam tepidus vt Deum non oret, vt in bono finaliter perſeueret? ſed ad quid perſeuerantiam poſcit à Deo, ſi non donetur ab eo? & quicunque eam donum Dei eſſe conceſſerit, concedet neceſſariò conſequenter, eam non eſſe ſufficienter aut antecedenter ab homine, ſed à Deo: Si enim ſic eſſet homini ex ſeipſo, non ita congruè donum Dei, ſicut donum hominis diceretur, nec ab eo congruè peteretur, ſicut 46. primi pleniùs oſtendebat; cùm tamen nihil magis congruum videatur quàm ab eo hanc petere,Apoſtolus. qui hanc donat: Dicit etiam Apoſtolus ad Eph. 2. gratia ſaluati eſtis per fidem, & hoc non ex vobis, Dei enim donum eſt; haec igitur eſt cauſalis Apoſtoli,Auguſtinus. quia eſt donum Dei, ideo non eſt ex vobis. Et per iſtam rationem probat Auguſtinus de bono perſeuerantiae ipſam non eſſe homini à ſeipſo ſed à Deo; vnde capitulo ſecundo ſic dicit, Videamus vtrum haec perſeuerantia de qua dictum eſt, Qui perſeuerauerit vſque in finem hîc ſaluus erit, donum ſit Dei; quod ſi non ſit, quomodo verum eſt, quod ait Apoſtolus, Vobis datum eſt pro Chriſto non ſolum vt credatis in eum, verum etiam vt patiamini pro eo? horum quippe vnum pertinet ad initium, alterum ad finem; vtrumque autem eſt Dei donum, quia vtrum que dictum eſt eſſe donatum; quid autem dici poteſt, cur perſeuerantia vſque in finem non donetur in Chriſto, cui donatur pati pro Chriſto? aut vt expreſsiùs loquar cui donatur mori pro Chriſto:Petrus. Nam & Petrus Apoſtolus donum Dei hoc eſſe demonſtrans, Melius eſt, inquit, benefacientes, ſi velit voluntas Dei, pati, quàm malefacientes; cum dicit, Si velit voluntas Dei, oſtendit diuinitus dari, nec omnibus Sanctis vt pro Chriſto patiantur; Neque enim quos non vult voluntas Dei peruenire ad experientiam gloriamque paſsionis, non perueniunt ad regnum Dei ſi perſeuerauerint in Chriſto vſque in finem. Si quis dicat iſtis non dari iſtam perſeuerantiam, qui aegritudine corporis vel quocun que caſu moriuntur in Chriſto, cùm longè difficilior donetur illis à quibus ſuſcipitur & mors ipſa pro Chriſto; ſed cui nihil difficile eſt, vtramque donat; hanc enim, ſcilicet faciliorem promiſit Deus dicens, Timorem meum dabo in cor eorum, vt à me non recedant. Et infra eodem, Per hoc quod perſeuerantia poſcitur à Deo, oſtendit eam eſſe donum Dei, & propter hoc quod eſt donum Dei, non eſſe homini à ſeipſo, nec in hominis poteſtate ſi ipſe non dederit: Vnde ſic dicit; Cur perſeuerantia iſta poſcitur à Deo, ſi non donatur ab eo? An & irriſoria petitio eſt, cùm id ab eo petitur, quod ſcitur non ipſum dare, ſed ipſo non dante eſſe in hominis poteſtate? ſicut irriſoria eſt etiam illa gratiarum actio, ſi ex hoc gratiae aguntur Deo, quod non donauit ipſe nec fecit; ſed nolite errare, inquit Apoſtolus, Deus non irridetur, ô homo; nec verborum tuorum tantum, verumetiam cogitationum teſtis eſt Deus; ſi aliquid à tanto diuite veraciter & fideliter poſcis, ab illo à quo poſcis te accipere crede quod poſcis; Noli eum labijs honorare, & ſuper eum corde te extollere, credens à teipſo tibi eſſe, quod ab illo te fingis orare. An ab illo perſeuerantia iſta fortè non poſcitur, cùm ipſa oratione quae dominica nuncupatur, quando oratur à Sanctis, nihil penè aliud quàm perſeuerantia poſci intelligatur? quod & per ſingulas petitiones illius orationis ſecundum expoſitionem beati Martyris Cypriani in libro ſuo quem de hac re condidit, cuius titulus eſt de Dominica oratione, & eſt inter epiſtolas ſuas quinta, & ſecundum expoſitionem ſimiliter propriam ſatis diffuſè & planè quatuor capitulis ſequentibus manifeſtat.Cyprianus. Vnde & capitulo 3o. allegat Cyprianum dicentem; Dicimus, Sanctificetur nomen tuum, non quod optemus Deo, vt ſanctificetur orationibus noſtris, ſed quòd petamus ab eo vt ſanctificetur nomen eius in nobis. Caeterum à quo Deus ſanctificatur, qui ipſe ſanctificat? ſed quia ipſe dixit, Sancti eſtote, quoniam & ego ſanctus ſum; id potius & rogamus, vt qui in baptiſmo ſanctificati ſumus, in eo quod eſſe ceperimus; perſeueremus: Et infra eodem; Haec inquit, ſanctificatio vt in nobis permaneat, oramus, hoc diebus ac noctibus poſtulamus, vt ſanctificatio, & viuificatio, quae Dei gratia ſumitur, ipſius protectione ſeruetur; & addit Auguſtinus, In ſanctificatione igitur perſeuetantiam, hoc eſt, vt in ſanctitate perſeueremus, nos ab eo petere: Iſte Doctor intelligit, cum ſanctificati dicimus, Sanctificetur nomen tuum: Quid enim eſt aliud petere, quod accepimus, niſi vt id quoque nobis praeſtetur, ne habere deſinamus; & ita proſequitur infra eodem capitulo, & in caeteris conſequenter; & idem prorſus ad eandem concluſionem habetur de Correptione & gratia 16. & 17. vbi cap. 16o. ita dicit; Negare quidem non poſſumus perſeuerantiam in bono perficientem vſque in finem magnum eſſe Dei munus, nec eſſe niſi ab illo de quo ſcriptum eſt, Omne datum optimum, & omne donum perfectum de ſurſum eſt, deſcendens à Patre luminum; & cap. 17. probat idem multis autoritatibus ſacrae Scripturae; Si dixerimus, inquit, perſeuerantiam ſic eſſe hominis, vt ei non ſit ex Deo, illud primitus euacuatur quod ait Dominus Petro, & eſt Luc. 22. Rogaui pro te vt non deficiat fides tua: Quid enim ei rogauit niſi perſeuerantiam vſque in finem, quae profecto ſi ab homine homini eſſet, à Deo poſcenda non eſſet? Deinde cùm dicat Apoſtolus, ſcilicet 2. ad Cor. vlt. Oramus autem Deum ne quid faciatis mali, proculdubio perſeuerantiam eis orat ad Deum: Neque enim nihil malum facit, qui bonum deſerit, & à quo declinare non debet, inclinatur in malum, non perſeuerans in bono: Illo etiam loco, vbi dicit, Gratias ago Deo, &c. quoniam qui cepit in vobis opus bonum, perficiet vſque in diem Ieſu Chriſti, quid aliud eis, quàm perſeuerantiam in bono, vſque in finem vitae Dei miſeratione promittit? Item vbi dicit, Salutat vos Epaphras ſēper certans pro vobis in orationibus, vt ſtetis perfecti & pleni in omni voluntate Dei, quid eſt vt ſtetis, niſi vt perſeueretis? Quid eſt etiam quod in Actibus Apoſtolorum legimus, Crediderunt autem quotquot erant ordinati in vitam aeternam? Quis in aeternam vitam potuit ordinari, niſi perſeuerantiae dono, quandoquidem qui perſeuerauerit vſque in finem, hic ſaluus erit? qua ſalute niſi aeterna? vbi & innuit notabile argumentum quod eſt tale; Si Deus quenquam praeordinat ad aliquem certum finem, praeordinat ſibi omnia neceſſaria media ad hunc finē, & quaecun que cuicun que praeordinat haec & donat. Et de bono perſeuerantiae, 3. facit ſimile argumentum, quod ſcilicet quicunque vult aut poſcit aliquem certum finem, vult & poſcit quodlibet medium, ſine quo non poteſt conſequi illum finem: Vnde ſic dicit; Cùm dicimus, Adueniat regnum tuum, Num aliud poſcimus niſi vt veniat, & nobis quod eſſe venturum non dubitamus omnibus Sanctis? ergo & hic qui iam Sancti ſunt, quid orant, niſi vt in illa ſanctitate, quae eis data eſt, perſeuerent? Nec enim aliter tibi veniat Dei regnum, quod non alijs, ſed his qui perſeuerant vſque in finem certum eſt eſſe venturum. Et adhuc conſequenter eodem capitulo, ſcilicet de Correptione & gratia 17. probat idem per iſtam petitionem orationis dominicae; Sanctificetur nomen tuum, ſecundum expoſitionem propriam & beati Martyris Cypriani, ſicut ex capitulo 3o. de bono perſeuerantiae ſuperiùs allegaui. Idem infra eodem 26. Si confiteatis donum Dei eſſe perſeuerare in bono vſque in finem, cur hoc donum Dei illi accipiant, illi non accipiant? puto quod mecum pariter noſtis; aut fi ad liberum arbitrium hominis, quod non ſecundum Dei gratiam, ſed contra eam defendis, pertinere dicis, vt perſeueret in bono quiſquis vel non perſeueret, non Deo donante ſic perſeuerat, ſed humana voluntate faciente. Idemque de Natura & gratia 27.Auguſtinus. Admonentur, inquit, illi, ne dona Dei ſuae poteſtati tribuendo, ſeſeque extollendo grauius pereant, quàm ſi nihil operarentur boni; quibus dicitur cum tremore & timore veſtram ipſorum ſalutem operamini; Deus enim eſt qui operatur in nobis & velle & operari. Et vt in breuibus longa dicam, totus liber Auguſtini de bono perſeuerantiae, & ferè totus liber eius de Correptione & gratia à 16o. capitulo conſequenter iſtam concluſionem, quod perſeuerantia non eſt homini à ſeipſo, per hoc medium quod eſt donum Dei, ſe reputat demonſtrare. Item Hieronymus ſuper illud Dan. 1.Hieronymus Dedit Deus autem Danieli gratiam & miſericordiam in conſpectu principis Eunuchorum; Ex quo, inquit, intelligimus pro neceſsitate rerum, ſi quandoque ſancti diliguntur ab infidelibus, Dei eſſe miſericordiae, non bonitatis hominum peruerſorum: cum Auguſtinus Cui & concordat Pſalmus 105. dicens, Dedit eos in miſericordias, in conſpectu hominum qui caeperant eos. Audi adhuc quaeſo Auguſtinum de Correptione & gratia, 59. tuba Sancti Spiritus intonantem; In hoc, inquit, loco miſeriarum vbi tentatio eſt vita humana ſuper terram, virtus in infirmitate perficitur: quae virtus? niſi vt qui gloriatur in Domino glorietur, ac per hoc de ipſa perſeuerantia boni noluit Deus ſanctos ſuos in viribus ſuis, ſed in ipſo gloriari, qui eis non ſolum dat adiutorium, quale primo homini dedit, ſine quo non poſſunt perſeuerare ſi velint, ſed in eis etiam operatur & velle, vt quoniam non perſeuerabunt, niſi & poſſint & velint, perſeuerandi eis & poſsibilitas & voluntas diuinae gratiae largitate donatur: Tantum quippe Spiritu Sancto attenditur accenditur voluntas eorum, vt ideo poſſint, quia ſic volunt, ideo ſic velint, quia Deus operatur vt velint. Nam ſi in tanta infirmitate vitae huius ipſis relinqueretur voluntas ſua, vt in adiutorio Dei ſine quo perſeuerare non poſſent, manerent ſi vellent, nec Deus in eis operaretur vt vellent, inter tot & tantas tentationes infirmitate ſua ſuccumberet voluntas, & ideo perſeuerate non poſſent, quia deficientes infirmitate voluntatis nec vellent, aut non ita vellent vt poſſent: Subuentum eſt igitur infirmitati voluntatis humanae, vt diuina gratia indeclinabiliter & inſuperabiliter ageretur; & ideo quamuis infirma, non tamen deficeret, nec aduerſitate aliqua vinceretur. Et cap. 49. Nunc autem, id eſt, poſt lapſum, quibus deeſt tale adiutorium iam poena peccati eſt; quibus autem datur, ſecundum gratiam datur, non ſecundum debitum, & tanto amplius datur per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum, quibus id dare Deo placuit, vt non ſolùm aſsit, ſine quo permanere non poſſumus, etiam ſi velimus, verumetiam tantum ac tale ſit vt velimus; ſit quippe in nobis per hanc Dei gratiam in bono recipiendo & perſeueranter tenendo non ſolum poſſe quod volumus,Auguſtinus. verumetiam velle quod poſſumus, quod non fuit in homine primo; & 53. Primo homine, qui in eo bono quo factus eſt, acceperat poſſe non peccare, poſſe non mori, poſſe ipſum bonum non deſerere, datum eſt adiutorium perſeuerantiae, non quo fieret vt perſeueraret, ſed ſine quo per liberum arbitrium perſeuerare non poſſet: Nunc verò ſanctis in regnum Dei per gratiam praedeſtinatis, non tale adiutorium perſeuerantiae datur, ſed tale vt eis perſeuerantia ipſa donetur, non ſolum vt ſine iſto dono perſeuerantes eſſe non poſſint, verumetiam vt per hoc donum non niſi perſeuerantes ſint: Non enim ſolum dixit, Sine me nihil poteſtis facere; verumetiam dixit, Non vos me elegiſtis, ſed ego elegi vos, & poſui vos, vt eatis, & fructum faciatis, & fructus veſter maneat; Quibus verbis non ſolum eis iuſtitiam, verumetiam in illa perſeuerantiam ſe dediſſe monſtrauit. Item ponere hominem gratum poſſe perſeuerare in gratia per ſcipſum,Auguſtinus fuit error Pelagij: quod patet per Aug. de bono perſeuerantiae 3. vbi volens oſtendere per petitiones orationis Dominicae, ſecundū expoſitionem B. Martyris Cypriani perſeuerantiam in bono eſſe gratuitum donum Dei, & non eſſe homini à ſeipſo, ſic ait; Legite aliquanto intentius eius expoſitionem, B Cypriani martyris libro qué de hac re condidit, cuius titulus eſt de dominica oratione, & videte an • e quot annos, contra ea quae erant futura Pelagianorum venena, quale hic antidotum praeparauit. Nam ibi ſunt quae maximè contra eos catholica defendit Eccleſia; quorū eſt vnum, gratiā Dei non ſecundū merita noſtra dari, quoniam dona Dei ſunt, & Dei gratia etiā conferuntur vniuerſa merita iuſtorum; Et infra eodem; horū tertium hoc loco vlt. poſui, ſolum non tractatur niſi in ſupradicto glorioſi martyris libro: De duobus verò caeteris tanta illic proſperitate diſſeritur, vt ſupradicti haeretici noui inimici gratiae Chriſti longè ante reperiantur conuicti eſſe quàm nati. In his ergo meritis ſanctorum, quae nulla niſi Dei dona ſunt, etiam perſeuerantiam donum Dei eſſe ſic loquitur; Dicimus ergo, inquit, Sanctificetur nomen tuum, &c. ſicut erant ſuperiùs recitata; hoc idem patet per autoritates Auguſtini & Concilij Mileuitani, & Synodi Palaeſtinae, vt capitulum tertium huius ſecundi ſuperius allegauit; Quare & in ſententijs Proſperi propoſitio 131. dicit, Sicut duo ſunt officia medicinae, vnum quo ſanatur infirmitas, aliud quo cuſtoditur ſanitas: Ita ſunt duo dona gratiae, vnum quod aufert carnis cupiditatem, aliud quod facit animae perſeuerare virtutem; cuius ſimile ex libro de natura & gratia 26. quartum capitulum huius ſecundi ſuperius recitauit. Cui etiam ſimile 8. ſuper Geneſ. ad literam 19. ſcribitur in haec verba; Neque enim tale aliquid eſt homo, vt factus deſerente eo qui fecit eum, poſsit aliquid agere bene tanquam ex ſeipſo; ſed tota actio ſua bona eſt ad eum conuerti à quo factus eſt, & ab eo iuſtus, pius, ſapiens, beatuſque ſemper fieri, & non recedere ſicut à corporis medico, ſanari, & abire; quia medicus operarius corporis fuit extrinſecus ſeruiens naturae intrinſecus operanti ſub Deo, qui operatur omnem ſalutem gemino illo opere prouidentiae, de quo ſupra locuti ſumus; Non ergo ita ſe debet homo ad Deum conuertere, vt cùm ab eo factus fuerit iuſtus, abſcedat; ſed ita vt ab illo ſemper fiat; eo quippe ipſo cùm ab illo non diſcedit, eius ſibi praeſentia iuſtificatur, & illuminatur, & beatificatur operante & cuſtodiente Deo, dum obedienti, ſubditoque dominatur: Nec enim vt dicebamus, (ſicut operatur homo tertam, vt culta atque foecunda ſit, qui cum fuerit operatus abſcedit, relinquens eam vel aratam vel ſatam, vel rigatam, vel ſi quid aliud, manente opere quod factum eſt cum operator abſceſſit) Ita Deus operatur hominem iuſtum, id eſt, iuſtificando eum, vt ſi abſceſſerit, maneat in abſcedente quod fecit; ſed potius ſicut aer praeſente lumine non factus eſt lucidus, ſed fit, quia ſi factus eſſet, non vtique fieret, ſed etiam abſente lumine lucidus maneret; ſic homo Deo ſibi praeſente illuminatur, abſente autem continuò tenebratur; à quo non locorum interuallis, ſed voluntatis auerſione diſceditur, & ab hoc loco 285a. propoſitio ſententiarum Proſperi eſt excerpta, & ſequitur cap. 20. Ille vtique operetur hominem bonum & cuſtodiat, qui incommutabiliter bonus eſt; ſemper ab illo fieri, ſemperque perfici debemus inhaerentes ei, & in ea conuerſione, quae ad illum eſt, permanentes, de quo dicitur, Mihi ad haerere Deo bonum eſt, & cui dicitur, Fortitudinem meam ad te cuſtodiam. Item Anſelmus de concord 9. dicit, Quibus autem modis poſt rectitudinem eandem acceptam, gratia liberum arbitrium adiuuet, vt ſeruet quod accepit, quamuis non omnes valeam enumerare, (multifariam enim hoc facit,) tamen non er • t inutile aliquid inde dicere. Nemo certè ſeruat rectitudinem hanc acceptam niſi volendo, velle autem illam aliquis nequit non habendo, habere autem illam nullatenus valet niſi per gratiam; ſicut ergo nullus eam accepit niſi gratia praeueniente, ita nullus eam ſeruat, niſi eadem gratia ſubſequente: Nempe quamuis illa ſeruetur per liberum arbitrium, non tamen eſt tantum imputandum libero arbitrio quantum gratiae, cum haec rectitudo ſeruatur, quoniam illam liberum arbitrium non niſi per gratiam praeuenientem & ſubſequentem habet & ſeruat; ſic autem gratia ſubſequitur donum ſuum, vt nunquam, ſiue magnum, ſiue paruum ſit, illud date deficiat, niſi liberum arbitrium volendo aliud, rectitudinem quam accepit, deſerat. Idem in meditationibus ſuis in quadam oratione quae intitulatur pro inimicis, ſic ait; Omnipotens & piè Domine Ieſu Chriſte,Augustinus. ſicut nihil boni potui incipere ſine te, ita nec poſſum conſummare vel cuſtodire abſque te.

COROLLARIVM. Corollarium, Quod nullus Viator ſolius Liberi Arbitrij vel gratiae viribus, aut amborum coniunctim ſine alio Dei auxilio ſpeciali poteſt perſeuerare per aliquod tempus omnino.

VNde manifeſtum eſt, nullum hominem pro hoc ſtatu ſolius liberi arbitrij viribus, vel gratiae creatae quantaelibet, ſine alio Dei auxilio poſſe nedum perſeuerare finaliter, ſed nec per aliquod tempus omnino, quod per praecedentia ſatis patet. Item ſi quis poſſet ſic perſeuerare per vnam horam, cùm in fine illius horae eſſet ita fortis ſpiritualiter ſicut prius, vel forſitan potius fortior, poſſet adhuc aequè faciliter vel facilius perfeuerare, ſimiliter per aliam horam ſequentem, & ſic per omnes, & ita finaliter contra capitulum iam praemiſſum. Item ſi quis ſic poſſet perſeuerare per vnam horam, poſſet & finaliter: Nam finis illius horae erit ſibi forſitan finis vitae; ſi enim duorum aequalium vnus multis annis victurus poteſt ſic perſeuerare per horam, poteſt & alter victurus tantum per horam; quare poteſt ſic perſeuerare finaliter, quod praemiſſum cap. non permittit. Item ſicut ſecundum cap. primi docet, omne quod eſt naturale, & non eſt per ſe tale, ſed eſt mutabile in non tale, ſi manere debeat immutatum, oportet quod innitatur continuè alicui per ſe fixo; quare & continuè quilibet iuſtus Deo;Eſaias. Gloſſa. Cantica. Vnde Eſa. 50. Speret in nomine Domini, & innitatur ſuper Deum ſuum; Vbi Gloſſa, Vt humana fragilitas diuina maieſtate ſuſtentetur; & Canticorum vltimo, Quae eſt iſta quae aſcendit de deſerto delicijs affluens, innixa ſuper dilectum meum, ſeu ſuum?Auguſtinus. Vnde Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 15. dicit, Ita neceſſarium eſt homini, vt gratia Dei non ſolum iuſtificetur impius, ſed etiam cùm fuerit iuſtificatus ambulet cum eo gratia, & incumbat ſuper ipſam ne cadat: Propter hoc ſcriptum eſt in Canticis Canticorum de ipſa Eccleſia, quae eſt iſta quae aſcendit dealbata incumbens ſuper fratruelem ſuum; dealbata eſt enim quae per ſeipſam alba eſſe non poſſet, iam verò alba facta bene ambulat, ſed ſi ſuper eum à quo dealbata eſt, perſeueranter incumbat.

CAP. IX. Quod nec homo nec Angelus cum quantacunque gratia ante lapſum potuit perſeuerare finaliter, vel ad tempus ſine alio Dei auxilio ſpeciali.

OStenſo, quod homo poſt lapſum per gratiam reparatus non poteſt ſolius liberi arbitrij viribus, ſeu etiam gratiae creatae quantaelibet, ſine alio Dei auxilio perſeuerare finaliter, nec ad tempus; Reſtat oſtendere conſequenter quod homo nec Angelus ante lapſum quantacunque gratia creata ſuffultus ſic potuit perſeuerare finaliter, vel ad horam: hoc nempe per rationes oſtendentes concluſionem principalem capituli proximi ſimiliter oſtendetur. Item ſi liberum arbitrium in gratia ante lapſum ſic perſeuerate valebat, valebat ſimiliter tentationem quamlibet ſuperare, & peccatum quodlibet praecauere, & cum iam poſt lapſum non ſit infinitè debilius, quia ſic totam ſuam fortitudinem penitus amiſiſſet, poſſet & nunc cum tanta gratia quantam tunc habuit tentationem aliquam ſuperare, tentationem ſcilicet debiliorem in tantum, in quantum ipſum liberum arbitrium eſt debilius nunc quàm prius, ſicut proportionalitas debita clare probat; quod eſt contra quartum capitulum huius ſecundi. Vel etiam ſic ad idem, quantum liberum arbitrium eſt debilitatum per lapſum, tantum habeat gratiam ampliorem, ita quod ſemper eadem proportio conſeruetur, &c. ſicut prius. Et ſi quis voluerit reſpondere dicendo, quod ante lapſum nulla fuit difficultas omnino reſiſtere tentatori, ſed poſt lapſum ſemper eſt aliqua difficultas, quare ratio non procedit: Imò illa reſponſio retrocedet: Si enim liberum arbitrium proprijs viribus, vel cum gratia ſine alio Dei auxilio tunc potuit ſine difficultate omni tentationi reſiſtere, poſſet & nunc, licet cum difficultate in aliquo legitur aliquali aliqua. Difficultas enim nequaquam totam liberi arbitrij poſsibilitatem excludit, & impoſsibilitatem includit, quia ſi ſic eſſet, nequaquam difficile, ſed impoſsibile diceretur; adhuc enim vires liberi arbitrij licet debilitate & cum difficultate aliqua reſiſtentes alicuius tentationis ſeu tentatoris vires excedunt. Multi quoque ſancti in hoc ſtatu ſine aliqua difficultate aut moleſtia, imò cum magna facilitate & laetitia tentationes quamplurimas, vt creditur, ſuperabant, multa quoque peccata de quibus nullatenus tentabantur ſine dificultate aliqua, imò & cum facilitate maxima praecauebant. Nec eſt omnino clariſsimum, quod Angelo vel homini ante lapſum nulla fuerit penitus difficultas: Mirum enim videtur ſi homo tunc potuit omne pondus ſine quacunque difficultate, imò & aequali facilitate qualitercunque mouere; Nec minus videtur mirabile ſi omnem literam ſeu colorem in quocun que qualicunque lumine intenſo vel remiſſo, & ad quamlibet diſtantiam magnam vel paruam, ſine aliqua difficultate, incertitudine aut errore, imò cum aequali facilitate, certitudine & verificatione tunc potuit diſcreuiſſe; iſta tamen propenſiori ſtudio derelinquo, proſequens quod incaepi. Beatus Auguſtinus. Sanctus igitur Auguſtinus loquens de homine ante lapſum Enchirid. 88. ſic dicit; Sic factus eſt homo rectus, vt & manere in eadem rectitudine poſſet non ſine diuino adiutorio, & ſuo fieri peruerſus arbitrio. Idem de eodem de correptione & gratia 48. ſic ait, Tunc dederat homini Deus bonam voluntatem; in illa quippe eum fecerat rectum; dederat adiutorium ſine quo in ea non poſſet permanere ſi vellet, & capit. 49. de homine & Angelo ante lapſum, Si, inquit, hoc adiutorium vel angelo vel homini cum primum facti ſunt, defuiſſet, quoniam natura talis non erat facta, vt ſine diuino adiutorio poſſet manere ſi vellet, non vtique ſua culpa cecidiſſet; adiutorium quippe defuiſſet, ſine quo manere non poſſet; & infra eodem, primus homo vt reciperet bonum gratia non egebat, quia nondum perdiderat; vt autem in eo permaneret, egebat adiutorio gratiae ſine quo omnino non poſſet. Idem que de natura & gratia 50. recitatis cuiuſdam argumentis per locum à ſimili oſtendere molientis, quòd non peccare in noſtra poteſtate ſit poſitum, ita dicit; Sicut iſtae ſimilitudines falſae ſunt, ita & illud propter quod eas voluit adhibere; ſequitur enim, & dicit, Simili ergo modo de non peccandi poſsibilitate intelligendum eſt, quod non peccare noſtrum ſit, in noſtra ſcilicet poteſtate; & addit Auguſtinus, Si de integra & ſana hominis natura loqueretur, quam modò non habemus, nec ſic rectè diceret, quod non peccare noſtrum tantummodo ſit, quamuis peccare noſtrum eſſet natura, & ibi eſſet adiutorium Dei, & tanquam lumen ſanis oculis, quo adniti videant. Idem quoque ad idem: 14. de Civitate Dei penult. dicit ita, Cur non permitteret Deus vt à malo Angelo primus homo qui rectus, hoc eſt bonae voluntatis creatus fuerat, tentaretur, quando quidem ſic erat inſtitutus, vt ſi de adiutorio Dei fideret bonus homo, malum Angelum vinceret; ſi autem creatorem atque adiutotem Deum ſuperbè ſibi placendo deſereret, vinceretur, meritum bonum habens in adiuta diuinitus voluntate recta, malum vero in deſerente Deum voluntate peruerſa; quia & ipſum fidere de adiutorio Dei non quidem poſſet ſine adiutorio Dei, nec tamen ab his diuinae gratiae beneficijs ſibi placendo recedere non habebat in poteſtate: Nam ſicut in hac carne, viuere ſine adiutorio Dei & ſine adiumentis alimentorum non eſt, non autem in ea viuere, in poteſtate eſt, quod faciunt qui ſeipſos necant; Ita bene in ea viuere ſine adiutorio Dei etiam in Paradiſo non erat in poteſtate, erat autem in poteſtate malè viuere. Ex his ergo patet prima pars concluſionis principaliter oſtendendae ex quibus etiam cum corollario proximo & rationibus ipſum probantibus patebit ſimiliter & ſecunda.

CAP. X. Obijcit & reſpondet.

HIc fortaſsis obijciet aliquis contra dicta:Lumbardus. Nam Lumbardus 2. ſentent. diſt. 24. poſtquam allegauit quaſdam autoritatum dictarum aſſerentium Dei adiutorium eſſe neceſſarium homini vel Angelo ante lapſum ad manendum in bono quod tunc acceperant, ita dicit; Hîc conſiderandum eſt quod fuerit illud adiutorium homini datum in creatione, quo poterat manere ſi vellet; & reſpondet; Illud vtique fuit libertas arbitrij ab omni labe & corruptela immunis, atque voluntatis rectitudo, & omnium naturalium potentiarum animae ſinceritas, & viuacitas; & ad hoc facit, quod dicit Auguſtinus de Correptione & gratia,Auguſtinus. 48. Dederat adiutorium ſine quo non poſſet permanere ſi vellet; vt autem vellet in eius reliquit libero arbitrio; poſſet ergo permanere ſi vellet, & 57. vt vero non acciperet hoc donum Dei, id eſt perſeuerantiam in bono primus homo, ſed perſeuerare vel non perſeuerare in eius relinqueretur arbitrio; tales vires habebat eius voluntas, quae ſine vllo fuerat inſtituta peccato, & nihil ipſi ex ſeipſa concupiſcenter reſiſtebat, vt dignè tantae bonitati, & bene viuendi faelicitati perſeuerandi committeretur arbitrium. Idem de bono perſeuerantiae, 10. Non diſcedere à Deo,Auguſtinus & non inferri in tentationem non eſſe omnino in viribus liberi arbitrij quales nunc ſunt; fuerat autem in homine antequam caderet; quae tamen libertas voluntatis in illius primae conditionis praeſtantia, quantum valuerit, apparuit in Angelis, qui Diabolo cum ſuis cadente, in veritate ſteterunt. Idemque Hypognoſt. 28. vt liberum arbitrium cum poſsibilitatis bono,Auguſtinus quo valeret implere quod voluiſſet Adam, factum intelligas: audi quid dicat ſcriptura ſancta in libro Eccleſiaſtico, Deus, inquit, ab initio fecit hominem, & reliquit illum in manu conſilij ſui &c. quid eſt, autem, reliquit eum in manu conſilij ſui, niſi, dimiſit eum in poſsibilitate liberi arbitrij ſui? In manu enim poſsibilitas intelligitur. Ipſa eſt prima gratia,Contra Lū bardum qua primus homo ſtare potuiſſet, ſi ſeruare Domini mandata voluiſſet. Sed proculdubio miror non modicum, magiſtrum bonum, Doctorem catholicum, ſectatorem Auguſtini praecipuum, eius vera doctrina contempta, ad Pelagianas fallacias in hac parte fallaciter deuolutum. Nam ſicut. 39um. primi retexuit, Pelagiani dixerunt, gratiam quae eſt neceſſaria homini ad implendum diuina mandata, eſſe naturalia hominis; & liberum voluntatis arbitrium à Deo homini gratis datum. Quomodo ergo potuit ponit illud datum diuinum adiutorium homini & Angelo ante lapſum, ad ſtandum in bono, neceſſariò requiſitum, eſſe naturalia ſua, & liberum arbitrium voluntatis? Dicet fortaſsis quod non eſt idem ſtare in bono, & implere diuina mandata. Quare licet liberum voluntatis arbitrium tunc fuerit homini vel Angelo adiutorium ſufficiens ad ſtandum in bono, non tamen ad implendum diuina mandata, ſicut Pelagius poſuit. Verùm ſi liberum arbitrium tunc ſuffece at homini ad ſtandum in bono, ergo & ad non comedendum de ligno ſcientiae boni & mali, quia per comeſtionem de illo cadebat; quare & fuit ſufficiens homini ad implendum diuinum mandatum, de non comedendo de ligno praedicto, quod ſolum ſibi fuerat imperatum, vt patet Gen. 2. quare & praedictus error Pelagiani adhuc redit, ſcilicet, hominem per ſolum liberum arbitrium poſſe ſeruare Dei mandata. Et ſi adhuc reſpondeat, quod ſecus eſt de homine pro ſtatu ante lapſum, & pro ſtatu poſt lapſum, (Nam poſt lapſum non poteſt homo per liberum arbitrium ſine gratia ſeruare Dei mandata, ſicut mentiebatur Pelagius, ſed potuit ante lapſum.) Contra, ſi homo per ſolum liberum arbitrium ſine gratia tunc potuit ſeruare Dei mandata, ergo & mereri: Non enim videtur alia ratio quare Deus ſibi praecepit ne comederet de illo ligno, quod nullo modo fuiſſet malū ſi non fuiſſet prohibitū, niſi vt haberet in quo poſſet mereri. Quis enim audeat dicere, quòd Deus praecepit homini aliquid vtile Deo, aut inutile homini, & quod nullius vtilitatis fuiſſet tunc homini diuinis iuſsionibus paruiſſe?Auguſtinus Vnde Auguſtinus 8. ſuper Geneſin ad literam 21. inquirens cauſam illius diuini mandati, ponit ptohibitionem trimembrem: Nam quandoque prohibetur aliquid per ſe malum, ſicut guſtare herbam mortiferam, quod ſiue prohibeatur, ſiue non, ſemper eſt malum facienti, & ideo prohibetur, ne prohibitus malum incurrat: Quandoque autem prohibetur aliquid, quod ſi ſiat eſt malum prohibenti, vt ſi diues prohibeat quempiam pecuniam ſuam contingere, & ideo prohibetur ne prohibens malum incurrat: quandoque verò aliquid prohibetur, quod non eſt malum prohibenti, nec illi cui prohibetur, niſi quia prohibitum, & ideo prohibetur, non vt prohibens, aut prohibitus vitet malum, ſed tantum vt prohibitus captet bonum, bonum, inquam, meritum, obediendo ſcilicet prohibenti: & iſtud prohibitorium Dei mandatum ſub membro tertio continetur; qui & inter caetera ita dicit, Ab illo ligno, quod malum non erat, prohibitus eſt, vt ipſa per ſe praecepti conſeruatio bonum illi eſſet, & tranſgreſsio malum: Et infra eodem; Cùm verò illud tangitur, quod nec tangenti obeſſet, ſi non prohiberetur, nec cuilibet alterī quamlibet tangeretur, quare prohibitum eſt, niſi vt ipſius per ſe bonum obedientia, & ipſius per ſe malum inobedientia monſtraretur? Et adhuc inferius in eodem, Dominus quidem cur iuſſerit viderit, faciendum eſt à ſeruiente quod iuſsit, & tunc fortè videndum eſt à promerente cur iuſſerit; à promerente, inquit, & addit, Sed tamen vt cauſam iuſsionis huius non diutius requiramus, ſi haec ipſa magna eſt vtilitas homini quod Deo ſeruit, iubendo Deus vtile facit, quicquid iubere voluerit; & haec Autoritas allegatur in gloſſa Gen. 2. & 2. ſententiarum Lumbardi diſt. 17. Item ſi homo perſtitiſſet in bono, meruiſſet per hoc confirmationem, & beatitudinem ſempiternam, & hoc potuit per liberum arbitrium ſine gratia, ergo & illud; quod autem per ſtationem, confirmationem & beatitudinem meruiſſet,Auguſtinus. ſatis apparet, quia ſi ſic Angeli meruerunt, dicente Auguſtino de Correptione & gratia, [89] 39. Boni Angeli per ipſum liberum arbitrium in veritate ſteterunt, eamque de caſu ſuo nunquam futuro certiſsimam ſcire meruerunt. Et capit. 40. Diabolus & Angeli eius, et ſi beati erant antequam caderent, erat tamen adhuc quod eorum adderetur beatitudini, ſi per liberum arbitrium in veritate ſtetiſſent, donec iſtam ſummae beatitudinis plenitudinem tanquam praemium ipſius manſionis acciperent. Et 41. Hominem fecit cum libero arbitrio, & quamuis ſui futuri caſus ignarum, tamen ideo bonum, quia & mori & miſerum non fieri in ſua poteſtate eſſe ſenticbat: In quo ſtatu recto, ac ſine vitio, ſi per ipſum liberum arbitrium manere voluiſſet, profecto ſine mortis & infaelicitatis vllo experimento, acciperet illam, merito huius permanſionis beatitudinis plenitudinem, qua & ſancti Angeli ſunt beati, id eſt, vt cadere non poſſet vlterius, & hoc certiſſimè ſciret: & 48. Tunc dederat homini Deus bonam voluntatem; In illa quippe eum fecerat, qui fecerat rectum; Dederat adiutorium ſine quo in ea non poſſet permanere ſi vellet, ſed quia noluit permanere, profecto eius eſt culpa, cuius meritum fuiſſet, ſi permanere voluiſſet; ſicut fecerunt Angeli ſancti, qui cadentibus alijs per liberum arbitrium, per idem liberum arbitrium ſteterunt, & huius manſionis debitam mercedem recipere meruerunt, tantam ſcilicet beatitudinis plenitudinem, qua eis certiſsimum ſit, ſemper ſe in illa eſſe manſuros. Et de bono perſeuerantiae 10. Angeli qui, diabolo cum ſuis cadente,Gregorius. in veritate ſteterunt, ad ſecuritatem perpetuam non cadendi peruenire meruerunt. Beatus quoque Gregorius 27. Moral. 25. ſuper illud Iob 37. Tu forſitan cum eo fabricatus es coelos qui ſolidſsimi quaſi aere fuſi ſunt, ſic ait; Poſſunt per coelos, hi, qui in coeleſtibus ſunt conditi Angelici ſpiritus deſignari, de quibus bene dicitur, qui ſolidiſſimi quaſi aere fuſi ſunt: Natura namque aeris eſt rubigine difficile conſumi; & virtutes Angelicae, quae in diuino amore fixae perſtiterint, lapſis ſuperbientibus Angelis hoc in munere retributionis acceperunt, vt nulla iam rubigine ſurripientis culpae mordeantur, vt in contemplatione conditoris ſiue faelicitatis fine permaneant, & in hoc, quod ſunt conditae aeterna ſtabilitate ſubſiſtant. Ex quibus Autoritatibus incidenter apparet,Error Lumbardi. praeter praedictum errorem Lumbardi alius adhuc duplex: Primus dicit Angelos ante ſuam confirmationem ipſam nullatenus meruiſſe, qui ponitur 2. ſententiarum ſuarum diſt. 5. quem per multas alias multorum ſanctorū autoritates poſſem conuincere, niſi per hoc ab incepti propoſito cogerer declinare: Ad praeſens namque tantum proponebam oſtendere quod homo ſi manſiſſet in bono, & ſeruando Dei mandatum reſtitiſſet tentanti, per hoc aliquid meruiſſet, ſicut ſancti Angeli ſimiliter meruerunt, quod & per autoritates praemiſſas me reputo oſtendiſſe. Vnde patet ſecundus error Lumbardi qui ponit 2. ſentent. diſt. 24. vt vtar proprijs eius verbis, quod recedere à malo, & non conſentire tentationi, non feciſſet illi, ſcilicet Adae ante lapſum meritum, etiamſi non conſenſiſſet, quia nihil in eo erat, quod ad malum impelleret, ſicut Angelis, qui non ceciderunt, non fuit meritum quod ſteterunt, id eſt, quod non corruerunt; Nobis autem meritum eſt aliquando, ſi malum non facimus, ſed reſiſtimus ibi duntaxat, vbi cauſa ſubeſt, quae nos id facere mouet, quia ex peccati corruptela proni ſunt ad lapſum greſſus noſtri: Vbi autem non interuenit cauſa nos ad malum impellens, non meremur ſi ab eo declinamus; cum tamen dicat Auguſtinus 14. de Ciuitate Dei, penult. ſicut capitulum proximum allegauit, quod primus homo ſic erat inſtitutus, vt ſi de adiutorio Dei fideret, bonus homo malum Angelum vinceret, meritum bonam habens in adiuta diuinitus voluntate recta.Anſelmus. Anſelmus quoque de caſu diaboli 14. inquirens quomodo bonus Angelus ſuam beatitudinem meruit, ita dicit; Angelus nec poteſt, nec debet eſſe beatus niſi velit, & niſi iuſtè velit; neceſſe eſt vt ſic faciat Deus vtramque voluntatem in illo conuenire, vt & beatus eſſe velit, & iuſtè velit, quatenus addita iuſtitia ſic t • mperet voluntatem beatitudinis, vt & reſecet voluntatis exceſſum, & excedendi non amputet poteſtatem; vt cùm per hoc quia & volet eſſe beatus, modum poſſet excedere, per hoc quod iuſtè volet & non volet excedere, & ſic iuſtam habens beatitudinis voluntatem, poſsit & debeat eſſe beatus, qui non volendo, quod non debet velle cùm tamen poſſet, mereatur vt quod velle non debet, nunquam velle poſsit.Gregorius. Beatus etiam Gregorius 34. Moral. 6. ſuper illud Iob 41. Cum ſublatus fuerit, ſcilicet Leuiathan, timebunt Angeli, & territi purgabuntur, dicit, quod ſub futuri temporis modo praeterita deſcribuntur, & addit; Nec rectae intelligentiae ſenſum reliquimus, ſi credamus, Leuiathan iſto ab arce beatitudinis cadente in ruina eius etiam electos angelos expauiſſe, vt cum iſtum ex illorum numero ſuperbiae lapſus e • jceret, illos ad robuſtius ſtandum timor ipſe ſolidaret: Vnde & ſubditur, & territi purgabuntur; Purgati enim ſunt, quia nimirum iſto cum reprobis legionibus exeunte, ſoli in coeleſtibus ſedibus qui beatè in aeternum viuerent, remanſerunt; Huius inqu • m, itaque lapſus eos & terruit & purgauit; terruit, ne conditorem ſuum ſuperbè deſpicerent, eius ſcilicet ſimilitudinem appetendo; purgauit verò, quia exeuntibus reprobis actum eſt, vt electi ſoli remanerent, & quia cunctorum opifex Deus ſcit ad bonorum cuſtodiam bene vti etiam mala actione, reproborum lapſum cadentium vertit in prouectum manentium, & vnde punita eſt culpa ſuperbientium, in humilibus Angelis & inuenta & ſolidata ſunt augmenta meritorum: Iſtis namque cadentibus, illis in munere datum eſt, vt cadere omnino non poſsint: Ergo ſecundum Anſelmum & Gregorium, Angeli confirmati, ſuam confirmationem per hoc huiuſmodi meruerunt, quod non voluerunt, quod non debuerunt, & per hoc, quod cum Leuiathan ſuperbiae lapſus eijceret, iſti ex timore robuſtius & ſolidius perſtiterūt, & per hoc quod territi, nequaquam conditorem ſuum ſuperbè cum alijs deſpexerunt; ergo ſecundum vtrumque non conſentiendo tentati, ſuam beatitudinem meruerunt: Nam ſicut Eua per ſerpentem tentabatur antiquum, ſic & boni Angeli per illum Leuiathan tentabantur; de quo exponitur vno modo illud Apoc 12. Factum eſt praelium magnum in coelo, Michael & Angeli eius praeliabantur cum Dracone, ſcilicet reſiſtendo; & Draco pugnabat, & Angeli eius, id eſt, tentando, & non valuerunt, ne locus eorum inuentus eſt amplius in coelo; & proiectus Draco ille magnus, ſerpens antiquus, qui vocatur Diabolus & Satanas, qui ſeducit vniuerſum orbem, proiectus eſt in terram, & Angeli eius cum eo miſsi ſunt. Vnde ſi ratio Lumbardi diligentiori ſcrutinio ventiletur, videbitur multum infirma: Licet enim in homine ante lapſum, & in Angelis iam beatis non erat aliquid, quod ad malum impelleret; erat tamen extra ipſos tentator fortiſsimus, qui ipſos quantum potuit, impulit ad peccandum: qui eos fortaſſe ad malum tantum tunc impulit, quantum aliqua parua tentatio hominem nunc impellit: Non eſt enim ſuper terram poteſtas, quae comparetur ei; Iob 41. quomodo etiam ſecundum catholicos tractatores, peccatum Angeli ideo eſt irremediabile, quia ex ſe non aliunde tentatus peccauit; peccatum verò hominis ideo remediabile, quia non penitus ex ſe, ſed aliunde tentatus peccauit, niſi illa tentatio hominem ad peccandum aliquantulum impuliſſet, alias in malo nullo excuſabilior videretur, quia peccauit tentatus, quam ſi non tentatus peccaſſet: Quomodo etiam mulier nullo modo impellebatur ad comedendum de ligno prohibito, cùm dicat Scriptura Gen. 3. Vidit igitur mulier, quod bonum eſſet lignum ad veſcendum & pulchrum oculis aſpectuque delectabile, & tulit de fructu illius, & comedit: Nonne illa apparens ſibi bonitas, pulchritado, & delectabilitas, eam ad comedendum quoquo modo impulit & attraxit, cum dicat Virgilius in Bucol.Virgilius. — trahit ſua quemque voluptas? cùm & hoc ſatis teſtetur Philoſophus 3. de Anima in fine cap. de mouente & in libro Ethic. quaſi per totum. Dicitque beatus Gregorius 21. Moral. 2. ſuper illud Iob 31.Gregorius. Pepigi foedus cum oculis meis, vt ne cogitatem quidem de virgine. Nec Eua lignum vitae contigiſſet, niſi hoc prius incaute reſpiceret; ſcriptum quippe eſt, vidit mulier quod bonum eſſet lignum ad veſcendum, &c. huic ergo penſandum eſt, cum quanto debemus moderamine erga illicita viſum reſtringere, nos qui mortaliter viuimus; ſi & mater viuentium per oculos ad mortem venit: Hinc Propheta dicit, Oculus meus depraedatus eſt animam meam; concupiſcendo enim viſibilia, inuiſibiles virtutes amiſit: quae ergo interiorem fructum per exteriorem viſum perdidit, per oculum corporis pertulit praedam cordis; Et allegat hoc gloſſa ſuper Gen. vbi prius; Quomodo etiam malus Angelus ſimilitudinem Dei appetijt, ſi non prius hoc apparuit ſibi bonum, cum tam ſecundum Philoſophos, quàm Theologos nil aliud appetatur; & qualiter conſequenter ad huius appetitum per talem apparentiam nullo modo allectus fuerat, aut impulſus. Dicitque Auguſtinus Enchirid. 87. quod illam immortalitatem in qua poſſet non mori,Auguſtinus. natura humana perdidit per liberum arbitrium, hanc immortalitatem in qua non poſsit mori, eſt acceptura per gratiam, quam fuerat, ſi non peccaſſet, acceptura per meritum, quamuis ſine gratia; nec tunc vllum meritum eſſe potuiſſet, quia etſi peccatum in ſolo erat libero arbitrio conſtitutum, non tamen iuſtitiae retinendae ſufficiebat liberum arbitrium, niſi participatione immutabilis boni diuinum adiutoriū praeberetur; quam Autoritatem recitat Lumbard. 4. ſent. diſt. 29. & addit,Lumbardus. Ecce his verbis ſatis oſtendit, quòd ante peccatū homo indigebat gratia operante & cooperante: Non enim habebat, quo pedē mouere poſſet ſine gratiae operantis & cooperantis auxilio; habuit tamen quo ſtare poterat. Vnde patet expoſitio Lumbardi in principio capituli recitata, autoritatum Auguſtini dicentium diuinum adiutorium fuiſſe neceſſarium homini ante lapſum, ad ſtandum in bono, aſſerens hoc eſſe liberum eius arbitrium, non eſt verax: Non enim veraciter exprimit mentem Autoris, ſed eſt contraria menti eius, nec fideliter recitat eius verba, ex quibus poſſet fideliter conijci conuinci mens ipſius: Cùm enim recitauit illud Enchirid. 87. Sic prius oportebat hominem fieri, vt & bene velle poſſet, & malè; nec gratis ſeu fruſtra, ſi bene; nec impunè, ſi male; cur ſubticuit quod eodem capitulo ponitur conſequenter, & erat ſuperius proximo recitatum; videlicet, etſi peccatum erat in ſolo libero arbitrio conſtiturum, non tamen iuſtitiae retinendae ſufficiebat liberum arbitrium, niſi participatione immutabilis boni diuinum adiutorium praeberetur: Quomodo ergo adiutorium illud diuinum, per quod ſuffeciſſet iuſtitiae retinendae, & ſine quo liberum arbitrium non ſufficit, liberum arbitrium dici poteſt? quia ſi ſic, nihil aliud diceretur, niſi quod liberum arbitrium per ſeipſum ſuffeciſſet iuſtitiae retinendae, & ſine ſeipſo nullatenus ſuffeciſſet; quorum primum negat Auguſtinus expreſſè, & ſecundum nullus dubitet idiota. Cur itaque poſt hanc 2. ſentent. diſt. 29. recitatam ab eo, ſubiunxit, quod homo ante peccatum ſine gratiae operantis & cooperantis auxilio habuit quo ſtare poterat, cum tamen dicat Autoritas, quod tunc non ſic ſufficiebat liberum arbitrium iuſtitiae retinendae? Ergo nec tunc ſic ſuffecit ſtare in ea. Cur etiam diſt. 24. ſuppreſsit, quod Auguſtinus adhuc eodem capitulo immediatè ſubiungit; ſicut enim mori eſt in hominis poteſtate cùm velit; Nemo eſt enim qui non ſeipſum, vt nihil aliud dicam, vel non veſcendo poſsit occidere; Ad tenendam ergo vitam voluntas non ſatis eſt, ſi adiutoria ſiue alimentorum, ſiue quorumcunque tutaminum deſint, ſic homo in Paradiſo ad ſe occidendum, relinquendo iuſtitiam idoneus erat per voluntatem; vt autem ab eo teneretur vita iuſtitiae, parum erat velle, niſi ille, qui eum fecerat, adiuuaret; niſi forſan quia per hoc ſignificatur expreſſè, quod ad tenendam iuſtitiam quam homo in Paradiſo habebat, ipſius liberum voluntatis arbitrium ſine alio Dei auxilio adiutorio non ſuffecit. Cur etiam quaeſo cum recitaret in eadem diſt. Autoritates Auguſtini de Correptione & gratia 49. & 48. capitulis hic capit. proximo plenius recitatas? cur inquam, pertranſiuit ſilentio alia dicta Auguſtini ibidem, quae ſua praedicta expoſitio deſtruit, vel potius ab eis deſtruitur? Nam capit. 47. dicit ita; Iſtam gratiam non habuerat homo, qua nunquam vellet eſſe malus, ſed ſane habuit, in qua ſi permanere vellet, nunquam malus eſſet, & ſine qua etiam cum libero arbitrio bonus eſſe non poſſet, ſed eam tamen per liberum arbitrium deſerere poſſet. Idem ibidem capit. 48. Tunc dederat homini Deus bonam voluntatem: In illa quippe eum fecerat, qui fecerat rectum. Dederat adiutorium ſine quo in ea non poſſet permanere ſi vellet; vbi ſemper diſtinguit inter hanc gratiam, ſeu hoc adiutorium, & liberum arbitrium voluntatis. Idem ibidem cap. 49. Si autem hoc adiutorium vel Angelo vel homini cum primum facti ſint, defuiſſet, quoniam natura non erat facta vt ſine diuino adiutorio poſſet manere ſi vellet, non vtique ſua culpa cecidiſſet: Adiutorium quippe defuiſſet, ſine quo manere non poſſet: Sed ſi hoc adiutorium ſit liberum voluntatis arbitrium, quomodo potuit vel Angelo, vel homini defuiſſe? certe non aliter quàm natura ſua ſibi exiſtenti potuit defuiſſe: Intelligit ergo de a • iutorio alio per quod liberum arbitrium iuuaretur, vnde & ſubdit; Nunc autem, ſcilicet pro ſtatu hominis poſt peccatum, quibus deeſt tale adiutorium, iam poena peccati eſt: quibus autem datur, ſecundum gratiam datur, non ſecundum debitum. Idem ibidem, cap. 52. Primo vtique homini, qui in eo bono quo factus erat rectus, acceperat poſſe non peccare, poſſe non mori, poſſe ipſum bonum non deſerere, datum eſt adiutorium perſeuerantiae, non quo fieret vt perſeueraret, ſed ſine quo per liberum arbitruim perſeuerare non poſſet. Et capit. 60. Ita factum eſt; vt voluntas hominis inualida & imbecilla, ſcilicet poſt peccatum, in bono adhuc paruo perſeueret per virtutem Dei, cum voluntas primi hominis fortis & ſana in bono ampliori non perſeuerauerit, habens virtutem liberi arbitrij, quamuis non de futuro adiutotio Dei, ſine quo non poſſet perſeuerare, ſi vellet: Ex quibus, vt reor, ſatis apparet legentibus, & non negligentibus literas Auguſtini allegatas à Lumbardo locis praedictis, ipſum Auguſtinum eiſdem locis velle liberum arbitrium,Nota. & illud Dei adiu torium ad perſeuerandum in bono, homini vel Angelo neceſſariò requiſitum ſemper diſtingui realiter, & differre. Idem quoque oſtendunt Autoritates eiuſdem de Natura & gratia, & de Ciuitate Dei capit. proximo allegatae. Et ſiquid acutius dixerim, & cum minori reuerentia,Nota expoſitionem. quàm deceret contra Dominum meum Magiſtrum Petrum Lumbardum, imò & Chriſtum Dommi Pariſienſem Epiſcopum; excuſet me quaeſo zelus Domus Dei & catholicae veritatis, qui me contra Pelagianorum commenta vehementer accendit: Non enim contra ipſum aliquid dixeram, ſed contra ſuum errorem, quia errori Pelagij plurimum eſt affinis; Conceſſo namque quod Angelus vel homo ante peccatum, per ſolum liberum arbitrium potuit perſeuerare in bono quod habuit, concederetur faciliter conſequenter, quod homo poſt peccatum reparatus per gratiam, poſſet in ea perſeuerare finaliter per ſolum liberum arbitrium voluntatis; ſicut capitulum proximum plenius deducebat, quod eſt contra capitulum ſeptimum iam praemiſſum. Ad illud autem dictum Auguſtini de correptione & gratia 48. quod videtur facere pro hac parte, Dederat, inquit, adiutorium ſine quo non poſſet permanere, ſi vellet; vt autem vellet in eius reliquit libero arbitrio; poſſet ergo permanere ſi vellet; dicendum, quod hoc non probat, quod illud adiutorium ſit liberum arbitrium, ſed magis videtur innuere contrarium, ſcilicet quod à libero arbitrio ſit diſtinctū, ſicut ſuperius eſt oſtenſum: Poſſet, inquit, permanere ſi vellet; cuius cauſam immediatè ſubiungit, quia inquiens non deerat adiutorium, per quod poſſet per • eueranter bonū tenere, quod ſi vellet; vult ergo dicere quod illud adiutorium fuit non ipſum liberum arbitriū, ſed aliquid ſibi oppoſitū, per quod ſi vellet illi inniti, perſeuerare valeret, & quod ſi deſereret perſeuerare non poſſet; pro quo ſupra eiuſdem 47. expreſsius dicitur iſto modo; Iſtam gratiā habuit primus homo, in qua ſi permanere vellet, nunquā malus eſſet, & ſine qua etiam cum libero arbitrio bonus eſſe nō poſſet, ſed eam per liberum arbitrium deſerere poſſet, quoniā liberum arbitriū ad malum ſufficit, ad bonum autem parū eſt, niſi adiuuetur ab omnipotenti Deo bono; quod adiutoriū ſi homo ille per liberum arbitrium non deſeruiſſet, ſemper eſſet bonus; ſed deſeruit, & deſertus eſt; tale quippe erat adiutorium quod deſereret cum vellet, & in quo permaneret ſi vellet. Illud aliud eius dictum c. 57. patet per idem: Non enim ſequitur, licet perſeuerare, & non perſeuerare in hominis relinqueretur arbitrio, quod adiutorium Dei, ſine quo perſeuerare non poſſet ſi vellet, ſit eius liberum arbitrium; imò quod potuit perſeueraſſe ſi voluiſſet, non tamen viribus ſolius liberi arbitrij, ſed illius diuini adiutorij ſaepe dicti, quod eum ad perſeuerandum finaliter adiuuiſſet, niſi illud prius culpabiliter impuliſſet, ſicut ſuperius proximo erat dictum. Cum autem dicit de bono perſeuerantiae 10. Non diſcedere à Deo,Expoſitio. & non inferri in tentationem non eſſe in viribus liberi arbitrij, quales nunc ſunt, fuiſſe autem in homine antequam caderet; intelligit, quod cum aequali adiutorio & caeteris paribus, hoc eſt minus & difficilius in viribus liberi arbitrij nunc, quā tunc erat Ita quod tunc non omnino nullo, ſed minori adiutorio quā nunc egebat: Cuius cauſa eſt, quia tunc ſecundum Aug. de Corrept. & gratia 57. vt perſeuerare vel non perſeuerare in hominis relinqueretur arbitrio, tales vires habebat eius voluntas, quae ſine vllo fuerat inſtituta peccato, & nihil ipſi ex ſeipſa concupiſcentialiter reſiſtebat, vt dignè tantae bonitati, & bene viuendi faelicitati perſeuerandi committeretur arbitrium; Nunc verò poſteaquam eſt illa magna, peccati merito, amiſſa libertas, etiam maioribus donis adiuuanda remanſit infirmitas: Nunc, inquit, maioribus donis adiuuanda remanſit infirmitas, ſcilicet libertatis arbitrij, ergo tunc ſaltem minoribus fuit adiuuanda libertas; & ſupra eiuſdem 54. ſic ait, Maior quippe libertas eſt neceſſaria aduerſus tot & tantas tentationes, quae in Paradiſo non fuerunt, dono perſeuerantiae munita atque perfecta, vt cum amoribus omnibus, terroribus, & erroribus ſuis vincatur hic mundus: Et ſequitur 55. Haec Sanctorum martyria docuerunt; Deinde ille Adam ſcilicet, & tertente nullo, & inſuper contra Dei terrentis imperium, libero vſus arbitrio non ſteti in tanta faelicitate, in tanta non peccandi facilitate: Iſti autem non dico terrente mundo, ſed ſaeuiente ne ſtarent, ſteterunt in fide. Vnde hoc, niſi donante illo, à quo miſericordiam conſecuti ſunt vt fideles eſſent, à quo acceperunt ſpiritum non timoris, quo perſecutionibus cederent, ſed virtutis, & charitatis, & continentiae, quo cuncta minantia, cuncta inuitantia, cuncta cruciantia ſuperarent? Is ergo eſt vnus intellectus Auguſtini in autoritate ſua praemiſſa.Expoſitio ſecunda. Alius eius intellectus eſt iſte, quod homo pro ſtatu huius miſeriae indiget multiplicius adiutorio diuino ad perſeuerandum in bono, quàm pro ſtatu innocentiae indiguit primus homo. Nam pro iſto duplici ſtatu adiutorio Dei eget, vno vt liberetur à ſeruitute peccati; alio vt conſeruetur in libertate boni: Primo pro primo ſtatu primus homo non eguit, ſed ſecundo, vt partim ex prioribus, partim ex alijs ſatis patet. Pro quo & Auguſtinus de Correptione & gratia 49. dicit; Nunc autem quibus deeſt tale adiutorium poena peccati eſt; quibus autem datur, ſecundum gratiam datur, non ſecundum debitum; & tanto amplius datur per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum, quibus id dare Deo placuit, vt non ſolum aſsit ſine quo permanere non poſſumus etiamſi velimus, verumetiam tantum ac tale ſit, vt velimus. Fit quippe in nobis per hanc Dei gratiam in bono recipiendo, & perſeueranter tenendo, non ſolum poſſe quod volumus, verumetiam velle quod poſſumus, quod non fuit in homine primo; vnum enim illorum in illo fuit, alterum non: Namque vt reciperet bonum gratia non egebat, quia nondum perdiderat; vt antem in eo permaneret, egebat adiutorio,Auguſtinus. ſine quo id ommno non poſſet. Idemque de eodem Enchirid. 87. ita dicit; Homo in Paradiſo ad ſe occidendum, relinquendo iuſticiam, idoneus erat per voluntatem; vt ab eo teneretur vita iuſtitiae, parum erat velle, niſi ille qui eum fecerat, adiuuaret; ſed poſt illam ruinam maior eſt miſericordia Dei, quando & ipſum arbitrium liberandum eſt à ſeruitute, cui dominatur cum morte peccatum. Illa verò Autoritas Hypognoſt. in contrarium allegata, quae dicit liberum arbitrium Adae factum cum poſsibilitatis bono, quo valeret implere quod voluiſſet, & quod ipſa fuit prima gratia, qua ſtare potuiſſet, ſi ſeruare mandata Domini voluiſſet, non probat, quod illud poſsibilitatis bonum, & illa prima gratia, aut illud diuinum adiutorium ſaepius memoratum ſit liberum arbitrium, ſed magis videtur probare contrarium: Cum enim dicit liberum arbitrium cum illo bono creatum, nec vult dicere illud cum ſeipſo creatum, videtur diſtinguere inter illa, innuendo quod liberum arbitrium non fuit creatum ab initio totum nudum, ſed tanta gratia ſplendidum & veſtitum, vt quod voluiſtet, potuiſſet impleſſe, ſeruaſſe ſcilicet mandata dominica, & ſtetiſſe, ſi hoc facere voluiſſet; ſed adhuc vltra gratiam iam praedictam indiguit alio Dei auxilio ad hoc volendum; Nam neque tunc quicquam potuit voluiſſe ſine adiutorio manus eius, qui ſecundum Apoſtolum ad Philippen. 2. operatur in nobis velle,Apostolus. & perficere: Et quod Auguſtinus hoc modo intelligat, ipſummet in teſtem adduco de Correptione & gratia 47. de eadem materia ſic dicentem; Iſtam gratiam non habuerat homo primus, qua nunquam vellet eſſe malus; ſed ſane habuit, in qua ſi permanere vellet, nunquam malus eſſet, & ſine qua etiam cum libero arbitrio bonus eſſe non poſſet: ergo illa gratia à libero arbitrio differebat; & immediatè ſubiungit; ſed eam tamen per liberum arbitrium deſerere poſſet; nec ipſum eſſe ergo Deus voluit ſine ſua gratia, quem reliquit in eius libero arbitrio, quoniam liberum arbitrium ad malum ſufficit, ad bonum autem parum eſt, niſi adiuuetur ab omnipotenti Dei bono, quod adiutorium ſi homo ille per liberum arbitrium non deſeruiſſet, ſemper eſſet bonus; ſed deſeruit, & deſertus eſt: Tale quippe erat adiutorium, quod deſereret cum vellet, & in quo permaneret ſi vellet, non quo fieret vt vellet. Haec eſt prima gratia quae data eſt primo Adam, ſed haec potentior in ſecundo Adam: Prima eſt enim qua fit, vt habeat homo iuſtitiam ſi velit, ſecunda ergo plus poteſt, qua etiam fit vt velit, & tantum velit, tanto ardore diligat, vt carnis voluntatem contraria concupiſcentem voluntate ſpiritus vincat; nec illa quidem parua erat qua demonſtrata eſt etiam potentia liberi arbitrij, quoniam ſic adiuuabatur, vt ſine hoc adiutorio in bono non maneret, ſed hoc adiutorium ſi vellet, deſereret; haec autem tanto maior eſt, vt parum ſit homini per illam reparare perditam libertatem; parum ſit denique non poſſe ſine illa, vel apprehendere bonum, vel permanere in bono ſi velit, niſi etiam efficiatur vt velit. Et infra cap. 49. ſic ait, Si hoc adiutorium vel Angelo, vel homini, cum primum facti ſunt, defuiſſet; quoniam natura talis non erat facta, vt ſine diuino adiutorio poſſet perma- manere ſi vellet, non vtique ſua culpa cecidiſſet: Adiutorium quippe defuiſſet ſine quo manere non poſſet; nunc autem quibus deeſt tale adiutorium, poena peccati eſt; quibus autem datur, ſecundum gratiam datur, non ſecundum debitum, & tanto amplius datur per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum, quibus id dare Deo placuit; vt non ſolum adſit, ſine quo permanere non poſſumus, etiamſi velimus; verumetiam tantum ac tale ſit vt velimus; ſit quippe in nobis per hanc Dei gratiam in bono recipiendo, & perſeueranter tenendo, non ſolum poſſe quod volumus, verumetiam velle quod poſſumus, quod non fuit in homine primo; vnum enim illorum in illo fuit, alterum non. Acceperat poſſe ſi vellet, ſed non habuit velle quo poſſet: Nam ſi habuiſſet, perſeueraſſet; poſſet enim etiam, ſi vellet, perſeuerare. Hoc idem eiuſdem teſtatur Autoritas 14. de Ciuit. Dei penult. cap. proximo allegata;Auguſtinus. Primus, inquit, homo ſic erat inſtitutus, vt ſi de adiutorio Dei fideret, bonus homo malum Angelum vinceret, meritum bonum habens in adiuta diuinitus voluntate recta; quia & ipſum fidere de adiutorio Dei non quidem poſſet ſine adiutorio Dei. Patet ergo, quod licet primus homo ante peccatum potuit perſeueraſſe, ſi voluiſſet, tamen ſine Dei auxilio non potuit illud velle; quare nec perſeuerare finaliter, nec ad tempus, ſicut capitulum proximum aſſerebat.

CAP. XI. Quod perſeuerantia non est aliquod donum Dei creatum à charitate & gratia realiter differens & diſtinctum.

VT autem iſtud diuinum adiutorium neceſſarium libero arbitrio ad perſeuerandum in bono, memoratum ſuperius generaliter confuſè, cognoſcatur diſtinctius; iam remaner reſiat oſtendendum, quod perſeuerantia non eſt aliquod donum Dei creatum à charitate & gratia realiter differens, aut diſtinctum: Si enim eſſet, non repugnaret illa ſeparari ab inuicem, & aliquem habere charitatem & gratiam, qui perſeuerantiam non haberet, & ſi hoc poſſet per vnum momentum, poſſet per aliud, & deinceps vſ que ad ſinem, ſicque aliquis ſine perſeuerantia finali perſeueraret finaliter, quod contradictionem includit. Item ſi ſic, habens charitatem ſine perſeuerantia per momentum, poſſet in fine illius momenti tranſire morte naturali, vel alia, ſine perſeuerantia finali diuinitus ſibi data, & ſic ſine perſeuerantia finali poſſet ſaluari; contra illud Matth. 10. Qui perſeuerauerit vſque in finem, hic ſaluus erit, hic, ſcilicet diſeretiue, quia hic & non alius, dicente Domino Ezech. 18. Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis ſuis quae operatus eſt, & cuſtodierit omnia praecepta mea, vita viuet, & non morietur; omnium iniquitatum, quas operatus eſt, non recordabor, in iuſtitia ſua quam operatus eſt, viuet; ſi autem auerterit ſe iuſtus à iuſtitia ſua, & fecerit iniquitatem, nunquid viuet? Omnes iuſtitiae eius non recordabuntur; in praeuaricatione ſua qua praeuaricatus eſt, & in peccaro ſuo quod peccauit, in ipſis morietur. Et Eccleſiaſtis 11. Si ceciderit lignum ad Auſtrum, aut ad Aquilonem, in quocunque loco ceciderit, ibi erit. Nulli etiam dubium, quin quicunque habuit donum charitatis & gratiae, & non finaliter perſeuerat in eo, cadit ab eo per peccatum mortale, in quo perdurat ad mortem, & eſt filíus mortis aeternae: Talis ergo in charitate & gratia moriens, tamen ſine perſeuerantia finali ſimul aeternaliter haereditabit vitam & mortem; Vitam, quia moritur in charitate,Augustinus. quae ſecundum Auguſtinum 15. de Trinitate [Dei] 18. ſola eſt quae diuidit inter filios regni aeterni, & filios perditionis aeternae; Mortem, quia ſine perſeuerantia finali decedit. Item è contrario procedendo, ſi haec diſtinguerentur realiter, poſſet aliquis ſine charitate & gratia habere finalem perſeuerantiam & ſaluari, quia qui perſeuerauerit vſque in finem hic ſaluus erit, Matth. 10. quod eſt contra autoritatem Auguſtini praemiſſam. Imò nec poſſet quiſquam eſſe beatus perfectè ſine charitate & dilectione Dei actiua & paſsiua: Maximum namque bonum maximè ſibi deeſſet; videtur etiam quod ſi perſeuerantia poſſet eſſe ſine charitate & gratia, poſſet eſſe ſine quocunque alio tali bono, ſed hoc videtur repugnantiam importare, quod ſcilicet aliquis perſeueret, & non in aliquo tali bono; Perſeuerantia namque aliquod tale bonum in quo fundetur, & maneat, neceſſariò praeſupponit. Item ſi haec ſic differrent, perſeuerantia eſſet maius bonum, & melius charitate; Eſſet enim forma ipſam perficiens & conſummans, ac ad coronam perducens, ſine qua charitas nihil valeret ad vitam, & in cuius virtute omnia bona merita faceret, non è contra, quod non eſt dandum, quia nullius virtutis actus proprius ſiue finis eſt melior actu ſeu fine proprio charitatis, qui eſt diligere Deum ſummè: Mandatum enim de dilectione Dei eſt maximum & primum mandatum,Matth. Apoſtolus. teſte veritate Matth. 22. Apoſtolus quoque praedicaturus de charitate 1. ad Cor. capit. 13. immediatè ante, ſcilicet cap. 12. vt auditores beneuolos redderet, & attentos, talem propheticum ad commendationem charitatis praemiſit, Aemulamini chariſmata meliora, & adhuc excellentiorem viam vobis demonſtro; & ſtatim cap. 13. de ipſa charitate proſequitur in hunc modum; Si linguis hominum loquar, & Angelorum, charitatem autem non habeam, factus ſum velut aes ſonans, &c. qui & in fine capit. ſic concludit,Auguſtinus Nunc autem manent fides, ſpes, charitas, tria haec, maior autem horum eſt charitas; quem & ſecutus beatus Auguſtinus 15. de Trin. 18. loquens de charitate, ſic ait; Nullum eſt iſto dono Dei excellentius. Item ſi ſic eſſet, perſeuerantia haberet aliquem actum proprium, diſtinctum ab actibus proprijs aliarum virtutum: Habitus enim per actus proprios, ſicut formae per operationes proprias diſcernuntur, ſicut Naturalis & Moralis Philoſophi pariter & Theologi conteſtantur; ſed talis actus perſeuerantiae proprius aſsignari non poteſt: non enim poteſt poni actus memoriae, intelligentiae, nec etiam voluntatis, vt inductio per ſingulos manifeſtat, nec omnino alius dici poteſt. Item ſi perſeuerantia à charitate differret realiter, cum ipſa ſit neceſſaria ad ſalutem, Dominus dediſſet aliquod ſpeciale mandatum de ipſa; quod tamen nuſquam reperitur in teſtamento veteri, nec in nouo, aut obſeruantia mandatorum Domini non eſſet ſufficiens ad ſalutem; cùm tamen quaerenti quid faceret vt vitam aeternam perciperet,Marc. Dominus ſic reſpondit, Mandata noſti, ne adulteres, ne occidas, &c. Marc. 10. ac ſi diceret manifeſtè; Haec ſi facias, vitam aeternam habebis • uc percipies; & Luc. 10. Legiſ perito, quaerenti à Domino quid faciendo vitam aeternam poſsideret, requiſiuit ab eo, In lege quid ſcriptum eſt? quo reſpondente, Diligis Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, &c. & proximum tuum, ſicut teipſum, Dominus dixit illi, Hoc fac, & viues: Nec mirum, quoniam in his duobus mandatis tota lex pendet, & prophetae, Matth. 22. Vel arguatur hoc modo, Obſeruantia mandatorū ſufficit ad ſalutem, & perſeuerantia differt à charitate realiter, ergo non continetur ſub mandato de charitate, ſeu dilectione, nec ſub aliquo alio, quia hoc minus videtur, ergo ſine perſeuerantia poteſt quis ſaluari. Vel adhuc ſic ſi libet, Obſeruantia mandatorum ſufficit ad ſalutem, & non ſine perſeuerantia finali, ergo illa continetur ſub aliquo praeceptorum,Perſeuerantia habitualis & actualis. & hoc non erit niſi ſub mandato de dilectione & charitate; ergo illa & charitas nequaquam realiter diſtinguntur: Quare mihi videtur, quod perſeuerantia habitualis ſit charitas habitualis, ſeu perdurans; perſeuerantia verò actualis ſit peramatio, & ipſum perſeuerare finaliter peramare. Vnde & Anſelmus de caſu Diaboli 3. Perſeuerare in faciendo aliquid,Anſelmus. vt vno verbo dicatur, eſt perficere: Nam perſeuerare in ſcribendo aliquid dicimus perſcribere, in ducendo, perducere: Dicamus ergo ſi etiam non ſit in vſu, quod perſeuerare in voluntate ſit peruelle, quare & perſeuerare in charitatis amore, de quo dicitur Matth. 10.Matth. Qui perſeuerauerit vſque in finem, hic ſaluus erit, eſt finaliter peramare. Vel aliter poteſt dici conſonantius ipſi voci, & fortè propinquius ipſi rei, quod perſeuerare eſt perſeruare mandata, & perſeuerantia perſeruantia mandatorū. Vel adhuc generalius iſto modo; Perſeuerantia habitualis eſt iuſtitia habitualiter perſeruata; perſeuerantia actualis eſt iuſtitiae perſeruantia actualis, ipſum verò perſeuerare eſt iuſtitiam perſeruare.

COROLLARIVM. Corollarium, Quod nomen perſeuerantiae nullam rem abſolutam eſſentialiter ſignificat, ſed accidentaliter & relatiuè, charitatem videlicet ſiue iuſtitiam cum respectu futurae permanſionis continuè vſque in finem, & quod non improbabiliter poſſet dici perſeuerantiam eſſe ipſam relationem huius.

VNde manifeſtum eſt, quod nomen perſeuerantiae nullam rem ſignificat eſſentialiter aut etiam abſolutè; ſed accidentaliter & relatiuè tantummodo, ipſam ſcilicet charitatem ſiue iuſtitiam, cum reſpectu ad finem, id eſt cum reſpectu futurae permanſionis continuae vſque in finem, quare & non improbabiliter poſſet dici, perſeuerantiam eſſe ipſam relationem huiuſmodi, quod videtur innuere definitio Ariſtotelis, & maximè Tullij, cap. 7o. recitata; de quo nolo diſſerere plus hoc loco: ſatis enim, vt arbitror, erat de relationibus alibi diſputatum. Iſtud corollarium ex praemiſsis in iſto capitulo ſatis patet. Poteſt tamen ex abundanti aliter ſic oſtendi; Si etenim perſeuerantia ſignificaret eſſentialiter & abſolutè aliquam rem in viatore, cùm illa non ſit de eſſentia viatoris, nec ipſam eſſentialiter conſequens, vt patet in multis ipſa carentibus, poſſet viator habens finalem perſeuerantiam, ipſam amittere; ita quod verum eſſet, ipſum finalem perſeuerantiam amiſiſſe, ſicut eſt de habitibus caeteris, & alijs actionibus abſolutis, quod tamen contrdictionem includit: Si enim perſeuerantiam finalem amiſit, aliquando eam habuit, ergo tunc fuit perſeueraturus finaliter, quare & non cafurus, & tunc ſimiliter fuit caſurus, ſicut euentus ſubſequens demonſtrauit: vel aliter, ſi iſte cecidit in peccatum mortale, ſemper prius fuit caſurus, ergo nunquant fuit non caſurus, ergo nunquam habuit perſeuerantiam, ergo nunquam eam amiſit, contra hypotheſin prius datam. Vnde Auguſtinus de bono perſeuerantiae 7. ita dicit, Dicimus quippe caſtum, quem nouimus caſtum, ſiue ſit, ſiue non ſit in eadem caſtitate manſurus, & ſiquid aliud diuini muneris habeat, quod teneri & amitti poteſt, dicimus eum habere quamdiu habet; & ſi amiſit, dicimus habuiſſe: Perſeuerantiam verò vſque in finem, non habet quiſquam, niſi perſeuerauerit vſque in finem, multi eam poſſunt habere, nullus amittere, & ſupra eiuſdem primo capit. probat idem.

CAP. XII. Obijcit & reſpondet.

PEr hoc autem corollarium iam praemiſſum, patet reſponſio ad aliquas obiectiones poſsibiles fieri contra dicta:Obiectiones. Si enim vt dictum eſt perſeuerantia non differret realiter à charitate, cumperſeuerantia ipſa eſt idem realiter charitati, ergo & omnis habens charitatem habet perſeuerantiā, quod falſum eſt, quia multi eam habentes ſunt peccaturi mortaliter & caſuri, ſicut fuit de Saule & Iuda & alijs nimis multis. Adhuc autem ſicut multi Doctores teſtantur, & ſicut potuit indubitanter fuiſſe; ponatur omnes Angelos charitatem ſeu gratiam recepiſſe, & ipſam per tempus aliquod tenuiſſe; & ſit A inſtans commune acceptionis gratiae: Omnes enim, vt videtur, gratiam, ſicut & eſſentiam, pariter acceperunt; & C inſtans confirmationis bonorum; & P peccationis malorum: Certum eſt autem ſecundum omnes Doctores, quod A P tempus eſtidem A C tempori, vel pars eius. Conſtat namque quod poſt confirmationem bonorum, nullus malorum incaepit peccare in coelo, & cùm boni habuerunt perſeuerantiam per totum A C tempus, quia charitatem ſeu gratiam continuè permanentem, habuerunt etiam perſeuerantiam per totum A P tempus; ergo & mali ſimiliter, quod eſt falſum; vel ſi mali nunquam perſeuerantiam habuerunt, nec boni: Cur enim Deus aequiſsimus tantum diſcerneret inter illos ante omne demeritum vel peccatum, vt munus perſeuerantiae iſtis daret, illis verò negaret. Propter hanc etenim rationem,Auguſtinus. Anſelmus. Petrus. Auguſtinus 11. ſuper Geneſin ad literam 24. & 11. de Ciuit. Dei 11. & 13. Anſelmus de caſu diaboli 24. & Petrus 2. ſentent. diſt. 4. vidētur iſtam diſcretionem negare de praeſcientia Angelorum, quod videlicet boni fuerunt praeſcij ſuae beatitudinis futurae, & mali non fuerunt praeſcij ſui caſus, quod tamen videtur multo amplius ponderandum de perſeuerantia ſine qua non eſt ſalus. Item ſi perſeuerantia ſit idem realiter charitati, cum charitas in diuerſis ſit maior & minor, ſic erit de perſeuerantia conſequenter: Petrus ergo fuit magis perſeueraturus, quàm Linus, ergo magis non amiſſurus ſuam charitatem, vel eam magis ſeruaturus, quod non oportet: in tantum enim poteſt quis ſeruare bonum ſuum minus ne cadat ab illo, ſicut alius ſuum maius. Item cùm perſeuerantia addat ſupra charitatem reſpectum continuationis per totum tempus vſque ad finem, quantitas illius reſpectus ſequatur aliquo modo quantitatem ſui fundamenti, ſcilicet charitatis, ſequitur ipſum in maiori charitate eſſe maiorem, ergo & perſeuerantiam illam maiorem: Ille enim reſpectus eſt quaſi formale in perſeuerantia, & charitas materiale. Sequitur etiam, quod cùm tempus ad finem ſit maius & minus & finis remotior & propinquior, quod ille reſpectus ex eis conſurgens ſit maior & minor, quare & perſeuerantia conſequenter. Imò & è contrario arguendo, cum ille reſpectus non poſsit augeri vel minui, & ſit forma ipſius perſeuerantiae, ſequitur ipſam perſeuerantiam non poſſe augeri vel minui, & cum perſeuerantia ſit donum Dei creatum, ſequitur quod Deus de ſua omnipotentia infinita, aliquod donum ſuum creatum finitum non poſsit augere vel minuere quouiſmodo. Item ſi perſeuerantia ſit idem realiter charitati, & ſuperaddat reſpectum continuitatis ad finem, nullus qui habet, & habuit continuè charitatem, poſſet rationabiliter perſeuerantiam à Domino poſtulare: Nihil enim poteſt à Domino rationabiliter poſtulare, niſi quod à Domino poteſt accipere, ſed perſeuerantiam non poteſt accipere; Si enim poſſet, ponatur, ergo, iſte nunc accipit perſeuerantiam, ergo nunc accipit charitatem cum tali reſpectu, vel ſaltem talem reſpectum; ſed charitatem illam non recipit, quia illam prius habuit; nec illum reſpectum ad finem, quia ſi nunc ſit perſeueraturus finaliter, ita fuit prius quamdiu continuè habuit charitatem. Vel aliter iſto modo; Iſte accipit perſeuerantiam; ergo eſt perſeueraturus vſque in finem, ergo ita fuit prius, quandiu habuit charitatem, ergo prius continuè habuit perſeuerantiam, ergo non accipit illam modo. Item ſit aliquis in charitate peccaturus mortaliter, & finaliter reuicturus, & eandem charitatem numero accepturus, & finaliter ſeruaturus; tunc iſte non perſeuerabit, quia peccabit morraliter, & tamen habet perſeuerantiam; Nam cras poſt poenitentiam habebit perſeuerantiam: Supponatur, & nunc habet eandem charitatem numero, quam tunc habebit, & reſpectu finis eiuſdem numero; ergo & nunc habet eundem reſpectum numero, ergo & eandem perſeuerantiam numero. Item iſte, in iſta charitate, quam nunc habet, eſt perſeueraturus vſque in finem, quia cras ſic eſt perſeueraturus, ergo nunc habet perſeuerantiam. Item ſi iſte non habet perſeuerantiam, non perſeuerabit, nec eſt perſeueraturus, cum tamen cras perſeuerabit, & erit perſeueraturus, ergo iſte incipiet eſſe perſeueraturus, & propoſitio de futuro nunc falſa incipiet eſſe vera, haec ſcilicet, Iſte perſeuerabit finaliter. Item ſi ſic; perſeuerantia habita non poſſet amitti, ſicut capitulum proximum demonſtrabat, cum tamen illa charitas viatoris poſsit amitti, & per conſequens ille reſpectus in prima fundatus: Sequitur etiam quod Deus dedit aliquod munus creatum alicui, quod ipſemet non poteſt auferre nec deſtruere vllo modo, imò & quod homo ſit potentior ad retinendum, quam Deus ad auferendum illud munus. Item ſi perſeuerantia eſſet huiuſmodi donum Dei, aliquando illam perſeueranti donaret; vel ergo in inſtanti, vel tempore; ſi in aliquo inſtanti, ergo cui datur tunc accipit, & habet perſeuerantiam, & perſeuerat; ergo prius perſeuerauit, ergo prius continuè habuit perſeuerantiam, ergo non accipit illam modo: Perſeuerare namque quandam ſucceſſionem importat, ſicut mouere, cuius alia pars praecedit, aliaque ſuccedit; Importat enim continuationem in bono. Alias etiam poſſet quis perſeuerare finaliter tantum per inſtans, ſcilicet ſi immediatè poſt inſtans acceptionis perſeuerantiae finalis per diuinam potentiam de medio tolleretur; quod non eſt verum, quia ibi non eſſet principium nec finis; ſed indiuiſibiliter totum ſimul. Si autem donetur in tempore hoc • rit eſſet per tempus aliquod totum primo, ſicut loquitur Philoſophus 6. Phyſ. 44. vbi definit illud hoc modo; Dico autem, primum inquit, quod non per alterum aliquid ipſius eſſe huiuſmodi ſit, & arguo, ſicut arguit ibi Philoſophus; Sit ergo illud tempus primum in quo Deus dat perſeuerantiam A C, & B medium eius inſtans; tunc in B iſte habet perſeuerantiam; ergo illa vel datur e • in B, vel dabatur in A B, & vtrūlibet concedatur, non datur tunc in B C, ergo non in toto A C primò. Item talis mutatur de non perſeuerante in perſeuerantem, ergo ſecundum Philoſophum vbi prius 44. cùm mutatus eſt primum eſt in illo, in quod mutatus, ſicut à 40. vſque ad 44. demonſtrat vniuerſaliter in omni mutatione ſic eſſe; & in illo 44. demonſtrat, quod omne illud in quod aliquid mutatum eſt primò neceſſe eſt atomum eſſe. Idemque Philoſophus 8. Phyſ. 69. oſtendit, quod in omni mutatione de vna paſsione, ſeu diſpoſitione in ſibi oppoſitam eſt vnum ſignum, ſcilicet vnum nunc vtriſque commune & priori & poſteriori, & vnum & idem numero, huius quidem finis, illius autem principium, quod ſemper eſt poſterioris paſsionis, ſicut ſi D ſit non album toto A B tempore, & album toto B C tempore, erit album in B, nunc ſeu in inſtanti; quare ſi quis ſit non perſeuerans toto A B tempore, & toto B C tempore perſeuerans, in B inſtanti erit neceſſariò perſeuerans.Anſelmus. Anſelmus etiam de veritate 12. dicit, iuſtitiam mox cùm datur à voluntate ſeruari, quare & tunc perſeueratur in ea. Item ſi perſeuerantia eſſet huiuſmodi donum Dei, daretur hominibus in vita praeſenti, vel poſt eam; Non poſt, conſtat, loquendo de finali perſeuerantia viatoris; nec ante, quia ponatur tunc quod Petrus viator habeat, & diu prius habuit perſeuerantiam, tunc verum eſt Petrum habuiſſe perſeuerantiam, ergo neceſſe eſt eum habuiſſe perſeuerantiam. Nam ſecundum Philoſophum 1. peri hermenias, quodlibet verum de praeterito eſt neceſſarium; & ſi neceſſe ſit Petrum habuiſſe perſeuerantiam, cum ex illo ſequatur ipſum eſſe perſeueraturum finaliter, & ex neceſſario non ſequitur niſi neceſſarium, vt liber Priorum oſtendit, neceſſe eſt Petrum eſſe perſeueraturum finaliter, cum tamen ſit viator potens peccare mortaliter, & ſic amittere charitatem. Item tunc qui habet, & diu habuit charitatem, caſurus tamen ab ea, non habet nunc, nec vnquam habuit perſeuerantiam, & tamen poteſt eam habere pro nunc, imò & poteſt nunc eam prius continuè habuiſſe; poteſt enim non cadere, ſed perſeuerare finaliter, ex quo ſequitur ipſum nunc perſeuerare & prius perſeueraſſe toto tempore quo habuit charitatem, & quicquid ſequitur ex poſsibili eſt poſsibile, ſicut nullus Logicus, nec Theologicus dubitat: Quare qui nunc non habet, nec habuit vnquam perſeuerantiam, poteſt eam habere pro nunc, & eam prius continuè habuiſſe, ergo eſſet contingentia in propoſitionibus de praeterito & praeſenti, ſicut in illis de futuro, quod eſt contra Philoſophum 1. peri hermenias capit. vlt. & contra Boetium ibi in comment. Et 1. de Coelo penult. ſic ait, Neque enim vna virtus eius quod eſt factum eſſe eſt, ſed eius quod eſt eſſe aut futurum eſſe, quod & ſatis plane dicit ibi Auerroes commentator. Lumbardus quoque 2. ſentent. diſt. 25. dicit, quod liberum arbitrium ad praeſens vel ad praeteritum non refertur, ſed ad futurum; ergo nec liberum arbitrium Dei; Deus ergo non poteſt dare nunc perſeuerantiam, nec poteſt nunc dediſſe perſeuerantiam non habenti, & ei qui nun quam eam habebat, quare nec talis poteſt eam nunc habere, aut prius continuè habuiſſe. Item Auguſtinus de bono perſeuerantiae 7. ita dicit; Non dicant homines perſeuerantiam cuiquam datam vſque in finem, niſi cùm ipſe venerit finis, & perſeueraſſe cuidata eſt, repertus fuerit, vſque in finem; Et idem eandem quaſi ſententiam capitulo primo dicit. Sed illud ſoluit aliud, & aperit mentem eius: Dicit enim, Itaque vtrum quiſque hoc munus acceperit, quamdiu hanc vitam duxerit, incertum eſt; Si enim priuſquam moriatur cadat, non perſeueraſſe veriſsimè dicitur: Quomodo ergo perſeuerantiam qui non perſeuerauerit accepiſſe vel habuiſſe dicendus eſt? Vult ergo dicere, quod de nullo quamdiu duxerit iſtam vitam eſt determinatum & certum, quod perſeuerantiam finalem accepit, non quod nullus eam accepit, imò frequentiſsimè oſtendit eius oppoſitum, ſicut praemiſſa capitula recitabant: Alia autem obiecta reijcientur faciliter virtute corollarij praeoſtenſi, communi Logica ſuccurrente.

CAP. XIII. Quod illud auxilium ſine quo nullus perſeuerat, & per quod quilibet perſeuerat, eſt Spiritus Sanctus, diuina bonitas & voluntas.

OStenſo quod liberum arbitrium ante lapſum, vel poſt, quantacunque gratia creata ſubnixum, non potuit perſeuerare finaliter nec ad tempus, ſine alio Dei auxilio ſpeciali; nunc reſtat oſtendere, quod ſit illud Dei auxilium, quo ſuffultus perſeuerans quilibet perſeuerat, & ſine quo perſeuerare penitus nullus poteſt: Hoc autem adiutorium eſt Spiritus ſanctus, diuina bonitas & voluntas, ſicut 8. & 9. capitula prima faciliter demonſtrabant; quod & poteſt oſtendi ſicut quintum huius ſecundi ſuam principalem concluſionem huic ſimilem oſtendebat: quod etiam teſtantur Autoritates illis capitulis allegatae; quibus & alias paucas addam. Auguſtinus ſiquidem de Correptione & gratia,Auguſtinus. 47. & 49. ſicut finis noni huius ſecundi plenius allegauit, oſtendit quod illud diuinum adiutorium neceſſariò requiſitum libero arbitrio ad hoc quòd perſeueret in bono, non ſolùm eſt ſine quo perſeuerare non poſſumus etiamſi velimus, ſed & efficit vt velimus; ſed quid eſt id ſine quo velle non poſſumus, & quod velle nos facit, & volutiones noſtras efficit, niſi Deus, qui ſecundum Apoſtolum ad Philipp. 2. operatur in nobis velle, & hoc per Spiritum ſanctum,Apostolus. & ſuam omnipotentiſſimam voluntatem, ſicut 8. & 9. capitula primi probant? Nam diuina bonitas & voluntas frequenter in Scriptura canonica & Doctorum Spiritui ſancto appropriatè quodammodo aſsignantur. Quare dicit Auguſtinus de Correptione & gratia, 47. Prima gratia quae data eſt primo Adam, eſt quaſit fit, vt habeat homo iuſtitiam ſi velit, ſecunda plus poteſt, qua etiam ſit fit vt velit, & tantum velit, tantoque ardore diligat, vt carnis volūtatem contraria concupiſcentem voluntate ſpiritus vincat, voluntate ſcilicet ſpiritus ſancti, ſicut intelligit Apoſtolus ad Rom. 8. cùm dicit, Si ſpiritu facta carnis mortificaueritis, viuetis; & vt oſtendat quo ſpiritu illud fiat, ſtatim ſubiunxit, Quot quot enim ſpiritu Dei aguntur, hi ſunt filij Dei; & quod illud dictum Apoſtoli de mortificando facta carnis ſpiritu, non intelligatur de ſpiritu hominis, ſed ſpiritu ſancto Dei, teſtantur Autoritates Auguſtini de Gratia, & Libero arbitrio 26. de Praedeſtinatione ſanctorum. 13. & 6. contra Iulianum. 14. ſicut quartum huius ſecundi plenius allegauit Item de Correptione & Gratia. 59. De ipſa perſeuerantia, inquit, Boni, noluit Deus ſanctos ſuos in viribus ſuis, ſed in ipſo gloriari, qui eis non ſolùm dat adiutorium quale primo homini dedit, ſine quo non poſſunt perſeuerare, ſi velint; ſed in eis etiam operatur & velle; vt quoniam non perſeuerabunt niſi poſsint, & velint, perſeuerandi eis poſſibilitas & voluntas divinae gratiae largitate donetur; tantum quippe ſpiritu ſancto accenditur voluntas eorum, vt ideo poſsint quia ſic volant, ideo ſic velint, quia Deus operatur vt velint. Nam ſi in tanta infirmitate vitae huius ipſis relinqueretur voluntas ſua, vt in adiutorio Dei, ſine quo perſeuerare non poſſent, manerent ſi vellent, nec Deus in eis operaretur vt vellent, inter tot & tantas tentationes infirmitate ſua voluntas ſuccumberet, & ideo perſeuerare non poſſent, quia deficientes infirmitate voluntatis nec vellent, aut non ita vellent infirmitate voluntatis vt poſſent.Auguſtinus. Idem de bono perſeuerantiae 8. Petimus ne inferamur in tentationem, vt hoc non fiat, & exaudimur; vtique non fit, quia Deus non permittit vt fiat; Et capitulo 18. Voluntate ſua cadit qui cadit, & voluntate Dei ſtat, qui ſtat; Et 36. Vnde, inquit, ſatis dilucide oſtenditur, & inchoandi, & vſque in finem perſeuerandi gratiam Dei non ſecundum merita noſtra dari, ſed donari ſecundum ipſius ſecretiſsimam eandemque iuſtiſsimam, ſapientiſsimam,Pſalmus. beneficentiſsimam voluntatem. Ad hoc etiam facit illud Pſalmi 32. Verbo Domini coeli firmati ſunt, & ſpiritu oris eius omnis virtus eorum, cum expoſitione Auguſtini ſuperius recitata; Et illud Pſalmi 36. Confirmat autem iuſtos Dominus, & illud Pſalmi 50. Spiritu principali confirma me, & illud 2. ad Tim. 1. Bonum depoſitum cuſtodi per ſpiritum ſanctum qui habitat in vobis; Et illud Pſalmi 72. Tenuiſti manum dexteram meam, & in voluntate tua deduxiſti me &c. Et illud Pſalmi 29. Domine in voluntate tua praeſtitiſti decori meo virtutem; praeſtitiſti, inquit, decori meo charitatis, & gratiae, virtutem perſeuerantiae. Vnde Auguſtinus de Gratia & Libero arbitrio 14. ita dicit,Auguſtinus. Si gratia ſe ſubtraxerit, cadit homo non rectus, ſed praecipitatus libero arbitrio; Quapropter nec quando coepit homo habere bona merita, ſibi debet tribuere illa, ſed Deo, cui dicitur in Pſalmo, Adiutor meus eſto, ne derelinquas me: dicendo ne derelinquas me, oſtendit ſi derelictus fuerit, nihil boni valet ipſe per ſe: Vnde & ille ait, Ego dixi in abundantia mea, non mouebor in aeternum: putauerat enim ſuum fuiſſe bonum, quod ei ſic abundabat vt non moueretur, ſed vt oſtenderetur illi cuius eſſet illud bonum, de quo tanquam de ſuo coeperat gloriari; paululum gratia deſe • ente admonitus dicit, Domine in voluntate tua praeſtitiſti decori meo virrutem; auertiſti faciem tuam à me, & factus ſum conturbatus.Augustinus. Idem de Correptione & Gratia 35. dicit, Diſcunt praedeſtinati, quibus omnia cooperantur in bonum in ipſa vita iuſta, cum tremore ſe exultare debere, non ſibi arrogando tanquam de ſua virtute fiduciam permanendi, nec dicendo in abundantia ſua, Non mouebor in aeternum; propter quod eis dicitur, Seruite Domino in timore & exul • ate ei cum tremore, ne quando iraſcatur Dominus, & pereatis de via iuſta: neque enim ait, ne veniatis ad viam iuſtam,Apoſtolus. ſed pereatis de via iuſta. His verbis vſus eſt Apoſtolus vbi ait, Cum timore & tremore veſtram ipſorum ſalutem operamini; & oſtendens quare cum timore & tremore, Deus eſt, inquit, qui operatur in nobis & velle & operari. Non enim habebat hunc timorem & tremorem qui dicebat, In abundantia ſua, Non mouebor in aeternum, ſed quia filius erat promiſsionis non perditionis, expertus Deo paululum deſerente, quid eſſet ipſe Domine, inquit, In voluntate tua praeſtitiſti decori meo virtutem; auertiſti faciem tuam à me, & factus ſum conturbatus; ecce doctior ob hoc & humilior, eam tenuit viam iam videns & confidens in voluntate ſua, Deum decori eius praeſtitiſſe virtutem; quod ipſe ſibi tribuens, & de ſe praeſumens in tali abundantia quam praeſtiterat Deus, non de eo, qui eam praeſtiterat, dicebat, Non mouebor in aeternum; factus ergo conturbatus vt ſe inueniret, & humiliter ſapiens, non ſolùm aeternae vitae, verum etiam in hac vita piae conuerſationis & perſeuerantiae, in quo ſpes habenda eſſet,Auguſtinus. addiſceret. Idem que de verbis Apoſtoli ſermone primo, tractans eius autoritatem praemiſſam, ſic ait; Iam inquis, ambulo viam iuſtam; opus erat vt diſcerem, opus erat vt per doctrinam legis ſcirem quid agerem, habeo liberum voluntatis arbitrium, quis me ab iſta via ſeparabit? ſi legas diligenter inuenies quiddam de ſua quadam abundantia quam tum acceperat extollere ſe coepiſſe, Dominum autem miſericordem vt doceret humilitatem, quod dederat abſtuliſſe, illum verò ſubitò inopem remanſiſſe, & miſericordiam Dei recordatione confeſſum, dixiſſe, Ego dixi in abundantia mea, non mouebor in aeternum; ego dixi, homo dixi, omnis homo mendax, ego ergo dixi in abundantia mea; tanta erat abundantia mea vt hoc dicere auderem, non mouebor in aeternum; quid inde? Domine in voluntate praeſtitiſti decori meo virtutem, auertiſti faciem tuam à me & factus ſum conturbatus: oſtendiſti, inquit, mihi, quia illud quod abundabam de tuo erat, oſtendiſti mihi vnde peterem, cui tribuerem quod acceperam, cui gratias agere deberem, ad quem currerem ſitiens, vnde implerer, & quo impletus eſſem, ad quem cuſtodirem: fortitudinem enim meam ad te cuſtodiam, vt quo te largitore impleor, te Saluatore non perdam: hoc vt oſtenderes auertiſti faciem tuam à me, & factus ſum conturbatus; conturbatus quia ſiccatus; ſiccatus, quia exaltatus: quid ergo Dominus dicit, Seruite Domino in timore, & exaltate ei cum tremore; ſic & Apoſtolus, Cum timore, inquit, & tremore veſtram ipſorum ſalutem operamini; Deus eſt enim qui operatur in vobis; ergo exultate cum tremore, ne quando iraſcatur Dominus & pereatis de via iuſta: Nunquid dixit, ne quando iraſcatur Dominus, & non veniatis ad viam iuſtam; aut & non perducat ad viā iuſtam; aut & non vos nos admittat ad viam iuſtam? Iam in illa ambulatis, nolite ſuperbire, ne etiam de illa pereatis, Et pereatis, inquit, de via iuſta, cū exarſerit in breuem breui ira eius ſuper vos nos, non in longum: Nam vbi ſuperbis, ibi quod acceperas perdis; hic territus homo quaſi diceret, quid ergo faciam? ſequitur, Beati qui confidunt in eo, non in ſe, ſed in eo: Quare & Pſalmo 35. bene dicit Pſalmiſta, Non veniat mihi pes ſuperbiae, & manus peccatoris non moueat me; Ibi ceciderunt qui operantur iniquitatem, expulſi ſunt, nec potuerunt ſtare: Ecce quomodo Domino irato ſuperbis, pereunt de via iuſta, in tantum quod expelluntur ab ea, nec poſſunt ſtare in ea: nec mirum, quoniam ira in indignatione eius, & vita in voluntate eius, ſicut ſextum capitulum huius ſecundi diligentius exponebat.

CAP. XIIII. Quod perſeuerantia gratis detur à Deo, non meritis comparetur.

POſt haec autem reſtat inquirere, nun quid aliquis ſibi poſsit perſeuerantiam promereri, & quod ſic, poſſet non improbabiliter apparere. Aliquis enim poteſt mereri perſeuerantiam alteri per preces ſuas deuotas: alias enim inutile videtur fundere preces Deo, vt in bono quempiam confirmaret, confirmet, contra 8o. huius praemiſſa; cur ergo non poteſt quis mereri perſeuerantiam ſibi ipſi? Item viator exiſtens in gratia, & caſurus ab illa, poſſet & poteſt per deuotae orationis inſtantiam ſibi à Deo perſeuerantiam impetrare; curalias nobis promiſit diceret Filius, quod quicquid peteremus patrem in nomine Filij daret nobis. Dicitque Iacobus, Si quis veſtrum indiget ſapientia, poſtulet à Deo, qui dat omnibus affluenter & non improperat, & dabitur ei; poſtulet autem in fide nihil haeſitans: Cur ergo ſi quis noſtrum indiget perſeuerantia, non ſimiliter faciet? & ſimiliter ei fict? praeſertim cùm Deus det omnibus affluenter, & omne datum optimum, & omne donum perfectum à Patre luminum de ſurſum deſcendat. Item homo poteſt mereri vitam aeternam, ſicut tota fides Chriſtiana teſtatur, & haec eſt maior & melior perſeuerantia, ergo multo magis poteſt & illam mereri. Item homo poteſt mereri confirmationem finalem beatificam, & perſeuerantiam ſempiternam, ſicut ex decimo huius, praemiſsis videtur ſanctos Angelos meruiſſe; multo magis ergo perſeuerantiam temporalem. Item Auguſtinus de bono perſeuerantiae 7. hoc, inquit, Dei donum, ſcilicet perſeuerantia ſuppliciter emereri poteſt, amitti contumaciter non poteſt; Et infra 46. dicit quod alia Deus dat non orantibus, ſicut initium fidei, alia verò non niſi orantibus praeparaſſe, ſicut vſque in finem perſeuerantiam. His tamen nequaquam obſtantibus, oppoſita pars videtur magis probabilis, & magis conſona rationi, autoritatibuſque Sanctorum: Si quis namque poſsit mereri perſeuerantiam, ponantur duo viatores, Ioannes & Petrus pares in omnibus naturalibus & gratuitis, & Deum neutri eorum dare perſeuerantiam niſi ſecundum exigentiam meritorum; qui & aequaliter perſeuerantiam mereantur vſque ad A tempus vel inſtans, in quo ambo tententur aequaliter de peccato mortali, & cùm non ſit neceſſe quod vno conſentiente alter conſentiat, nec quod vno reſiſtente alter reſiſtat, ponatur Ioannem reſiſtere & ſic mori, Petrum verò peccare; tunc Ioannes meruit perſeuerantiam, & accepit in A vel ante; & Petrus omnino aequaliter meruit ante A: Ergo & ipſe accepit perſeuerantiam in A vel ante, quod falſum eſt, cùm non perſeuerauit, ſed cecidit. Vel ſic, Petrus & Ioannes aequaliter meruerunt perſeuerantiam eis dari, & Petrus non meruit perſeuerantiam ſibi dari, quare nec Ioannes contra praemiſſa. Vel ponatur diſparitas quantalibet meritorum, & adhuc qui plus meruit perſeuerantiam ſibi dari, aequaliter vel minus tentatus poteſt cadere in peccatum mortale, & qui minus meruit, aequaliter vel plus tentatus poteſt reſiſtere & ſic mori, quare & perſeuerare finaliter. Paruulis etiam baptiſatis ſic decedentibus perſeuerantia quaedam datur; multis verò adultis qui multipliciter meruerunt, nequaquam: Imò & ponatur, quod vnus in maxima gratia conſtitutus, excellentiſsimè mereatur perſeuerantiam ſibi dari, quod tamen tandem cadat in peccatum mortale; & quod alter in gratia paruula, ſcilicet baptiſmali nunquam bene mereatur, ſed per totum tempus ſuum, quod poteſt eſſe maius vel minus, exerceat ſe in actibus indifferentibus, venialibuſuè peccatis, ſed abſtineat à mortali, & ita decedat; iſte ergo habuit perſeuerantiam finalem, ille nequaquam; quare & videtur perſpicuum perſeuerantiam finalem non dari ſecundum eorum merita, quibus datur, ſed ſecundum gratuitam gratiam, ipſam dantis. Et ſi quis reſpondeat, perſeuerantiam quibuſdam praedictis non dari, quia licet multipliciter meruerunt, poſtea tamen mortaliter peccauerunt, non ſoluit nodum, nec difficultatem euadit: Perſeuerantia namque finalis eſt praeſeruatiua à peccato mortali, & conſeruatiua finaliter aliorum munerum diuinorum, dicente Auguſtino de bono perſeuerantiae 7. Quomodo poteſt donum perſeuerantiae amitti, per quod fit vt non amittatur etiam quod poſſet amitti; Et ſupra 3. Qui accipiunt perſeuerantiam, profecto magnum Dei donum, quo caetera eius dona conſeruantur, accipiunt; qui ergo meruit perſeuerantiam finalem, meruit praeſeruari à Deo ab omni mortali peccato, & in bono finaliter conſeruari: Cur ergo in caſibus praelibatis vnus praeſeruatur à malo, & conſeruatur in bono, & alter nequaquam? Rurſum iſte nunc peccans mortaliter prius digniſsimè meruit perſeuerantiam ſibi dari: Cur ergo non prius eam accepit, ſicut alius qui aequaliter meruit, vel minus vel minimè? Nec poteſt vlterius dicere, quod ipſam meruit & accepit, ſed per peccatum ſequens amiſit, ſicut per oſtenſionem corollarij noni huius patet. Nec poteſt quis fingere, quod poſtquam quis meruit perſeuerantiam, & accepit ipſum non poſſe peccare mortaliter; quicunque enim viator accepit & habet perſeuerantiam vſque in finem, nondum eſt in fine ſed tendens ad finem; quare ſicut poteſt perficere vſque ad finem, ita poteſt deficere circa finem. Quis etiam dubitat ſanctos Martyres, Confeſſores & Virgines, qui multis annis in charitate continua vſque ad vitae terminum perſtiterunt, intra tantum tempus cadere liberè potuiſſe. Nec poteſt aliquis ſomniare, quod de nullo eſt verum, ipſum habere perſeuerantiam, quamdiu fuerit in hac vita, ſed cum migrauerit, verum eſt ipſum perſeuerantiam habuiſſe, licet haec videatur ſententia Auguſtini de bono perſeuerantiae 7. ſicut 12. huius patet; licet etiam Solon, qui fuit vnus de ſeptem ſapientibus perantiquis dixerit nullum eſſe beatum dum viueret, poſt mortem tamen verum eſſe quod prius erat beatus: Hoc enim tam repugnantiam, quàm falſitatem includit; repugnantiam, quia ſi quis perſeuerauit per aliquod totum tempus, tunc praeſentialiter erat verum ipſum perſeuerare per illud tempus, ſicut eſt de eo quod mouetur per aliquod tempus totum; tunc ergo verum erat ipſum aliqua perſeuerantia, aliquibuſuè perſeuerantijs, quare adhuc aliqua perſeuerantia ipſum tunc perſeuerare praeſentialiter, ergo verum erat ipſum perſeuerantiam tunc habere: Vel breuius, ſi quis mortuus habuit perſeuerantiam, vel hoc fuit per inſtans tantummodo, vel per tempus; non per vnum inſtans tantummodo ſicut ex 12o. huius patet, & quia illud inſtans vel fuit in vita eius, & cum non fuit immediatum inſtanti mortis eius, ſicut alibi demonſtratur, perſeuerauit tempore medio; vel fuit in morte eius, & tunc non fuit vt aliquid habuit neque fecit; ſi autem habuit perſeuerantiam per tempus, toto illo tempore verum fuit ipſum habere perſeuerantiam de praeſenti. Et ſi quis proteruiat dicendo ipſum habuiſſe perſeuerantiam per aliquod tempus, ſed per nullum tempus habuiſſe perſeuerantiam; ſemper ergo pro quolibet ſuo tempore & inſtanti non habuit, & fuit non habens perſeuerātiam, quare nunquam habuit, nec fuit habens perſeuerantiam contra hypotheſin. Rurſum ſic; Iſte perſeuerauit & habuit perſeuerantiam, & non ſemper; Aliquando ergo, ſcilicet in aliquo inſtanti incaepit perſeuerare, perſeuerantiamque habere, quod inſtans dicatur A, & A non fuit inſtans mortis eius, quod ſit B, quia tunc non incaepit ſed defijt perſeuerare, perſeuerantiamque habere; nec fuit poſt B, ſicut conſtat omnibus; ergo ante per totum ergo A B tempus iſte perſeuerauit, & perſeuerantiam habuit. Prior quoque reſponſio falſitatem includit, quia ſecundum prius oſtenſa 11o. huius, perſenerantia non differt realiter abſolutè à charirate ſeu gratia; qui ergo habet charitatem ſeu gratiam finaliter permanſuram, & perſeuerantiam ipſam habet. Si etiam iſta reſponſio eſſet vera, nullus perſeueraret, nec poſſet perſeuerare in via, nec perſeuerantia donum Dei, aut bonum, imò nec eſſet, nec inſuper eſſe poſſet, contra octauum huius ſecundi. Nec poteſt quis vlterius cauillare, dicendo perſeuerantiam nihil eſſe, nec aliquem praeſentialiter cam habere, nec in praeterito habuiſſe, ſicut nullus bene diſpoſitus dubitat, & octauum huius certificat, & Eccleſia tota tenet. Poſt has autem proteruias ad priorem materiam redeundum: Siquis igitur poteſt perſeuerantiam ſibi mereri, vel hoc poteſt in charitate & gratia conſtitutus, vel ſine; Non ſine, ſicut 39um. & ſequentia primi docent; ſi etiam poteſt ſine, multò magis poteſt, ſi habeat gratiam; ponatur ergo aliquem non habentem perſeuerantiam, habere gratiam, & prius continue habuiſſe, & mereri continue perſeuerantiam, & quòd in A tempore, vel inſtanti futuro ipſam recipiet & habebit, & ſequitur euidenter quòd habuit eam prius, toto ſcilicet tempore quo continuè habuit charitatem, ſicut vndecimum huius probat. Item meritum non eſt reſpectu praeteriti, vt ſcilicet faciat aliquid fuiſſe in praeterito, quod in rei veritate non fuit in praeterito, cùm faciens praecedat factum tempore vel natura; ſi tamen iſte continuè prius, nunc, & poſt exiſtens in gratia & ſine perſeuerantia mereatur perſeuerantiam & eam accipiat, habuit eam prius toto tempore, quo prius continuè habuit gratiam, ſicut iam proximo eſt oſtenſum, hoc per meritum ſuum bonum. Item tunc non perſeueraturus nec praedeſtinatus exiſtens in gratia poſſet mereri ſibi perſeuerantiam finalem in bono, quare & poſſet mereri quod eſſet praedeſtinatus, & de numero electorum, ſiue de numero ſaluandorum contra praehabita quinto huius, & 45. primi. Amplius autem ſi quis ſibi perſeuerantiam mereretur, aliqua eſſet cauſa & ratio aſsignanda circa voluntatem diuinam, quare vnus finaliter perſeuerat, alius verò cadit, quia videlicet vnus perſeuerantiam ſibi mererur, alius verò nequaquam; cùm tamen aliquoties videamus vnum qui vixit ſanctiſsimè toto penè tempore vitae ſuae, in ipſo quaſi exitu reſilire, cadere, & ſic mori; alium verò qui vixit ſceleratiſsimè toto fere tempore vitae ſuae, tandem in ipſo quaſi hiatu poſtremo reſurgere, & ſanctè tranſire; multi etiam paruuli baptizati lauacro, merito tranſeuat ſic ad vitam, multi verò adulti, qui diu multipliciter meruerunt, tandem peccant mortaliter, & tranſeunt ſic ad mortem. Quare & Dominus in perſona Iob, humanam ignorantiam in hac parte inſinuans, dicit ei, Indica mihi ſi noſtiomnia, in qua via habitet lux, & tenebrarum quis locus ſit, vt ducas vnum quodque ad terminos ſuos, & intelligas ſemitas domus eius, Iob 38. Quid autem eſt lux niſi iuſtus? quid verò tenebrae niſi peccator? quid via vel ſemita niſi actio? & quid terminus, locus, vel domus niſi terminus actionis, ſeu vitae, & perpetua manſio in gloria vel in poena? Dicit igitur Dominus, Si noſti omnia, indica mihi iſta; quaſi diceret manifeſtè, qui neſcit omnia, haec indicare non nouit. Huic autem expoſitioni Gregorius 29. Moral. 12. conſonanter; Multos,Gregorius. inquit, videmus quotidie quia iuſtitiae luce reſplendent, & tamen ad finem ſuae nequitiae obſcuritate tenebrantur, & multos cernimus peccatorum tenebris obuolutos, & tamen iuxta vitae ſuae terminum repentè reddi luce iuſtitiae liberos; Multos etiam nouimus ſemel inuentam viam iuſtitiae illibatae vſque ad obitum tenuiſſe, & pleroſque conſpeximus vſque ad exitum caepta ſemel crimina ſine ceſſatione cumulaſſe; quis verò inter iſta occultorum iudiciorum nubila mentis ſuae radium mittat, vt aliqua conſideratione diſcernat, vel quis perduret in malo, vel quis perſeueret in bono, vel quis ab infimis conuertatur ad ſumma, vel quis à ſummis reuerberetur ad infima? Latent haec ſenſus hominum, nec quic quam de cuiuſlibet fine cognoſcitur, quia diuinorum iudiciorum abyſſus humanae mentis oculo nullatenus penetratur. Videmus namque quod illa Deo aduerſatrix gentilitas iuſtitiae luce perfuſa eſt, & Iudaea dudum dilecta, perfidiae eſt nocte caecata. Scimus etiam quod latro de patibulo tranſiuit ad • egnum, Iudas de Apoſtolatus gloria eſt lapſus in tartarum: Rurſumque quia aliquado ſortes quae caeperint, non mutantur, & latronem nouimus aliquando perueniſſe ad ſupplicium, & Apoſtolos ſcimus percepiſſe propoſitum quod deſiderauerunt regnum; quis ergo diſcutiat in qua via habitet lux, &c?Gregorius. Qui & 25. Moral. 14. ſuper illud Iob. 34. ipſo conceden te pacem, quis eſt qui condemnet? ex quo abſconderit vultum ſuum, quis eſt qui contempletur eum? Nemo, inquit, diſcutiat, cur ſtante Iudaico populo dudum in infidelitate gentilitas iacuit; & cur ad fidem gentilitate ſurgente, Iudaicum populum infidelitatis culpa proſtrauit. Nemo diſcutiat, cur alius trahatur ex dono, alius repellatur ex merito: Si enim gentiltatem miraris aſſumptam ipſo concedente pacem quis eſt qui condemnet? ſi Iudaeam obſtupeſcis perditam, ex quo abſcondit vultum ſuum, quis eſt qui contempletur eum?Auguſtinus Auguſtinus quoque de bono perſeuerantiae 19. Ex duobus, inquit, paruulis originali peccato pariter obſtrictis, cur iſte aſſumatur, & ille relinquatur, & ex duobus aetate iam grandibus impijs, cur iſta ita vocetur vt vocantem ſequatur; ille autem aut non vocetur, aut non ita vocetur; Inſcrutabilia ſunt iudicia Dei: Ex duobus autem pijs, cur huic donetur perſeuerantia vſque in finem, illi non donetur; Inſcrutabilia ſunt iudicia Dei; eandemque ſententiam in eodem libro ſuprà & infrà ſaepius recitat & oſtendit.Auguſtinus. Idemque de Correptione & gratia 25. loquens de bene pieque viuentibus, ſed non perſeueraturis, ſic ait; Hic ſi à me quaeratur, cur eis Deus perſeuerantiam non dederit, quibus eam, qua Chriſtianè viuerent, dilectionem dedit, me ignorare reſpondeo. Non enim arroganter ſed agnoſcens modulum meum, audio dicentem Apoſtolum; O homo, tu quis es, qui reſpondeas Deo, &c. & ô altitudo diuitiarum ſapientiae & ſcientiae Dei, quàm inſcrutabilia ſunt iudicia eius, & inueſtigabiles viae eius: Quantum itaque nobis iudicia ſua manifeſtare dignatur, gratias agamus; quantum verò abſcondere, non aduerſus eius conſilium murmuremur, ſed hoc quoque nobis ſaluberrimum eſſe credamus.Auguſtinus. Et 26. immediatè ſubiungitur, Tu autem quiſquis inimicus es gratiae, ſic interrogas ipſe qui dicis bene quod te non negas eſſe Chriſtianum, & Catholicum iactas; ſi ergo confiteris donum Dei eſſe perſeuerare in bono vſque in finem; cur hoc donum illi accipient, illi non accipient; puto quod mecum pariter neſcis, & ambo hic inſcrutabilia iudicia Dei penetrare non poſſumus. Et ſequitur 27. Mirandum eſt quidem multumque mirandum, quod filijs ſuis quibuſdam Deus quos regenerauerit in Chriſto, quibus fidem, ſpem, dilectionem dedit, non dat perſeuerantiam, cum filijs alienis ſcelera tanta dimittat, atque impertita gratia faciat filios ſuos: Quis hoc non miretur? quis hoc non vehementiſsimè ſtupeat? ſed etiam illud non minus verum eſt, & tamen verum, atque ita manifeſtum, vt nec ipſi inimici gratiae Dei, quomodo id negent, valeant inuenire, quod filios quoſdam amicorum ſuorum, hoc eſt regeneratorum bonorumque fidelium ſine baptiſmo hinc paruulos exeuntes, quibus vtique ſi vellet, huius lauacri gratiam procuraret, in cuius poteſtate ſunt omnia, alienat à regno ſuo, in quod parentes mittit ipſorum; & quoſdam filios inimicorum ſuorum facit in manus Chriſtianorum venire, & per lauacrum introduci in regnum, à quo eorum parentes alieni ſunt, cum & illis malum, & iſtis bonum meritum nullum ſit paruulis ex eorum propria voluntate: Certè haec iudicia Dei quoniam iuſta & alta ſunt, nec vituperari poſſunt nec penetrari. In his eſt & illud de perſeuerantia, de qua nunc diſputamus; De vtriſque igitur exclamemus, O altitudo diuitiarum ſapientiae, & ſcientiae Dei, quàm inſcrutabilia ſunt iudicia eius, nec miremur nos inueſtigate non poſſe inueſtigabiles vias eius: Vt enim alia innumerabilia taceam, quae alijs dantur hominibus, nec retribuuntur meritis voluntatum, alijs verò non dantur à Deo, apud quem non eſt acceptio perſonarum, illos intueamur, de quibus agitur; De his enim diſſetimus qui perſeuerantiam bonitatis non habent, ſed ex bono in malum deficiente voluntate moriuntur: Reſpondeant, ſi poſſunt, cur illos cum fideliter & piè viuerent, non tunc de vitae huius periculis rapuit, ne malitia mutaret intellectum eorum, & ne fictio animas deciperet corum: Vtrum hoc in poteſtate non habuit? An eorum mala futura neſciuit? nempe nihil eorum niſi peruerſisimè atque inſaniſsimè dicitur; Cur ergo non fecit? reſpondeant, qui irrident, quando in rebus talibus exclamamus; Quàm inſcrutabilia ſunt iudicia eius, & inueſtigabiles viae eius: Nec enim hoc non donat Deus quibus voluerit, aut verò Scriptura illa mentitur quae de morte velut immatura hominis iuſti ait, raptus eſt ne malitia immutaret intellectum eius, aut ne fictio deciperet animam eius. Cur igitur hoc tam magnum beneficium alijs donat, alijs non dat Deus, apud quem non eſt iniquitas aut acceptio perſonarum, & in cuius poteſtate eſt quamdiu quiſque in hac vita maneat, quae tentatio dicta eſt ſuper terram. Sicut ergo coguntur fateri Dei donum eſſe, vt finiat homo vitam ſuam, antequam mutetur homo in malum, cur autem id alijs donetur, alijs non donetur, ignorant; Ita donum Dei eſſe in bono perſeuerantiam ſecundum Scripturas, de quibus teſtimonia multa iam poſui, fateantur nobiſcum, & cur alijs detur, aljs non detur ſine murmure aduerſus Deum, dignentur ignorare nobiſcum.Reſponſio propria. Propter haec ergo huiuſmodique motiua, probabilius mihi videtur, & magis conſonum rationi, catholicaeque doctrinae, quod perſeuerantia non redditur meritis, ſed gratis datur à Deo ſecundum eius gratuitam gratiam, gratuitam praedeſtinationem, & gratuitam voluntatē, ſicut prima gratia operans & iuſtificans peccatorem. Huius rei teſtis eſt Aug. de bono perſeuer. 36. dicens,Auguſtinus. ſatis dilucidè oſtēditur, & inchoandi, & vſ que in finē perſeuerandi gratiā Dei non ſecundū merita noſtra dari, ſed donari ſecundū ipſius ſecretiſsimam, eandemque iuſtiſsimam, ſapientiſsimam, beneficentiſsimam voluntatem, quoniam quos praedeſtinauit, ipſos & vocauit vocatio ne illa, de qua dictum eſt, Sine poenitentia ſunt dona & vocatio Dei. Et infra 48. A Pelagianorum, inquit, haeretica peruerſitate tantum iſti remoti ſunt propter quos hoc agimus, vt licet nondum velint fateri praedeſtinatos eſſe, qui per Dei gratiam fiant obedientes atque permaneant, iam tamen fateantur, quòd eorum praeueniat voluntatem, quibus datur haec gratia, ideo vtique ne non gratis dari credatur gratia, ſicut veritas loquitur, ſed potius ſecundum praecedentis merita voluntatis, ſicut contra veritatem Pelagianus error obloquitur praeuenit ergo ad fidem, id eſt, actum fidei gratia, alio quin ſi fides eam praeuenit, proculdubio praeuenit, & voluntas, id eſt, actus volendi, quoniam fides ſine voluntate non poteſt eſſe: ſi autem gratia praeuenit fidem, quoniam praeuenit voluntatem, profectò praeuenit omnem obedientiam, praeuenit etiam charitatem, id eſt, actum charitatis quâ vnicâ Deo veraciter & ſuauiter obeditur, & haec omnia gratia in eo cui datur, & cuius haec omnia praeuenit, operatur. Haec autem debent intelligi ſecundum expoſitionem praemiſſam 36o. primi; & ſequitur, Reſtat in his bonis vſque in finem perſeuerantia, quae fruſtra quotidie à Domino poſcitur, ſi non eam Dominus per gratiam ſuam in illo cuius orationes exaudit, opetatur. Videte iam à veritate quàm ſit alienum, negare donum Dei eſſe perſeuerantiam vſque in finem huius vitae, cùm vitae huius, quando voluerit ipſe, det finem, quem ſi dat ante imminentem lapſum, facit hominem perſeuerare vſque in finem; ſed mirabilior, & fidelibus euidentiot largitas bonitatis eſt Dei, quòd etiam paruulis, quibus obedientia non eſt illius aetatis vt detur, datur haec gratia. Iſta igitur ſua dona quibuſcunque Deus donat, proculdubio ſe donaturum eſſe praeſciuit, & in ſua praeſcientia praeparauit: Quos ergo praedeſtinauit, illos & vocauit vocatione illa, quam me ſaepe commemorare non piget, de qua dictum eſt, Sine poenitentia ſunt dona & vocatio Dei. Namque in ſua, quae falli mutarique non poteſt, praeſcientia,definitio praedeſtinationis ſua futura opera diſponere, id omnino nec aliud quicquam eſt praedeſtinare. Et ſupra 19. ſicut allegabatur ſuperius, Ex duobus, inquit, pijs cur huic donetur perſeuerantia vſque in finem, illi non donetur, Inſcrutabilia ſunt iudicia Dei: Illud tamen fidelibus debet eſſe certiſſimum, hunc eſſe ex praedeſtinatis, illum non eſſe; Nam ſi fuiſſent ex nobis, ait vnus praedeſtinatorum, qui de pectore biberat Domini hoc ſecretum, manfiſſent vtique nobiſcum. Quid eſt quaeſo, Non erant ex nobis, nam etiamſi fuiſſent, manſiſſent vtique nobiſcum? Nonne vtrique à Deo creati? vtrique ex Adam nati? vtrique de terra facti erant? & ab eo qui dixit, Omnem flatum ego feci, vnius eiuſdemque naturae animas acceperant? Nonne poſtremo vtrique vocati fuerant, & vocantem neceſsitatem ſecuti? vtrique ex impijs iuſtificati, & per lauacrum regenerationis vtrique renouati? ſed ſi hoc audiret ille qui ſciebat proculdubio quod dicebat, reſpondere poſſet & dicere, vera ſunt haec, ſecundum haec omnia ex nobis erant, veruntamen ſecundum aliam quandam diſcretionem non erant ex nobis: Nam ſi fuiſſent ex nobis, manfiſſent vtique nobiſcum: Quae eſt tamen iſta diſcretio? Patent libri Dei, non auertamus aſpectum; clamat Scriptura diuina, adhibeamus auditum; Non erant ex ijs, quia non erant ſecundum propoſitum vocati; Non erant in Chriſto electi ante mundi conſtitutionem; non erant in eorum ſortem ſecuti, non erant praedeſtinati ſecundum propoſitum eius qui vniuerſa operatur. Et ſuperius 17. quaerenti haeretico, cur quibuſdam qui eum bona fide coluerunt, perſeuerare vſque in finem non dedit; reſpondet, Cur putas, niſi quia non mentitur, qui dicit, Ex nobis exierunt, ſed non erant ex nobis. Nam ſi fuiſſent ex nobis, manfiſſent vtique nobiſcum? Qui & de Correptione & gratia, 28.29 & poſt,Auguſtinus. hoc idem per eandem autoritatem 1. Ioan. 2. & ſimiles manifeſtat. Idem de bono perſeuerantiae 13. loquens de conuerſione ad fidem, & perſeuerantia in fide, ſic ait; Haec Deus facturum ſe eſſe praeſciuit; Iſta eſt praedeſtinatio Sanctorum quos elegit in Chriſto, ante mundi conſtitutionem, vt eſſent ſancti & immaculati in conſpectu eius, in charitate praedeſtinans eos in adoptionem filiorum per Ieſum Chriſtum, in ipſum ſecundum placitum voluntatis ſuae; in qua gratificauit eos in dilecto Filio ſuo, in quo habent redemptionem per ſanguinem ipſius, redemptionem peccatorum ſecundum diuitias gratiae ſuae, qua abundauit in eos in omni ſapientia & prudentia, vt oſtenderet eis myſterium voluntatis ſuae, ſecundum bonam voluntatem ſuam, quam propoſuit in illo in diſpoſitionem plenitudinis temporum inſtaurare omnia in Chriſto, quae in coelis ſunt, & quae in terris in ipſo. In quo etiam & fortem conſecuti ſumus, praedeſtinati ſecundum propoſitum eius, qui vniuerſa operatur. Contra iſtam veritatis tam claram tubam, Apoſtolum ſcilicet ad Eph. 1. quis homo ſobriae vigilantiſque fidei voces vllas admittat humanas? Et infra 15. Sed cur, inquis, non ſolum in paruulorum,Auguſtinus. verum & geminorum ſeu grandaeuorum, vna eadem cauſa tam diuerſum iudicium? Nonne ſimilis quaeſtio eſt, cur in diuerſa cauſa iudicium idem? Recolamus igitur illos operarios in vinea, qui tota die laborauerunt, & eos qui vnica hora; nempe cauſa diuerſa eſt impenſi laboris, & tamen idem iudicium in redditione mercedis;Notaly. hoc volo. Gregorius. Nunquid & hi aliud audierunt murmurantes à Patrefamilias niſi hoc volo? Cui & concordanter Gregorius 25. Moral. vbi proximo fuerat allegatus; Nemo, inquit, diſcutiat, cur ſtante Iudaico populo, dudum in infidelitate gentilitas iacuit, & cur ad fidem gentilitate ſurgente, Iudaicum populum infidelitatis culpa proſtrauit, &c. ſicut ſupra, & immediatè ſubiungit; Itaque conſilium ſummae & occultae virtutis ſatisfactio ſit apertae rationis: Vnde in Euangelio Dominus cùm de huius rei cauſa loqueretur, ait; Confitebor tibi Pater Domine coeli & terrae, qui abſcondiſti haec à ſapientibus & prudentibus, & reuelaſti ea paruulis; Ita Pater; atque mox tanquam rationem quandam abſconſionis, ac reuelationis adiungens, ait, quia ſic fuit placitum ante te. Quibus nimirum verbis exempla humilitatis accipimus, ne temere diſcutere ſuperna conſilia de aliorum vocatio • e, aliorum verò repulſione praeſumamus: Cùm enim intuliſſet vtrumque non mox rationem reddidit, ſed ſic Deo placitum dixit, hoc videlicet oſtendens, quia iniuſtum eſſe non poteſt quod placuit iuſto; Vnde & in vinea mercedem laborantibus reddens, cùm quoſdam operarios inaequales in opere aequaret in praemio, & plus in mercedem quaereret, qui labori amplius inſudaſſet, ait, Nonne ex denario conueniſti mecum? Volo autem & huic nouiſsimo dare, ſicut & tibi: An non licet mihi quod volo facere? In cunctis igitur quae exterius exponuntur, aperta cauſa rationis eſt occultae iuſtitia voluntatis: Dicatur itaque, Ipſo enim concedente pacem, quis eſt qui condemnet? ex quo abſcondit vultum ſuum, quis eſt qui contempletur eum? & quia ſic minima ſicut maxima, ſic ſingula Deus iudicat ſicut cuncta, aptè ſubiungitur, & ſuper gentem, & ſuper omnes homines; ac ſi apertè admoneamur intendere, quia hoc iudicium quod ſuper vnam gentem deſcribitur, etiam ſuper omnes homines inuiſibili examinatione celebratur, vt alius repellatur, alius eligatur occultè, ſed nullus iniuſte. Hoc ergo quod in maximis fieri cernimus, etiam in nobis ſingulis caute timeamus: Sic enim intenduntur diuina iudicia ſuper vnam animam, ſicut ſuper vnam vrbem; ſic ſuper vnam v • bem, ſicut ſuper vnam gentem, ſic ſuper vnam gentem ſicut ſuper vniuerſam generis humani multitudinem, quia & ſic intendit Dominus ſingulis, ac ſi vacet à cunctis, & ſic ſimul intendit omnibus, ac ſi vacet à ſingulis.Obiectio. Reſponſio. Et ſi opponendo quaeſierit, quare Deus dat illis tanta munera gratiarum, quos non vult perſeuerare in eis; Reſpondeo qui mihi in nullo tenetur, & dat vel accommodat mihi magnum bonum ad tempus, quam iniuriam mihi facit? vel ſi det mihi magnum bonum, quod non poſſum tenere, niſi ipſo ſeruante, & propter culpam meam, ipſo deſinente ſeruare, illud amiſero, quam iniuriam mihi facit? imo magnam gratiam mihi facit.Obiectio. Responſio. Et ſi adhuc quaeſieris, cur ſic facit? adhuc reſpondeo, propter tuum commodum temporale, [& propter tale] & aeternum commodum electorum, ſicut poteſt haberi ex 32o. & 39o. primi.Auguſtinus Quare & Auguſtinus de bono perſeuerantiae 17. Hominibus, inquit, videtur, omnes qui boni apparent fideles, perſeuerantiam vſque in finem accipere debuiſſe; Deus autem melius eſſe iudicauit, miſcere quoſdam non perſeueraturos certo numero Sanctorum ſuorum, vt quibus non expedit in huius vitae tentatione ſecuritas, non poſſunt eſſe ſecuri: Multos enim à pernicioſa elatione reprimit, quod ait Apoſtolus. Quapropter qui videtur ſtare, videat ne cadat, voluntate autem ſua cadit, qui cadit, & voluntate Dei ſtat qui ſtat: Potens eſt enim Deus ſtatuere illum; non ergo ſe ipſe, ſed Deus; Veruntamen bonum eſt non altum ſapere,Auguſtinus ſed timere. Et infra 37. Non inquit, ſicut iam ſupra diximus, non perſeueraturi perſeueraturis prouidentiſsima Dei voluntate miſcentur, vt eſſe diſcamus non alta ſapientes, ſed humilibus conſentientes, & cum timore & tremore noſtram ipſorum ſalutem operemur: Deus eſt enim qui operatur in nobis & velle, & operari per bonā voluntatem probona voluntate: Nos ergo volumus, ſed Deus in nobis operatur & velle, Nos ergo operamur, ſed Deus in nobis operatur etiam operari per bonā voluntatē Auguſtinus. pro bona voluntate: Hoc nobis expedit & credere & dicere, hoc eſt pium, hoc eſt verum, vt ſit humilis & ſubmiſſa confeſsio & detur totum Deo. Qui & de ſancta virginitate 16. humilitatem virginibus perſuadens, ſic ait; An non propter aliud credendum eſt, permittere Deum, vt miſceantur numero noſtrae profeſsionis multi & multae caſuri, & caſurae, niſi vt his cadentibus timor veſter inde augeatur, quo ſuperbia comprimatur, quam ſic odit Deus, vt contra hanc vnam ſe tantum humiliaret altiſsimus: Aliae autem obiectiones poſſunt hic fieri & ſolui,Reſponſio ad rationes principales. ſicut 35. primi. Si autem pars iſta alicui placeat & melior reſponſio non occurrat, poteſt dicere ad primum obiectū, quod & ſi quis poſſet mereri perſeuerantiam alteri, non oportet, quod poſſet & ſibi; non enim quicquid quicunque poteſt mereri alteri, poteſt mereri & ſibi: Poteſt enim fortaſsis quis ſanctus vt Stephanus mereri alteri, puta Paulo, primam gratiam, gratiam conuerſionis, gratiam operantem, & ſibi ipſi nequaquam, ſicut 35um. primi, & ſequentia manifeſtant. Chriſtus etiam per ſuam pijſsimam paſsionem meruit liberationem à peccato, redemptionem à carcere, & alia multa nobis, & ſibi ipſi nequaquam, ſicut nullus dubitat Chriſtianus; & patet per Gregorium in ſuper Ezechielem, homilia ſexta;Nota pro ſolutione. per Anſelmum 2. Cur Deus homo 19. per Petrum 3. ſent. diſt. 18. & per eoſdem ac alios alijs locis multis. Poteſtque Petrus mereri Ioanni, vt Deus reuelet ei quod Petrus errat credendo A falſum, quod Petrus nihil intelligit, quod B eſt verum & non reuelatum Petro, vel forſitan quod nil Petro diuinitus reuelatur, & ſimilia, & ſibi ipſi haec mereri non poteſt, quod enim Petrus haec mereatur & habeat, includit repugnantiam manifeſtam.Nota. Nec quia quicquid petimus Patrem in nomine Filij, fiet nobis, ideo quicquid ſic petimus, promeremur: Poteſt enim quis viator in gratia conſtitutus, rationabiliter petere vt ſit de ſorte praedeſtinatorum ad vitam, de numero electorum, in libro vitae aſcriptus; ſic enim orat Eccleſia in ſecreto Miſſae; Deus, cui ſoli eſt cognitus numerus electorum in ſuperna foelicitate locandus, tribue quae ſumus, vt vniuerſorum, quos in oratione commendatos ſuſcepimus, & omnium fidelium nomina, beatae praedeſtinationis liber aſcripta retineat;Sapiens. Sic & videtur Sapiens Deum orare, Noli, inquiens, me reprobare à pueris tuis, Sap. 9. & tamen nullus poteſt ſibi praedeſtinationem mereri, ſicut patet ex 45. primi, & quinto ſecundi.Quaeſtio. Reſponſio. Et ſi quaeras cur ergo petitur, quod per petitionem nullatenus impetraturus ſit, impetratur, reſpondeo, quod quaedam ſunt opera, quibus nouum aliquod impetratur, quaedam verò quibus antiquum bonum ſeruatur; per aliquod enim opus acquiritur ſanitas & per aliquod cuſtoditur; ſic & opera pia praedeſtinati non acquirunt ei praedeſtinationem, ſed ſeruant: Aliquando namque niſi oraret, eleemoſynas faceret, & reliqua opera pietatis pro temporibus oportunis, non ſeruaret ſuam praedeſtinationem, non teneret quod haberet, ſed alius coronam eius acciperet, deleretur de libro viuentium, nec cum iuſtis filijs ſcriberetur. Quare & ſicut eſt praedeſtinatio finis, ſcilicet virae aeternae, ſic & operum praeuiorum, ſicut patet ex 45. primi: De perſeuerante verò & perſeuerantia ſimiliter dici poteſt; Nolo tamen negare, quin huius opera mercedem in coelo perpetuam mereantur. Vel aliter dici poteſt, quod ideo voluit Deus vt homines impotentes peterent praedeſtinationem & perſeuerantem ſibi à Deo, vt euidenter cognoſcerent ſe non habere à ſe bona huiuſmodi, ſed à Deo. Vnde Auguſtinus de bono perſeuerantiae 11o. Poſt caſum, inquit, hominis, non niſi ad gratiam ſuam Deus voluit pertinere, vt homo accedat ad eum, nec niſi ad gratiam ſuam voluit pertinere, vt homo non recedat ab eo: Hanc poſuit in illo, in quo ſortem conſecuti ſumus, praedeſtinati ſecundum propoſitum eius qui vniuerſa operatur, & per hoc, ſicut operatur vt accedamus, ſic operatur ne diſcedamus; propter quod ei per Prophetum dictum eſt, Fiat manus tua ſuper virum dexterae tuae, & ſuper Filium hominis, quem confirmaſti tibi, & non diſcedamus diſcedimus à te. Ille certè non eſt Adam primus in quo non diſcedimus ab eo, ſed Adam nouiſsimus ſuper quem fit manus eius vt non diſcedamus ab eo: Chriſtus enim totus cum membris ſuis eſt propter Eccleſiam, quae eſt corpus eius, plenitudo eius. Cum ergo ſit ſuper eum manus Dei vt non diſcedamus ab eo, ad nos vtique peruenit opus Dei: Hoc eſt enim manus Dei, quo opere Dei fit vt ſimus in Chriſto permanentes cum Deo; In Chriſto enim ſortem conſecuti ſumus, praedeſtinati ſecundum propoſitum eius qui vniuerſa operatur: Manus igitur Dei eſt iſta non noſtra, vt non diſcedamus ab eo. Auguſtinus. à Deo. Et ſequitur 12. propter quod & poſci à ſe voluit ne inferamur in tentationem, quia ſi non inferimur in illam, ab eo non diſcedimus, quod poterat nobis etiam non orantibus dari, ſed oratione noſtra nos voluit admoneri, à quo accipiamus haec beneficia; à quo enim niſi ab illo accipimus, à quo iuſtum eſt vt petamus? Adhuc autem fortaſsis & aliter reſpondendum, diſtinguendo de merito; Quoddam enim videtur impetratiuum; quoddam verò conſeruatiuum; quoddam impetratiuum alicuius boni noui; quoddam conſeruatiuum antiqui: Primo modo iuxta praemiſſa nullus perſeuerantiam, ſicut nec praedeſtinationem ſibi meretur; ſecundo modo meretur, ſicut ex praemiſsis apparet: Sicut ſi Princeps det militi certum feudum, vt faciat ei certum ſeruitium, alioquin illud perdat; cum facit ſeruitium debitum poteſt dici feudum ſuum mereri, non nouiter impetrando, ſed ne amittatur feruando.Nota bene. Nec eſt euidens vſquequaque quod quicunque poteſt mereri maius, poſsit & quodcunque minus mereri: Non enim quia quis meretur regnum aeternum coeleſte, ideo poteſt mereri regnum temporale tertenum, nec quia quis poteſt mereri vltimum bonum ſuum magnum, ideo poteſt mereri primum bonum ſuum paruum; nec quia quis accepta prima gratia gratis data, poteſt mereri maius bonum temporale vel aeternum, ideo poteſt & primam gratiam promereri,Nota, nota, nota. ſicut ex 35o. & ſequentibus primi patet. Quomodo tamen quis mereatur vitam aeternam, non eſt per omnia ſatis clarum: Non enim ſine gratia illam meretur, ſicut 39um. primi & ſequentia manifeſtant, nec videtur quod illam in gratia mereatur, quoniam eo ipſo quod eſt in gratia, etiam ſine merito proprio qualicunque eſt filius regni, & haeres, ſicut ex quadrageſimo tertio primi patet, ſicut etiam clarè patet de paruulis baptizatis.Nota, nota. Imò & videtur quod ante infuſionem gratiae, ex gratuita & aeterna Dei praedeſtinatione, quae non ſequitur cauſaliter aliquam cauſam ſecundam, puta gratiam aut merita, ſicut poteſt patere ex quadrageſimo quinto primi, ſit filius regni & vitae. Item iuxta praehabita 35o. 45o. primi; Deus vult hinc regnum & merita, & haec finaliter propter regnum, non ergo propter haec antecedenter & cauſaliter acceptat Dominus hunc ad regnum. Quomodo tamen quiſpiam mereatur vitam aeternam poteſt cognoſci ex hic praemiſsis & trigeſimo nono primi. Per haec autem & huiuſmodi poteſt ad alia reſponderi; quicunque tamen in his vel alijs melius dixerit, deuotus amplector, obediens veneror, laetus ſequor.

CAP. XV. De perſeuerantia ſempiterna, de confirmatione videlicet bonorū beatorum & cauſa ipſius, quod ipſa eſt aeterna charitas Dei voluntas.

EXpedito igitur de perſeuerantia temporali in via, reſtat inquirere de perſeuerantia ſempiterna in patria; de confirmatione ſcilicet beatifica beatorum, & de cauſa ipſius: Haec autem perſeuerantia ſeu confirmatio beatorum efficit eos certos, perſeuerantia miſerorum nequaquam: Haec facit ſuos non poſſe peccare, illa nequaquam: Haec facit beatos comprehenſores ab actu beatifico à fruitione Dei reſilire non poſſe, illa miſeros viatores nequaquam, ſicut ratio beatitudinis perfectae requirit, ſicut etiam multi Philoſophi & Theologi omnes pariter conteſtantur, ſicut & Petrus 2. ſent. diſt. quinta & ſeptima aliqualiter recitat & declarat: quare circa oſtenſionem huius hoc loco, non reputo mihi ad alia properanti diutius immorandum. Circa cauſam verò iſtius multiplex ſententia reperitur; Quibuſdam enim videtur quod ſit gratia, dicente Auguſtino tertio contra Maximinum 13.Opinio 1a. Auguſtinus. Iſidorus. Cuicunque rationali creaturae praeſtatur, vt peccare non poſſet, non eſt naturae proptiae, ſed Dei gratiae; & Iſidoro 1. de ſummo bono 10. Natura Angelorum mutabilis eſt, quia ineſt illis mutabilitas in natura, ſed facit eos incorruptos charitas ſempiterna: Gratiâ eſt, non naturâ eſſe incommutabiles Angelos; quod & Petrus 2. ſentent. diſt 7a plane tenet.Reprobatio. Iſtud tamen in forma, qua dicitur, videtur pati calumniam: Si enim gratia indiſtinctè ſufficienter confirmet, gratia viatoris ipſum confirmat, praeſertim cùm ſit eiuſdem naturae ſicut gratia beatorum. Item in daemonibus, & hominibus obſtinatis non oportet ponere aliquem huiuſmodi habitum velut cauſam obſtinationis eorum, quare nec in Angelis aut hominibus confirmatis ſimili ratione. Opinio 2a. Quapropter & quibuſdam videtur, quod non quaelibet nec quantalibet gratia, ſed magna abundantia gratiae confirmet beatos.Auguſtinus. Vnde Auguſtinus de Correptione & gratia 40. Diabolus, inquit, & Angeli eius etſi beati erant antequam caderent, & ſe in miſeriam caſuros eſſe neſciebant, erat tamen adhuc quod eorum adderetur beatitudini, ſi per liberum arbitrium in veritate ſtetiſſent, donec iſtam ſummae beatitudinis plenitudinem, tanquam praemium ipſius manſionis acciperent, id eſt, vt magna per Spiri • um Sanctum data abundantia charitatis Dei, cadere vlterius omnino non poſſent, & hoc de ſe certiſsimè noſcerent; hanc plenitudinem beatitudinis non habebant, ſed quia neſciebant ſuam futuram miſeriam, minori quidem, ſed tamen beatitudine ſine vllo vitio fruebantur.Auguſtinus. Et ſequitur 41. ſic & hominem fecit cum libero arbitrio, & quamuis ſi i futuri caſus ignarum, tamen ideo beatum, quia & non mori & miſerum non fieri in ſua poteſtate eſſe ſentiebat, in quo ſtatu recto ac ſine vitio, ſi per ipſum liberum arbitrium manere voluiſſet, profectò ſine mortis & infaelicitatis vllo experimento acciperet illam, merito huius permanſionis, beatitudinis plenitudinem, qua & ſancti Angeli ſunt beati, id eſt, vt cadere non poſſet vlterius, & hoc certiſsimè ſciret. Et 4 contra Iulianum 11. dicit, quod in fine quando videbimus ſummum bonum, ſuperbiae malum animum noſtrum tentare non poterit, & contra quod certemus, omnino non erit, quoniam tanta ſatiabitur vnuſquiſque charitate ſuperioris boni, vt ad ſeipſum ſibi placendo deficere, ab illius delectatione, ſeu dilectione non poſsit.Lumbardus. Dicitque Lumbardus 2. ſent. diſt. ſeptima, quod boni Angeli in tanta gratia confirmati ſunt, vt nequeant fieri mali. Sed nec illud videtur certiſsimum; Oſtenſum eſt enim 3o huius, quod nulla cauſa ſecunda poteſt neceſſitare liberum arbitrium, quare nec vlla charitas vel gratia quantacunque. Item aliquis viator perfectus habet vt videtur, tantam charitatem ſeu gratiam, vel maiorem, in via; quantam vnus minimus beatorum puta infantulus, per baptiſmū circumciſionem vel aliunde ab originali purgatus, habet in patria; & haec non ſufficit confirmare: Quomodocunque autem ſit de facto, videtur Deum poſſe conferie viatori charitatem maiorem, quam habeat talis infantulus, & confirmare infantulum, aliquemque adultum ſine tanto munere charitatis, quo poſito reponitur difficultas. Item in obſtinatis non eſt ponenda aliqua abundantia huius habitus, velut cauſa obſtinationis in malo;Opinio 3a. Iſidorus. quare nec in confirmatis in bono. Quibuſdam videtur quod contemplatio Dei ſit cauſa confirmationis beatorum in bono: Dicit ſiquidem Iſidorus, primo de ſummo bono 10. Mutabilitatem naturae ſuffragatur in bonis Angelis contemplatio Creatoris, vnde priuatus eſt Apoſtata Angelus, & dum ſunt mutabiles natura,Augustinus. non tamen ſinit eos contemplatio mutari diuina. Dicitque Auguſtinus de vera religione 33. quod contemplatione & viſione Dei Angeli & homines ſunt beati; quibus & multa ſimilia ſaepe leguntur à multis:Reprobatio. Sed haec opinio ſicut proxima arguetur. Praeterea Angeli ante ſuam confirmationem contemplabantur & videbant Deum; homo etiam ſecundum Petrum 4. ſentent. diſt. 1. ante peccatum ſine medio Deum videbat, & poſt peccatum multi Sancti Prophetae contemplabantur, & videbant Deum, ſicut clare demonſtrant loca plurima Scripturarum. Item ſi viſto Dei confirmet bonos in bono, quae viſio confirmat malos in malo? Et ſi dicatur quod priuatio viſionis diuinae confirmet eos in malo, cur ergo non omnes viatores dormientes & ſimiles priuati viſione diuina non confirmantur in malo? Alij fortè dicent, quod non quaelibet viſio Dei confirmat, Opinio 4a. Opinio 5a. & 6a. ſed clara, & multum intenſa: Haec autem opinio poteſt refelli vt proxima à ſecunda. Iuxta haec autem vlterius poſſet fingi opinio quinta & ſexta, quae dicerent quod delectatio in Deo ſeu quaedam certa delectatio multum intenſa in Deo eſt cauſa confirmationis quaeſita: Sed hae duae poſſunt refelli ſicut duae proximae praecedentes. Alij verò opinantur, Opinio 7a. quod adhaeſio ad Deum, & quaſi conglutinatio quaedam cum eo ſit cauſa confirmationis beatificae beatorum: Dicit enim Auguſtinus 12. de Ciuit. Dei 1.Auguſtinus. Opinio 8a. Beatitudinis Angelorum bonorum cauſa eſt adhaerere Deo. Sed iſta opinio videtur poſſe redargui vt priores. Et ſi quis eam correxerit vt quaſdam priores dicendo magnam adhaeſionem Deo eſſe cauſam confirmationis quaeſitam; Et haec eius opinio corrigetur vt ſimiles praecedentes. Opinio 9a. Alij arbitrantur quod quia ſancti in coelo non vident quicquam boni quo careant, quod poſſent malè appetere, ideo non poſſunt peccare, ſed in bono quod habent immobiliter confirmantur.Anſelmus. Vnde Anſelmus de caſu diaboli 6. dicit de bonis Angelis, quod à Deo ſunt prouecti, vt ſint adepti quicquid velle potuerunt, nec iam videant quid plus velle poſſunt, & propter hoc peccare nequeunt. Sed iſtud ſtare non poteſt; Confirmatio namque eſt effectus poſituus; habet igitur cauſam aliquam poſi • uam, quare non ſufficit cauſa huius priuatiua. Secundum hoc etiam viato • habens aliquod paruum bonum, nec videns maius, aut aliud (ſic enim poſſent oculi eius teneri) eſſet immobiliter confirmatus. Nec ratio oppoſitionis rationabiliter ipſam fundat; Licet enim quis volens ſeu amans vnum bonum, non poſsit peccare volendo aliud ſeu amando, poſſet tamen peccare non volendo aliud. ſeu non amādo illud, ſed ſimpliciter amando illud ſimpliciter omittendo; vel ſi non poſsit à tali actu deſiſtere, ſed de neceſsitate illum ſemper continet, quae cauſa poſitiua confirmationis in illo? Item ſi ſic eſſet, aliqua eſſet cauſa proportionalis obſtinatiua malorum in malo, quae tamen non videtur poſſe rationabiliter aſsignari. Alij ſequentes Anſelmum de caſu diaboli 22. & poſt, aeſtimant quod cauſa confirmationis beatorum [perfecta eſt,] quaeſita eſt, quia ſciunt ſe futuros aeternaliter miſeros ſi peccarent, & nullus poteſt illud velle, vnde ſcit, quod aeternaliter miſer erit. Sed abſit; ſecundum hoc enim beati potius vitarent peccata timore poenae, quàm amore iuſtitiae, quod non decet. Rurſum & ſi miſeria infernalis nunquam fuiſſet peccantibus ordinata, poſſet Deus bonos in bono aeternaliter confirmare: Item tunc oporteret aſsignare cauſam proportionalem in obſtinatis, quae tamen non videtur poſsibilis aſsignari. Opinio 10a. Alij ſomniant, quod beati ex magna vehementia beatitudinis & delectationis annexae efficiuntur quaſi ebrij, ſicque ligatur in ipſis liberum arbitrium, vt omnino nequeant ab actu beatifico re • ilire, nec in aliquem alium actum prodire, iuxta ſimilia tertio huius praemiſſa. Vnde & Propheta, Inebriabuntur ab vbertate domus tuae, & torrente voluptatis tuae potabis eos,Propheta. Cantica. &c. Pſal 35. & Cantic. 5. Comedite amici & bibite, & inebriamini Chariſsimi. Sed haec nullus ſobrius aeſtimat. exiſtimat, nec quiſquam ſic ſomniat, niſi forte fuerit ebrius aut inſanus: Quis enim in tantum deſipiat, imò magis inſaniat, vt affirmet in beatitudine, quae tam ſecundum Philoſophos, quàm Theologos eſt vltima perfectio hominis, animam humanam cum ſuis potentijs non fore ſummè perfectam, aut cùm fuerit ſummè perfecta, non poſſe habere vſum liberi arbitrij, & actum ſuum perfectum? Vnde Apoſtolus 1. ad Cor. 13.Apoſtolus. Charitas non agit perperam, charitas nunquam excidit; ex parte cognoſcimus, & ex parte prophetamus; cùm autem venerit quod perfectum eſt, euacuabitur quod ex partè eſt; Videmus nunc per ſpeculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; nunc cognoſco ex parte, tunc autem cognoſcam ſicut & cognitus ſum: Opinio 12a. Alij adhuc videntes quod nullum vnum bonum per ſe ſolum poſſit eſſe cauſa ſufficiens confirmationis, exiſtimant, quod beatitudo totalis, quae eſt omnium bonorum collectio ſimul & ſumma, eſt cauſa confirmationis quaeſita: Illa namque plenatiè ſatiat, cùm omne deſiderabile ibi aſsit, & omne fugibile longè abſit, eſtque finis liberi arbitrij naturalis,Boetius. & quodlibet mobile habito fine naturali quieſcit. Vnde Boetius 3. de conſolatione Philoſophiae proſa 2a. Omnis, inquit, mortalium cura quam multiplicium ſtudiorum labor exercet, diuerſo quidem calle procedit; ſed ad vnum tamen beatitudinis finem nititur peruenire; id autem eſt bonum, quo quis adepto nil vlterius deſiderare queat; quod quidem eſt omnium ſummum bonorum, cunctaque bona intra ſe continens, cui ſi quid abforet, ſummum eſſe non poſſet,Definitio beatitudinis. Auguſtinus quoniam relinqueretur extrinſecus quod poſſet optari: Liquet igitur eſſe beatitudinem ſtatum bonorum omnium congregatione perfectum. Dicitque Auguſtinus 1. Confeſſ. 1. Domine quia feciſti nos ad te, inquietum eſt cor noſtrum, donec requieſcat in te: Sed haec opinio, ſicut & aliae, videtur errare, maximè ſi loquatur de beatitudine totali creata; Nulla enim res creata ſimplex, vel multiplex poteſt neceſsitare rationalem & liberam voluntatem, ſicut tertiū huius probat. tertio huius patet. Voluntas etiam volens vnum duorum bonorum aequaliū poteſt illud non velle, & aliud velle, imò & dimittere volutionem boni maioris, & velle liberè minus bonum; poteſt quoque vacare à dilectione cuiuſlibet talis boni, ſicut ex ſecundo & tertio huius patet. Item beatitudo totalis continet in ſe confirmationem tanquam partem eius praeclaram, non eſt ergo tota beatitudo primò cauſa confirmationis quaeſita, cùm idem, puta ipſa confirmatio non ſit cauſa ſui ipſius. Item ſi ſic eſſet, eſſet & cauſa aliqua correſpondens obſtinationis malorum, quam tamen videtur impoſsibile aſsignare. Sunt autem praeter has, & multae aliae opiniones poſsibiles, quas gratia breuiandi melius exiſtimo Opinio propria. aeſtimo ſilentio committendas. Mihi autem videtur, quod gratia, abundantia gratiae, contemplatio Dei, & huiuſmodi ſupradicta ſunt cauſa quodammodo confirmationis in bono; ſed nulla iſtarum ſufficit per ſcipſam; cauſa autem confirmationis ſufficiens non eſt, nec poteſt eſſe aliqua cauſa inferior, aut ſecunda, ſed ſuprema, & prima, videlicet Deus ipſe, Spiritus Sanctus, gratia & charitas increata, aeterna, inſuperabilis & immutabilis Dei voluntas, ſicut ex 13o. huius. 6o. & 3o. ex 2o. primi 9o. & 10o. cum 23o. poteſt elici manifeſtè. Hoc autem ſpecialiter teſtificari videtur illud Platonis in 2. Timaei, introducentis Deum ad Angelos ſic loquentem: Dij quorum opifex paterque ſum ego; Opera ſiquidem vos mea diſſolubilia natura, mea tamen voluntate indiſſolubilia, quia voluntas mea eſt maior nexus, & vegetatior ad aeternitatis cuſtodiam, quàm illi vitales nexus ex quibus aeternitas veſtra coagmentata atque compoſita eſt,Propheta. ſicut primo & ſecundo primi plenius allegatur. Cui & concordanter Propheta, Verbo Domini coeli firmati ſunt, & ſpiritu oris eius omnis virtus eorum, Pſalmo 32. & qui conuenientius ſunt hi coeli, quam creaturae rationales coeleſtes in coeleſtibus habitantes? Quod tractans Auguſtinus,Auguſtinus. cum illo verſiculi praecedentis, Miſericordia Domini plena eſt terra, tractatu 3o. ita ſcribit; Miſericordia domini plena eſt terra, quid coeli? audi quid coeli: Non enim indiget miſericordia, vbi nulla eſt miſeria. In terra abundat hominis miſeria, ſuperabundat Domini miſericordia; Miſeria hominis plena eſt terra, & miſericordia Domini plena eſt terra: Coeli ergo vbi nulla eſt miſeria, nunquid quia non indigent miſericordia, non indigent Domino? Omnia indigent Domino, & miſera, & faelicia; ſine illo miſer non ſubleuatur, ſine illo faelix eget: Ergo ne fortè de coelis quaereres, cùm audires, Miſericordia Domini plena eſt terra, audi quia Domino & coeli indigent, ſermone Domini coeli ſolidati ſunt, non à ſe ſibi ſolidamentum fuerunt, nec ipſi coeli firmitatem ſibi propriam praeſtiterunt: Verbo Domini coeli firmati ſunt, & ſpiritu oris eius omnis virtus eorum; non habuerunt aliquid ex ſe, & tanquam ſupplementum à Domino perceperunt; Spiritu enim oris eius non pars ſed omnis virtus eorum. Hoc autem verbum non incongruè poteſt intelligi verbum ſeu actus intellectus,Rabbi Moſe ſeu voluntatis diuinae: Nam ſicut dicit Rabbi Moſe de duce dubiorum 63. Verbum eſt triplex, ſcilicet lingua prolatum, conceptus mentis, (dixit inſipiens in corde ſuo:) voluntas, dixit Saul vt interficeret Dauid, Duo vltimi modi competunt Creatori, vbi & tractans illud Pſalmi praemiſſum, Verbo Domini coeli firmati ſunt, &c. dicit quod ſicut ſpiritus oris, & os ſunt verba accommodata ei, ſic & verbum & dictum accommodanturei, hoc eſt dicere quia ſunt inuenta cum intentione & voluntate ſua. Quod & Moſes in prima rerum origine figuratè oſtendens,M • es. primò dicit coelum creatum, & poſtea factum firmamentum, & hoc per dictum Dei ſeu verbum; Dixit, inquit, Deus, Fiat firmamentum, &c. & factum eſt ita. Quare & Iob 37. ſub eadem metaphora primo recitat coelos fabricatos, & poſtea ſolidatos; Tu, inquiens, forſitan cum eo fabricatus es coelos, qui ſolidiſsimi quaſi aere fuſi ſunt. Super quod Gregorius 27. Moral. 25.. Poſſunt, inquit, per Coelos hi qui in caeleſtibus ſunt conditi Angelici ſpiritus deſignari, de quibus bene dicitur, quod ſolidiſsimi quaſi aere fuſi ſunt: Natura namque aeris eſt tubigine difficile conſumi, & virtutes Angelicae, qui in diuino amore fixè perſtiterunt, lapſis ſuperbientibus Angelis, hoc in munere retributionis acceperunt, vt nulla iam rubigine ſurripientis culpae mordeantur, vt in contemplatione conditoris, ſine ſine felicitatis fine permaneant, & in hoc quod ſunt conditae, aeterna ſtabilitate ſubſiſtant: Quod bene apud Moſen ipſa de mundi origine hiſtoriae verba teſtantur, cùm & prius factum coelum dicitur, & hoc idem poſtmodum firmamentum vocatur, quod videlicet natura Angelica & prius ſubtilis eſt in ſuperioribus condita, & poſt ne nunquam potuiſſent cadere, mirabilius confirmata.

CAP. XVI. De perſeuerantia ſempiterna, ſeu obſtinatione malorum in malo, & cauſa ipſius.

POſtquam nunc tractatum eſt de perſeuerantia ſempiterna, ſeu confirmatione bonorum in bono; quod conueni n • us quàm tractare de perſeuerantia ſempiterna, ſeu obſtinatione malorum in malo? Porrò ſicut confirmatio facit confirmatos non poſſe peccare, ſic & obſtinatio obſtinatos non poſſe bene velle, aut facere: & ſicut illa facit illos ab actu beatifico ceſſare non poſſe, ſic & haec facit iſtos ab actu miſero vacare non poſſe; quod benè figuratè ex primitur Iob 41. cùm dicitur, Cor eius indurabitur quaſi lapis & ſtringetur quaſi malleatoris incus.Iob. Dicit que Aug. de fide ad Pet. 21.Auguſtinus. Nec diabolus nec aliquis Angelorum eius, ex quo ruinae illius merito in hanc ſcilicet inferiorem detruſi caliginem, bonam potuit aut poterit reſumere voluntatem; quod ſi poſsibile eſſet vt humana natura, poſtquam à Deo auerſa perdidit bonitatem voluntatis, ex ſeipſa rurſus eam habere potuiſſet, multo poſsibilius haec natura haberet angelica, quae quanto minus grauatur terreni corporis pondere, tanto magis hac eſſet praedita facultate: Sed oſtendit Deus vnde bona voluntas hominibus detur, quam ſic amiſerunt Angeli cùm haberent, vt amiſſam deinceps habere non poſsint. Et infra 26. dicit,Auguſtinus. quod in hac vita tantum eſt tempus poenitentiae fructuoſae, quam qui in hac vita non fecerit, habebit quidem poenitentiam in futuro ſaeculo de malis ſuis, ſed indulgentiam in conſpectu Dei non inueniet; quia et ſi erit ibi ſtimulus poenitudinis, nulla ibi erit correctio volūtatis: A talibus enim ita culpabitur iniquitas ſua, vt nullatenus ab eis poſsit vel diligi, vel deſiderari iuſtitia: voluntas enim eorū talis eſt, vt habeat in ſe ſemper malignitatis ſuae ſupplicium, nunquam tamen recipere poſsit bonitatis affectum; quia ſicut illi, qui cum Chriſto regnabunt, nullas in ſe malae voluntatis reliquias habebunt; ita illi qui erunt ſupplicio ignis aeterni cum diabolo & eius Angelis deputati, ſicut nullam vlterius habebunt requiem, ſic bonam nullatenus habere poterant voluntatem. Et ſupra 19. partem Angelorum, quae à Deo diſceſsit,Auguſtinus. in aeterno ſic totam praecepit remanere ſupplicio, vt etiam ignem ei aeternum pararet, in quo illi omnes praeuaricatores Angeli nec mala poſſunt voluntate vnquam carere nec poena, ſed manente in eis iniuſtae auerſionis malo, permaneat etiam iuſtae retributionis aeterna damnatio. Anſelmus quoque de caſu diaboli 6. ait; Sic diſiuncti ſunt Angeli, vt adhaerentes iuſtitiae nullum bonum velle poſsint quo non gaudeant, & deſerentes illam nullum velle queant quo non careant, quod & multi Doctores multis locis teſtantur, ſicut etiam Petrus 2. ſent. diſt. 5a. & 7a. & 4. ſent. diſt. vlt. oſtendit & tenet. Circa cauſam verò obſtinationis variae ſententiae proferuntur;Opiniones de cauſa obstinationis. Opinio 1a. Aliqui namque ponunt cauſam tantummodo priuatiuam, alij poſitiuam, alij verò nullam. Ponentium cauſam priuatiuam quidam dicunt eam eſſe defectum, ſeu deſertionem charitatis ſeu gratiae, ſicut videtur Petrum velle ſentire 2. ſentent. diſt. 5a. & 7a. Sed ſi ſic eſſet, cùm ſecundum cundem Petrum 2. ſentent. diſt 5a. & 24. Angeli & primi parentes fuerunt creati ſine gratia, tunc fuerunt finaliter obſtinati, omniſque viator carens gratia eſſet immutabiliter obſtinatus. Item ſi defectus gratiae ſit cauſa ſufficiens obſtinationis; & habitus gratiae eſt cauſa ſufficiens confirmationis, contra proximo praeoſtenſa. Item obſtinatio & continuatio malae voluntatis eſt effectus realiter poſitiuus: Habet ergo cauſam realiter poſitiuam, & non ſolummodo priuatiuam. Alij vero dicunt hanc cauſam eſſe defectum beneuolentiae miſericordiaeue diuinae, Deum ſcilicet non velle miſero miſereri. Sed iſtud deſtruitur per proximam rationem. Item per 23. primi voluntas Dei eſt immutabilis, quare ſi Deus aliquando non velit huic miſero miſereri, nec vnquam voluit: Quilibet ergo obſtinatus, quandocunque fuit, fuit immutabiliter obſtinatus. Alij verò dicunt hanc cauſam eſ • e defectum confirmationis in bono: Sed hi refellentur, vt alij praecedentes; praeterea ſi ſic eſſet, quilibet viator qui non eſt confirmatus, eſſet aeternaliter obſtinatus. Alij aeſtimant, quod ſit in potentia vtendi libero arbitrio; Dicunt enim quod vehementia poenae quam ſuſtinent obſtinati ipſos infatuat, & juxta tertio huius praemiſſa omnem vſum liberi arbitrij eis aufert, & in exteriores tenebras eos mittit,Propheta. ſicque ipſos efficit obſtinatos. Vnde Propheta, Turbatus à furore oculus meus, vel ſicut habeat Pſalterium Romanum, Turbatus eſt ab ira oculus meus, Pſalmo 6. quod Auguſtinus exponens dicit,Auguſtinus. quod ira Dei erit in futuro judicio, & hîc eſt quaedam eius inchoatio, dum homines dolores & tormenta patiuntur, & maximè damnum intelligentiae veritatis, ſicut jam commemoraui, quod dictum eſt; Dedit illos Deus in reprobum ſenſum. Nam ea eſt caecitas mentis; In eam quiſquis datus fuerit, ab interiore Dei luce ſecluditur, ſed nondum penitus cum in hac vita eſt: Sunt enim tenebrae exteriores, quae magis ad diem judicij pertinere intelliguntur; vt penitus extra Deum ſit, quiſquis dum tempus eſſet, corrigi noluit;Petrus. penitus autem eſſe extra Deum, quid eſt, niſi eſſe in ſumma coecitate? De his etiam exterioribus tenebris Petrus 4. Sentent. diſt. vlt. ita ſcribit; Sanc exteriores tenebrae intelligi poſſunt quaedam malignitas odij & voluntatis, quae tunc excreſcet in mentibus reproborum, & quaedam obliuio Dei, quia tormentorum interiorum & exteriorum doloribus à Deo afficientur, & turbabuntur, vt ab illis ad cogitandum aliquid de Deo vix, & rarò vel nunquam in mentem reuocent; vt qui nimio pondere premuntur adeo ſtupeſcunt & turbantur, vt interim in aliam cogitationem non ſe extendant, ſed illuc tendit impetus cogitationis, vbi ſentitur vis doloris.Reprobatio. Sed qualitercunque erit poſt diem iudicij, ante non videtur ſic eſſe: Nunc enim daemones obſtinati ſcientiam magnam habent, multa vera praedicunt ingeniosè, circumueniunt homines, & multa artificioſa & mirabilia ſubtiliter operantur, ſicut & experientia,Gen. & libri multiplices hiſtorici & alij prophani & catholici conteſtantur. Vnde & Gen. 3. dicitur, quòd Serpens erat callidior cunctis animantibus; Et in Euangelijs ſcribitur, quod daemonia ſciuerunt Dominum eſſe Chriſtum: Quorum etiam magnam ſcientiam Auguſtinus, Gregorius, Iſidorus, & quamplures Doctores Catholici conteſtantur concorditer multis locis, ſicut & Petrus 2. Sentent. diſt. 7. aliqualiter recitat & oſtendit. Videtur etiam quòd Deus omnipotens potuit percusſiſſe apoſtatas Angelos poena obſtinationis ſine tanta vehementia poenae ſenſus, & fortè ſine aliqua poena ſenſus, imò & cum delectatione, ſicut & de ipſis aliquoties legitur, quòd in rebus aliquibus delectantur. Alij verò putant, quòd cauſa obſtinationis in daemonibus eſt naturalis immutabilitas voluntatis: Dicunt enim quod potentia volutiua, ſeu appetitiua proportionatur potentiae cognitiuae, ſeu apprehenſiuae, à qua mouetur Angelus autem quia non eſt depreſſus mole corporis, cognoſcit & apprehendit immutabiliter ſine diſcurſu, quare & immutabiliter vult & appetit. Sed iſta poſitio videtur peccare & in materia & in forma; In materia ſupponendo falſum; Sicut enim Angelus eſt mutabilis in ſe, & in ſua natura, quia de non eſſe in eſſe, & è contra; Sic & in ſua actione, praeſertim cùm habeat liberum arbitrium naturaliter habile ad meritum & peccatum: Angelorum namque ſimilium, quidam peccauerunt, quidam peccato reſtiterunt, & laudabiliter meruerunt. Item mali Angeli priuſquam peccarent, habuerunt bonam voluntatem, ſicut & alij Angeli, & primus homo: Non enim videtur, quòd toto tempore, quo ſteterunt, fuerunt penitus otioſi. Nam ſi primo erant otioſi in voluntate, & poſtea actuoſi, mutabantur in voluntate; ſi etiam erant tunc otioſi in voluntate, & non in intellectu, quia tunc cognouerunt Deum, & ſeipſos, ſicut nullus dubitat, & Autoritates multae teſtantur, ſicut etiam Petrus 2. Sentent. diſt. 3. manifeſtat, voluntas eorum non neceſſariò conformatur cognitioni corum, quod tamen hypotheſis ſupponebat. Quod etiam mali Angeli ante lapſum habuerunt actum voluntatis, imò & actum bonum, teſtantur expreſſè multae Autoritates nono huius & decimo allegatae: Quod & de Lucifero videtur Prophetam innuere figuratè cum dicit, Tu ſignaculum ſimilitudinis, plenus ſapientia & perfectus decore in delicijs Paradiſi Dei fuiſti; Omnis lapis pretioſus operimentum tuum &c. tu Cherub extentus & protegens, & poſui te in monte Sancto Dei, in medio lapidum ignitorum ambulaſti, perfectus in vijs tuis à die conditionis tuae;Ezech. Gregorius. Donec inuenta eſt iniquitas in te Exech. 28. Quod & Gregorius 32. Moral. & Homilea 34. ſuper Euangelia de ipſo Lucifero euidenter exponit; Habuit ergò Diabolus ante lapſum aliquam cognitionem, volutionem, & dilectionem, quam peccando amiſit; quare & habuit mutabilem voluntatem. Item ponatur Angelium aliquid volniſſe quod apparuit ei bonum, & quod poſtea illud idem ipſi eidem apparuit purum malum; tunc ſicut ſecundo huius oſtenſa teſtantur, primam volutionem dimiſit. Item Angelus appatente ei obiecto ſub ratione boni, non neceſſariò ſtatim vult illud, ſicut ex praeoſtenſis circa ſextam quaeſtionem ſecundi huius apparet: Quare poteſt circa bonum ſufficienter oſtenſum per aliquod tempus otiari in voluntate, & per aliud, illud velle; eſt ergo mutabilis voluntatis. Quare etiam non poteſt ab actu illo liberè ceſſare, ſicut & potuit liberè vacare? Quid magis necesſitat Angelicam volūtatem ad perpetualiter continuandum liberum actum ſuum, quàm ad ipſum, poſt liberam vacationem ductiuam temporaliter producendum? Non poteſt dici quòd actus, ex quo eſt productus, necesſitat Angelicam voluntatem ad ipſum inceſſabiliter continuandum; quià ſimili ratione proportionalis actus voluntatis humanae ipſam necesſitaret ſimiliter. Et ſi quis dicat, quòd actus liber voluntatis Angelicae non producitur, niſi ſufficienti deliberatione praehabita, & tunc neceſſariò producitur, ipſaque deliberatio habita neceſſariò ſemper manet, quare & actus voluntatis ſimiliter dicit falſum, deſtruit hypotheſin, nec difficultatem euitat. Dicit falſum: capiatur enim primus actus liber in Angelo, illum non praecedit deliberatio, cùm ipſa liberum actum importer. Poteſt quoque liberum arbitrium in liberum actum ſuum ex ſola ſimplici apprehenſione ſine deliberatione ſyllogiſtica praecedente, & ſic debere agere concludente; imò & contra deliberationem huiuſmodi, ſicut corollarium tertij huius monſtrat: Alias enim in Lucifero qui malè voluit, erronea deliberatio, & error praeceſſiſſet peccatum, contra Autoritatem Ezechielis praemiſſam cum ex poſitionibus Gregorij memoratis; & contra Auguſtinum, vt videtur 11. ſuper Gen. ad literam 24. & poſt, diffuſè & contra multos Doctores materiam hanc tractances. Nulla etiam ratio, aut deliberatio antecedens neceſſitat voluntatem, ſicut tertium huius cum ſuo Corollario manifeſtat. Deſtruit hypotheſin affirmantem in Angelis non eſſe diſcurſum: Nec difficultatem euitat; Ipſum enim deliberare vèl eſt neceſſarium, vel voluntarium; ſi neceſſarium, & ex illo neceſſariò ſequitur velle; eſt ergo & ipſum velle neceſſarium, non liberum; ſi liberum, vel ergo quodlibet deliberare Angeli producitur per aliud deliberare praecedens, & ſic in deliberare huiuſmodi erit infinitus proceſſus, quod nullus deliberatè concedet, vel eſt aliquod primum eius deliberare, & euacuatur reſponſio, ac reuertitur difficultas. Item eadem ratione, cauſa confirmationis Angelorum bonorum eſſet ſimiliter priuatiua, immutabilitas ſcilicet voluntatis contra proximo huius oſtenſa. Item ex eodem principio quieſcit res naturaliter in termino, ex quo mouetur ad eum, ſicut patet de elementis & alijs, & autoritas Philoſophica conteſtatur; ſed ex ſola immutabilitate nunquam mouetur voluntas ad actum, ſed ex aliquo principio poſitiuo. Item cùm Angeli ante confirmationem non omnia ſciuerunt, quia non praeſciuerunt ſuum caſum, nec ſuam confirmationem, ſicut docet Auguſtinus 11. ſuper Gen. vbi prius; & Anſelmus de Caſu diaboli 21. & poſt Imò nec poſt confirmationem omnes Sancti Angeli omnia ſciuerunt, ſed quidam eorum quaedam nouiter didicerunt, ſicut euidenter poteſt haberi ex Zacharia, Daniele alijſque Prophetis, ex linguis & locutionibus Angelorum, ex Angelica hierarchia Dionyſij, & ſcriptis authenticis Catholicorum Doctorum, ex quibus apparet quòd non ſolùm à Deo, ſed quidam eorum ex alijs illuminantur, & per reuelationes nouiter inſtruuntur, imò nedùm per Deum, & alios Angelos, verum & per homines quaedam quibuſdam Angelis nouiter innoteſcunt, dicente Apoſtolo ad Eph. 3. Mihi omnium ſanctorum minimo data eſt gratia haec, in gentibus Euangelizare inueſtigabiles diuitias Chriſti, & illuminare omnes, quae ſit diſpenſatio ſacramenti abſconditi à ſaeculis in Deo qui omnia creauit, vt innoteſcat principibus, & poteſtatibus in coeleſtibus per Eccleſiam multiformis ſapientia Dei, ſecundum praefinitionem ſaeculorum quam fecit in Chriſto Ieſu Domino noſtro. Vbi Gloſſa, Sacramenti abſconditi à ſaeculis, id eſt, celati ab omni ſaeculorum creatura: & exiſtentis in Deo, id eſt, ſola notitia Dei; vt innoteſcat, id eſt, datum eſt mihi Euangelizare, & illuminate, & videre quantum hoc eſt, quia per hoc aliquid accreuit Angelis, qui multa ſecreta in his didicerunt, & hoc eſt quod ait, Euangelizare, Dico, ita vt multiformis ſapientia Dei de reparatione hominum innoteſcat per Eccleſiam, quae dona Dei recipit, id eſt, per Apoſtolos in Eccleſia praedicantes; Principibus & poteſtatibus, id eſt, diuerſis ordinibus Angelorum, qui ſunt in coeleſtibus, id eſt, in coelo; vbi & nos erimus, & ſubdit, Dicit namque beatus Hycronimus, Angelicas dignitates ſupra memoratum myſterium ad primum non intellexiſſe, donec completa eſt pasſio Chriſti, & Apoſtolorum praedicatio per gentes dilatata. Vnde in Eſaia Angeli admirantes dixerunt. Quis eſt iſte qui venit de Edom? & in Pſalmo quis eſt iſtae Rex gloriae? Non ſolū ergo Patriarchis & Prophetis, ſed principibus, & poteſtatibus in coeleſtibus multiformis ſapientia Dei per Eccleſiam, id eſt, per ea quae dicta & facta ſunt in Eccleſia eſt reuelata. Chryſoſtomus quoque ſuper Iohannem Homilia prima; Nihil, inquit, nobis Ioannes humanum dicit, ſed omnia ſpiritualia abyſsis Spiritus Sancti, ab occultis illis theſauris, & quae nec Angeli antequam hic dixiſſet, nouerant: Nobiſcum enim & hi per Ioannis vocem, & per nos didicerunt, & quoniam nobiſcum; & hoc oſtendit beatus Paulus dicens, Vt nota ſit nunc Principibus & Poteſtatibus per Eccleſiam multipliciter varia ſapientia Dei. Si igitur & Principatus, & Poteſtates, & Cherubin, & Seraphin per Eccleſiam didicerunt haec, manifeſtum eſt quoniam & ipſi cum multa alacritate circa hanc occurrerunt auditionem: Etenim in hoc honorati ſumus non modicum, quod nobiſcum Angeli didicerunt, quae ignorabant. Petrus etiam 2. ſent. diſt 11. per eaſdem Autoritates idem oſtendit & tenet: Si ergo Angeli ſint mutabilis intellectus, cur non & mutabilis voluntatis? Si etiam Angeli non omnia ſemper ſciant, ſed aliqua de nouo addiſcunt, non eſt omniquaque perſpicuum ipſos non poſſe diſcurrere, ſed magis videtur quod poſsint. Item Auguſtinus de Fide ad Petrum 21. Si poſsibile eſſet vt humana natura, poſtquam à Deo auerſa bonitatem perdidit voluntatis, ex ſeipſa rurſus eam habere potuiſſet, multo poſsibilius hoc natura Angelica haberet, quae quanto minus grauatur terreni corporis pondere, tanto magis hac eſſet praedita facultate, ſicut ſuperius plenius allegatur. Secundum ergo ſententiam Auguſtini voluntas Angelica à Deo auerſa, de ſui natura eſt magis redibilis, conuertibilis, quare & mutabilis, quàm humana. Iſta quoque poſitio peccat in forma; Non enim difficultatem euitat: Anima namque humana à corpore ſeparata, damnata; & totus homo in corpore & anima ſimul damnatus poſt finale iudicium; quae & qui de ſui natura eſt mutabilis apprehenſionis & ſimiliter voluntatis, redduntur ſicut & daemones obſtinati. Ponentium autem cauſam poſitiuam, quidam dicunt eam eſſe obſtinationem voluntariam, ſeu voluntatem obſtinatam in malo; Vnde Bernardus de Gratia, & Libero arbitrio 18. Nec Deus inquit, caret libero arbitrio, nec diabolus; quoniam quod ille non poteſt eſſe malus, non infirma neceſſitas, ſed firma in bono voluntas & voluntaria firmitas; quodque is non valet in bonum reſpirare, non aliena facit violenta oppreſsio, ſed ſua ipſius in malo obſtinata voluntas, ac voluntaria obſtinatio. Sed iſtud ſtare non poteſt: Nihil enim poteſt eſſe cauſa ſui ipſius. Item cùm dicitur, quod cauſa quare diabolus non poteſt reſpirare in bonum eſt ſua ipſius in malo obſtinata voluntas ac voluntaria obſtinatio, Opinio 7 • quaero quae ſit cauſa illius obſtinationis. Hic forſitan dicetur, & poteſt eſſe ſecunda opinio ponentium cauſam poſitiuam obſtinationis in malo, quod eſt liberum arbitrium ipſius obſtinati, refugiens liberè omne bonum, & continuans libere actum malum. Et hoc videtur ſentire Bernardus vbi fuerat allegatus: Quare & immediatè ſubiungit; Nunc igitur ex eo potius dicitur liberum eſſe arbitrium, quod ſiue in bono, ſiue in malo aequè liberam facit voluntatem, cùm nec bonus quiſpiam nec item malus dici debeat, aut eſſe valeat, niſi volens. Tali iam ratione non incongruè dicetur ad bonum ſe & ad malum habere aequaliter quidem vtrobique, videlicet par ſit ei, non quidem in electione facilitas, ſed in voluntate libertas: Hac ſane dignitatis diuinae, vt dictum eſt, praerogatiua rationalem ſingulariter creaturam conditor inſigniuit, quod quemadmodum ipſe ſui iuris erat, ſuaeque ipſius voluntatis non neceſsitatis erat quod bonus erat; Ita & illa quoque ſui quodammodo iuris in hac parte exiſteret, quatenus non niſi ſua voluntate aut mala fieret, & iuſtè damnaretur, aut bona maneret, & meritò ſaluaretur. Et ſupra 5a. Libertas, inquit, à neceſsitate ae què & indifferenter Deo vniuerſaeque creaturae rationali conuenit tam bonae quàm malae, nec peccato nec miſeria dimittitur, vel minuitur, nec maior in iuſto eſt, quàm in peccatore, nec plenior in Angelo, quàm in homine. Quomodo namque ad bonum conuerſus per gratiam humanae voluntatis conſenſus eo liberè bonum, & in bono liberum hominem fecit, quo voluntarius efficitur, non inuitus pertrahitur: ſic ſponte deuolutus in malum, in malo nihilominus tam liberum quàm ſpontaneum conſtituit, ſua vtique voluntate ductum, non aliunde coactum vt malus ſit. Et ſicut coeleſtis Angelus, aut etiam ipſe Deus permanet liberè bonus, quia ſua voluntate, non aliqua extrinſeca neceſsitate: ſic profectò diabolus aequè liberè in malum & corruit, & perſiſtit, ſuo vtique voluntario nutu, non alieno impulſu. Manet ergo voluntas libertatis, vbi etiam fit Captiuitas capacitas mentis tam plena quidem in malis, quàm in bonis, ſed in bonis ordinatior; tam integrè quoque pro ſuo modo in creatura quàm in Creatore,Reprobatio. ſed in illo potentior. Sed nec iſtud cauſam obſtinationis ſufficientem aſsignat: Si namque ſolum liberum arbitrium faciat quempiam obſtinatum in malo, vel hoc eſt mutabiliter vel immutabiliter; non mutabiliter liberè, ſicut natura obſtinationis importat, & praecedentia manifeſtant; nec immutabiliter, quoniam liberum arbitrium per ſe, & de ſua natura eſt mutabile ſecundum contradictionem; ſicut primum huius & ſequentia docuerunt, ſicut & conſtat ipſum fuiſſe & eſſe in viatoribus non obſtinatis net confirmatis: Si ergo liberum atbitrium per ſe ſolum aliquando obduret immutabiliter quempiam in actu malo, & ſemper; vel ſi aliquando non, nec vnquam. Quare & dicit Philoſophus 2. de Generat. penult. quod idem & ſimiliter habens ſemper idem innatum eſt facere: Si ergo habens liberum arbitrium cum actu malo aliquando, puta pro tempore peregrinationis poſsit liberè ſecundum contradictionem ipſum dimittere vel tenere, & non ſit immutabiliter obſtinatus in illo; aliquando verò, puta pro tempore obſtinationis non ſic, ſed ſit immutabiliter obſtinatus in illo non ſolum liberum arbitrium nullatenus ſufficit, ſed aliqua alia cauſa requiritur, quae liberum arbitrium in huiuſmodi actu ſuo liget inſolubiliter & captiuet. Item ſi ſolum liberum arbitrium obduraret malos in malo; cur non ſimiliter ſolum liberum arbitrium confirmaret bonos in bono contra proximo declarata?Opinio 8a. Petrus. Alij autem dicunt quod cauſa obſtinationis quaeſita eſt malitia & vitium obſtinati. Vnde Petrus 2. lentent. diſt. 7. Mali, inquit, à Deo per malitiam ſunt obſtinati, quod bonam voluntatem habere, ſiue bene velle non valent. Et infra, Mali, inquit, in vitio obdurati ſunt, vt bene viuere nequeant: Sed malitia illa & vitium, vel eſt pura priuatio, vel aliquid poſitiuum; Si pura priuatio, reprobatur per priora; Si ſit aliquid poſitiuum, vel actus, vel habitus; Si actus, aliquis actus creatus eſſet ſimiliter cauſa confirmationis beatificae beatorum, contra proximo huius oſtenſa. Oſtenſum eſt etiam tertio huius, quod nulla res creata poteſt neceſsitare liberum arbitrium ad volendum, quare nec ad continuandum aeternaliter ſuum velle. Item ille actus vel eſt neceſſariae continuationis, vel non; Si ſic, quae cauſa neceſsitatis illius? Si non, quomodo neceſsitabit aliud in aeternum? Si autem dicatur, quod ſit aliquis habitus, reprobabitur ſicut actus. Alij adhuc credunt, quod cauſa obſtinationis ſit vehementia volutionis; Dicunt enim quod quanto voluntas eſt perfectior, tanto perfectius in ſuum volubile ſe immergit; Voluntas autem Angelica, quia à corpore ſeparata, eſt maximè perfecta & perfectè libera, quare & tam vehementer in ſuum volubile ſe immergit, quod retrahere ſe non valet. Sed iſta poſitio ſicut & quinta, peccat in materia, & in forma, & poteſt ſimiliter reprobari: Ponit enim Angelos habere naturaliter immutabilem voluntatem, ſicut & illa, nec vitat difficultatem de cauſa obſtinationis animae humanae, totiuſue hominis obſtinati. Praeterea ſpecialiter contra iſtam; Sicut agens rationale habet libertatem contradictionis reſpectu ſui actus, ſic & reſpectu gradus illius, & quanto fuerit perfectius & liberius, tanto magis. Item immergat ſe viator quantum poteſt in aliquod volubile bonum vel malum; & cùm actus Angeli, & iſte actus hominis ſint proportionales iſtis agentibus, quia ſecundum vltimum potentiae vtriuſque, ſi vnus actus ita ligat ſuum actorem, quod retrahere ſe non valet, & alius ita ſuum; praeſertim cum potentia libertatis humanae imperfectior ſit & minor potentia Angelicae libertatis, quod nullus dubitat eſſe falſum, cùm homo maneat adhuc viator; vel ſi impotens homo ſe poſsit retrahere, & Angelus potens poteſt, cùm vterque mutabilis ſit natura. Item eadem ratione ſancti Angeli eſſent per ſeipſos ſufficienter confirmati in bono contra proximo huius oſtenſa. Item quantum cauſa agit ad continuationem actus voluntatis Angelicae, tantum poteſt & aliqua cauſa ſecunda agere ad productionem actus Angelicae voluntatis; ſed aliqua cauſa ſecunda, puta actus ipſe ſeu modus volendi voluntatis Angelicae tantum agit, quod ipſam neceſsitat ad continuationem illius; quare & aliqua cauſa ſecunda poſſet ipſam neceſsitare ad liberum actum ſuum, contra tertio huius praemiſſa. Item ex eodem principio mouetur res ad terminum, & quieſcit in termino, ſicut patet de elementis & compoſitis de irrationabilibus & rationabilibus, ſed Angelus ex libertate arbitrij ſecundum contradictionem & contingenter mouetur ad actum volendi; quare & quantum ex ſe eſt, ex eadem libertate ſecundum contradictionem & contingenter, non ex neceſsitate contraria in eodem actu quaſi in termino requieſcit. Dicentes verò nullam eſſe cauſam obſtinationis ponendam, Opinio 10a. dicunt obſtinationem nihil eſſe, quare nullam cauſam habere: Dicunt enim, quod obſtinatio eſt ſola impotentia, ſeu priuatio potentiae bene volendi, & à malè volendo ceſſandi, & quod ipſa mala volutio obſtinati eſt vnus effectus liberi arbitrij poſitiuus, ſed non eſt ipſa obſtinatio nec aliqua pars ipſius. Sed iſti peccant dupliciter; In materia, & in forma; In materia, quia falſum ſupponunt, nullam ſcilicet priuationem habere cauſam; quis enim neſciat obliuionem, ignorantiam, caecitatem, eclipſin, & caetera talia aliquas cauſas habere? Quis etiam neſciat Philoſophiam multis locis docere eandem cauſam nunc praeſentem, nunc abſentem, nunc agentem, nunc ceſſantem, eſſe cauſam nunc praeſens praeſentis alicuius effectus, nunc priuationis, ſeu defectionis ipſius? Quomodo etiam fiet mutatio de vno contra dictoriorum in reliquū, & de vero in falſum, vel è contrario, ſine cauſa? Simili quoque modo poteſt quis fingere nullam eſſe cauſam confirmationis in bono, & ipſam non eſſe aliquid poſitiuum, ſed ſolam impotentiam, ſeu priuationem potentiae malè volendi, & à bene volendo ceſſandi, & quod ipſe actus beatificus confirmati eſt vnus effectus liberi arbitrij poſitiuus, ſed non ipſa confirmatio aliquiduè ipſius. Peccant quoque in forma, quia difficultatem non vitant. Si namque liberum arbitrium, quantum eſt de ſe, poſſet, & prius potuit liberè ſecundum contradictionem continuare actum ſuum & non, & nunc neceſſariò ipſum continuat, hoc eſt ex aliqua cauſa ipſum nouiter neceſsitante, aut ex aliquo impedimento ipſum nouiter prohibente, & impoſsibilitate impoſsibilitante ceſſare. Liberum quoque arbitrium quantum eſt de ſe poſſet & prius potuit in actum contrarium actui miſero obſtinati, & nunc non poteſt, hoc ergo eſt ex aliqua cauſa, aut ex aliquo impedimento ipſum nouiter prohibente & impoſsibilitante elicere talem actum: Quae eſt igitur iſta cauſa,Responſio propria. aut impedimentum huiuſmodi? & reueritur difficultas. Sunt & alij modi dicendi minus probabiles, ſed ſufficiat iſtos paucos probabiliores hac vice breuiter tetigiſſe. Salua igitur Maiorum ſententia, videtur quod obſtinationis ſit aliqua cauſa ponenda, cauſa videlicet priuatiua, & ſimiliter poſitiua; Priuatiua, quantum ad illud quod ibi ponitur priuatiuum, ſcilicet non poſſe bene velle, & hanc puto priuationem gratiae ſeu defectum ſecundum praehabita 39. & 43. primi libri, nec hanc poſſunt mereri, per 35um. & ſequentia dicti primi, nec Deus vult illam talibus gratis dare; Imò, vt iuxta praemiſſa 13. primi iſta cauſa priuatiua reducatur ad cauſam poſitiuam priorem, ideo carent gratia & carebunt, quia in poenam iuiuſtiſsimam peccari ſui prioris Deus vult eos carere aeternaliter gratia, quam ſi non peccaſſent aeternaliter habuiſſent. Eſt & cauſa obſtinationis ſimiliter poſitiua, quantum ad illud quod ibi ponitur poſitiuum, quod eſt continuatio actus aeterna, & haec eſt liberum arbitrium obſtinati, ſicut Bernardus videtur ſentire: Sed quia haec ſola non ſufficit, ſicut ſuperius eſt oſtenſum, videtur iuxta proximo huius praemiſſa, quod Deum indignati & nolle hunc actum vnquam ceſſare, ac velle eum aeternaliter continuari in poenam aeternam iuſtiſsimam praecedentis peccati, ſit cauſa huius ſufficiens & ſuprema. Vnde Propheta, Ira, inquit, in indignatione eius,Pſalmus. & vita in voluntate eius Pſalmo 29. haec autem ira ſeu vita ex indignatione ſeu voluntate diuina non eſt tranſitoria, ſed moroſa, ſicut ſtatim ſubiungit; Ad veſperum demorabitur fletus, & ad matutinum laetitia, ad veſperum, inquam, & matutinum ſpeciale in praeſenti, vel generale in futuro iudicio, quando nunc vel tunc peccatoribus occidit, vel occidet: Iuſtis autem oritur vel orietur Sol verus, & ſic morabitur in aeternum: Vn de haecira ſeu poena, vita ſeu laetitia tam moroſa, niſi ex eadem indignatione ſeu voluntate diuina? vbi Gloſſa; Ad veſperum, &c. Duobus praedictis duo alia reddit hoc modo; quia ira eſt in indignatione eius, ideo ad veſperum demorabitur fletus, & quia vita eſt in voluntate eius, ideo ad matutinum erit laetitia. Proſe quere ordinem literae & verborum expoſitionem ſic; Ira proceſsit ex eius indignatione, & illa ira non eſt breuis, imò longa, quia fletus, id eſt omnimoda hominis miſeria, tam culpae, quàm poenae, demorabitur; quanquam veſperum & matutinum ibidem ab alijs aliter exponatur:Auguſtinus. Quis enim, ſciens foecunditatem multiplicem ſacrae Scripturae, neſciat quod multipliciter exponatur? Dicitque Auguſtinus 1. Confeſſ. 12. Iuſsiſti, inquit, Domine, & ſic eſt, vt poena ſibi ſit omnis inordinatus animus; qui & de fide ad Petrum 26. dicit, quod voluntas eorum talis erat, vt habeat in ſe ſemper malignitatis ſuae ſupplicium, ſicut ſuperius plenius allegatur.Petrus. Quare & ſicut recitat Petrus 4. ſent. diſt. vlt. licet Doctores in hoc diſcordent de iſta voluntate obſtinatorum, quod aliqui dicunt, quod non eſt peccatum, & alij dicunt quod eſt peccatum, in hoc tamen omnes concordant, quod ipſa eſt ſupplicium mali meriti praecedentis. Quod & ſatis poteſt haberi ex 39. primi, vbi monſtratur quod nullum malū eſt impunitum, & ex 34. primi, vbi docetur quod vnum peccatum eſt poena alterius. Haec ergo obſtinatorum voluntas, etiam etſi ſit peccatum, ſecundum ſubſtantiam tamen actus, bona eſt; teſte 26. primi, & in quantum eſt poena peccati prioris iuſta eſt, ſicut nullus ignorat, & patet ex 34. primi huius: Ergo cauſa ſuprema eſt diuina voluntas, ſicut nonum, & 21um. primi demonſtrant. Haec autem vult Deus in reprobis obſtinatis propter eruditionem electorum in via, & gloriam beatorum in patria, ſicut patet 39. primi: Et ſi quis obijciat tunc Deum eſſe Autorem peccati, & velle peccatum, & quemlibet obſtinatum velle, ſicut Deus vult eum velle, quare & iuſtè velle, & caetera talia, 26um. & 34um. primi cum ſuis ſimilibus reſpondebunt.

CAP. XVII. Quod nulla creatura rationalis poteſt confirmari vel obſtinari immutabiliter per naturam.

OStenſo ſiquidem quod creatura rationalis quaedam eſt immobiliter confirmata in bono; quaedam verò immutabiliter obſtinata in malo, & hoc non ſolum per liberum arbitrium, propriamque naturam: Inquirendum vlterius, Nunquid hoc poſsit fieri per naturam; Et quod ſic, arguitur à quibuſdam. In confirmatione Beati non apponitur naturae adiutoriū infinitum, ſed tantū finitū & tātum poſſet ei apponi per appoſitionē maioris, fortioris naturalis, & de obſtinato ſimiliter. Sed iſtud non videtur niſi fortaſsis loquēdo aequiuocè, & nimis ſophiſticè de creatura rationali, ſupponendo videlicet Deum poſſe creare creaturam rationalem, quae haberet ſolum iudicium rationis ſine libertate agendi; vel è contra, quae haberet libertatem contradictionis agendi cum ſola cognitione ſenſitiua ſine iudicio rationis. Non ſic autem loquendo, ſed vniuocè de creatura rationali eiuſdem rationis, ſicut eſt modo: Non videtur aliquem poſſe confirmari in bono morali, aut ſupernaturali tantum per naturam; Magis enim videtur creaturam rationalem poſſe confirmari in bono naturae per ſe tantum, aut per ſolam ſuam naturam, quàm in bono non naturali, puta morali, vel ſupernaturali: Sed hoc non poteſt ſicut 2um. & 9um. primi oſtendunt. Item ſi fortitudo, & potentia naturalis creaturae rationalis naturalitèr augeatur, ſicut augetur potentia intellectus, ità, id eſt, proportionaliter potentia libera voluntatis; quantum ergo naturaliter poteſt vti potentia intellectus, tantum & potentia libera voluntatis: quare & ita mutabilitèr velle, ſicut voluntas inferior minus potens. Item talis potentia, quantacunque ponatur, creata eſt potentia rationalis, & quantum eſt de ſui natura, ſicut eſt mutabilis in natura & in eſſe, quia de non eſſe in eſſe & è contra: ſic eſt & mutabilis actionis, atque mutabilis voluntatis, & valet ad oppoſita ſucceſsiuè, ſicut de Angelis proximo eſt oſtenſum. Item quaecunque creatura rationalis ponatur, ipſa eſt de ſe mutabilis intellectus: Poteſt enim ſcire aliquid poſtquam neſciuit, & è contra; poteſt & decepi, dum id quod credit eſſe verum, re tali clam mutata ſit falſum; quare & eſt ſimiliter mutabilis, deceptibilis, & peccabilis voluntatis. Item ſi haec creatura rationalis neceſsitate naturali in ceſſabiliter habeat iſtum actum; vel hoc eſt neceſsitate naturali antecedente huius potentiae rationalis, vel neceſsitate ſequente huius actus; Non neceſsitate naturali antecedente huius potentiae rationalis; hoc enim repugnat formalitèr potentiae rationali, quae quantum eſt de ſui natura, & quatenùs praecedit naturaliter liberum actum ſuum, liberè ſecundum contradictionem poteſt illum producere & non producere, nec praedeterminatur neceſsitate naturali antecedente ad alteram partem tantum ſicut potentiae irrationales, ſicut docet Philoſophus 9. Metaph. 10. & primum ac ſecundum iſtius, quare & de continuatione perpetua ſimiliter ſentiendum. Nec habet inceſſabiliter iſtum actum ex neceſsitate ſequente naturaliter iſtum actum; ita, videlicet, quod iſte actus poſt quam eſt productus neceſsitat producentem, ad ipſum inceſſabiliter retinendum; quia ſimili ratione ſimilis actus ſimili modo productus in quacun que creatura rationali ipſam neceſsitaret ſimiliter, vt ipſum inceſſabiliter retineret; eſt enim eadem proportio hic & ibi. Item ſicut creatura rationalis debilis, quantum eſt de ſui natura poteſt liberè confirmare, aut difformare ſe ſuo debili iudicio rationis, & ſic mereri, atque peccare; ſic & creatura rationalis potentior ſuo potentiori iudicio propter proportionalitatem eorum. Item ſi aliqua creatura rationalis excellens naturali neceſsitate immutabiliter confirmetur in bono, vel in malo, & quaelibet praeſertim eiuſdem naturae & gradus in perfectione naturae; eſt enim per ſe talis, per ſe autem importat neceſſariò vniuerſalitatem temporis & ſuppoſitorum ſicut patet ex 26. primi; quod quis neſciat eſſet falſum? cum vna talis poſsit eſſe beata, & alia miſera; hoc enim nullam repugnantiam implicat ſicut nullus • rat. Item ſub quantocunque gradu perfectionis naturae, poteſt eſſe creatura rationa • • mutabiliter confirmata in bono vel in malo; poteſt eſſe & ſimilis creatura mutabilis in ſta • • ndi; hoc enim nullā contradictionem includit, imo & ſub quantocunque gradu finitae per • ctionis naturae poteſt eſſe creatura rationalis mutabilis & meribilis, ſeu habilis ad meren dum: Alias etenim omnipotens manus Dei mutilaretur turpiſsimè, & nimium impotens redderetur: Alias etiam eſſet certus terminus perfectionis naturae naturaliter limitatus & meribilis, quem creatura rationalis tranſire non poſſet, & vltra quem Deus omnipotens non poſſet creare huiuſmodi creaturam, quod nulli conuenit rationi; Cur enim ad hunc terminum & non vltra? Admittatur etiam in poſitione poſsibili aliquam eſſe creaturam rationalem mutabilem, & meribilem ſupra A. terminum illum datum, & nulla contradictio Inferatur. inferetur; eſt ergo iſtud poſsibile abſolutè ſecundum praehabita primo primi, quod & poſſet oſtendi alijs vijs multis. Capiatur ergo A. creatura rationalis ſecundum falſigraphum immutabiliter confirmata in bono vel in malo, & immutabilis, atque immeribilis per naturam, & ſit B. alia huiuſmodi creatura aequalis in naturalibus, mutabilis & meribilis per praemiſſa: B. igitur de natura ſua eſt mutabilis voluntatis, atque meribilis, & eſt per ſe, quia per naturam & eſſentiam ſuam talis; Per ſe autem includit vniuerſalitatem ſuppoſitorum & temporis, ſicut oſtenſum eſt 26. primi. Omne ergo tale ſuppoſitum, & ſemper, quantum eſt de ſe & de natura ſua eſt mutabilis voluntatis atque meribilis benè vel malè: Si vero firmetur immutabiliter & immeribiliter in bono vel in malo, hoc non eſt de ſe ſufficienter, nec de ſui natura, ſed ex alia cauſa firmante, ſicut 15. & 16. huius docent.

COROLLARIVM. Corollarium, quod nulla creatura rationalis eſt, aut eſſe poteſt immutabilis, inuertibilis aut impeccabilis per naturam.

EX his autem reputo manifeſtum, nullam creaturam rationalem eſſe, aut eſſe poſſe immutabilem, immeribilem, aut impeccabilem per naturam. Iſtud tam euidenter conſequitur,Augustinus. quod non indiget probamento. Dicitque Auguſtinus 3. contra Maximinum 13. Creaturarum natura coeleſtium mori potuit, quia peccare potuit; nam & Angeli peccauerunt, & daemones facti ſunt, quorum eſt diabolus princeps; & qui non peccauerunt, peccare potuerunt; & cuicunque rationali creaturae praeſtatur vt peccare non poſsit, hoc non eſt naturae propriae, ſed Dei gratiae: Ideoque ſolus Deus eſt, qui non gratia cuiuſquam, ſed natura ſua propria nec potuit,Hieronymus. nec poteſt, nec poterit peccare. Hieronimus etiam Epiſtola 13. ad Damaſum Papam de filio prodigo 16. ſcilicet penult. dicit, quod ex multis ſcripturae teſtimonijs edocemur Dei ſolius perfectam eſſe iuſticiam, & infra in Pſalmis dicitur, Non iuſtificabitur in conſpectu tuo omnis viuens; non ait, non iuſtificabitur homo, ſed omnis viuens, id eſt, non Euangeliſta, non Apoſtolus, non Propheta; ad maiora conſcendo, non Angelus, non Throni, non Dominationes, non Poteſtates, caeteraeque virtutes: Solus Deus eſt, in quo peccatum non cadit; caeteri cum ſint liberi arbitrij, iuxta quod & homo ad imaginem & ſimilitudinem Dei factus eſt, in vtraque parte poſſunt flectere ſuam voluntatem, quod oportet intelligi, quantum eſt de nuda eorum natura. Anſelmus quoque 2. cur Deus homo. 10. poſtquam oſtendit Chriſtum Vt hominem. Deum & hominem non poſſe peccare, & tamen eſſe laudandum, de ſua iuſticia, ita quaerit; Quaerendum exiſtimo cum Deus talem poſset facere hominem, cur non tales fecit Angelos, & duos primos homines, vt ſimiliter & peccare non poſſent, & de iuſtitia ſua etiam laudandi eſſent? & reſpondendo ſubiungit; Quoniam non debuit, nec potuit fieri, vt vnuſquiſque eorum eſſet idem ipſe qui Deus, ſicut de homine iſto decimus. Quod autem arguebatur ſuperius de appoſitione adiutorij tantum finiti in confirmatione boni, videtur loqui tantummodo de appoſitione adiutorij creati; ſed nullum tale ſufficit, ſed neceſſario requiritur adiutorium per ſe firmum, quod ideo neceſſario eſt increatum & infinitum, ſcilicet Dei voluntas, Deus ipſe, ſicut 15. huius docet. Quantumcunque etiam naturaliter adaugetur fortitudo ſolummodo naturalis creaturae rationalis, tantum & eius libertas contradictionis, ac mutabilitas coaugetur, ſicut ſuperius eſt argutum. Tale ergo augmentum nequaquam confirmat, aut immobilitat augmentatum.

CAP. XVIII. Contra quoſdam dicentes actum Liberi Arbitrii nihil eſſe.

HIs igitur per Dei auxillum expeditis, iam reſtat de actu proprio liberi arbitrij, cum eiuſdem adiutorio perſcrutari. Sed quia ſunt aliqui de quibus non tacuit Eſaias, palpantes ſicut caeci parietem, & quaſi abſque oculis attrectantes, impingentes in meridie quaſi in tenebris, & in caliginoſis velut mortui dormientes, tam inſenſibiles atque exanimes, vt actus proprios nequaquam percipiant, aſſerentes actum liberi arbitrij nihil eſſe, ideo immorabor pauliſper, vt qui oculos caecorum illuminat, eis & mihi dignetur infundere veram lucem. Luce ſiquidem clarius patet cunctis, quod ſi actus liberi arbitrij nihil ſit, nec actus alicuius alterius potentiae ſiue formae eſt aliquid: Nam liberum arbitrium eſt perfectiſsima potentia, ſeu forma creata; quare & proprius actus eius non erit imperfectior actu proprio cuiuſcunque alterius; quare nec minus clare videtur, quod haec caeca poſitio habet ponere conſequenter omnem actionem & paſsionem, omne agere & pati, omriem motum & mutationem, omne mouere ſeu moueri, mutare ſeu mutari vniuerſaliter nihil eſſe, quod quantum aduerſetur omnibus pene ſcientijs, ſcientes faciliter deprehendent; omnes ſcientias molitur extinguere, quae ſe non abſtrahunt ab actione & motu, & hae ſunt omnes ſcientiae, vix Arithmetica & Geometria exceptis; quoniam Geometria Euclidis in libro vndecimo, & Iordanus de triangulis vtuntur in definitionibus & theorematibus ſuis motu; & Boetius ſecundo ſuae Arithmeticae vltimo muſicas conſonantias omnes tractat, quae nuſquam poſſunt fieri ſine motu. Quia igitur omnes ſcientias iniuſtè conatur deſtruere, iuſtè ab omnibus deſtruetur; primo à ſcientijs quadriuialibus, Grammatica, ſcilicet, Dialectica, Rhetorica, & Muſica, quae de ſono & voce conſiderant: Si enim tam ſonus quam vox ſit aliquid, ſicut ſcientiae iſtae docent, ſonatio & vocatio eſt aliquid, ſonare & vocare eſt aliquid, imo & percuſsio ſeu percutere vnde generatur ſonus, & vox eſt ſimiliter aliquid; Nihil enim ex nihilo generatur. Reſpondebit forſitan conſequenter, negando ſonum aut vocem eſſe aliquid:Reſponſio. Sed iſtam reſponſionem praedictae ſcientiae conuincunt vt inſciam & ignaram, docentes concorditer ſonum & vocem veram rem eſſe, quod & ſenſus auditus experientia certa docet. Sonus enim eſt proprium eius obiectum, ſed nihil nullius ſenſus eſt obiectum; Quomodo namque poteſt nil mouere medium & ſenſum? Quomodo poteſt nil in medio, & in ſenſu ſuam ſimilitudinem, ſeu ſpeciem generare? Quomodo purè nihil imprimeret ſpeciem tam firmiter & tam diu in memoria remanentem? Quomodo purè nihil tot proprietates mirabiles & tot differentias in auditu, memoriaque cauſare? Si etiam ſonus & vox ſit nihil, quomodo ſecundum praedictas ſcientias, & ſecundum ſcientiam naturalem cauſatur, generatur, atque formatur? ſi inſuper ſonus ſit nihil, quomodo ſonus excellens ſenſum auditus debilitat, & corrumpit? Nonne & ſecundum Auicennam 7. de Animalibus vlt. tonittus nocet piſcibus, & ſecundum eundem 8. de Animalibus 2. oues & caprae impregnatae cùm audiunt tonitrua abortiunt? Adhuc autem ſi ſonus ſit nihil, quomodo conſonantia & diſſonantia muſicalis delectat, aut contriſtat auditum, & totum hominem audientem, & etiam animalia carentia ratione? quomodo haberent modi Muſici tam vehementem virtutem, tam multiplicem poteſtatem, & tam mirabilem actionem? Quis enim non audiuit, aut & legit, quanta miracula vereres per Muſicam perfecerunt? Nonne Tullius in libro conſiliorum ſuorum, & Boctius 1. Muſicae ſuae in Prologo recitant, quomodo Pythagoras ſtellarum curſus, vt ei mos erat, nocturnus inſpiciens, vbi intellexit adoleſcentem Tauromilitanum ebrium & furentem ſono modi Phrygij incitatum, vt domum ſcorti clauſam vellet comburere, nec multis amicorum monitionibus à facinore vellet deſiſtere, mutari modum praecepit, & ſuccinente Spondaeo animum furioſi ad ſtatum mentis pacatiſsimè temperauit? Referunt quoque Tullius & Boetius vbi prius, quod cum quidam adoleſcentes vinolenti tibiarum cantu inſtincti, mulieris pudicae fores infringerent, Pythagoras admonebat tibicinem vt modum verteret, caneretque Spondaeum; quod cum feciſſet, tarditate modorum & grauitate canentis, illorum furentem petulantiam conſedauit; Quod & 5. contra Iulianum 9. commemorat Auguſtinus. Et ſubdit Boetius vbi prius; Sed vt ſimilia breuiter exempla conquiram, Terpander, atque Arion Methym • us Leſbios atque Iones grauiſsimis morbis cantus eripuere praeſidio. Iſmenias verò Thebanus Baeotorum pluribus, quos ſciatici doloris tormenta vexabant, modis fertur cunctas abſterſiſſe moleſtias. Similiter Empedocles, cùm eius hoſpitem quidam gladio furibundus inuaderet, quod eius ille patrem accuſatione damnaſſet, in flexiſſe dicitur modum canendi, atque adoleſcentis iracundiam temperaſſe. Iſtis quoque ſimilia teſtatur Ariſtoteles 8. Polit. vlt. & per totum, & in de problemat. particula 19a. quae & Pythagoras, Socrates, Plato, & omnes antiqui Philoſophi ſimiliter conteſtantur; imò & concorditer putauere harmonias & numeros muſicales animos humanos & corpora pariter poſsidere. Qua propter & Plato cauendum maxime aeſtimat, ne de bene morata Muſica aliquid permutetur: Negat enim eſſe vllam tantam morum in Republica labem, quàm paulatim de pudenti ac modeſta muſica inuertere: Statim quo que enim idem audientium animos pati, paulatim que diſcedere, nullumque honeſti ac recti retinere veſtigium; ſed vel per laſciuiores modos inuerecundum aliquid, vel per aſperiores ferox atque immane mentibus illabatur. Verùm quid opus in exteris diuagari? cum literae noſtrae ſacrae perhibeant, quomodo Dauidica cithara temperauit malitiam maligni ſpiritus in Saule,4. Reg. 3. Philoſophus. quomodo etiam Pſalte canente, facta eſt manus Domini ſuper Elizaeum in ſpiritu Prophetiae: Quare & Philoſophus 8. Polit. vlt. agens generaliter de Muſica, & ſpecialiter de moralibus harmonijs, & ſacris melodijs, & earum vtilitatibus, dicit quod vna earum eſt raptus. An non & verba ſacramentalia, & forſitan alia habent miram efficaciam & virtutem? Propter haec igitur & ſimilia, Responſio 2. aliter forſitan reſpondebit dicendo, quod ſonus generatur à percutiente, quod eſt aliquid, non autem à percuſsione, quae eſt aliquid; vel ergo ferrum percutiens aes per ſe facit ſonum, vel non per ſe; ſi per ſe, ſemper ſic faceret; Per ſe namque praeſupponit de omni, pro vniuerſalitate ſuppoſitor ū & temporis, ſicut 2um. & 26um. primi plenius oſtendebant; ferrum ergo & aes contiguata in aëre ſine aliqua percuſsione, aut motione quacunque facerent ſemper ſonum. Si autem ferrum per accidens cauſet ſonum, illud accidens neceſſariò requiſitum ad ſonum cauſandum non poteſt dici aliud, quàm percurere, ſiue percuſsio: Ergo percuſsio eſt ſaltem concauſans cum ferro & congregans ipſum ſonum; eſt ergo aliquid & non nihil.Reſponſio. Dicetur fortaſsis quod ferrum per accidens cauſet ſonum, id eſt, accidentaliter, non tamen per aliquod tale accidens realiter diſtinctum ab eo. Quare ergo nunc, ſcilicet quando percutit, cauſat ſonum & non prius, cùm omnia omni eodem modo realiter ſe habeant nunc vt prius; Si dicatur, quia nunc percutit, & non prius; tunc haec reſponſio ſi ſit conueniens, cum per quare quaeratur cauſa, per quia reſpondet de cauſa; ferrum ergò nunc percutere eſt cauſa, & cauſa efficiens huius ſoni; ergo ferrum percutere eſt aliquid: Si enim non eſſet aliquid, non cauſaret nec efficeret aliquid; quare & ferri percuſsio non eſt nihil. Item ſi per quia reſpondeatur ibi cauſa, tunc ferrum percutere eſt aliqua cauſa ſoni: aut ergo illa cauſa eſt ipſummet fetrum tantum, vel aliud; ſi ipſummet ferrum tantum, ergo adhuc ferrum percutere eſt aliquid etiam, cum ipſummet ferrum prius fuit cum omni cauſa reali, cum qua nunc eſt, & aes, & aër diſponebantur ſimiliter, priùs cauſabatur ſonus ab eo, ſeu ab eis; falſum eſt etiam quod nunc eſt illa cauſa, & prius non fuit: Si autem illa cauſa ſit aliud realiter ab illo ferro, & non poteſt poni aliud quam percutere, vel ipſa percuſsio; ergo percutere, vel percuſsio eſt cauſa realis efficiens ipſum ſonum; eſt igitur aliquid & non nihil. Item ſi iſta ratiocinatio non valeret, nulla via rationis valeret ad oſtendendum diuerſitatem agentium aut formarum: Nam ex diuerſitate effectuum aut operationum non poteſt concludi talis diuerſitas; quoniam ab eodem ferro agente per omnem eandem formam, nunc, ſcilicet, quando quieſcit, producitur vnus effectus, & nunc, ſcilicet quando percutit, diuerſus omnino; quae tamen via in Philoſophia vbique ſola ad illum terminum valida reputatur. Item qui negat percutere ſeu percuſsionem eſſe aliquid, negat eam poſſe ſentiri; quare & habet conſequenter negare omnem caſtigationem percuſſoriam paruulorum, quae per praeceptores grammaticos fieri conſueuit: Vtinam igitur efficiatur, vt paruulus, & toties & tam valde percutiatur ferula Priſciani, & virga Donati, donec experientiâ certâ diſcat percutere ſeu percuſsionem ſe poſſe ſentire, ſicque percutere & percuſsionem eſſe aliquid fateatur. Item Logica ſpecialiter ipſum redarguit iſto modo; Aliqua eſt propoſitio categorica in intellectu habens copulam actualem, quae eſt actualis compoſitio intellectus: Nam illa copula, illud ſcilicet quod correſpondet in intellectu huic verbo, eſt, in voce nihil aliud dici poteſt quàm actus intellectus, ſeu eius compoſitio actualis, quo vel qua copulat & componit extrema propoſitionis adinuicem:Philoſophus. Vnde Philoſophus 1. peri hermenias 3. (Eſt,) inquit, conſignificat quandam compoſitionem,Auerroes. quam ſine compoſitis non eſt intelligere. Et Auerroes ſuper illud Philoſophi 5. Metaphyſ. 14. Amplius eſſe & eſt ſignificant quia verum, ſic dicit; Intendebat diſtinguere inter hoc nomen ens quod ſignificat copulationem in intellectu, & quod ſignificat eſſentiam quae eſt extra intellectū; & ſiilla cōpoſitio, ſeu copulatio nihil ſit, nihil iuuat ad componendum, ad ſciendum, ad diſcurrendum, ſeu quidlibet aliud faciendum; imò & tunc nulla eſt differentia inter talem propoſitionem & ſua extrema; per nihil enim differrent. Et etiam tunc actualis negatio in intellectu nihil eſt; Ergo negatiua & affirmatiua de eiſdem terminis in intellectu nullatenus differunt, quia per nihil; quare & contradictoria ſunt ſimul vera; Imò quod magis eſt impoſsibile, eadem propoſitio numero ſibi ipſi planiſsimè contradicit. Item aliae ſcientiae triuiales, Arithmetica, & Geometria, & Aſtronomia aſſerunt motum eſſe, licet fortaſsis Arithmetica & Geometria hoc accidentaliter faciant; ſed Aſtronomia eſſentialiter: eſt enim de integritate illius. Philoſophia etiam naturalis eſſentialiter maximè tractat de motu, ſaepiſsime aſſerens ipſum nedum generaliter eſſe aliquid, ſed ſpecialiter, quod aliquid ſit, oſtendens: Oſtendit enim quod eſt actus entis in potentia, quod eſt actus diminutus, quod eſt perfectio motoris & moti, & ſimilia, vt patet 3. Phyſicae diffuſè, & alibi multis locis. Item motus eſt cauſa efficiens caloris, ſicut ſcientia naturalis frequenter teſtatur, & ſine ipſa quilibet experitur; Motus ergo eſt aliquid: Omnis enim cauſa efficiens alicuius effectus realis, eſt aliquid verè reale. Reſpondebitur forſitan quod motus non propriè eſt cauſa effectiua caloris, ſed tantum impropriè, quia ſcilicet per ipſum partes calidae congregantur adinuicem, quae congregatae calefaciunt fortius quam diſperſae. Sed proculdubio ſic motus non magis eſſet cauſa caloris quàm frigoris, vel cuiuſlibet alterius qualitatis: Sicut enim congregat partes calidas, ita & frigidas, humidas, atque ſiccas, albas & nigras, dulces & amaras, ac alias qualeſcunque. Item ſi ſic eſſet, corpora quae ſunt magis frigida quàm calida, habentque plures partes frigidas quàm calidas, mota velociter & fortiter adinuicem confricata deberent amplius infrigidari; quia partes frigidae amplius vniuntur, cùm tamen amplius calefiant, ſicut lapides, metalla, & ligna frigida manifeſtant: Lapides enim colliſi generant clarum ignem, & metalla mota velociter liquefiunt, dicente Philoſopho 1. Metaphyſ. 2.Philoſophus. Videmus itaque motum, quod poteſt diſgregare aërem & ignire, vt lata etiam liquefacta videantur ſaepè: Lignum etiam durum & frigidum contra aliud fortiter agitatum procurat incendium, ſicut norunt euntes ad nemora ſine igne. Haec etiam reſponſio peccat in alio, quia ponit motum calefacere per hoc quia congregat; Videtur enim potius diſgregare, ſicut experientia ſatis docet. Dicit que Philoſ. 1. Met. 2. Videmus ita que motum quod poteſt diſgregarea ërem & ignire; & infra eodem, Violentia latus vicinus aër maximè fit calidus, & hoc rationabiliter accidit, maximè autem motus ſolidi diſgregat ipſum: propter hanc igitur cauſam pertingit ad hunc locū caliditas. Item cùm motus diſgreget partes moti, & per conſequens partes eius calidas ſegreget quodammodo & exhalet, ſi non haberet virtutem propriam calefactiuam, quanto mixtum diutius moueretur, tanto amplius infrigidaretur, quia tanto amplius recederent partes calidae, & remanerēt frigidae puriores. Item ſi nulla alteratio eſt aliquid, quomodo per eam tot accidentia & ſubſtantiae generantur, & tot ſimiliter corrumpuntur? Quomodo etiam medicina per eam viuificat, & mortificat? ſanum efficit & infirmum? quomodo etiam Alchymia per eandem tot miracula operatur? Sed haec & huiuſmodi alijs derelinquo, accedens ad illa quae magis ad propoſitum pertinent, & de quibus nobis conceditur plenior certitudo, ad operationes ſcilicet ſenſuum, animae que humanae. Porrò quicquid verè ſentitur, eſt aliquid; & ſentire, verè ſentitur vt quilibet experitur. Philoſophus quoque 2. de Anima, 134. oſtendit quod eodem ſenſu exteriori ſentimus obiectum extrinſecum, & ſentimus nos illud ſentire; & Auerroes ſimiliter in Comment. Et ſecundum alios ſenſum exteriorem ſentire, ſentitur à ſenſu communi, ita quod ſecundum omnes ſenſum exteriorem ſentire, à ſenſu materiali ſentitur: Eſt ergo aliquid, & non nihil. Item imaginatio, cogitatio, concupiſcere, iraſci, gaudere, triſtari, & multa ſimilia ſentiuntur à ſenſu materiali; Sunt ergo aliquid & non nihil. Haec etiam multipliciter & verè realiter alterant corpora & cauſant multos reales effectus, & nihil, nihil alterat ſiue cauſat. Illud autem quod aſſumpſi omnes multipliciter experimur; dicitque Philoſopus in de Cauſa motus Animalium, qui eſt duodecimus de hiſtorijs Animalium,Philoſophus. in noua tranſlatione cap. penult. & vlt. quod ex ſenſatione, phantaſia, meditatione, & intellectione, fiunt multae alterationes & paſsiones in corpore ſecundum caliditatem & frigiditatem, vt in ruboribus, & palloribus, & timoribus; & ferè omnia delectabilia & triſtabilia cum caliditate & frigiditate, vt in paſsionibus audaciae, & timoris & venereorum, & haec quidem partem corporis occupant, haec autem vniuerſaliter totum corpus; imò & quod magis videtur inter naturae miracula, haec habent ſimilem virtutem agendi, ſicut & res quarum ſunt; Vnde capitulo illo penultimo ita dicit; Alterant autem phantaſiae, & ſenſus & meditationes; ſenſus enim ſtatim ſunt alterationes quaedam exiſtentes; Phantaſia autem & intelligentia habent rerum virtutem; Aliquo enim modo ſpecies intellecta calidi, aut frigidi, delectabilis aut triſtabilis talis exiſtit, qualis quidem & rerum vnaquaeque, propter quod tremunt & timent intelligentes ſolum; haec autem omnia pasſiones & alterationes ſunt; alteratis autē haec quidem maiora, haec autē minora fiunt. Quod autē modica permutatio facta in principio multas & magnas facit differentias deinceps, non immanifeſtum, velut gubernaculo ſecundum modicum aliquid tranſpoſito, magna pro • ae tranſpoſitio. Adhuc autem ſecundū caliditatem aut frigiditatē, aut ſecundum aliquam aliam talem pasſionem, cum fiat alteratio circa cor, & in hoc ſecundum magnitudinem in ſenſili parte multam facit corporis differentiam in ruboribus, & palloribus, & tremoribus, & timoribus, & horum contrarijs; principium quidem quemadmodum dictum eſt, motus quod in operabilibus, perſequibile & fugibile; ex necesſitate autem conſequitur meditationi & phantaſiae ipſorum, caliditas & frigiditas; triſtabile enim, fugibile; delectabile autem perſequibile: ſed latet circa modica accidens hoc. Sunt autem triſtabilia & delectabilia omnia ferè cum frigiditate aliqua aut caliditate; hoc autem palam ex pasſionibus: Audacia enim, & timores, & ad venerea motus, & alia corporalia triſtabilia & delectabilia, haec quidem ſecundum partem cum caliditate & frigiditate ſunt, haec autem ſecundum totum corpus; Memoriae autem & ſpecies, quaſi idolis vtentes his, aliquando minus, aliquando magis cauſae eorundem ſunt. Et capit. vlt. ponens diſtinctionem trimembrem de motibus Animalium, voluntarijs ſcilicet, & inuoluntarijs ac non voluntarijs; de inuoluntarijs ita dicit; Mouentur autem & aliquibus inuoluntarijs quaedam partium; dico autem inuoluntarios, vt puta eum qui cordis, & eum qui pudendi. Mu • oties enim apparente aliquo, non tamen iubente intellectu mouentur.Philoſophus. Idem 1. de Anima. 14. videntur, inquit, animae pasſiones omnes eſſe cum corpore, puta manſuetudo, timor, miſericordia, confidentia, adhuc gaudium, & amare & odire; Simul enim his patitur aliquid corpus. Super quod dicit ibi Auertoes in comment.Auertoes. Philo • ophus. quod omnia accidentia animae concupiſcibilis fiunt cum alteratione & tranſmutatione in corpore. Philoſophus inſuper 7. Eth. 3. ita dicit, Ira, & concupiſcentia ve • reorum & quedam talium manifeſtè & corpus tranſmutant, quibuſdam autem & inſani • faciunt.Auicenna. Hoc & oſtendit Auicenna 4. de Anima 4. diſſuſè; vbi inter caetera ita dicit; Nos autem dicimus ad ſummam, quod ex anima ſolet contingere in materia corporali permura iocōplexionis quae acquiritur ſine actione & pasſione corporali; ita quòd calor accidat non ex calido, & frigiditas non ex frigido. Cū enim imaginatur anima aliquā imaginationē, & corioboratur in ea • ſtatim materia corporalis recipit formā habentē operationē ad illā aut qualitatem, & infra codē, Attende diſpoſitioni infirmi, cum credit ſe conualeſcere, aut ſani, cum credit ſe aegrotate; multoties enim contingit ex hoc, vt cum corroboratur forma in anima eius, patiatur ex ea ipſius materia, & proueniat ex hoc ſanitas aut infirmitas; & eſt haec actio efficatior, quam id quod agit medicus inſtrumentis ſuis & medijs; & propter hoc poteſt homo ambulare ſuper trabem quae eſt in media via, ſed ſi poſitus fuerit pons ſuper aquam profundam, non audebit ambulare ſuper eum, eo quod imaginatur in anima eius formam cadendi vehementer impreſſam, cui obedit natura eius, & virtus membrorum eius, & non obediunt eius contratio ſcilicet ad erigendum & ambulandum: Ergo cum eſſe formarum impreſſum fuerit in anima, & conſtiterit animae quod habent eſſe, contingit ſaepe materiam pati ex eis,Auicennade A • imalbus. & vt habeant eſſe. Idem 8. de Animalibus vlt. agens de moribus Annimalium, ſcribit ita; De mirabilibus etiam eſt, quod gallina, quando vincit gallum, erigit ſe quaſi eſſet gallus, & percutit ſuis alisin ſua luxuria, quaſi eſſet gallus, & eleuat ſuam caudam ſicut gallus, & aliquando ei naſcitur cornu in crure quaſi gallo; & in hoc poteſt percipi obedientia naturae cogitationibus animae, quando propter ſuam cogitationem naſcebatur cornu in cr • re.Algaz • . Item Algazel. 5. Phyſicae ſuae 5. ſic ait, Cum venit in animam forma horribilis, conuertitur complexio corporis, & prouenit inde humiditas ſudoris; cum vero venit in animam forma victoriae, caleſcit complexio corporis & rubeſcit facies; cum autem venit in animam forma deſiderata, fit in commeatu ſpermatis calor vaporabilis mouens ventum, ita vt impleantur venae inſtrumenti coitus, & appetatur ad illud, hic autem calor, & humiditas, & frigiditas quae fiunt in corpore ab his imaginationibus non ſunt ex alio calore, vel ex alia frigiditate vel humiditate, ſed ex ſola imaginatione; ergo ſola imaginatio eſt cauſa fiendi iſtas permutationes in 〈◊〉 corporis. Quis enim neſciat, quantum ſomnia, & imaginationes in ſom • is alterant ſomniantes? Quis eſt enim qui non habeat experientiam certam huius, quod & ſatis oſtendit Auicenna 4. de anima 2. vbi inter caetera ita dicit;Auice • . 〈◊〉 Mirum eſt, quod ſicut aliqua • do accidit ex motu naturae ad expellendum ſperma, ſic aliquando accidet imaginatio aliqua formae de • ideratae propter aliquam cauſam, & mouetur natura ad coniungendum ſperma, & aliquando emittit ſperma, & aliquando contingit hoc in ſomnis aliquando in vigilia. Haec autem & multa ſimilia omnes medici pariter conteſtantur: Dicunt enim quod imaginans fortiter de lepra, & quibuſdam infirmitatibus alijs, ex ſola imaginatione incidit in eas quandoque, praeſertim ſi et ad infirmitates huiuſmodi diſponatur. Imaginatio quoque firma nedum corpus imaginantis, verum etiam corpus alterius quandoque alterat manifeſtè: vt autem de faſcinatione & ſuperſtitioſis ſimilibus taceam, de quibus tamen Auicenna, Algazel, Plinius, Virgilius, alijque non tacent, ſicut in oſtenſione 37. partis corollarij primi, primi aliquantulum recitatur, vnum experimentum de ſacris literis profero, nulli Theologo dubium aut ſuſpectum: Quis enim Theologorum ignorat, quomodo oues Laban vnicolores concipiendo virgas varias intuentes, foetus conceptos coloribus varijs affecerunt, ſicut ex Gen. 30. omnibus eſt vulgatum. Nec poteſt quis fingere hoc tantum ex obiectis coloribus, & nihil ex imaginatione ouium contigiſſe, quia colores obiecti hoc non fecerunt immediatè per ſeipſos, ſed mediatè ſenſatione & ſpeciebus colorum receptis in imaginatiua & alijs potentijs interioribus; ſed illae ſpecies receptae ſolae ſine actuali & forti imaginatione de ijs minimè ſuffecerunt, quia tunc quaelibet ouis ſeu faemina habens varias ſpecies variorum prius viſorum retentas, nec quicquam de eis imaginans quando conciperet,Auguſtinus. varium faceret ſuum foetum, cuius contrarium experientia certa docet. Vnde & Auguſtinus 11. de Trinitate 2. Aliorum, inquit, animalium, quia non eſt ad conuerſationem facilis corpulentia foetus, plutiumque produnt libidines matrum Qu • . quid cum magna delectatione conſpexerint: quam enim teneriora, atque vt ita dix etim, formabiliora ſunt primordia ſeminum, tam efficaciter & capaciter ſequuntur intentionem maternae animae, & quae in ea facta eſt phantaſia per corpus quod cupidè aſpexit. Sunt exempla quae copioſè commemorati poſſunt, ſed vnum ſufficit de fidelisſimis libris; quod fecit Iacob vt oues & caprae varios coloribus parerent foetus, ſupponendo eis variata virgulta in canalibus aquarum, quae potantes intuerentur eo tempore quo conciperent. Idem. Item ad idem 5. contra Iulianum 19. ſic ait; Rerum corporalium qualitates in res incorporales tranſcunt, quando formas corporum, quas videmus, haurimus quodammodo & in memoria recondimus, & quocunque pergimus, nobiſcum ferimus; quomodo autem de corpore ad ſpiritum, eo modo tranſcunt de ſpiritu ad corpus. Iam colores virgarum, quas variauit Iacob, afficiendo ſenſus, tranſierunt in animas pecorum matrum, atque inde rurſus eadem affectione tranſcundo apparuerunt in corporibus filiorum. Tale vero aliquid etiam in foetibus humanis poſſe contingere Soranus medicinae Autor nobilisſimus ſcribit, & exemplo confirmat hiſtoriae: Nam Dionyſium tyrannum narrat, eo quod ipſe deformis eſſet, nec tales habere filios vellet, vxori ſuae in concubitu formoſam proponere ſolere imaginem ſeu picturam, cuius pulchritudinem concupiſcendo quodammodo raperet, & in prolem quam concipiebat afficiendo tranſmitteret. Multa quoque iſtis ſimilia & multi alij medici conteſtantur. Quis etiam ſtudioſus vel medicatiuus ignoret, quantum, & quam multipliciter vehemens ſtudium, & intenſa meditatio alteret corpus ſuum calefaciendo, conſumendo, ſenſuum officia ſuſpendendo, ſomnum ſaepius auferendo, quandoque vero ſomnum vel ſyncopen, ſeu extaſin procurando, delectationem multiplicem ingerendo, & multa ſimilia faciendo? Vnde Eccleſiaſtici 31. Vigilia honeſtatis tabefaciet carnes,Eccleſiaſticus. Auerroes. & vigilia illius auferet ſomnum. Item Auerroes in com. ſuper librum Ariſtotelis de ſomno & vigilia ita dicit; Illi qui multum cogitant, intrant ſuae virtutes ſenſibiles intra corpus, ita quod accidit eis ſomnus magnus: Iſtae enim virtutes interiores quando mouebuntur forti motu, contrahentur virtutes exteriores adeo, quod forte accidit ſyncope.Auicenna. Dicitque Auicenna 4. de Anima 2. quod lasſitudo aliquando contingit ex curis, aliquando ex pauore; ex pauore etenim ali quando accidit ſomnus, & etiam mors: aliquando vero curae faciunt ſom num, non eo modo, ſed quia calefaciunt cerebrum, & humores attenuabuntur ad illud, & cum impletur cerebrum, fit dormitatio propter humorem. Vnde & Pſalmiſta, Dormitauit anima mea prae taedio,Auicenna. Pſalmo 118 Adhuc autem & Auicenna 7. de Animalibus vlt. refert de quodam homine, qui tempore Auicennae erat in terra Vaſſaciae, quod potuit paraliticare corpus ſuum quando voluit, cuius filium & vidit, vt dicit, multa mirabilia facientem.Auguſtinus. Beatus quoque Auguſtinus 14. de Ciuit. Dei 24. refert quod quidam presbiter nomine Reſtitutus in parochia Calamenſis Eccleſiae quando ei placebat, rogatus ab eis qui ſcire rem mirabilem cupiebant, ita ſe auferebat à ſenſibus, & iacebat ſimillimus mortuo, vt non ſolum vellicantes atque pungentes minimè ſentiret, ſed aliquando etiam igne vreretur admoto, ſine vllo doloris ſenſu, niſi poſtmodum ex vulnere, non obnitendo, ſed non ſentiendo: Non mouere corpus eo probabatur, quod tanquam in defuncto nullus inueniebatur anhelitus. Item omnis apprehenſio actualis conuenientis obiecti cauſat delectationem, & maior & conuenientioris maiorem, ſicut quilibet experitur, et omnes Philoſophi conteſtantur.Philoſophus. Vnde Philoſophus duodecimo Metaphyſicorum 39. ſic ait, vigilatio ſenſus intelligentia delectabilisſimum, ſpes Auerroes ſpecies verò & memoriae propter haec: ſuper quod Auerroes ſic ait, Signum quod comprehendo eſt cauſa voluntatis, quia vigilia & ſenſus & intellectus ſunt in nobis voluptuoſa; ſpes autem & rememoratio quamuis ſint voluptuoſae, tamen ſunt de rebus non exiſtentibus in actu, & ſunt voluptuoſae, quia ſperans imaginaturea eſſe comprehenſa in actu, & ſimiliter commemorans, & innuit quod comprehenſio voluptuoſa non eſt niſi illius quod eſt in actu, non in potentia: & infra eodem; Manifeſtum eſt, quod intelligere per intellectum qui eſt in nobis valde eſt voluptuoſum, & nobilius omnibus rebus exiſtentibus in nobis; & adhuc inferius in eodem, Voluptas ita conſequitur comprehenſionem, ſicut vmbra corpus: Eadem quoque ſententia habetur 10. Eth. à Philoſopho, & ab omnibus eum exponentibus ſatis plane. Hoc idem teſtantur clariſsimè verba Auehennoch Auehanoch recitata 4. de Anima Auicennae 4. Gaudium, inquit, eſt delicia; Omnis autem delicia eſt apprehenſio perfectae acquiſitionis propriae virtuti apprehendenti, ſicut ſentire dulce, & odorate bonum odorem ſenſui, percipere parare vindictam virtuti iraſcibili, & percipere parare ſpem virtuti cogitatiuae & aeſtimatiuae; Omnis autem perceptio eſt res naturalis, & omnis perceptio rei quae eſt naturalis virtuti eſt delicia. Quas delicias expertus Propheta Sanctiſsimus, Dominoſic dicebat, In via mandatorum tuorum delectatus ſum, ſicut in omnibus diuitijs, Pſalmo 118. & infra eodem, Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, ſuper mel ori meo: Sed haec tam delicata dulcedo nobis miſeris animalibus, hominibus illecebroſis ſili quis ſaturatis non ſapit; imò & meritò nec oſtenditur talibus deguſtanda;Parab. Dauid. Anima namque ſaturata calcabit fauum. Parab. 27. ſed ſpiritualibus viris abſconditur reſeruata, quare & ille ſanctus Dauid ſpiritu Dei plenus, Quam magna, inquit, multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abſcondiſti timentibus te? Perfeciſti autem eis, qui ſperantin te, Pſalmo 30. Quin nihil melius quàm timor Dei, & nihil dulcius, quàm reſpicere in mandatis Domini: Eccleſiaſt. 33. Item ſi intelligere, cogitare, componere, diuidere, diſcurrere & caetera talia non ſunt aliquid, nec faciunt aliquid, & cùm faciant ſcientiam, & alios habitus intellectuales; patenter conſequitur quod nullus illorum eſt aliquid: Quare vt verbis Philoſophi 3. de Anima 14. vtar, Accidit intellectui ſic dicentis, quod ſit ſicut tabula in qua nihil eſt actu ſcriptum, quod licet ipſe de ſuo intellectu conceſſerit, alij tamen Philoſophi, Theologi, & vulgares de ſuis intellectibus non concedent; quod quia intelligentibus reputo manifeſtum, tantum vnam probationem breuiſsimam affero iſta vice. Eſt quidem articulus damnatus & excommunicatus per Dominum Stephanum Pariſienſem Epiſcopum ſub his verbis, Quod intellectiua ſcientia non differt à ſubſtantia intellectiuae: vbi non Ibi enim non eſt diuerſitas intellecti ab intelligente, nec diuerſitas intellectorum. Item ſi hominem intelligere, non eſt aliquid, nec hominem eſſe intelligentē eſt aliquid; ergo nec hominem eſſe calceatum, aut armatum eſt aliquid, quare & praedicamentum habitus deperibit. Et ſi hominem intelligere non eſt aliquid, nec hominem ſedere aut ſtare eſt aliquid, quare & praedicamentum ſitus ſeu poſitionis etiam ſimul perit. Item Philoſophus 5. Metaphyſ. 13. diuidit ens, in ens ſecundum accidens, & in ens ſecundum ſe; & 14. ſic dicit; Secundum ſe verò eſſe dicuntur, quae cunque ſignificant figuras praedicationis: Quoties enim eſſe dicitur, toties eſſe ſignificabit. Quoniam ergo praedicatorum alia quid eſt ſignificant, alia quale, alia facere, alia pati, &c. horum vnicuique idem eſſe ſignificat: Nihil enim refert, homo conualeſcens eſt, vel homo conualeſcit; vel homo vadens eſt, aut ſtans; vel hominem vadere aut ſtare. Similiter autem & alijs.Philoſophus. Idem 7. Metaphyſ. 3. Dubitat aliquis, vtrum vadere, & ſanare, & ſedere vnumquodque ipſorum ſit ens aut non ens, ſimiliter autem & in alijs; Nihil enim ipſorum eſt, nec ſecundum ſe aptum natum,Auerroes. nec ſeparari poſsibile à ſubſtantia: vbi textus Auerrois ſic habet; Quaeret aliquis vtrum ambulatio, ſanitas, & ſeſsio ſignificant ens aut non ens; & ſoluit Tranſlatio noua dicens, Palam igitur, quod propter eam, ſcilicet ſubſtantia & illorum ſingula ſunt; vbi tranſlatio Auerrois ſic habet, Manifeſtum eſt igitur quod haec eſt cauſa eſſentiae cuiuſlibet iſtoram, & iſta ſunt propter illud, ſuper quod dicit Auerroes, id eſt, manifectum eſt quod ſubſtantiae ſunt cauſae eſſentiae accidentium, & accidentia non ſunt niſi propter ſubſtantias; & hoc eſt neceſſarium, quoniam cùm declaratum eſt, quod hoc nomen ens dicitur de decem praedicamentis, & dignius de ſubſtantijs; & declaratum eſt quod cùm plura communicant in eodem nomine, & quaedam dignius quibuſdam, illud quod eſt dignius iſto nomine eſt cauſa caeterorum. Item ſi hominem intelligere, aut eſſe intelligentem non eſt aliquid, nec hominem eſſe eſt aliquid; quia nec eſſe eſt aliquid, quare nec eſſe eſt, cùm tamen per ipſum exiſtat quaelibet creatura, imo & eſſe non eſt, & eſt non ens & nihil, quod quanta abſurditate dicatur, pene non eſt qui neſcit. Item ſi hominem intelligere, eſſe intelligentem, aut eſſe non ſit aliquid, eadem ratione nec Deum intelligere, eſſe intelligentem, & eſſe, nec intellectio diuina eſt aliquid,Philoſophus, quod eſt contra Philoſophum 12. Metaphyſ. 51. vbi inquirendo quid & qualiter Deus intelligit, oſtendit quod non intelligit principaliter aliud à ſeipſo, ita quod perficiatur ab illo, per demonſtrationem ducentem ad hoc impoſsibile, quod ipſe non ſit hoc, quod ſua intelligentia, & quod non ſit optima ſubſtantia conſequenter. Vnde ſic ait, Si non intelligat, quid vtique erit inſigne venetabile, ſed habet quemadmodum vt ſit dormiens; ſiue intelligat, huius verò ad aliud principale non eſt hoc quod eſt ſua intelligentia, ſed potentia, non vtique erit optima ſubſtantia; per intelligere enim honorabile eſt; & intelligit ibi per intelligentiam actum intelligendi, ſiue intellectionem actiuam, ſeu ipſum intelligere, vt ipſemet ſtatim exprimit ſubſequenter, per intelligere inquiens honorabile eſt, & vbi textus nouus habet;Auerroes. Non eſt hoc quod eſt ſua intelligentia, textus antiquior, quem Auerroes commentator exponit, ſic habet, hoc intelligere non eſt & ſubſtantia eius. Vnde & Auguſtinus de Verit. 8. Quippe ſecundum id quod agit, magis propriè videtur dici agentia, & percutientia; & ſecundum id quod patitur, actio & paſsio: Nam agentia & percutientia ab agente & percutiente dicuntur, ſicut prouidentia à prouidente, & continentia à continente; quae, ſcilicet agens & percutiens, prouidens & continens actiua ſunt; actio verò & paſsio ab acto & paſſo quae paſsiua ſunt, deriuantur. Philoſophus verò vbi prius, proſequens quod incepit,Philoſophus. ſic arguit conſequenter; Si non eſt intelligentia, ſed potentia rationale, laborioſum eſſe ei continuationem intellectiuae. Et addit deinde palam, quia aliud aliquid erit dignius quàm intellectus, ſcilicet intellectum: Etenim intelligere, & intellectiua inerit indigniſsimum intelligenti; quare fugiendum hoc; etenim non videre quaedam, dignius quàm videre; non, ſi ſit optimum intelligentia; ſeipſum ergo intelligit ſiquid eſt potentiſsimum, & eſt intelligentia intelligentiae intelligentia; vbi textus Auerrois ſic habet, & ipſe intelligit intelligere, ſuper quod ſic ait;Auerroes. & ipſe intelligit intelligere, id eſt, & intelligit ſuam actionem, quae eſt intelligere; ſua enim ſubſtantia eſt ſua actio. Item ſi Deum intelligere non eſt aliquid, nec Deum viuere, aut Deum eſſe viuentem eſt aliquid; imò nec vita Dei eſt aliquid; Nam vita eſt actio ſeu actus viuentis:Philoſophus. Dicit enim Philoſophus 9. Metaphyſ. 16. Quorum non'eſt aliquid aliud opus praeter actionem, in ipſis exiſtit actio, vt viſio in vidente, & ſpeculatio in ſpeculante, & vita in anima; quare & faelicitas; Vita namque qualis quaedam eſt. Idem 12. Metaphyſ. 39. Intellectus actus vita, vbi tranſlatio Auerrois ſic habet, Actio intellectus eſt vita; vbi & probat Philoſophus,Auerroes. Philoſophus. quod Deus eſt vita, ſic dicens, & vita vtique exiſtit, etenim intellectus actus vita, id autem ipſe actus, actus autem quae ſecundum ſe illius vita optima, & ſempiterna; dicimus autem Deum eſſe animal ſempiternum optimum, quare vita, & duratio continua & aeterna exiſtit Deo, hoc enim Deus:Auerroes. Super quod dicit Auerroes, Actio intellectus eſt vita, id eſt, & dicitur de eo vita (hoc enim nomen, ſcilicet vita dicitur de comprehenſione) & cùm actio intellectus eſt comprehenſio, ergo actio intellectus eſt vita, & cùm intellectus eſt viuus, & cùm actio eius eſt vita: Illud igitur quod intellectus eſt, quia intelligit aliud illud eſſe vnum, quod habet vitam in fine nobilitatis, & ideo vita & ſcientia propriè dicuntur de Deo. Et infra, Sic eſt intelligendum cùm dicimus, ipſum eſſe viuum & habentem vitam, non quia ſignant ſignificant idem omnibus modis, ſicut nomina ſynonyma, nec ſicut ſignificant nomina ſubſtantialia, nec ſicut ſignificant principale, & ſumptum, quia ſumptum ſignificat illud quod ſignificat principale & magis, vita enim ſignificat aliquid non in ſubiecto; viuum autem ſignificat, aliquid in ſubiecto, ſcilicet formam in materia, & habitum in ſubiecto. Hae igitur ſunt omnes diſpoſitiones ſignificationum nominum in eis quae ſunt forma in materia, in eis autem quae ſunt forma non in materia, diſpoſitio & diſpoſitum reducuntur ad vnum in eſſe & duo in conſideratione. Iſta enim eſſentia cum fuerit accepta, ſecundum quod eſt poſita, & fuerit diſpoſita aliqua diſpoſitione, tunc diſpoſitio & diſpoſitū vnum erit in praedicatione, & duo in intentione; quia praedicatū differt à ſubiecto, ſed tamē non ſicut praedicatū differt in propoſitionibus categoricis ſubſtantialibus: Diſpoſitio enim non idem eſt & diſpoſitum, ſicut in rebus abſtractis; quando autem fuerit conſiderata diſpoſitio & diſpoſitum in eis, quae non ſunt in materia, tunc reducuntur ad vnam intentionē omnibus modis, & nullus modus erit quo diſtinguatur praedicatum à ſubiecto & diſpoſito extra intellectum, ſcilicet in eſſe rei:Anſelmus. Multiplicitas igitur in Deo non eſt niſi in intellectu differentia, non in eſſe. Hanc quoque ſententiam oſtendit Anſelmus Monolog. diffuſè 16. & 17. Vnde & 16. ita dicit; Quoniam igitur ſumma natura non propriè dicitur quia habet iuſtitiam, ſed exiſtit iuſtitia, cum dicitur iuſta propriè intelligitur exiſtens iuſtitia, non autem habens iuſtitiam; quare ſicut dicitur exiſtens iuſtitia, non dicitur qualis eſt, ſed quid eſt, conſequitur, vt cùm dicitur iuſta non dicatur qualis ſit, ſed quid ſit. Deinde, quoniam de illa ſuprema eſſentia, idem eſt dicere quod eſt iuſta, & quod eſt exiſtens iuſtitia, & cùm dicitur exiſtens iuſtitia, non eſt aliud quàm eſt iuſtitia, nihil differt in illa, ſiue dicatur, eſt iuſta, ſiue eſt iuſtitia: Quod verò in exemplo iuſtitiae ratum eſſe conſpicitur, hoc de omnibus quae ſimiliter de ipſa ſumma natura dicuntur, intellectus ſentire per rationem conſtringitur: Quicquid ergo eorum de illa dicatur, non qualis vel quanta, ſed magis quid ſit monſtratur: Sed palam eſt quia quodlibet bonum ſumma natura ſit, ſummè illud eſt; illa eſt igitur ſumma eſſentia, ſumma vita, ſumma ratio, ſumma ſalus, ſumma iuſticia, quod non eſt aliud quam ſummum ens, ſummè viuens, & alia ſimiliter: Eſt ergo ſummè cognoſcens, & ſumma cognitio, ſummè intelligens,Auguſtinus. & ſumma intellectio, ſummè agens, & ſumma actio, & ſimiliter de ſimilibus vniuerſis. Cui ſatis concorditer dicit Auguſtinus 1. Confeſſ. 6. hoc modo; Domine, tibi eſſe & viuere, non aliud atque aliud eſt, quia ſummè eſſe & ſummè viuere id ipſum es; & eadem ſententia habetur ab eodem 7. de Trinitate 1. & per magnum proceſſum ſequentem; & 15. de Trinitat. 5.13. & 14. & ſaepisſimè in multis libris & capitulis inuenitur, quod eſſe, viuere, ſcire, & ſapere ſunt idem in Deo, imò & vnus ſimplicisſimus idem Deus. Et hoc eſt, quod fidelis Dei Eccleſia in die Sanctae Trinitatis profitetur, cum in quadam antiphona Deo dicit; Te ſemper idem eſſe viuere & intelligere profitemur; & in legenda ſic ait, Cui, ſcilicet Deo proprium eſt, cui ſempiternum eſt, cui idem eſt, eſſe, viuere, & intelligere, & haec tria vnus Deus; & vt in paucis multa concludam, hanc ſententiam tenent omnes Philoſophi & Doctores Catholici propter rationem Ariſtotelis 12. Metaphiſ. ſupra tactam: Omnes enim fatentur Deum eſſe ſubſtantiam optimam, & per conſequens ſimplicisſimam, nec aliquo alio indigentem. Quare nulla eſt in ipſa realis huiuſmodi multitudo, ſed omnia talia quae ſibi multifariè tribuuntur, ſunt realiter cadem ipſa vna. Quis etiam praeſumet abnuere loquutionem Dei. qua ſemel loquutus eſt Deum &c. eſſe aliquid, qua etiam efficit vniuerſa: Ipſe enim dixit, & facta ſunt, ipſe mandauit & creata ſunt, ſicut nonum primi plenius pettractauit. Si quis autem ſit talis, legat Monologium A • & libros Auguſtini de Trinitate & aliorum Doctorum; Et niſi ipſos negare voluerit, Iſtum errorem abnegare cogetur. Item habitus morales generantur ex actibus, vt patet 2. Eth. & 3. & hihil, nihil facit aut generat; actus ergo eſt aliquid, vel habitus virtuoſus eſt nihil. Item actus eſt melior habitu, & potentia ſeu forma a qua procedit, & eius perfectio propria, ſicut 22um & 26um primi plenius oſtendebant.Auguſtinus. Item Auguſtinus 2. de libero arbitrio 31. & 1. retractationum 9. diuiſis omnibus bonis in tria, in minima & media, & magna; dicit, quod bonus vſus liberi arbitrij in magnis reperitur bonis, & quia omnia bona magna, media, & minima ſunt ex Deo, ſequitur vt ex Deo ſit etiam bonus vſus liberae voluntatis. Quis etiam Chriſtianus audebit negare incarnationem Chriſti, natiuitatē & vitam, baptiſmū, praedicationē, miraculorū operationē, eius omnimodam actionē eſſe aliquid? Quis inſuper Chriſtianus, & non magis prophanus infitiari praeſ • mpſerit pasſionem Chriſti, orationem & quodlibet eius meritum eſſe aliquid? Si enim nihil fuit, nihil valuit; quomodo ergo fuit redemptionis noſtrae pretium copioſum? quia teſte Pſalmiſta, redemptio apud eum copioſa; quomodo etiam fuit illa redemptio copioſa, ſi illa redemptio nihil fuit? Secundum iſtam quoque ſententiam, quin verius inſaniam inſenſatam, baptizatio, conſecratio Eu • hariſtiae, & vniuerſaliter omnis ſacramentalis operatio in Chriſti Eccleſia inſtituta nihil eſt, quare & profectò nullius eſt efficaciae aut valoris. Formae quoque propriae habent operationes ſibi realiter proprias, ſicut tota Philoſophia teſtatur; Dicitque Auerroes ſuper 9. Metaphiſ. 7. contra quoſdam, Cum omnia entia non habeant actiones proprias, non habebunt eſſentias proprias: Actiones enim non diuerſantur, niſi per eſſentias diuerſas; & iſta opinio eſt valde extranea à natura hominis, & qui recipiunt huiuſmodi non habent cerebrum habile naturaliter ad bonum. Item omnis actus ſecundum ſubſtantiam actus eſt bonus naturaliter, & a Deo, ſicut docet 26. primi; ergo omnis actus habet bonitatem naturalem, ergo & entitatem naturalem, ergo eſt aliquid. Item omne meritum bonum poſitiuum eſt aliquid, & omne bonum meritum poſitiuum eſt actus voluntatis, quia vel eſt actus vel habitus, & non habitus, quia tunc infans dormiens, furioſus & mortuus habens habitum charitatis continue meretur, quod & ſatis patet per Autoritatem Auguſtini ad Sixtum presbiterum,Lumbardus. quam allegat Lumbardus 2. ſentent. diſt. 27. Omne bonum, inquit, meritum noſtrum non in nobis facit niſi gratia. Dicitque ibi Lumbardus, ſicut ex fide virtute fidei vertute & hominis libero arbitrio generatur in mente bonus quidem motus, & remunerabilis, ſcilicet ipſum credere, ita ex charitate & libero arbitrio alius quidem motus prouenit valdè bonus, ſcilicet deligere; ſic de caeteris virtutibus intelligendum eſt, & iſti motus boni, vel affectus merita ſunt, & dona Dei: Quare & bonus motus, ſeu actus eſt aliquid: Omnes enim Autores ſupponunt, quod omne bonum meritum poſitiuum eſt aliquid, & oſtendunt peccatum nihil eſſe, ſicut 26. primi plenius allegauit. Et ſi quodlibet tale meritū ſit donum Dei, ſicut dicit Lumbardus & praecedentia manifeſtant, & etiam factum in nobis a Deo; quoniam ipſe eſt qui operatur in nobis velle & perficere, ſicut dicit Apoſtolus ad Phil. 2. quodlibet tale meritum eſt opus Dei, & eius effectus, ergo & aliquid.Auguſtinus Vnde & Auguſtin. 12. de Ciuit. Dei 8. & 9. probat quod bona voluntas babet cauſam efficientem, ſcilicet Deum, & quod mala voluntas non habet cauſam efficientem, ſed deficientem, quia ipſa non eſt effectus ſed defectus, quod intelligitur de deformitate malae voluntatis, non de ſubſtantia actus, ſicut docet vigeſimum ſextum primi; ſicut & dicit quidem articulus condemnatus & excommunicatus per Stephanum Patiſienſem Epiſcopum ſub his verbis: Quod omnes motus voluntarij reducuntur in motorem primum, error eſt niſi intelligatur, in motorem primum ſimpliciter non cauſatum, & intelligendo de motu ſecundum ſubſtantiam, non ſecundum deformitatem. Actus ergo voluntatis ſecundum ſuam ſubſtantiam habet Deum cauſam efficientem, & eſt aliquid; ſecundum deformitatem ſuam, quae nullam habet eſſentiam, ſed tantum priuationem eſſentiae, minimè. Vnde & cap. 8. Alius Auguſtinus ſic dicit; Nemo quaerat cauſam efficientem malae voluntatis: Non enim eſt efficiens, ſed deficiens, quia nec illa affectio, ſed defectio eſt. Scio naturam Dei ex nulla parte poſſe deficere, & ea poſſe deficere quae ex nihilo facta ſunt, quae tamen quanto magis ſunt, & bona faciunt, (tunc enim aliquid faciunt) cauſas habent efficientes; in quantum autem deficiunt, & ex hoc male faciunt,Anſelmus. (quid enim tunc faciunt niſi • ana) cauſas habent deficientes. Dicitque Anſelmus de conceptu virginali 5. Ex his ergo facilè cognoſcitur, quia iniuſtitia nullam habet eſtentiam, quamuis voluntatis affectus, & actus, qui per ſe conſiderati aliquid ſunt, vſus iniuſtitiam vocet, illa autem eſſentia quamuis mala dicatur, eſt nihil. Idem de caſu Diaboli 8. Nec voluntatem, inquit, nec conuerſionem voluntatis puto negari poſſe aliquid eſſe; Nam etſi non ſunt ſubſtantiae, non tamen probari poteſt eas non eſſe eſſentias, quoniam mul • ae ſunt eſſentiae praeter illam, quae propriè dicitur ſubſtantia; & cap. 20. Nec negare poſſum verè aliquid eſſe quamlibet actionem & 26. Triſtitia & dolor eſt aliquid; & 28 ſcilicet vlt. Velle ſecundum eſſentiam bonum eſt; ſed quoniam iniuſtè factum eſt, malum eſt, & cùm ſit à Deo à quo eſt omne quod eſt aliquid. Amplius autem, quis fidelis praeſumet aſſerere fidem, ſcilicet actum fidei, puta credere nihil eſſe? Quid enim eſt fides, niſi ſicut dicit Auguſt 1 parte ſuper Ioannem, ſermone 40. credere quod non vides? Vnde & Autor fidei fidelis, Hoc eſt opus Dei vt credatis in eum, quem miſit ille. Ioan. 6. & infra eiſdem; Nemo poteſt venire ad me niſi fuerit ei datum à Patre meo; venire autem ad Chriſtum, quid eſt niſi credere in Chriſtum, & hoc datur à Patre. Credere ergo non eſt nihil ſed aliquid, quia Dei donarium pretioſum. Quare & Auguſtinus 1. partis ſuper Ioannem, ſermone 27. verbum Chriſti praemiſſum exponens immediatè ſubiungit; Ergo & credere datur nobis; Non enim nihil eſt credere, ſi autem aliquid magnum eſt, gaude quod credidiſti, ſed noli ex tolli: Quid enim habes quod non accepiſti? Quomodo etiam fides ſic dicentis non ſterilis quin veriù, mortua reputanda, cùm nihil boni operis parturiat, aut producat; imò nec poſsit, cum omne partum ſit aliquid & productum? Adhuc autem & haec dicens, habet dicere conſequenter, diligere, & amare, dilectionem, amorem, & amicitiam nihil eſſe: Sed quis amicitiam cum tali homine copulabit? Huius etiam pernicioſum errorem experientia noſtra certa, moralis ſcientia, omnis politia, omnis ciuilitas & omnis vrbanitas deſtruit & reſecat refutat. Quis etiam audebit concedere nihil eſſe dilectionem ſeu amorem Dei & proximi, quos Scriptura canonica, & canonizati Doctores tot & tantis laudibus praedicant & extollunt? Quis etiam tam inſenſibilis & tam rudis, vt non experiatur in alijs vel ſeipſo tam multiplices amoris effectus? Quis enim ignorat illud experimentum etiam inter rudiſsimos laicos tam vulgatum, quomodo per variationem pulſuum varietas deprehendatur amorum, ſicut & Democritus docuit Hippocratē. Vnde Boetius 1. Muſicae ſuae in prologo ſcribit ita;Boetius. Vt ſeſe corporis, id eſt, hominis corporalis habet effectus, ita etiā pulſus cordis motib • agitātur, quod Democritus Hippocrati medico tradidiſſe fertur, cùm eum medendi cauſa viſeret: Huius quoque experientiae veritatem & alij medici confitentur. Quis etiam neſciat, colorem virorum & foeminarum in amore & ira, laetitia, & triſtitia, verecundia, audacia, & timore multipliciter variari, ſicut frequens experientia, & Philoſophi naturales, & Medici conteſtantur? Quis etiam ignoraret, quod amore mouetur animal proceſsiuè quocunque mouetur? Nam ſicut allegauit ſextum huius ſecundi; Pes meus, amor meus, illo feror quocunque feror; & 3. Reg. 19. dicitur de Elia, quod ſurgens abijt, quocunque cum ferebat voluntas.Reg. Philoſophus. Philoſophus etiam 3 de Anima cap. de mouente, & 12. de Animalibus nouae tranſlationis 8. in de cauſa motus Animalium oſtendit, quod voluntas, id eſt actualis volutio mouet hominem, & appetitus, ſcilicet appetitio actualis mouet caetera Animalia proceſsiuè; Omnis autem volutio & appetitio, quaedam amatio eſt & amor. Item ſi nullus actus ſit aliquid, cum beatitudo ſit actus, ipſa non eſt aliquid; imò nihil: Quod autem beatitudo ſit actus, patet per Philoſophum 1. Eth. & 3. & 10. vbi demonſtrat multis capitulis quod faelicitas eſt operatio,Philoſophus. & actus faelicis & 9. Metaphyſ. 16. dicit quod faelicitas eſt operatio in anima, quia eſt quaedam vita, ſicut erat ſuperius allegatum. Quod & veritas ipſa concorditer atteſtatur, haec eſt, inquiens, vita aeterna, vt cognoſcant te ſolum verum Deum, & quem miſiſti Ieſum Chriſtum. Ioh. 17. Vnde & Auguſtinus 2. de libero arbitrio 33.Auguſtinus. Vita beata eſt animi affectio inhaerentis incommutabili bono. Omnes enim Philoſophi, puta Ariſtoteles, Auerroes, Auicenna, Algazel, & caeteri praeter Epicureos qui non ſunt dicendi Philoſophi; ſed magis philouoli, amatores ſcilicet voluptatis, & omnes Theologi, nullo excepto, in hoc vno conueniunt, quod faelicitas & beatitudo finalis eſt Dei viſio ſeu fruitio actualis, vel hanc & illam pariter comprehendens, ſicut libri eorum copioſiſſimè & clariſſimè conteſtantur; nec aliquis, ſicut ſpero, in tantū deſipit, aut inſanit, quod vitam aeternam, faelicitatem & beatitudinem eſſe aliquid denegabit: Actus ergo voluntatis eſt aliquid, & non nihil. Ad hanc autem concluſionem ſatis plures & ſubtiliores rationes poſſent adduci; ſed quia nullus ſubtilis ipſam negat, aut dubitat, ſed tantum pauci rudes & groſsi, ſufficiant eis hae paucae rudes, groſſae & palpabiles rationes.

CAP. XIX. Obijcit & reſpondet.

Obiectio. Auguſtinus SEd obijciet forſitan aliquis contra iſta: Dicit enim Auguſtinus de Perfectione humanae iuſtitiae 5. quod peccatum eſt actus, non res. Idem Hypognoſt. 19. dicit, Malum natura non eſt, ſed actus veriſsimè accedens boni defectu; & in ſententijs Proſperi, propoſitione 176. Nulla eſt ſubſtantia mali, quia quod Autorem Deum non habet, non eſt; itaque vitium corruptionis nihil eſt aliud, quam inordinatae deſiderium vel actio voluntatis.Reſponſio Idem quoque de vera religione 37. dicit, Quod agere & pati non eſt ſubſtantia. Ad primum dicendum, quod ad modum loquendi Auguſtini, res dupliciter ſumitur; generaliter ſcilicet & ſpecialiter; generaliter vt conuertitur cum iſto vocabulo ens, vel aliquid in ſua generaliſsima communitate, vt ſcilicet eſt commune ad omne ens verum ſeu fictum, imaginatum, ſeu qualitercunque intellectum, ſicut loquitur Philoſ. 2. peri hermenias 5. & 6. Metaphyſ. & alibi multis locis; & Anſelmus de caſu diaboli 11. manifeſtè, & ſic dicitur à reri, ſicque eſt commune ad quodcunque exiſtens vel non exiſtens, de quo poteſt quis reri; quare & ſic comprehendit puram priuationem, cuiuſmodi eſt peccatum; ſpecialiter autem dicitur à ratitate ſeu rato, & ſic tantummodo comprehendit ratè exiſtens, ſiue ratè exiſtat per ſe, ſicut ſubſtantia, ſiue per aliud, ſicut accidentia per ſubſtantiam, & ſic eſt commune ad decem praedicamenta tantummodo. Adhuc autem ſpecialius dicitur res à rato permanenti, cuius eſſe non eſt in fluxu aut fieri; & adhuc ſpecialiſsimè dicitur res à rato quod per ſe ratè exiſtit, ſicut ſola ſubſtantia. Loquendo autem primo modo vel ſecundo, actus eſt res, loquendo verò tertio modo vel quarto, non; & hunc ſenſum verba Auguſtini teſtantur. Reſpondemus, inquit, peccatum quidem actum dici eſſe, non rem; ſicut etiam in corpore claudicatio, eadem ratione actus eſt non res, quoniam res pes eſt ipſe, vel corpus, vel homo, Ipſum ſane vitium quo claudicat homo, nec pes eſt, nec corpus, nec homo. Quaerat ergo quod eidem vitio nomen imponat, vtrum rem velit dicere, an actum, an rei potius qualitatem malam qua deformis actus exiſtit; ſic & in homine interiore animus res eſt, rapina actus eſt, auaritia vitium eſt, id eſt qualitas ſecundum quam malus eſt animus, etiam quando nihil agit: Ecce quomodo hic vult nihil niſi ſubſtantiam rei nomine appellari; imò & qualitatem contra rem diſtinguit, innuens, quod ipſa non debeat res vocari. Ecce & alium teſtem Thomam de malo, quaeſtione 19. qui eandem Autoritatem ſibi obiectam eodem modo intelligit & exponit, vnde ſic ait; Ad tertium dicendum, quod ens & res ſimpliciter dicitur de ſubſtantia, de accidentibus autem ſecundum quid: Et ſecundum hoc Auguſtinus dicit; Actus non eſt res. Aliter autem nec recedendo à mente Auguſtini poteſt dici, quod Auguſtinus hoc dicit non ſecundum veritatem, nec ſecundum ſententiam propriam, ſed ſecundum famo ſiorem quàm veriorem modum loquendi ipſius Celeſtij, contra quem ibi diſputat, & ſuorum ſimilium, contra quos ſimiliter diſputat in libro de natura & gratia praenotato, quod ſatis oſtendunt eius verba ſuperius recitata; Reſpondemus, inquit, peccatum quidē actum dici eſſe, non tem: non reſpondet quod peccatum eſt actus non res, nec quod ipſe dicat ſic eſſe, ſed dici ſic eſſe, ſecundū ſcilicet famoſum & communem modum loquendi quorundam; & addit, ſed etiam in corpore claudicatio eadem ratione actus eſt non res: ipſe tamen illam non approbat rationem. Et infra, Quaerat ergo quod eidem vitio nomen imponat, vtrum rem velit dicere, an actum, an rei potius qualitatem. Ecce quod Auguſtinus vtitur nominibus ſecundum impoſitionem & modum loquendi Caeleſtij.Auguſtinus Vnde & infra eodem cap. 25. recitato à Caeleſtio teſtimonio Scripturae dicentis de Iob; Erat vir abſtinens ſe ab omni re mala; quo volebat oſtendere hominem poſſe hic viuere ſine peccato, ſubiungit; Miror quod auſus eſt ponere hoc teſtimonium, vbi dictum eſt, Abſtinens ſe ab omni re mala, cum hoc ab omni peccato vellet intelligi, cùm ſuperius dixerit peccatum actum malum eſſe, non rem: Reminiſcatur ergo, quia etiam ſi actus ſit, res poteſt dici. Idem de Natura & Gratia 19. recitat ab vno Caeleſtiano, contra quem ibi diſputat, iſto modo; Ante omnia quaerendum puto, inquit, ſcilicet Caeleſtianus, quid ſit peccatum; ſubſtantia? an omnino ſubſtantia carens? nomen, quo non res, non exiſtentia, non corpus aliquod, ſed perperam factus actus exprimitur. Deinde adiungit, ſcilicet idem Caeleſtianus, Credo ita eſt; & cap. 20. Auguſtinus ſecundum ſententiam propriam reſpondendo, dicit quod peccatum non eſt ſubſtantia, & tamen vitiat humanam naturam: Et capitulo 65. recitat Caeleſtianus à Ioanne Conſtantinopolitano Epiſcopo, peccatum non eſſe ſubſtantiam, ſed actum malignum; & ſubdit Auguſtinus, Quis hoc negat? Auguſtinus ergo negans actum peccati eſſe rem, per rem intelligit rem per ſe ratam, ſcilicet ſubſtantiam, ſecundum famoſum modum loquendi potius aliorum, quàm ſuum; Quare & de perfectione iuſtitiae 25. reprobato illo modo loquendi ſecundum ſententiam propriam, dicit actum eſſe rem, quod & dicunt multae aliae eius Autoritates capitulo proximo allegatae. Autoritates etiam ſacrae Scripturae hoc idem copioſiſsimè atteſtantur.Geneſis. Vnde Gen. 34. quòd filij Iacob irati ſunt valde, eò quod Sichem opprimendo Dinam ſororem eorum rem foedam operatus eſt in Iſrael, & violata filia Iacob rem illicitam perpetraſſet. Et 38. dicitur quod percuſsit Onan Dominus, qui ſemen fundebat in terram,Num. eo quod rem deteſtabilem faceret; & 44. Peſsimam rem feciſtis, ſcilicet furando. Et Numer. 11. dicitur quod murmur populi & deſiderium carnium Moſi intoleranda res viſa eſt. Et Iudicum 19.Iudicum Pſalmus. Reg. Nunquam res talis facta eſt in Iſrael? Et Pſalmo 100. Non proponebam ante oculos meos rem iniuſtam. Et 1. Reg. 2. Dixit Heli filijs ſuis, quare facitis res huiuſmodi, quas ego audio res peſsimas abomni populo, ſcilicet rapinam, & fornicationem, ſeu adulterium. Et infra 24. dicit Sanctus Dauid, Propitius ſit mihi Dominus Deus, ne faciam hanc rem Domino meo, Chriſto Domini, vt mittam manum meam in eum. Et 3. Reg. 20. Hanc autem rem facere non poſſum, ſcilicet dare quae habuit. Et Parab. 12. Confuſione res dignas gerit. Et Dan. 13.Parah. Dan. Apoſtolus. Non eſt inuenta in ea res turpis, ſcilicet adulterium. Et ad Hebr. 6. Vocat Apoſtolus promiſsionem ſeu pollicitationem Dei & eius iuſiurandum duas res; per duas res, inquit, immobiles, quibus impoſſibile eſt mentiri Deum, fortiſsimum ſolatium habeamus: Sic pater ad obiecta quae dicunt actum non eſſe rem. Ad alia verò quae dicunt, Malum non eſſe naturam aut ſubſtantiam, ſed actum vel actionem, dicendum quod malum dupliciter ſumitur, ſicut docet 26um. primi, ſcilicet pro ipſa malitia, quae eſt pura priuatio, & pro ſubiecto illius priuationis; actus etiam malus ſimiliter poteſt ſumi dupliciter; vno modo pro ipſa ſubſtantia, ſiue eſſentia actus; alio modo figuratiuè & tropicè pro malitia ſeu deformitate ipſius; ſic enim loquitur articulus Pariſienſis, & aliae Autoritates capitulo proximo recitatae.Auguſtinus. Quare dicit Aug 12. de Ciuit. Dei 8. quod mala voluntas non eſt affectio, ſed defectio. Et 2. de libero arbitrio vlt. dicit quod motus auerſionis voluntatis, qui eſt peccatum, eſt defectiuus, & defectus, & ideo non eſt ex Deo. Et 1 contra Iulianum vltimo: Quid, inquit, eſt malitia, niſi boni indigentia? Non enim ſunt mala, niſi quae priuantur bonis, quia indigentia boni radix malitiae eſt; & hinc intelligat ideo eſſe arborem malam, voluntatem malam, quia defectus eſt à ſummo bono. Et Bernardus de libero arbitrio 10. Velle, inquit, malum defectus eſt voluntatis. Auguſtinus etiam 6. contra Iulianum 19. exponens dictum quorundam Philoſophorum, ſcilicet quod libido eſt quaedam pars animi, ita dicit; Illi Philoſophi loquutione tropica mihi videntur vitioſam partem animi appellaſſe libidinem, in qua parte eſt vitium, quae vocatur libido, ſicut appellatur Domus pro eis qui ſunt in domo: & eſt iſte tropus quidem quidam color Rhetoricus, qui vltimo nouae Rhetoricae Tullij vocatur denominatio, & ponitur ibi 33. inter colores, & eſt ſatis creber modus loquendi in ſacra Scriptura. Vnde Apoſtolus ad Epheſ. 5. Eratis, inquit, aliquando tenebrae,Apoſtolus. Zach. nunc autem lux in Domino. Et Zach. 8. Sicut eratis maledictio in gentibus domus Iuda, & domus Iſrael, ſic ſaluabo vos, & eritis benedictio in gentibus domus Iuda & domus Iſrael. Et Deuter. 17. Non immolabis Domino Deo tuo bouem & ouem in quo eſt macula,Deut. aut quicquam vitij,Parab. quod abominatio eſt Domino Deo tuo & Parab. 3. Abominatio Domino omnis illuſor. Et 11. Statera doloſa abominatio eſt apud Deum. Et 15. Abominatio Domini cogitationes malae.Eſaias Et 16. Abominatio Domini eſt omnis arrogans. Et Eſai 1. Incenſum abominatio eſt mihi. Et infra 41. ad propoſitum planè dicit; Ecce vos eſtis ex nihilo, & opus veſtrum ex eo quod non eſt, abominatio eſt qui elegit vos: & multa ſimilia occurrunt ſaepiſsimè in Scriptura. Malum ergo primo modo eſt actus ſecundo modo, & malum ſecundo modo eſt actus primo modo. Illud verò Auguſtini de vera religione, quod agere & pati non eſt ſubſtantia, verum eſt ad literam & ad mentem: Intelligit enim quod non eſt ſubſtantia propriè dicta, quia non per ſe ſubſiſtit, vel magis communiter, quod non eſt eſſentia permanens, ſed conſiſtens ſemper in fieri, aut in fluxu. Qua propter ex hoc probari non poteſt, quod agere, actus, ſiue actio nullam eſſentiam habeat &c ſit nihil.

CAP. XX. Quod cuiuſlibet actus voluntatis creatae Deus eſt neceſſarius coeffector.

HIs itaque praeoſtenſis, iam ordo debitus poſtulat conſequenter oſtendere quod cuiuſlibet actus voluntatis creatae Deus eſt neceſſarius coeffector, cuius oppoſitum,Hae 〈…〉 Nemphrotea & Pelagiana haereſis oblatrabat: Ioſephus namque 1. Antiquitatis Iudaicae 2. ſic ait, Quia iuuentutis multitudine feruebant, rurſus eos Deus à ſemetipſis migrare fecit, quoniam non illius propitiatione putabant ſe habere bona, ſed propria fortitudine cauſam ſibi credebant eſſe diuitiarum: Vnde appoſuerunt, vt voluntati Dei inobedientes exiſterent. Et infra 3. Fecit, inquit, eos eſſe elatos ad iniuriam Dei atque contemptum Nemphrot filius Cham filij Noc, qui cùm eſſet audacior, & manu fortiſsimus, ſuadebat eis vt non Deo aſcriberent, quia hominibus per illum faelicitas eueniret, ſed quia hoc eis propria virtute praeberetur, & cognatos generis ſui ad cauſam tyrannidis adduxit, ſolus ipſe praeſumens homines à Dei timore reuocare, & ſpem ſuam in propria virtute reponere: Multitudo autem prona erat vt Nemphrotae praeceptionibus obedirent, graue putantes ſeruitium obſequi Deo. Pelagius quoque 3. libro pro libero arbitrio tria diſtinguens in homine, videlicet poſſe, velle, & eſſe, id eſt. poſsibilitatem, voluntatem, & actionem, primum dixit hominem habere ex Deo & ex gratia Dei, reliqua verò duo à ſeipſo ſolummodo ſine Deo. Vnde & beatus Auguſtinus 1. contra Pelagium & Caeleſtinum de gratia Chriſti,Auguſtinus. & de peccato originali 2. cùm tria conſtituat atque diſtinguat, poſsibilitatem, voluntatem atque actionem; horum trium primum datum confitetur a Creatore naturae, duo verò reliqua noſtra eſſe aſſerit, atque ita nobis haec tribuit, vt nobis non eſſe niſi à nobis contendat. Et infra 3. Scire quippe debemus, quod nec voluntatem noſtram, nec actionem diuino adiuuari auxilio credit, ſed ſolam poſsibilitatem voluntatis atque operis, quam ſolam in his tribus nos habere affirmat ex Deo; tanquam hoc ſit in firmum, quod ipſe Deus poſuit in natura, caetera verò duo, quae noſtra eſſe voluit, ita ſint firma & fortia, & ſibi ſufficientia, vt nullo indigeant [eius] auxilio, & ideo non adiuuet vt velimus, non adiuuet vt agamus; ſed tantummodo adiuuet vt velle & agere valeamus: quod & alia opera eiuſdem Sancti Patris indicant multis locis. Deo igitur qui operatur in nobis velle & perficere actus noſtros in ſuo beneplacito dirigente, aggrediendum eſt intrepidè hunc errorem. Porrò ſecundum duo capita proxima, quilibet actus voluntatis eſt aliquid, & non in aeternum; ergo factum; & hoc à voluntate creata, vt docer Corollarium tertij huius ſecundi & non ab ipſa ſola, quia per tertium primi efficientia Dei eſt ibi neceſſariò requiſita; Ergo Deus eſt ibi neceſſarius coeffector, ſcilicet coeffector cum voluntate creata neceſſariò requiſitus. Omnes etiam rationes probantes concluſionem principalem illius capituli tertij ſimiliter & hanc probant, ex quibus tamen omnibus ſufficiat nunc haec vna: Minus videtur ſeruare aliquam rem in eſſe, quàm eam producere de non eſſe in eſſe; ſed per ſecundum primi nulla creatura poteſt ſeruare aliquam rem in eſſe ſine Deo etiam conſeruante, quare nec producere aliquam rem in eſſe: & ſecundum duo capita proxima, actus voluntatis eſt aliqua res, non nihil. Item minus eſt perſeuerare finaliter, vel ad tempus in bono actu voluntatis, ſeu in bono quocunque, quàm efficere illud bonum: ſed ſecundum 8um. 9um. & 10um. huius ſecundi, nullus ſine auxilio Dei poteſt perſeuerare in bono finaliter, vel ad tempus. Item omnis actus voluntatis eſt quidam motus: Ergo per quartum primi, Deus ibi neceſſariò commouet; quod & ſatis oſtendunt rationes & Autoritates illius capituli, ex quibus ad praeſens ſufficiant iſtae duae: Minus eſt eſſe quàm mouere, & per ſecundum primi, nulla creatura ſufficit per ſe eſſe, quare nec mouere. Item ſi homo poſſet velle & mouere ex forma ſua ſufficienter ſine Deo commouente, poſſet & quaelibet res alia naturalis ex forma ſua ſimiliter; quare nulla eſſet via ſumpta à motu ad probandum vnum primum motorem, quod eſt contra Philoſophiam, & Theologiam ſimiliter, ſicut memoratum capitulum allegauit.Philoſophus. Et hoc nedum eſt verum in naturalibus, ſed & in voluntarijs; Vnde Philoſophus in de bona fortuna 2. ſicut vigeſimum nonum primi plenius recitauit, probat, quod appetitus non eſt cauſa qua quis eſt bene fortunatus per hoc quod illius appetitus eſt aliqua cauſa, & illa cauſa vel eſt natura vel fortuna. Et reprobato primo, ſubdit pro reprobatione ſecundi, ſi fortuna ſit, fortuna erit cauſa omnium, ſcilicet actuum humanorum; etenim eius quod eſt intelligere & conſiliari: Non enim conſiliabatur conſilians & antequam conſiliaretur, ſed eſt principium quoddam; neque intellexit intelligens priuſquam intelligeret, & hoc in infinitum; Non ergo eius quod eſt intelligere intellectus principium, nec conſiliandi conſilium; quid igitur aliud quàm fortuna? igitur à fortuna omnia ſunt. Et reſpondet, Aut eſt aliquod principium cuius non eſt aliud extra, ipſum autem quia tale ſecundum eſſe, tale poteſt facere: Quod autem quaeritur, hoc eſt, quid motus principium in anima? Palam, quemadmodum in toto, Deus: Mouet enim aliquo modo omnia quae in nobis diuinum; rationis autem principium non ratio, ſed aliquid melius: Quid igitur erit melius & ſcientia, & intellectu, niſi Deus? Virtus eenim intellectus organum. Ecce quod Deus eſt virtus motiua quaſi artifex; & ars ipſa, & intellectus eſt organum motum ab eo, quod & teſtantur multae Autoritates Philoſophicae & Theologicae allegatae capitulo 4. primi. Imò & Deus ipſe per Eſaiam capit. 10. docet idem,Eſaias. vbi vocat Senacherib virgam furoris ſui, baculum, ſecurim & ſerram; vbi dicit gloſſa quod ſicut haec inſtrumenta inanimata nihil per ſe faciunt, ſed per eum qui mouet ea; ſic nec Senacherib per ſe, ſed in Dei virtute operatus eſt: Quod & pulch • è multumque proſequitur Hieronymus libro 4. ſuper Eſaiam; ſicut 32um. primi haec omnia plenius recitauit.Auicenna. Dicitque Auicenna 10. Metaphyſicae ſuae 1. ſicut 29um. primi plenius allegauit; Voluntates noſtrae ſunt poſtquam non fuerunt; quicquid autem eſt poſtquam non fuit, cauſam habet; Ergo omnis noſtra voluntas cauſam habet: Cauſa autem huius voluntatis non intendit ad infinitum, ſed ad aliqua quae accidunt ex trinſecus, terrena ſcilicet, vel caeleſtia; ſed terrena perueniunt ad caeleſtia; Collectio ergo horum omnium prouenit neceſſariò ex neceſsitate diuinae voluntatis. Iſtum quoque errorem & Abraham Patriarcha clariſsimus Philoſophus & Propheta redarguit & refellit per ſimilem rationem, ſicut apparet ex 35a. parte corollarij primi, primi. Quare & Sanctus Thomas de Chriſtiana religione, ſiue de fide, ſpe,Thomas. & charitate ad Raynaldum 129. ſic dicit; Cùm omne mutabile & multiforme in aliquod principium immobile reducatur, ſicut in cauſam, hominis autem intellectus & voluntas mutabilis & multiformis apparet, neceſſe eſt quod in aliquam ſuperiorem cauſam immobilem & vniformem reducantur: & quia non reducuntur, ſicut in cauſam, in corpora caeleſtia, oportet eas reducere in cauſas altiores. Et cap. ſequenti, Quia verò ſecundae cauſae non agunt niſi per virtutem primae cauſae, ſicut inſtrumenta agunt per directionem artis, neceſſe eſt quod omnia alia agentia, per quae Deus ordinem ſuae gubernationis adimplet, virtute ipſius Dei agant: Agere igitur cuiuſlibet ipſorum à Deo cauſatur, ſicut motus mobilis à motione mouentis; Mouens autem & motum oportet eſſe ſimul; oportet igitur quod Deus cuilibet agenti aſſit interius, quaſi in ipſo agens, dum ipſum ad agendum mouet. Quod etiam in libello quaeſtionum ſuarum de potentia Dei, quaeſtione 20a. de naturalibus & voluntarijs pariter probat & tenet, ſicut in oſtenſione corollarij ſecundi capituli primi libri plenius recitatur: Et ſimiliter tertio contra Gentiles, & alijs locis multis.Scotus. Item Iohannes Scotus ſuper 1. ſentent. diſt. 2a. Oſtendens quod primum efficiens eſt intelligens & volens, arguit in hunc modum; Aliquid cauſatur contingenter, ergo prima cauſa contingenter cauſat, ergo volens cauſat. Probatio primae conſequentiae, Quaelibet cauſa ſecunda cauſat in quantum mouetur à prima; Ergo ſi prima neceſſariò mouet, quaelibet alia neceſſario mouetur, & quidlibet neceſſariò cauſatur; Ergo ſi aliqua cauſa contingenter mouet, & prima contingenter mouebit, quia non cauſat cauſa ſecunda, niſi in virtute primae cauſae, in quantum mouetur ab ipſa. Probatio ſecundae conſequentiae, Nullum eſt principium contingenter operandi niſi voluntas vel aliquod concomitans voluntatem, quia quodlibet aliud ex neceſsitate naturae, & ita non contingenter. Et ſtatim inſtat contra primam conſequentiam iſto modo; Noſtrum velle poteſt aliquid contingenter cauſare; ergo non requiritur quod prima cauſa illud contingenter cauſet: & contra ſecundam conſequentiam, ſcilicet, Cauſat contingenter, ergo volens; ſic inſtat, Alia naturaliter mota poſſunt impediri, & ita oppoſitum contingenter & violenter eueniet. Ad primam autem inſtantiam ſic reſpondet; Dicendum quod ſi Deus eſt primum mouens vel efficiens reſpectu voluntatis noſtrae, idem ſequitur de ipſa, quod de alijs, quia ſiue immediatè neceſſariò mouet eam, ſiue aliud immediate, & illud neceſſariò moueat ex hoc quod mouetur, ſequitur tandem, quod proximum voluntati neceſſariò moueat voluntatem, etiamſi proximum ſit ipſamet voluntas, & ita neceſſariò volet, & ſequitur vlterius impoſsibile, quod neceſſariò cauſat quodlibet ſuum creatum. Ad ſecundam inſtantiam ſic reſpondet; Dico quod ſi alia cauſa poteſt impedire iſtam, non hoc poteſt niſi in virtute ſuperioris cauſae, & ſic vſque ad primam cauſam, quae ſi immediatam cauſam ſibi neceſſariò mouet, vſque ad illam erit neceſsitas: ergo neceſſariò impediet, & per conſequens non poteſt alia cauſa naturaliter cauſare. Qui & infra ſuper diſtinct. 39. iſta breuius recitat ſub his verbis diſt. 2a. Probatum eſt Deum eſſe intelligentem & volentem per contingentiam rerum, quia nulla contingentia poteſt eſſe in cauſatione alicuius cauſae reſpectu ſui effectus, niſi prima cauſa contingenter ſe habeat ad cauſam proximam ſibi vel ad ſuum effectum: quod probabatur breuiter ex hoc, quod cauſa mouens in quantum mouetur, ſi neceſſariò mouetur, neceſſariò mouet: quaelibet igitur cauſa ſecunda, quae producit in quantum mouetur à prima, neceſſariò mouet proximam ſibi, vel producit effectum ſuum: Tota igitur ordinatio cauſarum vſque ad vltimum effectum neceſſariò producet; ſi habitudo primae cauſae ad ſibi proximam cauſam ſit neceſſaria: & hoc ſatis teſtatur illa vulgata propoſitio prima de cauſis. Omnis cauſa primaria plus eſt influens ſupra cauſatum ſuum, quàm cauſa vniuerſalis ſecunda, cum ſuo commento: ſicut ſecundum primi pleniùs allegauit.Stephanus. Quare & Stephanus Epiſcopus Pariſienſis iuſtè damnauit & excommunicauit duos articulos contrarios veritati praemiſſae: Quorum primus dicit, quod in cauſis efficientibus cauſa ſecunda habet actionem quam non accipit à prima cauſa: Secundus autem ponit, quod in cauſis efficientibus ceſſante prima, non ceſſat ſecunda ab operatione, dum tamen ſecunda operetur ſecundū naturā ſuam: Ter. verò art. non damnat ſimpliciter, ſed exponit, quod omnes ſcilicet motus voluntarij reducuntur in Motorem 1um error eſt, inquit, niſi intelligatur in Motorem primum ſimpliciter non cauſatum, & intelligendo de motu ſecundum ſubſtantiā, non ſecundum deformita em. Item per 22um. primi, Deus neceſſariò habet actum voluntatis circa quemlibet actū voluntatis creatae, & non nolutionē, quia tunc non fieret, vt 10um. primi docet; ergo volutionem; & per idem 10um. illa de neceſſitate eſt efficax; Ergo neceſſe eſt, quod ipſa efficiat quemlibet actum talem; imò dato huius oppoſito, voluntas Dei non eſſet efficax, nec Deus omnipotens. Poſito namque quod Deus velit voluntatem creatam producere ſuum actum, tunc ſi Deus nihil ibi agat, ſed ſola voluntas creata, ipſa poteſt libere ex ſe ſola non producere ſuum actum, & per conſequens fruſtrari voluntatem diuinam, & eius omnipotentiam ſimiliter mutilare; quia ſi Deus vult aliquid fieri, & illud non fit, Deus non poteſt facere quod hoc fiat▪ Nam ex oppoſito concluſionis cum maiori ſequitur oppoſitum minoris, vt idem 10um. primi plenius deducebat. Et propter iſtas rationes tenet Iohannes Scotus iſtam concluſionem ſuper 2. ſent. diſt. 37. quaeſtione ſecunda,Scotus. quae quaerit Vtrum voluntas creata ſit totalis cauſa & immediata reſpectu ſui velle, ita quod Deus reſpectu illius non habeat aliquam efficientiam immediatam, ſed tantum mediatam; & recitata opinione ponente partem affirmatiuam, ſic ait, Contra iſtam opinionem arguitur dupliciter; Primò quia ex ipſa ſequitur quod Deus non ſit naturaliter praeſcius futurorum; Secundò, quod non ſit optimus. Probatio primae conſequentiae, Quia Deus non habet ſcientiam de futuris contingentibus, niſi quia certitudinaliter no uit determinationem voluntatis ſuae reſpectu eorum, quae voluntas eſt immutabilis & impotentialis; ſed ſi voluntas ſit totalis cauſa reſpectu ſui velle, quantumcunque ponatur voluntas diuina determinata ad vnam partem eorum quae dependent à voluntate creata, poterit voluntas creata aliter velle, & ita non ſequitur certitudo ex cognitione determinationis voluntatis diuinae. Probatio ſecundae conſequentiae, Quia quicquid vult optimus, hoc fit: Sed ſi velit volutionem meam fore, & illa eſt in poteſtate voluntatis meae, vt totalis cauſae contingenter ſe habentis ad illam, ipſa de ſe poteſt determinari ad vnam partem vel ad aliam indifferenter; & ita poteſt non fieri illud ad quod voluntas diuina eam determinat. Item ſi voluntas creata ſola efficeret ſuum actum, non omnes actiones nec res humanae per diuinam prouidentiam regerentur, contra vigeſimum ſeptimū, triceſsimū, triceſimum primum, & trigeſimum ſecundum capitula primi libri: Si enim Deus tales actiones prouideat, hoc eſt, voluntariè, & voluntas ſua eſt efficax per decimum primi libri: Quare diuina voluntas efficit omnes huiuſmodi actiones? Item aliter multa eſſe poſſent cauſalia & fortuita ſimpliciter, quia reſpectu cauſarum ſecundarum, & etiam primae cauſae vigeſimum nonum primi.Stephanus. Quare & Dominus Stephanus Pariſienſis Epiſcopus iuſtè damnauit duos articulos erroneos; quorum primus dicebat, quod Humani actus non reguntur prouidentia diuina; Secundus verò ponebat quod aliqua poſſunt caſualiter euenire reſpectu primae cauſae, & quod falſum eſt omnia eſſe praeordinata à prima cauſa, quia tunc euenitent ex neceſsitate. Item ſi voluntas creata ſola poſſet producere ſuum actum, poſſet & ſola producere quando que actum intenſiorem, & quandoque remiſsiorem, quare & poſſet ſola intendere ſuum actum, & meritum ſuum bonum, contra quadrageſimum ſextum primi. Item ſi voluntas creata ſola poſſet producere ſuum actum, poſſet & intellectus creatus ſimiliter, quare poſſet intelligere, componere, & diuidere, diſcurrere, & multas Virtutes veritates cognoſcere ſine adiutorio intellectus agentis, qui eſt Deus; quod eſt contra Philoſophos, ſicut ſextum primi plenius allegauit. Quomodo namque homo ignorans ſcientias habitu ſimul & actu, per ſtudium ſuum ipſas artificioſè quaereret, & ſimiliter inueniret, niſi dirigeretur ab aliquo ſciente in actu, eumque docente? Non enim poteſt hoc fieri à fortuna vel caſu.Auerroes. Vnde & Auerroes ſuper de ſomno & vigilia aſsignans cauſam cognitionis acquiſitae in ſomno, ſic ait; Manifeſtum eſt quod iſtam cognitionem quae acquiritur in ſomno, non antecedit modus agens; vtrum autem praecedit eam modus praeparans, habet dubitationem; & cum iſta cognitio eſt acquiſita poſt ignorantiam, & poſtquam erat in potentia, & ſine aliqua cognitione antecedenti, manifeſtum eſt, quod eodem modo acquiritur, ſicut primae propoſitiones acquiruntur; & cùm ita ſit, neceſſe eſt, vt agens eas ſit idem, & eiuſdem generis; quia omne quod exit de potentia in actum habet agens quod eſt de genere illius rei, quae quod exit de potentia in actum; Ergo neceſſe eſt vt faciens iſtam cognitionem ſit intellectus in actu, & iſte dat principia vniuerſalia in rebus ſpeculatiuis, cuius eſſe declaratum eſt in libro de Anima. Item Deus agit vera ſomnia in intellectu hominis dormientis, & veram prophetiam in intellectu hominis vigilantis, vt docuit ſextum primi; Ergo Deus eſt intellectus agens cognitionem humanam, & non mediante corpore caeleſti, vt quidam fingunt, ſed per ſeipſū, ſicut multipliciter poſsit oſtendi. Sed gratia breuitatis tantum adduco Stephanum Epiſcopum Pariſienſem,Step • damnantem & excommunicantem quendam articulum in haec verba, quod Deus, vel intelligentia non infundit ſcientiam animae humanae in ſomno, niſi mediante corpore caeleſti: Item intellectus humanus de ſe eſt potentialis, & in potentia ad intelligendum; Ergo ad hoc, quod exeat in actum intelligendi, requirit neceſſariò aliquod actuale quod moueat ipſum de hac potentia in hunc actum: Hoc non poteſt eſſe corpus, nec aliquid corporale, nec aliquid quod non eſt intellectus, nec intellectus non in actu, ſicut facile eſt oſtendere ſingula: Hoc ergo intellectus in actu; hoc igitur eſt intellectus omnem intellectionem noſtram agens. Et per hanc rationem oſtendit Ariſtoteles hanc concluſionem 3. de Anima 17. & poſt, & Auerroes ſuper illum locum ſimiliter, & ſuper 12um. Metaph. 18. ſuper de ſomno & vigilia: Et Auicenna 5. de Anima 5. & 6. Algazel 5. Phyſicae ſuae 1. & 6. Et eſt ſimiliter vnus articulus damnatus & excommunicatus à Stephano Pariſienſi Epiſcopo in haec verba; Quod intellectus agens non copulatur noſtro poſsibili; Iſti tamen videntur aliqualiter diſcrepare: Nam Ariſtoteles & Auerroes volunt hunc intellectum agentem eſſe Deum, vt patet cap. 6o. primi; Auicenna verò & Algazel volunt eum eſſe intelligentiam infimam, vt patet locis nunc allegatis; & etiam 9. Metaphyſicae Auicen. 3. & 5. Metaphyſ. Algazelis. Sed hoc eſt erroneum, ſi ſic intelligatur, quod illa intelligentia ſola ſine Deo eſt agens principaliter intellectionem humanam, quia illa cùm ſit entitatis terminatae & finitae, eſt neceſſariò ſimilis actiuitatis; quare tot poſſent eſſe homines, quod illa non ſufficeret agere intellectionem in omnibus illis ſimul, cùm tamen omnes intelligere ſimul poſſent. Item cum mouens & motum debeant eſſe ſimul, vt docet Philoſophus 7. Phyſ. & in quotlibet locis quantumcunque diſtantibus poſſunt homines intelligere ſimul in actu, & nulla talis Intelligentia poteſt de ſe ſimul eſſe in quotlibet locis quantumcunque diſtantibus, cum ipſa de ſe ſit determinatae entiratis; quare nulla talis intelligentia eſt intellectus agens. Ad idem poſſet argui per rationes ſumptas à motu, & per multas alias Philoſophicas & Theologicas rationes; ſed ſufficiant iſtae paucae: Oportet igitur quod intellectus agens ſit actiuitatis infinitae, immenſus, illocalis, praeſens vbique & immobilis omniquaque, & talis nulla finita intelligentia poteſt eſſe, ſed tantum Deus omnifariè infinitus. Nec poteſt quis dicere quod intellectus agens eſt neceſſarius intellectui poſsibili, vt intentiones materiales à materia abſtrahat, & denudet, eaſque quodammodo ei infundat, ſed ipſis iam habitis non indiget eius auxilio, ſed poteſt facere omnia per ſeipſum; quia rationes praemiſſae concludunt, quod quando intellectus poſsibilis eſt intelligens vel ſciens in potentia, ad hoc quod exeat in actum requirit neceſſariò aliquem motorem in actu: Quare & Philoſophus 3. de Anima 18. ſic ait; Eſt intellectus hic quidem talis in omnia fieri, ille verò in omnia facere, ſicut habitus quidam, ſicut lumen: quodam enim modo & lumen facit potentiâ exiſtentes colores actu colores; vbi tranſlatio, quam Auerroes exponit, ſic habet; Oporret vt in ea, ſcilicet Anima, ſit intellectus, qui eſt intellectus ſecundum quod efficitur omne, & intellectus, qui eſt intellectus ſecundum quod facit ipſum intelligere omne;Auerroes. & intellectus ſecundum quod intelligit omne, eſt quaſi aliquis habitus, qui eſt quaſi lux &c: vbi Auerroes ſuper hoc verbum, & Intellectus ſecundum quod intelligit &c. ita dicit; Intendit per iſtum intelligentiam agentem, & per hoc, quod dixit, intelligit omne, quaſi aliquis habitus, intendit quod facit omnem rem intellectam in potentia, intellectam in actu, poſtquam erat in potentia quaſi habitus in forma. Auicenna quoque 5. de Anima 5. dicit; Cauſa dandi formam intelligibilem non eſt niſi intelligentia in effectu, penes quam ſunt principia formarum intelligibiliū abſtractarum, cuius comparatio ad noſtras animas eſt, ſicut cōparatio ſolis ad viſus noſtros, quía ſicut Sol videtur per ſe in effectu, & videtur luce ipſius in effectu, quod non videbatur in effectu, ſic eſt diſpoſitio huius intelligentiae quantū ad Animas noſtras; & poſt multa dicta de iſta materia 5. & 6. in fine ſic ait, Poſsibile eſt ergo, vt alicuius hominis Anima eò quod eſt clara & cohaerens principijs intelligibilibus, ita ſit inſpirata, vt accendatur ingenio ad recipiendū omnes concluſiones quaeſtiones ab intelligētia agente, aut ſubitò aut penè ſubito, & firmiter impreſſas non probabiliter, ſed cum ordine qui comprehendit medios terminos; & hic eſt vnus modus prophetiae qui omnibus virtutibus altior eſt, vnde congruè virtus ſancta vocatur, & eſt altior gradus inter virtutes humanas. Algazel etiam 5. Phyſicae ſuae, dicit quod Intelligentia agens eſt ſemper agens in animas noſtras inceſſanter; & capit. 6. dicit, Clarificatur Anima in tantum, quòd coniungatur cum intelligentia agente, ſic vt infundatur ei ſcientia: Nullus enim eſt ſpeculator, qui non inveniat multa per ſe. Tranſit enim per mentem eius priùs concluſio, & deinde exercitatur ad cognoſcendum medium terminum, quaſi veniat in animam eius, & neſcit vnde; vel priùs percipit medium terminum, & deinde praeſentatur ei concluſio, & omne contingens eget cauſa, ex qua contingit; quare anima eget intelligentia; haec autem & conſimilia non eſt impoſsibile percipi. Quod cùm intellectum fuerit, tunc non eſt impoſsibile ſic peruenire vſque ad vltimum horum quae intelliguntur & in longo tempore, vel in paruo: Ille autem cui reuelantur haec omnia intellecta in tempore paruo ſine doctrina, dicitur Sapientiſsimus vel Propheta; & hoc eſt magnificentia vel miraculum. Similem quoque ſententiam à Platonicis, ab Ariſtotele & Auerroe recitauit capitulum ſextum primi. Item ſecundum omnes iſtos Philoſophos, & ſecundum ipſam veritatem, ſicut lux corporalis viſionem efficit corporalem, ſic lux aliqua ſpiritualis ſpiritualem efficit viſionem; haec autem lux eſt intellectus agens vel aliqua virtus eius. Haec autem Ethnicorum ſententia Catholicorum Philoſophiae concordat: Nam Sapientiae 7o. De ipſa Sapientia increata ſcribitur iſto modo;Sapientia. Omnibus mobilibus mobilior eſt Sapientia; attingit autem vbique propter ſuam munditiam: Vapor enim eſt virtutis Dei, & emanatio quaedam eſt claritatis omnipotentis Dei ſincera; Candor eſt enim lucis aeternae, & ſpeculum ſine macula Dei maieſtatis, & cùm ſit vna, omnia poteſt, & in ſe permanens omnia innouat; & per notiones in animas ſanctas ſe transfert; Amicos Dei & Prophetas conſtituit, neminem enim diligit Deus, niſi eum qui cum ſapientia inhabitat. Eſt enim haec ſpecioſior ſole, & ſuper omnem diſpoſitionem ſtellarum luci comparata,Parab. prior inuenitur. Et Ioh. 1. Deus lux eſt: Et Ioh. 1. Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Et Parabolarum 2. Dominus dat ſapientiam, & ex ore eius ſcientia & prudentia; & multa ſimilia occurrunt ſaepiſsimè in Scriptura. Itē ſi homo iam habitis intentionibus denudatis poſſet ex ſe facere caetera, poſſet ex ſe per proprium ſtudiū, vel per Doctorem alium ſine Deo adinuenire plurimas veritates, cum tamen ille Auerroes ſuper 1. de Coelo, comment. 32. vbi oſtenditur motum circularem non habere contrarium, ita dicat; Ego autem longo tempore feci moram, in quo non intellexi explanationem iſtius loci vltimam, ſed Deus induxit me in ad veritatem. Robertus quo que Lincol. Epiſcopus ſuper 1. Poſter. 1. ſic ait; Non ſolum illud voco doctrinam, quod ab ore Doctoris audimus, ſed ſcripturā in loco Doctoris accipio: & ſi verius dicamus, nec qui exterius ſonat, docet; nec litera Scripturae exterius viſa docet; ſed ſolum mouent haec duo, & excitant: ſed verus Doctor eſt, qui interuis mentē illuminat & veritatem oſtendit. Cui & clarè concordant teſtimonia multa praeclara 38. primi praemiſſa. S. quo que Tho. de Chriſt. religione, ſiue de fide, ſpe, & charitate 129. oſtenſo quomodo homo mouetur ad intelligēdum ab homine, quia ſcilicet propoſitum intelligibile, & quomodo ab Angelo, quoniam dupliciter, quia ſcilicet per Angelum proponitur homini obiectum, & quia lumen naturale hominis per lumen Angeli confortatur, ſubiungit; Deus autem ad intelligendum hominē iuuat, non ſolum ex parte obiecti quod homini proponatur à Deo, aut per additionē luminis, ſed etiam per hoc, quod ipſum lumen naturale hominis, quo intellectualis eſt à Deo; & per hoc etiam quod cum ipſe ſit veritas prima, à qua omnis alia veritas certitudinem habet, ſicut ſecundae propoſitiones à primis inſcientijs demonſtratis, nihil intellectui certum fieri poteſt, niſi virtute diuina, ſicut nec concluſiones ſunt certae in ſcientijs, niſi ſecundum virtutem primorum principiorum. Beatus etiam Auguſtinus in toto libro ſuo de Magiſtro,Auguſtinus hanc vnam concluſionem principaliter & ex intentione oſtendit, quod in omni doctrina Deus tanquam ſummus Magiſter ſcientiam omnem docet: Vnde & 1. retract. 12. dicit ita; Scripſi liberum, cuius eſt titulus de Magiſtro, in quo diſputatur & quaeritur, & inuenitur, Magiſtrum non eſſe qui docet hominem ſcientiam, niſi Deum; ſecundum illud quod in Euangelio ſcriptum eſt, Vnus eſt Magiſter veſter; & ſupra eiuſdem 4. dicit, propterea vera reſpondere de quibuſdam diſciplinis etiam imperitos earum quae bene interrogantur, quia praeſens eſt eis quando id capere poſſunt lumen rationis aeternae, vbi haec immutabilia vera reſpiciunt. Etiam in ſententijs Proſperi cap. 382. praenotato de cognoſcendis creaturis quae non videntur, Humana Anima praeclara 38. primi praemiſſa. anima naturaliter diuinis, ex quibus pendet, connexa rationibus, cùm dicit melius hoc fieri quàm illud, ſi verū dicit, & videt quod dicit in illis ſupernis rationibus videt: Non enim cogitatione cerneret faciendū fuiſſe, niſi in his rationibus quibus facta ſunt omnia. Et 2. de lib. arb. c. 14. & poſt multis cap. oſtendit, vnā eſſe veritatem communem, qua omnia vera ſunt vera, & qua omnia vera cognita cognoſcuntur; Vnde 21. ſic ait; Hanc igitur veritatem, de qua iam diu loquimur, & in qua vna tam multa conſpicimus, excel ſiorem putas eſſe quàm mens noſtra eſt. Et cap. 22. Haec enim veritas oſtendit omnia bona quae vera ſunt, quae ſibi ſuo captu intelligentes homines, vel ſingula, vel plura eligunt quibus fruantur; ſed quemadmodum illi qui in luce ſolis eligunt, quod libenter aſpiciant, & eo aſpectu laetificantur; in quibus ſi qui fortè fuerint vegetioribus ſaniſque & fortiſsimis oculis praediti, nihil libentiùs quàm ipſum ſolem intuentur, qui etiam caetera quibus in firmiotes oculi delectantur, illuſtrant; ſic fortis acies mentis & vegeta, cùm multa & vera & incommutabilia certa ratione conſpexerit, diriget in ipſam veritatem qua cuncta monſtrantur, ei que inhaerens tanquam obliuiſcitur caetera, & in illa omnibus ſimul fruitur. Idem 8. de Ciuit. Dei 8. dicit quod Philoſophi, quos caeteris non immeritò fama atque gloria praelatos videmus,Auguſtinus. lumen mentium eſſe dixerunt ad diſcendum omnia, eundem ipſum Deum à quo facta ſunt omnia. Et cap. 9. Quicunque igitur Philoſophi de Deo ſummo & vero iſta ſenſerunt, quod & rerum creatarum ſit effector, & lumen cognoſcendarum & bonum agendarum, & quod ab illo nobis ſit & principium naturae & veritas doctrinae, & faelicitas vitae, ſiue Platonici accommodatius nuncupentur, ſiue quodlibet aliud ſectae ſuae nomen imponant, ſiue Ionici, ſiue Italici propter Pythagoram & Pythagoreos, ſiue Atlantici Libyes, Aegyptij, Indi, Perſae, Chaldaei, Scythae, Galli, Hiſpani, alijue reperiantur qui hoc viderunt & docuerunt, eos omnes caeteris anteponimus, eoſque nobis propinquiores fatemur. Et capit. 10. Haec itaque cauſa eſt cur iſtos caeteris praeferamus, quia cùm alij Philoſophi ingenia ſua, ſtudia que contriuerint in requirendis rerum cauſis, & quinam eſſet modus diſcendi, atque viuendi; Iſti, Deo cognito, reperierunt, vbi eſſet & cauſa cōſtitutae vniuerſitatis & lux percipiendae veritatis, & fons bibendae faelicitatis: Siue ergo iſti Platonici, ſiue quicunque alij quarumlibet gentium Philoſophi de Deo iſta ſentiunt, nobiſcum ſentiunt. Idemque 5. Confeſſ. 6. ſic ait, Me iam docueras Deus meus miris & occultis modis, & propterea credo quod tu me docueris, quoniam verum eſt, nec quiſquam praeter te alius Doctor eſt veri, vbicun que & vndecunque claruerit. Item B. Greg. 7. Moral. 25. ſuper illud Iob 37. Nonne veſtimenta tua candida ſunt,Gregorius. cùm perflata fuerit terra Auſtro? per veſtimenta Auditores; per terram, cor ſeu mentem; per Auſtrum Spiritum Sanctum intelligens, ita dicit; Nequaquam ſibi Doctores tribuant, quod per exhortationem ſuam ad ſumma proficere Auditores vident; quia niſi Spiritus Sanctus eorum corda repleat, ad aures corporum vox docentium incaſſum ſonat: Formare enim vocem Magiſtri exterius poſſunt, ſed hanc imprimere interius non poſſunt: Neque enim qui plantat eſt aliquid, nec qui rigat, ſed qui incrementum dat Deus. B. quo que Ambr. ſuper illud 1. ad Cor. 12. Nemo poteſt dicere Dominus Ieſus, niſi in Spiritu Sancto, ſic ait;Ambroſius. Quicquid enim falſum eſt, ab homine eſt, & quicquid verum à quocunque dicitur, à ſancto dicitur Spiritu; Vnde & Ioan. 11. recitato dicto Caiphae, ſcilicet, Expedit vobis vt vnus moriatur homo pro populo,Iohannes. & non tota gens pereat, ſubiungit; Hoc autem à ſemetipſo non dixit, ſed eum eſſet Pontifex anni illius prophetauit. Dicit que Origines, ſicut allegatur in gloſſa, ſuper illud Exod. 4. Obſecro Domine, non ſum eloquens; Et infra; Ego ero in ore tuo. Eorum qui verba Dei loquuntur, os Deus aperit; eorum qui loquuntur mendacium, falſum teſtimonium, ſcurrilitates, turpitudines, ſuſurronum quoque & detractorum, & eorum qui otioſa loquuntur, Diabolus aperit os. Tertij quoque Reg. 3.Reg. Offerente Domino Salomoni vt daret ei quodcunque voluerit poſtulare, ipſoque ſapientiam poſtulante, & Domino eam dante, exemplo magnifico ſatis oſtenditur,Eccleſiaſticus. quod omnis ſapientia à Domino Deo eſt. Eccleſiaſtici 1. quod & libri legales, ſapientiales & prophetales ſapiſsime & clariſsime conteſtantur. Non ſolum autem Sapientia ſpeculatiua ſiue politca datur à Domino, ſed & Ars. Exod. Sapientia manualis, quae ars mechanica nuncupatur; vnde Exod. 31. loquutus eſt Dominus ad Moſen dicens; Ecce vocaui ex nomine Beſaleel, & impleui eum ſpiritu Dei ſapientia & intelligentia, & ſcientia in omni opere ad ex cogitandum fabrè quicquid fieri poteſt ex auro, & argento, & aere, marmore, & gemmis, & diuerſitate lignorum, dedique ei ſocium Aholiab, & in corde eorum omnis eruditi poſui ſapientiam, vt faciant cuncta quae praecipi tibi, tabernaculum faederis & arcam teſtamenti &c. Nec etiam ſapientia ſolorum fidelium, ſed & infidelium à Domino Deo datur;Apoſtolus. Vnde Apoſtolus ad Rom. 1. loquens ad literam de Philoſophis gentium, ita dicit; Quod notum eſt Dei, manifeſtum eſt illis, Deus enim illis reuelauit; inuiſibilia enim ipſius a creatura mundi per ea quae facta ſunt intellecta conſpiciuntur, ſempiterna quoque eius virtus & diuinitas, ita vt ſint inexcuſabiles, quia cum cognouiſcent Deum, non ſicut Deum glorificauerunt, aut gratias egerunt, ſed euanuerunt in cogitationibus ſuis, & Obſtinatum. obſcuratum eſt cor eorum inſipiens; Dicentes enim ſe eſſe ſapientes ſtulti facti ſunt: Ecce quod Deus ſuam illis notitiam reuelauit, pro qua & ſibi gratias agere debuerunt, quod tamen non debuerant facere, niſi ipſam accepiſſent ab eo, vt docet 31. primi. Di enteſque ſe eſſe ſapientes ſtulti facti ſunt. Sed quare cum verum dixerunt? quia dixerunt ſe eſſe ſapientes, & hoc à ſe, non ab illo fonte ſapientiae, à quo omnis ſapientia velut quoddam flumen lucidum deriuatur, qui & ſolem ſuum oriri facit ſuper bonos & malos, & pluit ſuper iuſtos & iniuſtos,Matth. Augustinus. Math. 5. Vnde Auguſtinus de Spiritu & Litera 7. Dicentes, inquir, ſe eſte ſapientes, quod non aliter intelligendum eſt, niſi hoc ipſum ſibi tribuentes, ſtulti facti ſunt: & ad hoc idem facit autoritas venerabilis Bedae contra Iulianum 13. huius ſecundi ſuperius recitata.Beda. Eſaias. Et Eſai 10. à Domino dicitur, viſitabo ſuper fructum magnifici cordis regis Aſſur, & ſuper gloriam altitudinis oculorum eius: Dixit enim, In fortitudine manus meae, ego feci, & in ſapientia mea intellexi. Quare & contra iſtud elationis venenum peſtiferum parauit Dominus antidotum ſalutare: Non glorietur, inquit, ſapiens in ſapientia ſua, & non glorietur fortis in fortitudine ſua, & non glorietur diues in diuitijs ſuis, ſed in hoc glorietur, qui gloriatur, ſcire & noſſe me, quia ego ſum Dominus qui facio miſericordiam,Ieremias. iudicium & iuſticiam in terra, Ierem. 9. ac ſi diceret manifeſtè, quod nihil horum facit ſibi homo ex ſeipſo, ſed haec omnia omnibus ſecundum miſericordiam & iudicium facit Deus.Beda. Et huic ſatis concordat autoritas venerabilis Bedae contra Iulianum 13. ſuperius memorata, aliaque eiuſdem ſupra eodem 7. dicit Iulianum dixiſſe blaſphemiam, eo quod dixit animum hominis per ſe poſſe fieri ſapientem. Hoc aurem totum autoritates vtriuſque teſtamenti concorditer atteſtantur.Exodus. Vnde Exod. 4. dixit Dominus ad Moſen; Quis fecit os hominis? Gloſſa, exterius vel interius; aut quis fabricauit mutum? Gloſſa, in re, vel in ſpiritu; & ſurdum, videntem & caecum? nonne Ego? Perge igitur, & ego ero tecum in ore tuo,Matth. doceboque te quid loquaris. Et Math. 10. Nolite cogitate quomodo, aut quid loquamini; Dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini; Non enim os eſtis qui loquimini, ſed ſpiritus patris veſtri qui loquitur in vobis: & Ioh. 16. Cum ergo veneri ille ſpititus veritatis,Ioannes. Pſalmus. docebit vos omnem veritatem, & 1. Ioh. 2. Vnctio docet vos de omnibus: & Pſal. 17. Diſciplina tua ipſa me docebit: & Pſal. 70. Deus docuiſti me a iuuentute mea: & 93. Qui docet hominem ſcientiam; Beatus homo quem tu erudieris Domine, & de lege tua docueris eum.Eſaias. Et Eſaiae 48. Haec dicit Dominus; Ego Deus tuus docens te vtilia, & gubernans te in via qua ambulas, quod & gloſſae autoritatum iſtarum, & ceterae expoſitiones Catholicae clarè docent, quas ſilendo pertranſeo gratia breuiandi. Veruntamen ecce ad haec teſtimonium Apoſtoli docti à Domino,Apoſtolus. doctoriſque gentium ſatis clarum; Fiduciam, inquit, talem habemus per Chriſtum ad Deum, non quod ſufficientes ſimus cogitare aliquid à nobis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt. 2. ad Corinth 3. Proculdubio ergo nec ſufficientes ſumus intelligere, componere, ſyllogizare, aut ſcientiam vllam acquirere à nobis quaſi ex nobis, ſed in omnibus iſtis & ſingulis ſufficientia noſtra ex Deo eſt, qui aperit aures ſurdorum, & oculos caecorum illuminat, qui ſcientiarum Dominus eſt, qui & docet hominem ſcientiam, diuidens ſingulis prout vult. Si igitur ſecundum praemiſſa Deus eſt neceſſario requiſitus tanquam coeffector cuiuſlibet actus intellectus creati, ergo & cuiuſlibet actus voluntatis creatae,Auguſtinus. & cuiuſlibet operationis illius per ſimilem rationem: & per hanc rationem Auguſtinus, Gregorius, Proſper & Bernardus eandem concluſionem oſtendunt. Beatus igitur Auguſtinus de praedeſtinatione ſanctorum 2. ſic ait; Quis non videat prius eſſe cogitare? Nullus quippè credit aliquid niſi prius cogitauerit eſſe credendum. Si igitur non ſimus idonei cogitare aliquid quaſi ex nobiſmet ipſis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt, profecto non ſumus idonei credere aliquid quaſi ex nobiſmet ipſis, ſed ſufficientia noſtra, qua credere incipiamus, ex Deo eſt. Quocirca nemo ſibi ſufficit ad incipiendum vel perficiendum quodcunque opus bonum, ſed in omni opere bono & incipiendo, & perficiendo ſufficientia noſtra ex Deo eſt. Et idem argumentum facit Auguſtinus de bono Perſeuerantiae 18. & de gratia & libero arbitrio 17. & alijs locis multis. Beatus quoque Gregorius 33. Moral. 22. ſuper illud Iob. 41.Gregorius. Quis ante dedit mihi, vt reddam ei? ſic ait: Si ſaltem dona bonorum operum virtute noſtra bene cogitando preuenimus, vbi eſt quod rurſum per Paulum tam ſubtiliter dicitur; vbi omnis de ſe humanae menti fiducia ab ipſa cordis radice ſucciditur, cum ait, Non quia ſufficientes ſimus cogitare aliquid à nobis, quaſi ex nobis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt. Sanctus etiam Proſper contra Caſsianum 6. recitat quartam definitionem Caſsiani Dicentis. Dicentem; vt autem euidentius clareat etiam per naturae bonum quod beneficio creatoris indultum eſt, nonnunquam bonarum voluntatum prodire principia, quae tamen niſi a Deo dirigantur, ad conſummationem virtutum peruenire non poſſunt, Apoſtolus teſtis eſt dicens; Velle enim adiacet mihi, perficere autem bonum non inuenio, cui è contrario dicit Proſper, falſo igitur ſecundum hanc definitionem ante dixiſti, non ſolum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo eſſe principium, qui incipit quae bona ſunt, & exequitur, & conſummat in nobis. Sed hoc nullo modo ex aliqua parte poteſt eſſe falſum, cui nequaquam inferri contraria debuerunt, vt quod rectè profeſſus es ex gratia incipere, id poſtea confirmates per naturae bonum, & per liberum arbitrium nos habere. Dixit quidem beatus Apoſtolus, Velle enim adiacet mihi, perficere bonum non inuenio; ſed idem dixit, Non quia idonei ſumus cogitare aliquid à nobis, quaſi ex nobis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt; & idem dixit, Deus eſt enim qui operatur in nobis & velle & operari pro bona voluntate; non ergo Apoſtolus ſibi contrarius eſt, ſed cum donatum nobis fuerit velle, non ſtatim inuenimus & facere, niſi petentibus, querentibus, atque pulſantibus nobis, vt qui dedit deſiderium preſtet effectum: Vox iſta dicentis, Velle enim adiacet mihi, perficere autem bonum non inuenio, vocati eſt etiam ſub gratia conſtituti, qui delectatur quidem lege Dei ſecundum interiorem hominem, ſed videt aliam legem in membris ſuis repugnantem legi mentis ſuae, & captiuantem ſe in lege peccati: & quamuis acceperit ſcientiam rectè volendi, virtutem tamen in ſe non inuenit ea quae optat operandi, donec pro bona voluntate quam ſumſit, virtutum mereatur facultatem inuenire quam quaerit. Et infra 25. vult idem. Beatus quoque Bernardus de Gratia, & libero arbitrio 22. ſic dicit, Hinc coadiutores Dei, cooperatores Spiritus Sancti, & promeritores regni, nos eſſe praeſumimus, quod per conſenſum voluntarium diuinae voluntati coniungimur. Quid igitur? Hoc ergo totum liberi arbitrij opus, hoc totum eius eſt meritum quod conſentit? Eſt prorſus, non quidem quod vel ipſe conſenſus in quo omne meritum conſiſtit, ab ipſo ſit; cùm nec cogitare, quod minus eſt quàm conſentire, à nobis quaſi ex nobis ſufficientes ſimus. Verba ſunt non mea ſed Apoſtoli, qui omne quod boni poteſt eſſe 1. cogitare, & velle, & perficere pro bona voluntate attribuit Deo, non ſuo arbitrio; Ergo Deus tria haec, bonum cogitare, velle, & perficere operatur in nobis; primum ſine nobis, ſecundum nobiſcum, tertium per nos facit. Vnde & Eſaias 40. Ecce, inquit, gentes quaſi momentum ſtaterae reputatae ſunt ei: Super quod Gloſſa in comparatione eius, ſcilicet Dei, quod ſcilicet momentum ex nihilo in vtramlibet partem inclinatur. Et Parab. 21.Parabola. Sicut diuiſiones aquarum, ita cor Regis in manu Domini; quocunque voluerit inclinabit illud; omnis autem creatura rationalis Rex dicitur, quia ratione ſe regit: Non enim poteſt hoc tantum intelligi de corde magni Regis terreni, & non de corde parui ſubiecti,Sapientiae. quoniam puſillum & magnum ipſe fecit & aequaliter eſt illi cura de omnibus, Sapientiae 6. Quare & ſinguli Dominum humiliter deprecamur, cum Pſalmiſta dicentes, Inclina cor meum Domine, in teſtimonia tua,Pſalmus. & non in auaritiam, Pſalmo 118. ſuper quod dicit Auguſtinus, Quid eſt inclinatum ad aliquid cor habere, niſi hoc velle? Quare & immediatè ante ſuper illum verſum priorem; Deduc me in ſemita mandatorum tuorum, ſic ait; Diuinum auxilium, quo deducatur, inquit; quia neque volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei: Denique quia & ipſum velle Deus operatur in omnibus, praeparatur enim voluntas à Domino. Ad hoc etiam facit illud Sapientiae 11. Omnia in menſura, & numero & pondere diſpoſuiſti;Sapientia. cum explicatione. expoſitione Auguſtini 4. ſuper Geneſin ad literam 5. capitulo 9o. & 46o. primi plenius recitata; Eſt, inquit, pondus voluntatis & amoris, ſed hoc pondus alio pondere rapitur; pondus ſine pondere eſt, quo referuntur omnia vt quieſcant. Item ſi homo poſſet velle ex ſe ſolo, poſſet ſimiliter ex ſe ſolo reſiſtere tentamento, contra 4.5. & 6. huius ſecundi; Item ſi homo poſſet velle ex ſe ſolo, poſſet ſic male velle, & cùm potentia rationalis poſsit in obiecta, poſſet ex ſe ſolo ſimiliter bene velle, & ſic ſine Dei auxilio ſolius liberi arbitrij viribus poſſet mereri, quod eſt error Pelagij, ſicut ex ſuperioribus ſatis conſtat, poſſetque ex ſe ſolo ſe ad gratiam praeparare, & aperire Deo, hominiue pulſanti, contra 37um. & 38um. capitula primi libri. Et licet quis iam ſit in gratia conſtitutus, adhuc per quintum huius ſecundi ſine Dei auxilio non poteſt reſiſtere tentamento, quare nec mereri. Nullus etiam, quantumlibet gratioſus, meretur, niſi gratia cooperante, ſicut 40.um. primi docet, nec gratia operatur, niſi à Sancto Spiritu dirigatur, per 42um. eiuſdem. Omnia quoque fidelium merita donantur à Deo, ſicut ſuperius eſt oſtenſum; Nullus ergo ex ſe ſolo ſine Deo poteſt bene velle; ergo nec velle omninò. Nec poteſt quis fingere quod homo quantum eſt de ſe, & de potētia liberi arbitrij poſſet per ſe in vtrumlibet oppoſitorum, in malū ſcilicet & in bonum; ſed Deus non vult permittere eū benefacere ſine ipſo; quoniā ſic rediret error Pelag. Et Sap. 7. dicitur quod eſt amans bonum actum, ſeu bonum qui nullum nullum vetat benefacere. Item nec Angelus, nec Adam ante lapſum potuit per ſe velle, vt docet decimum huius ſecundi, quare nec modo. Item ſi homo poſſet per ſe velle,Philoſophus. poſſet & per ſe operari, & cùm ſecundum Philoſophum 2. Ethicorum, virtus generetur ex operibus, poſſet per ſe acquirere ſibi virtutes, contra tertium primi, & contra Auguſtinum & Bedam in libris ſuis contra Iulianum, vt ſextum huius ſecundi plenius allegauit; vbi volunt, quod omnis virtus, etiam infidelium, eſt à Deo. Item nulla creatura habet liberum arbitrium potentius quam habuit Ieſus Chriſtus, ſed ipſe non potuit per ſe velle, ipſomet teſtante: Non poſſum, inquit, ego à meipſo ſacere quicquam; ſed ſicut audio, iudico, & iudicium meum verum eſt, quia non quaero voluntatem meam, ſed voluntatem eius, qui miſit me,Ioannes. Augustinus. Patris, Ioh. 5. Vnde Auguſtinus ſuper Iohannem lib. 2. Homilia 45. ſic ait, Propter perſonam Filij vnam ex duabus ſubſtantijs, diuina, humanaque conſtantem, aliqu ando ſecundum id quod Deus eſt loquitur, vt eſt illud quod ait, Ego & Pater vnum ſumus; aliquando ſecundum id quod eſt homo, vt eſt illud, Quoniam Pater maior me eſt, ſecundum quod accepimus ab eo dictum; & hoc vnde nunc diſputo, Non poſſum à meipſo facere quicquam, ſed ſicut audio, iudico, aliaſque potuit Chriſtus ſcienter voluiſſe contrarium voluntati diuinae, mortaliterque peccaſſe. Item, Pater facit omnia opera Filij, ergo & ipſemet Filius ſecundum ſuam diuinitatem ſimiliter ipſa facit; Nam Iohan. 14. Chriſtus dicit, Pater in me manens ipſe facit opera:Auguſtinus Dicitque Auguſtinus 1. ſuper Iohan. Hom. 20a. Ambulauit Filius Dei ſuper mare; caro ambulabat, & diuinitas gubernabat; quando ergo caro ambulabat & diuinitas gubernabat, Pater abſens erat; ſi abſens erat, quomodo Filius ipſe dicit, Pater autem in me manens facit opera ſua? Si ergo Pater in Filio manens facit opera ſua, ambulatio illa carnis ſuper mare à Patre fiebat, per Filium fiebat; ergo illa ambulatio opus eſt Patris & Filij inſeparabile; vtrumque ibi operantem video. Item oſtenſum eſt 46o. primi, quod illud quod petitur à Domino, ſit ab eo, ſed homo rectè petit à Deo, vt ipſemet homo velit, eligat, & faciat ſemper bonum, nolit ſemper & fugiat omne malum, dicens cum Pſalmiſta, Inclina cor meum in teſtimonia tua, & non in auaritiam, Pſalmo 118. & iterum, Domine deducme in iuſtitia tua, propter inimicos meos dirige in conſpectu tuo viam meam, Pſalmo 5. & Heſterae 14. Da, inquit, mihi fiduciam Rex Deorum, & vniuerſae Domine poteſtatis, tribue ſermonem compoſitum in ore meo in conſpectu Leonis, & transfer cor illius in odium hoſtis noſtri, vt ipſe pereat, & caeteri, qui ei conſentiunt, cum multis ſimilibus creberrimè in Scriptura; oratque ſancta Dei Eccleſia conſequenter; Omnipotens ſempiterne Deus, dirige actus noſtros in beneplacito tuo, &c. & iterum, Fac nos amare quod praecipis. Orat etiam pro inimicis, vt Deus voluntates eorum malas conuertat in bonas; & Sacerdos in Miſſa Corpus Dominicum percepturus, Fac, inquit, me tuis ſemper obedire mandatis, &c. cum ſimilibus ſuis multis. Item quicquid Deus promittit, facit; ſicut docebatur in 46o. primi, ſed Deus promiſit hominibus voluntates & multa opera ſua futura, vt idem capitulum allegauit, & patet Iſmaele, Iſaac, Samſone, Salomone, Ieremia, Iohanne Baptiſta, & Domino Ieſu Chriſto, & alijs multis valde; Vnde & Ezech 36. Auferam, inquit Dominus, cor lapideum de carne veſtra, & dabo vobis cor carneum, & ſpiritum nouum ponam in medio veſtri, & faciam vt in praeceptis meis ambuletis, & iudicia mea cuſtodiatis, & operemini. Haec autem duo motiua adducit Auguſtinus ad hanc vnam concluſionem de Gratia & libero arbitrio 31. Item illud pro quo gratiae aguntur Deo, fit ab eo vt oſtenſum eſt 31o. primi. Sed quis tam ingratus vt pro nullo actu voluntatis ſuae, aut alterius agat gratias Domino Deo ſuo? Dicitur etiam 1. Eſdr. 7. Benedictus Dominus Deus,Eſdras. qui dedit hoc in corde Regis, vt glorificaret domum Domini; Deus ergo omnes omnium efficit voluntates. Ad hanc etiam concluſionem, & ſpecialiter de malis actibus voluntatis faciunt multae rationes & Autoritates adductae 26.31.33. & 34o. primi. Hanc eandem quaeſtionem vtriuſque ſeries teſtamenti, & multiplex ſanctorum Autoritas clarè probat, & hoc vniuerſaliter de quacunque volutione bona vel mala; vnde Eſa. 26. Domine dabis pacem nobis; omnia enim opera noſtra operatus es in nobis. Et infra 45. Ego Dominus, & non eſt alter, formans lucem & creans tenebras, faciens pacem & creans malum; ego Dominus faciens omnia haec; quod & teſtatur planiſsimè textus & Gloſſa Eſaiae. 10. ſuperius allegati. Item Ier. 10. Scio Domine, quod non eſt hominis via eius, nec viri eſt vt ambulet & dirigat greſſus ſuos: vbi Gloſſa, Erubeſcant, qui aiunt vnumquemque ſuo regi arbitrio: Non eſt enim hominis via eius, &c. Vnde Dauid, A Domino greſſus hominis dirigetur;Dauid. Et Parabolarum 20. A Domino diriguntur greſſus viri: Gloſſa, Non à libertate arbitrij.Parabola. Hinc enim Eſaias dicit; Omnia enim opera noſtra operatus es nobis: & ſequitur conſequenter,Eſaias. Quis autem hominum poteſt intelligere viam ſuam? Super quod Gloſſa, verè quod fecit, à Deo habet, quia qualis futurus ſit, vel quamdiu victurus per ſe neſcit, ſed in Deo eſt. Et ſupra 16. Placuerint Domino viae eius hominis, inimicos quoque eius conuertet ad pacem. Et infra 21. Sicut diuiſiones aquarum, ita cor Regis in manu Domini, quocunque voluerit, inclinabit illud. Et Pſalmo 104. Conuertit cor eorum vt odirent populum eius, & dolum facerent in ſeruos eius. Item Exod. 3. legitur, Dabo, inquit Dominus,Exodus. gratiam populo huic coram Aegyptijs: & infra 4. Ego indurabo cor eius, ſcilicet Pharaonis: & inferius 9o. Indurauitque Dominus cor Pharaonis, & non audiuit eos, ſicut loquutus eſt Dominus ad Moſen: & iterum, Idcirco autem poſui te, vt oſtendam in te fortitudinem meam, & narretur nomen meum in omni terra; & 14. Ego indurabo cor Aegyptiorum, vt perſequantur vos & glorificabor in Pharao ne, & in omni exercitu eius.Apoſtolus. Hanc autem eandem concluſionem probat Apoſtolus per hanc eandem Scripturam ad Rom. 9. Non volentis, inquit, nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei: Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia in hoc ipſum excitaui te, vt oſtendā in te virtutem meam, &c. Item Ioſue 11. Non fuit ciuitas quae ſe non traderet filijs Iſrael praeter Eneum qui habitabat in Gabaon, omnes bellando caepit, ſcilicet Ioſue; Domini enim ſententia fuerat, vt indurarentur corda eorū & pugnarent contra Iſrael, & caderent, & non mererentur vllam clementiam, ac perirent, ſicut praeceperat Dominus Moſi. Et 1. Eſdr. 6. Dominus conuerterat cor Regis Aſſur ad eos, vt manus eorum adiuuaret in opere domus Dei: & 7. Benedictus Dominus qui dedit hoc in corde Regis, vt glorificaret domū Domini. Et Nehem. 7. Deus autem dedit in corde meo, & congregaui optimates. Item 1. Reg. 10. Saul abijt in domū ſuam,Regum. & abijt cum eo pars exercitus, quorum tetigerat Deus corda; ſed quomodo corda eorum tetigerat? niſi quia eis inſpirauit voluntatem. Et 2. Parab. 21. Ecce, inquit, Eſaias ad Ioram,Parabola. Dominus percutiet te plaga magna cum populo tuo, & filijs & vxoribus tuis, vniuerſaque ſubſtantia tua; & ſequitur, Suſcitauit ergo Dominus contra Ioram ſpiritum Philiſtinorum & Arabum, & aſcenderunt in terram Iuda, & vaſtauerunt eam, diripueruntque cunctam ſubſtantiam,Heſter. quae inuenta eſt in domo Regis, &c. Item Heſter. 14. Heſter orauit Dominū iſto modo; Transfer cor illius, ſcilicet Aſſueri, in odium hoſtis noſtri, vt ipſe pereat: Et infra 15. Cum que cleuaſſet faciem, & ardentibus oculis furorem pectoris indicaſſet, Regina corruit, &c. conuertit que Deus ſpiritū Regis in manſuetudinem, & feſtinus ac metuens exiluit de ſolio, &c. Item Ioh. 1. Omnia per ipſum facta ſunt, & ſine ipſo factum eſt nihil: Et infra 3. Non poteſt homo accipere quicquā, niſi fuerit ei datum de coelo, & Pater, qui miſit me, traxerit eum: Et 6. Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater qui miſit me, traxerit eum; & infra, Nemo poteſt venire ad me niſi fuerit ei datū à Patre meo: & inferius 15. Sine me nihil poteſtis facere; Et ad Philipp. 2. Deus eſt qui operatur in nobis velle, & perficere pro bona voluntate; & ad Rom. 1. Tradidit illos Deus in reprobum ſenſum, vt faciant ea quae non conueniunt: Et 1. ad Cor. 3. Ne que qui plantat, eſt aliquid, ne que qui rigat, ſed qui incrementū dat Deus. Dei agricultura eſtis, Dei aedificatio eſtis: & infra 4. Quid habes, quod non accepiſti? Si autem accepiſti, quid gloriaris, quaſi non acceperis? Et inferius 12. Diuiſiones operationum ſunt; idem verò Deus, qui operatur omnia in omnibus; cum multis ſuis ſimilibus, tam in teſtamento veteri, quàm in nouo. B. etiam Aug. per Autoritates praemiſſas, & alias in varijs libris ſuis, ſed ſpecialiter in his quos contra Pelagianos conſcripſit, hanc eandem concluſionem feruenti ſpiritu elaboratiſsimè demonſtrauit: Vnde de Gratia & libero arbitrio 35. ſic ait; Certum eſt nos ſeruare mandata ſi volumus,Auguſtinus. ſed quia praeparatur voluntas à Domino, ab illo perendum eſt, vt tantum velimus, quantum ſufficit vt volendo faciamus; certum eſt nos velle cum volumus, ſed ille facit vt velimus bonum: de quo dictum eſt, quod paulò ante poſui, quod voluntas praeparatur à Domino: de quo dictum eſt, A Domino greſſus hominis dirigetur, & viam eius volet; de quo dictum eſt, Deus eſt qui operatur in nobis velle: Certum eſt nos facere cùm facimus, ſed ille facit vt faciamus, praebendo vires efficaciſsimas voluntati, qui dixit, Faciam vt in iuſtificationibus meis ambuletis,Auguſtinus. & iudicia mea obſeruetis & faciatis. Idem infra eodem 43. Scriptura diuina ſi diligentèr inſpiciatur, oſtendit non ſolas illas bonas hominum voluntates, quas ipſe facit ex malis, & à ſe factas bonas in actus bonos, & in aeternam dirigit vitam; verumetiam illas, quae conſeruant ſaeculi creaturas, ita eſſe in Dei poteſtate, vt eas quò voluerit, quando voluerit, faciat inclinari, vel ad beneficia quibuſdam praeſtanda, vel ad poenas quibuſdam ingerendas, ſicut ipſe iudicat occultiſsimo quidem iudicio, ſed ſine dubitatione iuſtiſsimo. Nam inuenimus aliqua peccata etiam poenas eſſe aliorum peccatorum, ſicut ſunt vaſa iraequae perfecta dicit Apoſtolus in perditionem, ſicut eſt induratio Pharaonis, cuius & cauſa dicitur, ad oſtendendam in illo virtutem Dei, ſicut eſt fuga Iſraelitarum à facie hoſtium de ciuitate Hay. In animo enim factus eſt timor, vt fugerent, & hoc factum eſt, vt vindicaretur peccatum eo modo quo fuerat vindicandum. Vnde dicit Dominus ad Ieſum naue; Non poterunt filij Iſrael ſubſiſtere à facie inimicorum ſuorum. Quid eſt, non poterunt ſubſiſtere? quare non ſubſiſtebant per liberum arbitrium, ſed per timorem turbati voluntate fugiebant, niſi quia Dominus dominatur & voluntatibus hominum, & quos in formidinem conuertit iratus? • tinus. Et idem oſtendit per illud Ioſue 11. quod ſuperius allegaui. Idem cap. 44. Nunquid non ſua voluntate homo improbus filius Iemini, ſcilicet Semei, de quo 2. Reg. 16. maledicebat Regi Dauidi? & tamen quid ait Dauid plenus vera, alta, & pia ſcientia? quid ait illi qui maledicentem percutere voluit? Quid mihi, inquit, & vobis filij Zaruiae? Dimitte eum vt maledicat quia Dominus dixit illi maledicere Dauidi; ſinite illum vt maledicat, quoniam dixit illi Deus, vt videat Deus humilitatem meam, & retribuat mihi bona pro maledictione eius in die iſto. Quomodo dixit Dominus huic homini maledicere Dauidi? Quis Enim. ſapiens, & intelliget: Non enin iubendo dixit, vbi obedientia laudaretur, ſed quod Deus eius voluntatem propriam vitio ſuo malam in hoc peccatum iudicio ſuo iuſto & occulto inclinauit: ideo dictum eſt, Dixit ei Dominus. Nam ſi iubenti obtemperaſſet Deo, laudandus potius quam puniendus eſſet, ſicut ex hoc peccato poſtea eſſe punitum nouimus. Nec cauſa tacita eſt cur ei Dominus iſto modo dixerit maledicere Dauidi, hoc eſt cor eius malum miſerit, vel demiſerit; vt videat, inquit, Dominus humilitatem meam, & retribuat mihi bona pro maledictione eius in die iſto.Augustinus. Et ſequitur capit. 45. Ecce quomodo probatur Deum vti cordibus etiam malorum, ad laudem atque adjumentum bonorum: Sic vſus eſt Iuda tradente Chriſtum; ſic vſus eſt Iudaeis crucifigentibus Chriſtum: et quanta inde bona praeſtitit populis credituris? qui et ipſo Diabolo vtitur peſsimo, ſed optimè ad exercendam & probandam fidem & pietatem bonorum, non ſibi, qui omnia ſcit antequam fiant, ſed nobis, quibus erat neceſſarium, vt eo modo ageretur nobiſcum. Nunquid non ſua voluntate Abſolon elegit conſilium quod ſibi oberat? & tamen ideo fecit, quia exaudierat Dominus eius patrem orantem vt hoc fieret; propter quod Scriptura ait, Et Dominus mandauit diſsipare conſilium Achitophelis bonum, vt inducat ſuper Abſolon omnia mala: Bonum conſilium dixerat, quod ad tempus proderat cauſae, quia pro ipſo erat contra patrem eius, contra quem rebellauerat, vt cum poſſet opprimere, niſi Dominus conſilium diſsipaſſet, quod dederat Achitophel, agendo in corde Abſolon, vt tale repudiaret conſilium, & aliud quod ei expediebat,Auguſtinus. eligeret. Et ſequitur cap. 46. Quis non iſta diuina iudicia contremiſcat, quibus agit Deus in cordibus etiam malorum hominum quicquid vult, reddens tamen eis ſecundum merita eorum? Roboam filius Solomonis repulit conſilium ſalubre ſeniorum, & verbis coaeuorum ſuorum potius acquieuit: vnde hoc niſi propria voluntate? ſed hinc ab eo receſſerunt decem tribus Iſrael, & alium Regem ſibi conſtituerunt Ieroboam, vt irati Dei voluntas fieret, quod etiam futurum eſſe praedixerat. Quid enim Scriptura dicit? Et non audiuit Rex plebem, quoniam erat conuerſio à Domino, vt ſtatueret verbum ſuum quod loquutus eſt in manu Achiae Shilonitae de Ieroboam filio Nabat: Nempe ſic factum eſt, & illud per hominis voluntatem, vt tamen conuerſio eſſet à Domino. Legite libros Paral. & inuenietis in ſecundo libro ſcriptum, Et ſuſcitauit Dominus ſpiritum ſuper Ioram, ſpiritum Philiſtinorum & Arabum, qui finitimi erant Aethiopibus, & aſcenderunt in terram Iuda, & diſsiparunt eam, & caeperunt omnem ſubſtantiam quae in domo Regis inuenta eſt. Hic oſtenditur Deum ſuſcitare hoſtes eis terris vaſtandis, quas tali poena iudicat dignas. Nunquid tamen Philiſtaei, & Arabes in terram Iudaeam diſsipandam ſine ſua venerunt, aut ſic venerunt ſua voluntate, vt mendaciter ſcriptum ſit, quod Dominus ad hoc faciendum eorum ſpiritum ſuſcitauit? Imo vtrumque verum eſt, quia & ſua voluntate venerunt, & tamen ſpiritum eorum Dominus ſuſcitauit: quod etiam ſic dici poteſt, & eorum ſpiritum Dominus ſuſcitauit, & tamen cum ſua voluntate venerunt. Agit enim omnipotens in cordibus hominum etiam motum voluntatis eorum,Augustinus. vt per eos agat quod ipſe agere voluerit. Et capit. 47. Quid eſt, quod homo Dei dixit ad Amaſiam Regem, non veniat tecum exercitus Iſrael? non enim eſt Dominus cum Iſrael, quoniam putaueris obtinere te in illis, in fugam conuertet Deus ante inimicos. Quomodo eſt virtus Deo vel adjuuare, vel in fugam vertere? quomodo virtus Dei alios juuat in bello, dando eis fiduciam, alios immiſſo timore vertit in fugam, niſi quae in coelo & in terra omnia quae cunque voluit, fecit, etiam in cordibus hominum? Legimus quid dixerit Ioas Rex Iſrael, mittens nuntium ad Amaſiam Regem volentem pugnare cum illo; Nam poſt aliqua dixit, Nunc ſede id domo tua; quid prouocas in malum? & cades tu & Iuda tecum. Deinde Scriptura ſubjunxit, Et non audiuit Amaſias, quoniam a Deo erat vt traderetur in malum, quoniam quaeſierunt Deos Edom. Ecce Deus idolatriae peccatum volens vindicare, hoc operabatur in ejus corde, cui vtique juſte iraſcebatur, vt admonitionem ſalubrem non audiret, ſed ea contempta iret in bellum, vbi cum ſuo exercitu caderet. Idem oſtendit per ſeductionem Prophetae à Domino, de quo Ezech. 14. & per Aſſuerum, de quo Heſterae 15. ſicut ſuperius allegaui, & infra 48. ſic ait, Scriptum eſt & in Prouerbijs Salomonis, Sicut impetus aquae, ſic cor Regis in manu Domini, quocunque voluerit, declinabit illud. Et in Pſalmo 104. legitur dictum de Aegyptijs, quid eis fecerit Deus; Et conuerrit cor eorum, vt odiſſent populum eius, vt dolum facerent in ſeruos eius. In literis etiam Apoſtolicis videte quae ſcripta ſunt. In Epiſtola Pauli Apoſtoli ad Romanos, Propterea tradidit illos Deus in deſidetia cordis eorum & in immunditiam. Item paulo poſt, ſicut non probauerunt Domini habere notitiam, tradidit illos Deus in reprobam mentem, vt faciant quae non conueniunt. Et ad Theſſalon. in Epiſt. 2. ait de quibuſdam, pro eo quod dilectionem veritatis non receperunt vt ſalui fierent, ideo mittet illis Deus operationem erroris vt credant mendacio, & iudicentur omnes, qui non crediderunt veritati, ſed conſenſerunt falſitati: Et concludendo concluſionem principalem totius proceſſus, ſic ait; His & talibus teſtimonijs diuinorum eloquiorum ſatis, quantum exiſtimo manifeſtatur operari Deum in cordibus hominum, ad inclinandas eorum voluntates quocunque voluerit, ſiue ad bona pro ſua miſericordia, ſiue ad mala pro meritis eorum, aliquando aperto, aliquando occulto judicio, ſemper autem juſto.Augustinus. Idem de correptione & gratia multis capitulis hanc eandem concluſionem oſtendit, ſicut allegauit pro parte 10um hujus ſecundi. Vnde & cap. 49. dicit de ipſa boni perſeuerantia, Noluit Deus ſanctos in viribus ſuis, ſed in ipſo gloriari, qui eis non ſolum dat adjutorium, quale primo homini dedit, ſine quo non poſsint perſeuerare ſi voluit, ſed operatur & velle, vt quoniam non perſeuerabunt niſi & poſsint & velint, perſeuerandi eis & poſsibilitas, & voluntas diuinae gratiae largitate donetur. Tantum quippe ſpiritu ſancto accenditur voluntas eorum, vt ideo poſsint, quia volunt, ideo ſic velint, quia Deus operatur vt velint. Et infra ejuſdem 70. dicit ita; Non eſt dubitandum,Auguſtinus voluntati Dei, qui in coelo & in terra omnia quaecunque voluit, fecit, humanas voluntates non poſſe reſiſtere, quo minus faciat ipſe quod vult; quoniam quidem de ipſis hominum voluntatibus quod vult, facit: Niſi fortè, vt ex multis aliqua commemorem, quando Deus voluit Sauli regnum dare, ſic erat in poteſtate Iſraelitarum ſubdere ſe memorato viro, ſiue non ſubdere, quod vtique in eorum erat poſitum voluntate, vt etiam Deo valerent reſiſtere; qui tamen hoc non fecit per ipſorum hominum voluntates, ſine dubio habens humanorum cordium quo placet inclinandorum omnipotentiſsimam poteſtatem. Sic enim ſcriptum eſt, Et dimiſit Samuel populum, & abijt vnuſquiſque in locum ſuum, & abijt Saul in domum ſuam in Gabaa, & abierunt potentes, quorum tetigit Deus corda, cum Saule; & filij peſtilentes dixerunt, Vnde Num ſaluabit nos hic? & inhonorauerunt eum, & non obtulerunt ei munera. Nunquid aliquis dicturus eſt, non iuiſſe cum Saul quenquam corum, quorum tetigit Deus corda vt irent cum illo, aut iſſe aliquem peſtilentium, quorum vt hoc facerent, corda non tetigit? Item de Dauide, quem Dominus in regnum ſucceſſu proſperiore conſtituit, ita legitur; Et ambulabat Dauid proficiens, & magnificabatur, & Dominus erat cum illo. Et cum hoc praemiſſum fuiſſet, paulo poſt dictum eſt; Et Spiritus induit Semei prinpem 30. Spiritus vero Domini induit Amaſai principem inter triginta, & dixit, Tui ſumus Dauid, & tecum futuri, fili Ieſle; Pax tibi, & pax adjutoribus tuis, quia auxiliatus eſt tibi Deus; Nunquid poſſet ipſe aduerſari voluntati Dei, & non potius eius facere voluntatē qui in eius corde operatus eſt per ſpiritū ſuum quo indutus eſt, vt hoc vellet, diceret, & faceret? Item paulo poſt ait eadē Scriptura; Omnis hi viri bellatores ducentes aciem, corde pacifico venerunt in Hebron, vt conſtituerent Dauid ſuper omnem Iſrael: ſua voluntate vti que conſtituerunt regem Dauid, quis non videat? quis hoc neget? Non enim non ex animo, aut non ex bona voluntate corde fecerunt pacifico, & tamen in eis egit, qui in cordibus hominū quod voluerit, operatur; Propter quod praemiſit ſcriptura, Et ambulauit Dauid proficiens, & magnificabatur, & Dominus omnipotens erat cū illo, ac per hoc Dominus omnipotens qui erat cū illo, adduxit iſtos vt eū regē cōſtituerent: & quomodo adduxit? Nunquid corporalibus vinculis alligauit? Intus egit, corda tenuit, corda mouit, eoſ que voluntatibus eorū quas ipſe in illis operatus eſt, traxit. Et ſequitur cap. proximo; Si ergo cū voluerit reges in terra conſtituere, magis habet in poteſtate voluntates hominum, quàm ipſi ſuas, quis alius facit vt ſalubris ſit correptio, & fiat in correpti corde correctio, vt caeleſti conſtituatur in regno? Quid clarius, quid apertius poſſet dici? Ecce hic Auguſtinum velle expreſſè, quod nullus propria voluntate potuit iuiſſe cum Saule, niſi vt hoc faceret, Deus tetigiſſet cor eius; ergo eadem ratione nullus poteſt ſe vertere huc vel illuc, imò nec velle quicquam omninò, niſi ad hoc ipſum Deus tangat cor eius, & efficiat ipſum velle. Vnde & 4. contra Iulianum 16. Quid, inquit, iam vtuntur voluntatis arbitrio? niſi eo volente atque ſubueniente, à quo praeparatur voluntas,Auguſtinus velle non poſſunt. Idem de praedeſtinatione Sanctorum 28. Agit quippe Deus quod vult in cordibus hominum, vel adiuuando, vel iudicando, vt per eos etiam impleatur quod manus eius & conſilium praedeſtinauit fieri: Fruſtra ita que etiam illud quod Regum & Paralip. Scriptura teſte probauimus, cùm Deus vult fieri, quod non niſi volentibus hominibus oportet fieri, inclinari corda eorum vt hoc velint, eo ſcilicet inclinante, qui in nobis mirabili modo & ineffabili operatur & velle, ad cauſam de qua diſſerimus, non pertinere dixerunt. Idem de bono perſeuerantiae 37. Deus eſt qui operatur in nobis & velle & operari pro bona voluntate: Nos ergo volumus, ſed Deus in nobis operatur & velle: Nos operamur, ſed Deus in nobis operatur etiam operari pro bona voluntate: Hoc nobis expedit & credere, & dicere, hoc eſt pium,Proſper. hoc eſt verum, vt ſit humilis & ſubmiſſa confeſsio, & detur totum Deo. Hoc idem oſtendit B. Proſp. contra Caſsian. multis capitulis, vt patet aliqualiter ex ſuperius allegatis: Vnde & 8. c. recitat ab Epiſ. Afris Papae Zozimo reſcribentibus in hunc modum; Praeparatur voluntas à Domino, & vt boni agant aliquid, paternis inſpirationibus ſuorum ipſe tangit corda filiorum: Quotquot enim Spiritu Dei aguntur, hi filij Dei ſunt; vt nec noſtrum deeſſe ſentiamus arbitrium, & in bonis quo que voluntatis humanae ſingulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium. Idem in ſuis ſententijs capit. 312. praenotato, Nil poſſe hominem ſine Deo,Bernardus. recitat Aug. dicentem; Multa Deus facit in homine bona quae nō facit homo; nulla verò facit homo, quae non Deus facit vt faciat homo. Item Bernardus de Gratia & libero arbitrio 23. Quid, inquit, noſtra verba aliud ſonant, quàm illud quod, neque volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei? quod ſane non ideo dicit Apoſt. quaſi quis velle aut currere non poſsit in vanum, ſed quod is qui vult & currit, non in ſe, ſed in eo à quo accepit & velle & currere debeat gloriari: Denique ait, Quid habes quod non accepiſti? & idem oſtendit capit. 18.22. & alijs.Cyprianus. Item Doctor & Martyr glorioſiſsimus Cyprianus, epiſtola 13. ad Quirinum intitulata, De diſciplina Chriſtianae religionis capit. 4. tantum hanc vnam concluſionem oſtendit; In nullo nobis gloriandum, quando noſtrum nihil ſit: Et hoc per illud Ioh. 3. Nemo poteſt quicquam accipere, niſi datum illi fuerit de Coelo: Et per illud Apoſtoli 1. ad Cor. 4. Quid habes, quod non accepiſti? Si ergo accepiſti, quid gloriaris quaſi non acceperis? & per multa alia loca Scripturae.Anſelmus. Item venerabilis Anſelmus de caſu Diaboli 1. & conſequenter oſtendit, quod illud dictum Apoſtoli dicitur tam Angelis quàm hominibus, & cuilibet creaturae; & quòd nulla creatura poteſt ex ſe ſola quicquam habere, nec velle, nec peruelle. Vnde & capit. 7o. opponenti diſcipulo per hunc modum; In noſtra natura quaeri poteſt, quoniam credimus nullum hominem poſſe habere bonam voluntatem, niſi dante Deo, malam verò ſemper habere poſſe, ſola permiſsione Dei, Cur Deus fecerit eam talē c. 8. Primo materialiter ſic reſpondet, nec voluntatem, nec conuerſionem voluntatis puto negari poſſe aliquid eſſe; Nametſi nō ſunt ſubſtantiae, non tamen probari poteſt eas non eſſe eſſentias, quoniam multae ſunt eſſentiae praeter illam quae propriè dicitur ſubſtātia. Deni que bona voluntas non magis eſt aliquid quàm voluntas mala: Nec enim magis eſt aliquid voluntas, quae vult dare miſericorditer, quàm illa quae vult rapere violenter; & conſequenter oſtendit hanc concluſionē, quam concludendo in fine ſic ait; Nec igitur voluntas mala, nec praua voluntatis conuerſio eſt ipſum malū quo Angelus vel homo fit malus, quod nihil eſſe dicimus; nec bona voluntas, aut bona voluntatis cō uerſio eſt ipſum bonum quo boni fiunt; Et per multa capitula conſequenter oſtēdit, quod malum ſiue malitia pura non ſit res aliqua poſitiua, ſed pura priuatio; Et ca. 20. vt formaliter magis reſpondeat, oſtendit quod omnis actus voluntatis tripliciter ſit à Deo. Vno modo, quia Deus, non, cū poſſet, prohibet, ſed permittit: Alio modo, quod poteſtas volendi, ſcilicet ipſa voluntas, quae eſt potentia voluntaria, eſt à Deo: Tertio modo, quod ipſemet Deus vere per ſe coefficit omnem actum etiam malum ſecundum ſuam eſſentiā, quia ſic bonus eſt; non autem ſecundū ſuā malitiam, ſed ſic tantum fit à voluntate iniuſta. Vnde ſic dicit, Quid mirum, ſi quemadmodum Deus dicitur inducere in tentationem, quando non liberet ab ea, ita fateamur eum dare malam voluntatem non prohibendo eam cum poteſt, praeſertim cum poteſtas volendi quidlibet non niſi ab illo ſit? Ecce pro primo, & ſecundo, & addit pro tertio; cum Diabolus conuertit voluntatem ſuam ad quod non debuit, & ipſum velle, & ipſa conuerſio fuit aliquid; & tamen non niſi à Deo, & de Deo aliquid habuit; nec velle aliquid nec mouere potuit voluntatem, niſi illo permittente, qui facit omnes naturas ſubſtantiales & accidentales, vniuerſales & indiuiduas: In quantum enim voluntas & conuerſio ſine motus voluntatis eſt aliquid, bonum eſt, & Dei eſt; in quantum vero juſtitia caret, ſine qua eſſe non debet, non ſimpliciter malum, ſed aliquid malum eſt, & quod malum eſt non Dei eſt, ſed voluntatis, ſiue mouentis voluntatem. Simplex quippe malum eſt iniuſtitia, quoniam non eſt aliud quam malum, quod nihil eſt; aliud verò malum eſt natura in qua eſt iniuſtitia, quoniam eſt aliquid, & aliud quam iniuſtitia, quae malum eſt, & nihil eſt. Quare quod aliquid eſt, à Deo fit, & Dei eſt; quod vero nihil eſt, id eſt, malum ab iniuſto fit, & ejus eſt. Contra quae ſtatim opponit Diſcipulus in haec verba; Quod quidem Deus rerum naturas omnium faciat, fatendum eſt; quod vero ſingulas actiones peruerſarum voluntatum, vt ipſum prauum motum voluntatis, quo ipſa mala voluntas ſe mouet, faciat, quid condecet? Et reſpondet, Nihil mirum, ſi dicimus Deum facere ſingulas actiones quae fiunt mala voluntate, cum dicamus eum facere ſingulas ſubſtantias quae fiunt mala • iniuſta voluntate & inhoneſta operatione. Et ſequitur ſub nomine Diſcipuli conſequenter, Non habeo quid contradicam; quippe nec negare poſſum verè aliquid eſſe quamlibet actionem, nec fateri volo non fieri à Deo quod verè aliquam eſſentiam habet: nec iſta tua ratio in vllo accuſat Deum aut excuſat Diabolum, ſed omnino Deum excuſat, & Diabolum accuſat.Anſelmus. Idem de Concor. 6. quaeſito vtrum praeſcientia ſiue ſcientia Dei ſit à rebus, aut è contra, & deſtructa prima parte, & per conſequens conſtructa ſecunda, objecto que contra hanc ſententiam hoc modo; Si vero quaecunque ſunt, à ſcientia Dei ſumunt eſſentiam, Deus eſt factor & autor malorum operum; ergo non juſte punit malos. Reſpondet in haec verba; Hoc autem facilè ſolui poteſt, ſi prius cognoſcatur bonum, quod eſt iuſtitia verè aliquid eſſe; malum vero quod eſt iniuſtitia omni carere exiſtentia: Non eſt enim iniuſtitia qualitas, aut actio, aut alia eſſentia, ſed tantùm abſentia debitae iuſtitiae; omnis quippe qualitas, & omnis actio, & quicquid habet aliquam eſſentiam, à Deo eſt, à quo eſt omnis iuſtitia, & nulla iniuſtitia; facit ergo Deus omnia, quae iuſta, ſiue iniuſta voluntate fiunt, id eſt bona opera & mala. In bonis quidē facit quod ſunt, & quod bona ſunt; in malis verò quod ſunt, ſed non quod mala ſunt: Nam omni rei eſſe iuſtam & bonam, eſt aliquid eſſe; nulli verò rei eſt eſſe aliquid, iniuſtam vel malam eſſe. Et infra eodem oſtendit, quod Deus dupliciter efficit omnem volutionem, actionem & motum; primò, quia Deus efficit omnem rem actiuam & paſsiuam & omnem earum potentiam; ſecundò, quia vera efficienter mouet & agit; vnde ſic dicit, Sicut Deus non facit iniuſtitiam, ita non facit aliquid iniuſtum eſſe, qui tamen facit omnes actiones, & omnes motus, quia ipſe facit res à quibus, & ex quibus, & per quas, & in quibus fiunt, & nulla res habet poteſtatē volendi aut faciendi, niſi illo dante. Ecce pro 1. & ſequitur pro 2. Ipſum quo que velle, quod aliquando iuſtū eſt, aliquando iniuſtū, nec eſt aliud quàm vti voluntate & poteſtate volendi, quas dat Deus in quantū eſt bonū, & eſt à Deo, quod tunc quidē quando eſt rectè, bonū & iuſtū eſt; quando verò non rectè, hoc ſolo quod non rectè eſt, malum eſt & iniuſtum. Eſt autem aliquid rectè eſſe, & hoc eſt à Deo: non eſſe verò rectè, non eſt aliquid, nec eſt à Deo. Sic itaque facit Deus in omnib voluntatibus & operibus hominis. Anſelmus. Anſelmus. bonis, & quod eſſentialiter ſunt, & quod bona ſunt: in malis verò non quod mala ſunt, ſed tantum quod per eſſentiam ſunt. Et 8. capit. dicit idem, vbi ponit modum alium faciendi, quo Deus dicitur facere mala, quia ſcilicet permittit, ſicut dicitur hominem in durare cum non emollit, ac inducere in temptationem cum non liberat. Idem de conceptu virginali 4. dantur, inquit, quibuſdam actionibus nomina, quibus ſignificatur eas iniuſtè fieri, vt fornicatio & mendacium; ſed aliud intelligitur cum ipſa actio vel prolatio. proloquntio, aliud cum vtrumque, iuſtè aut iniuſtè fiat, conſideretur. Denique omnis eſſentia eſt à Deo, à quo nihil eſt iniuſtum: & alijs locis multis ſaepiſsimè vult hoc idem.Altiſſiodorenſis. Item Williamus Altiſsiodorenſis Epiſcopus ſuper 2. ſentent. quaerit, Vtrum mala actio ſit à Deo operante & cooperante; & tenet quod ſit, quod probat autoritate & ſimiliter ratione. Primò autoritate Eſaiae ſuperius allegata, Nunquid gloriabitur ſecuris contra cum qui ſecat in ea? &c. Vnde concludit quod deſtructionis Iudaeorum factae per Senacherib fuit Deus actor principalis, & Senacherib inſtrumentalis, vt ſecuris vel virga. Secundò probat idem duplici ratione: pima eſt, quia paſsio Chriſti fuit bona, ergo proceſsit à cauſa bona; ergò à bona voluntate Dei, & non tantum à mala voluntate Iudaeorum: ſecunda eſt, Aliquis fornicando generat ſanctum Prophetam; tunc haec actio eſt cauſa boni, ergo ipſa eſt bona; & eſt mala, ergo actio mala in quantum actio eſt, bona eſt, & a Deo eſt: & ſubiungit, quod concedimus dicentes, quod Deus eſt cauſa efficiens, formalis, & finalis malae actionis, ſed non materialis: efficiens eius cauſa eſt,Thomas. quia eſt eius principalis Actor. Sanctus quoque Thomas in quaeſtionibus ſuis de malo, quaeſtione 19. quaerit, vtrum actio peccati ſit a Deo, & reſpondendo ſic ait, Dicendum quod apud Antiquos circa hoc erat duplex opinio: Quidā enim dixerunt antiquitus peccati actionē non eſſe à Deo, attendentes ad ipſam peccati deformitatē, quae à Deo non eſt; Quidam vero dixerunt actionē peccati eſſe à Deo, attendētes ad ipſam eſſentiā actus, quam oportet ponere à Deo eſſe, duplici ratione: Primò quidē ratione cōmuni, quia cum ipſe Deus ſit ens per ſuam eſſentiam, quia ſua eſſentia eſt ſuum eſſe, oportet quod omne quod quocunque modo eſt, deriuetur ab ipſo; Nihil enim aliud eſt quod ſit ſuum eſſe, ſed omnia dicuntur entia per quandam participationem; omne autem quod per participationem dicitur tale, deriuatur ab eo quod eſt per eſſentiam tale, ſicut omnia ignita deriuantur ab eo quod eſt per eſſentiam ignis. Manifeſtum eſt autem quod actio peccati eſt quoddam ens, & in praedicamento entis poſitum; vnde neceſſe eſt dicere, quod ſit à Deo. Secundò autem idem patet ratione ſpeciali: Neceſſe eſt enim omnes motus ſecundarum cauſarum cauſari à primo mouente: Deus autem eſt primum mouens reſpectu omnium motuum & ſpiritualium & corporalium; vnde cum actus peccati ſit quidam motus liberi arbitrij, neceſſe eſt dicere quod actus peccati, in quantum eſt actus, ſit à Deo. Hoc idem & plane teſtatur Iohannes Scotus ſuper 1. ſentent. diſt. 41. ſicut 18o primi plenius recitatur. Ex praemiſsis, vt arbitror, ſatis claret, quod ad hoc quod voluntas creata efficiat ſuum actum quemcunque bonum vel malum, diuina coefficientia eſt neceſſario requiſita.

COROLLARIVM. Corollarium quod quicquid effecerit voluntas creata, neceſse eſt vt & illud coefficiat increata; & quicquid operata fuerit voluntas Angelica, vel humana, neceſse eſt vt & illud cooperetur diuina; & quod omnem actum voluntatis creatae totum efficit voluntas creata, & totum ſimiliter increata.

VNde & elicitur facilè hoc poriſma, Quicquid efficit. effecerit voluntas creata, neceſſe eſt vt & illud coefficiat increata; & quicquid operata fuerit voluntas Angelica vel humana, neceſſe eſt vt & illud cooperetur diuina; & quod omnem actum voluntatis creatae totum efficit voluntas creata, & totum ſimiliter increata. Iſtud corollarium probat clariſsime nonum primi: poteſt quoque ex praemiſsis demonſtrari facillimè, ſicut & illud nonum fuerat demonſtratum. Nam ſi Deus neceſſario requiratur ad coefficiendum & cooperandum omnem actum voluntatis creatae, & Deus nihil efficit aut operatur ad extra, imò nec hoc poteſt purè naturaliter aut ex ſola cognitione, voluntas eius increata & efficax eſt neceſiario requiſita. Quare & Propheta ſic ait,Propheta. Inclina cor meum Deus in teſtimonia tua. Pſalmo 108. & infra eodem,Auguſtinus. Augustinus. Inclinaui cor meum ad faciendas iuſtificationes tuas. Vnde & Auguſtinus de perfectione iuſtitiae 21. dicit. Orat homo vt praecepta Dei faciat, quae vt fierent, nec iuberetur, ſi nihil ibi noſtra voluntas ageret, nec Deus oraretur, ſi ſola ſufficeret. Idem de correptione & gratia 7. Non ſe fallant, qui dicunt vt quid nobis praedicatur, atque praecipitur vt declinemus à malo, & faciamus bonum, ſi hoc nos non agimus, ſed id velle & operari Deus operatur in nobis, ſed potius intelligant, ſi filij Dei ſunt, ſpiritu Dei ſe agi, vt quod agendum eſt agant, & cùm congruit, illi à quo aguntur gratias agant: Aguntur enim vt agant, non vt ipſi nihil agant.Proſper. Qui & in ſententijs Proſperi 310. recitatur hoc modo; Plus eſt proculdubio agi quàm regi: Qui enim regitur, aliquid agit, & ideo regitur vt rectè agat; qui autem agitur, agere ipſe aliquid vix intelligitur. Et tantum praeſtat voluntatibus noſtris gratia Saluatoris, vt non dubitet Apoſtolus dicere, Quotquot ſpiritu Dei aguntur, hi filij Dei ſunt: Nec aliquid in nobis libera voluntas melius agere poteſt, quam vt illi ſe commendet qui male agere non poteſt. Quare & Bernardus de Gratia & libero arbitrio 23. loquens de Gratia, ſcribit ita; Ipſa liberum excitat arbitrium; cum ſeminat cogitatum, ſanat; cum immutat affectum, roborat, vt producat ad actum; ſeruat, ne ſentiat defectum: ſic autem iſta cum libero arbitrio operatur, vt tantum in primo illud praeueniat; in caeteris comitetur. Ad hoc vtique praeuenit, vt iam ſibi deinceps cooperetur; ita tamen quod à ſola gratia caeptum eſt, pariter ab vtroque perficitur, vt mixtim, non ſigillatim, ſimul non viciſsim per ſingulos effectus operetur, non partim gratia, partim liberum arbitrium, ſed totum ſingula opere indiuiduo peragunt: totum quidem hoc, & totum illa, ſed vt totum in illa, ſic totum ex illa.

CAP. XXI. Recitat ſex falſas reſponſiones; quarum Prima dicit, quod ideò ſolum Deus dicitur facere omnem actum voluntatis creatae, quia facit omnem voluntatem creatam, quae ſola verè & propriè efficit ſuum actum. Secunda, quòd Deus ideo dicitur facere actum bonum voluntatis creatae, quia facit charitatem ſeu gratiam effectricem illius. Tertia, quòd Deus conſeruat voluntatem. Quarta, quòd Deus facit obiectum & omnia mouentia voluntatem. Quinta, quòd permittit, Sexta, quòd Deus efficit propriè omnem actum bonum voluntatis, ſed penitus nullum malum, & corrigit ipſas generaliter & coniunctim.

MVlti autem huic tam firmae veritati & tam validis eius teſtimonijs non audentes nec valentes omnino reſiſtere,Opiniones. ipſam ſaltem fumoſis quibuſdam reſponſionibus conantur multipliciter obumbrare, dicentes Deum non verè & propriè efficere actum voluntatis creatae, ſed ſolummodo tranſumptiuè. Primi namque dicunt, quod Deus ideo dicitur omnem actum creatae voluntatis efficere, quia fecit omnem voluntatem creatam, quae ſola verè & propriè efficit ſuum actum. Secundi ponunt conſequenter cum iſtis, quòd Deus propterea dicitur facere omnem bonum actum voluntatis creatae, quia facit charitatem ſeu gratiam, à qua cum ſola voluntate creata efficitur bonus actus. Tertij ponunt. aſſerunt, Deum idcirco tantum facere omnem actum voluntatis creatae, quia conſeruat omnem voluntatem creatam, quae ſola efficit propriè ſuum actum. Quarti, quia facit quodlibet obiectum mouens voluntatem creatam, & caetera requiſita. Quinti, quia permittit, cum poſſet liberè impedire. Sexti vero fingunt quod Deus efficit propriè omnem bonum actum voluntatis creatae, ſed penitus nullum malum. Pro prima opinione poteſt adduci Philoſophus 8. Phyſ. 32. & 33. & 4 de Coelo 25. vbi oſtendit quod generans ſeu faciens graue & leue mouet ea localiter, quia tribuit eis formas quibus ſic mouentur. Ad idem videntur facere autoritates Anſelmi de caſu Diaboli 20. & de Concordia 6. ſuperius allegatae. Praeterea cum Deus ſit omnipotens,Anſelmus. poteſt creare naturam quae per ſe ſufficiat ad mouendum, & ſimiliter ad agendum. Ponatur ergo quod faciat, & ceſſent omnes rationes ad contrariam partem factae; ergo formaliter non concludunt: & huic rationi licet ſatis irrationali multi pertinaciter innituntur. Pro ſecunda faciunt eadem per locum à ſimili. Pro tertia, quia conſeruans eſt aliqua cauſa conſeruati, & quicquid eſt cauſa cauſae, eſt cauſa cauſati. Pro quarta, quia obiectum mouens voluntatem aliquo modo efficit eius actum, vt videtur ex 3. de Anima, capit. de mouente. Item Auguſtinus,Auguſtinus. ſuper illud Pſalmi 104. Conuertit cor eorum vt odirent populum eius, & dolum facerent in ſeruos eius, ſic quaerit; Nunquid nam intelligendum vel credendum, quod Deus cor hominum ad facienda peccata conuertat? aut peccatum non eſt, vel paruum peccatum eſt odiſſe populum Dei, & dolum facere in ſeruos eius? Quis hoc dixerit? Nunquid ergo iſtorum tam grauium peccatorum Autor eſt Deus, qui nullius vel leuiſsimi peccati Autor credendus eſt? Quis ſapiens, & intelliget haec? & pro reſponſione ſubiungit; Nam ipſa eſt illa mirabilis Dei bonitas, qua benè vtitur, etiam malis vel Angelis, vel hominibus. Cum enim ipſi [vitio] ſunt mali, ille de malo eorum bene facit: Non enim antequam odiſſent populum eius boni erant, ſed maligni & impij, tales erant qui facile incolis ſuis foelicibus inuiderent. In eo ergo quod populum ſuum multiplicauit, hoc beneficio malos ad inuidendum conuertit: Inuidia enim eſt odium foelicitatis alienae. Sic ergo conuertit cor eorum, vt per inuidentiam odiſſent populum eius, & dolum facerent in ſeruos eius. Non itaque cor illorum malum faciendo, ſed populo ſuo benefaciendo cor illorum ſponte malum conuertit ad odium: Non enim rectum cor peruertit, ſed ſponte peruerſum ad odium populi, vt eo malo bene vteretur, conuertit, non illos malos faciendo, ſed iſtis bona quibus mali facillimè poſſent inuidere, largiendo, quo illorum odio & ad exercitationem populi ſui, & ad gloriam, quae nobis eſt vtilis nominis ſui, quomodo ſit vſus,Philoſophus. conſequentia docent, quae in eius laude commemorantur. Pro quinta videtur illud Philoſophi 8. Phyſ. & 4. de Coelo, vbi prius quod remouens impedimentum aut prohibens mouet localiter elementa. Dicitque Auguſtinus Enchirid. 75. Non fit aliquid,Auguſtinus. Hugo. Lumbardus niſi omnipotens fieri velit, vel ſinendo vt fiat vel ipſe faciendo. Quare & Hugo de Sacramentis lib. 1. parte 4. cap. 2. & recitat Lumbardus 1. ſentent. diſt. 45. oſtendit quod voluntas Dei, quinque vel ſex modis accipitur in Scriptura, ſcilicet pro ſuo beneplacito, ſiue diſpoſitione, pro eius praeceptione, prohibitione, conſilio, permiſsione, & operatione. Pro ſexta videtur illud Gen. 1.Gen. Vidit Deus cuncta quae fecerat, & erant valde bona. Et idem videtur probare Autoritas Auguſtini pro tertia opinione ſuperius allegata. Idem Hypognoſt. 29. Per ſe homo lapſum facere potuit,Augustinus. quia voluit, ſed non ſic per ſe, id eſt per propriam voluntatem reſurgere valuit: ſatiſque multae aliae Autoritates ipſius, & multorum aliorum teſtantur, hominem per ſe poſſe peccare & cadere, ſed non mereri aut reſurgere ſine Deo. Vnde Hoſeae 13.Hoſea. Resp. generalis. Perditio tua ex te Iſrael, tantummodo ex me auxilium tuum. Has autem reſponſiones omnes & ſingulas redarguunt euidenter omnes rationes & Autoritates quamplurimae capitulo proximo iam praemiſſae, quae nullo modo poſſunt admittere talem gloſſam. Item Autoritates Scripturae & Doctorum accipiendae ſunt ad intellectum communem, vt docet 45. primi: ſed multae Autoritates Scripturae & Doctorum capitulo proximo allegatae praetendunt omnino quod Deus efficit propriè actum voluntatis creatae. Corollaria quoque tertij ac quarti primi libri has omnes reſponſiunculas corrigunt aut corrumpunt. Item ſi Deus efficeret actum voluntatis creatae non propriè, ſed ſolummodo tranſumtiuè aliquo praedictorum modorum, cur tantum inaniter laboraſſet ſanctus Dauid, Solomon, Ieremias, Eſaias, Paulus & Chriſtus, caeterique Autores veteris Teſtamenti & noui; beatus quoque Cyprianus, Auguſtinus, Gregorius, Proſper, Anſelmus, Bernardus, Thomas & Iohannes, caeterique veteres & moderni tam ſtudioſe probando quod Deus efficit & operatur in nobis & velle & operari, cum hoc nulli philoſopho, ſiue catholico fuerit dubium aut ignotum? Suffeciſſet enim dixiſſe, quod Deus omnia creauit aut fecit, & quando quaecunque res agit, non impedit ipſam agere ſed permittit. Item nullus Philoſophus, vel Doctor catholicus, ſed tantum Pelagius, vel Pelagianus exponit, gloſſat, aut intelligit praemiſſa philoſophica, vel Theologica aliquo praedictorum modorum: quare quaelibet talis reſponſio eſt ſuſpecta. Vnde Pelagius poſtquam dixit, quod homo poteſt velle, & operari ex viribus liberi arbitrij per ſeipſum, ſicut proximum huius pandit, oppoſuit ſibi ipſi Autoritatem Apoſtolicam, & reſpondit, recitante Auguſtino 1. contra Pelagium & Coeleſtium de gratia Chriſti, & de peccato originali 9. hoc modo: & quomodo, inquit, ſtabit illud Apoſtoli; Deus eſt enim qui operatur in nobis & velle & perficere? Deinde vt hanc oppoſitionem veluti ſolueret, quam videbat dogmati ſuo vehementer eſſe contrariam, conſequenter. ſecutus adiunxit; Operatur in nobis velle quod bonum eſt, velle quod ſanctum eſt, dum nos terrenis cupiditatibus deditos, & mutorum more animalium tantummodo praeſentia diligentes, futurae gloriae magnitudine & praemiorum pollicitatione ſuccendit, dum reuelatione ſapientiae in deſiderium Dei ſtupentem ſuſcitat voluntatem, dum nobis ſuadet omne quod bonum eſt. Multae quoque reſponſiunculae Pelagij ſimiles recitantur 39. primi.

CAP. XXII. Specialiter corrigit primam harum.

Reſponſio ſpecialis ad primam. ITem ſpecialiter contra primos, Nulla res facta à Deo poteſt per ſe exiſtere, nec aliam rem ſeruare in eſſe ſine eo, vt ſecundum primi. praemonſtrauit; quare nec agere aut producere aliam rem in eſſe, vt capitulum proximum arguebat. Item Corollaria tertij & quarti primi cum rationibus & Autoritatibus illa probantibus ſpecialiter hos refellunt. Item tunc Deus non haberet ſcientiam praeſentium nec etiam futurorum, nec omnia per eius prouidentiam regetentur, multa que contingerent à caſu & à fortuna, nec eſſet aliqua via ſumpta à motu efficax ad probandum primum Motorem communem: Poſſet enim cauſa ſecunda mouere, cauſa prima totaliter quieſcente, cum multis impoſsibilibus alijs & abſurdis ſicut capitulum proximum plenius manifeſtat. Item tunc poſſet homo ex ſe ſolo aperire pulſanti ianuam cordis ſui, contra 38. primi. Item hoc eſt contra Autoritates Anſelmi de caſu Diaboli 20. & de Concor. 6. & 7. vbi oſtendit quod Deus tripliciter efficit omnem actum voluntatis creatae, ſicut capitulum proximum allegauit. Adhuc autem & ſecundum ſimilem rationem Deus diceretur & eſſet factor & Autor peccati, contra Doctores:Auguſtinus. vnde & Auguſtinus de ſpiritu & litera 29. ſic ait; Vtique voluntate credimus de hac quaeritur vnde ſit nobis. Si naturâ; quare non omnibus, cum ſit idem Deus omnium Creator? Si dono Dei, etiam hoc quare non omnibus, cum omnes homines velit ſaluos fieri, & in agnitionem veritatis venire? Prius igitur illud dicamus, & videamus vtrum huic ſatisfaciat quaeſtioni, quod liberum arbitrium naturaliter attributum à Creatore animae rationali, illa media vis eſt, quae vel intendi ad fidem, vel inclinari ad infidelitatem poteſt, & ideo nec iſtam voluntatem, qua credit Deo, dici poteſt habere quam non acceperit, quando quidem vocante Deo ſurgit de libero arbitrio, quod naturaliter cum createtur, accepit. Et cap. 31. Si autem reſpondetur cauendum eſſe, ne quiſquam Deo tribuendum putet peccatum, quod admittitur per liberum arbitrium, ſi in eo quod dicitur, quid habes quod non accepiſti? propterea etiam voluntas qua credimus, dono Dei tribuitur, quia de libero exiſtit arbitrio, quod cum crearemur, accepimus: Attendat & videat, non ideò tantum iſtam voluntatem diuino muneri tribuendam, quia ex libero arbitrio eſt quod nobis naturaliter concretum eſt, verumetiam quod viſorum ſuaſionibus agit Deus vt velimus, & vt credamus, ſiue extrinſecus per Angelicas exhortationes, ſiue intrinſecus, vbi nemo habet in poteſtate quid ei veniat in mentem, ſed conſentire vel diſſentire propriae voluntatis eſt. His ergo modis quando Deus agit cum anima rationali vt ei credat (Neque enim credere poteſt quodlibet libero arbitrio, ſi nulla ſit ſuaſio, vel vocatio cui credat) profectò & ipſum velle credere Deus operatur in homine, & in omnibus miſericordia eius praeuenit nos. Et ne fortè moueat quempiam quod dicit conſentire vel diſſentire eſſe propriae voluntatis, quaſi tantum ſit voluntatis propriae & non Dei; Caueat, quaeſo, quilibet, caueat;Auguſtinus. quia iſte fuit error Pelagij, vt 37. & 38. capitulis primi patet: quem & Auguſtinus per totum librum de praedeſtinatione ſanctorum nititur extirpare. Vnde & 4. cap. loquens de Autoritate Apoſtoli in de ſpiritu & litera ſuperius memorata, ſcilicet, Quid habes quod non accepiſti? ſic ait; Quo praecipuo teſtimonio etiam ictus ipſe conuictus ſum, cum ſimiliter errarem, putans fidem, qua in Deum credimus, non eſſe donum Dei, ſed à nobis eſſe in nobis, & per illam nos impetrare Dei dona. Et accipit ibi fidem non pro habitu, ſed pro actu; addit, Neque enim fidem putabam Dei gratia praeueniri, niſi quia credere non poſſemus, ſi non praecederet praeconium veritatis; vt autem praedicato nobis Euangelio conſentiremus, noſtrum eſſe proprium arbitrabar: Quem meum errorem nonnulla opuſcula mea ſatis indicant, in quibus eſt illud quod commemoraſtis in libris veſtris, vbi expoſitio eſt quarundam propoſitionum ex epiſtola ad Romanos. Denique cum mea cuncta opuſcula retractarem, cuius operis iam duos libros abſolueram, cum ad hunc librum retractandum in primo volumine perueniſſem, ſic inde loquutus ſum, & eſt 1. Retract. 23. Item quod diſputans inquit, Quid elegerit in nondum nato, ſcilicet Iacobo? ad hoc perduxi ratiocinationem, vt dicerem, Non ergo elegit Deus opera cuiuſquam in praeſcientia quae ipſe daturus eſt, ſed fidem, ſcilicet actum; Vnde ſubiungit, vt quem ſibi crediturum eſſe praeſciuit, ipſum eligeret, cui Spiritum Sanctum daret vt bona operando etiam vitam aeternam conſequeretur. Proinde quod continuò dixi, Dicit enim idem Apoſtolus, Idem Deus qui operatur omnia in omnibus; Nuſquam dictum eſt, Deus qui credit omnia in omnibus. Ac deinde ſubiunxi, Quod enim credimus, noſtrum eſt; quod autem bonum operamur illius eſt, qui credentibus dat Spiritum Sanctum. Profecto non dicerem, ſi iam ſcirem etiam ipſam fidem inter Dei munera reperij, quae dantur in codem ſpiritu. Vtrumque ergo noſtrum eſt propter arbitrium voluntatis, & vtrumque tamen datum eſt per ſpiritum fidei & charitatis: Non enim ſola charitas, ſed ſicut ſcriptum eſt, charitas cum fide à Deo. Et quod paulò poſt dixi, Noſtrum eſt credere & velle; ecce quod loquitur de actu fidei, Noſtrum eſt, inquit, credere & velle, ipſius autem dare credentibus facultatem bene operandi per ſpiritum ſanctum, per quem charitas diffunditur in cordibus noſtris. Verum eſt quidem, ſed eadem regula & vtrumque ipſius eſt, quia ipſe praeparat voluntatem, & vtrumque noſtrum, quia non fit niſi volentibus nobis. Ecce quod Auguſtinus in his duobus locis retractat, quod dixit ſuperepiſtolam ad Romanos, Credere & velle eſſe noſtrum; & certum eſt ipſum nequaquam tam inſani capitis tunc fuiſſe, quando ſcilicet poſt conuerſionem ſuam expoſuit illas propoſitiones epiſtolae memoratae, quod crederet, Credere & velle eſſe ſic noſtrum, vt anima rationalis, intellectus, & voluntas eſſet noſtra, ſeu noſter, & nobis ex nobis, ita quòd non à Deo, imò ſicut tam ſeries illius expoſitionis, quam retractationis perhibet, tunc credebat intellectū & voluntatē eſſe nobis à Deo creante, ſed actus illorum eſſe nobis ex ſolis nobis illos agentibus, ſine Deo vlterius coagēte; & hoc eſt quod poſterius retractauit. Eſt ergo poſterior eius ſententia, quod Deus cum homine coefficiat propriè actus potentiarū illarū, & non tantum impropriè, quia ſcilicet potentias illas fecit. Vnde & infra eiuſdē 18. de praedeſt. ſanct. 6. tractans illud dictū Apoſtoli; Quis enim te diſcernit? quid autē habes quod non accepiſti? ſic ait. In hac Apoſtoli intentione dona Dei naturalia ſuſpicari, ſiue ipſam totam perfectam naturam; qualis in prima conditione donata eſt, ſiue vitiatae naturae qualeſcunque reliquias, nimis quantum exiſtimo, abſurdum eſt: Nunquid enim per haec dona, quae omnibus ſunt cōmunia hominibus, diſcernuntur homines ab hominibus? Hic enim prius dixit, Quis enim te diſcernit? & deinde addidit, Quid autem habes quod non accepiſti? Poſſet quippe homo dicere inflatus aduerſus alterum, Diſcernit me fides mea, iuſtitia mea, vel ſi quid aliud. Qualibus occurrens cogitationibus bonus Doctor, Quid autem habes, inquit, quod non accepiſti? à quo niſi ab illo qui te diſcernit ab alio, cui non donauit, quod donauit tibi? Ac per hoc quiſquam audet dicere, Habeo fidem ex meipſo; non ergo accepi? profectò contradicit apertiſsimae veritati; non quia credere, vel non credere non eſt in arbitrio voluntatis humanae, ſed in electis praeparatur voluntas à Deo; ideo ad ipſam quoque fidem quae in voluntate eſt pertinet; Quis enim te diſcernit? quid autem habes quod non accepiſti? & ſequitur cap. 7. Multi audiunt verbum veritatis; ſed alij credunt, alij contradicunt: volunt ergo iſti credere, nolunt illi. Sed cum in alijs praeparetur, in alijs non praeparetur voluntas à Domino, diſcernendum eſt vtique quid eueniat de miſericordia eius,Auguſtinus. quid de iudicio. Item Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 118. Manus tuae fecerunt me &c. diſtinguens duplicem modum factionis hominis à Deo, ſic ait; Vtrum hoc ſecundum Adam dictum eſt, ex quo cum ſint omnes homines propagati, quis hominum, quando ille factus eſt, & ſe factum non poteſt dicere originis ſeminiſque ratione? An etiam ſecundum hoc rectè dici potuit, Manus tuae fecerunt me & plaſmauerunt me, quod vnuſquiſque non ſine opere Dei etiam de parentibus ſit. ſit, ipſo creante, illis generantibus, quoniam ſi operatoria Dei potentia rebus ſubtrahatur, intereunt, nec aliquid omnino ſiue de mundi elementis, ſiue de genitoribus, ſiue de ſeminibus naſcitur, ſi ea non operetur Deus. Item tunc habens naturalia integra poſſet ex ex ſe ſolo, vel per Doctorem alium ſine Deo propriè coagente acquirere ſibi morales & intellectuales virtutes; cuius oppoſitum docet Auguſtinus 4. contra Iulianum multis capitulis, & Beda contra eundem Iulianum 13. ſicut erat ſuperius allegatum. Vnde & Beda ſatis expreſsè contra iſtam reſponſionem ſic dicit: Quod ergo dicit Iulianus multos Philoſophorum patientiam, caſtitatem, modeſtiam, aliaſque de naturae bono habuiſſe virtutes, conſtat quod quicunque Philoſophorum Chriſtum Dei virtutem, & Dei ſapientiam neſcierunt; hi nullam veram virtutem, nec veram ſapientiam vllam habere potuerunt: In quantum vero vel guſtum aliquem ſapientae cuiuſlibet, vel virtutis imaginem habebant, deſuper hoc totum acceperunt, non ſolum munere primae conditionis, verumetiam quotidiana eius gratia qui creaturam ſuam nec deſerentem deſerens, dona ſua, prout ipſe iudicauerit, hominibus & magna magnis, & parua largitur paruis.Responſio ad ch • ecta. Ad illud autem quod pro iſta opinione adducitur, poteſt faciliter reſponderi, quod ille eſt vnus bonus & verus modus loquendi, apud quos fuerit conſuetus; ſed per hoc non probatur, quin formae elementares moueant elementa: Certum eſt enim, quod corrupto generante, & impediens remouente, elementa mouentur; ergo ob aliquo motore, & non à generante, vel prohibens remouente, quia neutrum illorum eſt, & per conſequens nihil facit, cauſat, aut mouet; eſt igitur forma mouens. In omni quoque motu mouens & motum ſent ſimul, vt docetur 7. Phyſ. 8. & poſt. & 2. de Anima 74. ſed neutrum praedictorum eſt ſimul cum elemento moto, quia omnino non eſt. Tunc etiam elementa mouentur naturaliter, ergo à natura: Ipſa enim, vt docetur 2. Phyſ. 3. eſt principium & cauſa mouendi & quieſcendi in quo primum eſt; & haec eſt duplex, ſcilicet materia, & forma, vt ibi oſtenditur conſequenter: ſed materia prima non eſt principium motiuum localiter, vt nulli Philoſopho eſt ignotum, ergo forma elementi naturaliter ipſum mouet. Per idem quoque quod elementum quieſcit in loco ſuo naturali mouetur ad eum: ſed ibi quieſcit per formam ſuam. Maior etiam terra vel ignis deſcendit velocius vel aſcendit; ergo non tantum ab extrinſeco, ſed ab in • ſeca ſibi forma. Corpora quoque mixta mouentur ad motum elementi dominant • • o ipſum elementum dominans per ſe naturaliter habet motum.Philoſophus. Ipſe etiam idem Philoſophus 4. Phyſ. tractans de vacuo 71. & poſt, ſupponit planiſsime, elementa moueri naturaliter ex ſeipſis: & ſimiliter 1. de Coelo, vbi reprobat infinitum. Auerroes quoque ſuper loca praedicta vult idem: & ſuper 3. de Coelo. 28. & ſuper 4.22. oſtendit diffuſè quod in corporibus ſimplicibus, motor & motum non diſtinguntur in actu ab inuicem, & quod formae eorum ſunt motores eorum;Auer •••• & gloſſat ibi proceſſum Philoſophi in 7. Phyſicorum probantis quod nihil mouet ſe, ſed quod omne quod mouetur, mouetur ab alio, iſto modo; Ariſtoteles, inquit, non intendebat per iſtum ſermonem quem ſcripſit in 7. Phyſicorum, niſi declarare quod nihil mouet ſe, ſcilicet ita quod motor ſit idem cum moto, & eodem modo, & ideo poſuit, quod quicquid quieſcit per quietem alterius, neceſſe eſt vt motus eius non ſit niſi ab altero, id eſt, neceſſe eſt, vt motor in eo differat eſſentia & definitione à moto, licet non differat in ſubiecto. Et ſimiliter poteſt gloſſari ſimilis proceſſus Philoſophi 8. Phyſicorum, & 4. de Coelo ſuperius memoratus. Item ſi elementa non haberent ex ſe, ſed tantum à generante, vel impediens remouente, motum ſeu motionem totalem. localē, eadem ratione nec aliquam aliam actionem: ergo nec ignis ex ſe combureret, vel luceret vtroque illorum corrupto, plurimumue remoto. Mirabilis quoque modus loquendi videtur, & à veritate nimis extraneus dicere, quod lucerna, ſeu candela ſocij mei, quae illuminauit lucernam meam, ſeu candelam illuminantem ſtudium meum, illuminat ſtudium meum cum camera ſua, forſitan nimis diſter, muriſque lapideis includatur, vel praedicta eius lucerna forſitan extinguatur. Per ſimilem etiam rationem, quicquid nunc ſcribo Oxoniae, ſcriberet pater meus Ciceſtriae, quia genuit me ſcribentem, imò avus, & proavus, ac caeteri genitores, ipſi quoque primi parentes nunc facerent omnia facta noſtra. Illud autem Anſelmi non mouet, quia non dicit quod Deus illo modo tantum efficitactus noſtros, ſed illo modo -tiuo. tranſumtine, & alio proprio, ſicut capitulum proximum recitauit. Ad rationem dicendum, quod licet Deus ſit omnipotens, nihil tamen poteſt facere quod contradictionem includit,R • ſpon 〈…〉 • argum 〈…〉 ſed ſicut contradictionem includit aliquam naturam eſſe ſine Deo per ſe, & propriè eam actualiter & ſpecialiter conſeruante, ſicut ſecundum primi docebat: ſic vel amplius contradictionem includit aliquam naturam agere, ſeu mouere ſine Deo per ſe & propriè actualiter & ſpecialiter coagente & ſimiliter commouente, ſicut tertium & quartum primi plenius demonſtrabant. Thomas. oſtendebant. Et ſic reſpondet ſanctus Thomas de potentia Dei quaeſtione 20. qua quaeritur, Vtrum Deus operetur in omni operatione naturae, ad ſimile argumentum pro parte negatiua, quinto loco adductum: quandocunque inquit arguens, Deus aliquam naturam inſtituit, ex hoc ipſo dat ei omnia illa quae ſunt de ratione illius naturae. Similiter ex hoc ipſo quod facit hominem, det ei animam rationalem: ſed de ratione virtutis eſt quod ſit principium agendi, cum virtus ſit vltimum potentiae quae eſt principium agendi in aliud, ſecundum quod eſt aliud, vt dicitur in 5. Metaphyſ. ergo ex hoc ipſo, quod virtutes naturales rebus indidit, dedit eis quod operationes perficerent: non ergo oportet quod vlterius in rebus naturalibus operetur. Et poſt ſeptimo loco adducit aliud argumentum ſimile huic quinto, ad quorum primum ſic reſpondet; Ad quintum dicendum quod de ratione virtutis inferioris eſt, quod ſit aliquo modo operationis principium in ſuo ordine, id eſt, vt agat vt inſtrumentum ſuperioris virtutis: vnde excluſa ſuperiori virtute, inferior virtus operationem non habet. Et conſequenter ad aliud ſic reſpondet; Ad ſeptimum dicendum, quod virtus naturalis, quae eſt rebus naturalibus in ſua inſtitutione collata, ineſt eis vt quaedam forma, habens eſſe ratum & firmum in natura; ſed id quod à Deo ſit in re naturali quo actualiter agat, eſt vt intentio ſola habens quoddam eſſe incompletum, per modum quo colores ſunt in aere, & virtus artis in inſtrumento artificis. Sicut igitur ſecuri per artem dari potuit acumen, vt eſſet forma in ea permanens, non autem dari ei potuit, quod vis artis eſſet in ea quaſi quaedam forma in ea permanens, niſi haberet intellectum: ita rei naturali potuit conferri virtus propria, vt forma in ipſa permanens, non autem vis qua agit ad eſſe, vt inſtrumentum primae cauſae, niſi daretur ei quod eſſet vniuerſale eſſendi principium: nec iterum virtuti naturali conferri potuit vt moueret ſeipſam, nec vt conſeruaret ſe in eſſe. Vnde ſicut patet, quod inſtrumento artificis conferri non potuit, quod operaretur abſque motu artis; ita rei naturali conferri non potuit, quod operaretur abſque operatione diuina.

CAP. XXIII Secundam corrigit.

SEcunda autem opinio poteſt reprobari per eadem, per quae prima: Item per locum à ſimili. Voluntas nuda non poteſt agere actum nudum ſine Deo propriè coagente, ſicut ſuperius proximo docebatur; ergo nec voluntas virtuoſa poteſt agere actum virtuoſum ſine Deo propriè coagente. Item per 40. primi; Gratia ſeu charitas efficiet propriè bonum actum: & per 42. eiuſdem, non ſine Deo [propriè] coagente. Item per 46. primi, Deus efficit propriè omne augmentum actus meritorij cuiuſcunque; ergo & totaliter omnem actum. Item per quintum & octauum huius ſecundi, Nullus habens charitatem, ſeu gratiam quantamcunque poteſt per ſe reſiſtere tentationi alicui, nec perſeuerare finaliter vel ad tempus ſine Dei auxilio ſpeciali, id eſt, ſine voluntate diuina efficaciter hoc agente, ſicut probant ſextum & 13. huius ſecundi; quare nec actum elicere virtuoſum. Item ſi Deus faciat habitum charitatis, & tu ſolus actum, cum actus ſit melior habitu, vt 22. primi, & 18. ſecundi plenius allegârunt, tu facis aliquid melius in teipſo, & teipſum ſimiliter meliorem, quam faciat Deus ipſe, quod eſt contra allegata 37. primi libri.Auguſtinus Et per iſtud idem argumentum probat Auguſtinus eandem concluſionem de Angelis 12. de ciuitate Dei 9. vbi probato quòd malae voluntatis malorum Angelorum nulla fuit cauſa efficiens, ſic adiungit, Si dixerimus nullam eſſe efficientem cauſam etiam voluntatis bonae, cauendum eſt, ne voluntas bona bonorum Angelorum non facta, ſed Deo coaeterna eſſe credatur. Cum ergo ipſi facti ſint, quomodo illa non eſſe facta dicetur? Porro quia facta eſt, vtrum cum ipſis facta eſt, an ſine illa fuerunt prius. Sed ſi cum ipſis, non dubium quod ab illo facta ſit à quo & ipſi. Si autem boni Angeli fuerunt prius ſine bona voluntate, eamque in ſe ipſi, Deo non cooperante, fecerunt; ergo meliores à ſeipſis quàm ab illo facti ſunt. Abſit; aut ſi non potuerunt ſeipſos facere meliores, quam eos ille fecerat, quo nemo melius quicquam facit, profectò & bonam voluntatem qua meliores eſſent, niſi operante adiutorio Creatoris habere non poſſent: & cum id egit eorum voluntas bona, vt non ad ſeipſos, qui minus erant, ſed ad illum qui ſummè eſt conuerterentur, eique adhaerentes magis eſſent, eiuſque participatione ſapienter beateque viuerent; quid aliud oſtenditur, niſi voluntatem quamlibet bonam inopem fuiſſe in ſolo deſiderio remanſuram, niſi ille qui bonam naturam ex nihilo ſui capacem fecerat, ex ſeipſo faceret implendo meliorem, prius faciendo, excitando auidiorem? Confitendum eſt ergo cum debita laude Creatoris, non ad ſolos ſanctos homines pertinere, verumetiam de ſanctis Angelis poſſe dici, quod charitas diffuſa ſit in eis per ſpiritum ſanctum, qui datus eſt eis. Item cum beatitudo finalis ſit actus, ſicut 18. huius ſecundi plenius allegauit, & quilibet beatus ſolus ſine Deo efficit totaliter ſuum actum, quilibet beatus per ſe ſibi beatitudinem tribuit, beatificatque ſolus ſe; quod quanta abſurditate dicatur, quis non videt? Tunc enim creatura rationalis haberet bonum optimum & maximum à ſe ſola; cum tamen dicat Iacobus, Omne datum optimum, & omne donum perfectum deſurſum eſt, deſcendens à patre luminum: ſicque ratione beneficij accepti magis deberet diligere ſe quàm Deum; maius enim beneficium recipit à ſe ſola. Nimis quoque irrationabile videretur, quod deberem facere omnia opera mea finaliter propter Deum, & ipſe non eſſet vltimus finis meus, nec mihi tribueret vltimum finem meum, nec ſuae clementi iuſtitiae conueniret, quod facerem & paterer tot & tanta finaliter propter ipſum, & ipſe non redderet mihi finalem mercedem, quae eſt beatitudo, & faelicitas ſempiterna, ſed egomet redderem eam mihi;Apocalypſ. cum & Apoc. vlt. ipſemet ſic dicat, Ecce venio citò & merces mea mecum eſt, reddere vnicuique ſecundum opera ſua. Huic autem & multa ſimilia occurrunt ſaepiſsimè in Scriptura. Si etiam ſola creatura rationalis faceret actum ſuum beatificum, hoc eſſet liberè libertate contradictionis: Non enim neceſsitaretur a Deo, quia hoc eſſet per voluntatem ſuam, quae per 10. primi, non poſſet eſſe non efficax; quare Deus efficeret illum actum, cuius oppoſitum ponitur, nec neceſsitaretur ab aliqua re creata, vt per tertium huius ſecundi. Si ergo ſic liberè facit beatificum actum ſuum, eadem ratione ſic liberè ipſum continuat: quare & ſimiliter liberè poſſet eum omnino dimittere, vel ad tempus; ergo non eſſet finaliter confirmata, ergo nec beata: Beatitudinis namque finalis praeclariſsima portio eſt ſecuritas aeternaliter ſic eſſendi.Auguſtinus. Vnde beatus Auguſtinus 13. de Trinitate 7. loquens de finali beatitudine ita dicit; Quicquid amabitur aderit, nec deſiderabitur quod non aderit; omne quod ibi aderit, erit, bonum erit, & ſummum bonum Deus ipſe erit, & ſe amantibus praeſtò ibi erit, & quod eſt omnino beatiſsimum, ita ſemper fore certum erit; Et idem oſtendit 11. de Ciuit. Dei 13. Aliterque beatus finaliter poſſet ſic liberè fieri miſer, & eſſe, contra 15. huius ſecundi, & contra omnes Doctores Catholicos. Imò ſecundum iſtud videtur, quod Deus non poſſet beatitudinem immediatè conferre, nec ſic beatificare quemcunque: Eſſe namque beatitudinis, eſt actum beatificum immediatè fieri à ſolo beato: ergo ſi fieret immediate à Deo, iam non eſſet beatificus, quod eſt damnatum, & excommunicatum à Stephano Pariſienſi Epiſcopo ſub his verbis, quod faelicitas non poteſt à Deo immitti immediatè. Item ſi quis accepta charitate ſeu gratia, poſſet per ſe producere bonum actum, poſſet & ſemper diſcernere ſe ab alio, qui recipit recepit ſimilem gratiam, & actum ſimilem non producit, poſſetque talis perſeueranter bene volendo diſcernere ſe ab alio habente ſimilem gratiam, ſed caſuro, ſicut praedeſtinati à reprobis diſcernuntur, quod eſt contra illud Apoſtoli 1. ad Cor. 4, Quis enim te diſcernit? quaſi diceret non tu, ſed Deus; vt patet per expoſitiones Auguſtini ſuperius allegatas capitulo proximo, & cap. 25. primi. Item ſi gratiâ gratis data à Deo ſolus homo efficiat bonum actum ſine Deo proprie coagente, cum per 43. primi gratia iuſtificans praecedat naturaliter contritionem, poſſet peccator adultus ſecundum legem currentem, infuſa ſibi huiuſmodi gratia, liberè conteri; ergo & non conteri; quare & iuſtificari ſine contritione quacunque, & ſine actu quolibet voluntatis, quod eſt contra teſtimonia multa catholica eodem capitulo allegata. Item dicit Apoſtolus ad Eph. 2. Gratiâ ſaluati eſtis per fidem, & hoc non ex vobis; Dei enim donum eſt: non ex operibus, vt ne quis glorietur: Ipſius enim ſumus factura creati in operibus bonis, quae praeparauit Deus vt in illis ambularemus; ergo Deus efficit propriè opera noſtra bona. Nam per 10. primi praeparatio voluntatis diuinae inefficax eſſe non poteſt. Et ſi quis fingat, vt prius, quod pro tanto dicit Apoſtolus nos eſſe Dei facturam creatos in bonis operibus, quia Deus fecit nos, & creauit in nobis bonos habitus, ex quibus nos ſoli bona opera facimus; quomodo ergo Apoſtolus per hanc ſuam doctrinam & huic ſimilem in multis ſuis epiſtolis amputaret hominibus occaſionem ſuperbiendi, & materiam de proprijs viribus praeſumendi, ac de meritis proprijs velut proprijs gloriandi, eoſque ad humilitatem & confidentiam in ſolo Deo, & ad gloriandum in ipſo ſolo ex agnitione impotentiae propriae, & diuini praeſidij reuocaret? Hoc enim nimis inefficaciter faceret ſi ſic eſſet: quod tamen Apoſtolus principaliter intendebat, vt ſatis inſinuant eius verba, vt ne quis, inquit, glorietur. Et 1. ad Cor. 1. Non glorietur omnis caro in conſpectu eius: Ex ipſo enim eſtis vos in Chriſto Ieſu,Apoſtolus. vt qui gloriatur in Domino glorietur. Et infra eiuſdem 4. Quid autem habes quod non accepiſti? quid gloriaris quaſi non acceperis? Et 2. ad Cor. 3. Talem fiduciam per Chriſtum habemus ad Deum, non quod ſufficientes ſimus cogitare aliquid à nobis quaſi ex nobis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt: & ad Romanos 9. Non volentis nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei. Et ad Phil. 2. Cum metu & tremore veſtram ſalutem operamini: Deus eſt enim qui operatur in vobis & velle & perficere; ſeu alias operari pro bona voluntate; vbi Gloſſa, Cum metu,Apoſtolus. Gloſſa. id eſt, cum humilitate, non ſuperbè: & ideo timendus eſt, quia non vos, ſed Deus operatur &c. pro bona voluntate, ſcilicet ſua, non pro meritis veſtris: Et ſequitur,Auguſtinus. & eſt Auguſtini de bono perſeuerantiae 37. Nos ergo volumus, ſed Deus operatur in nobis & velle; & nos operamur, ſed Deus operatur in nobis & operari: Hoc nobis expedit & credere, & dicere, quia pium eſt & verum eſt, vt ſit humilis confeſsio, & totum detur Deo. Idem de praedeſtinatione ſanctorum 6. Hoc Apoſtoli teſtimonium ad reprimendam hominis inflationem dixit;Augustinus. Quid enim habes, quod non accepiſti? Non ſiuit quenquam fidelium dicere, habeo quod non accepi. Reprimitur omnino his Apoſtolicis verbis tota huius reſponſionis elatio, & ponit duas falſas reſponſiones, ſeu expoſitiones huius dicti: Prima eſt, quod hoc ideo dicitur, quia homo non habet ex ſe fidem perfectam, habet tamen eius initium quo primo credit in Chriſtum. Sed hanc reſponſionem euacuat per hoc idem; & hic, inquit, reſpondetur, Quid habes, quod non accepiſti? &c. Ergo eadem ratione ſic poteſt per idem dictum euacuari reſponſio ſupradicta. Secunda eſt, quod hoc ideo poteſt dici de fide, quia bomo accepit naturalia ſua a Deo, ex quibus credit. Sed contra ſic reſpondentes ſubiungit, Illud nihil ad id quod volunt valere intelligitur, ſi, cur hoc Apoſtolus dixerit, cogitetur: Agebat enim ne quis gloriaretur in homine, quoniam diſſentiones exortae fuerant inter Corinthios Chriſtianos, ita vt vnus quidem diceret, Ego autem ſum Pauli, alius quidem, ego Apollo, alius vero, Ego Cephae: Et inde ventum eſt, vt diceret, Stulta mundi elegit Deus, vt confundat ſapientes, & infirma, vt confundat fortia, & ignobilia & contemptibilia, & ea quae non ſunt, tanquam ſint, vt ea quae ſunt, euacuet, vt non glorietur coram eo omnis caro. Haec. Hic certè contra humanam ſuperbiam ſatis clara Apoſtoli intentio, ne in homine quiſquam glorietur, ac per hoc, nec in ſeipſo. Deni que cum dixiſſet, Non glorietur omnis caro coram eo, vt oſtenderet in quo debeat homo gloriari, mox addidit; Ex ipſo autem vos eſtis in Chriſto Ieſu &c. vt quemadmodum ſcriptum eſt, Qui gloriatur, in Domino glorietur: & ſequitur, Videtiſne nihil agere Apoſtolum, niſi vt humilietur homo, & exaltetur Deus ſolus, quando quidem in eis qui plantantur & rigantur, nec ipſum plantatorem & rigatorem dicit eſſe aliquid, ſed qui incrementum dat, Deum, quamuis hoc ipſum quod ille plantat, hic rigat, non ipſis ſed Domino tribuat, dicens, vnicuique ſicut dedit Dominus? Ego plantaui, Apollo rigauit. Hinc ergo in eadem intentione perſiſtens, ad hoc venit vt diceret, Itaque nemo glorietur in homine. Idem de gratia & libero arbitrio 21. Apoſtolus,Auguſtinus. cum dixiſſet, Gratiâ ſalui facti eſtis per fidem, & hoc non ex vobis, ſed Dei donum eſt; non ex operibus, ne forte quis extollatur, vidit, vtique putare poſſe homines hoc ita dictum, quaſi neceſſaria non ſint opera credentibus, ſed eis fides ſola ſufficiat, & rurſus poſſe homines de bonis operibus extolli, velut ad ea facienda ſibi ſufficiant: mox itaque addidit, Ipſius enim ſumus figmentum, creati in Chriſto Ieſu in operibus bonis, quae praeparauit Deus vt in illis ambularemus. Quid eſt hoc quod gratiam Dei commendans dixiſſet, Gratiâ ſalui facti eſtis per fidem? Et cur hoc dixerit rationem reddens, Ipſius enim ſumus, inquit, figmentum, creati in Chriſto Ieſu in operibus bonis? Quomodo ergo non ex operibus? ne forte quis extollatur. Sed audi & intellige, non ex operibus dictum tanquam tuis ex teipſo tibi exiſtentibus, ſed tanquam his in quibus te Deus finxit, id eſt, formauit, & creauit, non illa creatione, qua homines facti ſumus, ſed ea de qua ille dicebat, qua vtique iam homo erat; Cor mundum crea in me Deus. Aut ex Deo fingimur, id eſt formamur & creamur in operibus bonis, quae non praeparauimus nos, ſed praeparauit Deus, vt in illis ambulemus. Idem Enchirid. 78. reddens cauſam quare dicit Apoſtolus ad Romanos 9. Non volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei, ſic ait, Altiſsimo quippe ac ſaluberrimo ſacramento vniuerſa faciens, atque vt ita dixerim, vultus ſanctarum Scripturarum bene intuens, id admonere inuenitur, vt, qui gloriatur, in Domino glorietur. Et idem oſtendit diffuſè de bono perſeuerantiae multis capitulis verſus finem. Vnde & cap. 69. dicit, hoc praedicari debere, vt qui obedienter hoc audit,Auguſtinus. non in homine, ac per hoc nec in ſeipſo, ſed in Domino glorietur. Idem de ſpiritu & litera 32. ſed quia dici poteſt illa opera ſcilicet miraculoſa eſſe diuina; iuſtè autem viuere, ad noſtra opera pertinere; ſuſcepi oſtendere etiam hoc opus eſſe diuinum, & hoc egi in libro iſto loquacius fortaſſe quam ſat eſt, ſed contra inimicos gratiae Dei, etiam paruum mihi dixiſſe videor, nihilque tam multum dicere delectat, quàm vbi mihi & Scriptura eius plurimum ſuffragatur, & illud agitur, vt qui gloriatur, in Domino glorietur, & in omnibus gratias agamus Domino Deo noſtro ſurſum cor habentes: vnde a patre luminum omne datum optimum & omne donum perfectum eſt. Nam ſi ipſa eſt opus Dei, quia per nos non agitur, vel quia illo donante nos agimus, nec illud opus eſt Dei, vt mons transferatur in mare, quia per fidem hominum poſſe fieri Dominus dixit, & hoc ipſorum operi attribuit, dicens, Si habueritis in vobis fidem tanquam granum ſinapis, dicetis huic monti, Tollere, & mittere in mare, fiet: & nihil impoſsibile erit vobis, certe vobis dixit non mihi aut patri; & tamen hoc nullo modo facit homo, niſi illo donante & operante. Et infra in fine; Aliquid ergo eſt in abdito & profundo iudiciorum Dei, vt etiam iuſtorum. Omne os obſtruatur in laude ſua, & non aperiatur niſi in laudem Dei, iuxta illud Apoſtoli ad Romanos 3. Omne os obſtruatur, & ſubditus fiat omnis mundus Deo. Et infra, Vbi eſt gloriatio tua? excluſa eſt. Hoc idem ſentit Doctor & martyr glorioſiſsimus Cyprianus,Cyprianus. epiſtola ſua 13. intitulata ad Quirinum, de diſciplna Chriſtianae Religionis capitulo 4. cuius capituli iſte eſt titulus; In nullo nobis gloriandum, quando noſtrum nihil ſit: quod probat per totum illud capitulum, & per illud Apoſtoli ſaepè dictum, Quid habes quod non accepiſti? &c. Et per multa alia loca Scripturae. Et infra eiuſdem 10. probat dilucidè, quod in ſolo Domino fidendum, & in ipſo gloriandum. Ex his autem manifeſtè videtur intentionem Apoſtoli in doctrina ſua praetacta fuiſſe: ne dum bona naturalia, vel bonos habitus qualeſcunque propriè fieri & donari à Deo, ſed etiam quoſlibet bonos actus: vt ſic omnis materia extollendi de aliquo praemiſſorum à cordibus hominum penitus extirpetur, ipſos ad veram humilitatem in omnibus reuocaret, quod tamen minus efficaciter faceret, ſi habitus tantum haberet à Deo, & actus à ſe ſolo, cum per 22. primi actus ſint habitus meliores. Item ſi filius miles, acceptis à patre naturalibus, ordine atque armis ſtrenuè militaret, ſicque forſitan in ſuperbia erigeretur inflatus, quomodo in ipſo eradicaretur ſuperbia, & plantaretur humilitas, ſi ei ab aliquo diceretur, Non glorietur omnes miles in conſpectu patris ſui; Ex ipſo enim eſt in militia, vt qui gloriatur, in patre ſuo glorietur; &, Quid habes quod non accepiſti? Si autem accepiſti, quid gloriaris quaſi non acceperis? & reliqua ſuperius memorata: Poſſet enim rationabiliter reſpondere dicendo, quare non deberem de mea militia gloriari? Accepi quidem à patre meo naturalia mea, quia nullus generat ſemetipſum; accepi & ordinem, quia nulli conceditur inſignire tali ordine ſemetipſum; accepi & arma, quia ſimiliter & caeteri militum non naſcebar armatus, nec ſum faber armorum, debitum tamen vſum iſtorum, qui omnibus praeualet, non accepi ab alio, ſed habeo ex meipſo; actus ſtrenuos militares non accepi ab alio, ſed habeo ex meipſo; crebras victorias fama celebri diuulgatas non accepi ab alio, ſed habeo ex meipſo: pro huiuſmodi igitur in meipſo merito gloriabor, in alio autem nihil; ſic & de quolibet milite Ieſu Chriſti.

CAP. XXIV. Corrigit tertiam.

TErtia verò fatuitas praemiſſarum poteſt refelli ſimiliter vt praemiſſae. Item ſi voluntas creata non poteſt per ſe ſubſiſtere, ſed neceſſariò indiget, vt Deus eam in eſſe conſeruet, multo minus poteſt actus eius per ſe aut per ſolam voluntatem creatam ſubſiſtere, ſed neceſſariò indiget conſeruatione diuina, quare & multò magis comproductione ſeu coactione diuina: Si enim voluntas creata non poteſt ſine Deo ſeruare in eſſe actum ſuum iam in eſſe productum, quod eſt minus, nec poteſt ſine eo actum quenquam in eſſe producere, quod eſt maius, vt ſaepius eſt argutum. Ratio verò pro hac opinione adducta ſuperius tantum probat, quod Deus ideò dicitur quodammodo tranſumptiuè efficere actum voluntatis creatae, quia conſeruat voluntatem creatam; ſed non probat, quin efficiat etiam propriè quemlibet talem actum.

CAP. XXV. Quartam corrigit.

ADhuc autem quarta falſigraphia praemiſſa poteſt deſtrui vt priores. Haec quoque fuit ſpecialiter gloſſa Pelagij, ſicut patet ex 21. huius. Item tunc Deus aequaliter faceret ſiue daret bene operanti circa quodcun • obiectum & non operanti, vel male operanti circa ſimile obiectum ſibi ſimiliter praeſentatum: quare & ipſi tenerentur aequaliter gratias agere Domino Deo ſuo; ſicut poteſt haberi ex 31. primi; ſicque Lucifer, & Michael, Chain, & Abel, Linus & Petrus, imperfectus quilibet & perfectus, ad Dei dilectionem & gratiarum actionem aequaliter tenerentur, quod nullus gratus catholicus, aut vix ingratus haereticus affirmare praeſumet. Primum argumentum hanc volens oſtendere ſoluitur, vt praecedens pro opinione proxima praecedente. Autoritas etiam Auguſtini ſatis teſtatur, quod ille eſt vnus modus cauſandi,Auguſtinus ſeu faciendi actum voluntatis, ſcilicet praeſentare voluntati obiectum; ſed non dicit quod Deus nullo alio modo efficit actum voluntatis creatae; nec loquitur ibi vniuerſaliter de quocunque actu voluntatis creatae, ſed tantummodo. tantum de malo, & illius negat Dominum eſſe Autorem, quod poteſt intelligi quantum ad deformitatem actus, non quantum ad eius ſubſtantiam, ſicut vult ipſemet Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 48. vbi inter multa teſtimonia ſacrae Scripturae, etiam per hunc eundem locum Pſalmi oſtendit Deum operari in cordibus hominum omnem actum voluntatis bonum & malum iudicio ſuo occulto, ſed iuſto, ſicut viceſimum huius ſecundi plenius allegauit. Hoc idem volunt Eſaias, Anſelmus, & articulus Pariſienſis eum allegatis ca. 20.19. & 18. huius 2.26. & 34.1. Aliter autē poteſt iſtud conuenienter intelligi, quod Deus non conuertit cor Aegyptiorū, vt odirent populū eius, id eſt, non ſic conuertit vt cogeret eos pro vt ipſi eſſent excuſabiles, vel vt ipſe eſſet accuſabilis de peccato, cum alijs intellectibus Autoritatum ſimilium 34. primi plenius declaratis.Auguſtinus. Vnde & Auguſtinus de Gratia & libero arbitrio 48. oſtenſo per hunc locum Pſalmi cum alijs locis Scripturae, quod Deus operatur in cordibus hominum ad inclinandas eorum voluntates quocunque voluerit, ſiue ad bona, ſiue ad mala, quia hoc minus videtur de malis, poſſetque ex hoc forſitan videri cuipiam, quod Deus eſſet iniquus; oſtendit quod Deus hoc facit pro meritis hominum iudicio ſuo aliquando aperto, aliquando occulto, ſemper autem iuſto: Fixum enim, inquit, debet eſſe & immobile in corde veſtro, quia non eſt iniquitas apud Deum. Ac per hoc, quando legitis in libris veritatis à Deo ſeduci homines aut obtundi, aut obdurari corda eorum, nolite dubitare praeceſsiſſe mala merita eorum, vt iuſtè iſta paterentur, ne incurratis in illud Prouerbium Salomonis, Inſipientia viri violat vias eius, Deum autem cauſatur in corde ſuo.

CAP. XXVI. Quintam corrigit.

QVinto vero ſubterfugio praecludetur faciliter omnis via per eadem, quae ambages caeteras praecluſerunt. Item iſtud plenè obſtruitur per 33. primi libri. Item omnis malus actus voluntatis ſecundum ſubſtantiam actus & non ſecundum deformitatem eius fit à Deo, vt ſatis docetur 26. primi, & 18. 19. & 20. huius ſecundi, quod non poteſt intelligi de factione tantummodo permiſsiua, quia ſic efficit deformitatem quamlibet cuiuſcunque: intelligitur ergo de factione propriè & realiter effectiua. Item dicere Deum tradere homines in peccata, quae etiam ſunt poenae praecedentium peccatorum tantummodo permiſsiuè, fuit error Iuliani haeretici Pelagiani, quem diffuſe redarguit Auguſtinus 5. contra Iulianum, ſicut 34. primi plenius allegauit. Ad illas verò Autoritates, quae iſtam opinionem probare videntur, poteſt breuiter reſponderi, Quod bene probant, quod permiſsio eſt vnus modus tranſumptiuus & improprius faciendi; ſed non probant quod Deus tantum ſic impropriè, & nullo modo propriè efficit actus liberos voluntatis: cur autem Deus dicatur quoſdam actus voluntarios facere, quoſdam vero permittere, cum tamen omnes propriè faciat, ſatis indicant 33. & 34. primi. Pro illa verò multiplici voluntate diuina, quam ponunt Hugo & Lumbardus, ſciendum quod vnares ſimplex quandoque nominum multiplicitatem admittit, vt patet de Deo, ſicut tertium primi allegauit ab Ariſtotele in De mundo. Multiplicitas vero nominationum eſt duplex: Aut enim multa nomina candem rem ſignificant, aut idem nomen multas res, & hac prima adhuc eſt duplex; aut enim multa nomina eandem rem ſignificantia ſignificant illam omni eodem modo, & eadem ratione, & tunc ſunt ſynonoma; de quibus dicit Auerroes ſuper 1. Phyſicorum primo, Quod nomina ſynonoma non vſicantur in doctrina demonſtratiua; & idem vult ſuper 12. Metaphyſicorum 39. Aut ſignificant illam diuerſo modo, & ratione diuerſa; & tunc ſecundum Auerroem eodem 39. poſſunt vocari nomina diſpoſitiua, eo quod ſe habent, ſicut diſpoſitio & diſpoſitum, aut nomina attributalia, ſicut Theologis magis placet, cuiuſmodi ſunt potentia, clementia, ſapientia, & ſimilia dicta de Deo. Si autem idem nomen multas res ſignificet, hoc poteſt eſle dupliciter: Aut enim hoc eſt aeque primo mediantibus diuerſis modis & rationibus non relatis ad aliquod idem commune, & talia ſunt aequiuoca, vt patet expreſſe per Philoſophum in principio Praedicamentorum, & 4. Metaphyſ. 2. innuit illud idem, & de talibus nulla ars conſiderat, vt patet ibi per Auerroem: Aut hoc eſt non aeque primo, nec modo aut rationibus omnino diuerſis, ſed primo & principaliter ſignificat aliquid vnum vno modo, & vna ratione principali & prima; ex conſequenti vero, denominatiue & tranſumptiue ſignificat alia alijs modis & rationibus, non tamen penitus alijs, ſed relatis ad primum; & talia dicuntur denominatiua, vt patet per Philoſophum in principio Praedicamentorum, ſeu principale & ſumptum, vt patet per eundem in Topic. & Auerroem ſuper 12. Metaphyſ. 39. & ſunt media inter aequiuoca & vniuoca,Auerroes. vt dicit Auerroes ſuper 4. Metaphyſ. 2. cuiuſmodi nomina ſunt ens vnum & ſimilia quae in ſcientijs vſitantur, vt patet 4. Metaphyſicorum 2. & 5. Metaphyſ. quaſi per totum. Vnde & Auerroes ſuper 5. Metaphyſ. 1. ſic ait; Intendit in hoc tractatu diſtinguere ſignificationes nominum conſiderandas in hac ſcientia; & omnia iſta nomina dicuntur ſecundum relationem ad vnum cum diuerſis modis; & ideo expoſitio iſtorum nominum, eſt pars iſtius ſcientiae per ſe, quare & tota continentia huius quinti eſt iſta; ſcire quot modis nomen quodlibet dicitur; & quare, & quod eſt primum ad quod caetera referuntur, & quis ſit ordo illorum ad inuicem, & ad primum,Philoſophus. ſicut tota eius ſeries manifeſtat. Philoſophus quoque 4. Metaphyſ. 2. ſic ait; Ens autem multis modis dicitur, ſed ad vnum, & vnam aliquam naturam, & non aequiuoce, ſed quemadmodum ſalubre omne ad ſanitatem, hoc quidem in conſeruatione, illud vero in actione, aliudque eſt ſignum ſanitatis, hoc quia illius eſt ſuſceptibile: vbi dicit Auerroes, quod haec omnia attribuuntur eidem tanquam eidem fini; & infrad ſtinguens tribus modis. tres modos quibus aliqua attribuuntur eidem, ſic ait; Intendebat per hoc declarare, quod ea quae attribuuntur eidem fini, vt ſalubria vel ſana ſanitati, aut eidem agenti, vt medicinalia, ſeu medica medicinae, aut eidem ſubiecto, ſicut nouem praedicamenta ſubſtantiae. Praetermittit autem quartum modum, quo, ſcilicet, aliqua attribuuntur eidem formae: Nam ſecundum quodlibet genus cauſae fit huiuſmodi attributio tranſumptiua. Praetermiſit ſimiliter conuerſiones horum 4. modorum dictorum; quia non ſolum cauſata attribuuntur ſuis cauſis, ſed & cauſae cauſatis. Nec ſolum fit huiuſmodi tranſumptio ſecundum aliquod genus cauſae propriè dictae, ſed etiam ſecundum quamcunque connexionem, propinquitatem, comparationem, ſeu ſimilitudinem qualemcunque, non autem ſecundum contrarietatem aut impertinentiam vllo modo. Omnis nam que tranſumptio notificat vnum per aliud, vel aliquam pertinentiam aut ſimilitudinem inter illa. Vnde Philoſophus 6. Topicorum ſic ait; Tranſlatio facit notum quodammodo, quod ſignatum eſt per ſimilitudinem: Omnes enim transferentes, ſecundum aliquam ſimilitudinem transferunt. Quapropter & ille floridus Tullius, vlt. nouae ſuae Rhetoricae,Tullius. agens de coloribus Rhetoricis, quoſdam alios modos attributionum huiuſmodi exprimit, & innuit multo plures: Huiuſmodi enim attributio, ſiue tranſumptio eſt quidam color Rhetoricus, quem 33. ibi ponit, quem & denominationem appellat, quam etiam ſic definit; Denominatio eſt quae à rebus propinquis & finitimis contrahit orationem, qua poſsit intelligi res quae non ſuo vocabulo ſit appellata, quam dicit aliquoties confici ab inuentore ad inuentum, aliquoties è contra: vt ſi quis Tarpeium Capitolinum aut capitolium nominet, aut Liberum vinum, aut Cererem frugem, vel è contra. Aliquoties verò Dominus vtens aliquo inſtrumento denominatur ab illo, imò & nominatur nomine inſtrumenti, vt Macedones ſariſſae, velut ſi Anglici dicerentur arcus & ſagittae. Aliquando autem factum à faciente, vt ſi quis bellum Martem vocet: aliquando vero è contra, vt ſi quis deſidioſam artem dicat, quia deſidioſos facit, & frigus pigrum, quia pigros efficit. Aliquando autem fit talis denominatio contenti à continente, aliquando verò e contra. Iſte autem color eſt vna figura grammaticae ſub tropo contenta, quae à Beda, Donato, Iſidoro, Hugone, & Grammaticis caeteris Metanomia, ſeu Methaomia vocatur, quod denominatio, ſeu tranſnominatio dicitur, qui & exprimunt hos praedictos & quoſdam alios eius modos. Tullius autem reliquas diuiſiones denominationum huiuſmodi relinquit conſuetudini poetarum, oratorum, & quotidiani ſermonis: & bene, quia quaelibet ſcientia, lingua & patria in loquutionibus talibus, proprijs modis, tropis, figuris, coloribus, & ſchematibus ſuis gaudet. Haec autem ideo parum latius quàm propoſitum exigat, proſequebar; quia ſacra Scriptura copioſiſsime talibus eſt reſperſa, nec iſtis incognitis poteſt ipſa cognoſci: Haec enim ſenſum eius obſcurum clarificant, implicitum explicant, certificant dubium, & reſerant ſenſum clauſum, prout nullus ſciens figuras grammaticae, & colores Rhetoricae, ipſamque conſiderans, permittitur ignorare, ſicut & Auguſtinus libro loquutionum, & 4. de doctrina Chriſtiana, Beda, Caſsiodorus, & caeteri patres in diuerſis ſuis operibus plenius docuerunt. Vnde & omnes penè diſtinctiones nominum ſacrae Scripturae, quas faciunt Mauricius, Nicolaus, & alij, non ſunt diſtinctiones purè aequiuocorum in ſua aequiuocata, ſed potius denominatiuorum in ſua denominata, ſiue tranſumptiuorum in ea ad quae ſunt tranſumpta. Quare & omnes iſtae diſtinctiones reducuntur ad ſecundum modum aequiuocationis, de quo dicit Philoſophus 1. Elenchorum; Alius autem tranſumptiue ſiue ex tranſumptione, quando ſoliti ſumus ſic dicere. Harum autem diſtinctionum haec eſt perfecta ſcientia, ſcire quot modis quodlibet nomen dicitur, quod ſit ſignificatum eius primarium, quae ratio tranſumptionis ad caetera, quis ordo caeterorum in illo ordine ad inuicem & ad primum, ſicut de diſtinctionibus nominum 5. Metaphyſ. Ariſtotelis ſuperius dicebatur. Haec ergo ad pro poſitum applicando, dico quod voluntas diuina, ſicut & angelica & humana, primo & principaliter accipitur pro inſtrumento volendi, ſiue pro potentia volutiua: ſecundo accipitur pro habitu huius voluntatis, cuiuſmodi eſt charitas, quia ipſe ſimiliter eſt quodammodo inſtrumentum volendi, & quaedam potentia volutiua, eo quod ſimul cum ipſa coefficit actum ſuum, vt quadrageſimum primi docet: tertio pro actu proprio & intrinſeco voluntatis primo modo dictae, ſcilicet pro ipſa volutione, eo quod ab ipſa efficitur. Hae autem tres voluntates in creaturis realiter diſtinguntur; in Deo autem ſunt vnum & idem realiter ſua ſimpliciſsima eſſentia Deus ipſe. Quarto loco accipitur diuina voluntas pro operatione eius extrinſeca, eo quod fit à tribus prioribus, vel à prima per duas ſequentes. Vnde Propheta Pſalmo 110. Magna opera Domini exquiſita in omnes voluntates eius:Propheta. Cum enim ſit tantum vna voluntas in Domino, in omnes inquit voluntates eius, id eſt, in omnes effectus voluntatis illius; ſicut & Deus ipſe ſecundum Philoſophum in De mundo 12. cum ſit vnus,Philoſophus. multinomius eſt, nominatus ab omnibus paſsionibus quas innouat ipſe, & hoc tam in abſtracto, quam in concrete. Dicitur enim nedum fulmineus, pluuialis, tonitrualis & huiuſmodi, verum & indefeſsi ignis motus, radix ponti, ſol, & luna, vt tertium primi plenius recitauit: ſic & lingua, tam in ſacra Scriptura, quàm in crebro modo lo quendi accipitur pro ſermone formato per linguam: ſic etiam manus accipitur pro Scriptura. Et haec exempla ponit Auguſtinus ad eandem concluſionem 3. de libero arbitrio, 30. & 14. contra Fauſtum, 2. & idem vult in concluſionibus. quaeſtionibus Oroſij 18. exponens illud 1. ad Cor. 15. Caro & ſanguis regnum Dei non poſsidebunt; id eſt opera carnis & ſanguinis: & ſuper illud Pſalmi 50. Ecce in iniquitatibus conceptus ſum: Et infra; Libera me de ſanguinibus, vult hoc idem: Haec enim omnia artribuuntur eidem agenti, vt Auerroes dixit ſupra. Quinto accipitur diuina voluntas pro eius ſigno: Signum enim & ſignatum ſaepius correſpondent. Sic ſecundum Philoſophum ſuperius allegatum vrina dicitur ſalubris vel ſana, quia ſignum; ſicque nomen & verbum in ſacra Scriptura frequenter accipitur pro re ſignificata per nomen & verbum;Pſalmus. Parab. Ieremias. Amos. Vnde Pſalmus 39. Beatus vir cuius eſt nomen Domini [eius] ſpes eius. Et Parab. 18. Turris fortiſsima nomen Domini. Ier. 29. Suſcitabo ſuper vos verbum meum bonum, vt reducam vos ad locum iſtum. Et Amos 3. Non faciet Dominus verbum, niſi reuelauerit ſecretum ſuum ad ſeruos ſuos Prophetas:Matth. verbum inquit, id eſt, rem ſignificatam per verbum. Et Matth. 7. Qui audit verba mea, & facit ea, aſsimilabitur viro ſapienti. Et infra 24. Verba autem mea non tranſibunt. Sicque Chriſtus dicitur ſerpens & aries,Numeri. Gen. Daniel. quia ſignatus per ſerpentem Moſis, Num. 21. & per arietem Abrahae, Geneſ. 22. Sic & Dan. 7. dicitur, Hae beſtiae magnae quatuor, quatuor regna ſunt, quae conſurgent de terra. Et infra euiſdem 8. Aries, quem vidiſti habere cornua, Rex Medorum eſt atque Perſarum; porro hircus caprarum Rex Graecorum eſt, & cornu grande quod erat inter oculos eius, ipſe eſt Rex primus &c. ſimilia. Haec autem dicebantur propterea eſſe illa, quia fuerunt ſigna illorum. Signorum autem, vt dicit Philoſophus 2. Priorum penult. quoddam eſt Icos, & quoddam prodigium: Prodigium autem, vt dicit, eſt ſignum demonſtratiuum & neceſſarium, quod ideo ſcire facit; Dicitur enim prodigium quaſi pro digito habitum. Tale autem ſignum diuinae voluntatis eſt duplex, ſcilicet eius operatio exterior 1. voluntas eius quarto modo dicta: Nam neceſſario ſequitur, ſi Deus aliquid operetur extrinſecus, quod hoc velit, ſicut 8. & 9. capitula primi docent. Permiſsio quoque Dei eſt huiuſmodi ſignum demonſtratiuum voluntatis illius, ſicut 33. primi probat: Iſtud tamen ſignum non eſt ita euidens ſicut primum. Primum enim eſt euidens omnibus, & in omnibus operibus liberis ne dum Dei, ſed & creaturae cuiuſlibet libere operantis; ſecundum autem non eſt euidens omnibus: Rationalis etiam creatura multa permittit fieri quae non proprie vult nec facit; Deus autem non ſic propter actualitatem ſuae voluntatis infinitiſsime infinitam, ſicut 22. primi docebat, & quia nulla creatura poteſt aliquid facere ſine ipſo coagente; quare & volente, ſicut 2. 3. & 4. 8. & 9. primi ſatis oſtendunt. Permiſsio itaque generaliter ſumpta eſt ſuperior ad velle & agere propriè. Quicunque namque voluntarie quicquam agit, permittit, & non è contra vniuerſaliter, quia non in creaturis, licet in Deo propter cauſas praedictas; Icos vero, vt dicit, eſt ſignum probabile: Quod enim vt in pluribus inquit, ſciunt ſic factum vel non factum, aut eſſe vel non eſſe, hoc eſt icos. Tale autem ſignum voluntatis tam increatae quam creatae eſt triplex: ſcilicet praeceptum, prohibitio, & conſilium: Quodlibet enim iſtorum eſt ſignum volutionis in quolibet qui hoc facit; non tamen demonſtratiuum, ſed probabile, & ideo poteſt fallere, & fallit quandoque. Vnde & Deus ipſe praecepit Abrahae filium immolare; nec tamen hoc voluit, vt patet Gen. 22. & per 10. primi libri: nec poteſt quis fingere quod primo hoc voluit, & poſtea noluit propter immutabilitatem voluntatis diuinae 23 primi probatam. Prohibuit etiam duobus caecis illuminatis, ne quis ſciret, Matth. 9. & leproſo mundato, ne cuiquam diceret, Marc. 1. nec tamen hoc voluit, quia ipſi faciendo contrarium non peccabant, vt patet ibi per omnes catholicos expoſitores, dicentes dictos curatos dicta miracula diffamantes ideo non peccaſſe, quia intellexerunt Deum non ideo prohibuiſſe, quin vellet ſua opera praedicari, ſed vt hominibus daret formam, laudem hominum declinare. Conſuluit etiam adoleſcenti vt venderet quae habebat, & ipſum veniens ſequeretur, Matth. 19. nec tamen hoc voluit, cum hoc non fecerit adoleſcens, vt patet per Matthaeum adiuncto decimo primi libri. Quod autem iſta tria ſigna ſunt probabilia, fallacia tum tamen reſpectu voluntatis creatae, nullus ignorat. Eſt & quarta ſpecies huius ſigni, ſcilicet icotis, reſpectu voluntatis creatae, ſcilicet permiſsio: Eſt enim ſignum probabile quod creatura rationalis ſciens quempiam facere quippiam, & permittens cum poſsit libere impedire, hoc velit; veruntamen ſaepe fallit. Ex his igitur ſatis patet quod permiſsio, & caetera ſigna voluntatis diuinae, licet dicantur improprie modo praedicto Dei voluntas, non ſunt tamen increata & intrinſeca eius voluntas, ſed ſunt ſigna creata illius: & haec eſt ſententia Hugonis & Lumbardi in locis ſuperius memoratis. Haec autem ſigna creata non propriè & ſufficienter coefficiunt actum voluntatis creatae, ſicut nec alicuius alterius creaturae, ſed praeter illa neceſſariò requiritur Deus ipſe qui per ſe propriè coefficiat illum actum, ſicut 3. & 4. primi, & 20. ſecundi docebant; & hoc per ſuam voluntatem & volutionem ſibi intrinſecam, increatam, vt patet per 8. & 9. primi, & per corollarium 20i. huius ſecundi. Quare & vbique, cum dico ſimpliciter voluntas Dei, intelligo eius volutionem actualem, actum ſcilicet & proprium, & intrinſecum voluntatis ipſius primo modo acceptae.

CAP. XXVII. Sextam corrigit.

VLtima verò cauillatio praedictarum deſtruetur faciliter, per quae priores aliae ſunt deſtructae. Item omnis actus malus ſecundum ſubſtantiam actus eſſentialiter eſt aliquid, ſicut bonus: Actus enim fornicationis non minus eſt aliquid, quam actus licitus coniugalis, ſicut euidenter oſtendunt argumenta per ſe loquentia, & gradientia ſuper terram.Anſelmus. Vnde & Anſelmus de caſu Diaboli 8. oſtendens eandem concluſionem, ſic ait; Denique bona voluntas non magis eſt aliquid, quàm mala voluntas? Nec enim magis eſt aliquid voluntas quae vult dare miſericorditer, quàm illa quae vult rapere violenter. Omnis ergo actus malus ſecundum ſubſtantiam actus aequaliter efficitur ſicut bonus, quare & aequaliter habet cauſam efficientem, quae neceſſariò coefficientia Dei eget. Deus ergo vere & proprie efficit quemlibet actum malum, ſecundum ſubſtantiam ſeu eſſentiam puram actus,Altiſsiodorenſis. ſicut 20. & 25. huius ſecundi plenius ſuadebant. Item Williamus Altiſsiodorenſis ſuper 2. ſentent. quaerit vtrum mala actio fiat à Deo operante & cooperante, & recitat tres opiniones; quatum Prima dicit quod omnis actio mala eſt tantum ab homine, vel à Diabolo: Secunda ponit, quod omnis actio mala eſt à Deo, eo quod ſolummodo Deus dat potentiam ad illam exercendam; Tertia verò tenet, quod omnis actio mala, in quantum actio eſt, bona eſt, & à Deo; quam & reprobatis alijs ipſe tenet, ſicut viceſimum huius ſecundi plenius allegauit. Autoritas vero Geneſeos in contrarium allegata, non vult, quod cuncta quae Deus fecerat, erant valde bona moraliter. Quomodo namque inanimata, vel incapacia. vel irrationalia erant bona moraliter, cum non ſint capacia bonitatis moralis? Cuncta tamen quae Deus fecerat, erant naturaliter valde bona, ſic ſunt & actus mali quantum ad ſuam ſubſtantiam ſiue eſſentiam quam facit Deus, non quantum ad malitiam, quae per 26. primi nihil eſt, & ideo nec facta proprie ab homine, nec à Deo; improprie tantum ab homine. Ad primam autoritatem Auguſtini reſpondet 25. huius: ad ſecundam verò & alias tales poteſt reſponderi per idem, & per triceſimum quartum primi.

CAP. XXVIII. Obijcit contra viceſimum & reſpondet.

OBijcitur etiam contra capitulum viceſimum iſto modo. Si Deus neceſſariò requiratur ad agendum propriè quemlibet actum voluntatis creatae, cum Deum agere non ſit in poteſtate voluntatis creatae, nullus actus eſſet in poteſtate illius, ergo nec liber, nec ipſa eſſet Domina ſuorum actuum liberorum: cum tamen dicat Philoſophus 3. Eth. 13. quod [noſtrarum] operationum à principio vſque ad finem domini ſumus, & ſententiam ſimilem alibi multis locis. Et hoc idem in prima inſtitutione hominum videtur etiam Dominus atteſtari: Nam Geneſeos quarto legitur Dominum dixiſſe ad Cain, Nonne ſi bene egeris, recipies? ſin autem male, ſtatim peccatum tuum in foribus aderit? ſed ſub te erit appetitus eius, & tu dominaberis illius. Item ſi homo non poſſet ſolis proprijs viribus perficere ſuos actus, irrationabile videretur quicquam ſibi praecipere vel etiam prohibere, quia non eſſet in ſua libera poteſtate ſic facere vel vitare. Vnde Eccleſiaſtici 15. ſcribitur, Deus ab initio conſtituit hominem, & reliquit illum in manu conſilij ſui: adiecit mandata & praecepta; Si volueris mandata ſeruare, conſeruabunt te,Eccleſiast. & in perpetuum fidē placitā facere. Appoſuit tibi aquam & ignē; ad quod volueris, porrige manū tuam. Ante hominē vita & mors, bonū & malū; quod placuerit ei, dabitur illi. Item ſi Deus faceret hominis actū malū, iniuſtè puniret pro illo, quia ſi Deus eum facit, facit eum voluntate diuina, cui non poteſt homo reſiſtere, vt 10. primi docet. Item ſi Deus voluntate ſua faciat malum actum, vult & diligit illum actum; imò & vult illū voluntate beneplaciti: Illa namque eſt voluntas ſua eſſentialis & intrinſeca, per quam facit quicquid facit exterius, vt patet per praemiſſa: Malum ergo bene placet Deo; ergo non iuſtè punit pro illo. Et 3. Regum 11. ſcribitur,Regum. Fecitque Solomon quod non placuer at coram Domino, ſcilicet mulieres alienigenas adamando, idolaque colendo. Et ad Rom. 8. Qui autem in carne ſunt, Deo placere non poſſunt.Apoſtolus. Et ad Hebr. 11. Sine fide impoſsibile eſt placere Deo. Item multae ſunt volutiones & bonae & malae, quae nunquam implentur. Si ergo Deus has volendo cauſaret, faceret & vellet volutionem fieri in aliquod volutum, quam nollet effectuari, imò vellet non effectuari, vt per 10. & 23. cum 22. primi poteſt faciliter apparere; quare & vellet & faceret eam fruſtra. I tem Auguſtinus de Sapiritu & litera 27.Auguſtinus. Apoſtolus dicit, Non eſt poteſtas niſi à Deo: Nuſquam autem legimus in Scripturis ſanctis; Non eſt voluntas niſi à Deo, & recte non ſcriptum eſt, quia verum non eſt. Idem 5. de Ciuit. Dei 8. A Deo ſunt omnes poteſtates, quamuis ab illo non ſunt omnium voluntates.Proſper. Idem in ſententijs Proſperi propoſitione 288. Nocendi cupiditas poteſt eſſe à ſuo cuique animo prauo: non eſt autem poteſtas niſi à Deo. Idem 12 Confeſſ. 11.Augustinus. Dixiſti mihi Domine in aure interiore voce forti, quod omnes naturas & ſubſtantias quae non ſunt quod tu es, & tamen ſunt, tu feciſti, & hoc ſolum à te non eſt, quod non eſt;Auguſtinus. motuſque voluntatis à te qui es ad id quod minus eſt, quia talis motus delictum at que peccatum eſt. Et idem probat diffuſè 2. de libero arbitrio vlt. Idem 5. contra Iulianum 6. Deus non facit voluntates malas, ſed vtitur eis vt voluerit, cùm aliquid iniquè velle non poſſit. Idem Hypognoſt. 33. Eſſe fatemur liberum arbitrium omnibus hominibus, habens quidem iudicium rationis, non per quod fit idoneum quod ad Deum pertinet, ſine Deo aut inchoare, aut certe peragere, ſed tantum in operibus vitae praeſentis tam bonis quam malis. Bonis dico, quae de bono naturae oriuntur, id eſt, velle laborare in agro, velle bibere, velle manducare, velle habere amicum, velle habere indumenta, velle fabricare domum, vxorem ducere, pecora nutrire, artem diſcere diuerſarum rerum bonatum, vel quicquid bonum ad praeſentem pertinet vitam, quae omnia non ſine gubernaculo diuino ſubſiſtunt, imò ex ipſo, & per ipſum ſunt, & eſſe caeperunt: Malis vero, id eſt, velle idolum colere, blaſphemare & ſimilia.Damaſcen. Item Iohannes Damaſcenus in ſententijs ſuis, 39. praetitulato de eo quod eſt in nobis, id eſt, de libero arbitrio, enumeratis ſex cauſis effectiuis, ſic ait; Cui igitur horum ſubijcimus quae per homines ſunt, ſi equidem homo non eſt cauſa & principium actuum? Non enim Deo fas eſt inſcribere quandoque actus turpes & iniuſtos, nec neceſsitati: non enim eorum quae ſemper ſimiliter ſe habent, ſunt: Nec fortunae; non enim contingentium, ſed neceſſariorum quae fortunae dicuntur: dominantur: Nec naturae; naturae enim opera ſunt animalia & plantae: Nec euentui; nec enim rari & inopinabiles ſunt hominum actus: Nec caſui; Inanimatorum enim dicunt, vel irrationabilium ſymptomata caſus. Relinquitur igitur vtique ipſum agentem & facientem hominem principium eſſe propriarum operationum & arbitrio liberum. Et ad eandem concluſionem ſtatim ſubiungit aliam rationem; Amplius, inquiens, ſi nullius eſt principium actus homo, ſuper fluè habet conſiliarium: ad quid enim vtetur conſilio nullius ens Dominus actus? Omne enim conſilium actus gratia. Quod autem optimum eſt & pretioſiſsimum eorum quae in homine, ſuperfluum enuntiare, inconuenientiſsimorum vtique erit; & capitulo ſequenti rubricato, de his quae non ſunt in nobis; Eorum, inquit, quae non in nobis, haec quidem ex his quae in nobis, habent principia, ſcilicet cauſas, hoc eſt remunerationes actuum noſtrorum, & in praeſenti, & in futuro ſaeculo, reliqua verò omnia à diuina voluntate dependent; ergo ſecundum eum, actus noſtri non dependent à voluntate diuina, ergo nec à Deo.Ammonius. Item Ammonius ſuper 1. 〈 in non-Latin alphabet 〉 hermenias vlt. vtuntur autem nobis Dij tanquam automatis, Reſponſio. autolomicis, id eſt, à nobis ipſis mobilibus; & hoc modo ea quae circa nos ſunt gubernant, & omnia nobis noſtramet dignitate diſtribuunt. Ad primum iſtorum ad praeſens ſufficiat reſponſio talis breuis; In rerum temporalium & ſpiritualium adminiſtratione videmus quod reſpectu eiuſdem ſunt plures poteſtates, & plura dominia ſecundum ſuperius & inferius ordinata: vnde & in quibuſdam partibus Maiores ſeu Praepoſiti Ciuitatum poteſtates dicuntur, qui tamen poteſtati ſuperiori imperatoriae ſcilicet, per omnia ſunt ſubiecti; ſicut & quidem ordo medius Angelorum, qui Poteſtates ſimiliter nuncupantur, poteſtati diuinae, & quidem alius medius aliorum qui dominationes dicuntur, dominationi diuinae; Quare & ille Centurio rectè dixit,Matth. Ego homo ſum ſub poteſtate conſtitutus, habens ſub me milites, Mat. 8. Quare nulli dubium debet eſſe, quin licet voluntas creata habeat poteſtatem & dominium ſui actus, per hoc tamen non excluditur ſuperior poteſtas, & dominans, ſcilicet ipſe Deus à ſuperiori poteſtate, dominio, & efficientia reſpectu eiuſdem.Thomas. Vnde & ſanctus Thomas in libro ſuo de potentia Dei, quaeſtione 20. qua quaetitur, Vtrum Deus operetur in omni operatione naturae, arguit iſto modo; Voluntas eſt Domina ſui actus: hoc autem non eſſet, ſi agere non poſſet, niſi Deo in ipſa operante, cum voluntas noſtra non ſit domina diuinae operationis: ergo Deus non operatur in voluntate noſtra operante. Et reſpondet hoc modo; Dicendum, quod voluntas dicitur habere dominium fui actus, non per excluſionem cauſae primae, ſed cauſa prima non ita agit in voluntate, vt eam de neceſsitate ad vnum determinet, ſicut determinat naturam, & ideo determinatio actus relinquitur in poteſtate rationis & voluntatis. Cui & concorditer exponit Gloſſa illud Geneſeos 4. Sub te erit appetitus eius, & tu dominaberis illius, ſic dicens; Non ſuper te, quia liberi arbitrij es, in poteſtate tua, quia liberi arbitrij es. Secundum argumentum nullum debet mouere, qui Pelagio haeretico noluerit adhaerere: Nam ſicut recitat Auguſtinus de haereſibus 88. & Petrus 2. ſentent. diſt. 28. & Iſidorus 8. Eth. 14. & Canon 24. quaeſtione vlt. Quidam autem; Haereſis ſua fuit, quod homo ſolius liberi arbitrij viribus poſſet implere Dei mandata; quam & per iſtud idem argumentum aſtruere nitebatur. Vnde & Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 35. dicit, Magnum aliquid ſe ſcire Pelagiani putant, quando dicunt, non iuberet Deus, quod ſciret non poſſe ab homine fieri. Quis hoc neſciat? Sed ideo iubet aliqua quae non poſſumus, vt nouerimus quid ab illo petere debeamus: Ipſa eſt enim fides quae orando impetrat, quod lex imperat. Denique ipſe qui dixit, Si volueris, conſeruabis mandata, in eodem libro Eccleſiaſtico aliquanto poſt dicit; Quis dabit in ore meo cuſtodiam, & ſuper labia mea ſignaculum aſtutum, ne fortè cadam ab eo, & lingua mea perdat me? Iam certè mandata acceperat, Prohibe linguam tuam à malo, & labia tua ne loquantur dolum. Cum ergo verum ſit quod dixit, Si volueris, conſeruabis mandata, quare quaerit in ore ſuo dari cuſtodiam, ſimilis ei qui dicit in Pſalmo, Pone Domine cuſtodiam ori meo? Non ei ſufficit mandatum Dei & voluntas ſua, quandoquidem ſi voluerit conſeruabit mandata? Quam multa mandata Dei ſunt contra ſuperbiam? Nouit ea, ſi voluerit, conſeruabit ea. Quare ergo paulo poſt dicit, Domine Pater & Deus vitae meae, elationem oculorum ne dederis mihi. Iam dixerat ei lex, Non concupiſces: velit ergo & faciat quod iubetur, quoniam ſi voluerit conſeruabit mandata; quare ſequitur, & dicit, Concupiſcentiam auerte à me. Contra luxuriam Deus quam multa mandauit? Faciat ea, quia ſi voluerit conſeruabit mandata. Quid eſt, quod clamat ad eum ventris appetitio & concubitus ne apprehendat me? Si haec ei in praeſenti diceremus, rectiſsime nobis reſponderet & diceret; Ex iſta oratione mea, qua haec à Deo peto, intelligite quomodo dixetim, Si volueris conſeruabis mandata: Certum eſt enim nos mandata ſeruare, ſi volumus, ſed quia praeparatur voluntas à Domino, ab illo petendum eſt, vt tantum velimus, quantum ſufficit, vt volendo faciamus. Certum eſt nos velle cum volumus, ſed ille facit vt velimus bonum, de quo dictum eſt quod paulo antè poſui, quod praeparatur voluntas à Domino, de quo dictum eſt, A Domino greſſus hominis dirigetur, & viam eius volet: Deus eſt enim qui operatur in nobis & velle. Certum eſt enim nos facere cum facimus, ſed ille facit vt faciamus, praebendo vires efficaciſsimas voluntati, qui dicit, Faciam vt in iuſtificationibus meis ambuletis, & iudicia mea obſeruetis & faciatis. Idem de Correptione & gratia 7. docet idem. Petrus etiam 2. ſentent. diſt. 28. iſtud argumentum Pelagianum recitat & refellit. Iulianus quoque Pelagij diſcipulus & ſectator in epiſtola ſua ad Demetriadem, de qua 35. primi fit mentio, innuit ſimile argumentum, Aſcribimus, inquiens, iniquitatem iuſto, dum eum aliquid impoſsibile praecepiſſe conquerimur. Hoc autem argumentum velut haereticum cum alijs ſex haereſibus recitat venerabilis Beda contra Iulianum 12. ex epiſtola ſupradicta; Et infra 18. ſic reſpondet,Beda. Quod dicit Dominum non impoſsibile aliquid praecepiſſe, qui iuſtus eſt, verum profectò dicit, ſi ad eius reſpicit auxilium, cui catholica vox ſupplicat, dicens; Deduc me in ſemita mandatorum tuorum. Si verò viribus animi ſui fidit, refellit eiuſdem iuſti veridicam ſententiam, qua dicit, Sine me nihil poteſtis facere.Auguſtinus. Item de perfectione iuſtitiae 7. recitat Auguſtinus tale argumentum Coeleſtij Pelagiani; quaerendum eſt vtrumne praeceptum ſit homini ſine peccato eſſe: Aut enim non poteſt, & praeceptum non eſt, aut quia praeceptum eſt, poteſt; Nam cur praeciperetur quod fieri omnino non poſſet? Et ſequitur reſponſio Auguſtini, reſpondetur, confultiſsime homini praecipi, vt rectis paſsibus ambulet, vt cum ſe non poſſe proſpexerit, medicinam requirat, quae interioris hominis ad ſanandam peccati claudicationem gratia Dei eſt per Ieſum Chriſtum Dominum noſtrum.Auguſtinus. Idem de praedeſtinatione ſanctorum 13. Cum dicitur, inquiunt, ſcilicet Pelagiani, Si credideris ſaluus eris, vnum horum exigitur, alterum offertur. Quod exigitur, in hominum, quod offertur, in Dei eſt poteſtate. Quos redarguit, ſubiungendo; Cur non vtrumque in Dei & quod iubetur, & quod offertur? Rogatur enim vt detur quod iubet, rogant credentes vt ſibi fides augeatur, rogant pro non credentibus vt eis donetur fides. Et in ſuis igitur incrementis, & in ſuis initijs donum Dei eſt fides. Sic autem dicitur, Si credideris ſaluus eris; quemadmodum dicitur, Si ſpiritu facta carnis mortificaueritis, viuetis: Nam & hic ex duobus vnum exigitur, alterum offertur. Si ſpiritu, inquit, facta carnis mortificaueritis, viuetis. Vt ergo ſpiritu facta carnis mortificemus, exigitur; vt autem viuamus, offertur. Nunquid igitur placet, vt facta carnis mortificare non donum Dei eſſe dicamus, quoniam exigitur à nobis, praemio vitae, ſi hoc fecerimus, oblato? Abſit, hoc vt placeat participibus, defenſoribus gratiae: Pelagianorum eſt iſte error damnabilis, quorum mox Apoſtolus ora obſtruxit, adiungens; Quotquot enim ſpiritu Dei aguntur, hi filij ſunt Dei, ne facta mortificare nos carnis non per Dei, ſed per noſtrum ſpiritum crederemus: de quo ſpiritu Dei etiam ibi loquebatur, vbi ait, Omnia autem haec operatur vnus atque idem ſpiritus, diuidens propria vnicuique ſicut vult, inter quae omnia nominauit & fidem. Sicut ergò quamuis Dei donum ſit facta carnis mortificare, exigitur tamen à nobis propoſito praemio vitae: Ideo Dei donum eſt & fides, quamuis & ipſa cum dicitur, Si credideris ſaluus eris, propoſito praemio ſalutis,Auguſtinus. exigatur à nobis. Idem de ſancta virginitate 17. Teſtes ſunt voces piarum deprecationum in Scripturis ſanctis, quibus oſtenditur, ea ipſa quae praecipiuntur à Deo, non fieri niſi dante & adiuuante qui praecipit: Mendaciter enim petuntur, ſi ea non adiuuante eius gratia facere poſſemus.Auguſtinus. Idem 10. Confeſſ. 30. dicit Domino, Da quod iubes, & iube quid vis. Imperas nobis continentiam; & cum ſcirem (ait) quidem quod nemo poteſt eſſe continens niſi Deus det; & hoc ipſum erat ſapientiae, ſcire cuius eſſet hoc donum. O Deus meus attende me: Continentiam iubes; da quod iubes, & iube quid vis. Ex his Autoritatibus Auguſtini ſatis oſtenditur ipſum velle, quod Actus praecepti non ſit à ſolo homine ſine Deo, nec à ſolo Deo ſine homine, nec partim à ſolo homine, & partim à ſolo Deo, ſed totus totaliter ab vtroque ſicut corollarium 20. huius ſecundi demonſtrat. Vnde & Propheta, Pſalmo 118. Da mihi intellectum, & ſcrutabor legem tuam, & cuſtodiam illam in toto corde meo.Propheta. Ecce, primò petit actionem diuinam; Da mihi, inquit, intellectum; deinde promittit & ſuam; & ſcrutabor, inquit, &c. Rurſumque petens actionem diuinam, ſubiungit, Deduc me in ſemita mandatorum tuorum, Inclina cor meum in teſtimonia tua. Et infra actionem propriam exprimens; Inclinaui, ait, cor meum ad faciendum iuſtificationes. Cor autem inclinare eſt facere ipſum velle, vt patet per proceſſum Pſalmiſtae & per expoſitionem Auguſtini 20. ſecundi plenius allegatam. Item Ezech. 36. Faciam, inquit Dominus, vt in praeceptis meis ambuletis,Ezechiel. Augustinus. & iudicia mea cuſtodiatis & operemini. Super quod dicit Auguſtinus de praedeſtinatione ſanctorum 13. Ideò enim haec à nobis praecipiuntur, & dona Dei eſſe monſtrantur, vt intelligatur, quod & nos ea facimus, & Deus facit vt illa faciamus, ſicut per Prophetam Ezechielem apertiſsimè dicit: Quid enim apertius quam vbi dicit, Ego faciam vt faciatis? Locum ipſum Scripturae attendite, & videbitis illa Deum promittere ſe facturum vt fiant. faciant, quae iubet vt fiant. Non tacet eorum merita, ſed mala; quibus oſtendit ſe reddere pro malis bona, hoc ipſo quo eos facit habere deinceps opera bona, cum ipſe facit vt faciant diuina mandata. Et ſi tu quaeras, quare Deus illa praecipit homini, quae ſuis viribus ſine Deo non ſufficit adimplere, reſpondet 35. primi, quòd hoc fit. ſit vt oſtendatur hominem habere liberum voluntatis arbitrium, quo liberè poteſt perficere Dei praecepta: Cur enim non praecipitur homini, quod poteſt liberè facere quandcunque voluerit? Sed quia nihil poteſt facere ſolis proprijs viribus ſine Deo, ideò docetur vt de ſua virtute nihil ſuperbè ſentiat aut praeſumat, ſed diuinum ſemper auxilium imploret humiliter, in ipſo ſpem ponat, per omnia que confidat. Cur quaeſo Magiſter nauis non ſatis rationabiliter praecipit ſuo nautae vt trahat nauem huc vel illuc, erigat malum, leuet velum, & ſimilia, quorum nullum poteſt facere ſinc ipſo? Hoc autem totum probant expreſſe autoritates 35. primi plenius allegatae. Item Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 39. Haec omnia praecepta dilectionis, id eſt charitatis, quae tanta & talia ſunt, vt quicquid ſe putauerit homo facere benè, ſi fiat ſine charitate, nullo modo fiat benè, inaniter darentur hominibus non habentibus liberum voluntatis arbitrium: ſed quia per legem dantur & veterem & nouam, lex autem ſine gratia litera eſt occidens, in gratia verò ſpiritus viuificans, vnde eſt in hominibus charitas niſi ex ipſo Deo? Nam ſi non ex Deo, ſed ex hominibus, vicerunt Pelagiani: ſi autem ex Deo, vicimus Pelagianos. Sedeat ergo inter nos iudex Iohannes, & dicat nobis, Chariſsimi, diligamus inuicem. In his verbis Iohannes, cum ſe illi extollere caeperint & dicere, vt quid nobis hoc praecipitur, niſi quia ex nobis habemus, vt inuicem diligamus? ſequitur continuò illud Iohannis confundens eos & dicens, Quia dilectio ex Deo eſt. Cur ergo dictum eſt, Diligamus inuicem, quia dilectio ex Deo eſt, niſi quia praecepto admonitum eſt liberum arbitrium, vt quaereret Dei donum, quod quidem ſine ſuo fructu prorſus admoneretur, niſi prius acciperet aliquid dilectionis, vt addi ſibi quaereret vnde quod iubebatur impleret? Cum dicitur, Diligamus inuicem, lex eſt; cum dicitur, Quia dilectio ex Deo eſt, gratia eſt: ſapientia quippe Dei legem & miſericordiam portat in lingua: vnde ſcriptum eſt in Pſalmo; Etenim benedictionem dabit qui legem dedit. Idem de perfectione iuſtitiae 21. Praecepta vt fierent, non iuberetur,Auguſtinus ſi nihil ibi noſtra voluntas ageret, nec oraretur, ſi ſola ſufficeret. Et ſupra 12. Ad hoc enim lex iſta praecepit, vt cum in his implendis homo defecerit, non ſe extollat ſuperbia tumidus, ſed ad gratiam fugiat fatigatus, ac ſi eum lex terrendo ad Chriſtum diligendum paedagogi perducat officio. Ad illam autoritatem Eccleſiaſtici dicentem, quod Deus reliquit hominem in manu conſilij ſui, dicendum, quod per hoc oſtendit hominem in poſsibilitate liberi arbitrij conſtitutum,Auguſtinus. qua, ſi voluiſſet Dei mandata ſeruaſſet. Vnde Auguſtinus Hypognoſt. 28. recitata tota autoritate praedicta, ſubiungit; Quid eſt autem, & reliquit illum in manu conſilij ſui, niſi dimiſit eum in poſsibilitate liberi arbitrij ſui? In manu enim poteſtas intelligitur. Ipſa eſt prima gratia qua primus ſtare potuiſſet, ſi ſeruare Dei mandata voluiſſet: ſed hoc nec tunc ſine alio Dei ſpeciali auxilio potuit voluiſſe, ſicut oſtendit idem Auguſtinus tangendo eandem autoritatem de Correptione & gratia 47. & alijs locis multis, ſicut 9. & 10. ſecundi plenius allegarunt. Idem de perfectione iuſtitiae 32. recitat Caeleſtium hanc autoritatem cum multis ſimilibus allegantem; Apoſtolus, inquit, de quodam ait, Quid vult, faciat. Item inquit ad Philemonem de Oneſimo, quem ego volueram apud me detinere, vt pro te mihi miniſtraret, ſed ſine conſilio tuo nihil volui facere, vt non quaſi ex neceſsitate bonum tuum eſſet, ſed voluntarium. Item in Deuteronomio, Vitam & mortem dedit ante faciem tuam, bonum & malum; Deut. 30. Eccleſiaſtici 15. elige vitam vt viuas. Item apud Solomonem, Deus ab initio conſtituit hominem, & reliquit eum in manu conſilij ſui &c. Item apud Eſaiam, Si volueritis & audieritis me, quae bona ſunt terrae manducabitis; ſi autem nolueritis nec obaudieritis me, gladius vos comedet; Os enim Domini lo quutum eſt haec. Haec ſceleſtus Caeleſtius, non caeleſtis: & ſubdit caelicus Auguſtinus; Hic verò quantumlibet iſti ſe obtegant, aperiuntur: Declarant enim ſe contra Dei gratiam & miſericordiam diſputare, quam volumus impetrare cum dicimus,Auguſtinus. Fiat voluntas tua, ſicut in coelo & in terra; vel, Et ne nos inferas in tentationem, ſed libera nos à malo. Vt quid enim iſta orando tanto gemitu petimus, ſi volentis hominis & currentis, non miſerentis eſt Dei? Non quia hoc ſine voluntate noſtra agitur, ſed quia voluntas non implet quod agit, niſi diuinitus adiuuetur. Haec eſt fidei ſanitas, quae nos facit quaerere, vt inueniatur; petere, vt accipiatur; pulſare, vt aperiatur nobis: Contra iſtam qui diſputat, contra ſeipſum claudit oſtium miſericordiae Dei. Nolo plura dicere de re tanta, quia melius eam committo fidelium gemitibus, quàm ſermonibus meis: Videte tamen obſecro quale fit. Ideò volenti & currenti miſericordia Dei non eſt neceſſaria, quae etiam illum praeuenit vt curreret, quia de quodam ait Apoſtolus, quid vult faciat? Ibi autem arbitror, vbi ſequitur & dicitur, Non peccat ſi nubat, quaſi pro magno habendum ſit velle nubere, vbi de adiutorio diuinae miſericordiae operoſius diſputatur: Aut verò etiam ibi prodeſt aliquid velle, niſi Deus prouidentia, qua gubernat omnia, marem faeminamque coniungat: Aut verò quoniam ad Philemonem ſcripſit Apoſtolus, vt non quaſi ex neceſsitate bonum eius eſſet, ſed voluntarium, quaſi aliter ſit voluntarium bonum, niſi cum Deus operatur in nobis & velle & operari pro bona voluntate: Aut quia in Deuteronomio ſcriptum eſt, Vitam & mortem dedit ante faciē hominis, bonum & malum, & admonuit vt eligeret vitam, quaſi & ipſa admonitio non de miſericordia veniat, vel aliquid prodeſſet eligere vitam, niſi Deus eligendi charitatem inſpiraret, & electam habere praeſtaret, de quo dictum eſt, Quoniam ita in indignatione eius & vita in voluntate eius: Aut quia dictum eſt, Si voles, praecepta ſeruabunt te; quaſi non debeat Deo gratias agere, quia praecepta voluit qui deſertus omni lumine veritatis haec velle non poſſet. Poſitis ante hominem igne & aqua, ad quod vult quidem porrigit manum: Sed altior eſt qui vocat, & nemo poteſt venire ad me, ait princeps fidei, niſi pater, qui miſit me, traxerit illum. Magnum autem aliquid pro ſua cauſa [inuenire] ſe arbitratus eſt apud Eſaiam Prophetam, quia Deus dixit, Si volueritis, & audieritis &c. quaſi non lex tota huiuſmodi conditionibus plena ſit, aut ob aliud ſuperbis praecepta iſta data ſunt, niſi quia lex praeuaricationis gratia poſita eſt, id eſt, vt acciperet homo praecepta, ſuperbè de ſuis viribus fidens, in quibus deficiens, & factus etiam praeuaricator, liberatorem ſaluatoremque requireret; at que ita eum timor legis humilem factum, tanquam paedagogus ad fidem gratiamque perduceret: ita multiplicatis infirmitatibus poſtea accelerauerunt; & ad hoc idem vadit directè totus eius liber de ſpiritu & litera nominatus. Item Sanctus Thomas de potentia Dei,Thomas. quaeſtione 20. ſupradicta arguit iſto modo, Eccleſiaſtici 15. dicitur quòd Deus fecit hominem, & reliquit eum in manu conſilij ſui: non autem reliquiſſet, ſi ſemper in voluntate operaretur; ergo non operatur in voluntate operante. Et reſpondet, Dicendum quod Deus non dicitur reliquiſſe hominem in manu conſilij ſui, quin in voluntate operetur, ſed quia voluntati hominis dedit dominium ſui actus, vt non eſſet obligata ad alteram partem contradictionis, quod quidem dominium naturae non dedit, cum per ſuam formam ſit determinata ad vnum. Beatus quoque Proſper contra Caſsianum,Prosper. poſtquàm cap. 16. oſtendebat actum voluntatis fieri tam à Deo, quàm ab homine, capit. 17. tecitat ſimile argumentum Caſsiani Pelagiani, per ſimilem autoritatem ad concluſionem praemiſſam, adiacere homini dicit Caſsianus arbitrij libertatem. Etiam Liber, qui dicitur eſſe Paſtoris,Paſtor. apertiſsimè docet, in quo duo Angeli vnicuique noſtrum adhaerere dicuntur, id eſt, bonus & malus; in hominis verò optione conſiſtere vt eligat quem ſequetur, & idcircò manet in homine liberum ſemper arbitrium, quod gratiam Dei poſsit vel negligere vel amare. Qui & 19. capitulo reſpondendo primò dicit, librum Paſtoris nullius autoritatis exiſtere,Proſper. & conſequenter probat diffuſè per multa loca Scripturae, quod voluntas non eſt ſic libera quod poſsit facere aliquid ſine Deo, ſed quodcunque cum eo. Vnde & ſubdit, Ita nec libera eſt iſta libertas, vt tantum ex ſe habeat faſtidij vt negligat gratiam Dei, tantum ex ſe habeat delectationis, vt diligat. Et probat, quia de Lidda. Lydia purpurata ſcribitur, quod Deus apperuit cor eius, vt intenderet his quae à Paulo dicebant; & quia ſecundum Apoſtolum, charitas Dei diffuſa eſt in cordibus noſtris per Spiritum Sanctum, & quia ſecundum Iohannem, dilectio ex Deo eſt: Ex quibus concludendo, ſubiungit; Agnoſcat ergo humana egeſtas hoc quod de quibuſlibet bonis rectè dicitur, multo rectius dici de eo ſine quo bona cuncta non proſunt, Quid habes quod non accepiſti? Si autem accepiſti, quid gloriaris, quaſi non acceperis? Pro tertio argumento ſatis reſpondet 34. primi: Pro quarto verò reſpondet capitulum proximum, cum eodem 34. primi; Poteſt tamen pro iſto ſpecialiter ita dici, quòd cum arguitur malum actum benè placere Deo, hoc verbum (bene) poteſt determinare placere Deo ratione placentiae diuinae, & ſic nulli dubium eſt, quin ſicut actus malus placet ſibi, ſic ſumme benè placet ſibi, ſicut prima ſuppoſitio primi, & tertia pars corollarij eius probant; aut ratione actus beneplaciti, & hoc vel ratione ſubſtantiae actus, vel ratione eius malitiae. Si ratione actus, adhuc dupliciter, quia vel bene naturaliter, & ſic verum, vel bene moraliter, & ſic falſum. Si ratione eius malitiae, ſic non efficitur propriè ab homine, nec à Deo, quia per 26. primi, ſic non eſt effectum nec aliquid, ſed priuatio pura tantum. Quintum argumentum fuit Caſsiani Pelagiani ad eandem concluſionem probandam, ſicut recitat ſanctus Proſper in libro, quem edidit contra eum capit. 15. in haec verba; Volens, ſcilicet Caſsianus, probare quod religioſae cogitationes & ſancta conſilia nulla Dei inſpiratione concepta de naturali poſsint prodire ſapientia, ponit verba Salomonis dicentis; Voluitque Dauid pater meus aedificare domum nomini Domini Dei Iſrael; Et ait Dominus ad Dauidem patrem meum, Quòd cogitaſti in corde tuo aedificare domum nomini meo, bene feciſti, hoc ipſum mente pertractans; veruntamen tu non aedificabis domum nomini meo. Haec ergo cogitatio atque iſte tractatus Regis Dauidis, vtrumne bonus fuit & ex Deo, an malus, & ab homine fuiſſe dicendus? Si enim bona & ex Deo fuit illa cogitatio, cur ab eo in quo inſpirata eſt, denegatur effectus? Si autem mala & ex homine fuit, cur laudatur à Domino? Reſtat ergo vt & bona, & ab homine fuiſſe credatur, in quem modum etiam noſtras quotidiè cogitationes poſſumus iudicare: Neque enim aut ſoli Dauidi bonum ex ſemetipſo cogitare conceſſum eſt, aut nobis nequid boni vnquam ſapere aut cogitare poſsimus naturaliter denegatur. Cui Proſper reſpondendo ſubiungit; Nullo modo hoc teſtimonio atque argumento probari poteſt, quod piae cogitationes ex ſolo libero arbitrio, & non ex Dei inſpiratione naſcantur: Non enim ideo voluntas Dauidis, quae vtique bona erat, non ex Deo fuiſſe credenda eſt, quia templum ſibi Dominus non ab eo aedificari, ſed à filio ipſius voluit; quod vt ex exemplis magis eluceſcat, requiramus vbi Deus noluerit, quod homines facere Deo volente voluerunt. Dominus Apoſtolis praecepit, dicens; Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos, in nomine Patris, & Filij & Spiritus Sancti, docentes eos ſeruare omnia quae mandaui vobis: Quod cum Apoſtoli audierunt, ſine dubio non verba nuda per corporales ſonos exterioribus tantùm auribus acceperunt, ſed virtute viuentis verbi accenſa eſt in cordibus eorum inextinguibilis flamma charitatis, qua ardentiſsimè vellent Euangelium in omnibus gentibus praedicare. Sed cum vetiti ſunt loqui verbum in Aſia, & ire in Bythiniam prohibiti ſunt à Spiritu Ieſu; Nunquid non ex Deo hanc voluntatem habebant, quod etiam iſtorum optabant ad fidem corda conuertere, quos occulto iudicio Deus Euangelium tunc nolebat audire? Aut quia Eccleſia quotidiè pro inimicis ſuis orat, id eſt, pro his qui nondum Deo crediderunt, nunquid non ex ſpiritu Dei facit? Quis hoc dixerit, niſi qui hoc non facit, aut qui putat fidem non eſſe donum Dei? Et tamen quod pro omnibus petitur, non pro omnibus obtinetur: nec eſt iniquitas apud Deum, qui ſaepe poſtulata non tribuit quae poſtulare donauit. Hoc idem docet Auguſtinus 22. de Ciuit. Dei 2. Sicut trigeſimum tertium primi plenius allegauit.Auguſtinus. Nec debet hoc videri mirabile, quia ſancti ſic ſanctè volentes, & ſi vno voluto careant, aliud tamen volutum conſequuntur, ſcilicet ipſum Deum, propter quem finaliter caetera ſanctè volunt, & quia ſimiliter merito ſuo & praemio non fraudantur, & quia forſitan ipſi nolunt aliquid talium penitus abſolutè, ſed tantùm ſub hac conditione expreſſa vel tacita; Si hoc fuerit placitum coram Deo, ſicut in viceſimo quinto primi fuerat perſuaſum: quare probari non poteſt quod volutiones huiuſmodi fiant fruſtra. Sexto verò argumento reſpondet viceſimum quintum ſecundi, & triceſimum quartum primi. Ad illam vero autoritatem hypognoſt. 33. dicentem, quod liberum arbitrium hominum non poteſt peragere aliquid quod ad Deum pertinet ſine Deo, ſed tantum opera vitae praeſentis bona & mala, dicendum, tantum intelligere Auguſtinum, quod liberum arbitrium non poteſt peragere aliquod opus ſuum ad Deum pertinens ſine Deo, id eſt ſine Dei gratia, & eius charitate per ſpiritum ſanctum in cordibus noſtris diffuſa, ſicut ſatis oſtendit triceſimum nonum primi: Poteſt tamen opera vitae praeſentis, licet non ſine eius influentia generali ac prouidentia & efficientia ſpeciali. Quare numeratis quibuſcunque vitae praeſentis operibus, reliquis vero vniuerſaliter comprehenſis, ſubiungit; Quae omnia non ſine gubernaculo diuino ſubſiſtunt, imo ex ipſo, & per ipſum ſunt, & eſſe caeperunt. Et quod in loquutionibus talibus Auguſtinus intelligat modo dicto,Auguſtinus. ipſemet ſit teſtis de perfectione iuſtitiae 32. vbi recitato argumento Caeleſtij, per quod volebat oſtendere ex ſe ſolo hominem poſſe velle, quia de quodam dicit Apoſtolus, quid vult, faciat; ſic ſubiungit; Videte tamen obſecro quale ſit, ideò volenti & currenti miſericordiam Dei non eſſe neceſſariam, quae illum etiam praeuenit vt curreret, quia de quodam ait Apoſtolus, Quid vult, faciat. Ibi arbitror, vbi ſequitur, Non peccat ſi nubat, quaſi pro magno habendum ſit velle nubere, vbi de adiutorio diuinae miſericordiae operoſius diſputatur: aut vero etiam ibi prodeſt, aliquid velle, niſi Deus prouidentia qua gubernat omnia marem foeminamque coniungat; vnde & Parab. 19. Domus & diuitiae dantur à parentibus, à Domino autem propriè vxor prudens:Parabola. Gloſſa, à Domino autem propriè, id eſt, immediate & per ſe datur vxor bona. Quare & ſacra Scriptura alij que Autores, vbi loquuntur ſimiliter, ſunt ſimiliter exponendi, ſicut & ſimilia quaedam expoſuit triceſimum quartum primi. Pro ſeptimo argumento dicendum,Contra Damaſcenum. quòd ſi ille Damaſcenus ſic intellexit interius, ſicut verba ſua ſonant exterius, ab omnibus Philoſophis & Theologicis incunctanter & ſimpliciter eſt negandus; & re vera ſecundum regulam veritatis Magiſtri noſtri Matth. 12. Ex verbis tuis iuſtificaberis, & ex verbis tuis condemnaberis: ex verbis eius intellectum eius conijciens, credo quod ſicut verbaliter protulit, ſic & mentaliter intellexit; maximè, quia illum intellectum toties exprimit, & ſecundum illum totum proceſſum capitulatim contexit, nec aliqua lateralia verba profert, ex quibus poſsit rationabiliter elici alius intellectus. Igitur cum dicit Deum non eſſe cauſam efficientem actuum humanorum, Interimo iſtam planè; & ad rationem ſuam primam dicentem, Non enim Deo fas eſt inſcribere quandoque actus turpes & iniuſtos, reſpondet viceſimum quintum ſecundi, & triceſimum quartum, & viceſimum ſextum primi. Ad ſecundam dicendum, quod illa non probat, quod homo ſit aliter Dominus ſui actus liberi voluntatis, quàm ſui conſilij intellectus; ſed ſui conſilij non eſt ſic Dominus, quin ſeruus & inſtrumentum ſuperioris Domini, ſcilicetintellectus agentis Domini Dei noſtri, ſicut ſextum primi, & viceſimum ſecundi docebant: Vnde & Philoſophus in De bona fortuna 2. Sicut ſextum primi plenius allegauit; Non enim conſiliabatur conſilians, & antequam conſiliaretur, ſed eſt principium quoddam, nec intellexit intelligens priuſquam intelligeret, & hoc in infinitum: Non enim eius quod eſt intelligere intellectus principium, nec conſiliandi conſilium. Quid igitur? Et reſpondet; Aut eſt aliquod principium cuius non eſt aliud extra ipſum, aut quia tale ſecundum eſſe, tale poteſt facere. Quod autem quaeritur, hoc eſt, quid motus principium in anima? Palam, quemadmodum in toto, Deus: mouet enim aliquo modo omnia, quae in nobis, diuinum; rationis autem principium non ratio, ſed aliquid melius: Quid igitur erit melius & ſcientia & intellectu niſi Deus? Virtus enim intellectus organum. Ipſe quoque ſecundum Prophetam eſt terribilis in conſilijs ſuper filios hominum.Iob. Pſalmo 65. & Iob. 12. In cuius manu anima omnis viuentis, & ſpiritus vniuerſae carnis hominis, Ipſe habet conſilium & intelligentiam. Si deſtruxerit, nemo eſt qui aedificet; ſi incluſerit hominem, nullus eſt qui aperiat; ſi continuerit aquas, omnia ſiccabuntur; ſi emiſerit eas, ſubuertent terram. Quare & Ioſeph in Aegypto fratribus ſuis dixit,Ioſeph. Eſaias. Non veſtro conſilio, ſed Dei voluntate huc miſſus ſum. Nec mirum; ipſe namque eſt ſpiritus ſapientiae & intellectus, & ſpiritus conſilij, Eſaiae 11. Haec enim omnia operatur vnus atque idē ſpiritus diuidens ſingulis prout vult. 1. ad Cor. 12 Ipſe igitur diriget conſilium, Eccleſiaſtici 39. Haec igitur ratio non concludit, quod homo ſit Dominus ſui actus liberi voluntatis, quin etiam ſeruus & inſtrumentum ſuperioris Domini,Philoſophus. ſicut de actu conſilij eſt oſtenſum. Et quia ſecundum Philoſophum 1. Phyſ. 22. vno inconuenienti aſsignato, alia contingunt; & ſecundum eundem 1. de Coelo 31. Qui modicum tranſgreſſus fuerit à veritate in principio, diſcedēs fit longè plus decies millies; in iſto vno principio incōuenienti à veritate tranſgrediens ſcilicet, quod ſolus homo ſine Deo efficit actus ſuos,Nota 12. inconuenientia contra Damaſcenum. vlterius procedendo in multa inconuenientia alia, imò & inconuenientiora decies millies eſt deductus. Ex iſto enim primo inconuenienti ſequitur hoc ſecundum, quòd omnia, quae ſequitur laus & vituperatio, per nos ſolos aguntur; Et inde hoc tertium, quod omnia in quibus eſt perſuaſio vel lex poſita, poſſunt ſic agi à nobis, vt patet cap quadrageſimo [primi.] Quod ſi intelligatur ſine diuina gratia nos iuuante, eſt haereſis Pelagij, vt patet ſuperius hoc eodem capitulo, & triceſimo nono primi; ſi autem intelligatur cum huiuſmodi gratia, illa efficit actus noſtros laudabiles & obſeruationem legis diuinae, ſicut 48 quadrageſimum primi docet, & non ſine Deo ſpecialiter coagente, vt docet quadrageſimum ſecundum eiuſdem, & videtur quod intelligat ſine gratia, quia de ipſa non facit in toto proceſſu aliquam mentionem. Sequitur etiam ex hoc quartum, quod in ſolis nobis ſine Deo ſit accipere omnem artem; quod & concedit cap. quadrageſimo contra praeoſtenſa de intellectu agente viceſimo huius ſecundi. Quintum inconueniens, conſequens tamen eſt iſtud, quod remunerationes noſtrae in praeſenti & in futuro, & per conſequens tota praedeſtinatio electorum dependet à voluntate humana, & non diuina: vnde cap. quadrageſimo ſecundo ſic ait; Eorum quae non in nobis, haec quidem ex his, quae in nobis, habent principia & cauſas, hoc eſt, remunerationes actuum ipſorum noſtrorum in praeſenti & in futuro ſaeculo; reliqua verò omnia à diuina voluntate dependent; ergo ſecundum eum iſta non dependent à voluntate diuina, ſed tantum humana; quare & praedeſtinatio ipſa non eſt praeparatio gratiae in praeſenti, & gloriae in futuro: ergo & praedeſtinatio eſſet ex operibus praedeſtinatorum, non ex Deo praedeſtinante; quod eſt haereſis Pelagiana, vt per totum patet quadrageſimum quartum, & quadrageſimum quintum primi. Sextum eſt, quod actus humani nequaquam ſub diuina prouidentia continentur, quia ſi Deus illos non facit, ergò non vult illos, vt per decimum primi patet, quare nec vnquam voluit, vt per viceſimum tertium primi patet; quare nec vnquam prouidit; vt per viceſimum ſeptimum & ſequentia primi patet:Damaſcenus vnde & huic deductioni, ſeu huius deductionis principio ipſemet innitens capitulo quadrageſimo ſecundo de prouidentia praenotato, ſic ait; Neceſſe eſt enim eundem eſſe factorem eorum quae ſunt, & prouiſorem; neque enim decens, neque conueniens eſt, alium quidem eſſe factorem vniuerſorum, alium autem prouiſorem: Ita enim in imbecillitate omninò ſunt vtrique, hic quidem faciendi, hic autem prouidendi. Et infra conſequenter oſtendit, quod omnia illa quae non ſunt in nobis, ſicut ſub diuina efficientia, ſic ſub diuina prouidentia continentur; ea verò quae ſunt in nobis nequaquam: vnde ſic ait; Cogitationes noſtrae, & actiones, & quae futura ei ſoli cognita. Omnia autem dico quae non in nobis; quae enim in nobis, non prouidentiae ſunt, ſed noſtri liberi arbitrij; quod eſt contra triceſimum & ſequentia primi libri. Septimum autem ex iſto ſexto ſequitur euidenter, ſcilicet quod Deus nulli praedeſtinauit opera ſua bona, nec quenquam bonum futurum. Nihil enim praedeſtinauit, quod non prouidit; quod eſt contra quadrageſimum quartum, & quadrageſimum quintum primi. Quare & ipſemet cap. quadrageſimo quarto intitulato de praecognitione & praedeſtinatione, ſic ait; Oportet autem ſcire, quoniam omnia quidem praecognoſcit Deus, non omnia autem praedeterminat, praecognoſcit quidem & quae in nobis, non praedeterminat autem ipſa, id eſt, praedeſtinat. Et cap. nonogeſimo primo, Oportet ſcire, quoniam conſuetudo eſt diuinae Scripturae permiſsionem Dei eius actionem vocare, vt quando dicit Apoſtolus in epiſtola ad Romanos,Apostolus. Aut non habet poteſtatē figulus ex eadem maſſa luti facere hoc quidem in honorem, vas illud autem in de honorationem? Nam quoniam quidem ipſe fecit haec & illa: ſolus enim ille eſt vniuerſorum conditor, ſed non ipſe honorabilia conſtruit vel dehonorabilia, ſed propria vniuſcuiuſque voluntas; & hoc manifeſtum, ex quibus ipſe Apoſtolus in epiſtola ſecunda ad Timotheum ait; In magna domo, non ſunt ſolum vaſa aurea & argentea, ſed & lignea & fictilia, & haec quidem in honorem, illa autem in dehonorationem. Si quis igitur purgauerit ſeipſum ab his, erit vas in honorem ſanctificatum [in honorem Dei] & vtile dominatori in omne opus bonum paratum: manifeſtum autem quod voluntariè purgatio fit. Si quis enim, ait, purgauerit ſeipſum. Et idem oſtendit ex alia parte in malo, & ſubdit, haec omnia non vt Deo agente ſuſcipienda, ſed vt Deo permittente. Ex hoc autem ſeptimo ſequitur iſtud octauum, quòd peccator adultus quiſcunque per ſe ſine Dei gratia, & ſine aliquo eius auxilio poteſt reſurgere à peccatis: Si enim Deus non praedeſtinauit peccatori actum poenitentiae quo reſurgit; ergo nunquam illum voluit, nec vult nunc, cum ſit immutabilis, per viceſimum tertium primi; ergo nec facit, quia nihil facit ad extra purè naturaliter, ſed tantum voluntarie, vt docuit nonum primi. Et hoc plane teſtatur dictum eius proximo allegatum: Dicit enim quod dictum Apoſtoli ad Romanos aſſerens Deum facere vas in honorem, intelligitur tantum de permiſsione, & quod non [ipſe] Deus honorabilia vaſa conſtituit, ſed propria vniuſcuiuſque voluntas. Nec ratio ſua valet: Non ipſe Deus, inquit, honorabilia conſtituit, ſed propria vniuſcuiuſque voluntas; quia dicit Apoſtolus, Si quis purgauerit ſeipſum erit vas in honorem. Manifeſtum autem quod voluntariè purgatio fit: Si quis enim ait, purgauerit ſeipſum: modo non ſequitur, homo ſe purgat, ergo Deus eum non purgat, quia & homo purgat manus ſuas & aqua ſimiliter, & adhuc qui aquam infundit; & quia per corollarium viceſimi primi huius ſecundi, tam Deus quàm homo facit totum actum voluntatis humanae. Vnde ſicut dicit hic Apoſtolus; Si quis purgauerit ſe, vel ſecundum tranſlationem Hieronymi, emundauerit; Ita & alibi idem dicit;Apoſtolus. Purgationem peccatorum faciens, ſcilicet Dei filius Ieſus Chriſtus ad Hebr. 1. Et infra eiuſdem nono, Sanguis Chriſti emundabit conſcientiam noſtram ab operibus mortuis.Malachias. Iohannes. Acta. Et Dominus de Chriſto, Sedebit conflans & emundans argentum, & purgabit filios Leui, Malach. 3. Et filius de patre; Omnem qui fert fructum, purgabit eum, Ioh. 15. & Act. 15. Fide purgans Ezechiel. purificans corda eorum. Et Ezech. 36. Effundam ſuper vos aquam mundam, & mundabimini ab omnibus iniquitatibus. Eſaias. iniquinamentis veſtris, & ab vniuerſis idolis veſtris mundabo vos, & dabo vobis cor nouum, & ſpiritum nouum ponam in medio veſtri, & auferam cor lapideum de carne veſtra, & dabo vobis cor carneum. Et Eſaiae 43. Ego ſum, ego ſum ipſe, dicit Dominus, qui deleo iniquitates tuas propter me: Et infra; Narra ſi quid habes vt iuſtificeris, quaſi diceret, exte nihil. Quod ſane videns Propheta Deum Domini humiliter precabatur, Secundum multitudinem miſerationum tuarum dele iniquitatem meam. Amplius, Laua me Deus ab iniuſtitia mea,Pſalmus. & à delicto meo munda me. Aſperges me Domine, hyſopo, & mundabor; lauabis me, & ſuper niuem dealbabor, Pſalm. 50. Sed quia, ſicut praedictum eſt, Deus non lauat peccatorem adultum.Propheta. Eſaias. niſi etiam ipſe collauerit, ſeu lauanti coegerit; ideo dicit idem Propheta, Lauabo per ſingulas noctes lectum meum; lacrymis meis ſtratum meum rigabo, Pſalmo 6. Et Eſaiae 1. Lauamini, mundi eſtote, & auferte malum cogitationum veſtrarum.Ieremias. Iacobus. Auguſtinus. Et Ierem 4. Laua à malitia cor tuum Ieruſalem, vt ſalua fias. Et Iacob. 4. Emundate manus peccatores, purificate corda duplices animo. Et Auguſtinus de verbis Apoſtoli Sermone 15. Qui creauit te ſine te, non iuſtificat te ſine te: Iſtud autem octauum praedictum quàm impie ſonet pijs auribus, quis catholicorum ignorat? Eſt enim peius haereſi Pelagiana, quae dixit gratiam non eſſe neceſſariam ad merendum, eamque omnem ſecundum merita noſtra dari, hac ſola excepta qua peccata homini dimittuntur, vt dicit Auguſtinus de Gratia & libero arbitrio 16. Eſt etiam contra quadrageſimum tertium primi libri. Et ex iſto octauo ſequitur iſtud nonum, quod homo poteſt primam Dei gratiam promereri cum tota Pelagiana haeretica prauitate: Si enim homo peccator inimicus Dei, & Deo ingratus ex ſe ſolo poteſt ſe purgare, poteſt ex ſe ſolo ab ira & inimicitia Dei ad eius amorem & amicitiam, & per conſequens ad primam charitatem & gratiam ſe transferre. Quare & capit. 43. ita dicit; Oportet autem ſcire, quoniam electio quidem operationum in nobis eſt, finis autem bonarum quidem Dei operationis iuſtê cooperantis praeelegentibus bonum iuſta conſcientia ſecundum praecognitionem eius: Hoc autem eſt contra triceſimum quintum primi, & alia quae ſequuntur. Ex hoc autem nono ſequitur decimum, quod homo ex ſe ſolo poteſt ſequi Deum vocantem; vnde & capit. 44. ſic dicit; Oportet autem ſcire, quoniam virtus quidem ex Deo data eſt naturae, & ipſe eſt omnis boni principium & cauſa; In nobis autem eſt ſequi Deum ad hanc vocantem, vel recedere. Et ſupra 43. Finalis derelictio eſt, quando, Deo omnia quae ad ſalutem faciente, inſenſibilis & immedicabilis, magis autem incurabilis ex proprio propoſito permanet homo. Vbi innuit euidenter, quod vocatio, ſeu pulſatio Dei exterior ſufficit homini abſque vocatione interiori, & apertione cordis humani digito dextro Dei: Hoc autem eſt contra triceſimum octauum primi. Ex his etiam ſequitur vndecimum manifeſtè, ſcilicet quod homo ex ſe ſolo poteſt perſeuerare finaliter in virtute; quare & capit. quadrageſimo quarto dicit; Oportet autem ſcire, quoniam virtus quidem ex Deo data eſt naturae, & ipſe eſt omnis boni principium & cauſa; In nobis autem eſt vel permanere in virtute, vel recedere à virtute, quod eſt in malitia fieri. Hoc autem eſt contra octauum ſecundi, & alia quae ſequuntur. Duo decimum inconueniens ſequens ex praemiſsis, ſeu potius ex quo ſequuntur praemiſſa, eſt iſtud, quod ſi Deus ageret actus voluntarios hominum, violentaret & compelleret voluntatem: neſciuit enim videre quomodo actio Dei in volutionibus hominum, & libertas arbitrij ſimul ſtarent. Et hoc, vt opinor, fuit originalis cauſa totius ſui erroris: vnde & capit. nonodecimo primo tractans quomodo Deus facit vnum vas in honorem, & aliud in dehonorationem, oſtendit quod hoc eſt tantummodo permiſsiuè non propriè effectiuè, ſicut in ſeptimo inconuenienti erat ſuperius recitatum; enumeratiſque alijs locis ſimilibus de Scriptura ſubiungit; Haec autem omnia non vt Deo agente ſuſcipiendum, ſed vt Deo permittente. Et ſtatim exprimens cauſam, dicit, Propterea quod liberum arbitrium eſt inuiolentum quoad bonum; vel ſecundum aliam literam, propterea quod liberi arbitrij eſt, inuiolentum quoad bonum. Et capit. quadrageſimo quarto ſic ait; Oportet autem ſcire, quoniam omnia quidem praecognoſcit Deus, non autem omnia praedeterminat. Praecognoſcit quidem & quae in nobis, non praedeterminat autem ipſa: Non vult enim malitiam fieri, nec compellit virtutem; quaſi diceret manifeſtè; Ideò Deus non praedeterminat virtuoſa opera quae in nobis, quia tunc compelleret nos ad illa. Iſte autem error damnatus eſt & excommunicatus à Domino Stephano Pariſienſi Epiſcopo ſub hac forma;Stephanus. Quod aliqua poſſunt caſualiter euenire reſpectu primae cauſae, & quod falſum eſt, omnia eſſe praeordinata à prima cauſa, quia tunc euenirent ex neceſsitate. Iſte ſimiliter eſt error Pelagij damnatus in Synodo Palaeſtina, ſicut ſatis teſtatur liber Proſperi contra Caſsianum:Prosper. vnde & in fine recitantur 13. errores Pelagij. Iſte ponitur vndecimus ſub his verbis, Et non eſſe liberum arbitrium ſi Dei indigeret auxilio, quoniam in propria voluntate habet vnuſquiſque facere aliquid, aut non facere. Non ſolum autem in iſto, ſed & in alijs multis incidit in articulos Pariſijs condemnatos. Quorum vnus eſt, quòd humani actus non reguntur prouidentia diuina: Alius eſt, quod in cauſis efficientibus cauſa ſecunda habet actionē quam non accipit à prima: Tertius eſt, quod in cauſis efficientibus ceſſante prima, non ceſſat ſecunda ab operatione ſua, dum tamen ſecunda operetur ſecundum naturam ſuam: Quartus eſt, quòd omnes motus voluntarij reducuntur in motorem primum: error, niſi intelligatur in motorem primum ſimpliciter non cauſatum, & intelligendo de motu ſecundum ſubſtantiam, non ſecundum deformitatem. Adhuc autem praeter haec omnia eſt aliud inconueniens contrarietatis & repugnantiae ſibi ipſi: Nam capit. triceſimo nono dicit, quod Deus non efficit actus noſtros:Damaſcenus Et capit. quadrageſimo quarto ait; Oportet autem ſcire quoniam virtus quidem ex Deo data eſt naturae, & ipſe eſt omnis boni principium & cauſa, & ſine eius cooperatione & auxilio impoſsibile eſt bonum velle vel facere nos. Et capit. 42. dicit quod permanentia noſtra reponenda eſt Deo: eſt enim eius virtutis contentiuae. Si ergo ſubſtantia non poteſt per ſe permanere, ſed neceſſariò indiget virtute diuina quae contineat, & continuè teneat ipſam in eſſe; à multo fortiori nec poteſt aliquod accidens, quare nec aliquis actus voluntatis creatae. Quamobrem ſicut actus voluntatis iam factus non poteſt permanere, niſi ipſo ſpecialiter conſeruante;Damaſcenus ita nec poterit fieri, niſi ipſo etiam ſpecialiter faciente. Item capit. quadrageſimo tertio, primo monſtrat, probat, quod omnia diuina prouidentia gubernantur: ſecundò vero dicit quod ea quae ſunt in nobis non ſunt prouidentiae, ſed noſtri liberi arbitrij. Et ſi tu dicas pro eo, quod non intelligit illam primam vniuerſalem dicentem; Omnia diuina prouidentia gubernari, vniuerſaliter abſolutè, ſed de omnibus naturalibus rebus tantum, ſaltem omnes rationes quas fecit ad illam vniuerſalem ſub illo intellectu probandam, probant & de voluntarijs aequè bene vel melius, ſicut cuilibet conſiderare volenti faciliter apparebit. Eodem quoque capit. primo dicit, quod prouidentia eſt voluntas Dei propter quem quam omnia, quae ſunt, conuenientem deductionem ſuſcipiunt: Secundo autem dicit, quod ea, quae ſunt in nobis, non ſunt prouidentiae, ſed noſtri liberi arbitrij. Si ergo actus noſtri non ſunt prouidentiae, nec ſunt voluntatis diuinae, nec Deus vult illos, quia nihil vult nouiter, per viceſimum tertium primi libri. Tertio verò dicit, Eorum autem quae in nobis, quae quidem bona antecedenter vult & acceptat. His autem non obſtantibus, ſi quis eum gloſſare voluerit, poteſt dicere coloratè, quod ipſe non intendit probare quod Deus nullo modo efficit actus humanos, ſed quod Deus non ſic iſtos efficiat, quin homo ſimiliter faciat ſuos actus; nec etiam Deus ſic facit actus humanos, quod compellat aut violentet hominem ad agendum, tollendo ſibi vſum liberum voluntatis, laudemque & vituperium hominis excludendo: vnde & illo capit. trigeſimo nono ſic dicit; Cui ergo horum ſubijcimus quae per homines ſunt, ſiquidem homo non eſt cauſa & principium actuum &c. in principio recitata? Et capit. quadrageſimo primo, Omnis conſilians, in ſeipſo ente electione actibilium conſiliatur, vt quod praeiudicatum eſt ex conſilio eligat, & eligens agat: ſi vero hoc ex neceſsitate exiſtit rationali, liberum arbitrium non erit rationale, aut rationale ens Dominus actionum, & liberum arbitrio; Vnde & irrationalia non ſunt libera arbitrio: aguntur enim magis à natura quàm agant, ideoque non contradicunt naturali appetitui, ſed ſimul appetunt quid, & impetum faciunt ad actum; homo autem rationalis ens magis agit naturam quam agatur; ideoque appetens, ſi equidem velit, poteſtatem habet refraenate appetitum, vel ſequi eum; vnde irrationalia quidem nec laudantur, nec vituperantur, homo autem & laudatur, & vituperatur. Et ad hoc idem poſſunt adduci alia eius dicta de compulſione & violentia in oſtenſione vndecimi inconuenientis ſuperius recitata. Vltima verò autoritas, ſcilicet ipſius Ammonij, nihil obſtat, ſed probat intentum: Dicit enim, Vtuntur nobis dij tanquam forte, automatis autolomicis, id eſt, à nobis ipſis mobilibus; vult ergo quod Deus in motibus noſtris vtatur nobis tanquam ſuis inſtrumentis, non tamen vt inſtrumentis inanimatis, aut animatis irrationabilibus quae de neceſsitate mouentur, ſed velut rationabilibus quae ex ſeipſis, id eſt, ſua libera voluntate mouentur. Quare & ſubdit, & hoc modo ea quae circa nos ſunt gubernant; quod tamen non facerent, niſi etiam actus noſtros liberos gubernarent, nec eos gubernare valerent, niſi prouidentia mediante; nec prouidentia poteſt eſſe ſine voluntate diuina, & ipſa eſt neceſſariò efficax, ſicut decimum primi docet: ergo ſecundum ipſum, Deus per ſuam prouidam voluntatem efficit omnem actum liberum voluntatis humanae.

CAP. XXIX. Quod voluntas increata & creata in coefficiendo actum voluntatis creatae, non ſunt coaequales, nec coaequaeuae in ordine naturali.

NVncigitur ſtabilito quòd omnem actum voluntatis creatae propriè agit Deus & creatura ſimiliter, voluntas increata etiam & creata, reſtat conſequenter inquirere, an iſtae duae cauſae agentes ſinc in iſta ſua actione communi aequales in ordine naturaliter & coaequaeuae, aut vna illarum alteram naturaliter antecedat, & ſi ſic fuerit, quae ſit illa. Si autem ponantur aequales in ordine actionis & naturaliter coaequaeuae, ambae reducuntur ad aliam tertiā naturaliter his priorem, per cuius agentiam iſtae agunt; quoniam ſic eſt in omnibus taliter ordinatis, ſicut omnes Philoſophi vnanimiter conteſtantur, quorum teſtimonia aliqua, primum, ſecundum, tertium, & quartum primi, & ſpecialiter probatio [tertij] corollarij, ſecundi capituli primi libri plenius recitarunt: Ergo Deus agens habet cauſam agentem priorem, cuius virtute & agentia ipſe agit. Illa cauſa neceſſariò non eſt Deus, ſed creatura; ergo in actione communi creaturae & Dei, creatura eſt prior in ordine agendi quàm Deus. Et ſi hoc ſit verum de aliqua creatura in aliqua actione, hoc maximè videtur de creatura rationali in ſua libera actione: ſed hypotheſis poſuit ipſos pares. Docent quoque multi Philoſophi multis locis, quod omnis motor, vel eſt primus ſimpliciter, vel ad illum reducitur in mouendo, vt patet quarto & tertio primi libri, & viceſimo huius ſecundi. Si ergo Deus & creatura rationalis in ſua motione communi ſint pares in ordine, neuter illorum eſt ſimpliciter primus motor, vt patet per proximam rationem: & quia ille eſt vnicus, nec eſt poſsibile plures eſſe, ſicut docet Philoſophus 8. Phyſicorum, & 12. Metaphyſ. & alij Philoſophi alibi multis locis;Philoſophus. Propheta. quod & teſtatur illud vulgatum 5. Topic. ſcilicet, quod per ſuperabundantiam dicitur, Vni ſolo inerit, vt ignis eſſe leuiſsimum. Vnde & Propheta, Tu ſolus altiſsimus in omni terra, Pſalmo 72. Ergo Deus in huiuſmodi motione habet motorem priorem &c. ſicut prius.

CAP. XXX. Quod in omni actione communi voluntatum increatae & creatae, increata creatam naturaliter antecedit.

DEſtructa ſiquidem prima parte diuiſionis praemiſſae, quare & conſtructa ſecunda, de tertia inquirendum: Superbiſsimus namque Pelagius, quia ſuperbior Lucifero, qui Deo voluit coaequari, compulſus vt Deum coeffectorem humanorum actuum fateretur, prioritatem & ſuperioritatem ſibi vendicat ſuper Deum, & in actione communi hominem priorem naturaliter & ſuperiorem conſtituit, Deum vero poſteriorem naturaliter & ſubiectum, & voluntatem humanam diuinae praeficit voluntati, ſicut in tractatu primi de gratia tangebatur. Vnde & humilis Auguſtinus de praedeſtinatione ſanctorum ad Proſperum & Hilarium 3. deſtructo per teſtimonia ſacrae Scripturae errore Pelagij affirmante fidem,Auguſtinus. ſcilicet actum fidei eſſe nobis ex nobis tantummodo ſine Deo, ſubiungit; Nolens ergo his tam claris teſtimonijs repugnare, & tamen volens à ſeipſo ſibi eſſe quod credit, quaſi componit homo cum Deo, vt partem fidei ſibi vendicet, atque illi partem relinquat; & quod eſt elatius, primam tollit ipſe, ſequentem dat illi, & in eo quod dicit eſſe amborum, priorem ſe facit, poſteriorem Deum. Idem de haereſibus 88. ſic ait; Denique Pelagius à fratribus increpatus, quod nihil tribuerit adiutorio gratiae Dei ad eius mandata facienda, correctioni eorum hactenus ceſsit, vt non eam libero arbitrio praeponeret, ſed infideli calliditate ſupponeret. Verum quis Philoſophicus in actione aut motione communi agentium aut mouentium primi naturaliter & ſecundi, ſecundum naturaliter primo naturaliter contrario ordine naturaliter anteponat? Et quis Philoſophicus dubitat Deum omnium ſecum agentium aut mouentium naturaliter eſſe primum, maximè cum à Philoſophis vocetur communiter prima cauſa, primum agens ſiue efficiens, primum mouens ſeu etiam primus motor, ſicut viceſimum huius tam à Philoſophis quàm à Theologis recitauit? Quis enim Theologicus, aut catholicus, imò vel haereticus, ſchiſmaticus aut Paganus audeat ſe praeponere Deo ſuo, dicere ſeipſum Dominum in agendo, Deum autem ſuum ſeruum, ſeipſum ſuperiorem, Deum inferiorem, ſcipſum architectum & principalem artificem, Deum verò ſubſeruientem, & ſuum quodammodo inſtrumentum, ſeipſum ducentem, Deumque ductum, ſuam voluntatem primam, diuinam autem pediſſequam, ſuam voluntatem dominam, diuinam ancillam, ſuam praecipientem, diuinam obſequentem, ſuam trahentem, diuinam tractam, ſuam praefectam, diuinam verò ſubiectam, cum hoc ſit contra primam ſuppoſitionem primi capituli primi libri, quae ab omnibus qualemcunque Deum colentibus eſt admiſſa, cum nullus ignorat aliud eſſe perfectius quàm ſit iſtud, quod & ſecunda ſuppoſitio ac tertia pars corollarij primi docent? Licet autem nulli ſit rationabiliter dubium, quod ſcilicet Deus creaturam, & voluntas diuina humanam in qualibet actione eis communi praecedat naturaliter in agendo; veruntamen propter aliquos, qui forſitan trepidarent timore vbi non eſt timor, iſtud aliquibus breuibus certificare curabo. Porro volutio diuina qua vult voluntatem creatam producere ſuum actum, & illam producere ſuum actum ſecundum eſſendi conſequentiam, conuertuntur: Nam quandocunque vnum iſtorum eſt, eſt & reliquum, & è contra, vt patet per viceſimum ſecundi, & per decimum primi, & illa volutio diuina eſt cauſa alterius, quia cauſa efficiens, vt patet per nonum primi, & viceſimum ſecunditergo illa eſt prior natura, dicente Philoſopho in praedicamentis, vbi diſtinctis quatuor modis prioris, adiungit hunc quintum; eorum quae conuertuntur ſecundum eſſentiae conſequentiam quod alterius quomodolibet cauſa eſt, dignè prius natura dicitur. Item aliter voluntas humana eſſet liberior quam diuina: haec namque ſicut domina ſemper praecederet, illa vt pediſſequa ſequeretur: haec de omnibus ſibi poſsibilibus liberè praeeligeret facere hoc vel illud, illa neceſſariò conſentiret: haec per omnia regeret, illa per omnia regeretur. Item aliter voluntas humana neceſsitaret diuinam ad agendum, quod videtur libertati voluntatis diuinae nimium derogare, & ipſam ſubijcere nimiae ſeruituti: Nam quando voluntas humana efficit ſuum actum, illud efficere illum actum tunc eſt, & pro tunc neceſſe eſt ipſum eſſe. Nam ſecundum Philoſophum 1. 〈 in non-Latin alphabet 〉 hermenias vlt. eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt: ergo per viceſimum ſecundi pro tunc neceſſe eſt Deum volendo coefficere illum actum, & illa neceſsitas accidit voluntati diuinae ex actione voluntatis humanae, tanquam ex actione voluntatis humanae, tanquam ex cauſa priori. Et ſimiliter ſequitur quod voluntas humana neceſsitat diuinam ad certam actionem non agendum, & ad illam actionem non volendum; imo & impoſsibilitat eam, & neceſſariò prohibet, ne agat aut velit huiuſmodi actionem: quia ſi homo pro inſtanti quo poſſet agere A. volutionem reſpectu B. obiecti, agat volutionem reſpectu eiuſdem, vel penitus nihil agat; pro tunc A. non eſt, & neceſſe eſt A. pro tunc non eſſe, quia ſecundum Philoſophum vbi prius, non eſſe quod non eſt, quando non eſt, neceſſe eſt; ergo neceſſe eſt Deum pro tunc non agere A. neque velle A. agi, aut eſſe, ſicut per decimum primi patet, & impoſsibile eſt Deum pro tunc agere A aut velle A. agi, aut eſſe, & tota iſta neceſsitas & impoſſibilitas accidit Deo & voluntati diuinae ex homine, & ex voluntate humana tanquā ex cauſa priori, quod nullo modo permittit eius ſūma libertas omnipotenſ que poteſtas. Amplius ſic ad idem; ſi voluntas humana ſic praecedat diuinā, voluntas humana poſſet antecedenter neceſsitate diuinā ad agendū, continuandū & ceſſandū, quieſcendū, & iterum reſumendum quoties & quando voluerit; Nam quilibet homo quoties & quando voluerit, poteſt agere actum liberū propriae voluntatis, continuate, ceſſare, quieſcere, & reſumere iterato: & ſi homo ſic faciat, ſequitur neceſſariò per 20um ſecundi, Deum ſimiliter facere, & antecedens tanquā cauſa prior eſt naturaliter in hominis poteſtate, ex quo neceſſariò conſequitur aliud tanquā cauſatum poſterius, naturaliter eſſe in hominis poteſtate libera. Si autem dicatur hoc non ſequi, quia Deus poſſet liberè reſiſtere & impedire quemlibet hominē à quolibet praedictorum; poteſt ſibi faciliter contra dici: Nam pro inſtāti quo Deus agit iſta cum homine, non poteſt reſiſtere nec etiā impedire, ſicut argumenta praecedentia docuerunt. Item reſponſio iſta non obuiat niſi in actionis continuatione, actione & continuatione, non in ceſſatione & quieſcione; quia Deus non poteſt reſiſtere, nec impedire hominem agentem ne ceſſet, aut non agentem vt quieſcat, quia hoc eſſet faciendo eum continuare aut nouiter agere: ſed hoc non poteſt Deus, quia ſi hoc faceret, praeueniret naturaliter hominem ſic agendo. Nam ſi homo Deum ibi naturaliter praeueniret, potius diceretur hominem facere, Deum continuare aut nouiter facere quippiam quàm è contra: Nam cauſa naturaliter principalis & prima potius facit cauſam inſtrumentalem & ſecundariam facere quàm è contra. Si ergo in tali actione aut continuatione libera Deus naturaliter praeueniat hominem, & voluntas diuina humanam, cum hoc poſsit contingere in qualibet ſpecie actuum liberorum, in quolibet actu libero ſecundum ſpeciem voluntas diuina poteſt humanam naturaliter praeuenire: ergo ſic praeuenit nunc de facto. Nam nulla penitus ratio dari poteſt, quare duorum actuum liberorum eiuſdem ſpeciei reſpectu eiuſdem obiecti ab eiſdem duabus cauſis actorum, &, vt breuiter multa dicam, habentium omnes cauſas & circumſtantias ſimiles ſpecie, in actione vnius naturaliter praeueniat voluntas diuina, alteriuſque humana. Item quicquid eſt naturale alicui ſingulari alicuius ſpeciei, eſt ſibi eſſentiale, ſcilicet tota ſua eſſentia, vel pars eius, aut aliquid conſequens ipſam eſſentialiter & inſeparabiliter, ſi ſic fuerit in ſua diſpoſitione maximè naturali: & quicquid eſt ſic eſſentiale alicui ſingulari, eſt ſic eſſentiale ſpeciei & eius cuilibet ſingulari; alias enim non eſſet eſſentiale ſpeciei, nec alicui ſingulari, ſed accidentale & extraneum. Poſſet enim manente ſpecie, & quolibet eius ſingulari in diſpoſitione maxime naturali nunc adeſſe, nunc abeſſe. Vnde & trina concluſio ſequi poteſt. Prima, quod quicquid eſt naturale alicui ſingulari alicuius ſpeciei, eſt naturale illi ſpeciei. Secunda, quod quicquid eſt naturale alicui ſpeciei, eſt naturale eius cuilibet ſingulari. Tertia, quod quicquid eſt naturale alicui ſingulari alicuius ſpeciei, eſt naturale eius cuilibet ſingulati. Item ſpecies & eius quodlibet ſingulare habent eandem naturam; ergo quicquid eſt naturale vni illorum, eſt & illorum cuilibet naturale. Quare Philoſophus 2. de Coelo 48. & 49. arguit, quod ſi vna ſtella moueatur motu circumgirationis aut volutationis, quaelibet ſic mouetur; & ſi vna non ſic mouetur, nec alia ſic mouetur. Et 59. Ex hoc quòd vna ſtella eſt ſphaericae figurae, arguit idem vniuerſaliter de quacunque. Super quod dicit Auerroes illo commento 59. Dedit demonſtrationem naturalem & dixit, Si igitur inueniatur vna ſtellarum ſphaerica, neceſſe eſt vt omnes ſint ſphaericae. Et hoc non eſt manifeſtum, ſed demonſtratio fundatur ſuper hoc, quod omnia corpora caeleſtia ſunt eiuſdem naturae ſpecie, & quod corpora caeleſtia ſunt plura indiuidua in ſpecie, & neceſſe eſt vt illud, quod exiſtit in aliquo indiuiduorum ſpeciei ex rebus eſſentialibus, exiſtat in omnibus indiuiduis eiuſdem ſpeciei; & quod figura eſt ex rebus eſſentialibus in corporibus caeleſtibus, quia ſunt animata. Secundum has igitur propoſitiones verificatur ſuus ſermo, & non eſt, ſicut diximus, per exemplum: Quare ſi in actu aliquo libero fuerit naturale, quod Deus praeueniat hominem, & diuina voluntas humanam, hoc erit in quolibet naturale. Rurſum nec praedicta reſponſio obuiat in agendo: Si enim voluntas humana agens liberum actum ſuum non neceſsitet Deum ad coagendum cum illa, quia ipſe poſſet eam libere impedire; ergo tunc Deus liberè non impedit eam ab agendo; ergo Deus voluntariè non impedit eam; ergo vult non impedire eam; quia per 22um primi Deus habet aliquē actū voluntatis circa non impedite, & non volutionē, quia per 10um primi, tunc non impedire non eſſet, quare & impedire tunc eſſet; ergo volutionem: voluntate ergo humane agente, Deus coagit volendo coagere, & volendo non impedire: velergò voluntas humana agendo, ſicut praecedit naturaliter volutionem diuinam qua vult agere; ſic etiam praecedit illam volutionem diuinam, qua vult non impedire; vel è contra. Si ſic, ergò vtraque illarum volutionum neceſſariò ſequitur voluntatem humanam agentem. Et per decimum primi, Si Deus vult non impedire, ſed coagere, neceſſariò non impedit, ſed coagit, &c. ſicut in principio eſt argutum. Si è contra, & ab illa volutione diuina, qua vult non impedire, dependet tota actio voluntatis humanae, tanquam à cauſa naturaliter praecedente; ergò volutio diuina cum voluntate humana concauſans liberum actum ſuum ipſam praecedit naturaliter in cauſando. Et ſi iſta Dei volutio, qua vult non impedire voluntatem hominis ab agendo, eam praecedat naturaliter in agendo; cur non illa eius volutio, qua vult coagere cum eadem? Item ſi voluntas humana diuinam naturaliter antecedat in earum actione communi, & voluntas Chriſti creata ſiue humana voluntatem ſuam diuinam in omnibus de neceſsitate conſequitur, voluntas puri hominis cuiuſcunque eſſet liberior voluntate humana Domini Ieſu Chriſti; quod ratio nulla permittit: Quomodo namque decetet quod ſeruus eſſet liberior Domino? diſcipuluſque Magiſtro? Eſſet enim corruptiſsima politia, ſeu potius ipſa corruptio politiae,Lucas. Ioannes. vt paene totus liber Politicorum Ariſtotelis manifeſtat. Vnde & Lucae ſexto; Non eſt diſcipulus ſuper Magiſtrum. Et Ioh. 13. Non eſt ſeruus maior Domino ſuo. Et ſupra eodem; Vos vocatis me, Magiſter, & Domine, & bene facitis; ſum etenim. Quod autem in Chriſto ſit duplex voluntas, diuina ſcilicet & humana, à nullo catholico dubitatur: quia ſi Chriſtus habuit duas perfectas naturas, diuinam ſcilicet & humanam, ſicut Euangelia. Symbola Euangelica ſymbola & omnes Doctores catholici conteſtantur, habuit & perfectè operationes, & per conſequens volutiones illarum. Et è contrario, ſi Chriſtus habuit vnam tantum operationem, & vnicam voluntatem, habuit conſequenter & vnam naturam tantùm, quod eſt haereſis Eutychiana, vt dicit Iſidor. 8. Eth. 5. ſeu 14. Et recitatur in Canone 24. quaeſt. vlt. Quidam autem; Quare & illa haereſis habet ponere hanc etiam haereſin conſequenter, quod in Chriſto eſt tantum vna voluntas; Ideoque Hieronymus ſuper illud Marc. 14 Spiritus quidem promptus eſt, caro autem infirma; dicit hoc eſſe contra Eutychianos qui ponunt vnam tantum voluntatem in Chriſto, quod etiam quia conceſsit Macarius Archiepiſcopus in Metropolitana Synodo fuerat condemnatus.Lumbardus. Lumbardus quoque 3. ſentent. diſt. 17. per autoritates quamplurimas probat diffuſè in Chriſto fuiſſe duplicem voluntatem, diuinam ſcilicet & humanam. In ſuper Damaſcenus in ſententijs ſuis 36. probat hoc idem.Damaſcen. Quod autem voluntas Chriſti humana eius diuinam neceſſariò ſequebatur, poteſt faciliter catholicis demonſtrari. Quis enim dubitauerit hoc eſſe decentius & naturalius quàm è contra. Item aliter poſſet Chriſtus voluntate humana velle contrarium voluntati eius diuinae; ſicque poſſet Chriſtus voluntate ſua diuina velle, quod Chriſtus voluntate ſua humana iret ad Orientem, & voluntate ſua humana poſſet velle, quod eadem voluntate iret ad Occidentem. His igitur voluntatibus ſtantibus, non poſſet ire ad Occidentem, quia tunc voluntas humana ſuperaret diuinam, contra decimum primi: nec ad Orientem, quia tunc hoc ſuppoſitum iret voluntariè, inuitum tamen & nolens; & ſic idem totum ſuppoſitum faceret idem factum voluntariè & inuirè reſpectu eiuſdem totius ſuppoſiti, & liberè volens, liberè quoque nolens, & hoc etiam ſecundum eandem naturam; nec ſtaret in medio, quia tunc voluntas humana impediret diuinam, cum tamen diuina ſit potentior infinitè; ipſa quoque diuina voluntas à ſuo propoſito fruſtaretur, contra decimum primi libri.Philoſophus. Aliter etiam Chriſtus filius Dei & Deus & potuit indebitè voluiſſe & per conſequens peccauiſſe, quod eſt nimis erroneum & abſurdum: Nam ſecundum Philoſophum primo & ſeptimo Metaphyſ. Actus & operationes ſunt circa ſingularia, & ſingularium ſiue ſuppoſitorum; Chriſtus autem fuit ſuppoſitatus tantum ſuppoſitatione diuina, ſcilicet verbi Dei, ſicut per teſtimonia ſatis authentica oſtendit Lumbardus 3. ſentent. diſt. 5. Si ergo Chriſtus ſecundum voluntatem ſuam humanam iniuſtè quicquam volendo peccaſſet, illud totum ſuppoſitum, ſcilicet verbum Dei, & Deus ſic iniuſte volendo peccaſſet, ſicque humana ſumma, iuſtitia eſſet iniuſta, ſumma rectitudo diſtorta, & ſumma bonitas eſſet mala, ſumma quoque beatitudo ſiue faelicitas ſummae miſeriae ſubiaceret, cum abſurditatibus alijs infinitis. Item ſi Deus poſſet peccare, poſſet mentiri, ſicque ſumma veritas eſſet falſa. Vnde Apoſtolus ad Hebr. 9. loquens de Deo ſic dicit; Abundantius volens oſtendere pollicitationis haeredibus immobilitatem conſilij ſui, interpoſuit iuſiurandum, vt per duas res immobiles, quibus impoſsibile eſt Deum mentiri,Gloſſa. fortiſsimum ſolatium habeamus. Gloſſa, per duas res immobiles, id eſt, per promiſsionem & iuramentum. Item 2. ad Timoth. 3. Ille, ſcilicet Chriſtus, fidelis manet, negare ſcipſum non poteſt. Gloſſa, Qiu eſt veritas, quod faceret, ſi dicta ſua non impleret? Hoc autem quod ſeipſum negare non poteſt, laus eſt voluntatis diuinae. Et Numer. 23. Non eſt Deus quaſi homo, vt mentiatur.Numeri. Pſalmus. Vnde tibi opinanti quod Deus poſsit mentiri, poteſt bene dicere illud Pſalmi 49. Exiſtimaſti iniquè quod ero tui ſimilis, quia omnis homo mendax: Ideoque arguam te, & ſtatuam contra faciem tuam. Vnde & ipſa veritas Ieſus Chriſtus huiuſmodi mendaces redarguens, deducit eos ad iſtud tanquam ad impoſsibile manifeſtum, quod ipſe foret ſimilis eis mendax, Ioh. 7. Item Anſelmus 2.Anſelmus. Cur Deus homo 10. tractans illud Iohannis praetactum, inquirens nunquid Chriſtus potuit mentiri, dicit, quod habuit poteſtatem, ſed non habuit, nec habere potuit voluntatem: vnde ſic ait; Omnis poteſtas ſequitur voluntatem. Cum enim dico, quod poſſum loqui, vel ambulare, ſubauditur, ſi volo; Si enim non ſubintelligitur voluntas, non eſt poteſtas, ſed neceſsitas. Poſſumus itaque dicere de Chriſto quia potuit mentiri, ſi ſubauditur, ſi vellet; & quoniam non potuit mentiri nolens, nec potuit velle mentiri, non minus dici poteſt, nequiuiſſe mentiri: ſic ita que potuit & non potuit mentiri. Item ſi Chriſtus potuit mentitus fuiſſe, potuit mendaciter praedicaſſe, & ſimiliter docuiſſe verbo & facto, quod qui conceſſerit totam fidem Catholicam nimia haeſitatione perfundet, ac ſuſpicione nimia fermentabit.Auguſtinus. Item Auguſtinus de praedeſt. ſanct. 19. loquens de Chriſto, ſic ait; Nunquid metuendū fuit ne accedente aetate homo ille libero peccaret arbitrio, aut ideo in illo non libero voluntas erat, ac non tanto magis libera erat, quanto magis ſeruire peccato non poterat? Idem de Correptione & gratia • 6. Neque enim metuendum erat ne iſto inaeſtimabili modo in vnitatem perſonae à verbo Deo natura humana ſuſceptaper liberum arbitrium voluntatis peccaret, cum ipſa ſuſceptio talis eſſet, vt natura hominis à Deo ſuſcepta, nullum in ſe motum malae voluntatis admitterer.Augustinus. Idem Enchiridij 45. Modus, inquit, iſte quo natus eſt Chriſtus de ſpiritu ſancto, non ſicut filius, inſinuat nobis gratiam Dei, qua homo ille nullis praecedentibus meritis in ipſo exordio naturae ſuae quo eſſe caepit, Verbo copularetur in tantam perſonae vnitatem, vt idem eſſet filius Dei qui filius hominis & filius hominis qui filius Dei, & ſic in naturae humanae ſuſceptione fieret quodammodo ipſa gratia illi homini naturalis, qua nullum peccatum poſſet admittere.Lumbardus Item Lumbardus 3. ſent. diſt. 12a ita ſcribit; Non immerito quaeritur, Vtrum ille homo potuit peccare, vel non eſſe Deus: Si enim potuit peccare, potuit damnari; ſi potuit damnari, potuit non eſſe Deus; ergo ſi potuit peccare potuit non eſſe Deus; quia eſſe Deum, & poſſe velle iniquitatem ſimul eſſe nequeunt. Hîc diſtinctione opus eſt, Vtrum de perſona, an de natura agatur: Si enim de perſona agitur, manifeſtum eſt, quia peccare non potuit, nec Deus non eſſe potuit: Si verò de natura, diſcuriendum eſt vtrum agatur de ea vt verbo vnita, an de ea tanquam non vnita verbo, & tamen enti, id eſt, aut de ea ſecundum quod fuit vnita verbo, aut de ea ſecundum quod eſſe potuit, & non vnita verbo. Non eſt enim ambiguum, animam illam entem vnitam verbo peccare non poſſe, & eſt ſine ambiguo verum, eandem ſi eſſet, & non vnita verbo, poſſe peccare. Item ſi Chriſtus ſecundum voluntatem ſuam humanam poſſet peccare, poſſet etiam ſecundum intellectum ſuum humanum decipi & errare: minus enim eſt ſic decipi quàm peccare: ſicque ſumma veritas eſſet falſa, & ſumma ſapientia falleretur, cum in conuenientijs alijs multis nimis. Per has autem rationes praemiſſas probat Damaſcenus eaſdem concluſiones in ſententijs ſuis 36. ſic dicens; Oportet autem ſcire quoniam in Deo voluntatem quidem dicimuS: electionem autem principaliter non dicimus. Non enim conſiliatur Deus: Ignorantiae eſt enim conſiliari: de eo quod cognoſcit, nullus conſiliatur. Si autem conſilium eſt ignorantiae, omnino & electio; Deus autem omnia noſcens ſimpliciter non conſiliatur; neque vero in diuina anima inquirimus conſilium vel electionem; non enim habuit ignorantiam; & ſi ignorantis futura natura erat, ſed tamen ſecundum hypoſtaſim vnita Deo verbo omnium cognitionem habebat, non gratia, ſed vt dictum eſt, propter eam quae ſecundum hypoſtaſim vnionem: Idem enim erat Deus & homo; Ideoque ſententialem habebat voluntatem. Voluntatem enim habebat naturalem ſimplicem, eam, quae in omnibus hypoſtaſibus hominum ſimiliter conſideratur: Sententiam, id eſt, theleton, id eſt, voluntabile non habebat ſancta eius anima contrarium diuinae eius voluntati, nec aliquid praeter diuinam voluntatem eius. Sententia enim ſimul diuiditur cum hypoſtaſibus praeterquàm in ſancta & ſimplici & incompoſita, & indiuiſibili trinitate & deitate: Illic enim hypoſtaſibus non in totum diuiſis & diſtantibus, ne que quod voluntabile diuiditur, & illic quidem quia vna eſt natura, vna & naturalis voluntas; quia vero & hypoſtaſes indiſtabiles ſunt, vnum eſt & quod voluntabile, & vnus eſt motus trium hypoſtaſium. In hominibus autem quia natura vna eſt, vna & natutalis voluntas, quia vero & hypoſtaſes ſeparatae ſunt, & diſtant ab inuicem & ſecundum locum, & tempus, & eam, quae ad res eſt, diſpoſitionem; & ſecundum alia plurima ſunt differentes voluntates & ſententiae. In Domino autem noſtro Ieſu Chriſto, quia quidem differentes ſunt naturae, differentes ſunt & voluntates naturales ſuae diuinitatis, & [ſuae] humanitatis, ſcilicet voluntatiuae virtutes: quia verò vna hypoſtaſis, & vnus volens vnum, & quod voluntabile ſcilicet gnomicon, id eſt, ſententiatiua voluntas humana ſua voluntate ſequente, ſcilicet ſuam diuinam voluntatem, & hac volente quae diuina eius voluntas volebat eam velle, ecce quod humana Chriſti voluntas eius diuinam conſequitur voluntatem. Et ſi Damaſceno & mihi credere non velitis, credite ipſi Chriſto, qui Ioh. 12. ita dicit; Ego ex me ipſo non ſum locutus, ſed qui miſit me Pater, ipſe mihi mandatum dedit quid dicam, & quid loquar. Et Ioh. 5. Non poſſum ego à meipſo facere quicquam, ſed ſicut audio, iudico, & iudicium meum verum eſt, quia non quaero voluntatem meam, ſed voluntatem eius qui mifit me Patris: ergo voluntas eius humana ſequitur voluntatem Patris, quare & voluntatem Chriſti diuinam in omnibus neceſſariò ſequebatur.Auguſtinus. Vnde Auguſtinus ſuper Ioh. libro ſecundo, homilia 45. ſiue 49. totius, ſic ait; Propter perſonam Filij vnam ex duabus ſubſtantijs diuina humanaque conſtantem, aliquandò ſecundum id quod Deus eſt loquitur, vt eſt illud, quod ait; Ego & Pater vnum ſumus: aliquando ſecundum id quod homo eſt; vt eſt illud; Quoniam Pater maior me eſt: ſecundum quod accepimus ab eo dictum & hoc vnde nunc diſputo;Auguſtinus. Non poſſum à meipſo facere quicquam, ſed ſicut audio, iudico. Item Auguſtinus 1. ſuper Iohan. homilia 20. Ambulauit Filius ſuper mare, pedes carnis fluctibus impoſuit: caro ambulabat, & diuinitas gubernabat. Nonne & Eſaiae 11. ſcribitur ſic de Chriſto? Requieſcet ſuper eum ſpiritus Domini. Super, inquit, non ſubtus, nec iuxta. Et infra 41. Quis, inquit Dominus, ſuſcitauit ab Oriente iuſtum? Gloſſa, id eſt, Chriſtum. Vocauit eum, vt ſequeretur ſe. Gloſſa, quis niſi ego? Et infra 59. Eſaias. 49. Timebunt, qui ab Occidente nomen Dommi; & qui ab ortu ſolis, gloriam eius cum venerit, quaſi fluuius violentus, quem ſpiritus Domini cogit; quod intelligitur plane de Chriſto. Et infra 61. Spiritus Domini ſuper me &c. Quod in perſona Chriſti proculdubio dicebatur, ſicut ipſemet Chriſtus Luc. 4. clariſsimè atteſtatur: Vnde & ſupra ibidem. Lucas. Matth. Marcus. Chryſoſt. Anſelmus. eiſdem, Agebatur in deſertum à ſpiritu. Et Matth. 4. Ieſus ductus eſt in deſertum à ſpiritu. Et Marci primo, Expulit eum ſpiritus in deſertum; quae omnia Doctores intelligunt de ſpiritu ſancto Deo. Vnde & Chryſoſtomus ſuper illud Marc. 1. Praemiſſum, dicit, quod Euangeliſta non oſtendit eum ſimpliciter euntem in deſertum, ſed expulſum, vt hoc intelligas fieri iuxta diuinae diſpoſitionis verbum. Item Anſelmus 1. Cur Deus homo. 9. ſic dicit; Quod autem ipſe ait; Non veni voluntatem meam facere, ſed eius qui miſit me, tale eſt, quale eſt illud, Mea doctrina non eſt mea: Nam quod quis non habet à ſe, ſed à Deo, hoc non tam ſuum quàm Dei dicere debet. Nullus enim. verò homo à ſe habet veritatem quam docet, aut iuſtam voluntatem, ſed à Deo: non ergo venit Chriſtus voluntatem ſuam facere, ſed Patris, quia iuſta voluntas quam habebat non erat ex humanitate, ſed ex diuinitate. Et infra 10. Poteſt, inquit, rectè intelligi, quia per illam piam voluntatem qua voluit Filius pro ſalute mundi mori, dedit illi Pater, non tamen cogendo, mandatum, & calicem paſsionis, & non pepercit illi, ſed pro nobis tradidit illum, & mortem illius voluit; & quia ipſe Filius obediens fuit vſque ad mortem, & didicit ex his quae paſſus eſt obedientiam: Quemadmodum enim ſecundum humanitatem non habebat à ſe voluntatem iuſtè viuendi, ſed à Patre; ita & voluntatem illam qua vt tantum bonum faceret mori voluit, non potuit habere niſi à patre luminum, à quo eſt omne datum optimum, & omne donum perfectum. Et ſicut pater trahere dando voluntatem dicitur, ita non incongruè fit, ſi impellere aſſeritur: Sicut enim Filius dicit [de Parre] Nemo venit ad me niſi Pater traxerit eum; Ita dicere potuit, niſi impulerit eum. Similiter quoque proferre potuit; Nemo currit ad mortem propter nomen meum, niſi Pater impulerit, aut traxerit eum. Quoniam namque voluntate quiſ que ad id, quod indeclinabiliter vult, trahitur vel impellitur, non inconuenienter trahere aut impellere Deus, cui talem dat voluntatem, affirmatur. In quo tractu vel impulſu nulla intelligitur violentiae neceſsitas, ſed acceptae bonae voluntatis ſpontanea,Propheta. & amata tenacitas. Item Propheta, Tenuiſti, inquit, manum dextram meam, & in voluntate tua deduxiſti me, Pſalmo 72. Quod in perſona Chriſti hominis dicit Deo, ſicut docent expoſitiones ſanctorum, quod & teſtatur Eccleſia, quae tempore paſsionis Dominicae, ſcilicet Dominica palmarum, canit hunc verſum in Miſſa. Voluntas ergo Chriſti diuina tenet & deducit eius voluntatem humanam, quare & eam naturaliter antecedit.Apoſtolus. Item Apoſtolus 1. ad Cor. 15. loquens de Patre, & Filio ſuo Chriſto ſecundum formam ſerui; Omnia, inquit, ſubiecit ſub pedibus eius. Cum autem dicat, Omnia ſubiecta ſunt ei, ſine dubio praeter eum qui ſubiecit ei omnia: cum autem ſubiecta fuerint illi omnia,Gloſſa. tunc ipſe Filius ſubiectus erit illi qui ſubiecit ſibi omnia. Gloſſa, praeter eum, id eſt, diuinitatem eius, qui ſicut ex nullo eſt, ita nulla ratione poteſt alicui eſſe ſubiectus: Ipſe enim principium eſt omnium. Ideò Deus non ei ſubiectus, ſed potius ipſe Deo ſecundum quod homo. Et quod ait; Ipſe ſubiectus erit, non hoc ita dicit, quinetiam modo ſubiectus ſit, ſed quodam genere locutionis vtitur, quo plerumque loquitur Scriptura, vt quod ſemper eſt, tunc in aliquo fieri dicatur, cum incipit cognoſci. Amplius autem iſti praeponentes ſe Deo, nedum volunt eſſe liberiores Chriſto ſecundum voluntatem ſuam humanam, verumetiam ſecundum voluntatem [ſuam] diuinam, & Spiritu ſancto ſimiliter, quia nec Filius Dei, nec Spiritus ſanctus aliquod velle poteſt habere, niſi quod prius quodammodo cauſauerit & dederit eis Pater, & Spiritui Sancto, Pater ſimul cum Filio. Imò nec intelligere, aut eſſe, aut quicquam omnino poſſunt habere, niſi quod à ſuo principio eis manat & cauſaliter deriuatur: Habent enim eſſe à ſuis principijs cauſatiuis, quare & poſſe intelligere, velle, & caetera vniuerſa. Et quis in iſta beatiſsima Trinitate praeſumet aſſerere Trinitatem perſonarum omninò confuſam, & nullum ordinem penitus inter illas? Nonne apud Theologos Pater dicitur principium Filij? Nonne & Pater dicitur principium totius diuinitatis? Nonne & Pater dicitur prima perſona? Nonne cauſa producens, generans, & dans eſſe aliquo modo praecedit cauſatum, productum, generatum, genitum, & illud cui dat eſſe? Quis Philoſophicus, aut Theologicus iſtud neget? Vnde & Hermes de mundo & Coelo 1. Docens quod tria ſunt rerum principia, videlicet cauſa, ratio, & natura, dicit à cauſa ſua cauſatum praecedit, & intelligit ibi per cauſam, cauſam ptimam ſimpliciter penitus non cauſatam, ſcilicet Deum Pattem, qui primo cauſat rationem procedentem ab eo; ſcilicet Filium, & per ipſum vniuerſam naturam. Quapropter & ait; Ratio ex cauſa, & ex vtroque natura. Et infra; Ratio eſt vis quaedam à cauſa procedens, à principio cuncta ordinans: vbi & accipit iſta tria, ratio, nous & mens diuina indifferenter & conuertibiliter pro eodem; ſicut ſecundo primi breuiter tangebatur. Huic quoque ſententiae & multa alia Philoſophica atque Poetica conſtat teſtimonium perhibere,Apoſtolus. quorum quaedam ſecundo primi fuerant recitata. Nonne & hoc videtur ſenſiſſe Paulum, cum dixit, quòd Deus, ſcilicet Pater, nouiſsimè diebus iſtis locutus eſt nobis in Filio ſuo, per quem fecit & ſaecula,Chryſost. & quod eſt ſplendor gloriae & figura ſubſtantiae eius &c. Ad Hebr. 1. Quare & Chryſoſtomus ſuper illam epiſtolam homilia ſecunda, ſic ait; Dicitur operari per Filium, quia eum conſtat opificem genuiſſe: Si enim cauſa eſt eius Pater ſecundum quod Pater eſt, multò amplius eorum cauſa quae per Filium facta declarantur. Qui & Roberto Lincolnienſi Epiſcopo de libero arbitrio 9. recitante, ſic ait ſuper, In principio erat verbum; Praecedit Pater verbum,Robertus Lincolnienſis Augustinus. non natura, ſed cauſa; praecedit Pater Verbum cauſaliter, praecedit Filius omnia quae per illum facta ſunt naturaliter. Cui & concorditer Auguſtinus 83. quaeſtionum decimaſexta ſcribit ita; Deus omnium quae ſunt cauſa eſt: Quia autem omnium rerum cauſa eſt, etiam ſapientiae ſuae cauſa eſt, nec vnquam Deus ſine ſapientia fuit; ſuae igitur ſempiternae ſapientiae cauſa eſt ſempiterna, nec tempore prior eſt quàm ſua ſapientia. Deinde ſi ſempiternum Patrem eſſe Deo in eſt, nec fuit aliquando non Pater, nunquam ſine Filio fuit: Qui & de triplici habitaculo, ſiue de gaudijs iuſtorum & poenis malorum, dicit, quod Pater non praecedit Filium tempore, ſed origine. Vnde & Richardus 5. de Trinitate 6. diſtincta triplici proceſsione,Richardus. videlicet immediata tantummodo, mediata tantummodo, & mediata ſimul ac immediata: Et infra eiuſdem 7.8. & 9. oſtendit quod prima & tertia proceſsio ſint in diuinis, ſed ſecunda nequaquam; dicitque proceſsionem Filij à Patre eſſe immmediatam tantummodo, proceſsionem verò ſpiritus ſancti à Patre & Filio mediatam ſimul & immediatam, hanc quoque proceſsionem eſſe priorem naturaliter altera, & vnam perſonam eſſe priorem cauſaliter,Richardus. & ideo naturaliter altera. Vnde & illo cap. 7. ſcribit ita; Naturaliter prior eſt dualitas quàm trinitas: nam illa poteſt eſſe ſine iſta, iſta verò nunquam ſine illa: naturaliter itaque & illa proceſsio prior eſt quae poteſt ſubſiſtere in perſonarum dualitate, quam illa quae non poteſt eſſe ſine perſonarum dualitate & trin. Trinitate. Sed in illa perſonarum pluralitare & vera aeternitate nihil ibi aliud praecedit, nihil ibi alteri ſuccedit, & eo ipſo nihil ibi tempore prius, nihil ibi tempore poſterius: ſed quod non poteſt eſſe prius temporaliter, poteſt eſſe prius cauſaliter, & eo ipſo naturaliter: Sicut enim longè ſuperius diximus,Augustinus. perfectio perſonae vnius exigit vtique conſortium alterius, & ita fit vt vna ſit cauſa alterius. Nonne & Auguſtinus 15. de Trinitate 17. dicit, quod Spiritus ſanctus principaliter procedit à Patre? Verum rei huius ſublimitas inacceſſa, & verba Doctorum praemiſſa, tum propter ſui profunditatem, tum propter ſui contrarietatem ſuperficialiter apparentem, pium & religioſum auditorem, ſiue lectorem requirunt,Iohannes. Auguſtinus. Hilarius. Innocentius. humilem & prudentem. An non & Filius ipſe dicit, Pater meus quod dedit mihi maius omnibus eſt? Ioh. 10. Quod debet intelligi de Filio ſecundum diuinitatem ipſius, teſtante Auguſtino 1. part. ſuper Iohan. ſermone 48. Et Hilario 7. de Trinitate:Innocentius. Et Innocentio Papa tertio in Concilio generali, Extra, de ſumma trinitate & fide catholica, Damnamus: quod videlicet Pater gignendo Filium dedit ei ſuam ſubſtantiam, ſuam eſſentiam, & eſſe plenarium Deitatis diuinitatis; Dedit ei vt Deus eſſet, vt coaeternus Patri eſſet, vt aequalis Patri eſſet, & hoc maius eſt omnibus creaturis, & creabilibus vniuerſis. Et nonne per verbum praeteriti temporis, Dedit, aliqualis prioritas deſignatur originis ſiue cauſae? Nonne ergo & modo conſimili Filius reci pit, & habet à Patre, & Spiritus Sanctus pariter ab vtroque totum ſuum cognoſcere atque velle?Ioannes. Nonne Ioan. 5o. ex ore Filij ſcribitur iſto modo, Non poteſt Filius à ſe quicquam facere, niſi quod viderit Patrem facientem? quaecunque enim ille fecerit, haec & Filius ſimiliter facit: Pater enim diligit Filium, & omnia demonſtrat ei, quae ipſe facit. Et infra 8. A memetipſo facio nihil, ſed ſicut docuit me Pater, haec loquor. Et 16. ſpiritus veritatis docebit vos omnem veritatem; non enim loquetur à ſemetipſo, ſed quaecunque audiet,Augustinus. loquetur. Quare & Aug. ſuper Ioan. Hom. 20. exponendo primam Autoritatem iſtarum, hoc eſt, inquit, non poteſt Filius à ſe facere quicquam, niſi quod viderit Patrem faciē tem, quia videre filij hoc eſt natum eſſe de Patre, non alia viſio eius, & alia ſubſtantia eius, nec alia potentia eius, alia ſubſtantia eius; totum quod eſt de Patre eſt, totum quod poteſt de Patre eſt,Augustinus. quoniam quod poteſt & eſt, hoc vnum eſt, & de Patre totum eſt. Qui & homilia 40. exponendo ſecundam, Incorporaliter, inquit, Pater locutus eſt Filio, quia incorporaliter Pater genuit Filium, nec eum ſic docuit, quaſi indoctum genuerit; ſed hoc eſt eum docuiſſe, quod eſt ſcientem genuiſſe; & hoc eſt docuit me Pater, quod eſt, ſcientem genuit me Pater: Si enim quod pauci intelligunt, ſimplex eſt natura veritatis, hoc eſt filius filio eſſe quod noſſe; ab illo ergo habet vt nouerit, à quo habet vt ſit; non vt prius ab illo eſſet, & ab illo poſtea noſſet; ſed quemadmodum illi gignendo dedit vt eſſet, ſic gignendo dedit, vt noſſet, quia ſimplicis, vt dictum eſt, Naturae veritatis eſſe & noſſe, non eſt aliud atque aliud,Prosper. ſed hoc ipſum. Vnde & 351. propoſitio ſententiarum Proſperi ſententialiter videtur extracta, quae dicit; Non ſic docuit Pater Filium, quaſi ſi indoctum genuerit, & ſcientiam contulerit neſcienti, ſed intemporalis doctrinae eſt intemporalis eſſentia; hoc eſt à Patre doceri, quod eſt à Patre generari, quia ſimplicis naturae eſſe & noſſe, non eſt aliud atque aliud, ſed idipſum. Quare & 374. ſic ait; Quicquid Deus Pater [Deo] Filio dedit, gignendo dedit: Ita enim dedit Filio Pater, ſine quibus Filius eſſe non poſsit, ſicut ei dedit vt eſſet, ideo quomodo verba daret aliqua in quo ineffabiliter dixit omnia? Auguſtinus etiam ſuper illud Pſalmi 118. Super omnes docentes me intellexi, tractans eandem autoritatem, ſic ait; Dicit ipſe Filius, Sicut docuit me Pater, haec loquor: quod difficillime ex perſona verbi intelligitur, niſi quis vtcunque capere valeat, id eſſe Filium à Patre doctum quod genitum. Cui enim non eſt aliud eſſe, aliud doctum eſſe, ſed quod eſt illi eſſe, hoc eſt doctum eſſe; profecto à quo ei eſt eſſe,Auguſtinus ab illo ſimul eſt ei doctum eſſe: ex perſona verò hominis vbi formam ſerui accepit, faciliùs intelligitur à Patre didiciſſe quae dixit. Qui & ſuper Ioan. part. ſecundae, homilia 45a. ſiue 99. 49. totius, exponendo tertiam autoritatem praemiſſam; Non loquetur, inquit à ſemetipſo, quia non eſt à ſemetipſo, ſed quaecunque audiet, loquetur: ab illo audiet, à quo procedit; audire illi ſcire eſt, ſcire verò, eſſe; ſicut ſuperius diſputatum eſt. Quia ergo non eſt à ſemetipſo, ſed ab illo à quo procedit, à quo illi eſt eſſentia, ab illo ſcientia, ab illo ergo audientia, quod nihil eſt aliud quam ſcientia. Ex iſto quoque loco, 368a. propoſitio ſententiarum Proſperi videtur extracta. Amplius autem ſi Filius vel Spiritus Sanctus poſſet aliquod velle habere ex ſe, id eſt velle proprium, quod Pater ei non daret, poſſet in illa beatiſsima, & concordiſsima Trinitate eſſe diſcordia, & contrarietas voluntatum;Auguſtinus. quare & aliqua perſonarum vel quaelibet poſſet eſſe non beatiſsima, imò & miſera, ſicut patet per octauam partem corollarij primi, primi. Dicitque beatus Auguſtinus 13. de Trinitate 5. Beatus non eſt niſi qui & habet omnia quae vult, & nihil vult malè; aliqua quoque perſona poſſet non eſſe omnipotens, & non habere voluntatem vniuerſaliter efficacem: Contrariarum etenim voluntatum vna neceſſariò impeditur, vel ambae; quare & poſſet non eſſe Deus, contra primam ſuppoſitionem, tertiam partem, ſextam, ſeptimam, & octauam corollarij primi, primi. Adhuc autem & ſi ſic eſſet, poſſet vna perſona creare, altera non creante, quod omnibus Theologis conſtat eſſe falſiſsimum, quod ideo breuibus confirmabo: Ipſe namque Ioannes. nempe Filius Dei, dicit; Pater meus vſque modo operatur, & ego operor, Ioan. 5. & infra, Amen, Amen, dico vobis; Non poteſt Filius à ſe facere quicquam, niſi quod viderit Patrem facientem;Auguſtinus. quaecunque enim ille fecerit, haec & Filius ſimiliter facit. Super quod dicit Auguſtinus, 1. ſuper Ioan. homilia 20. Catholica fides hoc habet firmata ſpiritu Dei in ſanctis eius contra omnem haereticam prauitatem, quia Patris & Filij opera inſeperabilia ſunt: Et infra, Non tantum Patris & Filij; ſed etiam Spiritus Sancti, ſicut eſt aequalitas & inſeparabilitas perſonarum, ita etiam opera inſeparabilia ſunt; & hoc oſtendit principaliter & quaſi ſingulariter, ſed diffuſè per totam illam vigeſimam homiliam. Eſt etiam iſtud totum contra autoritatem Damaſceni ſuperius allegatam. Hoc etiam deſtruitur manifeſtè per autoritatem Chriſti proximo allegatam; Non poteſt Filius à ſe facere quicquam, niſi quod viderit Patrem facientem: Pater enim diligit Filium, & omnia demonſtrat ei quae ipſe facit; quod ideo dictum eſt, vt patet diffuſè per Auguſtinum, illa homilia viceſima memorata; quia ſicut Filius non eſt, nec eſſe poteſt à ſe, ſed à Patre; ſic nec facit, nec facere poteſt quicquam à ſe ſolo,Ioannes. ſed à Patre. Item Ioan. 5. Non poſſum ego à meipſo facere quicquam, ſed ſicut audio iudico, & iudicium meum verum eſt, quia non quaero voluntatem meam, ſed voluntatem eius qui miſit me Patris. Quod Auguſtinus 1. ſuper Ioannem,Augustinus. homilia 22a. exponit de Filio non ſecundum naturam ſuam humanam, ſed diuinam modo praedicto: quanquam & de ipſo ſecundum naturam eius humanam conuenientius forſitan poſsit exponi; maximè quia ibi exprimitur diuerſitas voluntatum in Filio, & in Patre; quod quantum ad naturam ſuam diuinam non poteſt intelligi quouiſmodo, vt patet per praemiſſa, & quia aliter,Auguſtinus non eſſet illa beatiſsima Trinitas ſummè vna, dicitque Auguſtinus illa homilia 22a. Trinitatis huius vna voluntas, vna poteſtas, vna maieſtas: Quare & 2. ſuper Ioannem, homilia quadrageſima quinta exponit iſtam autoritatem de Chriſto ſecundum naturam eius humanam, ſicut erat ſuperius allegatum. Vnde poteſt colligi euidenter, quod tales autoritates dictae de Chriſto vtroque modo poſſunt intelligi & exponi; quod & idem teſtatur ſuper illud Pſalmi 118. ſuper omnes docentes me intellexi, ſuperius allegatus.Iohannes. Item Ioan. 12. Ego ex meipſo non ſum locutus, ſed qui miſit me Pater, ipſe mihi mandatum dedit, quid dicam, & quid loquat; & ſcio quia mandatum eius vita aeterna eſt: Quae ergo ego loquor, ſicut dixit mihi Pater, ſic loquor; & infra 14. verba quae ego loquor vobis à meipſo non loquor; Pater autem in me manens, ipſe facit opera. Haec etiam Auguſtinus 1. ſuper Ioan. homilia 54. ſcilicet vltima;Auguſtinus. & 217a. exponit de Filio modo praemiſſo, ſcilicet ſecundum naturam eius diuinam. Vnde illa homilia 17a. Non, inquit, non loquitur Filius à ſeipſo, quia non eſt à ſeipſo: & ideo Pater in illo manens facit opera; quia per quem, & cum quo facit, non eſt niſi ab ipſo; qui & de verbis Domini ſermone 56. eandem autoritatem eodem modo exponit, dicitque, Ei quippe tribuit, quicquid facit, de quo eſt ipſe qui facit. Amplius autem ſi voluntas humana naturaliter praecedat diuinam in actione communi; voluntas humana eſt cauſa prior naturaliter, quare voluntas Dei agit, ergo quare ipſa vult, ſicut per corollarium decimi primi patet, quod eſt contra vigeſimum primi libri. Item ſi voluntas diuina qua vult praeſentialiter agere, dependeat à voluntate humana praeſenti, tanquam à cauſa priori; eadem ratione voluntas ſua aeterna qua aeternaliter voluit nunc agere, aeternaliter dependebat à voluntate humana aeternaliter nunc futura, tanquam à cauſa priori; & cùm Deus neſciat iſta complexa poſteriora niſi per ſuam voluntatem, ſicut 18um. primi probauit; patenter conſequitur, quod iſta poſteriora ſunt cauſae diuinae ſcientiae eſſentiae, contra decimum quintum primi, & alia quae ſequuntur: Imò & ſequitur manifeſtè, quod Deus neſciat certitudinaliter haec futura, nec praeſentia, quare nec praeterita, ſicut per decimum octauum primi faciliter apparebit; Deus enim neſcit determinatè & certè futura, niſi per aliquid determinatum ſibi & certum; ſed voluntas libera ſecundum contradictionem reſpectu actus ſui futuri contingenter aequaliter, non eſt determinata, & certa reſpectu illius: alioquin ille actus eſſet determinatè & certè futurus, & non ad vtrumlibet contingenter; nec Deus eſt certus de actu illo futuro per ſuam propriam voluntatem, quia voluntas ſua diuina nihil vult nec agit in talibus, niſi praeueniatur voluntate humana; ſed talis praeuentio eſt indeterminata penitus & incerta. Adhuc autem ſi voluntatem humanam nunc agere, ſit prius naturaliter quam voluntatem diuinam nunc agere, ipſam nunc agere eſt cauſa prior naturaliter, quare voluntas diuina nunc agit: ergo ipſam ſemper fuiſſe nunc acturam, ſemper fuit cauſa prior naturaliter; Quare voluntas diuina ſemper voluit nunc agere. Nam ſecundum Philoſophum 2. Poſt. 3. quae verè eſt cauſa eſſendi quodcunque, eadem eſt cauſa fiendi, ſiue eſſe & futuri eſſe; ergo iſtud eſſe futurum fuit cauſa prior naturaliter, quare Deus hoc voluit eſſe futurum, non è contra, contra decimum quartum primi libri, quod & rationes illius capituli reprobant & condemnant. Item ſi aliquo futuro demonſtrato, hoc eſſe futurum eſt cauſa quare Deus vult hoc eſſe futurum; & per idem 14. Deum velle hoc eſſe futurum eſt cauſa quare hoc eſt futurum; ergo hoc eſſe futurum eſt cauſa quare hoc eſt futurum. Et ſimiliter poteſt deduci, quod rem eſſe praeſentem eſt cauſa quare ipſa eſt praeſens, iuuante nono primi, & autoritate Philoſophi ſuperius allegata. Item ſi voluntatem humanam eſſe quicquam acturam, eſſet cauſa volutionis diuinae aeternè prioris, ipſam eſſe acturam eſſet cauſa prior naturaliter praedeſtinationis & reprobationis diuinae: quare & ipſam praeſentialiter agere, eſſet cauſa prior naturaliter effectu praedeſtinationis, ſcilicet collationis gratiae in praeſenti: quorum vtrumque eſt haereſis Pelagij à Patribus condemnata, ſicut patet 45. & 35. primi cum alijs, quae ſequuntur, quorum & vtrumque eadem capitula condemnabant. Amplius autem ſi voluntas humana diuinam praecederet naturaliter in agendo, res humanae diuinae prouidentiae non ſubeſſent, contra vigeſimum ſeptimum primi & alia quae ſequuntur: Imo quod eſt multum indignius, ſi ſic eſſet, volutiones diuinae humana prouidentia regerentur, ſibique ſubeſſent, quod eſt omnino contrarium rationi; Nam ſecundum verum iudicium rationis, Sapientis & boni eſt regere inſipientes & malos, & ſapientioris & melioris minus ſapientes,Philoſophus. & eis per omnia prouidere. Vnde Philoſophus 1. Metaphyſ. in Prolog. exiſtimamus ſapientiorem principaliorem ſubſeruiente magis eſſe ſapientiam: Non enim ordinari, ſed ſapientem ordinare oportet, nec hunc ab altero, ſed ab hoc minus ſapientem ſuaderi. Et 5. Eth. 11. Non ſinimus principari hominem, ſed rationem. Et 1. Polit. 1. Quod poteſt mente praeuidere, hoc principans naturâ & dominans. Et infra tertij nono; Qui intellectum iubet principari, videtur iubere principati Deum & leges: qui autem hominem iubet, apponit & beſtiam.Tullius. Et Tullius 3. de Repub. Annon, inquit, cernimus optimo cuique dominatum ab ipſa natura cum ſumma vtilitate inſeriorum datum? Vnde & Sapient. 7. & 8. ſecundum quotationem quorundam; Sapientiam autem non vincit malitia, attingit autem à fine vſque ad finem fortiter, & diſponit omnia ſuauiter. Sed quis neſciat haec praedicta peramplius & perfectius infinitè in Deo reperiri, quàm in homine? Ipſe ergo ſecundum ſententiam Philoſophi 12. Metaphyſ. in fine,Philoſophus. eſt vnicus omnium ſummus princeps. Item tunc homo agens quippiam eſſet artifex principalis, & Deus eius quodammodo inſtrumentum, cum tamen naturaliter ſit è contra, ſicut quamplures autoritates Philoſophicae & Theologicae allegatae viceſimo ſecundi planiſsimè conteſtantur.Ieremias. Vnde & Ierem. 18. ait Dominus; Ecce ſicut lutum in manu figuli, ſic vos in manu mea, domus Iſrael. Amplius autem tunc Deus non eſſet omnipotens: Non enim poſſet facere hominē velle quantūcun que ipſe Deus hoc vellet; quia ſi poſſet, faciat: ergo Deus hominē in aliqua hora velle, in qua ipſe homo ſe ſtatuit minime voluturū, & in qua minime voluiſſet, niſi Deus hoc feciſſet: aut ergo in illa volutione naturaliter praeuenit humana voluntas, aut diuina; Si humana, ergo Deus non facit hominē iſtū velle, ſed magisè contra, ſicut ſuperius eſt argutum; Si diuina, ergo ſic eſt in omnibus, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Imo ſecundum hypotheſin, quantumcun que Deus prius naturaliter aut antecedenter voluntati humanae hoc velit, ipſa nullam actionem producet, quia tunc voluntas humana naturaliter praeueniret, ſicut hypotheſis illa ponit. Nec ille dignè cenſetur omnipotens, qui agendo quippiam neceſſario eget auxilio agentis prioris, qui ipſum naturaliter praeueniat in agendo. Nec poteſt quis fingere, quod iſtud nequaquam ſub omnipotentia continetur: Iſtud enim eſt vnum verè factibile; Imò & tunc homo eſſet potentior Deo in hac parte. Licet enim Deus vellet hominem velle quicquam, & faceret ad hoc, quantum poſſet ad vltimum, poſſet homo libere ſibi reſiſtere & non velle: Omnes enim res humanae ſunt praeordinatae, & prouiſae per prouidentiam diuinae voluntatis aeternam, ſicut vigeſimum ſeptimum primi cum ſequentibus manifeſtat: ergo omnes cauſae inferiores exequentes iſtam praeordinationem & prouiſionem in motu ſuo quolibet aut quiete, huic voluntati diuinae neceſſariò ſunt ſubiectae, ipſique de neceſsitate obediunt imperanti. Nimis etenim factuum videretur, ipſum prouidere, aut praeordinare quodcunque, niſi illud poſſet perficere in effectu. Quare & dicit Philoſophus 3. Eth. 8. quod Conſilium eſt poſsibilium quae vtique per nos fient.Philoſophus. Vnde & ſummus Philoſophus Eſaiae 46. Conſilium, inquit, meum ſtabit, & omnis voluntas mea fiet:Eſaias. locutus ſum, & adducam illud, creaui, & faciam illud. Et Eſaiae 51. Cogitauit Dominus, & fecit quaecunque locutus eſt. Alias etiam poſſet voluntas humana fruſtrari diuinam, quare & reddere miſerrimum Parabola. miſerum foeliciſsimum Deum noſtrum, contra decimum primi libri, & contra omnes foelices & etiam miſeros quantumcunque. Vnde & Parab. 21. non eſt Sapientia, non eſt prudentia, non eſt conſilium contra Dominum; equus paratus ad diem belli, Dominus autem ſalutem tribuet.Eccleſiaſtic. Item Eccleſiaſtici 42. Magnalia ſapientiae ſuae decorauit quae eſt ante ſaeculum, & vſque in ſaeculum, neque adiectum eſt, neque minuetur, & non eget alicuius auxilio conſilio. Quam deſiderabilia ſunt omnia opera eius, & tanquam ſcintillam quae eſt conſiderare omnia haec viuunt & manent in ſaeculum [ſaeculi] & in omni neceſsitate omnia obediunt Parabola. obaudiunt ei. Et Parab. 21. Sicut diuiſiones aquarum, Ita cor Regis in manu Domini, quocunque voluerit, inclinabit illud. Multa inſuper alia iſtis ſimilia vigeſimo ſecundi ſunt plenius allegata.Auguſtinus. Dicitque Auguſtinus Enchirid. 77. Quis porro tam impiè deſipiat, vt dicat Deum malas hominum voluntates: quas voluerit, & quando voluerit, & vbi voluerit, in bonum non poſſe conuertere? Et de correptione & gratia 69. Sic enim ſeu velle, ſeu nolle in volentis, aut nolentis, eſt poteſtate, vt diuinam voluntatem impleat, nec ſuperet poteſtatem. Et 71. Deus magis habet in poteſtate voluntates hominum, quàm ipſi ſuas. Item humana volutio eſt donum Dei, vt patet viceſimo ſecundi: ergo per ſeptimum ſecundi non eſt antecedenter ab homine, ſed à Deo. Item fideles rationabiliter petunt à Deo, vt faciat homines velle hoc vel illud; vt patet 20o ſecundi: ergo Deus antecedenter hoc facit, vt patet quadrageſimo ſexto primi. Item tunc voluntas humana in merendo, in conterendo, in reſurgendo à peccato, & in bonum quodlibet faciendo Deum & voluntatem diuinam naturaliter antecedit; quare & actionem gratiae multo magis. Quae omnia ſunt falſa, & haereſi Pelagianae coniuncta, ſicut per 35.36.37.38.39. & 41um. primi patet, & per autoritates Scripturae, & Doctorum ibi copioſius allegaras. Vnde & Apoſtolus ad Rom. 11. Quis prior dedit illi, & retribuetur ei?Apoſtolus. Quoniam ex ipſo, & peripſum, & in ipſo ſunt omnia. Et Iob. 41. Quis autem dedit mihi, vt reddam ei?Iob. Greg. Omnia quae ſub coelo ſunt, mea ſunt. Super quod Gregorius 33. Moral. 22. ſic ſcribit; Nemo quippe, vt diuina illum gratia ſubſequatur, aliquid prius contulit Deo: Nam ſi nos Deum bene operando praeuenimus, vbi eſt quod Propheta ait, Miſericordia eius praeueniet me? Si quid nos bonae operationis dedimns vt eius gratiam mereremur, vbi eſt quod Paulus Apoſtolus dicit, Gratiâ ſalui facti eſtis per fidem, & hoc non ex vobis, ſed hoc donum Dei eſt, non ex operibus veſtris? Si noſtra dilectio Deum praeuenit, vbi eſt quod Iohannes Apoſtolus dicit, Non quaſi nos, dilexerimus Deum, ſed quoniam ipſe prior dilexit nos? Vbi eſt quod per Hoſeam Dominus dicit, Diligam eos ſpontaneè? Si ſine euis munere, noſtra virtute Deum ſequimur, vbi eſt quod per Euangelium veritas proteſtatur, dicens; Sinc me nihil poteſtis facere? Vbi quod ait; Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater qui miſit me, traxerit eum? Vbi quod iterum dicit; Non vos me elegiſtis, ſed ego clegi vos? Si ſaltem dona bonorum operum noſtra virtute bene cogitando praeuenimus, vbi quod rurſum per Paulum tam ſubtiliter dicitur, vt omnis de ſe humanae menti fiducia ab ipſa cordis radice ſuccidatur, cum ait; Non quia ſufficientes ſumus cogitare aliquid à nobis, quaſi ex nobis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt? Nemo ergo Deum meritis praeuenit, vt tenere eum quaſi debitorem poſsit: ſed miro modo aequus omnibus conditor, & quoſdam praeelegit, & quoſdam in ſuis reprobis moribus iuſtè dereliquit, nec tamen electis pietatem ſine iuſtitia exhibet, quia hic eos duris afflictionibus praemit; nec rurſum reprobis iuſtitiam ſine miſericordia exercet, quia aequanimiter tolerat, quos quandoque in perpetuum damnat. Si ergo & electi praeuenientem [ſe] gratiam ſequuntur, & reprobi iuxta quod merentur, accipiunt, & de miſericordia inueniunt electiquod laudent, & de iuſtitia non habent reprobi quod accuſent; Bene itaque dicitur, Quis ante dedit mihi, vt reddam ei? Ac ſi apertè diceretur, ad parcendum reprobis nulla ratione compellor, quia eis debitor ex ſua actione non teneor. Idcirco enim nequaquam coeleſtis patriae praemia aeterna percipiunt, quia ea nunc, dum promereri poterant, ex libero arbitrio contemſerunt: quod quidem videlicet liberum arbitrium in bono formatur electis, cum eorum mens à terrenis deſiderijs gratia aſpirante ſuſpenditur. Bonum quippe quod agimus, & Dei eſt, & noſtrum; Dei per praeuenientem gratiam; noſtrum, per obſequentem liberam voluntatem: Si enim Dei non eſt, vnde ei in aeternum gratias agimus? Rurſum, ſi noſtrum non eſt, vnde nobis retribui praemia ſperamus? Quia ergo non in merito gratias agimus, ſcimus quod eius munere praeuenimur: & rurſum quia non in merito retributionem quaerimus, ſcimus quod ſubſequenti libero arbitrio bona elegimus quae ageremus. Et infra; Omnibus liquet, quod non ſolum ea quae ſub Coelo ſunt, ſed ipſa quoque etiam quae ſuper Coelos condita coeleſtia vocantur, eius voluntati ſeruiunt.Auguſtinus. Cui & concorditer Auguſtinus 4. contra Iulianum Pelagij filium & ſequacem 5. Cum, inquit, diuinitùs adiuuatur homo, non tantum ad capeſſendam perfectionem adiuuatur, quod ipſe poſuiſti, vtique volens intelligi eum per ſe incipere ſine gratia, quod perficit gratia; ſed potius quod Apoſtolus loquitur, vt qui in nobis bonum opus caepit, perficiat vſ que in finem: In quo enim vis hominem ſicut loqueris, ad aliquid laudabile generoſi cordis ſtimulis incitari, in hoc non vis in Domino, ſed in libero arbitrio gloriari, ac ſic priorem dare vt retribuatur illi. O ingrati gratiae Dei! O inimici gratiae Dei, & ſolo vocabulo Chriſtiani! Nonne pro inimicis ſuis orat Eccleſia? Quid orat? Vt conuertatur in bonum voluntas mala, quoniam praeparatur voluntas à Domino, & Deus eſt, vt ait Apoſtolus, qui operatur in nobis & velle. Et infra eiuſdem vndecimo, Tu autem quanta a • rogantia & de veſtrae praeſumtione virtutis dixeris (Perfacile igitur ſtudio ſanctitatis, quod Deus adiuuat, poteſt homo carere peccatis) ille non agnoſcit, qui dogmata veſtra non nouit. Nam & ſtudium ſanctitatis ſine adiutorio Dei vultis & in hominis voluntate praecedere, quod merito Deus debeat adiuuare, non gratis. Amplius autem iſti praeponentes ſuam voluntatem voluntati diuinae ſuperbius faciunt primo ſuperbo Angelo, qui aequalitatem Dei appetendo, dicebat; Similis ero Altiſsimo,Eſaias. Eſaiae 14. Iſti enim aequalitate Dei aut eius ſimilitudine nullatenus contentantur, ſed maioritatem & ſuperioritatem vendicant ſupra Deum. Sed caueant, ne deſcendant ad eum, vel potius ſubtus eum, ſicut in Eſaia ſubiungitur; veruntamen ad Infernum detraheris, in profundum laci: qui te viderint, ad te inclinabuntur, teque proſpicient. Iſti etiam dicunt ſuperbius de Domino Deo ſuo, quam illi ciues inciuiles de illo nobili homine Domino ſuo, dicentes;Lucas. Nolumus hunc regnare ſuper nos, Luc. 19. Nedum enim dicunt, Nolumus hunc regnare ſuper nos, ſed nos regnare volumus ſuper illum: Volunt enim ſe naturaliter praecedere Deum, & per conſequens ducere eum, & regere in omnibus factis ſuis. Sed timeant & caueant, quod ibi dicitur conſequenter, Inimicos meos illos, qui noluerunt me regnare ſuper ſe, adducite huc, & interficite coram Anſelmus. ante me. Nec mirum: Ipſi namque conſpirauerant in regiam maieſtatem, quare & poenâ criminis laeſae maieſtatis erant iuſtiſsime puniendi. Vnde Anſelmus de ſimilitudinibus 8. Superbia ideo vocatur, quia ſuper quam debeat graditur: Superbia namque ſuper greſsio dicitur. Propria itaque voluntas, quia Dei voluntati non ſubijcitur, ſed ſuper eam extollitur, ob hoc rectè Superbia dicitur, ipſa quoque omnis peccati eſt initium, quia ex ea naſcitur omne peccatum. Et quoniam homo illam habet ex ſe, nec voluntatem Dei quam ſequatur, vult habere ſuper ſe, ipſi Deo aufert quod propriè & ſingularitet debet habere.Anſelmus. Et ſequitur 9. Solus enim Deus, quicquid vult, debet velle propria voluntate, ita vt aliam quam ſequatur, non habeat ſupra ſe. Cum igitur homo vult aliquid per propriam voluntatem, Deo aufert quaſi ſuam coronam: Sicut enim corona ſoli Regi competit, ſic propria voluntas ſoli Deo, & ſicut Regem aliquem inhonotaret, qui ſuam coronam ei coronato auferret; ſic homo inhonorat Deum qui aufert ei propriam voluntatem, priuilegium habendo,Aristos. quod ille deberet habere ſolum. Quare & Ariſtoteles in aenigmatibus ſuis aenigmate tertio ſic hortatur, Coronam Regis ne accipias. Quod prudenter aduertentes 24. ſeniores, nequaquam ſuas coronas aut voluntates ſuperpoſuerunt ſuperbè coronae aut voluntati diuinae, ſed humiliter ſubmiſerunt.Apocalypſ. Vnde Apoc. 4. Procidebant 24. ſeniores an te ſedentem in throno & adorabant viuentem in ſaecula ſaeculorum, & mittebant coronas ſuas ante thronum, dicentes; Dignus es, Domine Deus noſter, accipere gloriam & honorem & virtutem, quia tu creaſti omnia, & propter voluntatem tuam erant, & creata ſunt. Sic & ille Regum clariſ • imus & eximius Prophetarum,Pſalmus. Nonne, inquit, Deo ſubiecta erit anima mea? Pſalmo 61. Et infra; Veruntamen Deo ſubiecta eſto anima mea. Sic & ille Antiochus, primo ſuperbiſsimus Principum, poſtremo humiliter recognouit, quoniam iuſtum eſt ſubditum eſſe Deo, & mortalem non paria Deo ſentire. 2. Machab. 9.Macchab. Pſalmus. Apoſtolus. Pſalmus. Eſaias. Heſter. Si ergo non paria, qualiter altiora? Excelſus enim ſuper omnes gentes Dominus, Pſalmo. 112. Vnde & ad Romanos 4. Omne os obſtruatur, & ſubditus fiat omnis mundus Deo. Item Pſalmo 22. Dominus regit me. Et Pſalmo 79. Qui Regis Iſraelem, intende; qui deducis velut ouem Ioſeph. Et Eſaiae 49. Miſerator eorum regit eos. Et Apoc. 7. Agnus, qui in medio throni eſt, reget eos, & deducet eos. Et Heſter 15. ita ſcribitur; Cumque inuocaſſet omnium rectorem Deum, & Saluatorem Deum &c. Et Pſalmo 46. Quoniam Rex omnis terrae Deus, & regnabit Dominus ſuper gentes. Et Pſalmo 102. Regnum ipſius omnibus dominabitur; cum ſuis ſimilibus infinitis. Iſti ſimiliter impiè magis dicunt,Iob. quam illi impij qui dixerunt, Quis eſt omnipotens vt ſeruiamus ei? Iob. 21. Hi itaque namque tantum noluerunt omnipotenti ſeruire; ſed iſti nedum hoc, imo quod eſt elatius, volunt omnipotentem eis ſeruire, dum voluntas humana praecipit, & praecedit vt Domina, & diuina obſequitur & ſubſequitur vt ancilla.Propheta. Non ſic Propheta, non ſic, ſed Ordinatione (inquit) tua perſeuerat dies, quoniam omnia ſeruiunt tibi, Pſalmo. 118. Non ſic Iacob de Domino ſuo ſenſit, ſed praecedat, inquit, Dominus meus ante ſeruum ſuum, & ego ſequar paulatim veſtigia eius.

Item tunc voluntas diuina potius ſe curuaret obediendo humanae, quàm è contra, quod ratio nulla ſinit, ac ipſemet docet contrarium. In memetipſo, inquiens, iuraui, egredietur de ore meo iuſtitiae verbum, & non reuertetur, quia mihi curuabitur omne genu, Eſaiae 45. vel aliter;Eſaias. Mihi curuabunt omnia genu: vel tertiò; Mihi curuabunt omnia genua: vel quartò; Mihi curu abuntur omnia genua. Quam Scripturam Apoſtolus ad Romanos 14. ſic allegat; Scriptum eſt enim;Apoſtolus. Viuo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu. Amplius autem tunc voluntas humana duceret diuinam quo vellet, cum tamen rationabilius ſit è contra,Iob. cum ipſa melius videat, audiat, atque poſsit. Vnde Iob. 37. Nubes ſpargunt lumen ſuum quae luſtrant cuncta per circuitum, quocunque voluntas gubernantis duxerit ad omne quod praeceperit illis ſuper faciem orbis terrarum, ſiue in vna tribu, ſiue in terra [ſua] ſiue in quocunque loco miſericordiae ſuae eas iuſſerit inueniri. Super quod Gregorius, 27. moral. 22. fic ait; Nubes lumen ſpargere eſt praedicatores ſanctos exempla vitae & loquendo & agendo dilatare; ſed ſaepe praedicatores ſancti exhortari quoſdam volunt, ſed nequeunt: ſaepe quoſdam declinare appetunt, ſed tamen internae inſtigationis impulſu exhortari eos inſtantiſsimè compelluntur. Videamus nubem Dei, quomodo gubernantis manu & ad ea quae non appetit, ducitur, atque ab impulſu ſuo iterum gubernantis manu retinetur. Et ponit exemplum de Paulo, qui cum voluit à Corinthijs diſceſsiſſe, cum eis per Dominum tenebatur; qui etiam cum ad Theſſalonicenſes pergere voluit, nec valebat, vt dicit, nec poterat recedere ab eis, cum quibus tunc erat, vt dicit, per Dominum impeditus. Vnde ſic concludit; Nubes igitur Dei cuncta per circuitum luſtrant, quia praedicationis luce mundi fines illuminant: ſed quia diuinis nutibus ſubditae nequeunt explere quod volunt, ideo ire non poſſunt niſi quo eas voluntas gubernantis duxerit. Vnde & adhuc ſubditur, Ad omne quod praeceperit eis ſuper faciem orbis terrae: Saepe enim cum gubernantis voluntate perducuntur, aliter agere appetunt, ſed aliter diſponuntur. Nam plerumque quoſdam auditores ſuos ſtudent blandè corrigere, & tamen eorum ſermo in aſperitatem ducitur; plerunque reſecare quoſdam aſperè appetunt, ſed tamen eorum vigor, ſeu rigor per manſuetudinis ſpiritum refraenatur. Sicut ergo non poſſunt ire quo volunt, ita etiam nequeunt agere ſicut volunt: Quia enim eos internus arbiter tenet, cum mittit, ita illos etiam modificans ſuſcipit, cum perducit, vt aliquando in cogitatione alia diſponant, ſed alia in opere peragant; aliquando aliter inchoent, ſed aliter conſumment. Quia igitur iuxta hoc quod ſibi praecipitur, ſeruiunt, dicatur recte, Quocunque eas voluntas gubernantis duxerit, ad omne quod praeceperit illis ſuper faciem orbis terrae.Deut. Eſaias. Paralipom. Pſalmus. Sapientia. Pſalmus. Item Deut. 31. Dominus Deus tuus, ipſe ductor tuus. Et Eſaiae 63. Spiritus Domini ductor eius fuit. Et 2. Paralip. 13. In exercitu noſtro dux Deus eſt. Et Pſalmo. 54. Dux meus & notus meus. Et Sapient. 10. Iuſtum deduxit Dominus per vias rectas. Et Pſalmo. 72. Tenuiſti manum dextetam meam, & in voluntate tua deduxiſti me: cum multis ſimilibus creberrimè in Scriptura: Voluntas ergo diuina ducit humanam, ipſam naturaliter praecedendo. Vnde & ille ontiquus Seneca. Annicius Seneca, ſicut allegat Auguſtinus 5. de Ciuit. Dei, 8. Quodammodo metricè dicit ita; Duc me ſumme Pater, altique dominator poli, quocunque placuit, nulla parendi mora eſt: Aſſum impiger, fac velle, comitabor, gemens, maluſque patiar facere quod licuit; bono ducunt volentem fata, nolentemque trahunt. Vbi & Auguſtinus ſubiungit,Auguſtinus. Gregorius. nempe euidentiſsimè hoc vltimo verſu ea fata appellauit, quae ſupra dixerat ſummi Patris voluntatem: Cui concordans beatus Gregorius 6. moral. 12. ſuper illud Iob. 5. Qui comprehendit ſapientes in aſtutia ſua &c. ita dicit; Sic quippe Dei opera magna ſunt, vt per omne quod ab hominibus agitur, eius voluntas ex quiratur, cui videlicet cognitae debet noſtra actio deuotè famulari, & quaſi Ducem ſui itineris perſequi, ne ei etiam nolens ſeruiat, ſi hanc ſuperbiens declinat: vitari enim vis ſuperni conſilij nequaquam poteſt. Item aliàs voluntas humana traheret poſt ſe diuinam, cum rationalius ſit è contra, vt patet per Autoritatem Senecae allegatam. Item ſi ſic eſſet, voluntas humana potius gubernaret diuinam agendo, quàm haec humanam, quod eſt contrarium rationi, & contra autoritatem Iobi praemiſſam; Nubes ſpargunt lumen ſuum, quae luſtrant cuncta per circuitum, quocunque eas voluntas gubernantis duxerit. Et Sapient. 14. Tu autem Pater gubernas prouidentia; & loquitur de nauigatione,Sapientia. Eſaias. Cantica. Ioannes. Eſaias. & talibus rebus humanis. Et Eſaiae 48. Ego Dominus Deus tuus docens te vtilia, gubernans te in via qua ambulas. Vnde & Cantic. 1. Trahe me poſt te. Et Ioh. 6. Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater, qui miſit me traxerit eum. Et infra 12. Omnia traham ad meipſum. Et Eſaiae 10. Num gloriabitur ſecuris contra eum qui ſecat in ea, aut exaltabitur ſerra contra eum à quo trahitur? Quod intelligitur de Senacherib, & de Deo, vt viceſimum primi plenius allegauit. Item aliter voluntas humana potius ſuſcitaret diuinam ad agendum quippiam, quàm è contra, quod eſt contra ſacram Scripturam ſaepiſsimè tam in malis actibus, quàm in bonis:Paralio. Vnde 1. Paralip. 5. Suſcitauit Dominus Deus Iſrael ſpiritum Sar, alias Ful Pul Regis Aſſyriorum, & ſpiritum Tiglatho Pelaſar Regis Aſſur, & tranſtulit Ruben, & Gad, & dimidiam tribum Manaſsis &c. Et 2. Paralip. 21. Suſcitauit Dominus contra Ioram ſpiritum Philiſtinorum & Arabum, qui confines ſunt Aethiopibus, & aſcenderunt in terram Iuda, & vaſtauerunt eam &c.Ezechiel. Et Ezech. 23. Haec dicit Dominus Deus, Ecce ego ſuſcitabo omnes amatores tu • s contra te, de quibus ſatiata eſt anima tua, & congregabo eos aduerſum te in circuitu, filios Babylonis, & vniuerſos Chaldaeos, nobiles, tyrannoſque & Principes omnes filios Aſſyriorum, iuueneſque forma egregia duces, & magiſtratus vniuerſos principes principum, & nominatos aſcenſores equorum, & venient ſuper te &c. Et Amos 6. Ecce ego ſuſcitabo ſuper vos, domus Iſrael,Amos. dicit Dominus Deus exercituum, gentem, & conteret vos. Haec & al a multa valde de malis actibus voluntatis: de bonis verò ſcribitur 2. Paralip. vlt. & 1. Eſdr. 1. Suſcitauit Dominus ſpiritum Cyri Regis &c. Et Eſaiae 41. Quis, Gloſſa, niſi ego, ſuſcitauit ab Oriente iuſtum? Vocauit eum,Eſdras. Eſaias. vt ſequeretur ſe? Dabit in conſpectu eius gentes &c. Et ſequitur: Quis haec operatus eſt & fecit, vocans generationes ab exordio? Ego Dominus, primus, & nouiſsimus; ego ſum. Et infra, 45. Ego, inquit Dominus, ſuſcitaui eum ad iuſtitiam, & omnes vias eius dirigam. Et Aggaei 1. Suſcitauit Dominus ſpiritum Zorobabel, & ſpiritum Ioſedech, & ſpiritum reliquorum de omni populo, & ingreſsi ſunt, & faciebant opus in domo Domini. Item ſi voluntas humana naturaliter praecedat diuinam in actione ambabus communi, humana potius inclinat diuinam & eam determinat ad agendum, quam diuina humanam, quod eſt contra praeoſtenſa & praeallegata,Parabola. viceſimo huius ſecundi; Vnde & Parab. 21. Sicut diuiſiones aquarum, ita cor Regis in manu Domini, quocunque voluerit inclinabit illud. His etiam rationibus hic praemiſsis ſatis conſonant autoritates Auguſtini de gratia & libero arbitrio, & de correptione & gratia, viceſimo ſecundi plenius allegatae. Item tunc potius diceretur hominem facere Deum velle, & facere aut agere quippiam quam è contra: eſt enim prior & ſuperior cauſa in iſtis; quod eſt contra multas autoritates 20o ſecundi plenius allegatas.Apoſtolus. Vnde & Apoſtolus ad Phil. 2. Deus eſt, (inquit) qui operatur in nobis & velle & perficere (ſeu alias operari) pro bona voluntate. Et ad Romanos 15. Non audeo aliquid loqui eorum, quae per me non efficit Chriſtus. Et Eſaiae 45.Eſaias. Ezechiel. Apoſtolus. Proſper. Ego Dominus & non eſt alter, formans lucem, & creans tenebras, faciens pacem, & creans malum: Ego Dominus faciens omnia haec; ſic Dominus ergo prior & ſuperior in huiuſmodi actione. Et Ezechielis 36. Faciam vt in praeceptis meis ambuletis, & iudicia mea cuſtodiatis & operemini. Et ad Rom. 8. Quicunque ſpiritu Dei aguntur, hi ſunt filij Dei: ſuper quod 310a. propoſitio ſententiatum Proſperi quae eſt Auguſtini, & allegatur in gloſſa ſic ait; Plus eſt proculdubio agi, quam regi: Qui enim regitur aliquid agit, & ideo regitur, vt rectè agat: qui autem agitur, agere ipſe aliquid vix intelligitur. Et tantum praeſtat voluntatibus noſtris gratia Saluatoris, vt non dubitet Apoſtolus dicere, Quotquot ſpiritu Dei aguntur, hi filij Dei ſunt: nec aliquid in nobis libera voluntas melius agere poteſt, quàm vt illi ſe commendet, qui aliquid Auguſtinus. malè agere non poteſt. Item Auguſtinus de verbis Apoſtoli ſermone 13. tractans eandem autoritatem, ſic ait; Dicit mihi aliquis, ergo agimur, non agimus. Reſpondeo; Imo & agis & ageris, & tunc bene agis, ſi à bono agaris: Spiritus enim qui te agit, agentibus eſt adiutor, quia ſicut dicit Dominus, Sine me nihil poteſtis facere. Iam nunc quod audiſtis; Quotquot ſpiritu Dei aguntur, hi filij ſunt Dei, nolite vos dimittere: Nec enim templum ſuum ſic de vobis aedificat Deus, quaſi de lapidibus qui non habent motum ſuum, leuantur, & à ſtructore ponuntur; non ſic ſunt lapides viui, & vos tanquam lapides viui coaedificamini in templum Dei; ducimini, ſed currite & vos; ducimini, ſed ſequimini, quia & cum ſecuti fueritis, verum erit illud, quia ſine illo facere nihil poteſtis: non enim volentis, nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei; maxime quia proceſſus Apoſtoli & Prophetarum planiſsime ad hoc tendit, quod Deus in huiuſmodi actibus nedum ſit agens, ſed etiam primum agens. Nam per huiuſmodi ſuam doctrinam intendit Apoſtolus principaliter humilitatem cordibus humanis inſerere & nutrire, ſicut viceſimum tertium huius docet: quod tamen nedum non faceret, imo homines in ſuperbiam maiorem erigeret, ſi doceret Deum operari in nobis velle & perficere, non antecedenter vt Dominus, ſed ſubſequenter vt ſeruus. Nam quomodo amputaret hominibus, non amplius miniſtraret ſuperbiendi materiam, docendo eos habere Deum ſemper promptiſsimè tantum ſeruum ad nutum quemlibet voluntatis, eorum votis in omnibus obſequendo.Apoſtolus. Philip. 2. Augustinus. Quare & Apoſtolus congrue praemittebat; cum metu & tremore veſtram ſalutem operamini: Deus eſt enim qui operatur in vobis & velle & perficere pro bona voluntate. Super quod Auguſtinus de verbis Apoſtoli ſermone 1. ſic ait; Ne ſibi in de aliquid darent, quia dixit, operamini, continuo ſubiunxit; Deus enim eſt qui operatur in vobis & velle & operari perficere. Deus eſt enim qui operatur in vobis: ideo cum timore & tremore; vbi & Gloſſa, cum metu, id eſt, cum humilitate, non ſuperbè; & ideo timendus eſt, quia non vos, ſed Deus operatur &c. pro bona voluntate; voluntate, ſcilicet, ſua. Quomodo namque poteſt verè intelligi, quod non vos, ſed Deus operatur in vobis velle & perficere, cum ex prioribus ſatis conſtet huiuſmodi eſſe actus humanos, niſi quod non vos antecedenter, aut principaliter, aut prius naturaliter, ſed ſic Deus; vos autem ſubſequenter, inſtrumentaliter & ſubſeruienter? ac ſi diceretur, non baculus, ſed homo percutit, non ſecuris, ſed homo aedificat. Sic etiam loquitur idem Apoſtolus ad Rom. 9. Non (inquiens) volentis, nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei, quod aliter nequit exponi.Apoſtolus. Vnde Auguſtinus Enchirid. 23. Iterum ne quiſquam, etſi non de operibus, de ipſo glorietur libero voluntatis arbitrio, tanquam ab ipſo incipiat meritum, cui tanquam debitum reddatur praemium bene operandi. Ipſa libertas audiat eundem gratiae praeconem dicentem; Deus eſt enim, qui operatur in nobis & velle, & operari pro bona voluntate. Et alibi; Igitur non volentis, nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei; cum proculdubio ſi homo eius aetatis eſt vt ratione iam vtatur, non poſsit credere, ſperare, diligere niſi velit, nec peruenire ad palmam ſupernae vocationis Dei, niſi voluntate cucurrerit; Quomodo ergo non volentis neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei? niſi quia & ipſa voluntas, ſicut ſcriptum eſt, A Domino praeparatur; alioquin ſi propterea dictum eſt, Non volentis neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei, quia ex vtroque fit, id eſt, & voluntate hominis & miſericordia Dei; vt ſic dictum accipiamus, Non volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei, tanquam diceretur, Non ſufficit ſola voluntas hominis, ſi non ſit etiam miſericordia Dei; Non ergo ſufficit ſola miſericordia Dei, ſi non ſit etiam voluntas volentis hominis: ac per hoc, ſicut rectè dictum eſt, Non volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei, quia id voluntas hominis ſola non implet; cur non è contrario rectè dicitur, Non miſerentis Dei, ſed volentis eſt hominis, quia id miſericordia Dei ſola non implet? Porrò, ſi nullus dicere Chriſtianus audebit, non miſerentis Dei, ſed volentis eſt hominis, ne Apoſt. apertiſsimè contradicat, reſtat vt propterea rectè dictū intelligatur, Non volentis, nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei, vt totum detur Deo, qui hominis voluntatem bonam & praeparat adiuuandam, & adiuuat praeparatam: Praecedit enim bona voluntas hominis multa Dei dona, ſed non omnia: quae autem non praecedit ipſa, in eis eſt & ipſa. Nam vtrumque legitur in Sanctis Scripturis; Et miſericordia eius praeueniet me, & miſericordia eius ſubſequetiae me: Nolentem praeuenit vt velit, volentem ſubſequitur ne fruſtra velit: Cur enim monemur orare pro ini • icis noſtris vtique nolentibus piè viuere, niſi vt Dominus in eis operetur vt velint; Iterumque cur admonemur petere vt accipiamus, niſi vt ab illo fiat quod volumus, à quo factum eſt vt velimus: Oramus ergo pro inimicis noſtris, vt miſericordia Dei praeueniat eos, ſicut praeuenit nos: Oramus autem pro nobis, vt miſericordia eius ſubſequatur nos. Idem de gratia & libero arbitrio 17. ad cundem ſenſum eandem Autoritatem pertractat.Anſelmus. Anſelmus quoque de Concor. 9. Neque volentis eſt, inquit, quod vult, neque currentis eſt quod currit, ſed miſerentis eſt Dei: Omnibus enim excepto Deo ſolo, dicitur, Quid habes quod non accepiſti? quod ſi accepiſti, quid gloriaris quaſi non acceperis? Sic loquitur Ioan. 11. Vnus autem ex eis,Ioannes. Caiphas nomine dixit eis, expedit vobis vt vnus moriatur homo pro populo, & non tota gens pereat: Hoc autem à ſemetipſo non dixit, ſed cùm eſſet Pontifex anni illius, prophetauit. Sicque loquitur ipſe Magiſter, & veritas diſcipulis ſuis dicens;Matthaeus Non enim vos eſtis qui loquimini, ſed ſpiritus Patris veſtri qui loquitur in vobis Matth. 10. & Ioan. 15. Non vos me clegiſtis, ſed ego elegi vos. Et 1. Ioan. 4. In hoc eſt charitas Dei, non quia nos dilexerimus Deum,Ioannes. ſed quia ipſe prior dilexit nos. Et Tobiae 3. Non eſt in hominis poteſtate conſilium tuum;Tobias. Ieremias. Et Ierem. 10. Scio Domine, quia non eſt hominis via eius, nec viri vt ambulet & dirigat greſſus ſuos: vbi Gloſſa, Erubeſcant, qui aiunt, vnumquemque ſuo regi arbitrio: Non eſt enim via hominis, &c. Vnde Dauid, A Domino greſſus hominis dirigetur; ſecunda verò Gloſſa falſigraphiae pertrigeſimum ſecundum primi conuincitur euidenter. Eruboſcant ergo illi Pelagiani, & non erubeſcam ego, Chriſtianus, Paulinus, Auguſtinianus & Gregorianus. Paueant illi, & non paueam ego, qui in agendo cum te, Domine Deus meus, tam inuerecundè & impauidè te regendo, ſe faciunt altiores: Imple quaeſo facies eorum ignominia, & querant nomen tuum, Domine: Erubeſcant, & conturbentur in ſaeculum ſaeculi & confundantur, & pereant, vt cognoſcant, quia nomen tibi Dominus; Tu ſolus altiſsimus in omni terra, Pſalmo 82. Adhuc autem, quod etiam in actione communi Dei, & hominis, Deus hominem, & diuina voluntas humanam naturaliter antecedat, Autoritates quamplurimae Philoſophorum, ſacrae Scripturae, & Catholicorum Doctorum concorditer atteſtantur. Omnes enim Philoſophi conueniunt in hoc vno, quod in cauſis eſſentialiter ordinatis non eſt procedere in infinitum, ſed deueniendum eſt ad vnam ſupremam, & primam naturaliter omnium, omnes alias regulantem atque mouentem, ſicut Artifex inſtrumenta, vt quarto primi, & vigeſimo ſecundi ſatis fuerat allegatum.Auicenna. Vnde & Auicenna 10. Metaphyſ. 1. loquens de diſpoſitione entium, dicit [ita]; Hoe totum fluit deſuper, nec hoc totum ſequitur ex imaginatione coeleſtium tantum, ſed quia primus verus voluit hoc totum, ideo ab eo incipit eſſe omnis rei Aristoteles res, quae fuit, ſed mediante alio. Igitur propter has cauſas proſunt hominibus orationes & ſacrificia, & praecipuè litan • ae pro pluuia, & alia huiuſmodi. Item Ariſtoteles in de mundo 11. ita dicit; Sicut autem in chorea inchoante choraula concinit tota chorea virorum, & mulierum varijs vocibus acutis & grauibus vnam harmoniam continuam continuantibus: Sic ſe habet res & in Deo, qui cuncta diſponit; Et infra eodem, Comparato Deo & Mundo duci & exercitui, dicit ita, Omnia autem ſub vno ſignatore mouentur nutu ducis qui fungitur poteſtare: ſic & de vniuerſo ſapiendum. Nam ab vno momento omnibus excitatis fiunt propria, & hoc inuiſibili ente & occulto, quod nequaquam eſt impedimento, nec illi ad agendum, nec nobis ad credendum, &c. tertio primi plenius allegata.Comment. Commentator etiam ſuper primam propoſitionem de cauſis dicentem, Omnis cauſa prima plus eſt influens ſupra cauſatum ſuum, quàm cauſa vniuerſalis ſecunda, ſic ait; Quid eſt, quia cauſa vniuerſalis prima agit in cauſatum cauſae ſecundae, antequam agat in ipſum cauſa vniuerſalis ſecunda, quae ſequitur ipſam, &c. ſatis plana? Qua • e & quidam articuli huius contrarium aſſerentes ſunt Pariſijs condemnati, ſicut vigeſimum ſecundi pleniùs recitauit. Nec Philoſophi iſtud tantum intelligunt in actione naturae, ſed etiam intellectus, & ſimiliter voluntatis, vt patet per Philoſophum in De bona fortuna, & per omnes loquentes de intellectu agente, ſicut idem vigeſimum ſimiliter recitauit.Auicenna. Vnde Auicenna 10o. Metaphyſ. 1. parum poſt Autori atem ſuperius allegatam, loquens de diſpoſitione partium Animalium, & plantarum, ſic ait; Non eſt ibi cauſa naturaliter naturalis vllo modo, ſed principium eſt eius ſine dubio ex cura diuina: ſimiliter crede eſſe iſtarum intentionum pendere ex cura diuina; ſcias etiam quod plus approbat ſeu appropinquat vulgus, & tenet, & dicit verum eſſe, nec refugiunt hoc niſi illi qui volunt videri Philoſophi, eo quod ignorant cauſas & occaſiones iſtorum: Iam ergo in hac materia fecimus librum de peccato & eius oppoſito. Inde ergo attende diſpoſitionem omnium, & crede quod dicitur de diuinis flagellis quae deſcendunt ſuper ciuitates flagitioſorum, & ſuper homines iniurioſos, & conſimilia, qualiter defenditur veritas. Scias etiam quod cauſa orationis hic & eleemoſynae & ſimilium, ſimiliter euentus, iniuriae & peccati non ſunt niſi illinc: Principia enim horum omnium perueniunt vſque ad naturam, vel voluntatem, vel caſum; Naturae verò principium eſt illinc; ſed voluntates, quae ſunt in nobis, ſunt poſtquam non fuerunt. Quicquid autem eſt poſt quam non fuit, cauſam habet; igitur omnis voluntas, quae eſt in nobis, cauſam habet. Cauſa autem huius voluntatis non tendit ad infinitum, ſed ad aliqua quae accidunt extrinſecus, terrena ſcilicet & coeleſtia; ſed terrena perueniunt ad coeleſtia: Collectio ergo horum omnium prouenit neceſſariò ex neceſsitate diuinae voluntatis; Caſus autem fit ex concurſu horum omnium. Cùm autem reſolueris omnia profecto, reducentur ad principia, quorum neceſsitas deſcendit à Deo: Iudicium autem Dei eſt prima poſitio ſimplex. Ecce quod dicit, quod vulgus hoc approbat & volentes videri Philoſophi refugiunt iſtud ſoli,Propheta. ſicut dicit Propheta, Quoniam non cognoui literaturam, introibo in potentias Domini Pſalmo 70. Et haec ratio Auicennae eſt ratio ſancti Thomae ad hanc eandem concluſionem, in De Chriſtiana religione, cap 120. ſicut vigeſimum ſecundi plenius allegauit. Pro hac eadem ſententia poſſunt adduci ferè vel potius verè omnes illae Autoritates Philoſophicae & Theologicae, quae de fato, caſu, & fortuna 28. & 29. primi pleniùs ſunt adductae. Quare & quidam articulus à Domino Stephano Pariſienſi Epiſcopo condemnatus, ſic ait; Quod omnes motus voluntarij reducuntur in primum motorem; Error, niſi intelligatur in motorem primum ſimpliciter non cauſatum, & intelligendo de motu ſecundum ſubſtantiam, non ſecundum deformitatem. Hoc idem teſtatur Scriptura canonica multis locis, quorum aliqua erant ſuperiùs allegata, aliqua verò, ſed pauca nunc breuiter allegabo. Dicit ille diſertiſsimus Eſaias 26.Eſaia • . Eccleſiast. A facie tua, Domine, concepimus, & quaſi parturiuimus, & peperimus ſpiritum ſalutis noſtrae; & Dominus per eundem 45. Ego ante te ibo. Et Eccleſiaſtic. 33. Quaſi lutum figuli in manum ipſius plaſmare illud & diſponere, omnes viae eius ſecundum diſpoſitionem eius; ſic homo in manu illius qui ſe fecit. Interrogantibus ſiquidem Dominum, Tu quis es?Iohannes. Apocal. Eccleſiast. ipſe reſpondit, Principium, Ioan. 8. & Apoc. 1. Ego ſum alpha & omega, principium, & finis, dicit Dominus Deus; Etiam ſi ſecundum ſententiam ſapientis Eccleſiaſtici 25. Mulier ſi primatum habeat, eſt contraria viro ſuo, quod reputat indecens; quanto magis ſi anima aut voluntas humana primatum habeat ſuper Deum, indecens magis erit? Certè tanto magis, quanto maior eſt diſparitas Dei & hominis, quàm viri & mulieris. Vnde & ſupra 24. ipſa ſapientia increata ſic dicit; In omni populo, & in omni gente primatum habui, & omnium excellentium, & humilium corda virtute calcaui. Quare & Apoſtolus ad Coloſſ. loquens de Filio,Apoſtolus. qui eſt iſta ſapientia Dei ſumma; Omnia, inquit, per ipſum, & in ipſo creata ſunt, & ipſe eſt ante omnia omnes, & omnia in ipſo conſtant; & ipſe caput corporis Eccleſiae qui eſt principium, progenitus ex mortuis, vt ſit in omnibus ipſe primatum tenens. Et ad Coloſſ. 2. Nemo vos ſeducat volens in humilitate & religione Angelorum, quae non vidit ambulans, fruſtra inflatus ſenſu carnis ſuae, & non tenens caput ex quo totum corpus per nexus & connexiones ſubminiſtratum,Gloſſa. & conſtructum creſcit in augmentum Dei. Gloſſa, Caput, id eſt, Chriſtum, ex quo totum corpus, id eſt, Eccleſia, &c. ergo Eccleſia creſcens in merito ſubminiſtrat Chriſto capiti tanquam primo, & capiti agenti, non è contra. Item Exodi 14. Dominus pugnabit pro vobis,Exodus. & vos tacebitis. Et infra 17. ſcribitur, quod victo Amalek aedificauit Moſes altare & vocauit nomen eius. Dominus exaltatio mea, dicens, quia manus ſolius Domini, & bellum Dei erat. Gloſſa, qui omnia opera noſtra operatur in nobis, ſicut & ſancta Eccleſia canit Deo: Non eſt alius qui pugnet pro nobis, niſi tu Deus noſter. Et Sapientiae 6. legitur de ſapientia iſto modo; Praeoccupat qui ſe concupiſcunt, vt illis ſe prior oſtendat: & infra, Initium illius veriſsima eſt diſciplinae concupiſcentia, & ipſa praeoccupat, & praeuenit iſtud initium; quare & initiatum quodcunque. Ad quod etiam ſunt aliae autoritates ſacrae Scripturae quamplurimae, quas non recito iſta vice, ne forte his nunium faſtidium parerent, aut nauſeam prouocarent, qui talibus velut pane quotidiano quotidiè ſaturantur. Ampliùs autem paucas autoritates authenticorum Doctorum annectam. Beatus ſiquidem Auguſtinus Hypognoſt. 42. ſic ait;Auguſtinus. In omni opere ſancto prior eſt voluntas Dei, poſterior liberi arbitrij; id eſt, operatur Deus, cooperatur homo. Quòd ſi dicas, ſcilicet tu Pelagiane, vt dicere conſueuiſti, quia ego prior volui, Deus voluit, iam meritum facis, vt gratia ex operibus iam non ſit gratia ſed merces: Hoc loco redarguit Apoſtolus, dicens; Si ergo gratia iam non eſt ex operibus, alioquin gratia iam non eſt gratia; gratia ergo donatur, non redditur. Idem de praedeſtinatione ſanctorum 3. allegatis autoritatibus ſacrae Scripturae contra Pelagium,Auguſtinus. dicentem hominem credere ex ſeipſo, ponit materiam reſponſionis Pelagij ſub his verbis; Nolens ergo his tam claris teſtimonijs repugnare, & tamen volens à ſeipſo ſibi eſſe quòd credit, quaſi componit homo cum Deo, vt partem fidei ſibi vendicet, atque illi partem relinquat; & quod eſt elatius, primam tollit ipſe, ſequentem dat illi, & in eo, quod dicit eſſe amborum, priorem ſe facit, poſteriorem Deum; Quem ſtatim refellendo ſubiungit, Non ſic pius atque humilis Doctor ille ſapiebat, Cyprianum beatiſsimum loquar qui dixit, In nullo nobis gloriandum, quoniam noſtrum nihil eſt: quod vt oſtenderet, adhibuit Apoſtolum teſtem dicentem; Quid habes, quod non accepiſti? ſi autem accepiſti; quid gloriaris, quaſi non acceperis? & capitulo quarto ſubdit, Quo praecipuo teſtimonio etiam ictus ipſe conuictus ſum, cùm ſimiliter errarem putans, fidem, qua in Deum credimus, non eſſe donum Dei, ſed à nobis eſſe in nobis. Nec enim fidem putabam Dei gratia praeueniri, niſi quia credere non poſſemus, ſi non praecederet praeconium veritatis, vt autem praedicato nobis Euangelio conſentiremus, noſtrum eſſe proprium, & nobis ex nobis eſſe arbitrabar, ex quibus euidenter apparet iſtam ſententiam Pelagianam haereſin continere: & ſequitur, Quem meum errorem nonnulla opuſcula mea ſatis indicant, in quibus eſt expoſitio quatundam propoſitionum Epiſtolae ad Romanos. Denique cum mea opuſcula retractarem, cùm ad hoc liberum arbitrium retractandum perueniſſem, ſic inde locutus ſum; Quòd dixi, noſtrum eſt credere & velle, illius autem dare credentibus facultatem bene operandi per Spiritum Sanctum, verum eſt quidem, ſed eadem regula & vtrumque ipſius eſt, quia ipſe praeparat voluntatem, & vtrumque noſtrum, quia non fit niſi volentibus & nobis: & iſta retractatio ponitur 1. Retractationum 23. Idem ſuper illud Pſalm. 126.Augustinus. In vanum eſt vobis ante lucem ſurgere, ſic ait; Qui volebant diſcipuli eſſe ſuper Magiſtrum, & ſerui ſuper Dominum ſuum, ante lucem volebant ſurgere, in vanum ibant, quia non poſt lucem ibant. Illis ergo dicit iſte Pſalmus, In vanum eſt vobis ante lucem ſurgere. Tales erant filij Zebedaei, qui antequam humilarentur ſecundum paſsionem Domini, iam ſibi loca elegebant vbi ſederent, vnus ad dextram, alter ad ſiniſtram, & Petrus ante lucem ſurrexerat, quando conſilium domino dare volebat, vt non pateretur pro nobis, cùm ait; Abſit à te Domine, propitius eſto tibi, non fiet iſtud: ante lucem volebat ſurgere, & luci conſilium dare. Sed quid fecit Dominus? Fecit illum vt poſt lucem ſurgat; Redi poſt me Sathanas: Ideo enim Sathanas, quia ante lucem volebas vis ſurgere, Redi poſt me, vt ego praecedam, tu ſequaris quo ego eo, & illuc eas: non quo tu vis ire,Auguſtinus. illuc me velis ducere. Qui & ſuper illud Pſalmi quinquageſimi quinti; Conuertentur inimici mei retrorſum, tractans verba Petri & Chriſti praetacta; Sathanas, inquit, dictus eſt Petrus; Quare? Quia praecedere volebat Dominum, & Duci caeleſti terrenum dare conſilium. Abſit Domine, non fiat iſtud. Dicis, abſit; & dicis, Domine. Vtique ſi Dominus eſt, poteſtate facit: Si magiſter eſt, nouit quid faciat: Tu autem vis ducere ducem, docere magiſtrum, iubere Domino, optare Deo; multum praecedis, ſed retro conuerteris. Idem 1. ſuper Ioannem, homilia 49. exponens illud Iohan. 11.Augustinus. Nonne duodecim horae ſunt diei? Tractanſque incidenter praedictum conſilium Petri, & reſponſionem Domini, dicit idem: Vnde inter caetera in perſona Domini dicit Petro; Quod verò dixi, Redi poſt me Sathanas? Audi etiam huius rei cauſam: Non enim ſapis quae Dei ſunt, ſed quae ſunt hominis. Nemo ergo ſe palpet; de ſuo Sathanas eſt, de Deo beatus eſt. Quid eſt enim de ſuo, niſi de peccato ſuo? Tolle peccatum, quid eſt tuum? Iuſtitia, inquis, de meo eſt. Quid enim habes quod non accepiſti? Qui & intelligendo per diem Dominum, & per duodecim horas duodecim eius Apoſtolos dantes conſilium Domino ne iret in Iudaeam, Ita proſequitur exponendo: Cum ergo vellent dare conſilium homines Deo, diſcipuli Magiſtro, ſerui Domino, aegroti medico, corripuit eos, & ait; Nonne 12. horae ſunt diei? Si quis ambulauerit in die, non offendet; me ſequimini, ſi non vultis offendere: nolite mihi conſilium dare, quos à me conſilium oportet accipere. Quo ergo pertinet, nonne ſunt duodecim horae diei? quia vt diem ſe eſſe oſtenderet, duodecim diſcipulos elegit. Si ego ſum, inquit, dies, & vos horae, nunquid horae diei conſilium dant? horae diem ſequuntur, non horas dies. Si tamen Deus opera noſtra cuncta ſemper nobiſcum & poſterius naturaliter operetur; ipſe in omnibus noſtris operibus, ſaltem conſiliatis, noſtrum confilium ſequitur, non nos ſuum. Ex praehabitis quoque patet, quod cuilibet tali haeretico praeponenti ſe Deo, & voluntatem ſuam diuinae, poteſt in perſona Dei catholicè ita dici, Redi poſt me Sathanas; vel ſecundum tranſlationem Hieronymi, Vade tetro me Sathana, quoniam non ſapis quae Dei ſunt,Marcus. Matth. Lumbardus. ſed quae ſunt hominum, Marc. 8. & Matth. 16. Vade poſt me Sathana, ſcandalum es mihi &c. Item Lumbardus 2. ſentent. diſt. 18. ſic ait; Sciendum eſt omnium rerum cauſas in Deo ab aeterno eſſe, & hae dicuntur primordiales cauſae, quia iſtas aliae non praecedunt, ſed iſtae alias, quae ſunt cauſae cauſarum. Cumque vnum ſit diuina potentia, diſpoſitio, ſiue voluntas, & ideo vna omnium principalis cauſa; tamen propter diuerſos effectus pluraliter dicit Auguſtinus cauſas primordiales omnium rerum in Deo eſſe, inducens ſimilitudinem artificis, in cuius diſpoſitione eſt qualis figurae ſit arca; Ita & in Deo, vniuſcuiuſque rei futurae cauſa praeceſsit. In creaturis verò quarundam rerum, ſed non omnium, cauſae ſunt, vt dicit Auguſtinus, quia etiam inſeruit Deus ſeminales rationes rebus, ſecundum quas alia ex alijs proueniunt, vt de hoc ſemine tale granum, de hac arbore talis fructus, & huiuſmodi: & hae dicuntur primordiales cauſae, etſi non à Deo propriè, quia habent ante ſe cauſam aeternam, quae propriè & vniuerſaliter prima eſt; Illae verò ad res reliquas dicuntur primae, ſcilicet quae ex eis proueniunt: Ideo etiam primordiales [rerum] cauſae dicuntur, quia in prima rerum conditione rebus à Deo inſitae ſunt, & ſicut creaturae mutabiles ſunt, ita & hae cauſae mutari poſſunt:Hugo. quod autem immutabili Deo cauſa eſt, mutari non poteſt. Item Hugo de Sacramentis lib. 1. part. 2. cap. 2. ſic ait; Omnium ordo ac diſpoſitio à ſummo vſque ad imum in vniuerſitatis huius compage, ita ſeſe cauſis quibuſdam rationumque genituris proſequitur, vt omnium quae ſunt, nihil inconnexum aut ſeparabile naturâ, exterumque inueniatur: Et rerum quidem aliae, cauſae tantum ſunt, & non effectus, ſicut prima omnium; aliae effectus tantum & non cauſae; ſicut vltima vniuerſorum; alia autem & cauſae ſunt ad poſteriora quae generant, & ad priora à quibus generantur, effectus: & ſicut his quae vltima ſunt & effectus tantum nihil poſterius cernitur; ſic quidem his quae prima ſunt & cauſae tantum ſubſequentium nihil prius inuenitur. Primae autem cauſae aliae ſunt generatae, quae ſunt in ſuo genere primae, aliae increatae, quae vniuerſaliter primae ſunt. In hac enim vniuerſitate rerum omnium ita cunctis cauſaliter cohaerentibus aliquid primum inuenitur, vt ex his omnibus nihil prius eſſe poſsit, quoniam ipſum ex omnibus primum eſt omnium: his verò cauſis quae vniuerſaliter primae ſunt nihil prius eſt, quoniam ipſae primae ſunt omnium, nec habent alias cauſas ipſae priores,Hugo. quoniam omnium cauſae ipſae ſunt. Et capit. 6. oſtendit, quod hae primae cauſae ſunt Dei voluntas, ſapientia & poteſtas; quod & priora capitula ibi volunt. Vnde & capitulum quintum dicit; In praedeſtinatione itaque creandorum operata eſt bonitas; In creatione iterum praedeſtinatorum operata eſt poteſtas; In beatificatione verò creatorum poteſtas ſimul & bonitas. Et capit. vltimo ita dicit; Cum ſint ergo in Deo tria, ſapientia, poteſtas, & voluntas primordiales cauſae; à voluntate quidem proficiſcuntur, per ſapientiam diriguntur, per poteſtatem perducuntur. Voluntas enim mouet, ſapientia diſponit, poteſtas explicat.Hugo. Haec ſunt aeterna fundamenta cauſarum omnium, & principium primum. Idem part. 4. capit. 1. dicit; Prima rerum omnium cauſa voluntas eſt Creatoris, quam nulla praecedens cauſa mouit, quia aeterna eſt; nec ſubſequens aliqua confirmat, quoniam ex ſeipſa iuſta eſt: Ne que enim idcirco iuſte voluit, quia futurum iuſtum fuit quod voluit, ſed quod voluit meritò iuſtum fuit, quia ipſe voluit. Et capit. vltimo; Sic ergo, inquit, conſtat ordo rerum,Anſelmus. vt prima poſteriora ſequantur: primum omnium voluntas eſt Creatoris, quoniam ex ipſa ſunt omnia. Item Anſelmus Monol. 10. ita ſcribit; In hoc differunt ab inuicem illae in creatrice ſapientia, & in fabro ſuorum operum faciendorum intimae loquutiones, quod illa nec aſſumta, nec adiuta aliunde, ſed prima & ſola cauſa ſufficere potuit artifici ſuo adſuum opus perficiendum: iſta verò nec prima, nec ſola, nec ſufficiens eſt ad ſuum opus incipiendū. Quapropter ea quae per illam creata ſunt, omnino non ſunt aliquid, quod non ſunt per illam; quae verò fiunt per iſtam, penitus non eſſent, niſi eſſent aliquid quod non ſunt per illam. Item Doctor facundiſsimus, & Martyr glorioſiſsimus Cyprianus, epiſtola ſua 13. intitulata De Diſciplina Chriſtianae religionis ad Quirinum, quarto capitulo oſtendit diffuſè in nullo nobis gloriandum, quoniam nihil noſtrum ſit. Et cap. 10. In Domino ſolo fidendum, & in ipſo gloriandum, quod, per multa loca Scripturae confirmat; per Ieremiam dicentem, Non glorietur ſapiens in ſapientia ſua, nec fortis in fortitudine, nec diues in diuitijs; ſed in hoc glorietur qui gloriatur, Intelligere et noſſe quoniam ego ſum Dominus qui facio miſericordiam & iudicium, & iuſtitiam ſuper terram: quoniam in his eſt voluntas mea, dicit Dominus; Et poſt, Non niſi ſoli Deo ſubiecta eſt anima mea.Hieronymus. Item Hier. lib. 12o. ſuper Eſaiam, tractans illud Eſaiae. 45. Accinxi te, & non cognouiſti me, ſic ait Eccleſiaſticus vir, Tibi dedit Deus ſermonem atque ſapientiam, cauere debe • ne ſuum putet eſſe quod loquitur, ſed omne ad datoris referat gloriam, ne & ipſe mereatur audire, Accinxi te, & non cognouiſti me. Item beatus Proſper contra Caſsianum cap. 1. recitat primam definitionem ſuam dicentem, Non ſolum actuum, verumetiam cogitationum bonarum ex Deo eſſe principium,Proſper. qui nobis & initia ſanctae voluntatis inſpirat, & virtutem atque opportunitatem eorum, quae rectè cupimus, tribuit peragendi: Omne enim datum bonum, & omne donum perfectum deſurſum eſt, deſcendens à Patre luminum, qui & incipit quae bona ſunt, & exequitur & conſummat in nobis, dicente Apoſtolo, Qui dat ſemen ſeminanti, & panem ad manducandum praeſtabit, & creſcere faciet fructus iuſtitiae veſtrae;Proſper. & hanc definitionem tanquam veriſsimam Proſper ſaepiſsimè approbat & confirmat. Idem cap. 8. recitat B. Zozimum Papam vniuerſo orbi ſic ſcribentem, Nos cum inſtinctu Dei; (Omnia enim ad autorem ſuum referenda ſunt, vndenaſcuntur,) ad fratrum & coepiſcoporum noſtrorum conſcientiam vniuerſa retulimus; ergo ſecundum eum omnia opera noſtra bona à Deo autore naſcuntur; ergo à Deo volente. Nam ſecundū Aug. 83 q. 3. illo autore cùm dicitur, illo volente dicitur; ergo huiuſmodi opera hominum per prius naſcuntur, & procedunt à voluntate diuina quàm humana. Si enim per prius naſcerentur à voluntate humana, principalius & potius referentur ad illam; Ipſe quoque homo veriùs quàm Deus, ac potius huiuſmodi operum Autor eſſet, quod nullus dicet, niſi qui Autori omnium, & omnibus orthodoxis autoritatibus contradicet; ſicut & oſtenſum eſt breuiter nono primi.Prosper. Quare & idem Proſper ſtatim conſequenter eodem cap. recitat de epiſtola ſynodali Epiſcoporum Afrorum ad eum Papam reſcripta verba quae ſequuntur; Illud verò quod in literis tuis, quas ad vniuerſas prouincias curaſti eſſe mittendas, poſuiſti, dicens, Nos cum inſtinctu Dei (Omnia enim bona ad Autorem ſuum referenda ſunt, vnde naſcuntur) ad fratrum & coepiſcoporum noſtrorum conſcientiam vniuerſa retulimus: ſic accepimus dictum, vt illos, qui contra Dei adiutorium extollunt humani arbitrij libertatem, diſtricto gladio veritatis, velut curſim tranſiens amputares. Quid enim tam libero feciſti arbitrio, quàm quod vniuerſa in noſtrae humilitatis conſcientiam retuliſti, & tamen inſtinctu Dei factum eſſe fideliter ſapienterque vidiſti, veraciter fidenterque dixiſti; Ideo vtique quia praeparatur voluntas à Domino, & vt boni aliquid agant, paternis inſpirationibus ſuorum ipſe tangit corda filiorum? Quotquot enim ſpiritu Dei aguntur, hi filij ſunt Dei, vt nec noſtrum deeſſe ſentiamus arbitrium, & in his bonis quibuſque voluntatis humanae ſingulis motibus magis illius valere non dubitemus auxilium. Hoc & planè teſtantur S. Thomas, & Ioannes Scotus vigeſimo huius plenius recitati. Item Lumbardus 4. ſent. diſt. 5. vlt. In bonis, inquit, operibus noſtris ipſe Deus operatur bona, & nos; nec nos tantum, nec ipſe tantum, ſed etiam ipſe nobiſcum & in nobis, & tamen in illis agendis miniſtri eius ſumus, non ſumus Autores. Idem 1. ſent. diſt. 45. aſſerit, & oſtendit per autoritates quamplurimas, quod voluntas Dei prima & ſumma cauſa ſit omnium, ſcilicet omnium ſpecierum & omnium motionum, quod & ſufficienter oſtendit cap. 20um. primi libri. Item ſi homo ageret prius Deo, & voluntas humana in merendo ageret prius naturâ quàm gratia & Spiritus Sanctus; & in paenitendo ſimiliter, contra 41um. 42um. & 43um. primi libri. Haec etiam eſt fides & profeſſio generalis Eccleſiae, quae ſic orat, Actiones noſtras quaeſumus, Domine, aſpirando praeueni, & adiuuando proſequere, vt cuncta noſtra operatio à te ſemper incipiat, & per te incepta finiatur: Et iterum, Vota noſtra, quae praeueniendo aſpiras, etiam adiuuando proſequere: Et rurſum, Deus à quo ſancta deſideria, & recta conſilia et iuſta ſunt opera, da ſeruis tuis illam quam mundus dare non poteſt pacem, &c. quae & Spiritum Sanctum ſimiliter deprecatur, cùm dicit, Hoſtem repellas longius, Pacemque dones protinus, Ductore ſic te praeuio, Vitemus omne noxium. Ex omnibus iam praemiſsis ſatis, arbitror, manifeſtum cuilibet [ſobriè] ſapienti; In omni actione ſeu motione Deo, & creaturae rationali communi, Deum priùs naturaliter agere ſeu mouere, & voluntatem Dei cum voluntate creata quidlibet facientem ipſam praeuenire naturaliter faciendo.

COROLLARIVM. Corollarium habet triplex poriſma: Vnum naturale, quod eſt in omni cauſatione communi Deo & cauſae ſecunde, Deum cauſare prius naturaliter, quàm cauſam ſecundam: Aliud Theologicum, Deum videlicet conditionaliter nihil velle: Tertium Logicum, nullam ſcilicet propoſitionem tribuentem quamcunque cauſationem cuicunq cauſae inferiori & poſteriori voluntate diuina, ſeu aliud quicquam poſitiuum inferius cuicunque ſub Deo eſſe de primo ſimpliciter, niſi fortaſsis propoſitio dicatur de primo ſimpliciter ratione primitatis ſubiecti, non cauſae; Plurimae tamen tales ſecundum quid & in certo genere ſunt de primo.

EX his autem triplex poriſma conſequitur manifeſtè: Vnum naturale, quod eſt, in omni cauſatione communi Deo & cauſae ſecundae, Deum cauſare prius naturaliter quàm cauſam ſecundam: Aliud Theologicum, Deum videlicet conditionaliter nihil velle: Tertium Logicum, nullam ſcilicet propoſitionem tribuentem quamcunque cauſationem cuicunque cauſae inferiori & poſteriori voluntate diuina, ſeu quicquam aliud poſitinum inferius cuicunque ſub Deo, eſſe de primo ſimpliciter, niſi fortaſsis propoſitio dicatur de primo ſimpliciter ratione primitatis ſubiecti, non cauſae; plurimae tamen tales ſecundum quid & in certo genere ſunt de primo.P • m • rs 〈◊〉 Prima pars euidenter apparet: Si enim ſecundum quod capitulum demonſtrauit, in omni cauſatione rationalis creaturae, quae eſt prima, digniſsima, & ſuprema inter omnes cauſas ſecundas, Deus prius naturaliter, & ipſa poſterius ſemper cauſat, multo magis in omni cauſatione cauſae ſecundae; quod & de ipſis poteſt oſtendi, ſicut de alijs eſt oſtenſum. Secunda pars patenter infertur:Secunda pa • Si namque Deus velit aliquid ſub conditione, vel illud eſt praeteritum, preſens, vel futurum: Non praeteritum, nec praeſens, quia omne praeteritum vult determinatè, abſolutè, & certè eſſe praeteritum, & omne praeſens • rte ſimiliter eſſe praeſens. Si autem dicatur (ſicut magis videtur) quod velit ſub conditione aliquid futurum fore, quomodo poteſt rationabiliter ita eſſe, cum per triceſimum huius, & partem corollarij praecedentem, & ſextum primi Deus abſolutè ſciat, quod nulla res, aut vlla rei conditio poſsit eſſe, niſi ipſe antecedenter cuicunque cauſae ſecundae, independenter & non impedibiliter à cauſa ſecunda, illam velit & faciat; cum nec fruſtra, nec fatuè quicquam velit? Item ſi vellet conditionaliter quicquam fore, extantia ſeu poſitio conditionis cum extaret, eſſet antecedenter determinans, mouens, & actuans voluntatem diuinam, ad tunc determinatè, abſolutè, ſimpliciter que volendum, contra capitulum & partem corollarij praecedentem. Item illa conditio, vel eſt praeterita, praeſens, vel futura: Nunquid ſcilicet impletio, ſeu extantia conditionis illius eſt praeterita, praeſens vel futura? Non praeterita, nec praeſens, quia tunc illa conditio eſt determinata, abſoluta, & certa Deo; quare & ſimiliter vult rem fore: non ergo ſub conditione quacunque. Si verò ſicut magis apparet, velit aliquid futurum fore ſub conditione futura, vel vult illam conditionem fore, vel non: Si non, nec alias vult rem fore; fruſtra ergo & fatuè vult conditionaliter illam fore, ac ſi vellet conditionaliter inconuenientia & impoſsibilia vniuerſa, puta ſe non eſſe ſi eſſet Chymaera: Si etiam non vult conditionem illam fore, per viceſimum ſecundum primi & eius corollarium, vult illam non fore: Similiter enim poſſet velle omnia impoſsibilia fore, & ſeipſum cras fore Chymaeram. Simili quoque • bili irrationali ratione poſſet velle, & vellet ſimiliter nihil fore. Si autem vult conditionem illam fore; vel abſolutè, vel ſub alia conditione: Si abſolutè, tunc per decimum primi illa abſolutè implebitur, & extabit, & hoc bene ſcit & vult Deus; quare cum fruſtra vel fatue nihil velit, non conditionaliter, ſed abſolutè, determinatè & ſimpliciter vult rem fore, praeſertim cum volutio eius aut actio à nullo alio antecedenter dependeat, aut à quoquam alio valeat impediri: Si autem dicatur Deum velle conditionem illam fore ſub alia conditione, quaerendum vlterius de illa alia conditione, an velit illam ſore vel non &c. ſicut prius, cum nullus audeat fingere chaos infinitum, proceſſum ſcilicet infinitum in conditionibus talibus in voluntate diuina, reſpectu vnius voluti ſingularis. Item ſi Deus velit aliquod futurum tantum conditionaliter, hoc maxime videtur de tali futuro quod dependet à libertate voluntatis humanae, cur non ſimiliter illud quod dependet à libertate propriae voluntatis? Sicque nullum futurum abſolutè, determinatè, aut ſimpliciter, ſed conditionaliter tantum vult Deus. Et ſi quis reſpondeat; Imo quia conſtat ſibi determinate de ſua propria voluntate, certe ita & de voluntate humana, cum nihil poſsit ſine ipſo ſpecialiter & prius naturaliter idem volente & ſimiliter operante, ſicut viceſimum & triceſimum huius docent. Item cum voluntas abſoluta & ſimplex ſit determinatior, certior, & actualior conditionali, Deus determinatius, certius & actualius, quare & perfectius intrinſecè vellet vnum futurum quam aliud: quamobrem & ſimiliter illud ſciret, ſicut per decimum octauum primi poteſt oſtendi; quod per primam ſuppoſitionem poteſt redargui, & per tertiam partem corollarij primi primi. Item quando res illa erit praeſens vel praeterita, Deus determinatè, abſolutè & ſimpliciter volet eam, ſicut & ſimpliciter ſemper vult praeſentia & praeterita vniuerſa; quare ſecundum volumina temporum, temporalium quo que rerum volubiliter, aliter, & aliter intrinſecè vult & volet, contra viceſimū tertium primi, corollarium quo que ipſius. Item aliquod tale volutum Dei de futuro poteſt non fore: ponatur; tunc Deus vult illud abſolute non fore, ſicut & ſicut; ſic enim volet poſt, & ſciet; cur ergo inaniter vult conditionaliter illud fore? Tertia pars conſequitur euidenter,Tertia pars. quoniam nulla propoſitio eſt de primo ſimpliciter quae, habet cauſam extrinſecam priorem ſimpliciter attributionis huius inhaerentiae extremorum, & veritatis ipſius, ſed quaelibet propoſitio attribuens quamcunque cauſationem cuicunque cauſae, habet cauſam huius priorem ſimpliciter, ſcilicet Deum, ſeu voluntatem diuinam, ſicut prima pars corollarij manifeſtat. Quaecunque inſuper propoſitio verè affirmat quodcunque poſitiuum inferius de quocunque ſub Deo, habet cauſam ſuperiorem & priorem ſimpliciter, ſcilicet Deum & voluntatem diuinam, ſicut ex hîc & nono primi praemiſsis poteſt perſpicuè demonſtrari. Si quis autem voluerit dicere propoſitionem eſſe de primo ſimpliciter, quia attribuit propriam paſsionem, vel quodlibet accidens ſuo primo ſubiecto, licet habeat cauſam priorem, ſimpliciter ſatis dicit: Primum enim ſimpliciter nedum ſubiectum prius, ſed & cauſam priorem, imo & vniuerſaliter omne prius excludit. Loquantur tamen homines ſicut volunt: Non enim eſt litigandum de vocibus, dumres conſtent. Certum eſt autem propoſitionem attribuentem quodlibet accidens ſuo ſubiecto primo ſub Deo eſſe de primo primitate ſubiecti, cum Deus nullius accidentis ſit ſubiectum, ſed cauſa, ſicut patet ex corollario primi, primi. Plurimae tamen propoſitiones ſecundum quid, & in certo genere ſunt primae reſpectu ſcilicet cauſarum ſeu rerum inferiorum & naturalium; puta tales quae attribuunt effectum proprium cauſe propriae, & primae in genere omnium cauſarum naturalium, vel in certo genere limitato; & in aliqua determinata ſcientia, ſcilicet naturali, vel alia ſubalterna; aut quae attribuunt propriam paſsionem ſuo primo ſubiecto, ſeu definitioni ſui primi ſubiecti modis praedictis. Secundum haec autem puto Philoſophum primo Poſter. vbi tractat iſtam materiam, non irrationabiliter exponendum.

CAP. XXXI. Obijcit & reſpondet.

HAc autem turri Dauidicae ciuitatis vſque ad Coelum, imo & ſuper Coelos erecta, propugnaculis roborata, clypeis mille recta, omni armatura fortium communita, & in cuius cacumine ſolus Deus cunctis excelſior, digniſsimè reſidet ſummus rector; Pelagiani turbantur, mente inſaniunt, corpore furunt, palleſcunt facie, igneſcunt oculis, fremunt & tremunt, frendent & ſtrident, tumultuantur, vociferantur, clamant, latrant, ac tota malignitatis furia debacchantur. Nihil enim magis Pelagianorum peſtiferi dogmatis deſtructiuum, nihil magis ſalutiferi dogmatis defenſiuum, nihil magis ſuperbiam ipſorum humiliat, nihil magis omnem proteruiam ipſorum ſubpeditat, quàm haec turris. Quamobrem hic apertis inſultibus, illic occultis inſidijs; hic arte, illic fraude; hic audacia, illic fallacia, ipſam deſtruere moliuntur; nec quicquam ſe reputant profeciſſe, niſi aduerſariam turrim conſtruxerint, in qua ipſi ſupremi praeſideant, & ſubpeditent eis Deum: in quaipſi principientur vt Domini, & Deus ſubijciatur vt ſeruus; in qua voluntas ipſorum praecedat vt Domina, & Dei voluntas ſicut pediſſequa ſubſequatur; in qua voluntas ipſorum ordinet & imperet vt Regina, & Dei voluntas, ob • emperet & ſubſeruiat vt ancilla. Hi ergo [in primis] aggrediuntur hoc modo: Si Deus prius naturaliter natura agat actum liberum voluntatis creatae quam ipſa, ipſa prius natura patitur quàm agit, non ergo liberè patitur: & ſi illiberè patitur, cum ipſam ſic pati, ſit ipſam agere, vel ſaltem ad ipſam ſic pati, ſequatur neceſſariò ipſam agere liberum actum ſuum, ipſa illiberè agit liberum actum ſuum; quod contradictionem includit, & arbitrij perimit libertatem. Item cauſa praecedit naturaliter ſuum cauſatum; Merita verò noſtra bona vel mala ſunt cauſa quare Deus diligit nos, vel odit, quare vult nobis gloriam ſiue poenam, ſicut tenet tota fides catholica, & tota Scriptura Canonica conteſtatur. Qui & in teſtimonium ſuae falſitatis haereticae [veracem] Scripturam, Catholicorumque linguas Doctorum peruertete ſatagunt violenter. Scriptum eſt aiunt;Pſalmus. Praeoccupemus faciem eius in confeſsione Pſalmo, 94. Mane oratio mea praeueniet te, Pſalmo. 87. Praeueni in maturitate, & clamaui; praeuenerunt oculi mei ad te diluculò, Pſalmo 118. Conuertimini ad me, dicit Dominus Deus exercituum, & ego conuertat ad vos;Zacharias. Paralipom. Marcus. Zach. 1. Dominus vobiſcum quia fuiſtis cum eo. 2. Paralip. 15. Quibus & multa ſimilia ſe offerunt multis locis. Item Marci vltimo ſcribitur; Illi autem profecti praedicauerunt vbique Domino cooperante; Diſcipulis ergo operantibus prius, Dominus cooperatur poſterius.Damaſcen. Vnde Damaſoenus in ſententijs ſuis 43. Oportet, inquit, ſcire quod Deus antecedenter vult omnes ſaluari, & regno eius fortunati: Non enim in puniendo plaſmauit nos, ſed ad percipiendum bonitatem eius vt bonus, peccantes autem vult puniri vt iuſtus. Dicitur ergo prima quidē antecedens voluntas & acceptatio ex ipſo exiſtens; ſecunda autem ſequens voluntas & conceſsio ex noſtra cauſa, & ipſa duplex; haec quidem diſpenſatiua & eruditiua ad ſalutem; haec autem deſperatiua ad finalem punitionem: haec autem in his quae non in nobis; eorum autem quae in nobis, quae quidem bona antecedenter vult & acceptat; quae pernicioſa autem & verè mala,Robertus Lincolnienſis. nec antecedenter nec conſeq • nter vult. Robertus quoque Lincolnienſis in quadam quaeſtione de ſcientia Dei quaerente, Quomodo Deus ſcit ea quae contingunt à caſu, vel à libera voluntate; reſpondens diſtinguendo de cauſa antecedente & coniuncta, dicit quod primo modo Deus non eſt cauſa contingentium, ſed ſecundo, quia cum fiunt facit ea eſſe: nil enim fit, quod eo agente non fiat. Qui & in quadam quaeſtione de voluntate Dei quaerente de voluntate ſigni, dicit, quod beneplacitum Dei eſt cauſa antecedens boni vniuerſitatis & boni ſingulorum; mali autem ſingulorum non eſt Dei beneplacitum antecedens, ſed coniunctum, quia cum malum ſit. Damaſcenus ſit bene ordinatur in vniuerſo. Cui & concorditer Damaſcenus vbi prius; Oportet autem ſcire, quoniam electio quidem operationum in nobis eſt, finis autem bonarum quidem Dei operationis iuſtè cooperantis praeeligentibus bonum iuſta conſcientia ſecundum praeagnitionem eius; malarum autem derelictionis Dei, rurſus ſecundum praecognitionem eius iuſtitiae derelinquentis.Auguſtinus. Auguſtinus quoque 13. de Ciuit. Dei 15. dicit, quòd ad malum hominis prior eſt voluntas eius; ad bonum verò eius prior eſt voluntas Creatoris eius, ſiue vt eam faceret, quae nulla erat, ſiue vt reficiat, qua lapſa perierat. Quibus etiam nonnulla ſimilia poſſunt allegari à Chryſoſtomo in ſcriptis ſuis diuerſis. Vnde ſuper epiſtolam ad Hebraeos homilia 12. ſcribit ita,Chryſoſt. Oportet vndique cautelam exhibere nos, ne fortè obdormiſcamus: Ecce enim, inquit, non obdormiet nec obdirmiſcet qui cuſtodit Iſraelm; & ne des commotionem pedibus meis. tuis. Non dixit, non commouearis, ſed tu ne des. In noſtro arbitrio eſt dare, & in nullo alio: Si enim voluerimus ſtare firmi & immobiles, non commouebimur. Quid ergò, nihil Dei? omnia quidem Dei ſunt, ſed non ita vt liberum arbitrium laedatur. Si ergo Dei ſunt, inquit, omnia, quid nos culpat? propterea dixi, vt liberum arbitrium noſtrum non laedatur. Ex noſtro itaque arbitrio eſt, oportet quippe nos eligere primùm quae bona ſunt, & tunc ipſe, quae ab ipſo ſunt introducit: Non antecedit noſtras voluntates; ne laedatur noſtrum arbitrium; Cùm autem nos elegerimus, multam tunc introducit auxiliationem. Et quomodo ergo Paulus inquit, Nec volentis, nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei? Primùm, quod non ſecundum propriam ſententiam introduxit, ſed veluti ex his quae praepoſita erant, hoc collegit ex his quae ante praemiſerat: Dixit enim, ſcriptum eſt, miſerebor cui miſereor. miſerebor: & igitur nec volentis, nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei. Dicis ergo mihi, quid adhuc quaeritur? Secundò autem illud eſt dicendum, quòd cuius eſt amplius, totum eius eſſe dixit: Noſtrum enim eligere totum eſt & velle, Dei autem efficere & ad perfectionem perducere. Quia ergò illius eſt amplius, eius eſſe dixit vniuerſum ſecundum conſuetudinem hominum: ſic quippe facimus, verbi gratia; Videmus domum bene edificatam, & dicimus, quia totum artificis eſt, & tamen non omne opus eius eſt, ſed etiam operariorum, & qui materiam tribuunt domui, & aliorum plurimorum; veruntamen quoniam ampliùs contulit ille, illius vniuerſum opus dicimus: ſic etiam & hic. Iterum in multitudine, vbi plurimi ſunt, omnes eſſe dicimus, vbi autem pauci, nullum ſic & Paulus dixit, Neque volentis, neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei. Aſtruit autem hic duo quaedam magna: vnum quidem, ne in ſuperbiam erigamur; ſi feſtines, inquit, non poteſt tuus eſſe effectus, niſi enim deſuper adueniat adiumentum, omnia in vano, alias, in va • uo. in vanum erunt; Veruntamen quicquid adeptus fueris eorum ad quae feſtinas, manifeſtum quia currendo & volendo adipiſceris. Non ergo hoc dixit, quoniam in vanum currimus, ſed quid? quoniam in vanum currimus, ſi noſtrum eſſe vniuerſum putauerimus, ſi non plurimam partem Deo tribuerimus: Neque enim Deus totum ſuum eſſe voluit, ne videatur ſine cauſa nos coronare; nec iterum noſtrum, ne in ſuperbiam incidamus; ſi enim minimam partem habentes alta ſapimus, quid ſi totius nos operis noſtri Domini eſſemus? Et infra, Propheta dicebat, Laua a malitia cor tuum Ieruſalem, intueris quia & noſtrum eſt bonum. Huius autem munitionis altitudinem aduerſus Dei ſcientiam ſe ſuperbiſsimè extollentis, miles Chriſti ſpiritualibus armis potentibus Deo accinctus, faciliter deſtruet, in captiuitatem rediget, & in obſequium Ieſu Chriſti, omnemque procacis ceruicis inobedientiam vlciſcetur, vniuerſa arma eius carnalia auferet, conteret, & confringet. Prima ſiquidem horum ſagitta flatu Dei repulſa vulnerat ſagittantem, prima namque illorum argutia redarguitur per ſeipſam; ſi inquam, vt conaris arguere, voluntas creata prius naturaliter agit, liberum actum ſuum quam Deus voluntas creata prius naturaliter agit, quam Deus hoc velit, per corollarium decimi, primi libri, quoniam, ſicut dicis, quia illa agit, ideò Deus vult eam agere, non è contra, ipſam ergo agere eſt cauſa quarè Deus vult eam agere, & cauſa prior ſecundum naturam: voluntas ergò creata, & voluntas diuina concauſant illum actum voluntatis diuinae, & voluntas creata priùs naturâ: quarè ſecundum deductionem tuam praemiſſam, Deus cauſat illiberè liberum actum ſuum. Similiter quoque poſſes arguere de filio Dei Patris: Nam ſecundum omnes Doctores Catholicos, filius quicquid habet, habet à Patre, & hoc ſecundum quandam cauſalitatem & prioritatem, ſicut praemiſſa triceſimo huius docent. Similiter etiam poſſes arguere de Sole, & actione ipſius; quod Sol prius naturâ patitur, quàm agit: & ſi concedas, quaero quam paſsionem. Si dixeris creationem vel conſeruationem, ſic & voluntas creata; nec iſtud te ſuuat. Si dixeris praeparationem ad agendum: ſic & voluntas creata. Ponatur quoque Sol creatus praeparatiſsimus ad agendum, & voluntas creata ad volendum; nec iſtud te • uuat, quia voluntas praeparatiſsima ad agendum poteſt non agere, ſicut ex primo & ſecundo huius euidenter apparet. Si dixeris motionem ad agendum: illa motio ſub qua ſpecie motus continetur? ſi ſit alteratio, cuiuſmodi alteratio, & in cuiuſmodi qualitate? Illa quoque motio, & illuminatio ſolis exterior ſunt diuerſae realiter, poteſtque prior per omnipotentiam Dei eſſe ſine poſteriori: Non ergo ex illa neceſſariò ſequitur alia, vt ſupponis; quare & in voluntate creata ſimiliter ſentiendum. Talis quoque motio facta in voluntate creata eſt quaedam diſpoſitio ſeu praeparatio ad volendum; ſed per priora, voluntate ſufficientiſsimè praeparata non neceſſariò ſequitur ipſam velle, & ſicut ſecundum huius oſtendit, nulla res creata, nec vlla cauſa ſecunda poteſt neceſsitare voluntatem creatam ad liberum actum ſuum. Si dixeris, quòd Sol priùs patitur ſuum agere, quàm agat; prius ergo natura recipit ſuum agere quàm ipſum agat; quare agere Solis prius natura eſt, quàm Sol agat ipſum: Sed quomodo, cùm omnis cauſa efficiens praecedat ſaltem naturâ omnem ſuum effectum? Si dixeris, quòd illa paſsio prima Solis non eſt ſuum illuminare, ſed vnum aliud agere prius illo, iſtud videtur ſuperius reprobatum. Praeterea de illo agere reuettitur argumentum praemiſſum: Nam illud agere, eſt agere Solis, vt concedis: quare prius naturâ Sol recipit illud ſuum agere, quàm id agat, &c. ſicut prius. Et ſi adhuc non erubueris fingere, quod Sol recipit illud agere per vnum aliud agere, quod recipiendo patitur prius illo, corripieris vt prius. Praeterea, vel facies proceſſum infinitum hoc modo, quod natura abhorret, & ſecunda ſuppoſitio prohibet; vel tantùm finitum, & tunc dabis aliquod agere Solis primum, contra quod reuertitur argumentum. Si vero dixeris, quod illa paſsio prima Solis eſt quaedam eius coniunctio, ſeu adiunctio cum ſuo agere, illa adiunctio vel eſt aliqua motio, vel ſola relatio: Si motio, remouebitur per praemiſſa: Si ſola relatio, oportet quod ſit relatio realis ex quo iuuat realiter ad agendum, oportet quod fundetur in extremis adiunctis, ſicut aequalitas in quantitatibus aequalibus, & ſimilitudo in qualitatibus ſimilibus: fundamentum autem eſt prius natura fundato, ſicut cauſa cauſato; quare tam Sol, quam eius agere naturaliter hanc praecedit, cuius oppoſitum ponebatur. Cum ergo arguis, Deus agit actum voluntatis crea • ae prius naturâ quàm ipſa; ergo ipſa prius naturaliter patitur quam agit: falleris, non concludis. Non enim patitur ibi voluntas niſi recipiendo ſuum actum ſeu agere, & prius natura eſt actum ſeu agere eius eſſe, quam recipi, & adhuc prius natura eſt voluntatem producere ſuum actum ſeu agere, quam ipſum eſſe, quia per producere capit eſſe: prius ergo natura eſt voluntatem agere ſuum actum, quam ipſam recipere & ſic pati. Et ſi adhuc replices, quod voluntatem agere agitur, quia non aeternaliter ſed nouiter habet eſſe; & ſi agitur, agitur per aliquod agi ipſum praecedens: quare adhuc voluntas prius naturaliter patitur quam agit, falleris, ſicut prius. Sic enim poſſes arguere, omne agens ſeu actiuum, etiam ipſum Deum eſſe paſsiuum, & hoc prius naturaliter quàm actiuum, & ſemper prius pati quam agere. Detur enim A. agere Dei ad extra, in quo Deus non patitur, vel non prius patitur, quam agit; tunc vt prius, Deum agere A agitur, quia non aeternaliter, ſed nouiter habet eſſe: agitur ergo per aliquod agi ipſum praecedens; quare & Deus prius ibi naturaliter patitur quam agit. Similiter quoque poſſes arguere, nullum eſſe primum agere Dei ad extra: Detur enim A primum; Tunc (vt prius) A agitur, quia non aeternaliter, ſed nouiter habet eſſe; agitur ergo per aliquod agi praecedens, & omne agi fit per aliquod agere prius illo. Illud ergo agi, & A primum agere, aliud agere cauſaliter & naturaliter antecedit. Ex his igitur euidēter apparet non eſſe neceſſariū de quolibet nouo agere, quod ipſum agatur per aliquod agi naturaliter prius illo, imo nec per aliquod agere prius illo, ſed per aliquod agens cau • aliter, & ideo naturaliter prius illo. Cum igitur arguis, volūtatem agere agitur; ergo per aliquod agi prius naturaliter: non oportet. Primū enim ſuū agere agitur per Deū & per ipſam, non per aliquod ſuū agi, aut agere temporaliter aut naturaliter antecedens. Si quis tamen voluerit dicere, quodlibet agens creatū prius naturaliter pati quàm agere, quia in agendo ſubijcitur, & poſterioratur Deo agenti, probabiliter multum poteſt, & concordiret dictis multerum, & ſic loquendo de pati, ratio non procedit. Quod autem arguitur de cauſalitate meriti reſpectu dilectionis odi • que in Deo, redarguitur per triceſimum nonum primi. Illud autem Pſalmi, Praeoccupemus faciem eius in confeſſione, non mouet: Non enim dicit Propheta, Praeoccupemus cooperationem diuinam nobiſcum, ſed faciem eius in confeſsione; in confeſsione, inquam, laudis Deum laudando: vnde ſubiungitur, & in Pſalmis iubilemus ei; & in confeſsione fraudis teipſum accuſando; Ideo ſequitur; Venite, adoremus, & procidamus ante Deum, ploremus coram qui fecit nos; coram Domino; quod vt faciamus, nos praeuenit operando: Confeſsio namque & magnificentia opus eius. Necillud Pſalmi, Mane oratio mea praeueniet te, debet mouere: quia non dicit oratio mea praeueniet cooperationem tuam, ſed te; quaſi diceret; Mane orabo coram te, coram facie Dei mei; quod vt faciam, Spiritus Sanctus facit; ipſo namque filij Dei aguntur. Illa vero de Pſalmo 118. ſimiliter poſſunt intelligi & exponi, reliqua autem de Zacharia, & Paralip. erant expoſita triceſimo quinto primi. Illud autem Marci, Domino cooperante &c. nec apparentiam quidem habet; Dictum verò Damaſceni non obuiat: Non enim affirmat quod electio operationum eſt noſtri & Dei, & prius noſtri quam Dei, ſed quod prius bene elegimus operando, quam finale praemium conſequamur. Dictum etiam Lincolnienſis, ſi bene intelligatur, non obuiat: Cauſa namque antecedens, vt ibi loquitur, neceſsitatem naturalem includit. Vnde ſic ait; Antecedentia, de qua fit hic ſermo, eſt euentus futuri ſecundum curſum naturae neceſſarij praeordinatio Quod autem idem Lincolnienſis, Damaſcenus, & Auguſtinus videntur aſſerere, quod in bonis voluntas diuina ſit prior humana, & in malis poſterior, quomodo facit pro vobis? Actus enim bonus voluntatis & malus ſecundum ſubſtantiam actuum ſunt boni naturaliter, ſicut patet per viceſimum quintum ſecundi, & viceſimum ſextum primi; ſunt etiam quantum ad naturalem ſubſtantiam actuum ſimilis rationis: ſi ergo vnus ſecundum ſubſtantiam actus fiat antecedenter a Deo, & alius. Si etiam (ſicut ſupponitis) non deceat Deum velle autfacere malum antecedenter; quomodo decet eum trahi à Diabolo, à quolibet peccatore, & qualibet meretrice ad con • entiendum eorum maleficijs quibuſcunque, & ad volendum & faciendum ea omnia conſequenter? Quomodo namque decet, quod voluntas diuina euilibet peſsimo, velut adultera, ſupponatur, & opprimatur à quolibet violenter? Qualiter etiam habet Deus voluntatem nouellam ſequentem malam voluntatem creatam? Aut quomodo voluntas diuina, cauſatur & ſequitur ex humana contra viceſimum, & viceſimum tertium primilibri. Veruntamen pro intellectu Patrum, ſciendum quod ſicut 34. & 39. primi praemiſſa teſtantur, Deus vult ſeipſum primo, ſecundo quodammodo vult bona alia extra ipſum, tertio verò mala, quatenus videlicet ex malis proueniunt quaedam bona, ipſius prouidentia omnia ſuauiter diſponente; ſicque vult Deus bonum prius quodammodo & antecedenter, malum verò poſterius & conſequenter, quia finaliter propter bonum. Sciendum inſuper, quod Deus vult & facit bona merita voluntatis per gratiam naturaliter paecedentem, ſicut 40. & 41. primi docebant; mala verò non ſic: Quare poteſt dici Deum velle bona antecedenter, mala • ut • m nequaquam. Auguſtinus verò cum dicit, quod ad malum hominis prio: eſt eius voluntas quam Dei, intelligit, ſicut puto, quod ad malum poenale hominis prior eſt voluntas eius delinquens, quam Dei puniens: Ait enim, Si in eo quod dictum eſt, Morte mo • emini, quoniam non eſt dictum, Mortibus, eam ſolam intelligamus, quae fit cum anima deſeritur ſua vita. quod illi Deus eſt: Nō enim deſerta eſt vt deſeretet, ſed vt deſereretur deſeruit: Ad malum quippe eius prior eſt voluntas eius; ad bonum verò eius prior voluntas Creatoris erus, ſiue vt eam faceret, quae nulla erat, ſiue vt reficiat, quae lapſa pericrat: etſi etiamſi ergo hanc intelligamus Deum denuntiaſſe mortem, in eo quod ait, Qua die ederitis ex illo morte moriemini, tanquam diceret; Qua die me deſerueritis per inobedientiam, deſeram vos per iuſtitiam, profectò in ea morte etiam caeterae duae denuntiatae ſunt, quae proculdubio fuerant ſecuturae. Quod autem dicit Damaſcenus, Deum non velle mala nec antecedenter, nec conſequenter ſecundum ſuperficiem literae, poteſt refelli, per triceſimum quartum primi, poteſt quoque per ibi oſtenſa intelligi & exponi. Et quid mirum, ſi Damaſcenus negaret praeefficientiam Dei, in actu liberi arbitrij, cum coefficientiam eius neget, ſicut triceſimo octauo huius apparet. Dictum quoque Chryſoſtomi, ſi intelligatur ad literam, videtur corrigendum in multis, ſicut octanum huius, viceſimum & eius corollarium, & triceſimum huius probant.

COROLLARIVM. Corollarium notabile, quod ſacra Theologia pium & prudentem Lectorem requirit.

EX his autem alijſque praemiſsis euidenter cognoſcitur, quod ſacra Theologia Lectorem pium requirit pariter & prudentem, ne forſitan cum Manichaeis in ſacra Scriptura falſum quippiam ſuſpicetur, aut dum omnia eſſe vera veraciter confitetur. Pelagianorum conſentiat falſitati, ne vel defendendo Doctores Catholicos, haereticis faueat, vel perſequendo haereticos autores, Catholicos criminetur, ne quia rectè dictum alicuius amplectitur, etiam errorem eius ſequatur, aut quia errorem cuiuſpiam reprobar, etiam rectè dictum eius contemnat. Quis enim lectis capitulis iſto ſecundo & primo praemiſsis, imò lectis libris Scripturae canonicae & Doctorum, non facilè videat quot & quanta loca horum & illorum ſuperficialiter videantur Pelagianae haereſi conſentire? Loca autem huiuſmodi ſacrae Scripturae ſaepe ſe offerunt copioſè, quorum & quaedam praemiſsis capitulis recitantur, quibus & Pelagius ſe muniuit, cui & Auguſtinus aliquando in parte conſenſit, ſicut patet ex triceſimo quinto & quadrageſimo quinto primi; aliquando verò apparuit conſentire in tantum, quod Pelagius & Pelagiani quandoque ex dictis proprijs Auguſtini contra ipſum pugnabant, ſicut patet 1. Retrac. 9. & 15. de natura & gratia 67. & 2. ſentent. Lumbardi diſt. 28. nimiſque ſedulò experimur multos afferre dicta Auguſtini & aliorum Doctorum ad Pelagianam nequitiam roborandam, quod & patet ex capitulis memoratis. Huic quo que Pelagio videtur & Chryſoſtomus conſentire.Chryſoſt. Homilia namque quadrageſima ſeptima ſuper Iohannem exponens illud Iohan. 6. Nemo poteſt venire ad me, niſi fuerit ei datum à Patre meo, ſic ait; Cum autem audieris, Quoniam dedi • , non deſtinationem ſimpliciter aeſtima, ſed illud crede, quoniam qui tribuit ſeipſum dignum vt accipiat, ille ſuſcepit. Qui & ſuper illud Matth. 7. Petite & dabitur vobis &c. homilia decima octaua in imperfecto, Petite, inquit, &c. Quaerite &c. Pul • ate, & aperietur vobis, gratia vos proſequente; nec gratiam acquirimusniſi ſtuduerimus & laborauerimus ne donum Dei negligentibus detur. Gratia enim adiutorium eſt infirmitatis humanae; adiutorium autem dormientibus non datar, ſed feſtinantibus & praeualentibus. Et infra homilia viceſima tertia ſuper illud Matth. 19. Non omnes capiunt verbum iſtud, ſed quibus datum eſt, ſic ait; Non dixit, Non omnes poſſunt, ſed non omnes capiunt, id eſt, omnes quidem capere poſſunt, non tamen omnes capere volunt, ſed quibus datum eſt: non hoc ſignificat, quoniam quibuſdam datur, quibuſdam non datur, ſed illud oſtendit, quia niſi auxilium gratiae acceperimus, nihil ex nobis valemus: Quoniam autem volentibus gratia non denegatur, in Euangelio Dominus dicit, Petite, & dabitur vobis; Quaerite, & inuenietis; Pulſate, & aperietur vobis: Omnis enim qui petit, accipit, & qui quaerit, inuenit, & pulſanti aperietur. Debet autem voluntas praecedere, & ſic ſequitur gratia; nam nec gratia ſine voluntate aliquid operatur, nec voluntas ſine gratia poteſt. Super illud quoque Matth. 13. Vobis datum eſt noſſe &c. Illis autem non eſt datum, recitante gloſſa Thomae, ſic ait; Hoc autem dixit, non neceſſitatem inducens, nec fatum, ſed demonſtrans quod illi, quibus non eſt datum, cauſa ſibi ſunt vniuerſorum malorum, oſtendere volens quoniam cognoſcere diuina myſteria donum eſt Dei & gratia deſuper data, non tamen propter hoc liberum arbitrium deſtruitur. Et hoc, ex his quae ſequuntur, manifeſtum eſt. Vt enim neque illi deſperent, neque iſti pigritentur audientes quoniam eis eſt datum, demonſtrat à nobis principium horum eſſe, cum ſubdit; Qui enim habet, dabitur ei & abundabit, qui autem non habet, & quod habet auferetur ab eo: Ac ſi dicat, cum aliquis deſiderium habuerit & ſtudium, dabuntur ei & vniuerſa quae à Deo ſunt; cum autem his vacuus fuerit, & quae ad ſe pertinent non inferat, nec quae à Deo ſunt, ei dantur. Qui & in expoſitione ſua perfecta ſuper Matth. & ſuper epiſtolam ad Hebraeos varijs locis, & in alijs multis opuſculis videtur eandem ſententiam profiteri.Damaſcen. Damaſcenus etiam triceſimo nono ſententiarum videtur Pelagio conſentire, conans oſtendere liberum arbitrium ſine Deo poſſe producere actum ſuum, ſicut viceſimo octauo huius apparet; Qui & infra quadrageſimo quarto, Oportet, inquit, ſcire quoniam electio quidem operationum in nobis eſt; finis autem bonarum quidem Dei operationis iuſtè cooperantis praeeligentibus bonum iuſta conſcientia ſecundum praeagnitionem eius; malarum autem derelictionis Dei rurſus ſecundum praecognitionem eius iuſtitiae derelinquentis. Et infra eodem, Oportet ſcire quod Deus antecedenter vult omnes ſaluari: Non enim in puniendo plaſmauit nos, ſed ad percipiendum bonitatem eius vt bonus, peccantes autem vult puniri vt iuſtus. Robertus quoque Lincolnienſis Epiſcopus in De libero arbitrio, in quaeſtionibus ſuis de voluntate Dei, & alijs ſuis operibus videtur ſimiliter Pelagianis fauete, dicendo Deum non facere, vel non antecedenter facere actum liberum voluntatis, ipſamque ex ſe poſſe conſentire vel diſſentire Deo gratiam offerenti, vel ad bonum quodlibet excitanti. Magnus ſimiliter Caſſianus in libro ſuo,Caſſianus. De protectione Dei, ſicut decimam tertiam collationum Patrum, ſeu tertiam, ſeptem collationum trium Patrum ad Honoratum & Eucherium ſcriptarum cuidam Chaeremoni aſcriptam legentibus euidenter apparet,Proſper. cum Pelagio delirauit, ſicut & luculenter oſtendit ſanctus Proſper in libro ſuo intitulato pro praedicatoribus gratiae Dei contra librum Caſſiani Presbyteri De protectione Dei, ſicut & triceſimo ſeptimo primi, & poſt aliqualiter recitatur. Porro de autoritate huius ſancti Proſperi viris ſcholaſticis ſatis conſtat. De quo & in canone diſt. 15. cap. vlt. vbi recitantur ſcripta Doctorum authentica, ſcribitur iſto modo;Martinus. Item Opuſcula beati Proſperi viri religioſi. De quo & Martinus in Chronicis, agens de Leone primo Imperatore, dicit quod Proſper Aquitanicus natione his temporibus floruit, qui apud regnum Italiae factus Epiſcopus, doctrina & miraculis claruit. De quo & Caſſiodorus in quodam opere ad Monaſterij ſui fratres ſic ſcribit;Caſſiodorus. Caſſianum Preſbyterum, qui conſcripſit de inſtitutione fidelium Monachorum, ſedulò legite, libenter audite, qui inter ipſa initia ſano propoſito Victor. ſani propoſiti, octo principalia vitia dicit eſſe fugienda: & paulò poſt; Qui tamen de libero arbitrio à beato Proſpero iure culpatus eſt: Vnde monemus, vt in rebus talibus excedentem ſub cautela legere debeatis. Cuius dicta Victor Maritanus Epiſcopus ita Domino iuuante purgauit, & quae minus erant addidit, vt ei rerum iſtarum palma meritò conferatur.Gennadius. Quibus Gennadius Maſſihenſis diſſentiens, & Pelagianis, vt videtur, conſentiens, de viris illuſtribus 84. agens de Proſpero, Lege, inquit, librum ſub perſona eius aduerſus opuſcula Caſſiani, quae Eccleſia Dei ſalutaria probat, ille infamat nociua; Re enim vera Caſſiani & Proſperi de gratia Dei & libero arbitrio ſententiae in aliquibus ſibi inueniuntur contrariae.Ioachim. Abbas etiam Ioachim, licet vir in diuinis Scripturis praeclarus, hac peſte Pelagij eſt infectus, ſicut ex vlt. primi pater; Multi inſuper alij & magni Doctores videntur frequenter in multis Pelagio conſentire: Imo & totus paene mundus, vt timeo, & doleo, poſt hunc abit, & eroribus eius fauet, dum fere omnes communiter aeſtimant ſolius liberi arbitrij viribus ſe poſſe declinare à malo, facere bonum, ſcruare mandata, mereri gratiam, perſeuerare finaliter, facere ſe praedeſtinatum & de numero ſaluandorum; vel ſi qui pauci auxilio Dei & eius coefficientia ſpeciali ſe reputent indigere, ſe & ſuum liberum arbitrium Deo diuinoque libero arbitrio ſuperbiſsime anteponunt. Quis ergo inter Scyllam & Charibdin, inter voraginem & procellam, inter dextram & ſiniſtram directè tutus incedit, niſi pius Lector & prudens, non innitens prudentiae propriae, ſed ſuper eum, qui eſt ſimul dux, via & terminus? Quia veritas indeflexa; qui teſte Sapiente dux eſt ſapientiae & ſapientum, emendator. Et quis Catholicus neſciat ſacram Scripturam quam Pater ſanctificauit & miſit in mundum, in nulla ſui parte debere aut poſſe ab homine emendari? Et quis Theologus neſciat alias Scripturas quorumcunque ſcriptorum non tanta firmitate ſemper muniri, ſed poſſe quandoque ab hominibus emendari? Quod euidenter demonſtrat realis contradictio inter ipſos: Qui enim poſt ſcriptores canonicos maiores Origine, Hieronymo, Cypriano, & clariſsimo Auguſtino? Quorum poſteriores primum meritò reprehendunt. Errauit Origines. enim grauiſsime, ſicut Theologus nullus neſcit, beatuſque Hieronymus aliqua eius opera emendauit. Idem quoque Hieronymus ſeipſum quando que ſuper tranſlationis vitio reprehendit. Vnde ſuper Eſaiam libro quinto exponens illud cap. 19. Non erit Aegypto opus quod faciat caput & caudam incuruantem & retraenantem ſe, ſic ait; In eo quod tranſtulimus incuruantem & refraenantem, poſſumus dicere incuruum & laſciuientem, vt intelligamus ſenem & puerum: nos autem verbum Hebraicum, Acmon, dum celeriter quae ſcripta ſunt vertimus, ambiguitate decepti refraenantem diximus. Et infra eodem libro, & capitulo ſuper illud; Erit terta inde Aegypto in feſtruitatem, ſic dicit; Melius reor proprium errorem reprehendere, quam dum erubeſco, imperitiam confiteri, perſiſtere, pro eo quod tranſtuli, Et erit terra inde Aegypto in feſtiuitatem. Pro feſtiuitate in Hebraeo legitur Agga, quod interpretari poteſt ſolet feſtiuitas; vnde & Aggeus, in feſtiuum vertitur, & timor: quod ſignificantius Aquila tranſtulit in verbum graecum, ſignificans cum aliquis pauidus & timidus circumfert oculus, & aduenientem formidat inimicum. Quare arbitror, quod in timorem pro feſtiuitate vertitur, quod & magis concordat proceſſui Prophetiae. Qui & ſuper materia bigamia, eo quod ſcribens ad Occianum Occianum; & ſuper epiſtolam Pauli ad Timotheum, ſicut recitatur in canone diſt. 26. vnius, & infra 28. quaeſtione vltima, oportet; aſſeruit eum, qui ante baptiſmum habuit vnam vxorem, & poſt baptiſmum aliam, non fieri bigamum, cum prorſus innouato per baptiſmum omnia vetera ſunt dimiſſa; quem ſuper hoc errore Ambroſius, Auguſtinus, & Innocentius reprehendunt, ſicut eiſdem locis in canone continetur, quos & Eccleſia imitatur. Quis etiam Theologorum ignoret contradictionem & concertationem maximam inter Hieronymum & Auguſtinum, quam eorum epiſtolae clarè monſtrant; In quarum vna, ſcilicet viceſima epiſtolarum Hieronymi, dicit Hieronymus ſe quaedam in quadam epiſtola Auguſtini ad ipſum directa haeretica iudicare. Qui & tranſlationibus Bibliae, in titulis Pſalmorum, in autor. bus ipſorum, in Melchiſedech & in multis alijs contradicunt. Beatus etiam Cyprianus, Doctor Catholicus & Martyr egregius,Cyprianus. docens baptiſmum collatum ab haereticis non valere, à beato Auguſtino de vnico baptiſmo, ſicut & recitatur 4. ſent. Petri, diſt. 6. corripitur.Auguſtinus. Idem quoque Auguſtinus Doctor praecipuus ſeipſum ſaepius reprehendit, quare & librum retractationum ſcriptorum ſuorum compoſuit. Qui & poſt illum in libro ſuo de praedeſtinatione ſanctorum, quaedam dicta ſua retractat, ſicut patet ex triceſimo quinto & quadrageſimo quinto primi.Beda. Sic & venerabilis Beda librum retractationum conſcripſit; ſic & beatus Hilarius dicitur librum retractationum ſcripſiſſe,Hilarius. in quo refertur meritò retractaſſe id quod Petrus 3. ſentent. diſt. 15. recitat de libro eius de Trinitate, Chriſtum ſcilicet non ſenſiſſe dolorem aliquem paſsionis, imò nec habuiſſe naturam ſenſitiuam doloris. Beatus quoque Hieronymus aliqua facta ſua corrigit, & retractat,Hieronymus. ſicut praehabita manifeſtant Si ergo tot & tanti Doctores & Scribae delirarunt aliquoties in ſcribendo, cur non licet quandoque de alijs ſimiliter ſuſpicari, praeſertim cum quandoque iſtis magnis Doctoribus, quandoque verò ſibi inuicem contradicant? Cur ergo non licet & dicta ipſorum in locis dubijs & ſuſpectis, & praeſertim vbi ad muicem contradicunt, diſcutere, & cum omni humilitate reuerentia & ſobrietate, ſi oporteat emendare, ſeu potius à melioribus Patribus emendata humiliter declarare? Quare & ſanctiſsimus ac doctiſsimus Auguſtinus,Auguſtinus de natura & gratia 61. recitato quod aduerſarius contra quem ſcribit, adduxit pro ſe multa teſtimonia non de Scripturis Canonicis, ſed de quibuſdam catholicorum tractatorum opuſculis, ſic ſubiungit; Prima quae poſuit, quia nomen eius qui ea dixit, ibi non legit, ſiue quia ille non ſcripſit, ſiue quia codex, quem miſiſtis, ſi id aliqua forrè mendoſitate non habuit, pertractare quid opus eſt? Maximè quoniam noui me in huiuſmodi quorumlibet hominum ſcriptis liberum, quia ſolis canonicis debeo ſine vlla recuſatione conſenſum.Augustinus. Qui & ad Paulinam de videndo Deo. 4. Si quid, ait, diuinarum Scripturarum, earum ſcilicet quae canonicae in Eccleſia nominantur, perſpicua firmatur autoritate, ſine vlla dubitatione credendum eſt; Alijs vero teſtibus vel teſtimonijs, quibus aliquid credendum eſſe ſuadetur, tibi credere, vel non credere liceat, quantum ea momenti ad faciendam fidem vel habere vel non habere perpendens. Et infra 29. His, inquit, quae vides diligenter fidenterque perſpectis, attende quae credis, & in eis ipſis, quibus non viſis accommodas fidem, ipſa teſtium pondera diſcernendo perpende: Neque enim mibi ſic credis, quemadmodum Ambroſio, de cuius libris tanta illa teſtimonia poſui: aut ſi nobis aequa lance putas credendum, nunquid vllo modo Euangelio comparabis? aut ſcripta noſtra Scripturis Canonicis coaequabis? Profecto ſi rectè in dijudicando ſapis, longè nos infra vides ab illa autoritate diſtare, & me quam longius; ſed vtri que noſtrum quantumlibet credas, vtrum que illi excellentiae nequaquam comparas. Qui & epiſtola 7. ad Marcellinum, Literae tuae, inquit, habent quaeſtionem,Augustinus. non ex diuinis literis. libris, ſed meis. In talibus autem quaeſtionibus non multum laboro; quia etſi defendi ſententia mea liquida ratione non poteſt, mea eſt, non eius autoris, cuius ſenſum improbate fas non eſt, & cum eo non intellecto hoc inde ſentitur quod improbandum eſt. Ego proinde fateor me ex eorum numero eſſe conari, qui proficiendo ſcribunt, & ſcribendo proficiunt. Vnde ſi aliquid vel incautius vel indoctius à me poſitum eſt, quod non ſolum ab alijs qui videre id poſſunt, meritò reprehendatur; verumetiam a meiplo, quia & ego ſaltem poſtea videre debeo, ſi proficio, nec mirandum eſt, nec dolendum, led potius ignoſcendum atque gratulandum, non quia erratum eſt, ſed quia improbatum eſt: Nam nimis peruerſe ſeipſumamat, qui & alios vult errare vt error ſuus lateat. Quanto enim melius & vtilius ipſe vbi errauit, alij non errent, quorum admonitu errore careat? Quod ſi voluerit, ſaltem comites erroris non habeat: Si enim mihi Deus quod volo praeſtiterit, vt omnium librorum meorum quaecunque mihi rectiſſimè diſplicent, opere aliquo ad hoc ipſum inſtituto colligam atque demonſtrem, tunc videbunt homines quam non ſim acceptor perſonae meae; vos autem qui me multum diligitis, ſi talem aſſeritis aduerſus cos, quorum malitia, vel imperitia, vel intelligentia reprehendor, vt me nuſquam ſcriptorum meorum erraſſe dicatis, fruſtra laboratis, non bonam cauſam ſuſcepiſtis: facile in ea meipſo iudice ſuperamini, quoniam non mihi placer, cum à catiſsimis meis talis eſte exiſtimor, qualis non ſum. Et intra loquens quibuſdam amicis vrgentibus, vt libros de Geneſi, & de Trinitate feſtinanter compleret, quatenus ipſemet ſuperſtes ipſos iam ſcriptos poſſet deſendere contra omnes, ſic ait; Quod vtique propterea dicitis, quia non putatis eſſe in eis aliquid, quod vera poſſit ratione culpari, alioquin non me ad eorum editionem, ſed ad diligentiorem emendationem potius hortaremini Ego autem Iudices veros, & veritate ſeueros magis intueor, inter quos & meipſum primitùs conſtituere volo, vt ad illos ea tantum reprehendenda perueniant, quae à me quamuis ſedulò perſcrutante minime videri potuerunt. Et infra; Si ratio contra diuinarum Scripturarum autoritatem redditur, quantumlibet acuta ſit, fallit veri ſimilitudine; nam vera eſſe non poteſt. Rurſus, ſi manifeſtiſsimae certae que rationi velut Scripturarum ſanctarum obijcitur autoritas, non intelligit qui hoc facit, & non Scripturarum illarum ſenſum ad quem penetrate non potuit, ſed ſuum potius obijcit veritati, nec quod in eis, ſed quod in ſeipſo, velut pro cis inuenit, opponit. Cuius autoritatem eo ipſo tutius proſequor, deuotius veneror, firmiuſque amplector; Scio enim quod Deus ſuperbis reſiſtit, humilibus dat gratiam & paruulis intellectum. Idem ad Hierony mum epiſt. 9 in epiſtolari Auguſtini; Fateor, inquit, charitati tuae, ſolis eis Scripturarum libris qui iam Canonici appellantur, didici hunc timorem honorem que deferre, vt nullum eorum autorem ſcribendo erraſſe aliquid firmiſſimè credam; ac ſi in eis aliquid offendero literis, quod videatur contrarium veritati, nihil aliud quam vel mendoſum eſſe codicem, vel interpretem non aſſecutum eſſe quod dictum eſt, vel me minime intellexiſſe non ambigam: alias autem ita lego, vt quantalibet ſanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum putem quia ipſi ita ſenſerunt, ſed quia mihi vel per illos autores canonicos, vel probabili ratione quod à vero non abhorreat perſuadere poterant: nec te, mi frater, ſentire aliud exiſtimo. Prorſus, inquam, non te arbitror ſic legi tuos libros velle, tanquam Prophetarum vel Apoſtolorum, de quorum ſcriptis quod omni errore careant, dubitare nefarium eſt; abſit hoc a pia humilitate & veritate veraci. Haec idcirco dixerim, ne videar altum ſapere, perperam agere, & Patres reprehendere minus iuſtè: Quiſquis enim fucrit Pater, vel frater, etiam Angelus de Coelo, qui Pelagianam haereſin dixerit, ſcripſerit, tenuerit, ſiue docuerit, ipſum intrepidus reprehendam. Certiſsimus enim ſum, nec in minimo haeſito, vetus Teſtamentum & nouum, Chriſtum, Paulum, Auguſtinum, Gregorium, caeteroſque Doctores, Eccleſiam ſanctam Dei in tot Synodis & Concilijs, tot Papas & ſanctos, ac tot & tam validas rationes in deſtructione huius haereſis non erraſſe, non caecos fuiſſe, nec caecos in foucam adduxiſſe. Portò de ſacra Scriptura audacter pronuntio, quod nulla pars eius realiter alteri contradicit, aut haereſi Pelagianae conſentir, & ſi quae ſic facere ſuperficialiter videaeur, profecto hoc accidit ex defectu oculi minus ſani; quare purgandus eſt oculus, vt poſſit ſincere videre veram mentē Scripturae ſecundum expoſitiones Sanctorum, vel aliam ſibi diuinitùs inſpirandam. Quod autem Auguſtinus Pelagianis aliquando conſenſit, in parte inficiari non poteſt; quare & ſcipſum redarguens poenitebat. Si quae autem ſint alia loca librorum ſuorum quam retractara expreſſe, quibus nedum apparenter, ſed verè conſenſit Pelagio, illa in generali & in ſuo ſimili retractauit, ſicut poteſt haberi ex 45o primi. Si igitur Auguſtinus Doctorū doctiſsimus, ſubtiliſsimus penetrator, acutiſſimus diſputator, & Pelagianorū ſtrenuiſsimus expugnator fuit, quādoque errore ipſorum deceptus, quidmirum, ſi Chryſoſtomus, alii que minores? Et reuera videtur mihi Chryſoſtomus quaſi contradicere Auguſtino, & ab eo parumper recedere, ac Pelagianis nimium propinquare, nec in expoſitionibus ſuis per omnia rectè ambulate ad Euangelij veritatem. Saluator namque gratuitam gratiam Dei commendans, Nemo, inquit, poteſt venire ad me, niſi Pater, qui miſit me, traxerit illum, & niſi fuerit ei datum à Patre meo: Si autem, vt dicit Chryſoſtomus, qui tribuit ſeipſum dignum vt ſuſcipiat, ille ſuſcipit, potius ille, qui facit ſe dignum, per hoc trahit ad ſe Patrem & Chriſtum, quam e contra; Potiùs quoque talis per dignificationem ſuam, tanquam per meritum digdum, pretium que condignum emit à Patre vt veniat ad Chriſtum, quam Pater hoc det ei; quare & melius dicetetur; Nemo poteſt venire ad me, niſi per meritum ſuum precedens traxerit Deum Pattern, & niſi prius mereatur vt hoc ei à Patre vendatur ſiue reddatur. Qui & in hac expoſitione videtur contradicere Auguſtino 1. part. ſuper Iohan. homilia vigeſima ſexta, qui exponendo illud veriſſimum verbum verbi, ſic ait; Magna gratiae commendatio, nemo venit niſi tractus. Quem trahat, & quem non trahat, quate illum trahat, & illum non trahat, noli velle iudicare ſi non vis errare: tamen ſecundum Chryſoſtomum, aliqua eſſet cauſa, differentia ſeilicet meritorum.Chryſoſt. Quòd etiam dicit Chryſoſtomus, quòd aliquis tribuit ſe dignum veniendi ad Chriſtum, poſſet forſitan corrigi per praemiſſa triceſimo nono primi: Non enim eſt ibi dignitas antecedens voluntari diuinae. Auguſtinus quoque de Predeſtinatione ſanctorum duodecimo,Augustinus. tractans illud quod dixit in libello ſuo contra Porphyrium; Salutem ſcilicet religionis Chriſtianae nulli vnquam defuiſſe qui dignus fuit, ſi diſcutiatur, inquit, & quaeratur vnde quis ſit dignus, non deſunt qui dicunt voluntate humana: Nos autem dicimus gratia vel praedeſtinatione diuina. Quod autem Chryſoſt. etiam dicit Chryſoſtomus voluntatem debere praecedere gratiam, videtur nimis ſuſpectum & Pelagiano errori propinquum, imò ron propinquum, ſed idem, ſicut capitula primi de gratia manifeſtant. Nonne & ſuper epiſtolam ad Hebraeos ſuperius recitatus, videtur aſtruere, quod non dare commotionem pedibus, ſuperare temptationes quaſ • unque, ſtare firmiter & perſeuerare finaliter ſit in libero arbitrio hominis tantum, & in nullo alio contra quarrum, octauum, & alia capitula huius ſecundi, & contra Autores ſatis maiores illis capitulis recenſitos? Quod etiam dicit Deum noſtras voluntates nequaquam antecedere, ſed è contra, etiam in actibus ſuis bonis, triceſimum huius damnat autoribus maioribus, & rationibus validis roboratum. Ratio quoque verò, quam pro ſe abducit, ſatis irrationabilis eſſe conſtat; vt liberum, inquit, arbitrium noſtrum non laedatur: Qualis enim laeſio liberi arbitrij creati ſcruire, ſubijci & ſubſequi Creatorem Regem Regum, & Dominum Dominorum? Abſit enim vt aliquis cum Nempho- Nimphrotaeis graue putet ſeruitium obſequi Deo ſummo; Imo ipſi ſeruire proculdubio eſt regnare, libertas optima, & ſalus perfecta; A cuius etiam ſubiectione velle diſcedere ſeruitus peſsima comprobatur. O Pa er Catholice, vel ponis quod voluntas humana ſufficit ſola producere ſuos actus, vel quod diuina coefficientia neceſtariòrequiratur. Si primum, à doctrinae catholicae veritate cum Nemphrot & Pelagiote ſeparas & aberras, viceſimo huius teſte. Si ſecundum, cur doctor ſobriè, ſi in actu voluntatis humanae & diuinae communi alterum liberum arbitrium te iudice neceſſariò debet laedi, cur, inquam, non maius laederetur diuinum liberum arbitrium quam humanum, dum humanum praeponis & diuinum poſt ponis? Dum vnluntatem humanam efficis dominam praecedentem, & voluntatem diuinam pediſſequam ſubſequentem? Dum voluntatem humanam conſtituis liberam, & eam à Dei etiam eximis ſeruitute, & voluntatem diuinam facis ancillam & ſeruam, & eam etiam hominis ſubijcis ſeruituti? Hic etiam Pater videris conſentire Pelagio, triceſimo huius teſte. Quomodo etiam dicis Apoſtolum non ſicut propriam ſententiam induxiſſe, nec volentis, nec currentis, &c. cum ex Scriptura canonica veraciter, non fallaciter hoc concludat? Quod & totusille proceſſus, & aliae epiſtolae eius multae indicant euidenter; multi quoque & magni Doctores Catholici illud verbum Apoſtolicum exponentes & ſaepius allegantes. Secunda quoque tua reſponſio, & expoſitio illius Apoſtoli Apoſtolici verbi praetacti videtur cidem Apoſtolo, Chriſto, & alijs diſcipulis multis Chriſti, doctoribus verò noſtris planiſſime contraire, & Pelagio conſentire, ſicut viceſimum huius & eius corollarium cum capitulis ſequentibus clare docent. In illa ſimiliter ratione, quam innuis conſequenter, Propheta dicebat; Laua à malitia cor tuum; ergo noſtrum eſt bonum. Si intelligas noſtri tantum, Ita videlicet quod peccator ſolus ſe poſſet à peccato lauare ſine Deo ſpecialiter eum lauante, ſicut videris ſentire, falleris turpiter, ſicut & Damaſcenus in argutia ſimili turpiter fallebatur, ſicut viceſimum octauum huius oſtendit. Nonne & Peophera alibi dicit Deo, Amplius laua me Deus ab iniuſtitia mea? Iſta quod ſententia videtur ſententiae inſenſatae Pelagij conſentire, ſicut 43 primi pandit. Scio tamen quod poſſem fingere ei gloſſas; ſed reuera non habeo ſcientiam, nec conſcientiam ipſum gloſſandi in iſtis: Ideo ſicut dixi ſuperius. Theologica ſtudia lectorem pium & prudentem requirunt: qui autem magis pius & prudens ipſum in huiuſmodi gloſſare veraciter ſciuerit non reconciliando Pelagium, placet mihi, congaudeo, acquieſco. Abſit, quin lubentius ſemper addiſcam à quolibet cuiuſſibet doctoris irreprehenſibilis veram mentem quam ipſum non intelligendo ex ignorantia reprehendam. Sed caucant, quaeſo, dictorum ipſius huiuſmodi gloſſatores, ne Pelagianis à Chriſti Eccleſia relegatis viam aperiant redeundi, & dictis ipſorum haeteticis catholicam gloſſam patent. Si nempe inueniatut talis gloſſator magis pius & prudens Augaſtino, Gregorio, Beda, Proſpero, quam pluribus ſanctis Papis, & inferioribus Epiſcopis, Synodis atque Concilijs, & tota Eccleſia ſancta Dei, ſimilia dicta Pelagij & Pelagianorum non gloſſantibus, ſed abſolutè damnantibus, ſicut docent multa capitula primi & ſecundi, & quamplures libri authentici, & hiſtotiae conteſtantur, mirabiliter admirandum quis ſe ſimilem ac tantum audeat profiteri. Si namque hi ſancti Patres ſciuerunt talia dicta cathoticè gloſſauiſſe, & noluerunt, ſed tanquam haeretica condemnarunt, impietas peſſima: ſi voluerunt, & neſcierunt, ignorantia maxima, cum tu ſolus & faciliter iſſud ſcias. Idem videtur dicendum de Damaſceno, & alijs Patribus ſuperius memoratis, quanquam & quidam eorum in quibuſdam dictis ſuis coloratiùs poſſent gloſſari. Robertus autem Lincolnienſis Epiſcopus multa ſcripſit de ſcientia & voluntate diuina, & de libero arbitrio. De libero ſiquidem arbitrio bis ſcripſit. Primò, vnum libellum qui ſic incipit; Quia circa eſſe rei poteſt eſſe dubitatio: in quo magis diſputatiuè, & inquiſitiuè, quàm determinatiuè aut definitiuè procedit. Vnde & in fine; Vtrum, inquit, motus liberi arbitrij ſit ſibi à ſe, an non, non determino, ſed perſpicuè videntibus inueſtigandum relinquo. Et infra, Quaeſito & diſputato, Vtrutn motio liberi arbitrij qua mouetur ad malum, ſit à Deo, ſubiungit, Iſtud iterum non determino. Et infra; Quaeſito & diſputato, Numquid liberum arbitrium poſſit velle bonum gratuitum, & conſentire appoſitioni primae gratiae ex ſeipſo, vel non, ſed ex Deo illud prius volente & agente, & quomodo tunc non eſſet ibi neceſſitas, non determinat, ſicut dicit: quas quaeſtiones, cum multis alijs ibi tactis, dicit ſe poſteris determinandas relinquere. Secundò ſcripſit alium libellum de libero arbitrio, qui incipit iſto modo; Cum per arbitrij libertatem dignior ſit homo caeteris animantibus: In quo magis determinatiue procedit; Quapropter primum iſtorum nunquam, ſed ſecundum quandoque ſoleo allegare. Et ſi quis obiecerit indignum videri tantillum reprehendere tantos Patres; reſpondendum conſtanter, indignius eſſe pro certo, tantis fauendo erroribus haereticis conſentire, & repraehendi permittere irreprehenſibilem Patrem noſtrum fidei noſtrae autorem, irreprehenſibilem ſponſam Chriſti, non habentem maculam neque rugam, irreprebenſibilem matrem noſtram & Doctores noſtros maiores: Quis enim Chriſtianus ignorat doctrinam Chriſti Catholicam omni doctrinae contrariae praeferendam? Et quis neſciat, ſi Doctores diſſentiant, magis authenticum in tali materia praeferendum? Et quis in iſta materia poſt Autores ſacrae Scripturae authenticior Auguſtino? Etſi ego puſillus non debeam reprehendere tantos Patres, magna eſt Veritas, quae omnem reprehenſibilem ſine acceptatione perſonarum reprehendere non veretur; Nec ipſos ſimpliciter reprehendo, ſed ſi ſectentur errorem Pelagij, reprehenſos à maioribus Patribus manifeſto. Sed nec adhuc ipſos ſimpliciter reprehendo, nec reprehenſos oſtendo, ſed dico me adhuc non habere ſcientiam, neque conſcientiam ipſorum dicta per omnia ſuſtinendi: Si enim admiſero ſuperficiem literae, Pelagianis videor conſentire: ſi literam gloſſare tentauero, timeo ne, ſi ad mentem dicentium, adhuc Pelagio faueam: ſi autem contra vel praeter mentem dicentium, contra mentem propriam mendax ero. Neſcio etiam veraciter coram Deo talia dicta gloſſare, niſi meo iudicio per ſimilem gloſſam Pelagianos reconciliari conſenſero, & Patres, qui ipſos damnauerant, condemnari, vel ſaltem ipſorum Patrum ſententiam irritari; quod ideo maiorum prudentiae derelinquo, & ſi talia dicta catholicè ſuſtinenda docuerint, deuotiſſimus acquieſcam. Veruntamen probabiliter dici poſſet, Chryſoſtomum nolle aſſerere quenquam poſſe inchoare, continuare, conſummare, vel vniuerſaliter facere quicquam boni ſine auxilio gratiae; quare & videtur velle conſequenter aſſerere,Matthaus nullum poſſe primam gra tiam promereri. Vnde ſuper illud Matth. 7. Petire, & dabitur vobis &c. In opuſculo imperfecto homilia 18. vbi erat ſuperius allegatus, ſic ait, Sciens Dominus quoniam quaecunque mandauerat ſupra hominibus, impoſſibilia erant, & quantum ad naturam humanam ſupra naturam,Chryſoſt. & quoniam maiora erant mandata, quàm virtus humana eſt, tranſmittit cos ad Deum, cuius gratiae impoſſibile nihil eſt, dicens; Petite & dabitur vobis; vt quod ex homonibus conſummari non poteſt, per gratiam Dei adimpleatur. Omnem creaturam ſenſibilem Deus armatam & munitam creauit: Alios enim muniuit veloci pedum curſu, alios armauit vnguibus, alios velocibus pennis, alios dentibus, alios cornibus; hominem autem ſolum ſic diſpoſuit, vt virtus illius ſit ipſe; & in eo quod infirmiorem eum fecit omnibus in ipſo, fortiorem eum voluit eſſe in ſe. Nam ſciens Deus, quia cognoſcere & colere Deum vita aeterna eſt, ignorate autem & contemnere perditio ſempiterna, nec ita infirmum eum creauit, vt omnino nihil boni facere poſſet, ne quem ſuper omnia & propter quem omnia fecerat, omnibus inuenitetur eſſe deterior: nec ita potentem cum creauit, vt etiam ſine Dei auxilio ex ſeipſo facere poſſet quid vult, vt infirmitatis ſuae neceſſitate coactus, ſemper neceſſarium habeat Dominum ſuum. Et verè ſuſtiſſima res eſt, vt factura neceſſariò habeat factorem ſuum: Si enim omnis virtus hominis in Deo eſt, & tamen contemnit omnium bonorum ſuorum Autorem; quanto magis negligeret Deum, ſi potentia eius eſſet in ipſo?Chryſoſtom. Qui & infra tractans illud Matth. 21. De aſina alligata, & ſolutione ipſius ſic ait; Propter qualdam autem ſimilitudines animalibus aſinis aſſimilati ſunt homines. Dei filium non cognoſcentes. Eſt enim Animal hoc immundum, & prae caeteris paene iumentis magis irrationale, & ſtultum, & infitmum, & ignobile, & oneriferum: Sic fuerunt homines ante Chriſti aduentum. Ligata autem erat aſina, id eſt, Diabolici erroris vinculo impedita, vt non haberet libertatem ire quo vellet. Nam antequam peccamus, liberum habemus arbitrium ſequi voluntatem Diaboli, aut non: quod ſi ſemel peccantes obligauerimus nos operibus eius, iam noſtra virtute euadere non poſſumus, ſed ſicut nauis, fracto gubernaculo, illuc ducitur vbi tempeſtas voluerit; ſic & homo diuinae gratiae auxilio perdito per peccatum non quid vult agit, ſed quid Diabolus vult; & niſi Deus valida manu miſericordiae ſuae ſoluerit cum, vſque ad mortem in peccatotum ſuorum vinculis permanebit. Quod igitur videtur dicere, aliquando hominem mereri granam, & voluntatem humanam praecedere gratiam, poteſt fortaſsis exponi de augmento gratiae, ſiue de gratia ſecunda, non prima, ſeu etiam de quocunque Dei dono, quod homo per gratiam promeretur. Infra namque eadem homilia ſic ait, Scriptum eſt, Concupiſce ſapientiam,Chryſoſtom. ſerua iuſtitiam, & Deus praebeream tibi. Sed quid dicis? Hoc ipſum peto vt ſciam, & faciam; & quomodo poſſum facere priuſquam accipiam? Etiam quod potes fac, vt amplius poſſis, & quod ſcis ſerua, vt amplius ſcias: Iuſtitia enim ipſa ſe operatur, & ipſa ſe manifeſtat? Quomodo? Dum tu iuſtitiam operaris in te, iuſtitia te operatur in ſe: nam omne artificium ſcipſum operatur. Vt puta, operaris vineam, colligis fructus eius, & delectatus in eis melius operaris. Vides quia ipſa ſe colit fructificando tibi dum colitur: ſic ex diuerſo, qui opus peccati exequitur, ipſum peccatum, cum ſit ſpiritus immundus, operatur in eo delectationem peccandi, vt dum delectatur circa peccatum amplius peccet. Sic & qui iuſtitiam operatur, cum ſit ipſa iuſtitia ſpiritus ſanctus, operatur in ea delectationem iuſtitiae faciendae, vt delectatus circa iuſtitiam amplius faciat. Tale eſt quod dicit ſapientia, Cogitatum habe in praeceptis Dei, & in mandatis eius meditare ſemper, & ipſe confirmabit cor tuum, & concupiſcentiam ſapientiae tibi dabit. Vides quia iuſtitia ipſa ſe operatur, te tantummodo inchoante & laborante; ſed ipſa ſe adaperit dum colitur: Sic enim qui peccat, dum peccat, magis atque magis tenebreſcit mens eius, & à luce veritatis recedit, ita vt nulla ſcientia ſalutaris remaneat in eo, niſi ſola malignitas, de qua dicit Solomon, Sapientia impiorum nequitia: Sic & qui iuſtitiam operatur, dum operatur, magis atque magis clareſcit mens ip ſius, & ad notitiam ſapientiae maioris aſcendit, & ipſa ſe iuſtitia quaſi ſpeculum offert ante oculos cordis ipſius. Per gratiam etiam quandoque intelligit aliquid donum Dei gratum & acceptum, quod laborando meremur, puta ſcientiam, ſapientiam: vnde & immediatè ante illud dictum de eadem homilia ſupra obiectum, exponendo illud verbum, Petite, & dabitur vobis, ſic ait, Deus ita nos diſpoſuit eſſe,Chryſoſtom. vtnec ſtudentes & laborantes circa Scripturas, acquiramus ſalurem ſcientiae ſine gratia Dei, vt ne nobis imputemus, quod ſcimus: nec tamen gratiam acquiramus niſi ſtuduerimus & laborauerimus circa Scripturas, ne donum Dei negligentibus detur. Per hoc quoque quod innuit laborem & voluntatem hominis praecedere gratiam, fortaſſe intelligit praeparationem, infuſionem gratiae aliquoties praecedentem, ſicut triceſimum ſeptimum & quadrageſimum tertium primi faciunt mentionem; quam tamen praeparationem non dicit ſolum hominem facere ſine Deo, nec antecedenter Deo, neque ipſam eſſe meritoriam quomodolibet gratiae gratis datae. Et licet ſuper epiſtolam ad Hebraeos videatur velle negare Deum propriè agere actum voluntatis humanae, apraret tamen alibi hoc ſentire: Vnde ſuper illud Matth. 27.Chryſostom. Si quis vobis aliquid dixerit, dicite quia Dominus his opus habet, & confeſtim dimittet eos, ſic ait, Nec paruum eſſe exiſtimes quod factum eſt: Quis enim ſuaſit dominis iumentorum non velle contradicere, vel nolentes ſilere & concedere? Et in hoc diſcipulos erudit, quoniam & Iudaeos poterat prohibere, ſed noluit. Aut forſitan intelligit, quod Deus non ſic agit aut praeagit actum voluntatis humanae, quod eam iuuitam compellat, aut violenter neceſſitet ad agendum. Vnde ſuper illud Matth. 16. Si quis vult poſt me venire &c. ſcribit ita; Vide quod non coactiuum facit ſermonem: Non enim dixit, ſi volueritis, & ſi nolueritis, oportet hoc vos pati; ſi quis vult &c. Hoc autem dicens, plus attrahebat: Qui enim libertati auditorem dimittit, magis attrahit;Chryſoſt. qui vetò violentiam infert multoties impedit. Qui & ſuper idem verbum Chriſti, Luc. 9. ſic ait; Cum autem Saluator ſit pius & benignus nullum inuitum aut coactum habere vult famulum, ſed ſpontaneos, & gratias agentes ei pro famulatu; & ideo neminem cogendo, aut neceſſitatem imponendo, ſed perſuadendo & benefaciendo vniuerſos volentes attrahit, dicens, Si quis vult. Ex iſto autem apparet quod ipſe ponit Deum praeagere actum voluntatis humanae; cur alias dicet, quod Saluator vult habere ſpontaneos famulos, & pro famulatu gratias ci agentes: Cur enim agent gratias Saluatori, niſi pro famulatus beneficio priùs dato, & priùs accepto ab eo? Alioquin videretur, quod Saluator potius teneretur reddere gratias famulis, eo quod ipſum ſui famulatus obſequio gratuitè praeuenirent. Nonne & ſi quis aliter ſaperet, peruertere: verba Chriſti, nec poſſet eſſe Chriſti diſcipulus ſed magiſter, ſicut Euangeliorum ſeries manifeſtat? Dicit enim Chriſtus; Si quis vult poſt me venire: Non dicit, Si quis vult ante me ire, aut me praeire; dicitque, & ſequatur me; non dicit, & praecedat me. Et iterum, qui non baiulat crucem ſuam & venit poſt me, non poteſt meus eſſe diſcipulus. Licet igitur Chryſoſtomus aliquoties forſitan aberrauit, videtur ſe poſtea correxiſſe, & quod erroneè dixerat retractaſſe.Cyrillus. Vnde Beatus Cyrillus Alexandrinus Epiſcopus in quadam epiſtola ad Ioannem Antiochenum Epiſcopum, & recitatur in canone diſt. 50. Iohannes, ſic ſcribit, Ioannes Chryſoſtomus duabus Synodis orthodoxorum Epiſcoporum fuit dijudicatus, ſed iterum fuit reſtitutus: Non tamen expreſſe ibi habetur, quod ipſe fuit dijudicatus ex cauſa haereſis aut erroris in ſua doctrina, in ſcriptis ſuis aut dictis; veruntamen immediatè ante praemittitur iſto modo; Petrus negauit Chriſtum, & tamen poſtea princeps Apoſtolorum factus eſt; Paulus Stephanum lapidauit, & tamen à Domino in Apoſtolum eſt electus; multique ab haereſi ad vnitatem Catholicae fidei reuertentes, in ſuis ordinibus ſunt recepti, alij verò ad Epiſcopalem gradum ſunt promoti, vtpo • e Auguſtinus & alij quamplures. Item ex epiſtola Cyrilli ad Ioannem Antiochenum, Ioannes Chryſoſtomus &c. ſicutſ upra. Iſidorus tamen Hiſpalenſis Epiſcopus de viris illuſtribus 6. poſt magnam commendationem huius Iohannis,Iſidorus. ſubiungit; Hic autem decimo • ertio Epiſcopatus ſui anno diſcordia Theophili Alexandrini Epiſcopi eſt oppreſſus. Nam fauentes Epiſcopi Arcadio Imperatori damnauerunt cum innocentem, atque ab Epiſcopatu deiectum, Ponto in exilium retruſerunt. Neſcio tamen an iſta damnatio fuit aliqua dijudicatio praedictarum, an alia ſeparata: multum tamen praeſumendum videtur pro multorum orthodoxorum Epiſcoporum bino iudicio ſynodali. Theophylus quoque Alexandrinae ciuitatis Epiſcopus, teſte Gennadio Maſsilienſi Presbytero, de viris illuſtribus 33. erat Doctor Catholicus, haereticorum ſtrenuus expugnator, eratque vitae ſanctitate laudabilis & inſignis.Damaſcenus Iohannes etiam Damaſcenus videtur erraſſe non parum in vita; Cur ergo non potuit erraſſe ſimiliter in doctrina? In libello namque de Philocoſmis & Philanteis, refertur de eo, quod in Damaſco inter Agarenos, qui dicuntur communiter Saraceni, ipſorum literas didicit opportunè, & quod propter earn, quae ad omnes manſu etam & dulcem colloquutionem manifeſtus Regi effectus eſt, & honore maximo ab ipſo dignificatus eſt, & cum ipſo adibat, vt dilectus ad ipſius Mahumetis foueam ſeu ſepulchrum; coactus eſt autem illic à Rege adorare, & ipſe ipſius corpus venerari, & lapidi inclinari, & ipſum Mahumet praedicare, & praedicans Mahumetum, dixit obſcurè, Ifti dicunt, & magna voce, quod Mahumet Dei Apoſtolus eſt: Reuerentibus autem ipſis in Damaſcum honoratus eſt à Rege, & magnatibus ipſius magnificè velut praedicans omnino inquinatum. Si quid tamen haec faciens prophanae pollutionis contraxit, videtur abolitum & purgatum in accuſatione ſui mendoſa ſequente ſuper crimine peſſimo erga Regem, & abſciſione pollicis dex trae manus, quem ſecum deferens flexis genibus coram imagine miſericordiſſimae virginis, quam penes ſe habuit, & orans deuotè cum lacrymis & profundiſsimo gemitu per tres dies, ipſum perfectè reſtitui impetrauit; mortuo quoque Rege praedicto, factus Monachus, in libro ſuo, qui P • nax, ſiue de centum haereſibus nuncupatur, loco centeſimo haereſin Agarenorum, eorundem & Iſmaelitarum redarguit & reuicit: Veruntamen ſimilibus forte modis, quibus Chryſoſtomus, & etiam per viceſimo octauo huius praemiſſa poteſt fortaſſis & Damaſcenus exponi, & ſimiles Doctores Catholici, qui • imilia protulerunt. Rationabiliter namque debemus catholice catholicorum dicta in benigniorem partem quam poſſumus interpretari; haereticorum verò in odium eorum perfectum iuxta ipſorum haereſin aeſtimare. Intelligentia namque dicti ex intentione & cauſa penſatur dicendi. Nec debeo rationabiliter argui accuſare Chryſoſtomum, Damaſcenum, & alios ſanctos crimine peſsimo, haereticae ſcilicet prauitatis, quoniam etſi dixerint haereſin, non ſtatim haetetici haberentur: Qui enim ex ſimplicitate & ignorantia dixerit haereſin, non intendens illam pertinaciter defenſare, ſed paratus ſtare iudicio Eccleſiae & maiorum, non ſtatim pro haeretico habendus eſt. Abſit; tunc enim nimis multi & magni Doctores Catholici eſſent haeretici; Abſit, abſit; ſed potius de numero talium qui aemulationem Dei habent, ſed non ſecundum ſcientiam: quolibet dici poteſt, Si quid aliter ſapicis, & hoc vobis Deus reuelabit; corripiendus eſt ergo & leniter inſtruendus.Papias. Dicit enim Papias, Haeretici dicuntur, qui de Domino vel creatura, ſiue de Chriſto vel Eccleſia prauè ſentiunt, ac dehinc conceptam noui erroris perfidiam pertinaci prauitate defendunt.Auguſtinus. Auguſtinus quoque 18. de Ciuitate Dei 52. Qui, inquit, in Eccleſia Chriſti morbidum aliquid prauumque ſapiunt, ſi correpti vt ſanum rectumque ſapiant, reſiſtunt contumaciter, ſuaque peſtifera & mortifera dogmata emendare nolunt, ſed defenlare perſiſtunt, haeretici fiunt, & fotas exeuntes habentur in exercentibus inimicis.Innocentius. Hoc idem euidenter probatur per Innocentium tertium, qui, ſicut patet. Extra. de ſumma trinit. & fide Catholica, Damnamus, damnauit & reprobauit quendam libellum Abbatis Ioachimi de Trinitate, tanquam haereticum; ipſum tamen Ioachim, quia omnia ſcripta ſua ſubmiſit iudicio Romanae Eccleſiae, nequaquam ſicut haereticum condem nauit. Vnde ſic ait; Si quis ſententiam vel doctrinam praefati Ioachim in hac parte defendere vel approbate praeſumpſerit, tanquam haereticus ab omnibus confitetur; In nullo tamen propter hoc florenti Monaſterio, cu • us ipſe Ioachim extitit inſtitutor, volumus derogari; quoniam & ibi regulatis eſt inſtitutio & obſetuantia ſalutatis; maxime cum idem Ioachim omnia ſcripta ſua nobis aſſignari mandauerit Apoſtolicae ſedis iudicio approbanda, ſiue etiam corrigenda; dictans etiam epiſtolam, cui propria manu ſubſcripſit, in qua firmiter continetur ſe illam fidem tenere, quam Romana tenet Eccleſia, quae, diſponente Domino, cunctorum fidelium mater eſt, & magiſtra. Et ſi quis adhuc obijciat, quod ſecundum meam ſententiam ſaltem ſcripta Chryſoſtomi, Damaſceni, Caſſiani, Ioachimi, & caeterorum Doctorum ſcribentium quandoque haeretica non eſſent legenda, nec etiam alleganda propter ſuſpicionem & timorem veneni incluſi; Imo ſ • n • legenda,Quomodo libri haereticorum ſint legendi. Caſſianus non tamen ſicut ſanctum Euangelium, ſed cum prudentia & cautela, ſicut Caſſiodorus monet legere Caſſianum, ſicut ſuperius recitatur; ſicuti etiam alij Doctores monent legere Origenem, quem conſtat, ſicut ijdem Doctores affirmant, in pluribus peſſime deliraſſe. Vnde Caſſiodorus de inſtitutione diuinarum literarum 1. Origenem, inquit, multorum Patrum ſententia deſignat haereticum. Hunc licet tot Patrum impugnet autoritas, praeſenti tamen tempore & à Vigilio beatiſſimo Papa denuo conſtat eſſe damnatum; ſed quemadmodum legi debeat, in epiſtola, quam ſcripſit ad Tranquillum ſanctus Hieronymus, probabiliter indicauit, vt nec ſtudiolos ab eius lectione neceſſaria remoueat, nec iterum incautos praecipitet ad ruinam: quem quidem non immeritò more Aneti habendum eſſe dixerunt, qui dum ſacrarum condiat pulmentaria literatum, ipſe tamen decoctus exiccatuſque proijcitur; de quo concluſiuè dictum eſt; Vbi bene, nemo melius; vbi male, nemo peius; & ideo caute ſapienterque legendus eſt, vt ſic inde ſuccos ſaluberrimos aſſumamus, ne pariter eius venena perſidiae vitae noſtrae contraria ſorbeamus. Cui & illud conuenienter aptari poteſt quod Virgilius, dum Ennium legeret, à quodam, quid faceret, inquiſitus reſpondit; Aurum in ſtercore quaero. Quapropter in operibus eiuſdem Origenis, quantum tranſiens inuenire praeualui, loca quae contra regulas Patrum dicta ſunt, haec haereſeon repudiatione ſignaui, vt decipere non praeualeat, qui tali ſigno in prauis ſenſibus cauendus eſſe monſtratur: Poſtetioris autem in toto dicunt cum eſſe fugiendum, propterea quia ſubtiliter decipit innocentes. Sed ſi adiutorio Domini adhibeatur cautela, nequeunt eius nocere venenoſa. In concilio quoque Carthaginenſi 4. ſicut recitat Gratianus, diſt. 37. legitur iſto modo; Epiſcopus libros Gentilium non legat,Gratianus. haereticoram autem perlegat, aut pro neceſsitate, aut pro tempore. Iſtam quoque ſententiam clarè probat autoritas ſeptimi Eccleſiaſticae hiſtoriae ſeptimo, & quaedam aliae tertio huius ſcriptae. Quomodo autem ſcriptores, aut ſcripta huiuſmodi debent allegari, cognoſcitur ex praemiſſis:Quomodo ſcriptores errantes debent allegari. Non enim debent nec poſſunt ſicut ſanctum Euangelium allegari, ſed ſicut teſtes probabiles & famo ſi in locis vbi non probantur erraſſe. Veruntamen autoritas talium quantum eſt ex parte dicentis non efficit plenam fidem: Quem enim conſtat ſemel erraſſe, & falſum dixiſſe, quomodo ratione ſolius dicentis, in alijs credam ei? Scio quod Iura ciuilia, & canonica de teſtibus idem tenent. Quare & Auguſtinus ad Hieronymum epiſt. 19. in epiſtolari Hieronymi, oſtendit, Nullum omnino eſſe mendacium in tota ſacra Scriptura; quia admiſſo ſemel in ſacra Scriptura officioſo aliquo mendacio, nulla illorum librorum particula remanebit, quae non, vt cuique videbitur, eadem regula ad mentie • tis autoris officium referatur, ſicque nuſquam certa erit in ſacris literis caſtae veritatis autoritas. Imo nedum autoritas talium qui errarunt, verumetiam illorum qui non errarunt, ſed errare potuerunt, ſi qui ſunt tales, quantum eſt de autoritate ſolius dicentis, nequaquam fidem pleniſsimam adminiſtrat, ſed ſolum illius, qui nec errat, nec potuit, poteſt, aut poterit vnquam errare. Authenticiſſima igitur eſt allegatio Prophetarum, cum dicunt, haec dicit Dominus; non autem haec dicit Priſcianus, Ariſtoteles, Tullius, Iuſtinianus, Pythagoras, Boetius, Euclides, Ptolomaeus, aut quilibet aliorum errabilium. Quare conſtat ſacram Scripturam, quam Pater ſanctificauit, & miſit in mundum, ratione ſui Autoris inerrabilis, in firmitate & certitudine authenticis omnibus alijs incomparabiliter praeferendam, & ipſi ſoli ratione ſolius Autoris fidem pleniſſimam adhibendam: Licet enim homines Scriptutam canonicam videantur ſcripſiſſe, Et omnis homo mendax; non tamen ipſi eam ſcripſerunt, ſed peripſos velut per calamum ſuum Spiritus veritatis, Digitus dexter Dei, ſicut eadem ſcriptura multis locis teſtatur, & Doctores Catholici conteſtantur, & catholica fides tenet: De alijs autem ſcriptoribus errabil • bus quibuſcunque, per quos non conſtat Spiritum Sanctum fuiſſe locutum, aliter ſentiendū, ſicut probat & docet doctiſſimus Auguſtinus locis ſuperius memoratis.

CAP. XXXII. Quod in omni non actione Deo & creaturae communi, prius naturaliter est Deum ibi non agere quàm ipſam, & eſt, quia Deus certam actionem per creaturam non agit, ideo creatura illam non agit, & non è contra.

OStenſo ſiquidem, quod in omni actione Deo & creaturae communi, Deus prius naturaliter agit quàm ipſa; reſtat conſequenter oſtendere, quod in omni non actione Deo, & creaturae communi, prius naturaliter eſt Deum ibi non agere, quàm creaturam: Videlicet quia Deus certam actionem per creaturam non agit, ideo creatura illam non agit, & non è contra. Hoc namque conſequitur ex trigeſimo huius planè: Sicut enim duorum mouentium ſecundum prius & poſterius ordinatorum, ita quod primum poteſt ex ſe ſolo non impedibiliter mouere ſecundum, & ſecundum mouere non poteſt, niſi ſicut inſtrumentum motum antecedenter per primum, prius natura eſt primum mouere quàm ſecundum; & quia primum mouet, ideo mouet ſecundum, & non è contra: ſic & in non mouere ſimiliter, ſicut euidenter apparet in brachio, baculo, & pila, & motore coeleſti Coelo, & aēre: quod & ratio manifeſtat. Priuatio namque non propriè eſt effectus, ſed defectus; quare non propriè habet cauſam efficientem, ſed deficientem. Haec autem eſſe non poteſt, niſi cauſa ſuperior deficiens ab agendo, quae ſi ageret, cauſaret habitum quo priuatio tolleretur. Sicut igitur poſitio cauſae prioris eſt cauſa poſitionis ſui effectus poſterioris: ſic & remotio cauſae eſt cauſae remotionis effectus: Sicut enim praeſentia ſolis eſt cauſa diei, ſic & eius abſentia eſt cauſa noctis: ſicuti & praeſentia gubernatoris eſt cauſa ſalutis in naui, & eius abſentia perditionis, ſicut Philoſophus 2.Philoſophus. Phyſ. 30.5. Metaphyſ. 2. & Anſelmus de conceptu virginali 5. teſtantur. Quare Philoſophus 5. Metaphyſ. 16. diſtinguens priora & poſteriora; Alia, inquit, ſecundum poteſtatem: Excedens enim poteſtate prius & quod potencius: tale verò eſt cuius ſecundum praeuoluntatem ſequi eſt neceſſe, alterum eſt poſterius; vt non mouente illo non moueatur, & mouente moueatur; & eſt praeuoluntas principium; vbi & textus quem Auerroes haber, Et dicitur ante ſecundum potentiam vel virtutem, ſicut dicimus ante dominatum: Dominus enim quia eſt ſuperior in potentia dicitur; dicitur ante etiam illud quod eſt fortius, dicitur ante & tale eſt aliud quod cogit alterum ſequi ſuam voluntatem: ita quod ſi illud quod eſt ante non mouetur, non mouebitur aliud quod eſt poſt; & ſi mouetur, mouebitur, & voluntas eſt principium hic.Auerroes. Super quod Auerroes, Dignius, inquit, eſt illud quod cogit illud quod eſt poſt, vt voluntas eius cōſequatur voluntatem ſuam; adeo quod ſi illud quod eſt prius, non mouerit, non mouebitur illud quod eſt poſterius; & initiū ſecundū quod hic dicitur ante, & poſt eſt volūtas ſcilicet quoniā volūtas debilioris ſequitur voluntatē fortioris. Et hoc intendebat, cùm dixit, Et voluntas eſt initium; vbi & in eadem ſententia Albertus, Thomas, Forandus, & omnes expoſitores concordant. Vnde & Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 148.Auguſtinus. Confeſſio eius ſuper coelum & terram; Attende, inquit, Coelum & terram ipſe fecit, ipſe regit, ipſius nutu gubernantur, ipſe traijcit tempora, momenta, ipſe inſtaurat, per ipſum omnia; ergo iſta laudant illum ſiue in ſtatu, ſiue in motu, ſiue de terra deorſum, ſiue de Coelo ſurſum, ſiue vetuſtate, ſiue renouatione: Cùm vides haec & gaudes, & attollis in artificem, & inuiſibilia eius per ea, quae facta ſunt, intellecta contueris, confeſſio eius in Coelo & in terra. Hoc idem ſimiliter confirmatur per Philoſophum 1. Proſper 12.Philoſophus. vbi inquirit medium negatitiuum, propinquum demonſtratiuum concluſionis negatiuae; vt quare paries non reſpirat, oſtendens non poſſe dici quia non eſt animal, quia tunc eſſe Animal. eſſet cauſa propinqua reſpirandi, & ſic omne animal reſpiraret: Si enim negatio eſt cauſa ipſius non eſſe, affirmatio eſt cauſa ipſius eſſe; Sicut eſſe ſine menſura calidi & frigidi non ſanandi cauſa eſt; ſic eſſe cum menſura eorundem eſt cauſa ſanandi: & ſimiliter, ſi affirmatio eſt cauſa eſſe, & negatio eſt cauſa non eſſe. Quod & Robertus Lincolnienſis illum locum exponens ſimiliter plane tenet; Thomas quoque ac alij exponerites. Item ſi creaturam non agere eſſet cauſa quare Deus non agit, & creaturam agere eſſet cauſa quare Deus agit; quare & prius naturâ eſſet creaturam agere quàm primum agens, & prius naturâ eſſet cauſam ſecundam mouere quàm primam contra triceſimum huius plane. Item proportionalia indicantur actiuum prius non agere in paſsiuum poſterius, & paſſiuum poſterius non pati ab actiuo priori, atque actiuum prius non agere per actiuum poſterius, & actiuum poſterius, non agere per actiuum prius; Sed duorum primorum primum eſt cauſa ſecundi & naturaliter prius illo, quare & reliquorum duorum ſimiliter. Quis enim vel leuiter dubitet, quod quia actiuum non agit in paſſiuum, ideo paſſiuum non patitur, non è contra; ſicut quia actiuum agit, ideo paſſiuum patitur, non è contra; ſicut & agere eſt cauſa pati, & ipſum naturaliter antecedens? Quis enim neſciat, quod quia Deus non fecit vnum Angelum poſſibilem fieri quem non fecit, ideo ille Angelus non eſt factus, & non è contra? Et quia non fecit aliam ſtellam in coelo, ideo non eſt facta, non è contra? Et quia non fecit Angelum perfectiorem in naturalibus, ideo non eſt perfectior, non è contra? Et quia non fecit Coelū maius, ideo non eſt maius, & non è contra? Item cuiuſlibet negationis verae prima cauſa eſt in Deo, ſicut decima pars, & vndecima decimi tertij primi monſtrant; Negationis autem, quae non eſt neceſſaria, ſed contingens cauſa, in Deo videtur eſſe, non velle ſic eſſe, vel non facere ita eſſe, ſicut ſimilium affirmationum cauſa in Deo eſt Deum velle & facere ita eſſe, ſicut nonum primi demonſtrat. Ita quicquid non fit à cauſa ſecunda Deus vult non fieri, & non vult poſitiuè, ſcilicet habet nolle illud fieri ab ea; ſicut vigeſimum ſecundum primi & corollaria eius docent; & hoc non cauſaliter, nec antecedenter à cauſa ſecunda, ſicut vigeſimum primi monſtrat: Prius ergo naturaliter & cauſaliter eſt Deum nolle poſitiuè, quare & non velle atque non facere cauſam ſecundum agere, quàm ipſam non agere. Item per idem vigeſimum; Nulla res poſitiua poſtetior voluntare diuina eſt cauſa voluntatis ipſius; & multum videretur indignius, quod aliqua priuatio eſſet cauſa voluntatis diuinae; Cauſam ergo ſecundam non agere, non eſt cauſa quare Deus vuit illam non agere, & non vult poſitiuè agere, nec quare non agit, ſed è contra. Item per ſecundum primi, ſi Deus ſubtraheret manum ſuam qua cuucta ſuſtentat, ipſa in nihilum verterentur; & hoc cauſaliter propter ſubtractionem conſeruationis diuinae; quia nam que Deus non ſeruaret entia, ideo non eſſent; non autem quia non eſſent, ideo Deus non ea ſeruaret; ſicut ante productionem rerum, quia Deus non produxit res, ideo non fuerunt, & nō è contra; ſicut & adhuc fuiſſet, ſi adhuc nihil produxiſſet; & ſicut nunc eſt de multis nō entibus non productis, quae potuit produxiſſe. Vnde & Auicenna 1 Metap. 9. Intentio eſſendi eſt ex cauſa, quae eſt cauſa eſſendi,Auicenna. Auguſtinus. & intentio non eſſendi eſt ex cauſa, quae eſt priuatio intentionis cauſae eſſendi. Cui & concorditer Auguſt. 12. de Ciuitate Dei 17. Deus, inquit, vna eademque ſempiterna, & incommutabili voluntate res quas condidit, & vt prius non eſſent, egit, quamdiu non fuerunt, & vt poſterius eſſent, quando eſſe caepere. Dicitque Apoſtolus, qui vocat ea quae non ſunt, tanquam ea quae ſunt,Apoſtolus. Propheta. Augustinus. ad Rom. 4o. quanquam & hoc aliter exponatur: Dicit quoque Propheta, vocauit famem ſuper terram, Pſalmo 104. Super quod Auguſtinus vna expoſitione praemiſſa ſubiungit, An quod eſt credibilius, vocauit famem, id intelligendum eſt, dixit vt fames eſſet? vt hoc ſit vocare quod appellare, hoc appellare quod dicere, hoc dicere quodiubere: Nam ille vocauit famem, qui vocat ea quae non ſunt, tanquam ea quae ſunt.Anſelmus. Vnde & Anſelmus de Caſu Diaboli 1. Deus dicitur facere non eſſe, quod non eſt, quoniam cum poſsit, non facit eſſe; ac ſi conſideras ea quae ſunt cum tranſeunt ad non eſſe, non ipſe facit ea non eſſe? quoniam namque non ſolum non eſt alia aliqua eſſentia niſi illo faciente, ſed nec aliquatenus manere poteſt, quod factum eſt, niſi codem ipſo ſeruante. Cum ipſe deſinit ſeruare quod fecit, ideo quod erat, redit in non eſſe, quod non ab illo habet ſcilicet non eſſe, ſed quia ceſſat facere eſſe. Ecce quam plane teſtatur, non eſſe, non habere cauſam efficientem propriè, ſed potius deficientem; cauſam ſcilicet factiuam, & ſeruatiuam deficientem facere & ſeruare, id eſt non facientem rem poſſibilem fieri, aut factam non ſeruantem, ſicut ſuperius tangebatur.

COROLLARIVM. Huius Capituli Coroll. in Catalogo non reperitur.

EX his autem non improbabiliter videtur inferri, quod Deum non dare ſcientiam, gratiam, aut perſeuerantiam, ſeu quodlibet munus ſuum creaturae capaci, eſt cauſa quare ipſa non accipit, & non habet, & quia Deus non dat, ideo creatura non accipit, & non è contra. Hoc autem corollarium non negat Deum quandoque non dare gratiam aut alia munera propter culpam non recipientium, ſed affirmat quod propria & per ſe cauſa non acceptionis, eſt non datio, non è contra. Videtur autem hoc corollarium ad praehabita conſequi manifeſte: Apparet quoque poſſe oſtendi, ſicut & concluſio principalis. Quis etiam neſciat omnem ſcientiam dari à Deo, ſicut ex ſexto primi, tertio & vigeſimo huius ſecundi patet, & ſpecialiter ſcientiam Prophetalem, & reuelationes multiplices arcanorum, ad quae nullus poteſt attingere per viam ingenu naturalis, ſed tantum per reuelationem diuinam? Cur ergo non omnes habent omnes iſtas ſcientias, niſi quia ille non dat, per quem datur ſermo ſapientiae & ſcientiae, diuidens ſingulis prout vult? Quare & Elizaeus, Dominus, inquit, caelauit à me, & non indicauit mihi 4.Regum. Regum 4. per hoc reddens ignorantiae ſuae cauſam? quis etiam legens, & non negligens libros Propheticos, non facile videat Prophetas non ſemper habuiſſe reuelationes diuinas, nec ſpiritum Prophetiae; quare nec ſemper habuiſſe Propheticas viſiones, ſed quando placuit reuelanti? quae ergo cauſa huius non acceptionis, niſi non datio, ſicut & videtur Gregorius ſuper Ezech. homilia prima teſtari? Et ſi dixeris quod deſidia, aut peccatum alicuius ſit cauſa quare Deus non dat ei huiuſmodi ſcientiam Prophetalem, certè peccato & deſidia non obſtante poſſet Deus, ſi vellet, huiuſmodi ſcientiam ei dare. Malis etiam quandoque oſtendit Deus reuelationes Propheticas, & viris ſanctiſſimis non oſtendit; Eiſdem quoque Prophetis ſanctiſſimis quandoque oſtendit huiuſmodi viſiones, & quandoque abſcondit; Angelis quoque malis & primis parentibus ante Peccatum, & ſanctis Angelis confirmatis, quia nunquam peccauerunt, nec vnquam peccabunt, non dedit Deus omnimodam Prophetiam, ſicut ex 16. huius patet; quae ergo cauſa huius non acceptionis, niſi non datio reputanda? Praeterea ſi Angeli, & primi parentes ſecundum opinionem quorundam erant creati extra gratiam, & talcs ſine culpa per aliquam morulam permanſerunt, cauſa quare tunc non acceperunt nec habuerunt gratiam fuit, quia Deus non dedit, non è contra, ſicut nullus ignorat; quare & nunc ſimiliter. Item proportionalia iudicantur non dare gratiam, & non accipere gratiam, atque non dare tantam gratiam, & non accipere tantam; ſed certum eſt quod Deum non dare Angelo in principio, vel paruulo baptizato tantam gratiam, vnam ſcilicet maximam, cuius fuit capax, quam ei non dedit, cauſa fuit quare non recepit, & non è contra. Item de paruulis hoc videtur perſpicuum: Qua namque rationis imagine dici poteſt, quod paruulus non accipit gratiam, ideo Deus non dat eam, & non potius è contra? Item de adultis ponaturiuxta praemiſſa de gratia & poenitentia primo huius, quod duorum peccatorum omnino aequalium ante hoc inſtans, qui & quantum in eis fuiſſet, fuiffenta aequales in hoc inſtanti, Deus vni conferat gratiam ſuam gratis, alteri verò nequaquam; tunc cauſa quare iſte non recipit eſt, quia Deus non dat: Si enim daret aut dare vellet iſti, ita reciperet iſte ſicut & ille. Et ſi dixeris quod vnus prius meruit, vel ſaltem diſpoſuit ſe, vel nunc facit, & alter nequaquam, & ideo iſte accipit gratiam, ille nequaquam, non ſeruas poſitionem praemiſſam, quae poſuit in omnibus paritatem. Secundum etiam praeoſtenſa de gratia primo libro, nullus gratiam primam meretur per diſpoſitionem praeuiam, nec per aliam quamlibet actionem. Cùm etiam iſti ſint pares in omnibus, excepta illa diſpoſitione ſeu merito, & per trigeſimum huius nullus poteſt elicere meritum, diſpoſitionem, vel actionem quamcunque, niſi Deo praeuolente & praeagente; & per decimum primi, ſi Deus praeuelit quemcunque quidlibet facere, hoc neceſſariò faciet; Cauſa ergo quare iſte ita meretur, & ſe diſpoſuit ad gratiam, eſt quia Deus antecedenter hoc vult & facit; etſi Deus ita vellet de altero, ille ſimiliter faceret, aliterque non poteſt: Cauſa ergo quare iſte non ita meretur, & ſe diſponit, eſt quia Deus non vult hoc, nec efficit hoc in eo, quare & iſta ſimiliter erit cauſa quare iſte non recipit gratiam, praeſertim cum ſecundum te Deus non conferat gratiam ſine merito aut diſpoſitione huiuſmodi praecedente. Et ſi iterum dixeris, quod Deus offert cullibet gratiam, & vult quod eam recipiat, non tamen abſolutè, ſed ſub iſta conditione, ſi ſponte conſentiat, Reſponſio 2. per corollarium 30i huius iterum corrigeris. Praeterea videris ſupponere hominem poſſe ex ſe ſolo vel ſaltem ex ſe antecedenter cum Deo oblationi gratiae conſentire contra 38um primi, 20um & 30um huius ſecundi. Item iuxta praemiſſa contra reſponſionem priorem ponantur duo peccatores pares in omnibus, quibus Deus offerat aequaliter gratiam, & cum ſecundum te non ſit neceſſe quemlibet recipere gratiam ſibi oblatam, ponatur vnum illorum illam recipere, alterum verò nequaquam: qui ergo recipit gratiam conſentit, & cauſa huius eſt, quia Deus volendo & praeuolendo operatur & praeoperatur in eo conſenſum, nec poteſt aliter conſentire, ſicut 30um huius monſtrat: & qui non recipit gratiam non conſentit, nec hoc poteſt, niſi Deus praeuolendo hoc praeoperetur in eo, nec ipſe poteſt facere Deum praeuelle & praeoperati hoc in ipſo, nec Deo praeuolenti & praeopetari volenti reſiſtere per 10um primi libri: cauſa ergo quare non conſentit, eſt quia Deus ipſum non vult praeuenire, nec praeuenit operando; Si enim Deus hoc vellet, ita conſentiret iſte ſicut ille. Aliter forte dices, quod Deus offert gratis cuilibet gratiā, Reſponſio 3. dum tamen aperiat manū ſuā, dū aperiat ſinū ſuū, dū aperiat cordis arcā, gratiae receptricē; quare qui accipit, ideo accipit, quia Deus dat; qui verò non accipit, ideo non accipit, quia non aperit, ſicque Deus non dat, quia iſte non accipit gratiā quae offertur: ſicut ſi porrigā tibi munus & tu accipis, non ideo do quia accipis, ſed è contra; & ſi alteri porrigā quippiā & ille nō accipit, nō ideo non accipit, quia non do, ſed ideo non do, quia non accipit. Haecautē reſponſio caſtigabitur vt praecedens, & per 38um cap. primi libri. Praeterea quando Deus offert cuipiam gratiam, quid intendit de receptione gratiae finaliter circa ipſum? Vel enim intendit & vult quod cam recipiat, vel nequaquam: ſi intendit & vult quod eā recipiat, per 10um primi ſemper fit ita, nec poteſt dicere, quod Deus conditionaliter hoc intendit, ſicut praemiſſa contra reſponſionem proximam manifeſtant. Si Deus hoc non intendat, nec velit cum bene ſciat, quod niſi hoc intendat & velit, & hoc antecedenter & independenter reſpectu actionis ſeu paſsionis humanae, inaniter & deluſoriè eam offert; quis enim rationabiliter offert quicquam alicui indigenti, non conceſsis alijs neceſſarijs, fine quibus bene ſcit offerens indigentem non poſſe illud recipere, nec illa alia poſſe habere à ſe ſolo aut antecedenter à ſe, nec ab aliquo alio, praeterquam ab ipſomet offerente omnia gratis dante, & gratuite inchoante? Mirabilis miſericordia eſſet illa quae in nullo releuaret miſeriam miſeri, ſed potius aggrauaret, dum ei deluſotiè porrigeret talia & non daret. Imo per 22um primi & eius corollarium, Si Deus non intendit, nec vult hoc, intendit & vult eius oppoſitum, vbi maior & deluſio & duplicitas videretur. Vel arguatur hoc modo, Deus cum offert alicui gratiam, vel vult eam dare ei, vel non vult eam dare ei &c. ſicut ſupra. Item in exemplo propoſito, ſi tu offerres mihi quicquam, & bene ſcires quod non poſſem per me ſolum, nec per adiutorium cuiuſquam alterius aperire manum meam contractam ad recipiendum, nec incipere aperire, aut aliquid facere, niſi per te omnia inchoantem & continue proſequentem, ſcireſ que non eſſe in poteſtate mea quid tu circa me velles, & quod quicquid velles ſtatim fierer, & non velles, imò nolles quicquam agere vel iuuare ad aperiendum manum meam, nonne tu eſſes in cauſa quare non aperirem manum & recipetē munus tuum? Quare & te non dare, eſſet cauſa quare ego non reciperem. Hoc etiam confirmatur. Dare, vt dicūt Iuriſtae, eſt accipientis accipere facere; dare ergo non ſolum importat offerre, ſed & accipere: quomodo ergo dicis acceptionem non eſſe cauſam dationis? Imò non eſt cauſa oblationis, ſed dationis eſt cauſa, ſicut & oblatio. Sicut enim oblatio, ſic & acceptio praecedit naturaliter & cauſaliter dationem, & ipſam efficit & conſummat: niſi enim accipero, non fit meum. Praeterea ſi dare importat haec duo, offerre & accipere, defectus dationis ſeu non dare poteſt contingere vel ex defectu oblationis, vel ex defectu receptionis: qui ergo cum poteſt, non facit vtrum que neceſſario requiſitū ad dare, & fine quo neattū poteſt fieri, eſt cauſa quare non datur. Si ergo offeras mihi quicquā, & potes facere me recipere, nec ego aliter poſſum recipere, cauſa quare non accipio, eſt quia non facis me accipere. Quod vt adhuc clarius eluceſcat, ponatur te eſſe ſaptentē Doctorē, me autē inſipientē diſcipulū, qui & ex praecepto Patris me Domini noſtri cōmunis tenearis praebere mihi doctrinā, ſim que talis ſub poteſtate tua; quod ſi efficaciter offeras mihi doctrinā, ego illā accipiā, ſin autē minus, nequaquam. Si igitur tu non offers nec das mihi doctrinā, nec ego eā accipio, nōne Dominus reputabit te in cauſa quare ego nō accipio diſciplinā? aeſtimo quod iuſto iudicio reputabit. Responſio 4. Adhuc forſitan non deſines reſpondere dicēdo, quod Deus offert cuilibet gratiā, & quidā non ponunt obicē gratiae, ſed potius eū tollūt, & ideo ipſi recipiunt gratiam eis oblatā; alij autē ponunt obicem gratiae, poſitūue non tollunt; quare ipſi nequaquā eum accipiunt: ſicut eſt de illuminatione & non illuminatione domus à ſole per feneſtrā apertā & clauſā. Pro iſta autē reſponſione videtur quaerendū rationabiliter quid ſit obex: & videtur quod ſit aliquod obiectum, ſeu obſiſtens gratiae, ſcilicet peccatum mortale repugnans gratiae ſalutari, ſiue non conſenſus, ſeu diſſenſus, non apertio ſeu clauſio cordis humani cùm gratia Dei offertur. Et quiequid obex dicatur, poteſt iſta reſponſio corripi, ſicut aliae praecedentes, cùm nullus poſsit hunc obicem tollete niſi Deus, vel per Deum ipſum praetollentem, & ſi ipſe eum voluerit tollere, irreſiſtibiliter tollitur, ſicut decimum primi docet. Hoc idem & praeoſtenſa de gratia & poenitentia cum eodem decimo primi monſtrant; vnde & ipſemet Dominus, Miſerebor cui voluero, & clemens ero in quem mihi placuerit,Exodus. Ezechiel. Apoſtolus. Augustinus. Exod. 33. Et iterum, Auferam cor lapideum, &c. Ezech. 36. gloſſa; id eſt, omnem duritiem, & cor incredulum. Et Apoſtolus, Cuius vult miſeretur, & quem vult indurat, ad Rom. 9. Et Auguſtinus de praedeſtinatione ſanctorum 9. tractans illud Iohan. 6. Omnis qui audiuit à Patte, & didicit, venit ad me; Valde, inquit, remota eſt à ſenſibus carnis haec ſchola, in qua Deus auditur, & docet. Multos venire ad filium videmus, quia multos credere videmus in Chriſtum; ſed vbi & quomodo haec à Patre audierint & didicetint, non videmus. Nimirum gratia iſta ſecreta eſt: gratiam verò eſſe quis ambigat? Haec itaque gratia quae occultè humanis cordibus digna largitate tribuitur, à nullo duto corde reſpuitur: Ideo quippe tribuitur, vt cordis duritia primitùs auferatur. Quoniam ergo Pater intùs auditur, & docet vt veniatur ad Filium, aufert cor lapideum, & dat cor carneum, ſicut Propheta praedicente promiſit; ſic quippe facit filios promiſsionis, & vaſa miſericordiae quae praeparauit in gloriam.Augustinus. Et ſequitur decimo; Cur autem non omnes docet vt veniant ad Chriſtum, niſi quia omnes quos docet, miſericordia docet; quos autem non docet, ideo non docet, quoniam cuius vult miſeretur, & quem vult obdurat. Et ſi dixerisobicem eſſe actum aliquem poſitiuum gratiae repugnantem, puta actualem contradictionem, rebellionem ſiue contemptum, & ipſum tolli non poſſe, niſi per non actionem ſeu priuationem actus huiuſmodi, quae non eſt a Deo, ſeu non antecedenter à Deo, ſed ab homine, adhuc poteris corripi ſicut prius. Praeterea tunc omnis non habens huiuſmodi actum contrarium reciperet gratiam, quod falſum eſt de paruulis, de moriombus, de adultis, ſanis, dormientibus, ſeu vigilantibus, habentibus actus bonos morales, vel indifferentes, vel venialiter tantùm malos, quales poteſt habere in gratia conſtitutus. Item quomodo dicis actum talem tolli non poſſe, niſi per non actionem, aut ſolam priuationem agendi? Poteſt enim per actum contrarium poſitiuum, ſicut contemptus per obedientiam, odium per dilectionem, & ita de alijs: Quàm facilè ergo poſſet Deus, ſi vellet, tollere huiuſmodi obicem, ſiue actum? Huiuſmodi quoque obex per 30. huius fit, & ponitur antecedenter à Deo: quomodo ergo vult Deus conferre huic gratiam, in quo parat obicem gratiam repellentem? vel ſi Deus non dat gratiam propter obicem reſiſtentem, & ipſe Deus ſcienter & praecedenter cauſat hunc obicem, quomodo non ipſe Deus eſt cauſa non acceptionis gratiae ſalutaris? Huic etiam Corollario atteſtari videtur vtriuſ que ſeries teſtamenti, & Doctorum autoritas copioſa: Quis enim, qui vel corticem ſacrae ſcripturae aut Doctorum reſpexit, neſciat Deum omnia ſuis menſuris, numeris & ponderibus originaliter ſtatuiſſe, ſicut & breuiter tangitur 46. primi? Cur ergo non ſicut antecedenter & originaliter ſtatuit & prouidit numerum electorum, ſicut 46. primi & 5. huius teſtantur, ſic & numerum crediturorum & perſeueraturorum finaliter ſimiliter ſtatuebat, ita quod ſittantus, & non maior, neque minor? Quis ergo cauſa primaria negationis iſtius? Nonne ille, qui numerat multitudinem ſtellarum, multitudinem ſcilicet ſaluandorum, ſicut eſt cauſa quare non ſunt plures ſtellae materiales in coelo, ſicuti etiam eſt cauſa quare coelum non eſt maius? quae etiam cauſa quare iſtae ſunt vnitates numeri electorum, & non pro iſtis aliae totidem, niſi ille qui omnibus eis nomina vocat, ſicut eſt cauſa quare hae ſtellae materiales non ſunt aliae creatae, & iſte mundus non alius cum iſtis non alijs creaturis? Quis etiam dubitet, ſicut Deus prouidit & ſtatuit numerum certum ſtellarum, ſic & arenae maris qua reprobi figurantur, ſicut 27. primi & ſequentia manifeſtant, cùm & poſt finale iudicium volet numerum damnatorum eſſe tantùm praecisè, & non volutione nouella, nec à poſterioribus rebus cauſata, ſicut 23. & 20. primi docent? Quis etiam Theologus, ſi non Pelagij ſocius, neſciat primam cauſam reprobationis, & volutionis diuinae qua quoſdam aeternaliter reprobat, eſſe ex parte Dei reprobantis, non ex parte Angeli vel hominis reprobati, ſicut patet ex 45. primi? Si tamen non accipere gratiam & perſeuerantiam eſſet cauſa non dandi, eſſet è contra. Quare & Auguſtinus, Gregorius, alij que Doctores innuunt frequenter, & dicunt non eſſe quaerendam, ne que aſsignandam cauſam non tractionis à Deo, non auditionis, non obedientiae, non perſeuerantiae, & ſimilium, ex parte non tracti & ſimiliū; ſicut multa praemiſſa de gratia, de poenitentia, & de perſeuerantia manifeſtant. Auguſtinus ſiquidem 1.Auguſtinus. part. ſuper Iohan. homil. 26. Quem, inquit, trahat, & quem non trahat, quare illum trahat, & illum non trahat, noli velle iudicare, ſi non vis errare. Si tamen ideo Pater quenquā non traheret, quia ipſe non trahitur, poſſet ratiodabiliter quaeri quare, quia & veraciter reddi quare. Item Exod. 4. legitur Dominum dixiſſe ad Moſen,Exodus. Gloſſa. Quis fecit os hominis, aut quis fabricauit mutū & ſurdū, videntē & coecū? Nonne ego? Gloſſa ſuper verbum, mutum, In ore, inquit, vel in ſpiritu; quare & reliqua ſunt ſimiliter exponenda. Vbi & alia gloſſa ſcilicet Auguſtini, Sunt, inquit, qui de Deo calumnien • ur,Augustinus. vel potius ſcripturae veteris teſtamenti, quia dixit Deus quod fecit mutum. Quid ergo dicunt de Chriſto apertè dicente, Ego veni, vt qui non vident, videant; & qui vident, coeci fiant? Quis autem niſi inſciens crediderit, ali quid homini ſecundum vitia corporalia poſſe accidere quod Deus nolit? Sed eum iuſtè totum velle nemo ambigit. Cui & concorditer Moſes Deut. 29. Vos, inquit,Deuteron. vidiſtis vniuerſa quae fecit Dominus coram vobis in terra Aegypti, Pharaoni & omnibus ſeruis eius vniuerſae que terrae illius temptationes magnas quas viderunt oculi tui, ſigna illa portenta que ingentia, & non dedit vobis cor intelligens, & oculos videntes, & aures quae poſsint audire vſ que in praeſentē diem. Gloſſa, cor intelligens, i. voluntatem operandi quae intelligitis,Gloſſa. Eſaias. & oculos ſcilicet cordis videntes, audire, i. obedire. Quibus & non diſ • orditer Eſaias, Excoeca cor populi huius. & aures eius aggraua, & oculos eius claude, ne forte videat oculis, & auribus ſuis audiat, & corde ſuo intelligat, & conuertatur, & lanem eum, Eſa. 6. Similem quo que ſententiam docet Chriſtus, ſicut Matt. 13. Marc. 4. & Luc. 8. euidenter apparet. Vnde & Ioh. 12.Iohannes. Cùm autem tanta ſigna feciſſet coram eis, non credebant in eū, vt ſermo Eſaiae Prophetae impleretur, quem dixit Dominus, Quis credidit auditui noſtro, & brachium Domini cui reuelatum eſt? Propterea non poterant credere, quia iterum dixit Eſaias, Excoecauit oculos eorum, & indurauit cor eorū, vt non videant oculis & intelligant corde, & conuertantur, & ſanem eos. Quod tractans Auguſtinus 1. part ſuper Iohan. homil. 53. ita ſcribit, Quod verò addidit,Auguſtinus. & conuertantur, & ſanem eos; vtrum ſubaudiendū ſit, non, i. non conuertantur, connexa deſuper ſententia, vbi dictū eſt, vt non videant oculis, & intelligant corde, quia & hîc vti que dictum eſt, vt non intelligant; & ipſa enim conuerſio de illius gratia eſt, cui dicitur, Deus virtutū conuerte nos; An fortè & hoc de ſupernae medicinae miſericordia factū intelligendum eſt, vt quoniam peruerſae & ſuperbae voluntatis erant, & ſuam iuſtitiam conſtituere volebant, ad hoc deſererentur vt excoecarentur; ad hoc excoecarentur vt offenderent in lapidem offenſionis, & impleretur facies eorū ignominia, at que ita humiliati quaererent nomen Domini, & non ſuam qua inflatur ſuperbus, ſed iuſtitiam Dei qua iuſtificatur impius? hoc enim multis eorum profuit in bonum, qui de ſuo ſcelere compuncti in Chriſtum poſtea crediderunt, pro quibus & ipſe orauerat dicens, Pater ignoſceillis, quia neſciunt quid faciunt. Qui & in quaeſtionibus Euangelij,Auguſtinus ſicut recitat gloſſa Thomae ſuper Matt. 13. vbi allegatur eadem autoritas Eſaiae, ſic ait; Oculos ſuos clauſerunt, ne quando oculis videant; i. ipſi cauſa fuerunt, vt Deus eis oculos clauderet. Alius enim Euangeliſta dicit, Excoecauit oculos eorum, ſed vtrum nunquam videant, an verò ne vel ſic aliquaudo videant coecitate ſua ſibi diſplicentes & ſe dolentes, & ex hoc humiliati atque commoti ad confitendum peccata ſua, & piè quaerendum Deum. Sic enim Marcus hoc dicit, Ne quando conuertantur & dimittantur eis peccata: vbi intelliguntur peccatis ſuis meruiſſe vt non intelligerent; & tamen hoc ipſum miſericorditer eis factum, vt peccata ſua cognoſcerent, & conuerſi veniam mererentur. Quod autem Iohannes hunc locum dicit, Propterea non poterant credere, quia iterum dixit Eſaias, Excoecauit oculos eorum, & indurauit cor eorum, vt non videant oculis & intelligant corde, & conuertantur, & ſanem cos, aduerſari videtur huic ſententiae, & omninò cogere, vt quod hîc dictum eſt, ne quando oculis videant, non accipiatur, ne vel ſic aliquando oculis videant, ſed prorſus vt non videant; quandoquidem apertè dicit. Ita vt oculis non videant. Et quod ait, Propterea non poterant credere, ſatis oſtendit non ideo factam excoecationem, vt ea commoti & dolentes ſe non intelligere conuerterentur aliquando per poenitentiam. Non enim poſſent hoc facere niſi priùs crederent, vt credendo conuerterentur, conuerſione ſaluarentur ſanarentur, ſanitate intelligerent, ſed ideo potiùs excoecatos vt non crederent: Dicit enim apertiſsimè, Propterea non poterant credere. Quòd ſi ita eſt, quis non exurgat in defenſionem Iudaeorum, vt eos extra culpam fuiſſe proclamet, quòd non crediderunt? Propterea enim non poterant credere, quia excoecauit oculos eorū. Sed quoniam potiùs Deus extra culpam debet intelligi, cogimur fateri alijs quibuſdam peccatis ita eos excoecari meruiſſe, qua tum excoecatione non poterant credere: Verba enim Iohannis iſta ſunt, Non poterant credere, quia iterum dixit Eſaias, Excoecauit oculos eorum. Fruſtra itaque conamur intelligere ideo fuiſſe coecatos, vt conuerterentur cùm conuerti non poterant, quia non credebant; & ideo credere non poterant, quia excoecati erant. An fortè non abſurdè dicimus quoſdam Iudaeorum fuiſſe ſanabiles, ſed tanto cum tumore ſuperbiae periclitatos, vt eis expediret primò non credere, & ad hoc fuiſſe caecatos vt non intelligerent Dominum loquentē parabolas, quibus non intellectis non in eum crederent, non credentes autem cum caeteris deſperatis crucifigerent eum, atque ita poſt eius reſurrectionem conuerterentur, quando iam de reatu mortis Domini humiliati amplius diligerent, à quo ſibi tantum ſcelus dimiſſum eſſe gauderent, quoniam tanta eorum ſuperbia tali humiliatione eſſet deijcienda? Quod incongruè dictum eſſe quilibet arbitretur, ſi non ita contigiſſe in actubus Apoſtolorum manifeſtè legerit. Non ergo abhorret quod ait Iohannes, Propterea non poterant credere, quia excoecauit oculos eorum vt non videant, ab ea ſententia, qua intelligimus ideo excoecatos vt confiterentur, conuerterentur, hoc eſt, ideo eis per obſcuritates parabolarum occultatas ſententias Domini, vt poſt eius reſurrectionem ſalubriore poenitentia reſipiſcerent; quia per obſcuritatem ſermonis excoecati, dicta Domini non intellexerunt, & ea non intelligendo, non in eum crediderunt, non in eum credendo crucifixerunt, atque ita poſt reſurrectionem miraculis quae in eius nomine fiebant exterriti, maioris criminis reatu compuncti ſunt, & proſtrati ad poenitentiam; deinde accepta indulgentia ad poenitentiam flagrantiſsima dilectione conuerſi: quibuſdam autem non profuit illa coecitas ad conuerſionem.Auguſtinus. Qui & de bono perſeuerantiae 41. dicit, In perditionis maſſa relicti ſunt Tyrij & Sidonij, qui credere potuerunt, ſi mira Chriſti ſigna vidiſſent; ſed quoniam vt crederent non eis erat datum, etiam vnde crederent eſt negatum: Ex quo apparet habere quoſdam in ipſo ingenio diuinum naturaliter munus intelligentiae quo moueantur ad fidem, ſi congrua ſuis mentibus vel audiant verba, vel ſigna conſpiciant, & tamen ſi Dei altiore iudicio à perditionis maſſa non ſunt gratiae praedeſtinatione diſcreti, nec ipſa eis adhibentur vel dicta diuina vel facta, per quae poſſent credere ſi audirent vtique talia, vel viderent. In eadem perditionis maſſa relicti ſunt etiam Iudaei, qui non potuerunt credere factis in conſpectu ſuo tam magnis clariſque virtutibus: Cur enim non poterant credere? Non tacuit Euangelium dicens; Cùm autem tanta ſigna feciſſet coram eis, non crediderunt in eum, vt ſermo Eſaiae Prophetae impleretur, quem dixit; Domine, quis credidit auditui noſtro? Et brachium Domini cui reuelatum eſt? Et ideo non poterant credere, quia iterum dixit Eſaias; Excoecauit oculos eorum, & indurauit cor illorum, vt non videant oculis, nec intelligant corde, & conuertantur & ſanem illos. Non erant ſic ergo excaecati oculi, nec ſic induratum cor Tyriorum & Sidoniorum, quoniam credidiſſent, ſi qualia viderunt iſti ſigna vidiſſent: ſed nec illis profuit quod poterant credere, quia praedeſtinati non erant ab eo, cuius inſcrutabilia ſunt iudicia, & inueſtigabiles viae: nec iſtis obfuiſſet, quod non poterant credere, ſi ita praedeſtinati eſſent vt eos caecos Deus illuminaret, & induratis cor lapideum vellet auferre. Scio quod multi praemiſſa verba Domini, Moſis & Eſaiae, atque ſimilia multum aliter intelligunt & exponunt; nec obſtat. Sacra namque Scriptura ex ſua faecunditate multiplici multiplicem parturit intellectum: nullus tamen Catholicus, ſicut puto, ita alias aut alienas expoſitiones admittet, quod expoſitionem Euangeliſtae praecipui de ipſo praedicatore veritatis inſtructi, imò ipſius ſanctiſſimi Euangelij, & doctiſſimi Auguſtini repudiet. Propterea Dominus ipſe dixit,Exodus. Ego indurabo cor Pharaonis, & non dimittet populum; Exod. 4. Et infra 9. Indurauit que Dominus cor Pharaonis, & non audiuit eos, ſicut locutus eſt Dominus. Quid autem ſignificat quod dicitur, Dominum cor hominis indurare, niſi autoritatem, ſuperioritatem, & cauſalitatem indurationis cordis humani eſſe apud eum, non apud hominem, licet fiat propter peccatum hominis antecedens? Et quid eſt Dominum cor hominis indurare, niſi non emollire cum poſsit, non dare oleum pietatis, non miſereri miſero peccatori, ſeu nolle aut non velle haec facere, ſicut expoſitiones Doctorum quamplurimae conteſtantur?Gregorius. Vnde Gregorius 11. Moral. 5. ſuper illud Iob. 6. Si incluſerit hominem, nullus eſt qui aperiat. Obdurare Deus per iuſtitiam dicitur, quando cor reprobum per gratiam non mollitur.Auguſtinus. Cui & concorditer Auguſtinus de praedeſtinatione & gratia Dei, qui eſt quintus inter eius ſermones 7. Quid eſt, inquit, indurabo, niſi non emolliam? Dicitque Petrus 1. ſentent. diſt. 41.1. quod reprobatio Dei eſt nolle miſereri, & obduratio Dei non miſereri; vt non ab illo irrogetur aliquid quo ſit homo deterior, ſed tantum quo ſit melior non erogetur: Quia igitur Deus non emollit cor hominis, ipſum non emollitur, & non è contra. Quare & Apoſtolus ad Roman. 9. tractans hunc locum Scripturae, & oſtendens praedeſtinationem ſeu electionem & reprobationem non eſſe ex operibus hominum, ſed ex voluntate diuina, diſputatione praemiſſa concludit; ergo cuius vult miſeretur, & quem vult indurat; & conſequenter valida diſputatione compeſcit homines, ne de huiuſmodi quaerere vel diſputare praeſumant. Si enim tamen Deus ideo quempiam induraret quia ipſe induraretur, id eſt, non emolliret hominem quia ipſe non emolliretur, eſſet cauſa quaerenda rationabiliter & reddenda: Cur etiam diceret Apoſtolus, quem vult indurat? Alias enim potius diceret, qui vult obdurari, vel qui non vult molliri, vel qui don mollitur obdurat. Quapropter beatus Auguſtinus de praedeſtinatione & gratia Dei 17. Nonne, inquit,Auguſtinus. Nabuchodonoſor poſt innumeras impietates flagellatus paenituit, & regnum quod perdiderat rurſus accepit? Pharao autem ipſius flagellis eſt durior effectus, & peri • t. Hic mihi rationem reddat, qui diuinum conſilium nimium alta ſaptenti corde dijudicat, cur medicamentum vnius Modici confectum alij ad interitum, alij valuerit ad ſalutem, niſi quia Chriſti bonus odor, alijs eſt odor vitae in vitam, alijs odor mortis in mortem? Quantum ad naturam ambo homines erant, quantum ad dignitatem ambo Reges, quantum ad cauſam ambo captiuum populum Dei poſſidentes, quantum ad poenam ambo flagellis clementer admoniti? Quid ergo fines eorum ſecit eſſe diuerſos, niſi quod vnus manum Dei ſentiens in recordatione propriae iniquitatis ingemuit, alter libero contra Dei miſericor diſſimam veritatem pugnauit arbitrio? Hic quicunque reſpondet, illi vt mutaretur affuiſſe diuinum, huic vt induraretur defuiſſe praeſidium, & hoc contendit iniuſtum; propter quod rerum ipſarum fines in Dei voluntate conſtituens dixit Apoſtolus, Cui vult miſeretur, & quem vult indurat, dicente etiam Domino, Sine me nihil poteſtis facere: Intelligat ita omnia vel adiuuante Domino perfici, vel deſerente permitti, vt nouerit tamen nolente eo nihil prorſus admitti. Et ſequitur 18. Sed reditur ad parnulos, reditur ad geminos. Parum eſt, quod dixi, reditur ad nec dum natos, qui & in eodem concubitu ſeminati, & in eodem momento fuerant in lucem proferendi: eis diſcrepans diuerſumque iudicium diuinae voluntatis apparens, ſenſus hominum de voluntate Dei ſuperbe nimium diſputantes magnitudo quaeſtionis obtu • bat. Exalta iam viribus vocem tuam, O iniuſte accuſator iuſti▪ & dic mihi quid boni ille meruit? Quid mali ille commiſit? Et reſpondeo tibi; non ego, ſed Paulus Apoſiolus; Nihil quidem ambo meruerunt, & habet poteſtatem figulus luti ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem, aliud verò in contumeliam, Dicturus es, quare? Quae eſt iudicij huius tam confuſa diuerſitas? Rurſus ad hanc praeſumptionem ille te confutet, & dicat, O homo, tu quis es, qui reſpondeas Deo? Maxime quia ad illam humanorum actuum comparationem rurſus intentio conuerſa reſpondet, iniuſtitiae non poſſe argui creditorem, qui duobus debitoribus tale voluerit habere iudicium, vt vni donet, ab alio exigat quod ab vtriſque debetur. Quod ſi ita eſt, qua tandem impudentia homo de Deo, lutum de figulo • udicabit, non ſolum dicens, quid me feciſti ſic? Sed etiam de alijs damnabili curioſitate perſcrutans, & dicens, quare de eadem maſſa feciſti alium quidem ſic, alium verò ſic? Si humanum genus, quod creatum primitùs conſtat ex nihilo, non cum debito mortis & peccati origine naſceretur, & tamen ex eis Creator omnipotens in aeternum nonnullos damnare vellet interitum, quis omnipotenti Creatori diceret, Quare feciſti ſic? Qui enim cum non eſſent eſſe donauerat, quo fine eſſent habuit poteſtatem, nec dicerent caeteri, Cur paribus omnium meritis diuinum diſcreparet arbitrium? Quia poteſtatem habet figulus luti ex eadem maſſa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam. Nunc autem cum damnatis poena iuſta reddatur, ſaluatis autem gratia donetur indebita, quis vſque adeo humanae conditionis oblitus diuini ſenſus arcana diſcutiat, vt cum ipſe poenam meritò fuerit conſecutus, quaeratur cur alius gratiam, quae ei non debebatur acceperit? Pro his tamen ſciendum quod obduratio dupliciter poteſt ſumi: vno modo pro reprobatione, ſcilicet pro obduratione actiua, id eſt, pro voluntate diuina nolente ſeu non volente mollire, aut volente non mollire; & ſic non habet cauſam ſuperiorem & priorem ex parte hominum aſſignandam, ſicut apparet ex viceſimo, & quadrageſimo quinto primi, & ſic puto loqui Apoſtolum ad Romanos, vbi fuerat allegatus, ſicut proceſſus eius indicat euidenter: alio modo accipitur obduratio pro reprobatione paſſiuè, id eſt, pro effectu reprobationis, effectu ſcilicet voluntatis diuinae praedictae, hoc eſt, pro defectu collationis, ſiue pro ipſa non collatione gratiae mollientis: & ſic dicitur, licet impropriè, habere cauſam ex parte hominis obdurati, culpam videlicet praecedentem, quae tamen culpa non eſt ipſa non receptio gratiae, ſed alia prior ea, vt patet de Pharaone & alijs, quando actualiter obdurantur: prius namque eſt quis peccator, quam Deus ſit vltor. Et ſic loquuntur plerunque Doctores, dicentes Deum ex miſericordia liberare, ſed ſecundum indicium obdurare; Iudicium autem videtur eſſe ſecundum opera indicati. Vnde & Petrus 1. ſent. diſt. 42. Sicut, inquit, praediſtinationis effectus eſt gratiae appoſitio; ita reprobationis effectus obduratio. Qui & ſupra diſt 41.1. dicit, aliquod eſſe meritum obdurationis, miſericordiae verò nullum: & ſubdit, Miſeretur itaque ſecundum gratiam quae gratis datur, obdurat antem ſecundum iudicium quod meritis redditur. Vnde datur intelligi, quod ſicut reprobatio Dei eſt nolle miſereri, ita obduratio Dei ſit non miſereri, vt non ab illo irrogetur aliquid, quo ſit homo deterior, ſed tantum quo ſit melior, non erogetur. Vlterius aduertendum quod quandoque legitur Deum Dominum cor hominis indurare, quod debet intelligi modo praedicto, ſeu modis praedictis: quandoque verò ipſum hominem cor ſuum, ceruicem ſuam & huiuſmodi indurare; quod dupliciter poteſt intelligi; vel quia hoc fit propter culpam eius priorem, ſicut praemiſſa teſtantur; vel quia ſpontè non inuitè, nec coactè eſt durus: quandoque autem ſimpliciter legitur cor eius eſſe induratum, quod vtroque modo poteſt exponi. Amplius autem de Roboam legitur, Non acquieuit Rex populo, quoniam aduerſatus fuerat eum Dominus, vt ſuſcitaret verbum ſuum quod loquutus fuerat in manu Ahiae Silonitae ad Icroboam 3.Regum. Reg. 12. & de Amaſiah, Noluit audire Amaſias, eo quod eſſet voluntas Domini vt traderetur in manibus hoſtium propter Deos Edom.Auguſtinus. Quare & Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 46. Quis non diuina iudicia contremiſcat, quibus agit Deus in cordibus etiam malorum hominum quicquid vult, reddens tamen eis ſecundum merita eorum? Roboam filius Solomonis repulit conſilium ſalubre ſeniorum quod ei dederant, ne cum populo durè ageret, & verbis ſeruorum ſuorum potius acquieuit, reſpondendo minaciter quibus leniter debuit. Vnde hoc, niſi propria voluntate? Sed hinc ab eo receſſerunt decem tribus Iſrael, & alium Regem ſibi conſtituerunt Ieroboam, vt irati Dei voluntas fieret, quod etiam futurum eſſe praedixerat: quid Scriptura dicit? Et non audiuit Rex plebem, quoniam erat conuerſio à Domino, vt ſtatueret verbum ſuum quod loquutus eſt in manu Ahiae Silonitae de Ieroboam filio Naboth; Nempe ſic factum eſt, & id per hominis voluntatem, vt tamen conuerſio eſſet à Domino. Qui & infra 47. Quid eſt quod homo Dei dixit ad Amaſiam Regem, Non veniet tecum exercitus Iſrael; Non enim eſt Dominus cum Iſrael, omnibus filijs Ephraim; quoniam ſi putaueris obtinere te in illis, in fugam conuertet te Deus ante inimicos? deinde Scriptura ſubiungit, Et non audiuit Amaſias, quoniam à Deo erat vt traderetur in malum, quoniam quaeſierunt Deos Edom. Ecce Deus idololatriae peccatum volens vindicare, hoc operabatur in eius corde, cui vtique iuſtè iraſcebatur, vt admonitionem ſalubrem non audiret, ſed ea contempta iret in bellum, vbi cum ſuo exercitu caderet. Item quid aliud ſignificat, Non omnes capiunt verbum iſtud,Matth. ſed quibus datum eſt, qui poteſt capere, capiat? Matth. 19. & illud. Oculi autem illorum tenebantur, ne eum agnoſcerent? Luc. vlt. & illud, Vos non creditis, quia non eſtis ex ouibus meis Ioh.Ioannes. 10. Imò & hanc regulam Philoſophicam praelibatam, Si affirmatio eſt cauſa affirmationis, & negatio eſt cauſa negationis, videtur ipſa veritas canonizare, cùm dicit, qui eſt ex Deo, verba Dei audit; propterea vos non auditis, quia ex Deo nō eſtis?Chryſoſtom. Ioh. 8. Quare & Chryſoſtomus, ſicut allegatur in gloſſa Thomae, ſuper illud Io. 10. praemiſſum, ſic ait, Quare non credant, oſtendit ſubdens, Sed vos non creditis, quia non eſtis ex ouibus meis.Auguſtinus. Super quod verbum Auguſtinus 1. part. ſuper Ioan. homilia 48. Oues, inquit, ſunt credendo, paſtorem ſequendo, per oſtium intrando. Quomodo ergo iſtis dixit, Non eſtis ex ouibus meis? quia videbat eos ad ſempiternum interitum praedeſtinatos, non ad vitam aeternam ſui ſanguinis pretio comparatos. Qui & ſupra homilia 42. exponens illud Ioan. 8. praemiſſum, Quoniam, inquit, praeſciuerat qui fuerant credituri, ipſos dixit ex Deo, quoniam regenerationis adoptione renaſcerentur ex Deo: ad hos pertinet, Qui eſt ex Deo verba Dei audit: Quod verò ſequitur, Propterea vos non auditis, quia ex Deo non eſtis, eis dictum eſt, qui non ſolum peccato vitioſi erant, (Nam hoc malum commune erat omnibus) ſed etiam praecogniti quod non fuerant credituri ea fide, qua ſola poſſent à peccatorum obligatione liberari. Quapropter praeſciebat illos quibus talia dicebat, in eo permanſuros, quod ex diabolo erant, id eſt, in ſuis peccatis atque impietate morituros, in qua ei ſimiles erant, nec venturos ad generationem, in qua eſſent filij Dei, hoc eſt ex Deo nati, à quo erant homines creati. Secundum hanc praedeſtinationem loquutus eſt Dominus: Iſtud tamen poteſt & aliter intelligi & exponi, de quolibet exiſtente in gratia, vel ſic exiſtente ex Deo, quamdiu eſt talis, & de quolibet carente gratia, & ſic non exiſtente ex Deo, quamdiu eſt talis iuxta praemiſſa 38. & ſequentibus primi libri. Vnde Saluator, Quare loquelam meam non cognoſcitis? quia non poteſtis audire ſermonem meum, Ioan. 8. quamdiu ſcilicet mali eſtis. Quare & Chryſoſtomus ſicut ibi recitat gloſſa Thomae, ſic ait; Primo igitur captanda eſt virtus quae verbum diuinum exaudiat, vt deinceps validi ſiſtamus ad percipiendam totam loquutionem Ieſu; quoniam quamdiu quis curatus non eſt in auditu proprio à Verbo, quod dicit ſurdo, Aperiaris; auditu percipere nequit. Veruntamen vnum verbum Dei eſt, quod & omnes, & ſinguli praedeſtinati audiunt, vel audient aliquando, & nullus reprobatus vnquam audiet illud verbum.Auguſtinus. Hoc autem verbum, ſicut Auguſtinus, homilia 45. ſuper Ioannem per longam diſputationem oſtendit, eſt; Qui perſeuerauerit vſque in finem hic ſaluus erit. Patet ergo ſecundum ſententiam veritatis, Auguſtino teſtante, quod ſicut eſſe ex ouibus Chriſti, & ex Deo ſecundum praedeſtinationem, ſcilicet eſſe praedeſtinatum, eſt cauſa credendi, & audiendi ſalubriter vocem Chriſti: ita & non ſic eſſe, non ſic faciendi: Non autem eſſe praedeſtinatum originaliter eſt ex Deo, quia non ex operibus reprobati, teſte 45o. primi. Eandem quoque ſententiam conteſtantur autoritates eiuſdem de praedeſtinatione ſanctorum 10. de bono perſeuerantiae 41. ſuperius allegatae; qui & de correptione & gratia quaſi per totum oſtendit, quod omnes homines debent charitatiuè corripi & moueri;Auguſtinus. quod tamen correptio praedeſtinatis tantum prodeſt, non praedeſtinatis non prodeſt: vbi & 68. longa diſputatione praemiſſa ita concludit; Patiantur ergo ſe homines corripi quando peccant, nec de ipſa correptione argumententur contra gratiam, nec de gratia contra correptionem, quia & peccatis iuſta paena debetur; ad ipſam pertinet iuſta correptio, quae medicinaliter exhibetur, etiamſi ſalus aegrotantis incerta eſt; vt ſi is, qui corripitur, ad praedeſtinatorum numerum pertinet, ſit ei correptio ſalubre medicamentum; ſi autem non pertinet, ſit ei correptio paenale tormentum: ſub iſto ergo incerto ex charitate ad hibenda eſt, cuius exitus ignoratur. Iſtam quo que ſententiam videtur Saluator docuiſſe capaces, quando murmurantibus Iudaeis contra ſermonem ſuum de pane vitae, reſpondit, Nolite murmurare inuicem; Nemo poteſt venite ad me, niſi Pater, qui miſit me, traxerit illum. Scriptum eſt in Prophetis, Et erunt omnes docibiles Dei: Omnis qui audiuit à Patre & didicit, venit ad me, Ioh. 6.Iohannes. vbi videtur minuere, quod quia illi non fuerunt tracti nec docti, quia non audierunt, nec didicerunt, ideo non venerunt ad eum credendo. Quare & intra, Sunt, inquit, quidam ex vobis, qui non credunt; ſciebat enim ab initio Ieſus, qui eſſent credentes, & quis traditurus eum eſſet: & dicebat, Propterea dixi vobis, quod nemo poteſt venire ad me, niſi fuerit ei datum à Patre meo. Si mihi exponenti non credis, crede Auguſtino homilia 26. ſuper Ioannem dicenti,Auguſtinus. Murmurantibus reſpondit Ieſus, Nolite murmurare ad inuicem, tanquam dicens; Scio quare non eſuriatis, & iſtum panem non intelligatis, nec quaeratis. Nolite murmurare ad inuicem, Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater, qui miſit me, traxerit eum. Nota quare & cauſam. Et ſequitur magna gratiae commendatio, Nemo venit niſi tractus: quem trahat, & quem non trahat, quare illum trahat, & illum non trahat, noli velle iudicare, ſi non vis errare. Noli, inquam, velle iudicare per cauſam ſumptam ex parte tracti, vel non tracti, antecedenter trahentem ſeu mouentem voluntatem diuinam, iuxta praemiſſa 20. & 35. & ſequentibus primi libri. Si tamen quenquam non trahi à Deo, eſſet cauſa quare Deus illum non traheret, rationabiliter poſſet quaeri, quare Deus illum trahat, & rationabiliter, quia cauſaliter reſponderi, quia ipſe non trahitur. Similiter quoque de ſimilibus poſſet quaeri, & ſimiliter reſponderi. Et infra, Scriptum eſt enim in Prophetis, & erunt omnes docibiles Dei: Quare hoc dixi, ô Iudaei; Pater vos non docuit; quomodo me poteſtis agnoſcere? Et infra homilia 27. exponens illud, Sciebat enim ab initio Ieſus, &c. ſicait, Poſteaquam diſtinxit credentes à non credentibus, expreſſit cauſam quare non credant: Propterea dixi vobis, quod nemo poteſt venire ad me, niſi fuerit ei datum à Patre meo.Augustinus. Qui & de praedeſtinatione Sanctorum 9. & 10. iſtam expoſitionem confirmat, ſicut ſuperius recitatur; vbi & 10. loquens de doctrina Patris, ſic quaerit & ſoluit; Cur ergo non omnes docet vt veniant ad Chriſtum, niſi quia omnes quos docet, miſericordia docet; quos autem non docet, in Deo non docet; quoniam cuius vult miſeretur, & quem vult indurat? Et infra, Quare, inquiunt, non omnes docet? ſi dixerimus, quia nolunt diſcere quos non docet; reſpondebitur nobis, & vbi eſt quod ei dicitur, Deus conuertens tu viuificabis nos? aut ſi non facit volentes ex nolentibus Deus, vt quid orat Eccleſia ſecundum praeceptum Domini pro perſecutoribus ſuis? Ecce quod Auguſtinus reprobat poſitionem dicentem, Patrem ideo quempiam non docere, quia non vult diſcere: & nonne poſſet ſimiliter, imò & euidentius reprobare opinionem dicentem, Patrem ideo quempiam non docere, quia non docetur? Et ſequitur, cùm ergo Euangelium praedicatur, quidam credunt, quidam non credunt: ſed qui credunt praedicatori forinſecus inſonanti, intus à Patre audiunt atque diſcunt; qui autem non credunt, foris audiunt, intus non audiunt neque diſcunt: hoc eſt, illis datur vt credant, illis non datur; quia Nemo, inquit, venit ad me, niſi Pater, qui miſit me, traxerit eum; quod apertius poſtea dicitur. Nam poſt aliquantum cùm de carne ſua manducanda, & bibendo ſanguine ſuo loqueretur, & dicerent quidam etiam diſcipulorum eius, Durus eſt hic ſermo, quis poteſt eum audire? Sciens Ieſus apud ſemetipſum, quod murmurarent de hoc diſcipuli eius, dixit eis; Hoc vos ſcandalizat? & paulo poſt, Verba, inquit, quae locutus ſum vobis, ſpiritus & vita ſunt: Sed ſunt quidam ex vobis qui non credunt; Et mox Euangeliſta; Sciebat enim, inquit, ab initio Ieſus qui eſſent credentes; & quis eſſet traditurus eum, & dicebat; Propterea dixi vobis, quia nemo poteſt venire ad me, niſi ei datum fuerit à Patre meo; ergo trahi ad Chriſtum à Patre, & audire, & diſcere à Patre vt veniat ad Chriſtum, nihil eſt aliud quàm donum accipere à Patre, quo credat in Chriſtum. Neque enim audientes Euangelium à non audientibus, ſed credentes à non credentibus diſcernebat, qui dicebat; Nemo veniat ad me, niſi ſuerit ei datum à Patre meo. Fides igitur inchoata & perfecta don • m Dei eſt, & hoc donum quibuſdam dari, quibuſdam non dari omnino non dubitat, qui non vult manifeſtiſſimis ſac • is literis repugnare. Cur autem non omnibus detur, fidelem mouere non debet, qui credit ex vno omnes iſſe in condemnationem ſine dubitatione iuſtiſsimam, ita vt nulla Dei eſſet iuſta reprehenſio, etiamſi nullus inde liberaretut: vnde conſtat magnam eſſe gratiam, quod quamplurimi liberantur; & quid ſibi deberetur, in eis qui non liberantur agnoſcant, vt qui glorietur, non in ſuis meritis, q • ae paria • i let eſſe damnatis, ſed in Domino glorietur. Cur autem iſtum potius quam illum liberet? Inſcrutabilia ſunt iudicia eius, & inueſtigabiles viae eius. Melius enim & hic audimus & dicimus. O homo tu quis es, qui reſpondeas Deo? Quam dicere audeamus, quaſi nouerimus, quod occultum eſſe voluit, qui tamen aliquid iniuſtum velle non potuit. Non ergo quia quiſquam non trahitur, non docetur, non liberatur, non recipit iſtud donum, ideo Deas ipſum non trahit, non docet, non liberat & non donat,Auguſtinus ſed potius è contra, Vnde & Auguſtinus debono perſeuerantiae, 64. dicit, Qui in peccatorum damnabilium delectatione remorantur, ſi praedeſtinati ſunt, ideo nondum ſurrexerunt, quia nondum eos adiutorium miſerantis erexit: quanquam coram infirmis nolit iſtam ſententiam iſto modo, ſed alio praedicari. Hoc idem plane teſtari videtur beatus Ambroſius,Ambroſius. libro 9 ſuper Lucam, ſic dicens; Quos Ieſus reſpicit, plorant: negauit primo Petrus, & non fleuit, quia non reſpexerat Dominus: negauit ſecundo, non fleuit, quia adhuc non reſpexerat Dominus; negauit & tertio, reſpexit Ieſus, & ille amariſſimè fleuit. Nec poteſt dici, quod corporalibus oculis Dominus eum viſibiliter admonendo reſpexerit; & ideo quod ſcriptum eſt, Reſpexit eum Dominus, intus actum eſt, in mente, in volunta • e, ſicut quadrageſimo tertio primi pleniùs recitatur. Adhuc autem & Auguſtinus 4. contra Iulianum 16. ſic alloquit • r Iulianum, Ab eo dicis pulſantibus aperiri, qui omnes homines vult ſaluos fieri, & in agnitionem veritatis venire, vt videlicet intelligamus, docentibus nobis, ideò non omnes ſaluos fieri, & non in agnitionem veritatis venire, quia ipſi nolunt petere, cùm Deus velit dare; nolunt quaetere, cùm Deus velit oſtendere; nolunt pulſare, cùm Deus velit aperire. Iſte ergo ſecundùm ſententiam Auguſtini fuit error Iuliani Pelagiani, quem & ibi redarguit conſequenter. Et infra tractans illud Iohannis praemiſſum, Nemo poteſt venire ad me, niſi Pater &c. ſic ait, Qui tam vtuntur voluntatis arbitrio, niſi eo volente atque ſubveniente à quo praeparatur voluntas, velle non poſſunt. Et ſequitur 17. vbi ſi dixeris mihi, Cur ergo non conuertit omnium nolentium voluntates? reſpondebo, Cur non omnes morituros adoptat lauacro regenerationis infantes, quorum adhuc nullas, & ideo nec contrarias inuenit voluntates? Si hoc profundius eſſe perſpicis, quàm vt abs te valeat inueniri, vtrumque vtrique noſtrum profundum ſit; Cur & in maioribus, & in minoribus Deus velit alteri, & nolit alteri ſubuenire. Ecce ſecundum ſententiam Auguſtini, quòd ſicut Deum velle ſubuenire, eſt cauſa ſubuentionis, ſic & ipſum nolle ſeu non velle ſubuenire, eſt cauſa non ſubuentionis: non quia cuiquam non ſubuenitur à Deo, ideo Deus non vult ei ſubuenire, aut ei non ſubuenit, ſed è contra:Auguſtinus. aliàs enim eſſet planiſsimum, non profundum. Et infra eodem loquens de duobus ſimilibus, quorum vnus ſecundum iudicium damnatur, alter ſecundum miſericordiam liberatur; Cur, inquit, iſtum potius quàm illum damnet aut liberet? Nos quid ſumus qui reſpondeamus Deo? Nunquid dicit figmentum ei qui ſe finxit, Quare me ſic feciſti? An non habet poteſtatem figulus luti ex eadem maſſa originis vitiatae atque damnatae facere aliud vas in honorem ſecundum miſericordiam, & aliud in contumeliam ſecundum iudicium? Idem 11. ſuper Gen. ad literam 14. opponendo & reſpondendo, ſic ait, Poſſet, inquiunt, etiam ipſorum voluntatem in bonum conuertere, quoniam omnipotens eſt, poſſet planè. Cur ergo non fecit? quia noluit: cur noluerit penes ipſum eſt; debemus non plus ſapere, quàm oportet ſapere. Qui & in pluribus libris ſuis locis quamplurimis eandem ſententiam profitetur. Hoc idem videtur ſimiliter de perſeuerantia ſentiendum, quòd videlicet ideo quiſquam non accipiat, ſiue non habeat perſeuerantiam, quia Deus illam non dat ei, licet fortaſsis in poenam peccati ſui prioris, & non è contra: Hoc enim ſequitur ex praemiſsis, & poteſt oſtendi ſimiliter per praemiſſa.Propheta. Hanc quoque ſententiam clarè teſtari videtur Propheta, Non veniat, inquiens, mihi pes ſuperbiae, &c. Ibi ceciderunt qui operantur iniquitatem; expulſi ſunt, nec potuerunt ſtare; Pſalmo 35. Quod Auguſtinus exponens, Prior, inquit, ille qui in veritate non ſtetit, deinde parentes illi quos dimiſit Deus de paradiſo: vnde ille humilis qui dicit ſe non dignum ſoluere corrigiam calceamenti non eſt expulſus, ſed ſtat & audit eum, & gaudio gaudet propter vocem ſponſi, non propter ſuam, ne veniat ei pes ſuperbiae & expellatur, nec poſsit ſtare. Hinc & quidam praedeſtinatus & perſeuerans diſcipulus atque Doctor, Ex nobis, inquit, pro dierunt, ſed non erant ex nobis; nam ſi fuiſſent ex nobis, permanſiſſent vtique nobiſcum; ſed vt manifeſti ſint, quoniam non ſunt omnes ex nobis, 1 Ioh. 2.Ioannes. volens oſtendere quod ſicut eſſe ex numero electorum ſecundum praedeſtinationem diuinam eſt cauſa permanendi & perſeuerandi finaliter, & non ſic eſſe, eſt cauſa non ſic manendi, i. ſicut volutio & electio Dei aeternaliter praeparans & temporaliter conferens gratiam & perſeuerantiam cuiquam eſt cauſa perſeuerandi finaliter: Ita & non volutio, & non electio, ſeu reprobatio Dei oppoſita eſt cauſa non perſeuerandi finaliter: aliàs etenim non electio ſeu reprobatio Dei non eſſet originaliter & cauſaliter ex vocante, ſed ex operibus & meritis reprobati, quod fuerat reprobatum quadrageſimo quinto primi.Augustinus. Vnde & Auguſtinus de bono perſeuerantiae 19. diſputando, ſic ait, Cur quibuſdam, qui cum bona fide coluerunt, perſeuerare vſque in finem non dedit? Cur putas, niſi quia non mentitur qui dicit, Ex nobis exierunt, ſed non erant ex nobis? Nam ſi fuiſſent ex nobis, manſiſſent vtique nobiſcum. Hominibus autem videtur, omnes qui boni apparent, fideles, perſeuerantiam vſque in finem accipere debuiſſe; Deus autem melius eſſe iudicauit, miſcere quoſdam non perſeueratutos certo numero ſanctorum ſuorum, vt quibus non expedit in huius vitae temptatione ſecuritas, non poſsint eſſe ſecuri: Multos enim à pernicioſa elatione reprimit, quod ait Apoſtolus, Quapropter qui videtur ſtare, videat ne cadat. Et infra 19. Ex duobus autem pijs, cur huic donetur perſeuerantia vſque in finem, illi non donetur? Inſcrutabilia ſunt iudicia Dei: illud tamen fidelibus debet eſſe certiſsimum, hunc eſſe ex praedeſtinatis, illum non eſſe: nam ſi fuiſſent ex nobis, ait vnus praedeſtinatorum, qui de pectore biberat Domini hoc ſecretum, manſiſſent vtique nobiſcum. Quid eſt quaeſo, non erant ex nobis; nam etiam ſi fuiſſent, manſiſſent vtique nobiſcum? Nonne vtique à Deo creati, vtique ex Adam nati, vtique de terra facti erant, & ab eo qui dixit, Omnem flatum ego feci, vnius eiuſdem que naturae animas acceperant? Nonne poſtremò vtique vocati fuerant, & vocantem ſecuti? vtrique ex impijs iuſtificati, & per lauacrum regenerationis vtrique renouati? Sed ſi hoc audiret ille qui ſciebat, proculdubio quod dicebat, reſpondere poſſet & dicere, vera ſunt haec; ſecundùm haec omnia ex nobis erant, veruntamen ſecundùm aliam quandam diſcretionem ex nobis non erant: nam ſi fuiſſent ex nobis, manſiſſent vtique nobiſcum. Quae eſt tamen iſta diſ • retio? Patent libri Dei, non auertamus aſpectum; clamat ſcriptura diuina, adhibeamus auditum. Non erant ex nobis, quia non erant ſecundùm propoſitum vocati; non erant in Chriſto electi ante mundi conſtitutionem, non erant in eorum ſortem ſequuti, non erant praedeſtinati ſecundùm propoſitum eius qui vniuerſa operatur. Et infra, 45. recitat quoſdam obijcientes hoc modo, Sed aiunt, vt ſcribitis, neminem poſſe correptionis ſtimulis excitari, ſi dicatur in conuentu Eccleſiae audientibus multis; Ita ſe habet in praedeſtinatione definita ſententia voluntatis Dei, vt alij ex vobis de infidelitate, accepta obediendi voluntate veneritis ad fidem, vel accepta perſeuerantia maneatis in fide: caeteri verò, qui in peccatorum delectatione remoramini, ideo nondum ſurrexiſtis, quia nec dum vos adiutorium gratiae miſerantis erexit: Veruntamen ſi qui eſtis nondum vocati, quos gratia ſua praedeſtinauerit eligendos, accipietis gratiam qua velitis & ſius electi, & ſi qui obeditis, ſi praedeſtinati eſtis, reijciendi, ſubtrahentur obediendi vires, vt obedire ceſſetis; vel ſecundùm aliam literam, ſi qui obeditis, ſi impraedeſtinati eſtis recipiendi, &c. ſicut ſupra, quod oportet intelligi in poenam culpae prioris. Qui capitulis ſequentibus reſpondendo, nihil horum de praedeſtinatione interimit, ſed aſſerit omnia eſſe vera: Vnde capit. 46. ſic ait; Iſta, cùm dicuntur, ita nos ad confitendam veram Dei gratiam, id eſt, quae non ſecundùm merita noſtra datur, & ad confitendam ſecundùm eam praedeſtinationem ſanctorum deterrere non debent, ſicut non deterremur à confitenda praeſcientia Dei, ſi quis de illa populo ſic loquatur, vt dicat; ſiue nunc rectè viuitis, ſiue non rectè, tales eritis poſteà quales vos Deus futuros eſſe praeſciuit, vel boni ſi bonos, vel mali ſi malos. Nunquid enim ſi hoc audito, nonnulli in corporem ſegnitiemque vertantur, & à labore Procliues. procliuius, & ad libidinem poſt concupiſcentias ſuas eant, propterea de praeſcientia Dei fallum putandum eſt eſſe quod dictum eſt? Et 47. Dicatur ergo verum, maximè vbi alia quaeſtio, vt dicatur, impellit. Et 64. Docet praemiſſa de praedeſtinatione, & ſpecialiter illud verbum, ſi qui obeditis, ſi impraedeſtinati recipiendi eſtis, vel ſi praedeſtinati eſtis reijciendi, ſubtrahentur obediendi vires vt obedire ceſſetis, quamuis ſit verum, neminem praedicare debere multitudini infirmorum ſub iſta forma verborum loquendo in ſecunda perſona & dirigendo eis ſermonem; ſed ſub alia in tertia perſona loquendo, vt tamen nihil ſententiae detrahatur. Idem de correptione & gratia, 24. Qui inquit perſeueraturi non ſunt, ac ſic à fide Chriſtiana & conuerſione lapſuri ſunt, & tales eos vitae huius finis inueniat, proculdubio nec illo tempore quo bene pieque viuunt, in iſtorum numero computandi ſunt: Non enim ſunt à maſſa illa perditionis praeſcientia Dei, & praedeſtinatione diſcreti, & ideo nec ſecundum propoſitum vocati ſunt, ac per hoc nec electi. Vbi & 25. ſubiungit, Hic ſi à me quaeratur, cur eis Deus perſeuerantiam non dederit, quibus eam qua Chriſtianè viuerent, dilectionem dedit? Me ignorare reſpondeo; Non enim arroganter, ſed agnoſcens modulum meum, audio Apoſtolum dicentem, O homo quis tu es, qui reſpondeas Deo, &c. & ô altitudo diuitiarum ſapientiae & ſcientiae Dei, quàm inſcrutabilia ſunt iudicia eius, & inueſtigabiles viae eius? Qui & in De confutatione 16. capitulorum falſò ei imputatorum, reſponſione 14. Cur, inquit, illum retineat ne recedat, illum non retineat, nec poſsibile eſt comprehendere, nec licitum veſtigare. Hanc quoque ſententiam vltimam quamplures autoritates Auguſtini, & Gregorij 14. huius praemiſſae lucidè conteſtantur, quae omnes poſſunt intelligi ſecundum expoſitiones praemiſſas; quod videlicet ex parte non perſeuerantis, non eſt cauſa ſufficiens ſuae non perſeuerantiae aſlignanda, quia non culpa ſua: Duorum namque charorum Deo, & piorum aequalium, & aequaliter tentatorum, Deus ſtantem preſeruat per quintum huius; cadentem non preſeruat à lapſu. Sed cur hunc magis quàm illum? Quid hic nunc primo peccans, illi prius peccauit, vt in hoc primum ſuum peccatum cadere mereretur? Duorum quoque charorum aequalium aequaliter tentatorum, & aeque peccantium Deus vnum reſuſcitat & aſſumit, & facit perſeuerare finaliter, alterumque relinquit; imò & ſine iniuria cuiuſcunque eum qui plus peccauit, poteſt ſuſcitare & facere perſeuetare finaliter, & eum, qui minus peccauit, relinquere incorrectum; quomodo ergo eſt culpa cauſa ſufficiens non perſeuerantiae? patet etiam ex trigeſimo nono primi, quod meritum bonum vel malum non eſt propriè cauſa praemij, nec poenae actualis, licet propter merita haec reddantur, ſicut ibi fuit oſtenſum. Non ergo non accipere perſeuerantiam eſt cauſa, vel cauſa ſufficiens & praecedens non dationis eius à Deo: Si namque eſſet cauſa, eſſet ſufficiens & praecedens; videtur igitur, quod ſit è contra. Vlterius autem pro intellectu pleniori Doctorum dicentium, Nullam eſſe cauſam, quare duorum piorum aequalium Deus vni dat perſeuerantiam, & alteri minimè; aduertendum, quod hoc habet duplicem intellectum: vnum, quod nulla eſt cauſa ſufficiens ex parte ipſorum hominum, quod verum eſt, ſicut nulla cauſa praedeſtinationis & reprobationis ex parte hominum eſt ponenda, ſicut praecedentia docuerunt: alterum quod nulla eſt cauſa ſufficiens ex parte Dei, quod & dupliciter poteſt intelligi, vno modo omnino generaliter, & ſic eſt falſum: Voluntas enim diuina eſt cauſa ſufficiens vtriuſque; alio modo ſpecialiter, quod videlicet in Deo non eſt cauſa nec ratio antecedens voluntatem ſuam, quae ipſam potius & praeponderanter determinet ad dandum huic perſeuerantiam, & illi non dandum; & hunc intellectum arbitror eſſe verum, ſicut vigeſimum, & vigeſimum primum primilucidè manifeſtant.

CAP. XXXIII. Obijcit & reſpondet.

Iob. HIc autem obijcitur à quibuſdam, Deus omnia rationabiliter operatur, & ex aliqua iuſta cauſa; alias enim temerariè agere videretur: Dicitque Iob 5. Nihil in terra ſine cauſa fit: Eſt ergo aliqua ratio & aliqua iuſta cauſa, quare Deus huic dat gratiam aut perſeuerantiam, & illi non dat; & non ex parte Dei, quare ex parte iſtorum. Item tunc nullus peccaret ſimpliciter omittendo: Non enim ipſe eſt in cauſa qui omittit, ſed Deus. Item Deus neminem deſerit, niſi prius deſeratur ab eo: Qui enim quaerit auerſos, quomodo deſerit iam conuerſos? aut qui attrahit inimicum,Ioannes. Iudeth. Apoſtolus. Propheta. Auguſtinus. quomodo repellit amicum? Vnde Ioan. 6. Eum qui venit ad me, non eijciam foras: & Iudith. 13, Non deſeruit ſperantes in ſe: qui & Apoſtolo teſte dixit, Non te deſeram, nec derelinquam, ad Hebr. 13. qui & per Prophetam ſic ait, Quai tu ſcientiam repuliſti, repellam & ego te, Hoſeae 4. Dicitque Auguſtinus 13. de Ciuit. Dei 15. quod anima peccatrix non eſt deſerta vitâ ſuâ, quae eſt Deus, vt deſereret; ſed vt deſereretur, deſeruit; qui & de confutatione 16. Capitulo • um falſò ei impoſitorum imputatorum reſponſione ſeptima dicit, quod Deus priuſquam deſeratur neminem deſerit, & multos deſertores ſaepè conuertit; Et infra reſponſione 14a. Deus receſſurum non deſerit, antequam deſeratur, & facit plerumque ne deſerat, & etiam ſi diſceſſerit, vt redeat: quod & plurimae autoritates canonicae, & aliae conteſtantur. Item Sapiens admonet quemlibet ſapientem ſic dicens,Sapientia. Anſelmus. Non dixeris per Deum abeſt, ſcilicet ſapientia Dei. Item Anſelmus de caſu Diaboli 1. dicit, quod ſolus Deus à ſe habet quicquid habet, & omnia alia non niſi ab illo habent; & ſicut à ſe non niſi nihil habent, ita ab illo non niſi aliquid habent: vbi & conſequenter oſtendit, nihil & non eſſe, non eſſe à Deo, ſed infuiſſe cuilibet alij ex ſeipſo; qui & infra 2. mouet quaeſtionem; An ſicut bonus Angelus ideo accepit perſeuerantiam, quia Deus eam dedit; nunquid ita malus Angelus ideo non accepit perſeuerantiam, quia Deus eam non dedit? Et infra 3. reſpondendo dicit, quod in bono Angelo dare fuit cauſa accipiendi; in malo tamen Angelo non dare, non fuit cauſa non accipiendi perſeuerantiam, ſed è contra. Primum autem obiectorum iſtorum ſoluitur per praemiſſa hic proximo & vigeſimo primo primi; Nec obiectum de omiſsione boni procedit; Similiter enim potes arguere, nullum mereri omittendo malum, ſeu declinando à malo; Similiter etiam potes arguere de commiſsione, nullum ſcilicet peccare vel mereri aliquod faciendo, cùm Deus ibi praeu • niat operando. Qua • e & Auguſtinus in gloſſa, ſuper illud Deuter 29. Non dedit vobis cor intelligens, &c.Augustinus. proximo allegata, ſic ait, Quomodo ait ſuperſus, vos vidiſtis tentationes, &c. ſi non dedit Dominus oculos videre? ſed corpore viderunt, non corde: Vnde praemiſit, Non dedit Dominus cor vobis ſcire; Ad hoc pertinent duo quae ſequuntur, oculos videre, & aures audire, id eſt, intelligere, & obedire; Quod verò dicit, Non dedit vobis Dominus; increpans & arguens, non diceret, niſi ad eorum culpam pertineret, ne quiſquam ſe ex hoc excuſabilem putet; Simul enim oſtendit ſine adiutorio eos intelligere & obedire non poſſe oculis & autibus cordis; & tamen ſi adiutorium Dei deſit, non ideo eſſe excuſabile hominis vitium, quoniam iudicia Dei, quamuis occulta, iuſta ſunt. Quod verò arguitur, Deum neminem deſerere priuſquam deſeratur; quid verius? Non enim irrogat Deus poenam, niſi prius offendatur per culpam; Nullum ergo deſerit gratiam auferendo, niſi qui • um prius deſeruit delinquendo: Sed hoc quid obſtat? Non enim quia cuipiam non dat Deus gratiam & perſeuerantiam, ideo deſeritur à Deo, nec quia quiſquam non accipit gratiam perſeuerantiamue à Deo, ideo deſertus eſt ab eo, ſicut pater de Angelis, & primis parentibus, qui ſecundum ſententiam aliquorum per aliquam morulam gratia caruerunt, & poſtquam gratiam acceperunt Apoſtatae Angeli & primi parentes per aliam morulam perſeuerantia catuerunt, ſicut ſequens caſus oſtendit; nec tamen in hac morula vel in illa deſerebantur à Deo, quia nullam culpam penitus habuerunt. Si autem non ſic fuit de facto, potuit ſic fuiſſe; & quae quaeſo fuit tunc cauſa non accipiendi gratiam? Nonne non dare? & cur de non accipiendo perſeuerantiam non ſimiliter iudicandum? Quod autem dicit Sapiens, ſapientiam Dei non abeſſe per Deum; per quem ergo abeſt à multis ſanctis viris ſapientia prophetalis ſine ſuo demerito praecedenti? & adeſt multis malis hominibus multiplici ſuo demerito non obſtante, ſicut & malis Angelis, & primis parentibus ante peccatum; Et ſanctis Angelis confirmatis abfuit ſapientia multiformis, ſicut ex decimo ſex to huius pater; & per quem niſi per Deum non dantem? Verum eſt tamen ſapientiam Dei neceſſariam ad ſalutem ſemel datam, alicui non abeſſe per Deum illam omnino voluntariè ſubtrahentem ſine aliqua culpa praecedente, quia neminem deſerit, niſi ptius deſeratur ab eo, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Illud verò dictum Anſelmi, quod non entia non habent non eſſe à Deo, indiget ſcrutinio altiori: Oppoſitum enim videtur ex ſecunda parte, quinta, nona, & ſequentibus 13i. & capitulo 14. primi libri. Item Antichriſtum non eſſe eſt verum, iuſtum, & rationabile, & non prius naturaliter voluntate diuina, quia tunc eſſet neceſſarium, vt patet ex decimo octauo & vigeſimo primo primi; quare poſterius & cauſatum, & dependens ab illa, vt patet ibidem; & ex oſtenſione duodecimae partis decimi tertij primi libri. Item Antichriſtum non eſſe, non eſt prius natutaliter voluntate diuina, quia tunc eſſet neceſſarium per praemiſſa, & quia tunc non ſubijceretur ſubiaceret voluntati diuinae; eſt ergo poſterius & dependens ab illa. Item per corollarium vigeſimi ſecundi primi, Deus vult Antichriſtum non eſſe; & per vigeſimum primi, non quia Antichriſtus non eſt, ideo Deus vult eum non eſſe, cùm ipſum non eſſe ſit poſterius voluntate diuina, & ei ſubiectum; cùm & per idem vigeſimum entia contingentia non ſint cauſa voluntatis diuinae; multò ergo indigniùs non entia contingentia; eſt ergo è contra: quia ſcilicet Deus vult Antichriſtum non eſſe, ideo non eſt. Item Deus ſcit Antichriſtum non eſſe, & non quia Antichriſtus non eſt, ſicut ex decimo quinto primi patet, ſed per decimum octauum primi, quia vult • um non eſſe: Haec ergo ſcientia & volutio eſt cauſa non entitatis ipſius. Item Antichriſtus habet non eſſe & eſt non ens, vel ergo per ſe, vel per aliud; ſi per ſe, ſicut Anſelmus videtur ibi aſſerere, & Auguſtinus de immortalitate Animae 13. ſicut ſecundum primi allegat; ergo ſimplicier ſemper & neceſſariò, ſicut patet ex ſecundo & vigeſimo ſexto primi. Quomodo etiam per ſe habet non eſſe, cùm nec ſe habeat nec quicquam ſui, quia nec materiam nec formam? Si etiam Antichriſtus de ſe aut per ſe habet non eſſe, vel ergo non eſſe neceſſarium, ita quod impoſsibile ſit ipſum eſſe; vel non eſſe poſsibile & contingens; Non primum conſtat, nec ſecundum, ſicut ex decimo quarto primi etiam per Anſelmum apparet. Si per aliud, vel per aliud ens. vel non ens: ſi per aliud non ens, ſimiliter inquirendum de illo, & cùm non ſit proceſſus infinitus in talibus, detur ſtatus in aliquo, &c. ſicut ſupra: ſi per aliud ens, illud vel eſt Deus, vel dependens ab eo; & ita tandem tota proceſsio reducetur ad eum; Multa quo que ſunt non entia, quorum eſſe vel non eſſe non dependet niſi tantum à Deo, illa ſcilicet quae fiunt immediate, & ſolum ab eo. Item Antichriſtus non per ſe habet eſſe, neque non eſſe; quia tunc per praemiſſa, alterum ſemper de neceſsitate haberet; ſed de ſe eſt indifferens, id eſt, nullam differentiam de ſe habet ad eſſe, vel ad non eſſe; ſi ergo nunc habet vnum hotum, nunc alterum, neceſſe eſt hoc eſſe per aliquid aliud ipſum determinans, nunc ad hoc, nunc ad illud. Item ſecundum iſtam poſitionem videtur, quod non eſſe entium, ſiue non entium ſit eſſe eorum, imò & neceſſe eſſe eorum, & quod habent illud à ſe, non à Deo; quod etiam Deus non poſſet deſtruere illud eſſe, & quod eſſe, quod à Deo recipiunt, ſit eis accidentale, & ipſis eſſentialiter manentibus adueniat & tecedat, ſicut veſtis homini permanenti: Dicit enim Anſelmus ibidem, quod omnia alia à Deo, à ſe non niſi nihil habent. Et infra, cum Deus quaſi iratus deſtruendo aliquid aufert eſſe, non eſt ab illo non eſſe; ſed illo tollente velut eſſe ſuum quod praeſtiterat, quod ab eo factum ſeruabatur vt eſſet, redit in non eſſe, quod non ab illo. ſed à ſe, antequam fieret habebat; ſicut ſi ab aliquo repetas tunicam, quam illi nudo ſponte ad tempus praeſtiteras, non habet à te nuditatem, ſed te, quod tuum erat, tollente, redit in illud quod erat antequam à te induetetur. Sed nulli dubiū hanc non eſſe mentem Anſelmi, quia alia ſubtilia eius opera vidit: Deus enim de nihilo verè creat totum eſſe rei nouiter ei praeſtans, imò fortè non propriè praeſtans ei: prius enim videtur eſſe, cui praeſtatur quàm ei praeſtetur, ſed totam rem nouiter faciens & producens. Nec debet mouere quod ſecundum Doctores omnia aeternaliter fuerunt in Deo: Non enim fuerunt ibi realiter, & veraciter diuerſa ab eo, ſicut ex prima ſuppoſitione poteſt oſtendi, & per multiplices rationes, & autoritates quamplures: Sed quia hoc reputo tam Philoſophis quam Theologis quaſi notum, breuiſſimè hocconfirmo.Auguſtinus. Wilhelmus. Dicit ſiquidem Auguſtinus de gaudijs iuſtorum, & poenis malorum, quod Mundus erat in Deo antequam in ſemetipſo erat, non mundus, ſed Deus. Wilhelmus quoque Pariſienſis Epiſcopus damnauit articulum aſſerentem, quod multae veritates fuerunt ab aeterno, quae non ſunt ipſe Deus. Poteſt tamen Anſelmus exponi, quod non eſſe non eſt à Deo efficienter, propriè, ſed deficienter; nec ſicut effectus, ſed ſicut defectus, ſicut proximum huius dixit; quod & verba ibi praemiſſa, & alia teſtari videntur. Dicit enim cùm Deus iratus deſtruendo aliquid aufert eſſe, non eſt ab illo non eſſe, ſed illo tollente velut eſſe ſuum quod praeſtiterat, quod ab eo factum ſeruabatur vt eſſet, redit in non eſſe. Et infra, Nempe ſicut à ſummo bono non eſt niſi bonum, ita à ſumma eſſentia non eſt niſi eſſentia; Vnde quoniam ſummum bonum eſt ſumma eſſentia, conſequens eſt vt omne bonum ſit eſſentia, & omnis eſſentia bonum: Nihil ergo & non eſſe, ſicut non eſt eſſentia, ita non eſt bonum: Nihil namque & non eſſe non eſt ab illo, à quo non eſt niſi bonum & eſſentia. Quod autem tam Anſelmus quam Auguſtinus videntur aſſerere res per ſe vel de ſe non eſſe, ſeu habere non eſſe, poteſt exponi praeponendo negationem; ſcilicet, quod res non per ſe ſunt, nec habent eſſe, ſeu nullae res per ſe, &c. ſed per Deum. Et ſi quis obijciat, quod etſi Deus non eſſet, adhuc non entia, puta Chimaera & Antichriſtus non eſſent, vltima pars 13i. & coroll. 14i. primi cum ſuis oſtenſionibus reſpondebunt. Secundum quoque dictum Anſelmi, ſcilicet non accipere perſeuerantiam fuiſſe cauſam non dandi, ſimiliter indiget perſcrutatione maiori: Hoc enim repugnare videtur dicto eius priori. Si enim nullum ens, quia nec Deus, eſt cauſa non eſſe, ſeu non entis, ſed quodlibet non eſſe, ſeu non ens per ſe eſt tale; quomodo vnum non eſſe ſiue non ens erit cauſa alterius? Quomodo ergo poteſt non accipere, eſſe cauſa non dandi? Si ergo etiam non accipere ſit cauſa non dandi, vel ergo cauſa poſitiua, vel priuatiua. Non poſitiua conſtat; nec priuatiua: Hoc enim eſſet quia priuaret cauſam dandi, & cum non priuet per ſe niſi accipere eſſet cauſa dandi, contra poſitionem Anſelmi. Si etiam non accipere ſit cauſa non dandi, in quo genere cauſae? non materialis, nec formalis, conſtat, nec finalis; quia tunc non dare eſſet cauſa efficiens non acceptionis, & non dans finaliter non acceptionem intenderet, & cauſaret contra Anſelmum ibidem. Nec poteſt dici, quod non accipere ſit cauſa efficiens non dandi, quia non cauſa efficiens poſitiuè, conſtat; Nec cauſa efficiens priuatiuè: hoc enim eſſet, quia priuaret cauſam efficientē, ſeu effectiuam poſitiuè; quapropter accipere eſſet cauſa efficiens poſitiuè dandi contra poſitionem Anſelmi. Venetabilis autem Pater Anſelmus intendit, ſicut puto, quòd omnes Angeli acceperunt bonam voluntatem à Deo; in qua ſi ad certum terminum praeſtitutum à Deo ſtetiſſent, merito ſtationis illius fuiſſent beatificè confirmati, ſicut & perſtantes fuerunt, ſicut infrà de caſu diaboli: 6. patet; & in hac bona voluntate etiam Apoſtata Angelus ſtetit ad tempus, ſed non perſtitit, non peruoluit, non perſeuerauit finaliter ſic volendo, & hanc voluntatem perſeuerantem non habuit, non quia Deus omninò voluntariè & mero motu ſine demerito praecedenti illam abſtulit, ſeu non dedit; ac ſi nunc de ſua ommpotentia abſoluta auferret à Gabriele ſuam beatificam voluntatem purè voluntariè ſine culpa aliqua praecedente; ſed quia malus Angelus priùs voluit culpabiliter aliud per illam culpabilem voluntatem, priorem iuſtam amiſit. Intelligit ergo breuiter, quòd Deus non fide culpa mali Angeli praecedente abſtulit ab eo iuſtam voluntatem, ſeu dare aut ſeruare ceſſauit; ſed hoc fecit propter peccatum eius praecedens, ſicut illo tertio planè patet: vbi poſt longam diſputationem, in fine ſic ait, Dico, quia non ideo non voluit cùm debuit, & quod debuit,Anſelmus. quia voluntas defecit non dare deficientem, ſed quia ipſe volendo quod non debuit, bonam voluntatem expulit, mala ſemper veniente. Quapropter non ideo non habuit bonam voluntatem perſeuerantem, aut non accepit, quia Deus non dedit, ſed ideo Deus non dedit, quia ille volendo quod nod debuit, & eam deſeruit, & deſerendo non tenuit: Quod & 4. & 6. conſequenter oſtendit, quod & conſonat multis dictis proximo huius ſcriptis.Augustinus. Quare & Auguſtinus de correptione & gratia, 48. Tunc, inquit, ſcilicet in ſtatu innocentiae ante peccatum dederat Deus homini bonam voluntatem; in illa quippe eum fecerat qui fecerat eum rectum, dederat adiutorium, ſine quo in ea non poſſet permanere ſi vellet, vt autem vellet in eius reliquit libero arbitrio. Poſſet ergo permanere ſi vellet, quia non decrat adiutorium, per quod poſſet perſeueranter bonum tenere quod vellet: ſed quia noluit permanere, profectò eius eſt culpa, cuius meritum fuiſſet, ſi permanere voluiſſet, ſicut fecerunt Angeli ſancti, qui, cadentibus alijs per liberum arbitrium, per idem liberum arbitrium ſteterunt ipſi, & huius manſionis debitam mercedem recipere meruerunt, tantam ſcilicet beatitudinis plenitudinem, qua eis certiſsimum ſit ſemper ſe in illa eſſe permanſuros.

COROLLARIVM. Corollarium, nedum videlicet entia ad ſuum eſſe verum, & non entia ad ſuum non eſſe Deo neceſſariò indigere, Deum quoque non ſolùm ſuper entia, ſed & ſuper non entia tenere digniſsimè Principatum.

EX his autem reputo manifeſtum, nedum entia ad ſuum eſſe, verùm & non entia ad ſuum non eſſe Deo neceſſariò indigere, Deum quoque non ſolùm ſuper entia, ſed etiam ſuper non entia tenere digniſsimè principatum. Hoc autem corollarium ex hîc praemiſſis, & corollario 14i. primi libri conſequitur euidenter. Quare & tres pueri Danielis, quaſi ex vno ore inuitant noctes & dies, lucem & tenebras, vt Domino benedicant, laudent, & ſuperexaltent eum in ſaecula, Daniel. 3. Beatus quoque Dionyſius, 4. de diuinis nominibus,Daniel. Dionyſius. Omnis, inquit, virtus, omnis operatio, omnis habitus, omnis ſenſus, omne verbum, omne factum, omnis tactus, omnis ſcientia, omnis vnitio, & ſimpliciter omne exiſtens, & ex pulchro & bono, & in pulchro & bono eſt, & ad pulchrum & bonum conuertitur, & omnia quaecunque ſunt, & fiunt, & ad ipſum omnia reſpiciunt, & ab ipſo mouentur & continentur, & in ipſius gratia, & propteripſum & in ipſo exemplate principium omne, ſcilicet materiale, efficiens, formale, elementarium, & ſimpliciter omne principium, omnis continentia, omnis finis, aut, vt comprehendens dicam, omnia exiſtentia ex pulchro & bono, & omnia non exiſtentia ſuperſubſtantialiter & in pulchro & bono, & eſt omnium principium & finis ſuper principale & ſuper perfectum; quoniam ex ipſo, & in ipſo, & per ipſum, & ad ipſum omnia, ſicut dicit ſanctus ſermo. Et infra, 5. Omnia quaecunque ſunt & fiunt, per bonum & optimum ſunt & fiunt; & ad hoc omnia videt, & ab ipſo mouentur & continentur, & propter ipſum & per ipſum & in ipſo omne principium exemplatiuum, conſummatiuum, intellectuale ſpeciale, formale, & ſimpliciter omne principium, omnis continentia, omne ſummum, aut, vt comprehendens dicam, omnia quae ſunt ex bono & optimo, & omnia quae non ſunt ſupereſſentialiter in bono & optimo; & eſt omnium principium, & finis ſuper principiale, & ſuperfinale, quia ex ipſo, & per ipſum, & in ipſo, & in ipſum ſunt omnia, vt ait ſacer ſermo.

CAP. XXXIIII. Per praemiſſa allicit homines ad timorem & amorem, ad confidentiam, ad patientiam & humilitatem. ad orationem, & ad gratias referendas.

O Magne & mitabilis Deus noſter, lux vnica oculorum, aperi quaeſo oculos cordis mei, & oculos aliorum, vt magnalia & mirabilia tua praemiſſa veraciter contemplemur, & contemplata deuotius veneremur. Praemiſſis namque diſcreta conſideratione penſatis, quis non timore concutitur? Quis non amore ſuccenditur? Quis conſidentia non firmatur? Quis patientia non armatur? Quis non ad humiliationem infimam, ad orationem ſedulam, & ad gratiarum actionem continuam prouocatur? Quis, inquam, conſideratis diſcretè praemiſſis, non concutiatur timote videndo tuam omnipotentiſſimam voluntatem in omnibus efficacem, ſecundum quam omnia coeleſtia, terreſtria & infera moderaris? Qua quem vis, & quando vis, exaltas; quem vis, & quando vis, humilias, ſanas, infirmas, viuificas, mortificas, quem vis praedeſtinas atque ſaluas, & quem vis reprobas atque damnas. Etiam ſi innocentem damnaret, quis eum argueret, cum voluntas eius in talibus ſit domina rationis, auctrix iuſtitiae, & regula aequitatis, ſicut patet ex 20o & 21o & 39o primi? Quod & in parte Nabuchodonoſor ille Magnus expertus teſtatur,Daniel. de quo Dan. 4. ſcribitur iſto modo; Sermo completus eſt ſuper Nabuchodonoſor & ex omnibus abiectus eſt, & foenum vt bos comedit, & rore coeli corpus eius infectum eſt, donec capilli eius in ſimilitudinem Aquilarum creſcerent, & vngues eius quaſi vngues auium. Igitur poſt finem dierum ego Nabuchodonoſor oculos meos ad coelum leuaui, & ſenſus meus redditus eſt mihi, & altiſſimo benedixi, & viuentem in ſempiternum laudaui & glorificaui, quia poteſtas eius poteſtas ſempiterna, & regnum eius in generatione & generationem, & omnes habitatores terrae apud eum in nihilum reputati ſunt. Iuxta enim voluntatem ſuam facit tam in virtutibus coeli, quam in habitatoribus terrae, & non eſt qui reſiſtat manui eius,Iob. & dicat ei, Quare feciſti? Quare & Iob, licet ſanctiſſimus, dicit ita, Veſtigia eius ſecutus eſt pes meus; Viam eius cuſtodiui, & non declinaui ex ea; à mandatis labiorum eius non receſſi, & in ſinu meo abſcondi verba oris eius: Ipſe enim ſolus eſt, & nemo aduertere poteſt cogitationem eius; & Anima eius quodcunque voluit, hoc fecit, & cum expleuerit in me voluntatem ſuam, & alia multa ſimilia praeſto ſunt ei; & idcirco à facie eius turbatus ſum,Gregorius. & conſiderans cum timore ſollicitor: Iob. 23. ſuper quod beatus Gregorius 16. Moral. 15. ita ſcribit; Ac ſi à parte dicat, iam perpendo quae patior, ſed adhuc formido quae pati poſſum: Explet enim in me voluntatem ſuam, quia multis me percuſſionibus affligit, ſed multa ſimilia praeſto ſunt ei, quia ſi ferire cogitat, adhuc inuenitur vbi plaga creſcat. Hinc itaque penſandum eſt quam pauidus ante flagellum fuit, qui etiam percuſſus adhuc metuit ne feriatur. Incomprehenſibilem quippe vim ei ineſſe conſiderans & poteſtatis & examinis, eſſe vir iuſtus noluit nec de flagello ſecurus; vnde adhuc metuens adiungit, Et idcirco à facie eius turbatus ſum, & conſiderans eum, timore ſollicitor. Bene à facie Domini turbatur, qui terrorem maieſtatis illius cordis ſui obtutibus proponit, & eius rectitudinis pauore concutitur, dum ſe reddendis rationibus conſpicit idoneum non eſſe, ſi diſtrictè iudicetur. Recte autem dicitur, & conſiderans eum, timore ſollicitor, quia diuinae animaduerſionis vim cum minime quiſque conſiderat, minime formidat, & tanto mag • s in hac vita quaſi ſecurus eſt, quanto à conſideratione internae diſtrictionis alienus: ſemper etenim iuſti viri ad cordis ſecretarium redeunt, vim occultae diſtrictionis intuentur. maieſtatis intimae iudicio aſſiſtunt, vt eo magis quandoque ſecori ſint, quo hic quamdiu viuerent, ſecuri eſſe voluerunt. Sed ecce, de ſancto beato Iob nouimus quod omnibus ſanctitatis operibus deditus fuit, & tamen tot flagella ſuſcipit, nec etiam ſecurus inter flagella exiſtit, ſed adhuc metuit, adhuc diuinae diſtrictionis vim conſiderans contremiſcit. Quid nos itaque miſeri, quid peccatores dicimus, ſi ſic timet,Auguſtinus. qui ſic egit? Vnde & Auguſtinus ſuper Pſalmum 70um tractatu primo; Multum, inquit, mouet Dei amor & timor: timor, quia iuſtus eſt: amor, quia miſericors eſt. Quis enim ei diceret, quid feciſti, ſi damnaret iuſtum? Quanta ergo miſericordia eius ſi vt iuſtificet iniuſtum: Quis talem ac tantum Dominum non timebit? Et quis non tanto timore compunctus, offenſam eius vitare, & ipſum placare curabit, & ſic mala omnia fugiendo, ac bona omnia perſequendo, ipſum tandem ſuper omnia totis viribus non amabit? Amor namque ad bonum extenditur, & quanto fuerit maius bonum, tanto magis amandum. Tu autem Domine Deus meus es omnis boni bonum, ſuper omnia bona bonus, bonum infinitiſſimè infinitum, ſicut ſuppoſitio prima monſtrat: quantum ergo rationabiliter debeo te amare? Nunquid proportionabiliter infinitè? Vtinam ita poſſem. Sed quomodo ego tam paruulus & finitus poſſum te diligere infinitè? Et quomodo aliter ſeruabitut proportio debita amabilium & amorum? Tu enim ſuperamabilis Deus meus excedis amabilia caetera infinitè. Quomodo etiam ſi te infinitum bonum finitè diligerem, non poſſem diligere congruè aliquod bonum finitum aequaliter, aliquod verò magis? Aut forſan Domine debeo te diligere infinitè quantum ad modum, & ſi fortaſſis non quantum ad actum. Quantum enim ad modum pertinet diligendi, debeo diligere te finaliter propter te, & nullum aliud bonum finaliter propter ſe, ſed propter te Domine ſummum bonum, qui cunctorum bonorum principium es & finis. Aut forte te diligam quodammodo infinitè, quantum ad actum tam intenſiuè quam extenſiuè. Intenſiuè quodammodo, quia quantocunque bono finito intenſiùs, firmiùs & fortiùs ſi te & illud congrue diligam, cum illud non niſi propter te diligam: ſemper enim propter quod vnum quodque illud magis eſt, vt propter quod amamus, illud amicum magis eſt. Extenſiuè quodammodo, comparando videlicet te Domine, ſummum bonum, ad alia bona quaecunque quantumlibet multa & magna, & te Domine prae omnibus & ſuper omnia diligendo, dum vellem potius omnia illa etiam & me ipſum non eſſe, quam te ſolum; ſiue dum mallem omnia illa inſuper & meipſum non eſſe, quàm te ſemel offendere bone Deus. Sed adhuc, amantiſſime Domine, quandam aliam proportionalitatem amorum & amabilium. amicitiarum conſiderans, valde ſollicitor, & conturbor. Si enim verum eſt quod quidam ait, Analogum in omnibus ſecundum ſuperabundantiam exiſtentibus amicitijs & amationem fieri oportet, puta meliorem magis amari, quam amare, & vtiliorem, & aliorum vnumquodque ſimiliter: cum enim ſecundum dignitatem amatio fiat, tunc fit aliqualiter aequalitas, quod vtique amicitiae eſſe videtur: quanto tu es melior me, & vtilior mihi quam ego tibi, tanto magis debeo amare te quàm tu amas me. Sed nunquid hoc poſſum? Quantum quaeſo amas me Domine? Nunquid exiliter & remiſſe, ſicut exiliter & remiſſe ſum bonus? Abſit hoc à te Domine ſummè bone. Non enim eſſes ſumme bonus, niſi in qualibet bonitate quam habes eſſes ſummus ſumme bonus, & ſumme perfectus, ſicut & me ſuperius docuiſti. Non eſt ergo amor tuus, quo amatorem & amicum tuum, licet indignum, amas, exilis aut tenuis, frigidus aut remiſſus, ſed perfectiſſimus atque ſummus: Alias quoque bonitate amati & amici tui creſcente poſſes amorem tuum intendere, in amore proficere & mutari, cuius oppoſitum in praecedentibus oſtendiſti quinto & viceſimo tertio primi. Quomodo ergo tantum amabo te, quanrum tu amas me? Imo quomodo tantum plus amabo te, quam tu amas me, quantum tu es melior me? An fortè, quia debeo amare te infinitè quodammodo quantum ad modum amandi, & quantum ad actum amoris tam intenſiuè quàm extenſiuè modis praedictis, tu vero non ſic amas me, quia non ſum ſic amandus? Debeo namque amare te finaliter propter te, & omnia alia propter te, tu autem non amas me propter me, nec caetera propter me, ſed me & alia propter te, ſicut nec aliter ſumus ſunt amanda. Debeo etiam amare te infinite quodammodo intenſiue, ſupra videlicet quodcunque bonum finitum, tu autem non ſic amas me. Debeo quoque amare te, Domine, ſummum bonum, infinite quodammodo extenſiue, volendo ſcilicet potiùs quotcunque & quantacunque bona alia, etiam & meipſum non eſſe quam te, vel quàm te ſemel offendere, tu vero non ſic amas me, quia non debeo ſic amari. Scio tamen quod modo quodam ineffabili mihi ignoto. muto incomparabiliter magis amas tuos amicos, quam ameris ab eis, ſicut & incomparabiliter melior es & maior: Sic enim tuus amor omnis creaturae amorem, ſicut & tua quaelibet bonitas omnis creaturae quālibet bonitatē tranſcendit incomparabiliter infinitè. O magne Domine, magnum bonum, qui imples coelum & terram, imo quem coelum, & coeli coelorum non capiunt, ſicut 2. & 5. primi mihi puſillo oſtendere dignabaris! Cur paruulam animam meam non reples? O anima, quàm puſilla, tam miſera, quae tantae bonitatis tanti boni amore pleniſſimè non repleris; cur non omnia oſtiola aperis? cur non omnes ſinus expandis? cur non omnem capacitatem extendis, vt tanti amoris dulcore tantilla totaliter occuperis, totaliter ſatieris, & totaliter deebrieris? praeſertim cum tu quantum libet paruula, minoris boni amore non valeas ſatiari, quod videtur mirabile; Sed adhuc mirabilior Deus meus; Dic ergo quaeſo ſuppliciter, vt ſic fiat amabiliſlime Deus meus, & proculdubio ita fiet. Quid etiam efficacius ad amorem, quam praeuenire amando? Tu autem amantiſſime, vtinam, amatiſſime Domine, me miſerum non amantem, ſed inimicantem praeueniſti amando, reconciliando, praeclarae charitatis iocalia magnificè largiendo, ſicut ex multis praemiſſorum oſtendis. Quid inſuper amabilius multipliciter miſero, quàm multiplex miſericordia, aut multiplicior miſericordia, ſine fine, numero, pondere, vel menſura? Tu autem Domine, ſicut ex primo primi oſtendis, quia infinitè & ſummè bonus, ideo conſequenter & infinitè & ſummè miſericors, ita quod nihil miſericordius poſſet eſſe, aut etiam cogitari. Tu miſericordiſsime Domine, me ingratiſsimum ſeruum tuum, nedum debitum tibi ſeruitium ſubtrahentem, ſed multipliciter rebellantem, nequaquam à protectione tua pijſſima ſecluſiſti; ſed à leonibus rugientibus, à daemonibus frendentibus, ne me deuoratum ad inferna detraherent, miſericorditer defendiſti; ſicut ex 22o. primi; & 32o. ſecundi & alijs piè doces; & quod non computo pro minori à tot peccatis maioribus & minoribus miſericorditer praeſeruaſti, quot alias potui incurriſſe, ſicut ex quarto huius oſtendis. Quinimo & quod videtur miſericordiae incomparabiliter amplioris, me nedum nihil boni merentem, ſed ſcelera ſceleribus cumulando, te tante Domine tam multipliciter continuè offendentem, tua gratuita gratia miſericorditer praeueniſti, omnes infirmitates meas ſanaſti, & ſanum iam factum, ad omnia ſana & ſancta quae feci, de virtute in virtutem prouehens ſublimaſti, ſanum & ſaluum ab omnibus inimicis, & infirmitatibus animae, donec te ſuperbè deſererem, cuſtodiſti, ſicut ex trigeſimo quinto primi cum ſequentibus, & ex quinto huius cum trigeſimo eius, & proximo reuelaſti. Quin etiam & ſi poſt gratiae tantae munus, poſt amicitiae tantae foedus, te contumaciter deſerens, quantumcunque ingratus efficiar & indignus, quantumcunque te Domine irrideam & contemnam, ab inimicis defendis, à peccatis praeſeruas, ſicut ſuperius docuiſti, & quando miſericordiae tuae placet, me nedum immeritum, verum & malis meritis deditum, gratia tua gratuita praeuenis & reducis, nec de ignominijs retroactis improperas, neque ad amicitiae tuae gradum inferiorem, ſed ad aequalem vel excellentiorem reſtituis miſericordiſſime Deus meus; ſicque me diligenter cuſtodis, foues, & nutris, protegis, & prouehis continuè ad maiora, donec fortaſsis iterato ſuperbiens, te relinquam, ſicut per praehabita cum quadrageſimo tertio primi doces, pijſsime Deus meus. Sicque toties quoties à te receſſero quantumcunque in regionem longinquam, etiam ad extremum deſerti, profundumue maris; Imò etſi ad portas inferi inferioris abiero, praeſto eſt tua miſericordia miſerum reductura: Alias enim eſſes miſericordiae numerabilis & finitae, cuius contrarium ſuperius demonſtraſti. Et ſuper bona haec omnia memorata, bonum conſummatiuum, & coronatiuum cunctorum, ſine quo nec caetera proderunt, non propter exigentiam meritorum, ſed ex gratia tua gratuita, ſcilicet finalem perſeuerantiam mihi donas, ſicut per decimum quartum hums monſtras; Et ſic tandem vitam ſempiternam, gloriam, & teipſum. Miſericordia enim miſerationibuſque coronas, & gratia tua vita aeterna. Tu meritorum noſtrorum tibi placentium operator, remunerator, & merces; qui tamen ſi velles computare diſtrictè nobiſcum, nihil boni penitus mereremur, ſicut à te didici trigeſimo nono primi: Non eſt ergo volentis, nec currentis, ſed tui, Domine, ſuperabundantiſsimè miſerentis. Vt autem non ſolum bona maiora, ſed & minora conſiderem, puta bona nature & fortunae, ſicut vulgariter nuncupantur, bona interiora & exteriora: interiora, mentis & corporis; mentis ingenioſitatem, virtutes morales & intellectuales; corporis ſanitatem, fortitudinem, pulchritudinem, virtuteſque caeteras corporales: exteriora; nobilitatem, diuitias, victorias, famam, gloriam, & honorem, & quaecunque ſunt alia, infallibiliter video omnia bona iſta eſſe gratuita dona tua; ſicut per vigeſimum ſeptimū primi, & ſequentia tua gratuita gratia me docebas. Sunt autem & alia bona multa & magna, quae pauci conſiderant, veladuertunt; priuationes videlicet cunctorum malorum, quae quis non habet? quod ſcilicet non es amens nec fatuus, non es leproſus nec caecus, non es infamis in populo, nec opprobrium hominum, nec plebis abiectio & deriſus, non es in factis tuis clericus vel laicus deficiendo confuſus, non es ignominioſe deuictus, nec vili ſeruituti addictus, non es inedia maceratus, non es à latronibus ſpoliatus nec mactatus, non es à beffia deuoratus, non es in mari ſubmerſus, non in patibulo es ſuſpenſus, nec aliqua turpiori & acerbiori morte conſumptus: Et à quo quaeſo, Domine, haec bona quamplurima, quia multitudine infinita; & maxima, quia & magnitudine infinita, vel quaſi inutili ſeruo tuo, niſi à te multipliciſsimè ſumme, & infinitiſsimè bone Deus, ſicut ex 13. & 22. primi, ac 32. huius benignus oſtendere voluiſti? Vnde & quadā quaeſtiūcula animū meū pulſas; Nunquid viz. magis tibi, bone Domine, tenear ad amorem pro bonis poſitiuis creatis, quae donāte accepi, an pro bonis priuatiuis praedictis, ſc. exclulſuis malorū, quae etiā niſi te donāte, non valebā accipere, nec habere, cū illa, ſicut videtur, tā multitudine quā magnitudine ſint finita, haec au • ē tā multitudine quā magnitudine infinita, vel ſaltē plura at que maiora? Sed quis me redarguet, ſi quaeſtiunculā iſtā bonā tranſiliens, te, Domine, ſummū bonū quaeram, inueniam, ac teneam, nec dimittam? Scio enim, & iſta vice ſufficiat mihi ſcire, quod tam propter haec bona tua quam illa, amori tuo tenear multum valde, ſed propter reipſum ſummum bonum incomparabiliter amplius ſupra modum. Alia quoque quaeſtione me moues; nunquid videlicet praeſeruatus miſericorditer à peccato, magis teneatur tuo amori, quam lapſus & reſuſcitatus miſericorditer à peccato? Sed iſtam quaeſtionem ad praeſens mihi ſimiliter relinquenti, da vt faciem tuam quaeram, inueniam, & videam iugiter atque fruar. His ergo & huiuſmodi quaeſtionibus nunc relictis, quis tam bonum Dominum, & tanta beneficia eius conſiderans, non totus dilectione ſuccenditur, non totus deuotione ſuſpenditur, non totus conuertitur in amorem? Sed video, Domine, quod facile eſt haec dicere, & depingere in membrana, difficile forſitan facere & perficere in effectu. Tu ergo, optime, & ideo potentiſsime Domine, cui nihil difficile, da quaeſo vt facilius iſta faciam corde meo, quàm proferam ore meo: Aperi, quaeſo ſupplico, munificentiſſimam manum tuam, & praeſta, vt nihil mihi facilius, nihil dulcius, nihil delectabilius, quam iſta effectuoſiſſimè & affectuoſiſſimè adimplere. Tu autem amantiſſime Domine, qui diligentes te diligis, & praeuenis diligendo, atque incomparabiliter magis nos amas, quam reamaris à nobis, quem tanti amoris chariſmate, tantae amicitiae foedere non erigis ad ſperandum in te? ad confidendum de te? imò ad ſuperſperandum & fiducialiter praeſumendum? Tu ſiquidem Domine tam infinite bonus & miſericors es, quod nihil melius aut miſericordius poſſit eſſe, aut etiam cogitari, ſicut ſuperius miſericorditer oſtendiſti; & quantum es bonus & miſericors, tantum pius & clemens, diues & potens, magnificus, liberalis, & virtutibus omnibus gratioſus; ſicut ex illa prima praetioſiſſima & veriſſima ſuppoſitione tua veriſſimè manifeſtas. Quid ergo negare poteris amico tuo egenti, auxilium tuum ſuppliciter mendicanti? Permitte me, quaeſo, iam ſuper ſperatione concepta pauliſper praeſumere, & cum tua bonitate magnifica diſputare, vt ſic altius adhuc ſperem, ampliuſque confidam. Non eſt, inquam, humanae amicitiae, amicum egentem, mendicantem, & crubeſcentem repellere, & confundere faciem eius magis, praeſertim ſi facultas affuerit copioſa; quanto magis tam horribile vitium à tua amicitia longe abeſt? Oſtendiſti quoque mihi ſuperius, me non poſſe quicquam boni cogitare vel petere, niſi te operante, & antecedenter operante hoc in me: qui ergo plantas initium, da medium, dona finem: qui facis me petere, fac conſequi, & tenere: qui das non petentibus multa bona, quomodo petentibus nihil dabis? Qui inimicos tuos, etiam daemones impiè petentes exaudis, quomodo amicos tuos & filios piè petentes repellis? Nec potes qualemcunque inopiam allegare, ſicut praedicta ſuppoſitio clare docet. Obijcis forſan mihi, quod non meteor adiuuari. O liberaliſſime Domine, ſi nullum adiuueris, niſi adiuuari meruerit, non das adiutorium tuum gratis, ſed vendis: quae ergo laus tua? Vbi eſt liberalitas tua magna? Adhuc forſan replicas, quod non ſolum non mereor, ſed demereor abundanter. O miſericors Domine, abundantior eſt miſericordia tua magna. Totum nam que meum peccatum, etiam omnium hominum eſt finitum; poſſet enim augeri: tua autem miſericordia infinita, quae augeri non poteſt. Nonne etiam miſericordius atque liberalius eſt benefacere inimico egenti, & alias perituro, inimicanti continue, quàm amico bene merenti? Quid miſericordius aut liberalius, quàm nullo modo praeuentus inimicum inimicantem continue ad amicitiam gratis conuertere, omnem inimicitiam & iniuriam gratis remittere, & gratis ei conferre beneficia copioſa? Tua autem miſericordia & liberalitas eſt tam magna, quod maior eſſe non poſſet, nec etiam cogitari. Et quid proportionalius & congruentius tantae miſericordiae, liberalitati que tantae, quā tantā miſeriā gratuito foelicitare, & tantā egeſtatē gratis ditare; vel ſiquid miſericordius & liberalius inuenitur, quis alius autor eius putabitur, quam tu miſericordiſſime & liberaliſſime Deus meus? Qui ergo das maius, quomodo minus negabis? Si autem adhuc mihi opponas quantācun que meā miſeriam; fateor, & ideo confidēter accedo ad tuam miſericordiā ſine cōparatione maiorē. Vbi nam que monſtratur tua miſericordia, niſi in reuelata miſeria? Et vbi tua magna miſericordia, niſi in magna miſeria reuelata? Nonne etiam, Domine, oſtendiſti mihi ſuperius, vbi ad amorē tuū me paululū excitaſti, quod gratia tua gratuita gratis praeuenis peccatores, ingratos gratis gratificas, & gratificatos gratis conſeruas? Quis ergo peccator in te, Domine, non ſperabit? Scio tamen, Domine, ſcio, & non ſine dolore ſcio, aut refero, quod iſtis nequaquam obſtantibus, ſunt quidam, puta Pelagiani ſuperbi, qui mallent ſperare in hominibus, ſcilicet in ſcipſis; Dicunt enim, Si Deus nos & opera noſtra gratis praedeſtinat, & ſicut voluerit adminiſtrat; ita quod nihil ſine eo operante & praeoparante praparante poſſimus; poteſt & nos ſimiliter reprobare, opera bona non dare, vel data auferre; in mala opera praecipitare, & praecipitatos ligare: Quis ergo poteſt eſſe ſecurus? quis certè ſperabit, & non potiùs deſperabit? Sed ſi praedeſtinatio & reprobatio ex noſtro penderet arbitrio, & nos ſoli eſſemus liberi Domini noſtrorum actuum ſine Deo, poſſemus eſſe ſecuri, bene eſſet nobis, tunc tutè poſſemus confidere & ſperare. O vani filij hominum,Ratio ſumpta exbonitate Dei. mendaces filij hominum, in ſtateris fallaciter ponderantes! quare non vultis ſperare in illo qui eſt ſummè bonus, ſummè miſericors, ſummè propitius, & in chariſmatibus omnibus gratiarum inaeſtimabiliter copioſus, ſed in nobis Ratio ſumpta ex ſapientia Dei. Ratio ſumpta ex potentia Dei. vobis ipſis multipliciter miſeris & malignis, in boniſque omnibus defectiuis? quare non vultis ſperare in eius faelici regimine, qui errare non poteſt, ſed in vobis ipſis, qui ſicut ouis quae perijt, ſaepius aberratis? quare non vultis ſperare in eius potenti iuuamine, cuius potentiae non eſt finis, quem vincere nihil poteſt, cui reſiſtere nihil poteſt, ſed in vobis ipſis fragilibus, & infirmis, & quaſi nihilum & inane? Caueatis quaeſo, maledictionem propheticam, imò maledictionem dominicam per Prop hetam: Haec enim dicit Dominus; Maledictus homo qui confidit in homine, & ponit carnem brachium ſuum,Ieremias. & à Domino recedit cor eius, Ierem. 17. Aduertatis etiam, ſupplico, quid vnus ſperans in Domino, nec fraudatus in materia iſta, dicat, Ego, inquit, nolo exaggerare verbis meis, ſed in illis potius cogitandum relinquo vt videant quale ſit quod ſibi perſuaſerunt, praedicatione praedeſtinationis plus deſperationis audientibus quàm exhortationis afferri; hoc eſt dicere, tunc de ſua ſalute hominem deſperare, quando ſpem ſuam non in ſeipſo, ſed in Deo didicerit ponere; cum Propheta clamet, Maledictus homo qui ſpem habet in homine.Auguſtinus Auguſtinus de bono perſeuerantiae quinquageſimo ſecundo. Et infra 64. agens contra cos qui dicunt praedicationem de praedeſtinatione facere homines deſperare; Abſit, inquit, à vobis, ideo deſperare de vobis, quoniam ſpem veſtram in ipſo habere iubemini, non in vobis: Maledictus enim omnis qui ſpem habet in homine, quia beati omnes qui confidunt in eo. Et 65. Cur metuimus ſanctorum praedeſtinationem & veram Dei gratiam, id eſt, quae non ſecundùm merita noſtra datur, ſicut etiam ſancta Scriptura, praedicare? An verò timendum eſt, ne tunc de ſe homo deſperet, quando ſpes eius ponenda demonſtatur in Deo? non autem deſperaret, ſi eam in ſeipſo ſuperbiſſimus & infideliſſimus poneret.Augustinus. Et 69. Sicut caetera praedicanda ſunt, vt qui ea praedicat obedienter audiatur: Ita praedeſtinatio praedicanda eſt, vt qui obedienter hoc audit, non in homine, ac per hoc nec in ſeipſo, ſed in Domino glorietur, quia & hoc praeceptum Dei eſt, & hoc praeceptum obedienter audire, vt qui gloriatur, in Domino glorietur, ſimiliter vt caetera, Dei donum eſt: quod donum qui non habet non dubito dicere, alia quaecunque habet, inaniter habet. Haec Pelagiani optamus vt habeant. Idem de praedeſtinatione Sanctorum 13. Cum Apoſtolus dicat, Ideo ex fide, vt ſecundum gratiam firma ſit promiſsio, miror homines infirmitati ſuae ſe malle committere, quàm firmitati promiſſionis Dei. Sed incerta eſt mini, inquis, de meipſo voluntas Dei. Quid ergo? tua ne tibi voluntas de teipſo certa eſt? Non times? Qui videtur ſtare, videat necadat; cùm igitur vtraque incerta ſit, cur non homo firmiori potius quàm infirmiori fidem ſuam, ſpem & charitatem committit? Qui & 2. contra Iulianum 17. agens contra Pelagianos dicentes homines prouocari ad virtutem, cùm praedicatur eis ſe poſſe virtute propria facere facta ſua, ſed cùm praedicatur eis ſe nihil poſſe facere ſine miſericordia Dei, auxilio eius & gratia, deſperatione deijci atque frangi, ſic ait; Quantum ſancti de miſericordia Dei, quae magna eſt, tantum vos de veſtra, quae nulla eſt, virtute praeſumitis: & quantum ipſi aduerſus ingenerata vitia bella gerunt adiuti per Dei gratiam, tantum vos bellum geritis aduerſus ipſam Dei gratiam: ſed itane in corde veſtro dicere audetis, quod cùm vos audiunt, accenduntur homines ad virtutem, cùm autem iſtos audiunt tantos ac tales viros, Cyprianum, Hilarium, Gregorium, Ambroſium, caeteroſque Domini ſacerdotes, deſperatione franguntur, ac renuntiant ſtudijs perfectionis? Haeccine monſtra cogitationum aſcendunt in in cor veſtrum, & non elidunt frontem veſtram? Vos etiam Pelagiani qui videmini vobis ſubtiles, quomodo non videtis, ſi per argutiam veſtram praemiſſam praedeſtinatio, & cooperatio Dei tollatur, etiam eius praeſcientiam ſimiliter poſſe tolli? aut ſi haec non tollatur, nec illa? Speretis vos, vt vultis; ſed vtinam [ſperetis] in Domino; mihi autem adhaerere Deo bonum eſt,Ieremias. Augustinus. ponere in Domino Deo ſpem meam: Pſalmo 72, Benedictus enim vir qui confidit in Domino, & erit Dominus-fiducia eius, Ierem. 17. Quare & Auguſtinus ſuper Pſalmum 70um tractatu primo, Tota, inquit, ſpes noſtra in Deo ſit, nihilque de bonis tanquam de noſtris viribus praeſumamus, ne noſtrum facientes quod ab illo eſt, & quod accepimus amittamus: quibus & tota Scriptura ſacra concordat, cum omnibus tractatoribus eius ſactis, ſicut & triceſimum ſecundum primi, de timore, amore atque ſpe licet breuiter ſuadebat. Et quis perfecte confidens in tali tantoque Domino, ſine cuius voluntate ſemper optima, ſapientiſſima, iuſtiſſima, & miſericordiſſima, nec vnquam errante, nihil aduerſi poteſt accidere, non ad perfectam patientiam in aduerſis omnibus conforretur, ſicut triceſimo ſecundo primi breuiter tangebatur? Quis etiam diligens plenè Deum, & proximum, aduertens quod diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, & quod Deus omnia ordinat propter electos & propter ſeipſum, ſicut ex 39. & 32. & alijs primi patet, aduerſa quaecunque non aequanimiter tolerabit, imò & gaudenter atque hilariter ſuſtinebit, ac vehementer ſitiet aduerſariam paſſionem, ſicut de Apoſtolis legitur, & alijs ſanctis multis? Quis inſuper peccator, vel alius, ſi quis tamen alium ſe praeſumat confidens in Deo ſuſtiſſimo & pijſſimo, quod omnis aduerſitas immittatur ei ab immittitur ab eo, vel ad punitionem peccati, vt ſi ſufficiat, ſtatim poſt vitam praeſent • m aduolet ad aeternam, vel ſi minus ſufficiat, ſaltem proportionaliter minus, vel forſan incomparabiliter quaſi minus in Purgatorio puniatur, praeſertim ſi conſideret, quod ſecundum praemiſſa triceſimo nono primi, quaecunque aduerſitas ſiue poena immiſſa ei à Deo ſit minor quodammodo infinitè, quam peccatum eius requirat, ſi cum eo remotâ miſericordiâ ageretur, vel ad materiam, & cumulum meriti dum ſuſtinet patienter? Quis enim coronabitur gloria, niſi glorioſe certauerit? Et quis glorioſe certabit, vbi defuerit concertator? Affert ergo Deus homini aduerſarium certatorem, vt habeat cum quo certate legitimè, ſicque victorioſi certaminis merito coronetur, ſicut ex triceſimo primo & triceſimo ſecundo primi apparet, praeſertim ſi ſecundum praemiſſa triceſimo nono primi aduertat, quod Paſsiones huius temporis & merita patientiae quantacunque non ſunt condigna, imò quaſi nihilum & inane ad futuram mercedem & gloriam pro iſtis liberaliter compenſandam, vel tam ad punitionem peccati, quam etiam ad augmentum meriti ſui non minus, ſicut ex triceſimo nono, & quadrageſimo tertio primi patet? Quis, inquam, ſic confidens in Deo, non patientiſsimè, libentiſsimè, & gaudentiſsimè aduerſa omnia ſuſtinebit? Amplius autem quis iſta debite ponderans, inimicos & inimicitias exercentes non ſolum non odiet, ſed diliget? Non ſolum non maledicet, ſed è contrario benedicet? Non ſolum non reſpuet, ſed amplexando ſuſcipiet, ſicut Dei miniſtros & ſuos beneficos adiutores? Praeſtat enim Deus per ipſos, ipſique praeſtant materiam, quae defuit, exercendae virtutis glorioſiſsimi meriti & praemij conſequendi. Quare & Senacherib vaſtator Iſraelitici populi, vocatur virga, & baculus, ſecuris, & ſerra in manu Dei: & Nabuchodonoſor depopulator eiuſdem ſaeuiſſimus, ſeruns Dei, ſicut ex triceſimo ſecundo primi apparet. Quapropter & Abiſhai volenti occidiſſe Shimaei maledicentem Dauidi, & mittentem lapides contra eum, ſanctus Dauid reſpondit, Dimitte eum, vt maledicat iuxta praeceptum Domini: Dominus enim praecepit ei vt malediceret Dauidi; & quis eſt qui audet dicere, quare ſic fecerit? Dimitte eum, vt maledicat iuxta praeceptum Domini, ſi forte reſpiciat Dominus afflictionem, & reddat mihi bonum pro maledictione hac hodierna,Regum. Gregonius. 2. Reg. 16. Beatus quoque Gregorius homilia 35. ſuper Euangelia, tractans illud Lucae 21. In patientia veſtra poſsidebitis animas veſtras, refert quod quidam Stephanus Pater cuiuſdam monaſterij, valde ſanctus, patientiae virtute ſingularis, in quo virtus patientiae ita vehementer excreuerat, vt eum ſibi amicum crederet, qui ſibi moleſtiae aliquid irrogaſſet, reddat contumelijs gratias, & ſi quid in ipſa ſua inopia ei damnum fuiſſet illatum, hoc maximum lucrum putabat. Et quis tanta patientia praeditus humilitate carebit? Quis etiam diſcretè conſiderans, quod nihil boni penitus per ſe poteſt ſine Deo illud ſpecialiter operante, nec adhuc cum Deo antecedenter ſed ſubſeruienter, velut in manu artificis inſtrumentum, & hoc tam in conſenſu libero vt ſub & cum tali artifice operetur, quam in alijs eius motibus & quietibus vniuerſis, vt 20.30. & 32. huius oſtendunt, non ad humilitatem infimam faciliter inclinetur, ſicut viceſimo tertio & triceſimo huius patet? Quare duorum vaſorum aequalium aut inaequalium quantum voles in nobilitate materiae ſuae & formae, ſi in vnum liquor pretioſiſſimus infundatur, altero vacuo remanente, iſtud ſuperbiat, & ſuper aliud inaniter ſe extollat? Eadem & non irrationabili ratione etiam vas ignobilius quantumcunque liquorem talem recipiens, ſimili modo poſſet? nobilius autem vas, ſi liquor huiuſmodi in ipſum ſpeciali • er infundatur, poſſet forſitan ſuperbire credendo ipſum propter ſui nobilitatem ad tale officium praeaſſumi. Sed nonne in vas vilius poſſetiſte liquor infundi? Cur etiam de nobilitate tua, tu vas nobile inaniter gloriaris? Vnde tibi tua nobilitas? Non à te; conſtat. Nonne potuit Plaſtes tuus ad vſum viliſſimum te plaſmaſſe? Duarum quo que tubarum aequalium vel inaequalium modo dicto, ſi nobilis tubicen vnâ canat ſolenniter, altera muta manente, cur iſta ſuperbiat & ſuper aliam ſe extollat, penſatis cauſis praemiſſis? Duorum inſupet calamorum, ſeu duarum pennarum aequalium vel inaequalium quantumlibet modis praedictis, ſi ſcriptor ſubtilis vno vel vna ſcribat ſubtiliter, altero ſeu altera quieſcente, quae ſuperbiendi materia, & inaniter gloriandi, omnibus vt praemittitur debite ponderatis? Veraciter ſic videtur mihi adhuc miſero peccatori, Si Deus dignetur infundere aliquem habitum ſeu actum mihi ignobili vaſi ſuo prae quibuſdam alijs mihi aequalibus aut inferioribus, ſi qui ſunt tales, vel ſuperioribus (frequenter enim contingit quod vaſis inferioribus, & ſimplicioribus plus infunditur de liquore) Similiter etiam ſentio, ſi cor meum eructet aliquod verbum bonum, imò non cor meum, ſed ſi ſpiritus Patris noſtri per me organum ſuum loquatur aliquod verbum bonum; aut ſi ſummus ſcriba digito dextrae ſuae per me calamum ſuum aliquod verum ſcribat. Quis etiam non humilimè & abiectiſsimè ſentiat de ſeipſo, ſi prudenter aduertat, quàm pauper & miſerabilis fuerit ex ſeipſo, & quod praecipua bona, quae habet, non ex praecedentibus ſuis meritis, habet, ſed ex gratuito dono Dei, quod etiam nec bona ſua iam habita, imò nec minimū bonum ſuum ſufficit conſeruare, ſed Deus continuè ea ſeruat; quod etiam nullum malum animae vel corporis intrinſecum vel extrinſecum poteſt per ſe vitare, ſed per Dei auxilium ſpeciale? Quam ergo miſerabilis, faetidus & abiectus fuiſſet omnibus miſerijs & faetoribus mentis & corporis, intetius & exterius totus plenus, niſi Deus eum miſericorditer praeſeruaſſet, ſicut praemiſſa teſtantur, quae alliciunt ad amorem! Quare & quidam multum humiliter humilis humilis Auguſtinus ſuper illud Pſalmi 84. Oſtende nobis Domine miſericordiam tuam, &c. humiliter multum ſcribit; Felix eſt cui oſtendit Deus miſericordiam ſuam; ipſe eſt qui ſuperbire non poteſt, cui Deus oſtendit miſericordiam ſuam; Oſtendendo enim illi miſericordiam ſuam, perſuadet illi, quia quicquid boni habet ipſe homo, non habet niſi ab illo, qui omne bonū noſtrū eſt; & cum viderit quicquid boni habet non ſe habere à ſe, ſed à Deo ſuo; videt quia totum, quod in illo laudatur, de miſericordia Dei eſt, non de meritis ipſius, & videndo iſta non ſuperbit, non ſuperbiendo non extollitur, non ſe extollendo non cadit, non cadendo ſtar, ſtando inhaeret, inhaerendo manet, manendo perfruitur, & laetaturin Domino Deo ſuo: erunt illi deliciae ipſae, qui fecit eum, & delicias ipſas nemo corrumpit, nemo interpolat, nemo aufert. Quis etiam iſta humilitate infima radicatus, verè perpendens ſe nihil boni à ſe habere, aut per ſe poſſe acquirere perquirere, vel acquiſitum ſeruare, nec vllum malum vitare, nequaquam deuota & continua orationis inſtantia ad illum ſe ſemper conuertit, qui ſupra menſuram eſt diues & potens, & liberalis & elemens, ſicut teſtantur praemiſſa ad amorem & confidentiam inductiua, inſtantiſſimè deprecando vt noxia cuncta ſubmoueat, & omnia profutura concedat? Quis non vijs & modis omnibus eius promerebitur voluntatem? Sed licet Pater infinitè magnificus, & ſuper effluentiſſimè liberalis, nolit vendere, ſed dare liberaliſſimè ſuis filijs data bona; non vult tamen eos torpere ignauiâ, acediâue marcere, verum per preces & alia merita probitatis pertingere ſtrenuè ad coronam, ſicut patet ex vigeſimo tertio, & trigeſimo nono primi. Dominum autem dare coronam militibus ſus dignificatis per praeces, & alia merita probitatis eſt multum liberaliùs, quàm ipſos indignos ſine meritis coronare; Nonne liberalius eſt dare multiplicia dona quàm ſimpla? quibuſdam autem filijs ſuis dat quaſi vnicum, ſimplex munus, paruulis ſcilicet baptizatis gloriam ſempiternam: Quibuſdam verò, quos voluit ſpectabiliori dare honori & glorioſiori coronae, alia munera praeuia liberaliter deſtinauit; accinxit eos liberaliter cingulo militari, dedit eis liberaliter certamina fortia, glorioſas victorias, & quàm multiplicia opera probitatis, quibus nec minus liberaliter adhuc dedit vt ipſummet inſuper in bello patronum haberent, à quo omnia alia habuerunt, eiuſque nomen, quod eſt omnipotens, continuè acclamarent, ſaltem in corde & opportunis temporibus ore fiducialiter reſonarent: Turris enim fortiſſima nomen Domini, Parabol. 18. ad ipſam currit iuſtus deuotius inuocando, & exaltabitur triumphādo: Et quis ignorat omnes praeces & merita vniuerſa eſſe ſpecialia dona Dei, ſicut quamplura loca primi & ſecundi lucidè manifeſtant? Quare & Dominus ipſe dicit, Effundam ſuper domum Dauid,Zacharias. & ſuper habitatores Ieruſalem ſpiritū gratiae, & praecū Zach. 12. haec autem omnia Deus dat ſuis, non propter ſui vtilitatem aliquam, ſed ipſorum. Nonne ergo maior liberalitas hic quam ibi, praeſertim cùm Dominus non det coronam vitae ſuis militibus propter merita eorum priora, tanquam propter aliquam vtilitatem ſibi allatam, aut propter aliquam cauſam antecedenter mouentem voluntatem ipſius, ſed merita propter coronam, & tam merita quam coronam ſecundum ſuam liberaliſsimam & gratuitam voluntatem, ſicut patet ex 35. & 39. primi? Et quis tot & tanta, ac tam grata beneficia poſitiua & priuatiua grate conſiderans, non facile prouocatur, imò non quadam grata & ſpontanea violentia, gratis trahitur & vrgetur ad gratias omnimodas rependendas, & gratiatum gratiſſimas actiones ad ſemper Deo gratias decantandum? Quicquid enim boni habemus aut poſſumus, quicquid mali non habemus, nee facimus, totū eſt gratuitum donum tuum, gratiſſima gratia, & Autor gratiae Deus meus. Quinimo & quia tibi magno haec parua videntur, inſuper & teipſum das nobis: Dediſti enim te nobis nondum exiſtentibus prouiſorē, praedeſtinatorem, electorem, & tandem factorem: Das quoque te nobis iam per te exiſtentibus continuiſsimum ſeruatorem, magnificentiſſimum promotorem, promptiſſimum adiutorem, & pijſſimum in omnibus protectorem. Quid ergo retribuam Domino pro omnibus, quae retribuit mihi gratis? quas gratias referam tot & tantarum gratiarum gratuito largitori? Retributio namque grata aliquid proportionale requirit, ſicut tam per rationem naturalem, quàm per motales Philoſophos tu Domine gratis doces; quid ergo bonis tuis de bonis meis tibi retribuā, cùm nihil boni habeam, habereuè valeam, niſi de gratuito dono tuo? nec etiam ſic das mihi alia dona tua, vt ita ſint mea, quod deſinant eſſe tua; Ego namque totus magis ſum tuus, quàm meus; imò ſum tuus, non meus; & omnia mea magis ſunt tua quā mea, imò ſunt tua non mea. Quid ergo tibi retribuam, Deus meus? imò Domine, pro bonis tuis, tibi retribuam bona tua, & idem bonum quodammodo pro ſcipſo. Quare & quidem filius tuus gratus gratiae tuae muneribus ſublimatus gratias referens gratè dicit, Benedictus es Dominus Deus Iſrael Patris noſtri ab aeterno in aeternum, Tua eſt Domine magnificentia & poteſtas, & gloria, at que victoria, & tibi laus: Cuncta enim quae in coelo ſunt, & in terra, tua ſunt. Tuum Domine regnum, & tu es ſuper omnes Principes: Tuae diuitiae, & tua eſt gloria; tu dominatis omnium; in manu tua virtus & potentia; in manu tua magnitudo & imperium omnium. Nunc igitur Deus noſter confitemut tibi, & laudamus nomen tuum inclytum. Quis ego, & quis populus meus, vt poſſimus tibi haec vniuerſa promittere? tua ſunt omnia, & quae de manu tua accepimus, dedimus tibi. Tu enim, Domine Deus meus, qui bonorum noſtrorum non eges, nequaquam ſic retributionem requiris vt ditior inde fias, ſed vt per eandem retributionem nos efficias ditiores, & re & tua amplius nobis dones. Sed adhuc, Domine, proportionalitatem praemiſſam beneficij & retributionis conſiderans, multum multipliciter diſtrahor & conturbor: Si enim retribuere tibi ad aequalitatem, vel vltra, ſicut forſitan deberem ſi poſſem, voluero, quid aequale vel maius tibi retribuam pro meipſo, pro omnibus bonis meis poſitiuis & ſimiliter priuatiuis; quid inſuper pro teipſo gratuito mihi dabo? Si verò retribuere tibi noluero, vel non ſecundum proportionalitatem debitam, quomodo ingratus tibi non ero? quomodo ab ingratitudine excuſabor? Imò fortaſsis remittes mihi obligationem, qua me tibi retribuere aſtrinxi. Cur enim, ſumme liberalis, in tantum quod liberalior eſſe non poſſes, etiam obligationem huiuſmodi nō remitteres, nec donares; cùm multo maiora, quia peccata contra te grauiſsima remittis & donas; cùm etiam obligationem fortiſsimā ex praecepto tuo proprio & expreſſo, ex proprio iuramē to & voto ſolenni, ſiue virginitate mentis vel corporis, ſiue continentiae à peccato mortali contractam lapſo reſurgenti remittis? & quomodo es omnipotens, ſi hoc non potes? & quomodo es tu deterioris, illiberioris, & illiberalioris conditionis miſero homine, qui ſic poteſt remittere, ſcilicet obligationem etiam fortiſsimam, vt videtur, qua quiſquis ei fuerit obligatus? Quare & vnus de amatoribus ſapientiae tuae, ſi ſapiens, neſcio, tu ſcis;Aristoteles 8. Ethic. vltimo, loquens de-obligatione ſilij ad patrem & retributione, ſic ait; debentem, ſcilicer filium reddendum patri: Nihil autem faciens dignum eorum quae ſubfuerunt operatus eſt; quare ſemper debet; quibus autem debetur, poteſtas dimittere, & Patri vtique. Sed aliter, Domine, me ingratum, & inſipientem trigeſimo nono primi gratiùs docuiſti. Si namque me non retribuentem ab obligatione qua tibi aſtringor, abſolueres, liberiorem me faceres, libertatem maiorem conferres, & nouum beneficium mihi dares: quomodo ergo niſi ingratus efriciar pro beneficio tanto nouo vna cum prioribus non ſubtractis, non tibi arctius ſum aſtrictus, & amoroſius obligatus? Nonne ſi quiſquam accommodet mihi pecuniam ſub obligatoria cautione, & mihi non ſoluenti dimittat gratis pecuniam, & obligationem gratis retradat, multiplicioris obligationis vinculo me ſibi alligat & aſtringit, non obligatione, quae in foro contentioſo violentam pariat actionem, ſed quae in foro gratitudinis amoroſo animum gratum requirit, & retributionem concordem, praeſertim ſi opportunitas hoc permittat, neceſsitaſue requirat?Seneca. 2. de beneficijs 32 cuius quaeſo animus niſi ingrati forſitan, intrinſecus non ſic ſentit? Quare & quidam alius amator moralis ſapientiae, ſtudioſus benefactorum beneficiorum liberator aequiſsimus & gratiſsimus retributor ſaltem doctrina & verbo; vtinam Domine ſic coram te operatione & facto! ſic ait, Diligentius quaerendus beneficij quàm pecuniae creditor. Hinc enim reddendum eſt quantum accepi, & ſi reddidi ſolutus ſum ac liber: at illi, & plus ſoluendum eſt, & nihilominus etiam gratia relata debemus: debeo enim cùm reddidi, rurſus incipere. Verum Domine, vt cum priore ſapiente ſiue cum ſapientiae amatore, de promiſſione tua, pro te & lege gratitudinis, quam ſanxiſti, paululum diſputem. Si, inquam, pater poteſt remittere filio obligationem naturalem qua ei tenetur; remittat; & tunc per tuam ingratam hypotheſin, in quantamcunque calamitatem pater inciderit, quantumcunque filius ſit diues & potens, in nullo penitus ei tenetur, vel ſaltem non plus patri quàm extraneo; imo quemcunque extraneum, à quo minimum beneficium nondum remuneratum receperit, potius teneretut liberare à morte quàm patrem proprium moriturum: quod quis, niſi ingratiſsimus filius vel gratis audiet, vel etiam cogitabit? Vt autem ad obligationes minores deſcendam, & tandem ab eis ad maiores aſcendam: videtur quòd nulla obligatio quantumlibet parvula inter benefactorem & beneficiatum contracta, etiam ex beneficio minimo poſsit ipſis manentibus plenè ſolui, ita quod beneficiatus ratione beneficij praeaccepti benefactori in nullo penitùs teneatur: non enim plenariè ſolui poteſt, benefactore omne debitum & obligationem omnimodam dimittente; ſic enim amplius beneficians amplius obligat receptorem; nec beneficiato retribuente aequale vel maius etiam centies milleſies, vel amplius quantumcunque. Ponatur enim ſecundum ſuppoſitionem ingratam, beneficiatum retribuiſſe plenariè benefactori, & ſe penitus exuiſſe ab omni obligatione contracta ratione beneficij praeàccepti; tuncque benefactor & extraneus indigentes, exiſtente in caeteris paritate, occurrant beneficiato potenti vnico ſubuenire, eius auxilium ſuppliciter deprecantes;Seneca 3. de beneficijs 1. & quis, niſi ingratus, imò ſecundum quendam gratum ingratiſsimus omnium, oblitus ſcilicet beneficij praeaccepti, ambigit benefactorem extranco praeponendum ratione beneficentiae praeacceptae? Quis igitur patri ſuffciententer retribuet? aut quis tibi ſufficienter retribuet, ſumme Patet?

COROLLARIVM. Corollarium multiplex est, & omnibus gratis gratum.

EX his autem gratiſsimis gratitudinis regulis gratis omnibus poriſma gratiſsimum deriuatur, obligationem videlicet gratitudinis naturalem, qua beneficiatus benefactori ratione curuſcunque beneficij praeccepti etiam minimi non poſſe plenè diſſolui; nec beneficiatum poſſe benefactori retribuere ad condignum ſufficienter ſeu plenè, ita videlicet quòd tota obligatio totaliter extinguatur, imò forſan quanto beneficiatus abundantiùs benefactori retribuit, tanto ei amplius obligatur, & amplius ei debet: multo magis nec obligationem gratitudinis naturalem, qua patri filius obligatur, poſſe plenè diſſolui, nec filium poſſe patri • etribuere ad condignum, ſed fortaſsis quo amplius ei retribuit, tanto ei amplius obligari. Quare ſupra modum magis & magis nec obligationem creaturae rationalis beneficiatae a Deo, qua ei lege gratitudinis obligatur poſſe diſſolui, etiam per Dei omnipotentiam infinitam, nec aliquem poſſe Deo pro aliquo beneficio etiam minimo retribuere ad condignum, ita videlicet quòd tota obligatio totaliter annulletur; imo quod videtur mirabiliſsimum, & tamen veriſsimum atque gratiſsimum, quanto quis amplius retribuerit Domino, & amplius ſoluerit gratitudinis debitum, tanto amplius ei debet & amplius obligatur. O admirabile gratitudinis vinculum, & gratae obligationis ligamen, quod nec creatura nec creator ſoluere plenè poteſt! imo quanto dator beneficij vel acceptor illud multipliciùs ſategerit ſoluere, omne debitum & obligationem omnimodam dimittendo, retributiones retributionibus cumulando, tanto multipliciùs illud ſtringit, firmius efficit, & inſolubilius illud nectit. O ergo ingratitudinis vitium quamplutimum deteſtandum, quod tam inſolubile gratitudinis vinculum ſoluere, imò rumpere nititur, & penitus diſsipare, quod nec aliqua creatura, nec etiam Deus poteſt. Quis cum tanto vitio valeat diſpenſare? Certè nec homo, nec Angelus, nec Deus; cum alijs autem poſſunt. Nullus ergo beneficiatus ab homine vel à Deo, retribuere ſic intendat, vt ſe ab omni obligatione & vlteriori retributione liberate feſtinet. Hoc enim animi eſt ingrati: verùm retributiones retribuentibus, retributionibus, munera muneribus, & gratias gratijs ſemper accumulet, vt ſic ſemper gratiſsimis gratitudinis vinculis multipliciùs alligetur, & gratior ac gratior ſemper fiat, ſicque tandem totus in gratiam gratiſsimè transformetur. Prima pars huius poriſmatis euidenter conſequitur ex praemiſsis; ſecunda ſeqiutur ex hac prima & ſimiliter ex praemiſsis. Sed quae ratio aut quae cauſa, quare ex tam puſilla radice, ex tam exili beneficio & finito, procedit & oritur tam fortis obligatio, tam magna & quodammodo infinita, quia nec à potentia finita nec forſitan infinita, nec per aliquam retributionem finitam, aliquaſvè finitas poteſt extingui? Puto, quia manentibus benefactore & beneficiato, beneficiatum affici quodammodo & teneri benefactori eſt rationabile & iuſtum mixtum ex rationabili & iuſto antecedente quodammodò voluntatem diuinam, & ſequente, ſicut poteſt haberi ex 21. primi. Sicut enim eſt rationabile & iuſtum ſic mix tum hominem aff • ci & inclinari ad bonum; ita & ad boni datorem: ipſe enim eſt ei bonus. Et ſicut hoc eſt rationabile & iuſtum, ita & neceſſarium, ſicut patet ex eodem 21. primi. Sicut ergo exiſtentibus creatura & creatore, rationabile eſt & iuſtum atque neceſſarium, creaturam teneri & ſubijci creatori: ſic & creaturam rationalem eſſe bonam, ac naturaliter affici & inclinari ad bonum, & ad boni datorem, eique ſimiliter obligari. Non ergo ex beneficio paruo vel magno tantùm oritur tanta obligatio, nec ex aliqua natura creata, nec ex aliquo ſtatuto humano vel diuino, ſed ex di • inae eſſentiae immutabili veritate, ſicut poteſt aliqualiter apparere ex 21. primi. Tertia pars apparet, quoniam quilibet, vt videtur, rationabiliter amplius diligit, & amplius tenetur diligere illum per quem habet bonum, quàm alium: quare & illum per quem, & in quem exercet operationem laudabilem, & meritoriam actionem; quamobrem & beneficiatus retribuens, benefactorem, circa quem laudabiliter & meritoriè operatur, & quanto magis hoc fecerit, tanto magis. Hanc aurem rationem ſecutus Philoſophus, 9. Ethic. 7. aſtruit benefactores magis amare beneficiatos, quàm è contra, quod & quibu • dam alijs rationibus manifeſtat. Sed quis dubitat retributionem gratè factam, beneficiato gratam eſſe? Benefactor quoque retributione recepta magis diligit beneficiatum retribuentem quàm priùs, & eſt paratior facere ei bonum: quare & beneficiatus poteſt tunc in benefactore confidere pluſquam priùs, & quanto magis retribuerit, tanto magis. Nonne ergo beneficiatus retribuens magis tenetur benefactori recipienti quam priùs & quanto magis retribuerit, tanto magis? Tres autem partes ſequentes de patre & filio ſequuntur ſecundum ordinem ex his tribus, quae & poſſunt probari vt iſtae, & per locum ſimiliter à minori. Aliae verò tres partes ſequences ſimili ordine conſequuntur ex tribus primis partibus, & ex iſtis, ſimiliterque probantur. Vltimam autem harum, quae mirabiliſsima videbatur, intellectis praehabitis, veriſsimam eſſe conſtat, quae & aliter melius demonſtratur: nam ſecundùm praemiſſa quicquid retribuimus Deo, accipimus priùs ab eo; quare & pro retributione quacunque ampliùs ei tenemur. Cùm enim augentur dona, augentur & rationes donorum, reliquae partes patent. O liberaliſsime Domine, qui gratis dediſti me mihi, & omnia alia bona mea! Inſuper ad te ipſum quanta obligatione ad retribuendum me ligas? quàm inſolubili vinculo me aſtringis; quae & quod, ſuperius ſicut docuiſti, nec à me, nec à te, omnipotens Domine, ſolui poteſt? Et quid dignum tibi retribuam? quid proportionale reperiam? quid ae quale vel maius inueniam? An forte condigne quoquomodo tibi retribuam, fatendo humiliter & veraciter profitendo, me nunquam poſſe tibi retribuere ad condignum? aut forte ſufficienter tibi retribuam, ſi omnibus viribus mentis & corporis ſemper tibi retribuam qua • tum poſſum? Non enim permittit tua iuſtitia, nec pietas tua ſinit me ſupra potentiam ad impoſsibile obligari. Nonne verum eſt quod quidam in materia iſta dicit, Poſsibile amicitia requirit, non quod ſecundum dignitatem? Neque enim in omnibus eſt, quemadmodum & his, quae ad Deos, honoribus, & parentes. Nullus enim ſecundum dignitatem aliquando vtique retribuet: impotentiam autem famulans 〈 in non-Latin alphabet 〉 eſſe videtur. Nonne ſufficit quod quidam alius nos hortatur, Eccleſiaſtici 43. Glorificantes Dominum quantumcun que potueritis, ſupervalebit adhuc admirabilis magnificentia eius? benedicentes Dominum exaltate illum quantum poteſtis; maior eſt enim omni laude? Aut forſitan poſſum tibi retribuere quoquomodo aequale aliquid mihi ipſi, bonis mihi collatis, vel aliquid maius iſtis, aliquidve aequale tibi ipſi mihi collato? quia maius non poſſum, ſi me totum & omnia quae habeo, & quae poſſum, & plura ac maiora ſi poſſem, & etiam temetipſum quodammodo tibi retribuam; me totum videlicet tota virtute mentis & corporis, & quicquid quomodolibet habeo, aut valeo quouiſmodo, ad tuam laudem, gloriam, & honotem; imo ad te, Domine, & proptet te tantummodò referendo, malens haec omnia & plura ac maiora ſupra omnem numerum & menſuram, etiam memetip ſum irrecuperabiliter perdere; quàm ſemel vel leuiſsime tuam offendere maieſtatem, teipſum quoque propter temetipſum tantummodò ſuper omnia alia totis praecordijs diligendo. Sic enim doces me debere te diligere, bone Deus: alias etenim data mihi optione, aut quod bona alia quantacunque, etiam memetipſum, omnibus redactis in nihilum ſine recuperatione amittam, tamen ſine meo peccato; aut quòd te ſemel leuiſsimeque offendam & peccem, deberem ſecundum rectiſsimam rationem, etiam te Domine iudicante, peccare; quare ſi ſic facerem, non peccarem. Omne namque peccatum eſt quaedam obliquitas à rectitudine rationis. O potens & bone Domine Deus, quaeſo vt ſicut vocaliter proloquor ſic efficaciter faciam, & faciens finaliter perſeuerem; quod munus tuum à te mihi collatum, & per te ac per me ad te relatum, dignare quaeſo ſuppliciter pro retributione qualicunque miſericorditer acceptare. Non enim habeo, haberevè potero quicquam maius, niſi forſitan illud eſſet efficaciter velle, ſcire, & facere, & quod in me citca me, & de me in quibuſcunque proſperis vel aduerſis, laetis vel triſtibus, & quibuſlibet alijs ſemper ſolummodò fieret, quod tibi gratiſsimum fuerit, & tuae placitiſsimum voluntati. Quod etiam munus tribue, precot humiliter, mihi miſero mendicanti, quod & per te, ac per me tibi rettibuas tribuenti, & pro qualicunque retributione acceptes. Et ſi adhuc fortaſsis fuerit quicquam maius, quod tamen aſpiciens quaquauerſum non video, illud etiam humiliter ſupplico & deuotè requiro, vt mihi obnixè mendicanti oſtendas & tribuas, vt per te retribuam illud tibi; vt ſic pro tuis beneficijs maximis gratiſsime mihi collatis, maximam & gratiſsimam retributionem mihi poſsibilem gratiſsimè tibi retribuam, gratiſsimas gratiarum actiones rependam, & gratiſsimas gratias referam inceſſanter. Sed adhuc mens tremula, & velut apes argumentoſa titubat, & inquirit, Quomodo poſſum illi reddere gratiam, cui pro gratioſis operibus, pro beneficijs ſuis gratuitis, quicquid poſſum eſt debitum, etiam ego ipſe? Nonne ſi gratia, Rom. 11. non ex operibus? alioquin gratia iam non eſt gratia. Nunquid debitor reddendo debitum facit gratiam creditori? Nonne gratia & debitum videntur mutuò repugnare? Vnde videtur confici tes miranda, nullum videlicet poſſe quomodolibet obligari ad gratiam faciendam nec ad gratiam rependendam. An fortè ab iſto ingrato nimis inuolucro me euoluam, faciendo gratis & liberè, ad quod ex debito & neceſsitate aſtringor, ſicut opera Profeſſorum tuorum, Domine, aut aliter obligatorum ſpontaneè ad aliqua facienda, non minùs ſunt coram oculis tuis grata, dum tamen non inuitè fiant, ſed gratis ac ſpontanea voluntate? Nonne verum eſt,Anſelmus 2. Cur Deus homo. 5. quod vnus de gratis filijs tuis, & Patribus noſtris dicit; Eſt neceſsitas quae benefacienti gratiam aufert aut minuit, & eſt neceſsitas, qua maior beneficio gratia debetur? Cùm enim aliquis ea neceſsitate, cui ſubiacet, inuitus benefacit, aut nulla, aut minor ei gratia debetur: cùm verò ipſe ſponte ſe neceſsitati benefaciendi ſubdit, nec inuitus eam ſuſtinet, tunc vtique maiorem beneficij gratiam meretur. Non enim haec eſt dicenda neceſsitas, ſed gratia, quia nullo cogenteillam ſuſcipit ſuſcepit aut ſeruat, ſed gratis. Tale eſt cùm quis ſanctae conuerſationis ſponte vouet propoſitum: quamuis enim ſeruare illud ex neceſsitate poſt votum debeat, ne Apoſtatae damnationem incurrat, & licet cogi poſsit ſeruate, ſi nolit. Si tamen non iuuitus ſeruat quod vouet, non minus ſed magis gratus eſt Deo, quàm ſi non vouiſſet, nec ſanctè viuere dicendus eſt neceſsitate, ſed ea qua vouit, libertate. An fortè diſtinctio quaedam de gratia, quam me ſuperiùs docuiſti, ab iſta magna ingrata argutia me defendet? Dicitur etenim gratia quòd gratis rependitur pro gratia gratis data. Quid ergo magis debitum? & quid magis gratum tibi, Domine Deus noſter? & quid nobis magis congruum, quàm vt in omnibus, vbique & ſemper toto corde, ore, & opere gratias gratis agamus Domino Deo noſtro? Nonne vnum de tuis gratis diſcipulis,Auguſtinus ad Aurelium, epiſt. 10. & noſtris Doctoribus dicere, & ſcribere docuiſti, Quid melius & animo geramus, & ore premamus, & calamo exprimamus, quàm Deo gratias? hoc nec dici breuiùs, nec audiri laetiùs, nec intelligi gratiùs, nec agi fructuoſiùs poteſt. Quem & iterum ſapere ac ſapidè dicere docuiſti, quòd ſapientia eſt Dei cultus, qui in hoc maximè conſtitutus eſt, vt anima ei non ſit ingrata: Vnde & in ipſo veriſsimo & ſingulari ſacrificio Domino Deo noſtro agere gratias admonemur. Erit autem ingrata, ſi quod illi ex Deo eſt, ſibi tribuit, ſicut faciunt Pelagiani peſtiferi & ingrati. Non ſic autem, non ſic nos filij Dei grati, ſed agnoſcentes humiliter, & non minus veraciter omnia & ſingula bona noſtra poſitiua, & ſimiliter priuatiua, habitus, actus, & opera, carentiaſque malorum habituum, actuum, & operum non eſſe nobis ex nobis, ſed à Patre noſtro coeleſti, à Patre luminum deſurſùm deſcendere, & eſſe dona gratuita Domini Dei noſtri, ſemper & vbique, in omnibus & ſingulis, pro omnibus & ſingulis, toto corde, ore & opere gratias gratis agamus Domino Deo noſtro. Sic enim te Autore nos inſtruit mater noſtra virgo prudentiſſima, & pulcherrima ſponſa tua, non habens maculam ne que rugam, Eccleſia ſancta tua. Iterum ergo & iterum, imò continuè ſemper & vbique inceſſabili voce cordis, & oris, & operis gratias agamus Domino Deo noſtro.

THOMAE BRADVVARDINI LIBER III.
CAP. I. Quod Deus potest neceſsitare quodammodo omnem voluntatem creatam ac liberum actum ſuum, & ad liberam ceſſationem & vacationem ab actu.

PElagiani autem, peſtiferi & multiplici gratiae Dei ingrati, nituntur auferre à Deo debitas gratias, & gratiarum debitas actiones. Negant enim praedeſtinationem, prouidentiam que diuinam in bono & in malo, Coefficientiam quoque Dei & ſpecialiter eius praeefficientiam cum libero arbitrio in libero actu ſuo, & in meritis vniuerſis huic motiuo potiſſime innitentes; quia tunc ibi eſſet neceſſitas, non libertas neque meritum. Alij vero haeretici conantur auferre à Deo ſimiliter actiones debitas gratiarum, dicentes ipſum agere quic quid agit ex neceſſitate, & nihil gratis, nec libera voluntate. Quare & quidam haeretici moliuntur deſtruere vniuerſaliter liberum arbitrium tam in Deo quàm in creatura, & omnem gratiam, ac gratuitam & liberam actionem, dicentes quod omnia quae eueniunt, de neceſsitate eueniunt. De his ergo & iſtis ſimilibus ammodò inquirendum. Pro quibus diligenter inueſtigandum videtur, Nunquid neceſſitas & libertas, meritumque repugnant. In primis igitur oſtendendum, Deum poſſe neceſſitare quodammodò omnem voluntatem creatam ad liberum, imo ad liberrimum actum ſuum, ſimilemque ceſſationem & vacationem ab actu. Deus enim poteſt velle voluntatem creatam producere liberum actum ſuum, & hoc antecedenter, & prius naturaliter voluntate creata: quare & per 10. primi, illa de neceſsitate obediret, & hoc, quamdiu Deus ſic voluerit ipſam velle. De ceſſatione quoque & de vacatione eadem ratio eſt omnino.Anſelmus. Vnde Anſelmus de Concordia 2. Sicut, inquit, neceſſe eſt eſſe quicquid Deus vult, ita eſſe neceſſe eſt quod vult homo in his quae Deus ita ſubdit humanae voluntati, vt ſi vult fiant, ſi non vult, non fiant. Quoniam enim quod Deus vult, non poteſt non eſſe, cum vult hominis voluntatem nulla cogi vel prohiberi neceſſitate ad volendum vel non volendum; & vult effectum ſequi voluntatem, tunc neceſſe eſt voluntatem eſſe liberam, & eſſe quod vult. Item aliter poſſet homo facere Deum falſum, & periurum: Ponatur enim quod Deus praedicat, & per ſemetipſum iurando affirmet, quod iſte liberè faciat hoc vel illud, & ad hoc faciat quantum poteſt; tunc ſi iſte non neceſſitetur per Deum ad hoc vel illud libere faciendum, poteſt dimittere libere hoc & illud. Item aliter poſſet homo fruſtrare prouidentiam & praedeſtinationem ac voluntatem diuinam, imo & facere miſerū foeliciſſimū Deū noſtrum. Nulli etenim dubiū, quin Deus poſſet facere, prouidere, praedeſtinare, ac praeuelle liberos actus humanos, & quae ex eis depēdēt; imo ab aeterno ſic fecit, ſicut 27. primi, & ſequentia cum 45. probant: quod & plane teſtatur Apoſtolus ad Eph. 2. Ipſius, inquiens, ſumus factura, creati in Chriſto Ieſu in operibus bonis, quae praeparauit Deus, vt in illis ambulemus. Et Gloſſa adhuc expreſſius dicit idem, ſicut 31um primi plenius allegauit. Item omnis potentia in proportione debita fortior, poteſt neceſſitare debiliorem naturaliter ſibi ſubiectam in ſua qualibet actione, & iſto modo le habent ad inuicem voluntas diuina, Angelica, & humana; ſicut prima ſuppoſitio, & decimum primi,Philoſophus. cum 20. & 30. ſecundi teſtantur. Vnde Philoſophus 5. Metaphyſ. 16. diſtinguens priora ſic ait; Alia ſecundum poteſtatem ſcilicet dicuntur priora; Excedens enim poteſtate prius, & quod potentius: tale veto eſt cuius praeuoluntatem ſequi neceſſe eſt alterum eſt poſtetius, vt non mouente illo, non moueatur, & mouente illo moueatur; & eſt praeuoluntas principium. Vbi tranſlatio, quam exponit Auerroes, ſic habet, Etiam illud quod eſt fortius dicitur ante, & tale eſt illud quod cogit alterum ſequi ſuam voluntatem; ita quod ſi illud quod eſt ante non mouetur, non mouebitur aliud quod eſt poſt; & ſi mouetur, mouebitur; & voluntas eſt principium hic.Auerroes. Super quod Auerroes ſic dicit; Vniuerſaliter dicitur, ante, illud, quod eſt fortius & dignius, & eſt illud quod cogit illud quod eſt poſt, vt voluntas eius conſequatur voluntatem ſuam, quoniam voluntas debilioris ſequitur voluntatem fortioris. Item adhuc phyſice arguendo ponatur quod eſlet tantum vir vnus & mulier vnica; tunc ex quo ſpecies humana non poteſt deficete, nec ſine generatione ſaluari, neceſſe eſt eos voluntariè generate. Nec poteſt quis fingere, quod licet neceſſario voluntariè generabunt, non tamen hac vice, nec illa; ideoque quilibet eorum concubitus erit liber, nec vlli neceſſitati ſubiectus, quia ponatur quod vir ſeu mulier tantum proceſſit in diebus ſuis generationi aptis (qui ſecundum Philoſophum 9.Philoſophus. de Animalibus, in mulietibus ſunt 50. anni in viris autem 70. aut ſecundum Plinium & Solinum 80.Plinius. Solinus. in viris) quod non remaneat ſibi tempus, niſi pro vnico tali actu: quare tunc ſtatim neceſſarium neceſſario illum actum vnicum voluntarie exercebunt: Nam ſine voluntate generatio nunquam fiet. Illud autem, quod eos ſic arctabit, ponitur à Philoſophis eſſe natura vniuerſalis, quae per tertium ſecundi non poteſt dici aliqua vis ſtellarum, aut quarumcunque cauſarum ſecundarum; eſt igitur neceſſario prima cauſa, ſicut 27. primi per autoritates Philoſophicas oſtendebat. Et ſimiliter poteſt etiam Theologicè argui; Si eſſet vnus vir tantum & vnica mulier ante completum numerum electorum & praedeſtinatorum à Deo ex propagatione hominum naturali à primis parentibus continue deriuata, Niſi[enim] ipſi neceſſario voluntarie gignerent, ceſſaretur generatio hominum, & Dei propoſitum fruſtraretut, contra decimum primi libri. De Adam quoque & Eua priuſquam naturaliter conuenirent, poteſt fieri ſimiliter ſimile argumentum. Item aliter Deus non poſſet neceſſitare creaturam rationalem, vt eſſet impeccabiliter Eſaias. Gloſſa. Parabola. Auguſtinus impeccabilis perpetuo que beata, contra 17.15 que ſecundi. Item Eſaiae 40. Ecce, inquit, genres, quaſi momentum ſtaterae reputatae ſunt ei: Gloſſa, in comparatione eius, ſcilicet Dei; quod ſcilicet momentum ex nihilo in vtramlibet partem inclinatur. Et Pa. rab. 21. Sicut diuiſiones aquarum, ita cor Regis in manu Domini, quocunque voluerit inclinabit illud, ſicut viceſimum ſecundi plenius allegauit. Beatus etiam Auguſtinus de Gratia, & libero arbitrio, hac autoritate Salomonis cum multis alijs recitata, cap. 48. ita concludit; His & talibus teſtimonijs diuinorum eloquiorum, ſatis, quantum exiſtimo, manifeſtatur, operari Deū in cordibus hominū ad inclinandas eorū voluntates quocun que voluerit, ſiue ad bona pro ſua miſericordia, ſiue ad mala pro meritis eorū. Idē Enchir. 77. Quis tam impie deſipiat, vt dicat Deum malas hominum voluntates quas voluerit, & quando voluerit, & vbi voluerit, non poſſe in bonum conuertere? Idem de bono perſeuerantiae 20. quam poſſibile eſt Deo auerſas & aduerſas in fidem conuertere hominum voluntates & in eorum cordibus operari, vt nullis aduerſitatibus cedant, nec ab illo aliquo tentatione ſuperati diſcedant. Idem quoque de Correptione & gratia 69. dicit; Deo volenti ſaluum facere hominem, nullum reſiſtit arbitrium. Sic enim ſeu velle, ſeu nolle in volentis aut nolentis eſt poteſtate, vt diuinam voluntatem impleat, nec ſuperet poteſtatem. Et infra per totum 70. capitulum & in principio 71. planiſſime & notabiliſſime docet idem, ſicut 20. ſecundi plenius allegauit: Item aliter Deus non eſſet omnipotens: licet enim Deus faceret quantum poſſet, vt tu ſimpliciter vel certo tempore velles, ſeu diligeres quippiam, poſſes, hoc non obſtante omnino, illud idem non velle, & per aliquam partem dati temporis illud illam velle, per aliam vero non velle, imo & nolle, ſicque poſſes reddere Deum & hominem Ieſum Chriſtum falſum, mendacem, periurum & miſerum, ſicut in principio eſt argutum. Nec poteſt quis dicere quod actus liberi voluntatis ſub omnipotentia Dei minime continentur, propter decimum primi, viceſimum, & triceſimum ſecundi, ac propter autoritates Auguſtini proximo recitatas: tunc quoque ſub prouidentia, gubernatione & praedeſtinatione diuina nullatenus clauderentur, contra viceſimum ſeptimum cum ſequentibus, & 45. primi. Quid etiam dignius ad eius omnipotentiam pertinet, quam ſuam veritatem in omnibus, etiam in actibus liberis inuiolabilem conſeruare? Quomodo etiam ad omnipotentiam eius non attinet, poſſe diſponere libere de poſsibilibus vniuerſis naturalibus & liberis quibuſcunque? Quare & dicit Auguſtinus de correptione & gratia 70. quòd Deus habet humanorum cordium quò placet inclinandorum omnipotentiſsimam poteſtatem: Et 71. quòd Deus magis habet in poteſtate voluntates hominum quàm ipſi. Nulh etiam dubium, quin actus liberi voluntatis ſint nobiliſsimi omnium, & aliqui actus ſub Dei omnipotentia continentur, & non ignobiliores tantummodo: hoc enim vetat eius infinita nobilitas, & ſuppoſitio prima primi, ac foelicitas beatorum. Si quis autem voluerit dicere, quòd Deus poteſt neceſsitare hominem ad actum voluntatis, ſed ho • facto, non erit huiuſmodi actus liber, poteſt ſibi faciliter contradici; quia ſi Deus hoc faciat, cùm ad omne quod agit exteriùs ſufficiat ſua ſola voluntas, ſicut corollarium decimi primi probat docet, & per ſuam omnipotentiam demonſtratur; poteſt Deus hoc facere per voluntatem ſuam ſolam videlicet fine aliquo habitu, vel aliquo creato quocunque, quod nunc ad volutionem liberam hominis non concurrit; & non niſi volendo, ſeu naturaliter praeuolendo hominem velle; & per triceſimum ſecundi, nunc de facto ſic facit de quocunque actu libero voluntatis. Item eliciat Iohannes A. actum liberum voluntatis, cum B. C. cauſis ſecundis ſufficientibus, & neceſſariò requiſitis; tunc Deus poteſt neceſsitare hominem Iohannem ad A. actum, & hoc ſine aliqua alia cauſa ſecunda, vt patet per praemiſſa, ſcilicet tantùm volendo, vel naturaliter praeuolendo; & per 30um. ſecundi ſic priùs fecit, quando A. fuit liber; ergo tunc Deus neceſsitauit hominem Iohannem ad A. actum liberum voluntatis; & etiam ſi tunc fuit A. liber, eadem ratione & nunc eſt: omnia enim omninò eodem modo ſe habent nunc & tunc in omnibus cauſis primis & ſecundis. Vel etiam ſupponatur quòd Deus neceſsitet Iohannem ad D. actum ſimilem. A. quantum poteſt, cum B. C. cauſis ſecundis praeciſè vel omninò ſimilibus, quod poteſt, ſicut praemiſſa probarunt; aliterque aliqua cauſa ſecunda, illa ſcilicet alia neceſſariò requiſita neceſsitaret voluntatem hominis ſicut bruti, contra tertium ſecundi, & erunt A. & D. actus omninò ſimilis rationis: nam in ſuis cauſis primis & ſecundis nulla poteſt diuerſitas aſsignari: quare ſi alter eſt liber, vel neceſſarius quouiſmodo, erit ſimiliter & vterque. Si autem dicatur, quòd ideo D. eſt neceſſarius, & A. liber, quia Deus vult facere ipſos tales, contradicetur hoc modo: Si Deus ſic volendo neceſsitet ad D. actum, hoc non eſt faciendo D. actum per ſe neceſſarium, quia ex ſe poteſt non eſſe, & quia tantùm vnum eſt per ſe neceſſe eſſe, ſcilicet ipſe Deus, vt patet per 17. partem corollarij primi primi, nec per aliquas cauſas ſecundas per ſe neceſsitantes voluntatem creatam, ſicut natura & obiectum per ſe neceſsitant beſtias, ſicut ſuperiùs eſt oſtenſum: hoc ergo eſt tantùm per voluntatem diuinam, volendo ſcilicet [ſe] neceſsitare ad D, ſeu facere D. neceſſarium, ſicut hypotheſis confitetur. Vel ergo Deus ſic volendo abſolutè neceſsitat ad D. actum, & reddit eum neceſſarium abſolutè, vel tantùm reſpectu ſuae volutionis; ita ſcilicet quod ſtante illa, impoſsibile eſt aliter euenire, ſeu quia non poteſt aliqualiter impediri. Primum dici non poteſt, vt nullus ignorat, & praehabita docuerunt; relinquitur ergo ſecundum, & ſic loquendo A. actus liber, quem Deus vult facere liberum, eſt ita neceſſarius reſpectu illius volutionis diuinae, ſicut D. reſpectu alterius: quia, ſtante illa, ita impoſsibile eſt aliter euenire, & ita impoſsibile eſt iſtam impediri in aliquo, ſicut illam, vt 10. primi docet: ergo A. & quilibet actus creaturae liberrimus eſt ita neceſſarius ſicut eſt D. Item ponatur imaginariè, vel ſecundum quoſdam ſicut eſt verè poſsibile, quod Deus faciat aliquem actum voluntatis creatae, volendo ſimpliciter facere illum actum, non velendo illum facere neceſſarium, nec liberum; tunc per hypotheſin neuter erit. Item ſi Deus tantùm ſimpliciter volendo faceret actus irrationalium animatorum vel inanimatorum, illi non eſſent neceſſarij reſpectu Dei, nec reſpectu aliarum cauſarum: nulla enim alia cauſa neceſsitat, niſi per virtutem & cooperationem & conneceſsitationem primae cauſae, quae eſt primum neceſſe eſſe, ſicut primum & ſequentia primi docent. Item ſi Deus faciat aliquem actum voluntatis creatae, non volendo neceſsitare ad illum, ſed volendo ſimpliciter illum efficere, adhuc ille actus eſt neceſſarius reſpectu voluntatis diuinae, quia illa impediri non poteſt. Prima ergo & per ſe ratio quare aliquid dicitur neceſſarium reſpectu Dei ſeu voluntatis diuinae, non eſt quia vult neceſsitare ad illud, ſed quia eſt cauſa prima vniuerſaliter efficax, omnipotens & impediri non poteſt. Quare & Stepnanus Pariſienſis Epiſcopus condemnauit quendam errorem, dicentem, quod ad hoc quod effectus omnes ſint neceſſarij reſpectu cauſae primae non ſufficit, quod ipſa cauſa prima non ſit impedibilis, ſed exigitur, quod cauſae mediae non ſint impedibiles. Error, inquit Epiſcopus, quia tunc Deus non poſſet facere aliquem effectum neceſſarium ſine aliquibus. cauſis poſterioribus: omnes ergo effectus etiam liberi poſſunt eſſe neceſſarij reſpectu cauſae primae, quia à voluntate ſua procedunt, quae non poteſt aliqualiter impediri. Adhuc autem ſicut neceſſe eſt quidlibet fieri, quod Deus vult fieri, ſic & neceſſe eſt quidlibet fieri eo modo quo Deus vult illud fieri, ſicut praecedentia clarè monſtrant. Sicut ergo effectus naturales neceſſarios neceſſe eſt neceſſariò fieri reſpectu cauſarum ſuarum naturalium ſecundarum propter efficaciam voluntatis diuinae; ſic & effectus liberos neceſſe eſt liberè fieri reſpectu cauſarum ſuarum inferiorum liberè actiuatum propter vniuerſalem efficaciam voluntatis diuinae. Omnes ergo effectus actuſve liberi omnium inferiorum agentium liberorum reſpectu voluntatis diuinae ſunt neceſſarij, ſicut neceſſariò liberi, & neceſſariò liberè producuntur. Amplius autem nulia voluntas creata eſt liberior voluntate Chriſti humana, & illam potuit neceſsitare voluntas eius diuina, imò & neceſsitauit de facto ad omnes & ſingulos libetos actus ſuos, & ad omnes & ſingulas ceſſationes & vacationes liberas ab actu & actibus quibuſcunque. Si namque voluntas eius humana non neceſſariò conſenſiſſet voluntati eius diuinae naturaliter praecedenti, ſicut triceſimum ſecundi docebat, potuit diſſenſiſſe ab ea, & voluiſſe aliquid aliud, imo & contrarium, ac peccaſſe, quod pro ſingulis partibus repugnat praeoſtenſis de Chriſto 30.Iohannes. ſecundi; vnde & Ioh. 5. Non poſſum ego à meipſo facere quicquam, ſed ſicut audio, iudico: quod Chriſtus dicit ſecundum id quod eſt homo, vt Auguſtinus teſtatur, ſicut ibi pleniùs allegatur. Hoc idem de Chriſto,Anſelmus. ſcilicet quòd voluntas eius humana neceſſariò ſequebatur diuinam, docet Anſelmus 1. Cut Deus homo, 10. & 2i. 10. oſtendit quòd Chriſtus potuit mentiri ſi voluerit, ſed non potuit velle mentiri, ſicut 30. ſecundi pleniùs allegauit, & 2. Cur Deus homo 17. oſtendit, quòd Deus habuit poteſtatem ſeruandi vitam ſuam vt nunquam moreretur, licèt nequiuerit illud velle: ergo eadem ratione non potuit quicquam velle quod diuina eius voluntas non praediſpoſuit ipſum velle, vel cuius oppoſitum diſpoſuit circa ipſum. Vnde & infra eodem capite ita dicit, Si vis omnium quae ſecit & quae paſſus eſt veram ſcire neceſsitatem, ſcito omnia ex neceſsitate fuiſſe, quia ipſe voluit, voluntatem verò eius nulla praeceſsit neceſsitas: voluntatem, inquam, eius diuinam nulla praeceſsit neceſsitas, ſed humanam, ſicut ab eodem Anſelmo ex 10. primi fuerat allegatum. Haec eſt ergo ſententia Chriſti, Auguſtini, Anſelmi, Damaſceni, atque Lumbardi, ſicut praemiſſa in iſto capitulo, & 30. ſecundi declarant, nec vidi quenquam Doctorum contraria ſentientem: videtur ergo iſta ſententia ſatis certa.

COROLLARIVM. Corollarium, quòd aliqualis neceſsitas & libertas, ac meritum caſuſque & fortuna inuicem non repugnant: de fati quoque praeſcientiae, praedeſtinationis & gratiae cum libero arbitrio ac merito concordia generali.

VNde redditur manifeſtum, quòd neceſsitas & libertas, neceſsitas quoque & quodlibet meritum, neceſsitas inſuper & caſus & fortuna inuicem non repugnant: vnde & concordia generaliter fati, praeſcientiae, praedeſtinationis & gratiae cum libero arbitrio ac merito cognoſcitur euidenter. Nam primam partem iſtius oſtendit clariſsimè concluſio principalis, ſecunda verò oſtenditur ex hac prima, poteſt quoque probari per eadem per quae principalis concluſio probatur. Item ſecundùm Philoſophum, 1. peri hermenias vlt. Eſſe omne quodeſt, quando eſt, neceſſe eſt; & aliquis actus liber & meritorius nunc eſt; ergo illum nunc eſſe neceſſe eſt. Item in Deo & in Angelis confirmatis eſt neceſsitas pro multis actibus voluntatis, maxima que libertas. Item Auguſtinus Enchir. 86. ſic inquit, Prius oportebat hominem fieri, vt & bene velle poſſet & male: poſtea vero ſic erit, vt male velle non poſſet, nec ideo libero carebit arbitrio; multo quippe liberius erit arbitrium quod omninò non poterit ſeruire peccato. Ne que enim culpanda eſt voluntas, aut voluntas non eſt, aut libera dicenda non eſt, qua bene eſſe ſic volumus, vt eſſe miſeri non ſolùm nolumus, ſed nequaquam velle prorſus poſſumus. Idem 5. de ciu. Dei 10. poſtquam prius diſputauit contra Stoicos dicentes voluntates noſtras neceſsitati non ſubdi, eò quod tunc non eſſent liberae, reſpondet ad motiuū illorū diſtinguens neceſsitatē bifariè, oſtendendo vnā eſſe neceſsitatē inuitā, quae aufert ſeu adimit libertatem; aliam verò voluntariam, quae compatitur libertatem: vnde & capit. 9. ſic ait, Quoquomodo ſe habeant tortuoſiſsimae concertationes & diſputationes Philoſophorum, nos vt confitemur ſummum & verum Deum, ita voluntatem diuinam, ſummam que poteſtatem ac praeſcientiam eius confitemur, nec timemus ne ideo non voluntate faciamus, quòd voluntate facimus, quia illud nos facturos ille praeſciuit, cuius praeſcientia falli non poteſt: quod Cicero timuit vt oppugnaret praeſcientiam; & Stoici, vt non omnia neceſsitate fieri dicerent, quamuis omnia fato fieri contenderent,Auguſtinus. quos redarguit conſequenter. Et cap. 10. ſic adiungit; Nec illa neceſſitas formidanda eſt, quam formidando Stoici laborarunt cauſas rerum ita diſtinguere, vt quaſdam ſubtraherent neceſsitati, quaſdam ſubderent, at que in his quaseſſe ſub neceſsitate noluerunt, poſuerunt etiam noſtras voluntates, ne videlicet non eſſent liberae ſi ſubderentur neceſsitati; & diſtinguendo ſubiungit, Si enim neceſsitas noſtra illa dicenda eſt, quae non eſt in noſtra poteſtate, ſed etiamſi nolumus, efficit quod poteſt, ſicut eſt neceſsitas mortis; manifeſtum eſt, voluntates noſtras, quibus rectè vel perperam viuitur, ſub tali neceſsitate non eſſe. Multa n. facimus, quae ſi nollemus, non vti que faceremus, quo primitùs pertinet ipſum velle: nam ſi volumus, eſt; ſi nolumus, non eſt: non n. vellemus, ſi nollemus. Et ſubdit pro membro ſecundo, Si autem illa definitur eſſe neceſsitas ſecundū quam dicimus neceſſe eſſe, vt ita ſit aliquid, vel ita fiat, neſcio cur eā timeamus, ne nobis libertatē auferat voluntatis. Ne que n. & vitā Dei & praeſcientiā Dei ſub neceſsitate ponimus. ſc. primo modo, ſi dicimus neceſſe eſſe Deum ſemper viuere & cuncta praeſcire, ſicut nec poteſtas eius minuitur, cùm dicitur mori, fallique non poſſe. Vnde & Ioſeph. 18. de Antiq. 2. agens de 4. ſectis Philoſophorū apud Iudaeos,Ioſephus. quarum vna fuit Phariſaeorū, dicit quòd illi fuerunt primi, quia meliores caeteris aeſtimantur, & hi, vt dicit, fato geri omnia credunt; ſed ne que liberū arbitriū hominis auferunt, fatū autē neceſsitatē importat, ſicut 28. primi monſtrauit: dicit que idem Ioſeph. 7. de Iudaico bello 8. homines fatū vitare non poſſunt, etiā ſi praeuiderint. Patet igitur quod neceſsitas & libertas nequaquā repugnant; quare nec neceſsitas & meritū repugnabunt; quod & aliter poteſt oſtendi. Ponatur n. quòd Deus aliquē viatorē confirmaret ad liberè faciendum omnia bona quae faciet hic in via, ipſo penitus ignorante, ſicut boni Angeli confirmantur ad bona ſua facienda ſcienter, tunc talis operaretur bona & bene, quia ita voluntariè & ita liberè quantū in eo eſt, ſicut alius viator non confirmatus omninò: ergo & ita meritoriè, quod & per exemplum euidens confirmatur. Ponatur enim quòd euntem deuotè ad Miſſam aliqua vis occulta ita neſcium proſequatur, vt ceſſare, tardare, vel declinare non poſsit, tunc talis neceſſariò ita vadit, & non minus meretur quàm faceret ſi vis illa praedicta penitus tolleretur. Sed ne exemplū huiuſmodi extra ſacram Scripturam videar mendicare, ponatur quempiam tenentem virgam ſeu baculū, volentem que ac intentū temerè percutere proximum, ſed proprijs tamen viribus non valentē, fiat que talis percuſsio per aliquam vim occultam, ipſum tamen validè dirigentem vt reſiſtere omninò non poſsit, ipſe tamen non ſic, ſed contrarium opinetur, tunc ipſe peccat, ac ſi propria virtute percuteret, & ita de actibus liberis quibuſcunque. Quod autem in omnibus actibus liberis, nedum poſſet ſic eſſe, ſed & quod ſit ita de facto ſatis oſtendit ipſemet Dominus Eſa. 10. Vae inquiens Aſſur virga furoris mei,Eſaias. & baculus ipſe eſt in manu eorum indignatio mea; ad gentē fallacē mittā cum, & contra populum furoris mei mandabo illi, vt auferat ſpolia, & diripiat praedam, & ponat illum in conculcationem quaſi lutum platearum: ipſe autem non ſic arbitrabitur, & cor eius non ita exiſtimabit, ſed ad conterendum erit cor eius, & ad internecionem gentium non paucarum. Dicet enim, Nunquid non Principes mei ſimul Reges ſunt, &c. Et infra, Quomodo inuenit manus mea regna idoli, ſic & ſimulachia eorum de Ieruſalem & Samaria. Nunquid non ſicut feci Samariae & idolis eius, ſic faciam Ieruſalem & ſimulachris eius? Et ſequitur comminatio poenae cum expreſsione culpae: Et erit cùm impleuerit Dominus cuncta opera ſua in monte Sion & in Ieruſalem, viſitabo ſuper fructum cordis magnifici Regis Aſſur, & ſuper gloriam altitudinis oculorum eius: Dixit enim, in fortitudine manus meae ego feci, & in ſapientia mea intellexi, & abſtulidominationes. terminos populorum, & Principes eorū depraedatus ſum. Nunquid gloriabitur ſecuris contra eum qui ſecat in ea? aut exaltabitur ſerra contra eum à quo trahitur? Quomodo, ſi eleuetur virga contra leuantē ſe, & exaltetur baculus, qui vti que lignū eſt? Propter hoc mittet dominator Deus exercituū in pinguibus eius tenuitatē, & ſubtus gloria, ſeu aliàs gloriā eius, ſuccenſa ardebit, quaſi ignis combuſtio. Super quod gloſſa ſic dicit, Sicut hic inanimata tantū inſtrumenta ſunt, nihil per ſe facientia, ſed per eū qui mouet ea; ſic nec Senacherib per ſe, ſed in Dei virtute operatus eſt: vnde & gloriatio eius ſtulta & vltione digna. Ex hoc ergo clarè videtur, quòd licèt aliquis faciat aliquod bonū vel malū neceſſariò, ignoranter tamen & liberè, quantū in eo eſt, meretur vel peccat. Vnde Theophilus, ſicut allegatur in gloſſa ſuper illud Luc. 22.Theophilus. Filius hominis ſecundum quod definitum eſt vadit, ſic ait, Non quaſi non valens tueri ſeipſum, ſed ſicut definiens ſibi mortē propter humanā ſalutem: ſed quia Iudas ea quae ſunt ſcripta praua intentione agebat, ne quis putet eum innoxiū tanquā diſpenſationis miniſtrum, ſubdit, Veruntamen vae homini illi per quē tradetur. Cui & cōcordanter Iſidorus, ſicut allegatur in gloſſa ſuper illud Luc. 24. Nonne haec oportuit pati Chriſtū, &c. ſed ſi oportuit Chriſtū pati, tamē qui crucifixerunt rei ſunt poenae: nō n. ſatagebāt perficere quod Deus diſponebat, vnde & eorū executio fuit impia. Quibus & plane cōcordat autoritas Aug. 83. q. 27. cū multis ſimilibus 32.1. plenius allegatis; quod etiā bonū vel malū actū ab aliquo liberè, quātū in eo eſt, licèt nō penitus liberè, debeat ſibi pro libero merito computari, ratio planè docet, quia ſic eſt in omnibus alijs factis humanis vel malis, iuſtis vel iniuſtis: nam dicens verum, volens tamen & credens mentiri, reus eſt mendacij; & è contra. Vnde Auguſtinus Enchirid. 12. Nemo ſane mentiens iudicandus eſt, qui dicit falſum, quod putat verum, quoniam quantum in ipſo eſt, non fallit ipſe, ſed fallitur potius: è contrario quantum in ipſo eſt ille mentitur, qui dicit verum quod putat falſum: quantum enim ad animum eius attinet, quia non quod ſentit, hoc dicit, non verum dicit, quamuis verum inueniatur eſſe quod dicit; nec vllo modo liber eſt à mendacio, qui ore neſciens verum loquitur, ſciens autem voluntate mentitur. Non conſideratis itaque rebus ipſis, de quibus aliquid dicitur, ſed ſola intentione dicentis, melior eſt qui neſciens falſum dicit, quoniam id verum putat, quàm qui mentiendi animum ſciens gerit, neſciens verum eſſe quod dicit. Item volens quenquam occidere, & faciens quantum in eo eſt vt occidat, verè dicitut homicida.Iohannes. Apoſtolus. Vnde 1. Ioh. 3. Omnis qui odit fratrem ſuum, homicida eſt: ſecundum quem modum loquitur Apoſtolus ad Heb. 6. dicens ſemel illuminatos deinde prolapſos, rurſus crucifigentes ſibimetipſis filium Dei: Sic loquitur beatus Cyprianus Carthaginenſis Epiſcopus, Doctor & Martyr egregius, epiſt. 3. intitulata de lapſis. Sic & loquitur Auguſtinus epiſt. 14. ad Bonifacium, allegans & recitans verba Cypriani in ſerie ac exponens, Rectè, inquiens, dicuntur parentes, vel quicunque maiores, filios ſeu quoſlibet paruulos baptizatos daemoniorum ſacrilegijs obligare conantes, ſpiritualiter homicidae. Nam in illis quidem qui interfectionem non faciunt, ſed quantum in ipſis eſt interfectores fuerunt, rectè illis dicitur quando ab hoc ſcelere prohibentur, Nolite occidere paruulos veſtros. Dicit enim & Apoſtolus, Spiritum nolite extinguere, non quia ille extingui poteſt, ſed quantum in ipſis eſt, extinctores eius meritò dicuntur, qui ſic agunt vt extinctum velint. Iſto ſenſu recte intelligi poteſt, quod ſcripſit beatiſsimus Cyprianus in epiſtola de lapſis, cùm eos qui tempore perſecutionis idolis immolauerant, arguens, Ac ne quid deeſſet, inquit, ad criminis cumulum, infantes quoque parentum manibus impoſiti vel attracti, amiſerunt paruuli quod in primo ſtatim natiuitatis exordio fuerant conſecuti. Amiſerunt, dixit, quantum attinuit ad illorum ſcelus, à quibus amittere coacti ſunt: amiſerunt in eorum mente ac voluntate, qui in illos tantum facinus cō miſerunt. Nam ſi in ſe ipſi amiſiſſent, remanſiſſent vti que diuina ſententia ſine vlla defenſione damnandi: quòd ſi ſanctus Cyprianus arbitraretur, non eorum defenſionem continuò ſubijceret, dicens, Nonne illi cùm iudicij dies venerit, dicent, Nos nihil fecimus, nec derelicto cibo & poculo Domini ad profana contagia ſponte properauimus? Perdidit nos aliena perfidia, parentes ſenſimus parricidas: illi nobis Eccleſſiam matrem, illi patrem Deum negauerunt; vt dum parui & improuidi, & tanti facinoris ignari, per alios ad conſortium criminis iungimur, aliena fraude caperemur. Hanc defenſionem non ſubnecteret, niſi iuſtiſsimam crederet, & in Dei iudicio paruulis profuturam. Si enim dicitur, Nos nihil fecimus, Anima quae peccauit, ipſa morietur, nec illi peribunt ſub Dei iuſto iudicio, quos parentes ſui ſuo ſcel • re quantum ad ſeipſos attinet perdiderunt. Item volens & faciens, quantum in eo eſt, vt cog noſcar alienam vxorem, cognoſcens tamen propriam creditam alienam, reus adulterij condemnatur: vnde Matth. 5. Omnis qui viderit mulierem ad concupiſcendum eam, iam moechatus eſt eam in corde ſuo; ſicut volens cogneſcere propriam, & inſcius cognoſcens alienā, feu ſororem propriae creditam propriam, à crimine excuſatur, ſicut canon reſtatur, nedum de iſto, ſed de multis ſimilibus, & Lumbardus, ſicut primum primi pleniùs recitauit. Item per 10. primi, nullus poteſt facere ſimpliciter contra voluntatem diuinam, & per idem 10. cum 22. eiuſdem primi, neceſſe eſt quemlibet ſemper conformiter agere voluntati diuinae; ergo nullus meretur nec peccat, niſi liberè faciendo quantum in eo eſt conformiter aut difformiter voluntati diuinae. Vnde Auguſtinus Enchirid. 80. Haec ſunt, inquit, magna opera Domini exquiſita in omnes voluntates eius, & tam ſapienter exquiſita, vt cùm Angelica & humana creatura peccaſſet, i. non quod ille, ſed quod voluit ipſa feciſſet, etiam per eandem creaturae voluntatem, qua factum eſt quod creator noluit, impleret ipſe quod voluit, bene vtens & malis tanquam ſummè bonis ad eorum damnationem, quos iuſtè praedeſtinauit ad poenam; & ad eorum ſalutem, quos benignè praedeſtinauit ad gratiam. Quantum enim ad ipſos attinet, quod Deus noluit, fecerunt; quantum verò ad omnipotentiam Dei, nullo modo id facere efficere valuerunt. Idem 22. contra Fauſtum: Fit autem homo iniquus, cùm propter ſeipſas diligit res propter aliud aſſumendas, & propter aliud appetit res propter ſeipſas diligendas: ſic enim quantum in ipſo eſt, perturbat in ſe ordinem naturalem, quem lex aeterna conſeruari iubet. Cui concordans Anſelmus 1.Anſelmus. Cur Deus homo, 15. ita dicit; Dei honori ne quit aliquid, quantum ad illum pertinet, addi vel minui: idem namque ipſe ſibi eſt honor incorruptibilis, nullo modo mutabilis. Verùm quando vnaquae que creatura ſuum quaſi ſibi praeceptum ordinem ſiue naturaliter ſiue rationabiliter ſeruat, Deo obedire & eū honorare dicitur, & hoc maximè rationalis natura, cui datum eſt intelligere quae debeat, quae cum vult quod debet, Deum honorat, non quia illi aliquid confert, ſed quia ſponte ſe eius voluntati & diſpoſitioni ſubdit, & in rerum vniuerſitate ordinem ſuum, & eiuſdem vniuerſitatis pulchritudinem, quantum in ipſa eſt, con ••• tuat. Cum vero non vult quod debet, Deum, quantum ad illam pertinet, inhonorat, quoniam non ſe ſponte ſubdit illius diſpoſitioni, & vniuerſitatis ordinem & pulchritudinem, quantum in ſe eſt, perturbat; quod tamen abſolutè non poteſt, ſicut oſtendit eodem cap. conſequenter, ad duo impoſſibilia deducendo. Primum eſt, quod ſi ſic eſſet, fieret in ipſa vniuerſitate, quam Deus debet ordinare, quaedam ex violentia ordinis in pulchritudine deformitas. Secundum eſt, quod Deus in ſua diſpoſitione videretur deficere; quae duo, inquit, ſicut ſunt inconuenientia, ita ſunt impoſſibilia. Aliter autem breuiùs & forſitan leuiùs poteſt adhuc hoc idem itidem ſic oſtendi. Nulli enim Philoſopho, vel Theologo dubium, quin homo ideo meretur vel peccat, quia in ſtatu merendi, & peccandi, ſcienter, voluntariè, gratis, & ſponte conſentit, vult, & facit bonum vel malum; ſed hoc & ſic poteſt, licet neceſſario faciat hoc vel illud, ſicut praemiſſa teſtantur. Vnde & Wilhelmus de Aluernia Pariſienſis Epiſcopus in ſuo tripartito, cuius prima pars principalis eſt de fide & legibus, ſecunda de virtutibus, tertia de vitijs & peccatis, part, vlt. cap. 10. recitato errore dicentium bominem non poſſe peccare, quia habet neceſſitatem vel impoſſibilitatē faciendi vel non faciendi quodcunque; quare, vt arguunt, non habet liberum arbitrium, nec culpam, nec laudem, ipſiſque redargutis, reſpondens ad motiuum eorum; Propter hoc, inquit, ſolebamus diſtinguere, quod quaedam neceſſitas eſt violentiae, & illata; & quicquid ex ea agitur, non agenti, ſed violentiam inferenti imputandū eſt: imo non agens dicendū eſt illud cui violentia infertur, ſed magis ipſū quod infert violentiā, vt rota molendini eſt. Et ſecunda eſt neceſſitas ſtabilitatis & immutabilitatis, qualē dicimus eſſe neceſſitatē Dei, qua immutabiliter bonus eſt, & quicquid eſt hac neceſſitate, neceſſe eſt ipſum bene agere ſemper, & contrarium impoſſibile, & iſta neceſſitas non aufert libertatem ſed perficit. Tertia neceſſitas eſt extranea ſiue forinſeca, quam nonnulli vocant neceſſitatem per accidens; & eaſdem diſtinctiones facimus de impoſſibilitatibus, & hoc modo dicūtur quaedā de praeterito neceſſaria vel impoſſibilia, ſicut te comediſſe & feciſſe, quicquid feciſti. Eſt & quarta neceſſitas, quam vocat Ariſtoteles determinatam, vt Socratem ſedere dum ſedet, & fortè referri poteſt ad neceſſitatem quam diximus extraneam; quoniam ſicut neceſſe eſt te feciſſe quod feciſti, quia tempus non recipit mutationem reditus ſiue reuocationis: ſic & Socratem ſedere dum ſedet; quare fluxus temporis vtri que eſt cauſa neceſſitaris & impoſſibilitatis. Neceſſitas violentiae, cum violentia contra voluntatem fuerit, inculpabilem facit: contra voluntatem autem dicimus neceſſitatem, aut impoſſibilitatem, aut etiam violentiam, cum nec affectata eſt, nec procurata, nec tolerata, aut neglecta. Et infra eiuſdem 11. Secundum, inquit, errorem illorum, qui dicunt omnia ex neceſſitate euenire, non eſt neceſſe vt propter hoc nemo peccare poſſit, aut bene agere: & hoc apparet per ea quae diximus de neceſſitate & impoſſibilitate, videlicet, quae & quando excuſant à culpa & obligatione, & quatenus. Oſtendimus quod neceſſitas, qua neceſſe eſt Deum ſemper bene agere, & impoſſibilitas, qua impoſſibile eſt ipſum male agere, in nullo prohibent vel impediūt, quo minus bene & laudabiliter agat vtrumque: & hoc eſt, quoniam nec violenter impellunt ipſum ad bene agendum, nec violenter ipſum impediunt aut auertunt à malo agendo, nec vllo modorum reſiſtit illa impoſſibilitas aut contradicit voluntati eiuſdem. Sic neceſſitas virtutis coeleſtis aut fati, quam ſecundum eos impoſsibile eſt conuerti auerti vel impediri, & quae etiam mouent animas humanas, vt ipſi opinantur, mouent, inquam, ad cogitationes & affectiones, quae in eis ſunt, & per illas ad operationes, & operum declinationes, quoniam non mouent eos violenter, imo voluntariè, non excuſat animas humanas à peccatis & culpis: & hoc eſt, quoniam à quocunque principio fit opus voluntarium, dummodo voluntarium ſit, id eſt, volutum quocunque trium modorum quos diximus, id eſt, vel affectatum, vel toleratum, vel neglectum, ſemper imputandum eſt volenti & agenti per voluntatem: nec ſequitur; Si non poteſt aliud agere, vel etiam velle propter hoc excuſatus ſit, quia nec vult aliud poſſe vel agere nec aliud velle. Propter hoc dicit Seneca, quia omne peccatum adeo eſt voluntarium, quia ſi non eſt voluntarium, non eſt peccatum: Quare neceſſitas vel impoſsibilitas, quae non aufert operi, quin ſit voluntarium, hoc eſt, ex neceſsitate, quam impoſsibile eſt non eſſe liberam, nec culpam aufert nec meritum eidem operi. Reuera autem ſi totum quod mouet animas noſtras extra nos eſſet, & non haberemus principium motiuum operum noſtrorum intra nos vel in nobis, totum attribuendum videretur extrinſeco motori, vel motoribus, ſi plures eſſent: Quare non erit nobis imputandum vel ad laudem vel ad vituperium, ſimiliter nec ad meritum, nec ad culpam: Non enim erit ſecundum hoc alteruttum in poteſtate noſtra. Cùm enim à ſolo motore, qui extra nos eſt, ſint voluntates noſtrae, & voluntatum aduerſiones vel repreſſiones, & motor huiuſmodi in poteſtate noſtra non ſit vllo modo, non erunt illae in poteſtate noſtra, nec erunt in nobis vt actiones noſtrae & opera, ſed vt paſſiones tantum à forinſeco agente, & erimus tantùm receptores huiuſmodi impreſſionum, & nullo modo actores, quare nec bene nec malc agemus, ſed virtus coeleſtis vel fatum aget omnia haec quae videntur eſſe actiones noſtrae, & erimus tantum organa virtutis coeleſtis & fati. Manifeſtum eſt autem quod organo non eſt imputanda operatio, quae per ipſum agitur, ad laudem vel vituperium, culpam vel meritum, ſicut motus rotae molendini varie, nec quantum ad eſſentiam ſuam, nec quantum ad tarditatem vel velocitatem culpabiliter imputari poteſt ipſi rotae, ſed aquae ſoli impellenti & reuoluenti illam. Quare manifeſtum eſt, quia ſi virtus coeleſtis vel fatum, vel quicunque alius motor extrinſecus moueret animas humanas ad volendum vel nolendum, non aufert eis dominium & imperium, vel autoritatem ſuarum voluntatum & actionum, cum nec vim, nec violentiam nec coactionem eis inferre ad haec poſſunt: & hoc eſt propter libertatem atque imperioſitatem voluntatis, propter quas nec coactionem ſuſtinet, nec receptibilis eſt vllo modorum ipſius. Ex his autem euidenter apparet, quod licet quis neceſſitatus fuerit ad faciendum quicquam boni vel mali, ſi tamen neceſſitationem illam ignoret, & faciat hoc voluntariè & liberè, quantum in ſe eo eſt, meretur. Sed quia ignorantia non eſt per ſe cauſa merendi, nec neceſſario conſequens meritum, poteſt quis non ignoranter, ſed verè ſcienter neceſſitatus ad aliquid faciendum, hoc faciendo mereri. Si namque ignorantia neceſſario praeexigeretur ad meritum, ipſa eſſet cauſa eſſentialis illius, vt quarto & decimo tertio primi docetur. Omnis enim effectus ponitur, vel poni poteſt, poſitis omnibus & ſolis eſſentialibus cauſis ſuis: ſed ignorantia non eſt aliqua eſſentialis cauſa meriti, vt inductio manifeſtat; ipſa quoque ignorantia pura priuatio eſt & nihil, quare nullam veram rem cauſar. Et per decimum octauum ſecundi huius, meritum eſt vera res exiſtens: ſublata igitur ignorantia ſupradicta, & ſtantibus omnibus cauſis eſſentialibus meriti, erit meritum ſicut prius; maxime quia habitus oppoſitus ignorantiae, id eſt, ſcientia, non repugnat formaliter merito, nec alicui alij poſitiuo cum tali merito neceſſario concurrente: Quare & videtur quod eſſentialis & per ſe ratio merendi ſit iſta; meritiuum, vt ſic loquar, ſcilicet habile ad merendum facere quid morale liberè, quantum in ſe eo eſt, ſeu ſimpliciter liberè, ſcilicet voluntariè ſiue ſpontaneè. Poſui meritiuum ad differentiam Dei & ſanctorum confirmatorum perfecte, ſicut erunt poſt finale iudicium, qui poſſunt tale & ſic facere non merendo, eo quod non ſunt aut erunt habiles ad merendum. Hoc autem videtur multum conſonum rationi. Nam ſi quis licet neceſſitatus ſcienter ad faciendum aliquid pro amico, faciat hoc pro eo non inuitus tanquam neceſſitate coactus, ſed quantum in eo eſt, liberè & omnino ſpontaneè ac deuote gratiſſimoque amore, videtur quod ratio exigat, & gratitudo compellat, quod ille beneficiatus benefactori ſuo aliquam gratiam referat, aut ſaltem aliquem gratum effectum rependat: Nam vis ipſa gratitudinis neceſſaria intima non permittit, vt ſit ſibi, ſicut caeteri hominum, ſicut Ethnicus & Publicanus, qui nunquam eum gratis dilexit, nunquam ſibi voluit bonum nec vnquam in minimo benefecit. Hoc autem totum demonſtratur clariſſime in Domino Ieſu Chriſto, qui fuit neceſſitatus quodammodo ad opera ſua meritoria vniuerſa, ſicut praeſens capitulum oſtendebat, nec ignoranter, ſed diſtincte ſcienter, ſicut nullus ambigit Chriſtianus: quod & iplemet expreſſe conteſtans, Non poſſum,Ioannes. inquit, ego à me ipſo facere quicquam, ſed ſicut audio, iudico Ioh. 5. quod dixit de ſeipſo ſecundum naturam ſuam humanam,Anſelmus. ſicut triceſimum ſecundi allegat. Vnde Anſelmus 2. Cur Deus homo 5. neceſſitatem bipartiendo diſtinguens iuxta diſtinctionem Auguſtini praemiſſam, oſtendit vnam eſſe, quae prohibitionem aut coactionem importat, & reddit neceſſarium neceſsitatum inuitū: & alteram, quae nhil horū importat, ſed tantum immutabilitatem ſpontancā voluntatis. Prima, vt dicit, tollit gratiā & meritum facti facienti: ſecunda verò non tollit, ſed compatitur & adauget: vbi ad propoſitum primo quaerit, Quomodo imputabimus noſtram ſalutem eius gratis, ſi nos ſaluat neceſſitate? Et ſtatim reſpondet, Eſt neceſſitas, quae benefacienti gratiam aufert aut minuit: & eſt neceſſitas, qua maior beneficio gratia debetur. Cum enim aliquis ea neceſſitate cui ſubiacet, inuitus benefacit, aut nulla aut minor ei gratia debetur: cum verò ipſe ſponte ſe neceſſitati benefaciendi ſubdit, nec inuitus eam ſuſtinet, tunc vti que maiorem beneficij gratiā meretur: Non enim haec eſt dicenda neceſſitas, ſed gratia, quia nullo cogente illā ſuſcepit, aut ſeruat, ſed gratis. Nam ſi quod hodie ſponte promittis cras te daturum, eadem cras voluntate das, quamuis neceſſe ſit te cras reddere promiſſum, ſi potes, aut mentiri, non tamen minus tibi debetille pro impenſo beneficio cui das, quam ſi non promiſiſſes, quoniam te debitorem ante tempus dationis illi facere non es neceſſitatus: tale eſt cum quis ſanctae conuerſationis ſponte vouet propoſitum. Quamuis namque ſeruare illud ex neceſſitate poſt votum debeat, ne Apoſtatae damnationem incurrat, & licet cogi poſſet ſeruare ſi nolit, ſi tamen non inuitus ſeruat quod vouit, non minus ſed magis gratus eſt Deo, quam ſi non vouiſſet, quoniam non ſolum communem vitam, ſed etiam eius licentiam ſibi propter Deum abnegauit; nec ſanctè viuere dicendus eſt neceſſitate, ſed eadem qua vouit libertate. Et eandem diſtinctionem decimo & decimo ſeptimo recitat,Augustinus vbi & oſtendit diffuſe, quod Chriſtus iſta ſecunda neceſſitate fecit & paſſus eſt quaecunque; vnde & dicit, quod Deus homo nequiuit velle ſeruare vitam ſuam, vt nunquam moreretur, & quoniam hoc à ſeipſo habuit, vt ſcilicet velle non poſſet, non neceſſitate, ſed libera poteſtate, animam ſuam poſuit; quod & conſequenter per impoſsibile & oſtenſiuè demonſtrat. Primo per impoſſibile iſto modo; Chriſtus potuit non mori; ergo fides virginis benedictae & antiquorum ſanctorum, qua credebant Chriſtum paſſurum, in qua fide fuerunt à peccato mundati, potuit tunc ſemper prius fuiſſe falſa, quae ſi falſa fuiſſet, neminem emundaſſet; potuit ergo tunc virgo benedicta, & ſancti antiqui nunquam priùs fuiſſe mundati, cum tamen tunc erat verum de praeterito, ipſos fuiſſe mundatos. Secundò hoc oſtenſiuè demonſtrat, è contrario arguendo hoc modo; Tempore Chriſti incarnati non paſsi verum fuit de praeterito, & neceſſarium virginem benedictam & ſanctos antiquos fuiſſe mundatos in fide non ficta, ſed vera paſſionis Chriſti futurae; ergo tunc fuit neceſſarium Chriſtum pati: nam ſi antecedens eſt neceſſarium, & conſequens erit ſimiliter, vt ſupponit, quod oſtendit Philoſophus 1. Prior. Aliter enim ex vero ſequeretur falſum quandoque. Si enim conſequens non eſſet neceſſarium, aut eſſet falſum, aut fieri poſſet falſum; ergo ſecundum Anſelmum,Anſelmus. quam neceſſe fuit tempore Chriſti incarnati non paſsi virginem benedictam, & ſanctos antiquos fuiſſe mundatos, • tam neceſſe fuit Chriſtum fore paſſurum ſecundo modo neceſſitatis, non primo: vnde & inter caetera ita dicit; Verè moriturus erat, quoniam ſi verè non fuiſſet moriturus, non fuiſſet vera fides futurae mortis eius, per quam & illa virgo, de qua natus eſt, & multi alij mundati ſunt à peccato. Nam ſi vera non fuiſſet, nihil prodeſſe potuiſſet: Quapropter ſi potuit non mori, potuit facere non eſſe verum quod verum erat. Deinde quaerens, quare verum erat antequam moreretur, quod moriturus erat, & diſcipulo reſpondente, quoniam hoc ipſe ſponte voluit & immutabili voluntate; ſubiungit Anſelmus, Si ergo, ſicut dicis, idcirco non potuit non mori, quia verè moriturus erat, & ideo verè erat moriturus, quia hoc ipſe ſponte voluit & immutabiliter, ſequitur illum non ob aliud non potuiſſe non mori, niſi quia immutabili voluntate voluit mori. Et paulo poſt ſic ait; Cum dicimus quod homo ille, qui ſecundum vnitatem perſonae, ſicut ſupradictum eſt, idem ipſe eſt, qui filius Dei Deus, non potuit non mori, aut velle non mori, poſtquam de virgine natus eſt; non ſignificatur in illo vlla impotentia ſeruandi aut volendi ſeruare vitam ſuam immortalem, ſed immutabilitas voluntatis eius, qua ſe ſponte fecit ad hoc hominem, vt in eadem voluntate perſeuerans moreretur, & quia nulla res potuit illam voluntatem mutare: Plus enim eſſet impotentia, quam potentia, ſi poſſet velle mentiri, aut fallere, aut mutare voluntatem, quam prius immutabilem eſſe voluit. Et ſi quemadmodum ſupra dixi, cum aliquis ſponte ſe proponit facturum bonum aliquod, & eadem voluntate poſtea perficit quod propoſuit, quamuis cogi poſſit, ſi nolit, promiſſum ſoluere; non tamen dicendus eſt neceſsitate facere quod facit, ſed ea, qua propoſuit, libera voluntate. Non enim neceſſitate aut impotentia fieri, vel non fieri dici debet aliquid, vbi neque neceſſitas, neque impotentia quicquam operatur, ſed voluntas. Si, inquam, ita eſt in homine, multo magis neceſsitas aut impotentia nequaquam nominandae ſunt in Deo, qui nihil niſi quod vult, facit, & cuius voluntatem nulla vis cogere aut prohibere valet. Denique virgo, quae per fidem munda facta eſt, vt de illa poſſet aſſumi, nequaquam credidit illum moriturum, niſi quia vellet, quemadmodum per Prophetam (qui de illo dixit, Oblatus eſt quia ipſe voluit) didicerat. Quapropter quoniam vera fuit fides eius neceſſe erat ita futurum eſſe, ſicut credidit. Legens igitur ac relegens diligenter hunc librum Anſelmi Chriſtiani Philoſophi, audeo aſſerere pro conſtanti mentis ſuae fuiſſe, quod Chriſtus patiebatur, & fecit quaecunque ſecunda neceſſitate praedicta, non prima; nec dubium, quin Chriſtus vtro que modo plurimum meruit: Quare nec dubium ſecundum eundem, quin ſcita neceſsitas & meritū non repugnant. Idem videtur teſtari Lumbardus, qui 2. ſen. diſt. 5. & 11. dicit ſanctos Angelos cōfirmatos continuè proficere in merēdo; qui & 4. ſentent. diſt. 45. dicit, quod Angeli cognoſcunt in Dei voluntate eſſe, volunt & ip ſi: adeo enim voluntati addicti ſunt ſupernae, vt nihil praeter voluntatem eius queant velle, nec eſt veriſimile quod ipſi Angeli illam neceſſitatem ignorent, cum nos ignari homines hanc ſciamus. Item tu ſcis te nunc mereri. ponatur; & tu ſcis ſecundum Philoſophum 1. peri hermenias vlt. quod eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt: tu ergo ſcis, quod tu neceſſario nunc mereris; quare & ſcis, quod ſcita neceſſitas & meritum non repugnant. Prima igitur demonſtrationum iſtarum, quae per ignorantiam oſtendebat non repugnantiam neceſſitatis & meriti, eſt demonſtratio cognitionis tantummodo. Non eſt enim propter quid, nec quia, quoniam nec à cauſa ad effectum, nec è contra. Apertius tamen & facilius facit cognolcete veritatem: ſecunda autem eſt propter quid, quia procedit à cauſa: tertia, ſcilicet in vltimo argumento, eſt demonſtratio tantum quia, eo quod ſumitur ab effectu. Has autem tres demonſtrationes tangit breuiter Auerroes, ſuper 8. Phyſ. 58. ſub alijs tamen verbis. Tertia pars corollarij patet ex prima, cum viceſimonono primi: quarta veto pars eius, fatum, praeſcientiam, praedeſtinationem, & gratiam cum libero arbitrio & merito ſatagens concordare ex prima & ſecunda, conſequitur euidenter: Non enim eſt cauſa quare diſcordare videntur, niſi quia haec neceſſitatem, illa libertatem importare creduntur; ſed hae non repugnant inuicem, ſed ſtant ſimul concorditer, teſtibus partibus ſupradictis.

CAP II. Quod Deus quodammodo neceſsitat quamlibet voluntatem creatam ad quemlibet tiberum actum ſuum, & ad quamlibet liberam ceſſationem ac vacationem ab actu, & hoc neceſsitate naturaliter praecedente.

HIc autem conſequenter arbitror oſtendendum, quod Deus quodammodo neceſsitat quamlibet voluntatem creatam ad quemlibet liberum actum ſuum, ad quamlibet etiam liberam ceſſationem & vacationem ab actu, & hoc neceſſitate naturaliter praecedente. Eſt namque, ſicut docet Anſelmus 1. Cur Deus homo 17. & de Concordia 2. duplex neceſſitas, ſcili et praecedens & ſequens, ſiue concomitans. Praecedens facit rem eſſe, & haec eſt in omnibus agentibus irrationalibus, quoniam cum actiuū appropinquauerit paſsiuo cum circumſtantijs debitis, neceſſariò ſequetur effectus, ſicut docet Philoſophus, 9. Met. 10. & eodem modo eſt de neceſsitate non eſſendi, de his quae per irrationalia prohibentur ab eſſe: ſequens verò ſiue concomitans eſt, quae quodammodo fit à re ente, & ab eſſe quolibet quaſi adoritur & deſcendit, illud que inſeparabiliter ſequitur & indiuiduè comitatur, ſimiliter & non eſſe. Et haec ſecundum Philoſophum,Philoſophus. 1. peri hermenias vlt. eſt vniuerſaliter in entibus & non entibus quibuſcunque: vnde ſic dicit, Eſſe, quod eſt, quando eſt, & non eſſe, quod non eſt, quando non eſt, neceſſe eſt: & idem vult Anſelmus locis praedictis. Nec ſolùm iſta praecedens neceſsitas in agentibus irrationabilibus & eorum actibus reperitur, verumetiam in agentibus rationabilibus ex arbitrij libertate & actibus liberis eorundem. Poſitis namque in actiuo rationali & libero potentia & voluntate quodlibet extrinſecum liberum faciendi, neceſſariò ſequitur quod hoc fiat:Philoſophus. nihil enim deficit requiſitum. Dicitque Philoſophus 9. Metaphyſ. vbi prius [ſcilicet 10.] Potens ſecundum rationem omne neceſſe quando deſiderat, cuius habet potentiam, & vt habet, hoc facere. Eandem quoque ſententiam & alibi ſaepe docet, ſicut in praecedentibus recitatur. Ex quo videtur perſpicuè colligi quaedam regula generalis, quod videlicet vniuerſaliter omnis effectus à quocunque agente rationali vel irrationali & libero producatur hoc modo, quòd poſito ſuo agente cum omnibus ſuis diſpoſitionibus ſufficientibus naturaliter praeuijs quibus illum producit, neceſſariò & indefectibiliter ſequitur ipſum produci. & producitur ex neceſsitate naturaliter praecedente; quod & ſatis apparet ex ſignificationibus terminorunt. Vnde & poteſt elici talis definitio neceſsitatis naturaliter praecedentis; quod ipſa eſt cauſa actiua, qua poſita cum omnibus ſuis diſpoſitionibus ſufficientibus naturaliter praeuijs quibus cauſat ſuum cauſatum, neceſſariò & indefectibiliter ſequitur illud cauſari. Et ex hac clarè poteſt cognoſci definitio effectus neceſſarij neceſsitate naturaliter praecedente; ſcilicet, quod eſt cauſatum à cauſa, qua plenè poſita, neceſſariò ſequitur illud cauſari. Sed aliquis forſitan hic inſtabit negando regulam, & definitiones praemiſſas, dicendo illas eſſe veras de cauſis inferioribus & ſecundis tantummodo, non autem de cauſa ſuprema & prima, eò quod omnis cauſa ſecunda, quandocunque, quomodocunque ſit diſpoſita ſeu affecta, reſpectu cuiuſcunque cauſabilis ſeu cauſati, neceſſe eſt tunc eam ſic affici ſeu diſponi. Prima autem cauſa non ſic, vt dicit reſpondens, quia licet Deus nunc velit aliquid eſſe futurum, puta Antichriſtum, non eſt neceſſe pro nunc ipſum ſic velle, ſed poteſt pro nunc non ſic velle. Sed ſecundum iſtam inſtantiam reſponſiuam, nulla eſſet omnino neceſſitas antecedens reſpectu alicuius effectus, nec aliquis effectus neceſſarius reſpectu ſuae cauſae neceſſitate naturaliter praecedente: nulla enim cauſa ſecunda quicquam poteſt ſine coefficientia & praeefficientia primae cauſae, diuinae videlicet voluntatis, ſicut viceſimum & triceſimum ſecundi monſtrabant: ſi ergo in iſta ſeu illa non ſit neceſſitas antecedens, nec in aliqua alia poteſt eſſe. Adhuc autem & iſtum effectum nunc factum ſeu creatum immediatè à Deo neceſſe eſt nunc eſſe; quare & eius cauſam efficientem ſeu creantem, puta voluntatem diuinam: vel ſi ipſa poſſit pro nunc non eſſe, poteſt & iſte effectus contra praemiſſa. Simili quoque modo poteſt argui de quocunque effectu praeterito; quoniam ſecundum decimum quartum primi, voluntas Dei eſt cauſa cuiuſcunque praeteriti, quare ipſum eſt praeteritum. Et ſi dixerit quod voluntas diuina reſpectu praeſentium & praetetitorum eſt neceſſitas antecedens, ſed reſpectu futurorum nequaquam, facit voluntatem diuinam mutabilem, contra quintum, & viceſimum tertium primi libri: facit enim voluntatem diuinam reſpectu futurorum liberam ſecundum contradictionem, in tantum quod pro eodem inſtanti, in quo eſt, reſpectu alicuius futuri, poteſt non eſſe; & cum illud futurum fiat praeſens, in praeteritumue diſcedat, facit eam neceſſariam neceſſitate oppoſita. Adhuc autem cur non poteſt omnipotens Dei voluntas eſſe tam neceſſaria & tanta neceſſitas reſpectu effectus futuri, ſicut praelentis & praeteriti? Si enim ex ſe ſola ſit neceſſaria, & neceſſitas antecedens reſpectu praeſentis & praeteriti, poteſt & ſimiliter reſpectu futuri, cum omni eodem modo intrinſecè ſemper ſe habeat reſpectu eiuſdem rei primo futurae, ſecundo praeſentis, & tertio praeteritae. Si autem ponatur neceſſitas antecedens reſpectu praeſentis & praeteriti non ſufficienter nec totaliter ex ſe ſola, ſed ex adiutorio alicuius alterius, puta rei praeſentis vel praeteritae, non videtur ſibi ipſi plene ſufficiens, neque plene omnipotens, contra primam ſuppoſitionem, tertiam partem, quintam, & ſeptimam corollarij primi, primi. Si etiam res praeſens aliquo modo iuuaret ad neceſſitatem in voluntate diuina reſpectu illius rei praeſentis, videtur quod eſſet aliqua cauſa eius, & aliquo modo ipſam cauſaret; quare & prius naturaliter eſſet rem praeſentem eſſe, & neceſſariò pro nunc eſſe, quàm voluntatem diuinam illam neceſsitatem ſuam intrinſecam nunc habere, quod poteſt conuinci per 20. primi, & 30. ſecundi: ſi inſuper ita eſſet illa neceſsitas in voluntate diuina, eſſet neceſsitas ſubſequens & neceſsitas rei praeſentis neceſsitas antecedens contra hypotheſin. Si etiam aliquod adiutorium extrinſecum poteſt praebere voluntati diuinae neceſsitatem intrinſecam reſpectu omnium praeſentium & praeteritorum, cur non ſimiliter reſpectu ommum futurorum, aut alicuius futuri? Amplius autem & ſi voluntas diuina, quae nunc eſt reſpectu alicuius futuri, poſſet pro nunc non eſſe reſpectu illius, vt dicit reſponſio; hoc tamen non eſt in poteſtate illius futuri, nec alicuius cauſae inferioris, nec aliquarum cauſarum, ſed tantùm in voluntatis diuinae libera poteſtate, & ipſa eſt vniuerſaliter efficax & indefectibilis in cauſando, quare & neceſsitas antecedens reſpectu illius futuri. Ecce quomodo iſte modus loquendi de neceſsitate antecedente naturaliter conſonat rationi: conſonat quoque modo loquendi, imo & eſt modus loquendi Philoſophorum & Theologorum ſeniorum, & Patrum noſtrorum, ſicut praemiſſa hic & proximo huius docent: vnde & Auguſtinus 3. de libero arbitrio 3. Voluntas, inquit, illius, ſcilicet Dei, mihi eſt neceſsitas: & quanquam ſub nomine diſcipuli hoc dicatur, hoc tamen non reprobat, ſed approbat Auguſtinus, oſtendens quod voluntas & neceſsitas non repugnant: huic & conſonant verba & ſententia Auguſtini, 5. de ciuit. Dei 9. & 10. poſt huius praemiſſa: qui & 6. ſuper Geneſin ad literam 22. oſtendit, quod neceſsitas rerum futurarum eſt in Deo, in voluntate diuina, vbi & ſic ait, hoc neceſſariò futurum eſt quod ille vult. Iſtud etiam conſonat verbis & menti Anſelmi proximo huius tactis. Vnde & 2. Cur Deus homo, 17. Omnis, inquit,Augustinus. neceſsitas & impoſsibilitas eius ſubiacer voluntati; illius autem voluntas nulli ſubditur neceſsitati, aut impoſsibilitati: nihil enim eſt neceſſarium, aut impoſsibile, niſi quia ipſe ita vult. Et infra loquens de Chriſto, ſic ait; Si vis omnium quae fecit, & quae paſſus eſt, veram ſcire neceſsitatem, ſcito omnia ex neceſsitate fuiſſe, quia ipſe voluit. Qui & in quadam meditatione ſua de redemptione humana ſic dicit; Omnis neceſsitas & impoſsibilitas eius ſubiacet voluntati, quippe quod vult neceſſe eſt eſle, & quod non vult, impoſsibile eſt eſſe. Idem adhuc de concordia 2. poſt diſtinctionem de neceſsitate praemiſſa, & oſtenſionem eius diffuſam ſic ait; Opus voluntatis, cui datum eſt, vt quod vult ſit, & quod non vult non ſit, voluntarium ſiue ſpontaneum eſt, quoniam ſpontanca voluntate fit: & bifariàm eſt neceſſarium, quia voluntate cogitur fieri, & quod fit non poteſt ſimul non fieri. Opus, inquit, voluntatis, id eſt operatio, ſeu operatum extrinſecum à voluntate volente procedens cogitur, id eſt neceſsitatur, ſicut proceſſus eius & verba lucidè manifeſtant.Ariſtoteles. Vnde & 5. Metaphyſ. Ariſt. 16. vbi vna tranſlatio dicit, Quod prius & potentius eſt illud, cuius ſecundum praeuoluntatem ſequi neceſſe eſt alterum; alia tranſlatio dicit, quod fortius & ante eſt illud quod cogit alterum ſequi ſuam voluntatem: quam literam Auetroes exponendo, ſic ait; Vniuerſaliter dicitur Antè, illud quod eſt fortius & dignius, & eſt illud quod cogit illud quod eſt poſt, vt voluntas eius conſequatur voluntatem ſuam, quoniam voluntas debiliotis ſequitur voluntatem fortioris, ſicut primum huius pleniùs recitauit.Eſaias. Eundem quoque modum loquendi videtur diuiniſsimus Eſaias diuinitùs habuiſſe, praedicens de Chriſto quod veniret quaſi fluuius violentus, quem ſpiritus Domini cogit; violentus, inquit, id eſt, non inuitus, ſed vi plenus, vi ſpiritus Domini, qui ſuper ipſum plenariè requ ieuit, & ipſum agebat in omnibus, & ducebat, quem & ipſe in omnibus neceſſariò ſequebatur, ſicut 30. ſecundi, & primum tertij plenius declarabat. Vnde & Matthaeus dicit, quòd Ieſus ductus eſt à ſpiritu in deſertum; & Lucas, quòd agebatur à ſpiritu in deſertum; & Marcus, quòd expulit, aut, ſecundum aliam literam, compulit eum ſpiritus in deſertum, quae omnia de ſpiritu ſancto conſtat certiſsimè dicta eſſe, ſicut 30. ſecundi breuiter memorabat. Quapropter & Stephanus Epiſcopus Pariſienſis condemnauit quendam errorem dicentem, quòd ad hoc, quod effectus omnes ſint neceſſarij reſpectu primae cauſae, non ſufficit, quod ipſa cauſa prima non ſit impedibilis, ſed exigitur quod cauſae mediae non ſint impedibiles. Error, inquit Epiſcopus, quia tunc Deus non poſſet facere aliquem effectum neceſſarium ſine cauſis poſterioribus: omnes ergo effectus, etiam liberi, ſunt neceſſarij reſpectu cauſae primae, quia voluntate ſua procedunt, quae non poteſt aliqualiter impediri. Et ſi quis inſtandum putauerit, dicendo, quod articulus Pariſienſis non dicit vniuerſaliter effectus omnes, ſed particulariter ſeu indefinitè tantùm effectus; fateor me neſcire quomodo in originali articulo ſcribebatur: ſcio tamen quod inter articulos multum correctos vniuerſaliter illam ſcriptam inueni: nec refert: ex illa namque particulari ſeu indefinita cum alijs veris, vniuerſalis illa conſequitur euidenter. Si enim ad hoc, quod aliqui effectus ſint neceſſarij reſpectu cauſae primae, ſufficiat, quod ipſa non ſit impedibilis reſpectu illorum, cùm vniuerſaliter omnes effectus fiant ab ipſa, & ipſa ſit vniuerſaliter non impedibilis reſpectu aliquorum effectuum, aut etiam alicutus, ſicut praehabita demonſtrarunt, omnes effectus ſunt neceſſarij reſpectu illius. Iſtis igitur ſuppoſitis, principalis concluſio faciliter oſtendetur. Nam ſecundum capitulum proximum, Deus poteſt ſic neceſsitare omnem voluntatem creatam, & hoc neceſsitate naturaliter praecedente, quia ſecundum talem neceſsitatem capitulum totum procedit; & hoc non poſſet aliquid aliud faciendo, quàm tantum volendo, quoniam nullo alio modo agit ad extra, ſicut 9 & 10. primi docent; nec aliter volendo quàm priùs naturaliter; & per 20. ſecundi iuncto 30. ſic vult ſemper, ſicut & capitulo proximo pleniùs eſt argutum. Item per idem 20. Deus per voluntatem ſuam eſt cauſa efficiens propriè omnis actus voluntatis creatae; & per idem 30. prior naturaliter voluntate creata; & per 10. primi voluntas diuina fruſtrari non poteſt: ergo per regulam generalem & definitiones praemiſſas, omnis actus voluntatis creatae producitur ex neceſsitate naturaliter praecedente; imò & per eadem, omnis voluntas creata agens quodcunque, illud agit ex neceſsitate naturaliter praecedente. Ad idem non improbabiliter arguitur iſto modo: In voluntate creata nunc volente eſt quaedam neceſsitas ad volendum, ſaltem neceſsitas ſubſequens, & in voluntate diuina ſimiliter, quae; vult & facit voluntatem creatam nunc velle, quoniam ſecundum Philoſophum & Anſelmum vbi prius, Quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt eſſe: hae ergo duae neceſsitates in his duabus voluntatibus, diuina ſcilicet & humana, aut ſunt coaequaevae & diſparatae in cauſalitate, & impertinentes ad inuicem, aut non ſunt ita: ſi ſint tales, ergo iuxta habita 25. ſecundi, ambae reducuntur ad tertiam, tanquam ad cauſam communem priorem ambabus: ergo voluntas diuina neceſsitatur per aliquam cauſam priorem ad volendum aliquid extra Deum; quod nullus dubitat eſſe falſum, quoniam illa cauſa vel eſt rationalis & libera, vel irrationalis & neceſſaria in agendo. Si detur primum, ergo diuina voluntas non eſt prima cauſarum omnium liberarum, nec Deus primum agentium liberorum; cuius oppoſitum ſuppoſitio prima primi, & capitulum 9. cum 20. & ſequentibus, ac 30. ſecundi huius oſtendunt. Si detur ſecundum, ergo Deus neceſsitate penitus abſoluta vult & facit aliquid extra ipſum; quod deſtruitur per praemiſſa. Omnis quoque neceſſitas in qualibet creatura, ſicut & quodlibet aliud, producitur à voluntate diuina, tanquam à cauſa efficiente priori, vt nonum primi docebat: Omnis ergo volendi neceſſitas in voluntate creata efficitur à voluntate diuina; quare dici non poteſt illas duas neceſſitates praedictas eſſe diſparatas & ad inuicem coaequaeuas; nec quiſquam in tantum deſipit aut inſanit, vt dicat neceſſitatem in voluntate humana eſſe cauſam naturaliter praecedentem, & efficientem reſpectu neceſſitatis in voluntate diuina: Hoc enim eius libertati permaximae nimium derogaret; quod & per praemiſſa conuincitur eſſe falſum; Illa ergo neceſſitas in voluntate diuina eſt prior naturaliter neceſſitate in voluntate humana, & efficiens cauſa eius. Item nulla voluntas creata in actibus ſuis eſt liberior voluntate Chriſti humana, & illam neceſſitauit voluntas eius diuina ad ſingulos actus ſuos, ſicut hic ſupra & capitulo proximo eſt oſtenſum. Quare & quamlibet aliam quodammodo neceſſitat voluntatem. Voluntas quoque diuina antecedenter neceſſitat beatos confirmatos in Coelo ad beatificum actum ſuum, & ad non peccandum, & contrario modo damnatos, ſicut 15. ſecundi 16. & 17. ſuaſerunt: Cur ergo non agentia caetera ſimili ratione?

COROLLARIVM. Corollarium, quod aliqualis neceſsitas antecedens & libertas ac meritum non repugnant, & quod nulla cauſa inferior, ſed tantum ſuperior, ſcilicet Dei voluntas, eſt neceſsitas antecedens reſpectu ſui effectus: & quod omnia, quae ſunt, fiunt & eueniunt, ſunt, fiunt & eueniunt de aliqua neceſsitate ipſam naturaliter praecedente.

VNde conſequitur euidenter, quod aliqualis neceſſitas antecedens & libertas ac meritum non repugnant, & quod nulla cauſa inferior, ſed tantum ſuperior, ſcilicet Dei voluntas, eſt neceſſitas antecedens, & quod omnia quae ſunt, fiunt, & eueniunt, ſunt, fiunt, & eueniunt dealiqua neceſſitate ipſa naturaliter praecedente. Primam namque partem huius oſtendit clariſſimè concluſio principalis, quae etiam poteſt oſtendi ſimpliciter ſicut illa; & ſecunda ſequitur ex hac prima. Poteſt quoque iſtud corollarium demonſtrari quantum ad has partes, ſicut proximum fuerit demonſtratum: Secunda verò pars huius ſequitur manifeſte, quoniam nulla cauſa inferior, quantumcunque diſpoſita, quicquam poteſt, ſi voluntas diuina reſiſtat, vel etiam ſi non agat, ſicut 10. & 9. primi, cum 20. ſecundi lucidè manifeſtant: Relinquitur ergo ſola voluntas diuina neceſſitas antecedens; Vnde & cum nono primi ſequitur vltima pars iſtius.

CAP. III. De contingente ad vtrumlibet ſecundum opiniones diuerſas, & quod ipſum eſt.

NVnc vero iuxta regulam generalem de neceſſitate naturaliter praecedente capitulo proximo praelibatam, videtur de contingenti ad vtrumlibet diſſerendum: Porro circa hoc contingens ſunt opiniones diuiſae. diuerſae. Aliqui namque dicunt, quod nihil eſt ſic contingens, ſed erit; dicunt que tale contingens non eſſe in rebus preſentibus, ſed in futuris. Alij vero dicunt contingens eſſe in rebus; & hi multipliciter ſunt diuiſi. Aliqui namque dicunt ipſum eſſe in propoſitionibus aliquibus de futuro, & in alijs rebus nuſquam: alii vero in rebus aliis ponunt ipſum; & horum hi quidem in potentiis tantū paſſiuis, illiautem tantūmodo in actiuis; & iſti cauſis efficientibus actu tantum: Illi vero in earum effectibus, dum actualiter tantum fiunt: Alii autem dicunt, quod illud tantum, & ideo eſt contingens ad vtrumlibet, quod & quia Deus vult poſſe eſſe, & non eſſe. Motiuum primae opinionis eſt iſtud; Nullum ens eſſentialiter ſe habet ad vtramque partem contradictionis, ad eſſe ſcilicet & non eſſe, quia omne ens determinatur ad eſſe; ſed omne contingens ad vtrumlibet, ſiue contingens aequaliter, aequaliter ſe habet ad iſta: Aliter enim non eſſet contingens ad vtrumlibet & aequaliter. Vnde & Philoſophus 1. Prior:Philoſophus. capit. de Contingenti, vocans illud contingens infinitum, ſic ait; Infinitum autem eo quod non magis ſic vel illo modo. Haec etiam videtur ſententia eiuſdem Philoſophi 1. peri hermenias vlt, vbi in his quae ſunt, & quae facta ſunt, ponit neceſſitatem, quia determinatam veritatem; in his verò quae erunt, contingentiam ad vtrumlibet, quia indeterminatam veritatem in ſingularibus, ſcilicet de futuro, quae noſtrae ſubiacent poteſtati, nec magis nata ſunt fieri iſto modo quam illo: Vnde & ante illud cap. vltimum ita dicitur; dicit; In his ergo quae ſunt, & quae facta ſunt, neceſſe affirmationem vel negationem veram vel falſam eſſe. Et infra cap. vltimo ſic ſubiungit. Quare in alij • futuris, quaecunque ſecundum potentiam dicuntur huiuſmodi, manifeſtum eſt, quoniam non omnia ex neceſſitate fiunt, ſed alia quidem vtrumlibet, nihil magis eſt affirmatio vel negatio vera; alio verò magis quidē in pluribus alterū; ſed contingit fieri alterū, alterū verò minime: Igitur eſſe, quod eſt, quādo eſt, & non eſſe, quod non eſt, quādo nō eſt, neceſſe eſt. Et infra, dico autem, neceſſe eſt quidem futurum eſſe bellum nauale cras, vel non eſſe futurum: ſed non futurum eſſe cras nauale bellum neceſſe eſt, vel non futurum eſſe; futurum autem eſſe, vel non eſſe, neceſſe eſt. Quare, quoniam ſimiliter orationes verae ſunt, quemadmodum & res, manifeſtum eſt, quoniam quaecunque ſic ſe habent, vt vtrumlibet ſint, & contraria ipſorum contingere queant, neceſſe eſt ſimiliter ſe habere ad contradictionem. Vbi & Boctius ita dicit,Boetius. Contingentia ſunt, quaecun que & ad eſſe & ad non eſſe aequaliter ſeſe habent: & infra; Haec quae vtrumlibet vocamus, talia ſunt, quae cum nondum ſint facta, & fieri poſſunt & non fieri. Iſtud autem motiuum mouere non debet. Si enim contingens huiuſmodi, quia eſt contingens aequaliter, ideo non eſt exiſtens; eadem ratione non erit non exiſtens, nec magis futurum quam praeſens, nec etiam magis futurum quam non futurum: aliter enim non aequaliter ſe haberet ad vtramlibet partium, ſed eſſet tantum ſub vna: quare oporteret ipſum nec eſſe, nec non eſſe; nec eſſe futurū, nec non eſſe futurum: & ita de contradictorijs ſingulis; ſed inter omnia contradictoria aequaliter mediaret, quod contradictoria implicat euidenter: Hoc ergo motiuum a veritate longius eſt remotum. Et ipſamet opinio non eſt vera: contingens enim neceſſarium; & contingens in pluribus, & contingens in paucioribus opponuntur contingenti aequaliter; & ſi vnum oppoſitorum eſt poſſibile aut naturale, & reliquum. vt 1o ſecundi fuit oſtenſum. Sed illa ſunt poſsibilia & naturalia actualiter quae exiſtunt; quare & contingens aequaliter eſt poſſibile eſſe actu, imo & naturaliter eſt in actu. Secunda vero poſirio concedit eſſe tale contingens, propter autoritates plurimas hoc teſtantes, & non in rebus contra propoſitiones diſtinctis, propter motiuum praemiſſum, ideoque tantum in propoſitionibus aliquibus, vt eſt dictum. Iſtud autem ſuum motiuum fuerat iam amotum, ipſa quoque poſitio eſt errori admota; Si enim contingentia ſit in propoſitionibus talibus; vel hoc eſt propter ipſaſmet propoſitiones, quatenus eſſentialiter exiſtunt res tales, & tunc eſt in rebus exiſtentibus iam in actu, & etiam eadem ratione, qua contingentia ponitur in his rebus, poſſet poni in alijs rebus praeſentibus, quod hi negant: vel contingentia ponitur in propoſitionibus talibus propter res ſignificatas per eas, & tunc potius eſt ponenda in rebus illis, quam in propoſitionibus, dicente Philoſopho 1. Poſt 2. Semper propter quod vnumquodque, illud magis eſt: & in Praedicamentis cap. de ſubſtantia; In eo quod res eſt, vel non eſt, in hoc oratio vera vel faiſa dicitur: & 1. peri hermenias vlt. Similiter orationes verae ſunt, quemadmodum & res & ratio docet idem. Nam contingentia non ponitur in propoſitionibus talibus, niſi tanquam in ſigno, non eſſentialiter propter ipſas, ſed propter res ſignificatas. ſignatas; ergo in ipſis rebus ſignificatis ſignatis primò & eſſentialiter eſt ponenda; & cum illae res ſint tantum futurae, iſta opinio ponit realiter vt praecedens. Tertia opinio praemiſſorum eſt ipſius Auerrois, ſuper 2. phyſ. Ariſt. comment. 48. & eſt ratio ſua talis; Contingentia aequalis aequaliter eſt in aliquibus potentijs, & non in actiuis; ergo tantummodo in paſſiuis. Et quod non ſit in actiuis potentiis ſic oſtendit; quoniam natura contingentis aequaliter eſt natura materiae & non formae, & quoniam aliter natura ageret orioſe: potentia enim ad eſse, & ad non eſse eſſent aequales in eodem per ſe: ſed ratio ſua fortiſſima, quae poteſt elici ex dictis ſuis ibi & ſuper 8. Phyſ: comment. 8. eſt iſta, quoniam ſi contingentia aequalis ponatur in aliqua potentia actiua, ilia aequaliter ſe habet ad agendum & non agendum, & ad agendum vnum oppoſitorum & reliquum; ergo neutrum faciet vel vtrum que cur enim potius faceret hoc quam illud? Et haec eadem videtur ſententia Philoſophi infra eodem 8 17. Sed haec eorum ratio irrationalis eſt omnino; omnem enim deſtruit libertatem, ſeu potius à libertate deſtruitur, ſicut 34. pars corollarii 1i, primi clariſſimè demonſtrauit, oſtendens quod poſito agente rationali & libero cū omnibus diſpoſitionibus naturaliter praeuiis, quibus producit ſuā liberā actionē, non neceſſario ſequitur quod producat, nec neceſſario ſequitur, quod ſi aliquā actionē producat, iſtā producet, ſed ſtat oppoſitum vtriuſque: ſic igitur perit ſimul tam opinio quam ratio opinantis. Quarta autem opinio ſtare non poteſt. Nam in lapide quieſcente eſt contingentia aequalis, vt moueatur ad Orientem vel Occidentem, ad Boream, vel ad Auſtrum. His autem duabus, ſcilicet tertia & quarta deſtructis, quinta & ſexta ſimiliter deſtruantur. Opinio inſuper ſeptima miramirabiliter opinatur: vt enim à facilioribus inchoem; Omne exiſtens, determinate & neceſſario nunc exiſtit; & omne non ens, determinate & neceſſario nunc non exiſtit: neutrum ergo iſtorum indifferenter aequaliter ad vtrumlibet ſe habet ad eſſe, vel ad non eſſe; quod tamen ſecundum praemiſſa videtur de ratione huius contingentis, quod & nomen ſuum videtur oſtendere: nam ideo, vt videtur, contingens aequaliter & ad vtrumlibet appellatur; alias etiam tam contingens in pluribus quam in pauciotibus, contingens aequaliter & ad vtrumlibet rationabiliter dici poſſet, contra Philoſophum & omnes Philoſophice ſapientes. Et ſi opinatis ſe corrigat, aequaliter ſeu ad vtrumlibet apponendo, dicendo videlicet illud & ideo eſſe contingens aequaliter ſeu ad vtrumlibet, quod & quia Deus vult poſſe ſic eſſe & non eſſe, videtur definire idem per ſcipſum: tale inſuper contingens non videtur poſſe poni aliqua res exiſtens propter praemiſſa, nec res praeterita, quare tantum futura; Haec ergo opinio redit in prim • ſuperius reprobatam. Item ſi propterea aliquid ſit contingens, quia Deus vult illud poſſe eſſe & non eſſe; ſimili ratione propterea aliquid eſt neceſſarium, quia Deus vult illud ſic eſſe, & non poſſe non eſſe: Contrariorum namque debent eſſe contrariae rationes; quod eſt contra prius oſtenſa, viceſimo primo primi. Non enim quia Deus vult ſe eſſe, ideo neceſſe e • ſum eſſe, ſed potius è contrario; & ita de aliis neceſſariis abſolutè. Adhuc autem ſecundum praemiſſa viceſimo, & viceſimo primo primi videtur, quod Deum eſſe omnipotentem, & poſſe facere aliquid eſſe & non eſſe, eſt neceſſarium abſolutè, & prius naturaliter quoquomodo voluntate diuina: non ergo, quia Deus vult aliquid poſſe eſſe & non eſſe, ideo cauſalite • poteſt, ſed potius è contrario, iuxta praemiſſa eodem viceſimo primo primi. Amplius a • illa Dei volutio ſeu voluntas, quae ponitur cauſa contingentiae talis in rebus, vel eſt ſimpliciter & abſolute neceſſaria, vel contingens: non neceſſaria abſolute, quoniam cum per decimum primi ipſa ſit cauſa ſimpliciter efficax, & infruſtrabilis omni modo, omnes eius effectus prouenirent neceſſario abſolute. Quis enim neſcit ex antecedente neceſſario abſolute 〈◊〉 conſequentia neceſſaria abſolute nihil conſequi, niſi neceſſarium abſolute, ſicut & ex vero nihil conſequitur niſi verum? Sicque omnis effectus poſitus contingens ad vtrumlibet prae • vel futurum, eſset & foret neceſsario & neceſsarius abſolute. Si autem voluntas illa ſit contingens, quae cauſa illius contingentiae? Si alia talis voluntas, illa vel eſt neceſsaria vel contingens: non neceſsaria, propter praemiſsa: Si contingens, reuertitur quaeſtio, quae contingentiae ſuae cauſa? Sicque vel procedet in voluntatibus talibus ſine fine, vel ſtabit in aliqua voluntate ſeu volutione diuina, quae ſit contingens ad vtrumlibet, non ea ſolummodo ratione, q • Deus vult illam eſſe taliter contingentem, ſed aliqua alia propria ratione; ſicut nec ſola voluntas diuina eſt quare homo eſt animal rationale ſeu homo, ſed ſunt cauſae aliae, materialis ſcilicet & formalis neceſsario concurrentes.

CAP. IIII. Quid ſit contingens ad vtrumlibet.

HAbito igiturper praemiſsa, quod contingens ad vtrumlibet eſt, & quid & quale non eſt, reſtat conſequenter inquirere quid eſt & quale. Porro ſecundum Philoſophum 9, Met. 10. Sicuragente irrationali poſito cum omnibus diſpoſitionibus ſufficientibus & naturaliter praeuiis ad agendum, ſequitur de neceſsitate quod agat: Sic ſecundum eundem ibidem, poſito agente rationali cum omnibus diſpoſitionibus ſufficientibus & naturaliter praeuiis ſuae liberae actioni, non ſequitur de neceſſitate quod agat, nec ſequitur quod non agat, ſed ſtat oppoſitum vtriuſque, ſicut primum primi plenius manifeſtat: cuius & vnam breuem demonſtrationem commemorare non piget. Suppoſito quod A. ſit aliquod agens rationale & liberum, accipio primum liberum actum eius qui ſit B. & ſit C. collectio omnium diſpoſitionum ſufficientium & naturaliter praeuiarum: Aut ergo poſito C. neceſſario ſequitur B. produci, vel non: ſi ſic, & non eſt in libera poteſtate A. C. poni, nec aliquam eius partem, cum totum C. praecedat naturaliter B. & B. ſit primum liberum primus liberactus ipſius A. ergo nec B. eſt in ipſius A. libera poteſtate, cuius oppoſitū dicebatur: ſi autē poſito C. non neceſſario ſequitur B. produci, habetur intētū. Nunc enim A. cū C. producit B. & hoc non ſequitur neceſſario; ergo oppoſitū poteſt ſtare; quare & poſſibile quod A. ſtet cū C. nō producēdo B. & etiā producēdo. Quāobrē, ſicut iuxta praedicta, in iſto cap. cū regula generali de neceſſitate naturaliter praeced. 2. huiꝰ praemiſſa, effectus proprius agentis irrationalis dicitur fieri ex neceſſitate naturaliter praecedente, naturaliter praedeterminata ad alteram partem tantum: ſic actus proprius agentis rationalis & liberi proprie rectè dicitut fieri ſeu produci ex libertate naturaliter praecedente, naturaliter inpraedeterminata ad alteram partem partium, ſed ad vtramlibet vtrumlibet aequaliter ſe habente: & ſicut ille dicitur contingens neceſſarium reſpectu ſuae cauſae totalis, ſic iſte dicitur contingens liberum ad vtrumlibet & aequaliter reſpectu ſuae cauſae totalis.Stephanus. Quod & patet per Stephanum Pariſienſem Epiſcopum damnantem quendam articulum erroneum ſic dicentem; Voluntate exiſtente in tali diſpoſitione in qua nata eſt moueri, & mouente ſic diſpoſito quod natum eſt ſic mouere, impoſſibile eſt voluntatem non velle; & iterum alium ſic ponentem, Scientia contratiorum ſolum eſt cauſa quare anima rationalis poteſt in oppoſita, & quod potentia ſimpliciter vna non poteſt in oppoſita niſi per accidens, & ratione altetius. Et ad hoc idem faciunt alij articuli ab eodem damnati,Definitio contingentis ad utrumlibet. Contingens. tertio ſecundi plenius recitati. Quare videtur mihi, quod contingens aequaliter per ſe & primo acceptum poteſt ſic congruè definiri, quod eſt actus agentis liberi per ſe & primus, quo poſito cum omnibus diſpoſitionibus naturaliter praeuijs cum quibus ilium producit, non neceſſario ſequitur ipſum produci, ſed vtralibet partium poteſt ſtare aequaliter. Porto contingens aequaliter accipitur multis modis; ſed iuxta praehabita. 26. ſecundi, per ſe & primo accipitur vno modo tantum, & ad illum primum omnes alij velut attributales & acceſſorij reducuntur, & ille eſt modus eius praedictus; Nam contingens aequaliter cum ſit, per ſe & primo eſt cauſa vel effectus, ſed non cauſa: Omne enim tale contingens contingit eſſe ab aliquo alio; nam ſi eſſet per ſe & à ſe ſolo, non diceretur contingere illo modo. Quis enim dixerit, quod Deus eſt ſic contingens, & ſic contingere Deum eſſe? Cauſa autem per ſe & primo non eſt ſic contingens. Nam cauſa quae eſt ab alio, non eſt abalio in quantum cauſa, ſed in quantum cauſatum. Etiam, ſi cauſa per ſe & primo eſſet ſic contingens ab alio, tunc per oſtenſa ſecundo primi, omnis cauſa ſic eſſet, & per conſequens prima cauſa: Contingens ergo aequaliter per ſe & primo eſt cauſatum, effectus ſeu actus, vt dicit definitio iam praemiſſa, & agentis liberi, quia non agentis irrationalis, ſicut praecedentia docuerunt; & eſt effectus ſeu actus eius per ſe, ſcilicet ſecundum quod eſt agens liberum: multos enim effectus non liberè, ſed neceſſariò efficit, quorum quilibet eſt contingens neceſſarium reſpectu ſuae cauſae totalis, ſicut praehabita manifeſtant; Et eſt effectus eius actus eius primus, ſcilicet actio immanens, vt velle vel nolle, non effectus eius extrinſecus & ſecundus, ſcilicet operatio tranſiens, ſiue exterior. Nam talis effectus ſecundus, poſito primo eius actu, à quo procedit ille ſecundus, puta velle & nolle, de neceſſitate naturaliter praecedente producetur, ſicut ſecundum huius docebat: Quare ipſe eſt contingens neceſſarium reſpectu ſuae cauſae totalis, non autem ſimpliciter contingens aequaliter. Iſte tamen effectus ſecundus quodammodo denominatiue & tropice poteſt dici contingens aequaliter, quia eſt actio deriuata ab agente, ſeu actione per ſe & primo agente, ſeu contingente aequaliter: & ſic loquitur Philoſophus 1. Prior: frequenter dicendo, Contingit ad vtrumlibet hominem currere vel ſedere. Quod autem poſito agente libero cum omnibus diſpoſitionibus cum quibus producit liberum actum ſuum, non neceſſario ſequitur ipſum produci, patet ex praemiſſis hoc eodem capitulo; Vnde & conſequitur manifeſte, quod vtralibet partium aequaliter poteſt ſtare, & hunc arbitror intellectum dicentium contingens ad vtrumlibet aequaliter ſe habere ad eſſe, & ad non eſſe, ſcilicet in conſecutione reſpectu ſuae cauſae totalis;Philoſophus. & ſimiliter Philoſophi. 1. Prior: dicentis, Infinitum autem eo quod nihil magis ſic vel illo modo ſicut capitulum proximum allegauit. Poſita enim cauſa tali actiua totali, nihil magis neceſſario ſequitur ſic vel illo modo, ſcilicet effectum produci quam non produci, Iuxta tranſumptionem inſuper ſupradictam, Contingens aequaliter reperitur in potentijs actu agentibus, non quia illae ſunt contingentes aequaliter, ſed quia contingit aequaliter illas agere & non agere, cum fuerint diſpoſitae modo dicto. Reperitur quoque in potentijs non actu agentibus ſed actiuis, propter ſimilem cauſam huic; reperitur ſimiliter in potentijs actu patientibus, & paſſiuis de ſe aeque diſpoſitis ad contrarias paſſiones, quia contingit aequaliter lapidem moueri ad hanc partem vel ad illam; reperitur in rebus praeſentibus, ſicut ex praehabitis ſatis conſtat patet, & ſimiliter in futuris, eo quod à cauſis huiuſmodi producentur; in rebus etiam poſſibilibus non futuris, eo quod poſſunt à cauſis huiuſmodi prouenire. Nec ſolum reperitur in rebus, ſed in priuationibus ipſis rerum; in priuationibus ſcilicet huiuſmodi effectuum liberorum, eo quod illae & ſui habitus aequaliter poſſunt contingere, vt eſt dictum. Reperitur quoque in propoſitiombus de praeſenti & de futuro, tanquam in ſignis. Omnes autem hi modi tranſumptionum praedicti cum ſuis cauſis, & ordine ipſorum ad inuicem poſſunt plane patere per Philoſophica, Grammaticalia, & Rhetorica, 26. ſecundi plenius allegata.

COROLLARIVM. Corollarium, quid ſit libertas contradictionis, & quis ſit actus liber libertate contradictionis.

VNde cognoſcitur manifeſtè quid ſic libertas contradictionis, & quid ſit actus libet libertate contradictionis. Eſt n. libertas contradictionis libera poteſtas actiua,Definitio libertatis. qua poſita cum omnibus diſpoſitiombus neceſſarijs ad agendum, libere poteſt agere & non agere, nec ſequitur de neceſſitate quod agat, ſed & haec & altera pars contradictionis aequaliter poteſt ſtare. Iſtud per praehabita ſatis patet. Dicitque Philoſophus 9. Met. 18. haec verba; Potentiae vero aliae, ex quibus definitum eſt, omnes contradictionis ſunt. Nam poſſibile ſic mouere poteſt, & non ſic, quicunque ſecundum rationem: Irrationales vero per adeſſe & non contradictionis erunt eodem. Vult ergo Philoſophus dicere, quod quaecunque potentiae ſecundum rationem agentes, ſunt contradictionis per ſe & primo; ita ſcilicet quod cum fuerint in diſpoſitione, in qua poſſunt libere agere, poſſunt & libere non agere, ſicut & ſupra decimo docebat, vt erat ſuperius allegatum; & quod irrationales potentiae ſint contradictionis tantum per accidens & non primo, ſcilicet per adeſſe & non adeſſe actiuas paſſiuis; quoniam cum aſſunt & poſſunt, neceſſe eſt has agere, illas pati, vt ipſemet teſtatur ſupra decimo, ſicut ſuperius erat tactum. Vnde & tranſlatio, quam Commentator exponit, ſic habet; Aliae vero potentiae, ex quibus aguntur, omnes ſunt contradictoriorum.Stephanus. Illud enim quod habet potentiam mouere hoc, habet potentiam non mouere hoc, etiam omnia quae habent verbum; illa autem quae non habent verbum, non erunt contradictoriorum, cum ſint praeſentes primo. Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus iuſtè damnauit quendam articulurn erroneum, aſſerentem quod poſt concluſionem factam de aliquo faciendo voluntas non manet libera, & quoſdam alios ſimiles tertio ſecundi expreſſius recitatos. Actus vero liber libertate contradictionis, eſt actus proprius libertatis contradictionis, liberae ſcilicet potentiae actiuae, qua poſita cum omnibus diſpoſitionibus naturaliter praeuiis actui, libere poteſt produci vel non produci, id eſt, non necſſario ſequitur actum produci. Sed & haec, & altera pars contradictionis aequaliter poteſt ſtare, quod intellectis praemiſſis, reputo manifeſtum.

CAP. V. Quaſi Corollarie ex praemiſsis 13. partes infert.

Prima est, quod propoſitiones de contingenti aequaliter conuertuntur per oppoſitas qualitates.

Secunda, quod aliqua conſequentia bona non eſt neceſſaria ſimpliciter, neque vt nunc, ſed contingens aequaliter.

Tertia, quod aliqua cauſa indeterminata, ſcilicet non praedeterminata ad agendum agit.

Quarta, quod omnis & ſolus actus liber libertate contradictionis eſt contingens aequaliter.

Quarta, quod omne & ſolum contingens aequaliter eſt actus liber libertate, contradictionis.

Sexta, quod contingentia ad vtrumlibet & neceſsitas non repugnant.

〈1 page duplicate〉 〈1 page duplicate〉

Septima, quod contingentia dicitur propriè respectu praeſentis.

Octaua, quod libertas dicitur propriè respectu praeſentis.

Nona, quod nullus actus creaturae est ſimpliciter contingens aequaliter, ſed tantum in determinato genere, puta respectu cauſarum inferiorum.

Decima, quod nullus actus creaturae eſt liber ſimpliciter libertate contradictionis, ſed ſecundum quid tantum, ſcilicet respectu cauſarum omnium ſecundarum.

Vndecima, quod ſolus actus voluntatis Diuinae ad extra eſt ſimpliciter contingens aequaliter.

Duodecima, quod ſolus actus voluntatis diuinae ad extra est liber ſimpliciter libertate contradictionis.

Decimatertia, quod prima & ſumma libertas contradictionis ſimilis quoque contingentia ad vtrumlibet eſt in voluntate diuina; & quod hae ſunt cauſae ſimilis libertatis & contingentiae in alijs vniuerſis.

Probatio prima.PRimum ſequitur ex praemiſſis capitulo proximo manifeſtè. Nam ſecundum ibi oſtenſa, Quicquid contingit aequaliter fieri, vel eſſe ex cauſa quacunque, ſtante illa cauſa totali cum omnibus ſuis diſpoſitionibus naturaliter praeuijs, poteſt & contingere aequaliter non fieri, & non eſſe, & è contra ſimiliter, & hunc reor intellectum Philoſophi 1. Prior: vbi propoſitionum de contingenti huius huinſmodi conuerſionem hanc docet. Secundum ſimiliter ſequitur: Nam ſecundum ſuperius allegata, in praedicamentis & 1. peri hermenias, In eo quod res eſt, vel non eſt, in hoc oratio vera vel falſa dicitur; & ſimiliter orationes verae ſunt quemadmodum & res, & realiter nunc de facto ex iſta cauſa libera cum iſtis diſpoſitionibus, quas nunc habet, naturaliter antecedentibus iſtum actum liberum, realiter producitur & conſequitur iſte actus, non autem neceſſario neceſſitate antecedente, nec ſimpliciter, nec vt nunc, vt patet per definitionem contingentis aequaliter capitulo proximo poſitam, cum regula generali de neceſſitate naturaliter praecedente ſecundo huius oſtenſa; ſed tantum contingenter aequaliter: quare & in oratione ſimiliter conſequetur. Iſta ergo conſequentia, Iſta cauſa ſic ponitur; ergo iſte effectus producitur, eſt nunc bonae non tamen neceſſaria vllo modo neceſſitate naruraliter praecedente, ſed tantum contingens aequaliter. Hanc etiam conſequentiam contingentem aequaliter ſatis oſtendunt quotidiana dicta & facta. Nam apud omnes homines, gentes, & linguas communiter dicitur, Si tu feceris hoc velillud, & ego faciam hoc vel illud; & ſi iſte Rex vel populus fecerit iſtud illi, & iſte reficiet iſtud iſti: ſic dicunt & ſic faciunt conſequenter. Multas quoque tales conſequentias in ſacris literis reperimus; vnde Gen. 13 dixit Abraham ad Lot, Si ad ſiniſtram ieris, ego dextram tenebo, ſi tu dextram elegeris, ego ad ſiniſtram pergam. Et Matt. 13. Vae tibi Corazin, vae tibi Bethſaida; quia ſi in Tyro & Sidone factae eſſent virtutes quae factae ſunt in vobis, olim in cilicio & cinere poenitentiam egiſſent: aliae quoque tales conditionales non paucae ponuntur crebertimè in ſcriptura, quarum tamen nulla eſt neceſſaria quouiſmodo, ſed tantum contingens aequaliter, ſicut res ipſa. Item ab vniuerſali ad ſuam ſingularem eſt conſequentia bona vt nunc, quia vt nunc conſequens intelligitur & importatur in antecedente. Poſito ergo, quòd quilibet homo cras contingenter volitutus ſedere ſit A, & quòd iſte homo ſit cras contingenter voliturus ſedere, tunc conſequentia iſta eſt nunc bona; Omnis homo cras contingenter voliturus ſedere eſt A; ergo iſte eſt A, & tamen non eſt neceſſaria quouiſmodo, ſed tantùm contingens aequaliter, vt eſt dictum: Contingit enim aequaliter ipſum pro nunc contineri ſub ſubiecto vniuerſalis illius. Tertium etiam ſequitur manifeſtè: Omnis enim determinatio cauſae actiuae ad agendum praecedit naturaliter actionem ad quam determinat: ſed per praemiſſa capitulo proximo poſsibile eſt quòd aliqua cauſa liberè actiua aequaliter omninò ſe habeat quantum ad omnes diſpoſitiones naturaliter praeuias actui libero, & aequaliter contingenti tempore quietis & tempore actionis: & tempore quietis eſt indeterminata, ergo & tempore actionis. Neque effectus poſterior determinat ſuum efficiens ad agendum propter cauſam praedictam.Stephanus. Idem patet per Stephanum Epiſcopum Pariſienſem condemnantem quendam articulum erroneum ſic ponentem, quòd nullum agens eſt ad vtrum libet, imo determinatur. Item niſi ſic eſſet, nulla cauſa ageret, niſi eſſet prius determinata tali determinatione, qua poſita, neceſſariò ſequeretur effectus, & lic nullus eſſet actus liber, ſicut capitulum proximum demonſtrauit. Quare & alius quidam articulus fuit condemnatus Pariſijs ab eodem Stephano, qui ſic dixit, Quod de ſui natuta non eſt determinatum ad eſſe vel non eſſe, non determinatur niſi per aliquid duod eſt neceſſarium reſpectu ſui. Quartum verò ex definitionibus actus liberi libertate contradictionis & contingentis aequaliter concluditur euidenter. Et quintum ſimiliter ſequitur ex eiſdem. Sextum ſtatim infertur, quoniam per praeoſtenſa iſto capitulo, & proximo, & tertio, contingens ad vtrumlibet eſt aliqua res exiſtens; & per Philoſophum 1. peri hermenias vlt. Eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt. Verùm vt iſtud elucidatiùs declaretur, parum altius ordiendum. Sciendum igitur per ſecundum proximo huius praemiſſa, quod contingens dupliciter poteſt ſumi: vno modo, per ſe propriè & in primo gradu contingentiae, cuiuſmodi eſt actus primus & immanens agentis rationalis & liberi contradictoriè, puta velle: & talis contingentia & ſequens neceſsitas non repugnant, ſicut iam erat oſtenſum. Alio autem modo poteſt ſumi contingens per accidens quodammodo, ſiue per aliud ſecundariò denominatiuè, & in ſecundo gradu, qualis eſt actus tranſiens & extrinſecus praedicti agentis deſcendens à primo, puta mouere manum, baculum, & percutere: vbi & ſecundum propinquitatem & remotionem poſſent aſsignari vlterius plures modi; qui ideo dicitur contingens aequaliter, quia à contingente huiuſmodi deriuatur. Talis autem effectus eſt neceſſarius reſpectu ſuae cauſae totalis, ſicut proximum huius docet, & contingens ſimiliter modo dicto: vnde & euidenter apparet, quòd contingentia ſic accepta, & antecedens neceſsitas non repugnant. Ex quo & vlterius clarè colligitur, quod vnus talis effectus exterior in ſecundo gradu contingens poteſt dici reſpectu vnius & eiuſdem cauſae ſuae, puta velle, neceſſarius neceſsitate praecedente, & etiam denominatiuè, ſeu tranſumptiuè quodammodo neceſsitate ſequente, quia videlicet cauſa ſua, ſcilicet illud velle, eſt neceſſaria illo modo. Quapropter & ille idem effectus reſpectu vnius & eiuſdem cauſae ſuae poteſt dici ſimiliter neceſſarius & contingens, imo neceſſarius neceſsitate naturaliter praecedente, & contingens ſimiliter modo dicto: quae omnia ex praemiſsis 26. ſecundi poſſunt lucidius apparere. Septimum conſequitur iſto modo; Contingens aequaliter, ſicut tertium huius oſtendit, eſt aliqua res exiſtens, & ſicut capitulum proximum oſtendebat, Contingens aequaliter, per ſe primò proprieque acceptum eſt actus cauſae actualiter praeſentialiter que agentis. Dicit etiam Iohannes Scotus ſuper 1. ſentent diſt. 39. Non modò eſt contingens cauſa, quia praexiſtebat ante iſtud inſtans in quo cauſat, & tunc vt praeexiſtens potuit cauſare vel non cauſare; quia ſicut hoc ens, quando eſt, eſt neceſſarium vel contingens, ita cauſa quando cauſat, tunc cauſat neceſſariò vel contingenter: ex quo igitur in iſto inſtanti voluntas cauſat hoc velle, & non neceſſariò, ideo contingenter. Qui & ſuper diſt. 2. eiuſdem ſic dicit, Voco contingenter cauſatum, cuius oppoſitum poſſet fieri quando illud fit: quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit articulum aſſerentem quod nullum agens eſt ad vtrumlibet, imo determinatur. Octavum demonſtratur ex ſeptimo iuncto quarto: poteſt etiam demonſtrari ex definitionibus libertatis contradictionis & liberi actus ſui, quas corollarium proximi oſtendebat. Item neceſsitas & libertas quodammodo opponuntur; ergo ſic habent fieri circa idem ſubiectum & tempus: ſed neceſsitas dicitur propriè reſpectu praeſentis, vt patet per definitionem illam ſeu regulam de neceſsitate naturaliter praecedente ſecundo huius praemiſſam. Item ſecundum allegata ſecundo huius, Omne quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt eſſe; & omne quod non eſt, quando non eſt, neceſſe eſt non eſſe, licèt prius non fuerit neceſſe nunc ſic eſſe, vel non eſſe, nec nunc ſit neceſſe poſt ſic fore vel non fore; ergo neceſsitas maximè dicitur reſpectu praeſentis. Item nihil propriè dicitur neceſſe eſſe, quia prius non potuit, vel nunc non poteſt, vel in futurum non poterit non eſſe; ſed propter aliquid poſitiuum, ſcilicet propter vehementiam eſſendi, ſicut ſeptima pars 13. primi docet. Item ignis in primo inſtanti ſui eſſe, ſi totus ſubito crearetur, de neceſsitate luceret; ſi illuminatio ſit ſubita, ſicut ponitur à quibuſdam, & non propter aliquid eius quod praeceſſerit tempore, vel etiam ſequeretur, ſed propter hoc tantum, quia eſſet actiuum irrationale, quod de neceſsitate naturae agit cùm poteſt. Item Deus de neceſsitate eſt, gignit filium, atque intelligit, non tamen propter quemcunque reſpectum ad tempus praeteritum vel futurum, ſed propriè in ſuo ſemper praeſenti aeterno, ſicut & fecerat ante tempus: neceſsitas ergo propriè dicitur reſpectu praeſentis, quare & libertas. Item actiuum liberum in aliquo inſtanti creatum cum omnibus requiſitis neceſſariò ad volendum poteſt liberè pro tunc velle: nihil enim ſibi deficit cur non poſsit, & quia Chriſtus ſecundum animam ita fecit, quia in merito non profecit, ſicut tertio ſecundi praemiſſa ſuadent, & quia actiuum irrationale ſic poteſt, ſicut ſuperiùs eſt argutum; & propter hanc rationem tenet Iohannes Scotus hanc eandem concluſionem ſuper 1. ſentent. diſt. 39. vbi prius; qui diſtinguendo multipliciter libertatem ſic ait; Eſt & alia libertas non ita manifeſta abſque omni ſucceſsione: ponendo enim voluntatem creatam tantùm habere eſſe in vno inſtanti, & quod ipſa in illo inſtanti habeat volutionem, non neceſſariò tunc habet eam. Probatio: Si enim in illo inſtanti: haberet eam neceſſatiò, cùm non ſit cauſa niſi in illo inſtanti quando cauſat eam ſimpliciter, voluntas quando cauſaret, neceſſariò cauſaret. Item voluntas antiqua, quae diu vacauit, poteſt in aliquo inſtanti primo liberè producere liberum actum ſuum, ſicut videtur quòd beata virgo primò conſen ſit in illo inſtanti quo verbum caro factum eſt, & habitauit in ea: quare ſi in eodem inſtanti fuiſſet creata cum omnibus diſpoſitionibus naturaliter praeuijs coefficientibus illum actum, in eodem inſtanti ipſum ſimiliter liberè produxiſſet. Item aliter voluntas diceretur nunc liberè velle, quia prius tempore potuit liberè pro nunc velle vel non velle. Sed iſtud non eſt verum: ipſam namque prius potuiſſe nunc velle, vel eſt aliquid vel nihil: ſi nihil, nihilum inde venit, nullius eſt cauſa, nullius libertatis, nec alicuius penitus veritatis. Si ſit aliquid, ergo totalis cauſa quare actus dicitur, & eſt liber praeſentialiter eſt exiſtens. Item ſi tempus praeteritum neceſſariò requiratur, vel hoc eſt propter ipſummet tempus tantummodo, vel propter aliquid quod deficit vel reſiſtit afferendum in tempore, & etiam auferendum. Non primo modo, quia tempus praeteritum nihil eſt omninò, & etiam quia omne tempus per ſe non plus facit ad velle quàm ad nolle, nec ad libertatem in agentibus liberè, quàm ad neceſsitatem in actionibus aliotum: nec ſecundo modo; habeantur etenim in inſtanti omnia & ſola neceſſariò requiſita. Item ſi tempus praeteritum neceſſariò praeſupponatur ad liberam actionem, ipſum eſt aliqua cauſa illius, vt quarto primi eſt oſtenſum; quod falſum eſt, ſicut inductio plenè docet: item tempus praeteritum nihil eſt penitus; ergo penitus nihil cauſat. Item & ſi tempus non eſſet, nec vnquam fuiſſet, poſſet Deus & Angelus liberè velle & nolle. Item aliter Deus non libere creauit coelum & terram: non enim prius fuit tempus in quo potuit creare vel non creare, nec aeternaliter libere voluit ſic creare propter defectum temporis praecedentis, temporis inquam veri & poſsibilis ſeu imaginabilis. Tempus etenim nullo modo potuit temporaliter praeceſsiſſe illam volutionem Dei aeternam, quoniam & ſi tempus fuiſſet coaeternum cum Deo, adhuc nullo modo illam temporaliter praeceſsiſſet. Item ſi non, hoc maxime videretur, quia neceſſitas, quae ex praeſentia rei deſcendit, repugnaret ſimpliciter libertati, cuius oppoſitū corollariū primi huius oſtendit. Nonum, quantū ad primā ſui partē conſequitur euidenter: ſi enim aliquis actus creaturae eſſet ſimpliciter contingens aequaliter, hoc maxime videretur de actu libero rationalis & liberae creaturae, ſicut docent praehabita capitulo praecedenti; ſed omnis actus ſiber illius prouenit ex neceſsitate naturaliter praecedente, & eſt neceſſarius illo modo, ſicut ſecundum huius oſtendit: ergo per definitionē contingentis aequaliter capitulo proximo declaratā, nullus actus liber liberae creaturae eſt ſimpliciter contingens aequaliter, quin ſit neceſſarius reſpectu voluntatis diuinae ipſum naturaliter praeuolentis. Hoc idem apparet per Stephanum Pariſienſem Epiſcopū condemnantē quendā errorem dicentē, quod ad hoc, quod effectus omnes ſint neceſſarij reſpectu cauſae primae, non ſufficit quod ipſa cauſa prima non ſit impedibilis, ſed exigitur quod cauſae mediae non ſint impedibiles; & ipſa cauſa prima non eſt impedibilis, ſicut decimum primi docet. Et quod omnis talis actus ſit contingens aequaliter in determinato genere, puta, in genere inferiorum cauſarum, patet per eadem cum tertio ſecundi. Poſitis namque omnibus cauſis inferioribus naturaliter praeuijs & producentibus talem actum, non neceſſario ſequitur ipſum produci, ſed & oppoſitum aequaliter poteſt ſtare. Quare & Philoſophi, qui cauſas vt plurimum conſiderant naturales, dicunt ſimpliciter, contingit ad vtrumlibet ſiue aequaliter facere hoc vel illud, & intelligunt hoc ſic, contingere reſpectu harum cauſarum. Quare & ad communem modum loquendi, contingens ad vtrumlibet ſiue aequaliter, licet proferatur ſimpliciter, accipitur & ſignificat iſto modo: Vnde & quidam dicunt quod contingentia, libertas, poſſibilitas, impoſsibilitas & neceſsitas dicuntur tantum reſpectu cauſarum inferiorum, & non reſpectu ſuperiorum omnino. Quare & Stephanus Pariſienſis damnans articulum affirmantē, quod illud, quod impoſsibile eſt ſimpliciter à Deo nō poteſt fieri, vel agente alio; ſic adiūgit, Error, ſi intelligatur de impoſsibili ſecūdū naturā. Impoſsibile igitur ſecūdū naturā, puta, ſecūdū cauſas inferiores cōſuetius dicitur impoſsibile ſimpliciter; quare & poſsibile ſimiliter, neceſſarium & contingens. Sed quia ſecundum Augaſtinum 4. ſuper Gen. ad literam 6. dum res conceditur,Augustinus. Parabalae. Pythagoras. non eſt de vocabulis laborandum, quia dicente Salomone, qui tantùm verba ſectatur, nihil habebit, Parab. 19. quoniam ſecundum Pythagoram, ſicut allegat Boetius 2. Muſicae ſuae, 1. Sapientia, quam primus Philoſophiam nuncupauit, eſt eius rei notitia, quae propriè vereque eſſe dicitur. Notitia, inquit, rei, non verbi. Et ſecundum eundem Boetium, 1. Arithmeticae ſuae,Boetius. 1. Sapientia eſt earum rerum, quae verè ſunt, cognitio & integra apprehenſio. Non dicit verborum, ſed rerum.Auerroes. Ideoque ſecundum Auerroem ſuper 1. Phyſ. comment. 1. Mos erat Ariſtotelis habere modicam ſollicitu dinem de nominibus. Quare & Auicenna 6. Metaphyſicae 2. ſic ait, Nos non curamus de nominibus, poſtquam intentiones eorum habemus diſcretas. Ideo cùm ex praehabitis, quomodo res ſit, conſtet, litigioſam diſputationem & ad nomen relinquo (vt Apoſtoli verbis vtar) ſuperbis nihil ſcientibus, languentibus circa quaeſtiones & pugnas verbo.Apoſtolus. rum, hominibus mente corruptis, & veritate priuatis, 1. ad Tim. 6. Quare & eorum cuilibet contra me tantùm nominaliter diſputanti, ſicut dicente Philoſopho 2. de coelo & mundo 80.Philoſophas. Omnibus nobis hoc conſuetum, non ad rem fieri quaeſtionem, ſed ad contraria dicentem, dico quod recitante Themiſtio ſuper 3. de coelo & mundo Protagoras dixerat Socrati,Themiſtius. Si tua contradictio, ſeu aliàs concluſio quaeſtio eſſet ſecundum intellectum meae intentionis, certè concluderetur mihi; cùm autem tu non intelligis intentionem mei ſermonis, non reputo mihi coucludi. Nec tamen quiſquam in tantum deſipit & inſanit, vt neget nomen contingentiae, libertatis, poſsibilitatis, impoſsibilitatis & neceſsitatis ad cauſas ſuperiotes poſſe extendi, cùm nomina ſint ad placitum. Quis etiam negauerit contingere Deum liberè facere hoc vel illud, Deum poſſe facere aliquid, coecum illuminate, vel mortuum ſuſcitare, impoſsibile eſſe Deum facere contradictoria ſimul vera, vel non gignere filium, aut neceſſe eſſe Deum eſſe, Deum intelligere, ac dicere verbum ſuum?Stephanus. Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit quendam articulum aſſerentem, quòd poſsibile vel impoſsibile ſimpliciter, i. omnibus modis, eſt poſsibile vel impoſsibile ſecundum Philoſophiam: haec enim vt plurimum conſiderat poſsibile & impoſsibile ſecundum cauſas naturales ſecundas. Decimum ſimiliter ſequitur ſatis clarè ex quarto vero praemiſſo cum iſto nono. Sequitur etiam ex definitione actus liberi libertate contradictionis capitulo proximo praelibata, cum definitione illa ſeu regula generali de neceſsitate naturaliter praecedente ſecundo huius praemiſſa. Vndecimum etiam conſequitur manifeſtè: nam ſecundum praehabita capitulo iſto & proximo, aliquis actus voluntatis eſt ſimpliciter contingens aequaliter, & per corollarium nonum praemiſſum nullus actus voluntatis creatae, ergo increatae diuinae; & non ad intra, quia non poteſt non diligere ſemetipſum, nec poteſt non velle eſſentiale quodlibet intra eum, quia tunc poſſet non eſſe Deus; ergo tantumad extra. Hoc idem patet per definitionem contingentis ſimpliciter. ſimiliter ex capitulo proximo ſaepiùs memoratam. Poſita namque in Deo cognitione ſimplici Antichriſti, & potentia volutiua cum omnibus diſpoſitionibus naturaliter praeuijs volutioni, qua vult Antichriſtum fore, non neceſſariò ſequitur Deum ſic velle; ſed eius oppoſitum aequaliter poteſt ſtare, ſicut de agente rationali capitulo proximo eſt oſtenſum. Si enim hoc neceſſariò ſequeretur, cùm omnia naturaliter praecedentia illam volutionem in Deo ſimpliciter & abſolute neceſſe ſit ſic poni, ſimpliciter & abſolutè neceſſe eſſet Deum ſic velle; & ſic per decimum primi Antichriſtum fore eſſet neceſſarium abſolutè, & hoc neceſsitate naturali aut violenta naturaliter praecedente; quare nihil eſſet liberum aut contingens, cuius oppoſitum praecedentia docuerunt. Duodecimum clariſsimè ſequitur ex quinto cum vndecimo ſibi iuncto: ſequitur etiam ex definitione actus liberi libertate contradictionis oſtenſa capitulo proximo cum decimo iam praemiſſo. Decimum tertium quantum ad primam partem patenter conſequitur ex praemiſsis, poteſtque oſtendi per corollarium, & ſicut corollarium [decimi] primi libri. Et prima parte conceſſa, quis negabit vel dubitabit ſecundam? Quis enim neſciat primum in quolibet genere eſſe cauſam omnium aliorum, quatenus in illo genere continentur? Quis in ſuper, conſideratis prioribus, neſciat quòd ſi voluntas diuina non eſſet libera nec contingens, ſed neceſſaria abſolute, omnia alia eſſent ſimiliter neceſſaria abſolute? Et hoc eſt fortaſsis quod opinio ſeptima recitata ſuperius ſomniauit.

CAP. VI. Obijcit & reſpondet.

OBijciet forſitan aliquis contra dicta. Contra primum verò capitulo proximo praeoſtenſum hoc modo: Ponatur Iohannem contingenter aequaliter non velle. A. ergo conuertendo per oppoſitas qualitates ſequitur Iohannem contingenter aequaliter velle. A. ergo Iohannem velle. A. eſt contingens aequaliter. Ergo per tertium & quartum huius, Iohannem velle A. eſt; ergo Iohannes vult A. ergo Iohannes ſimul vult A. & non vult A. Item pura negatio nihil ponit; ergo negatiua de contingenti ad vtrumlibet non ponit affirmatiuam: ergo nec verè in illam conuertitur quouiſmodo. Pro primo iſtorum dicendum, quòd iſta, Contingit Iohannem, &c. & quaelibet talis dupliciter poteſt ſumi, ſcilicet de ineſſe & modaliter: de ineſſe ſignificat, quòd contingens, ſeu aliquod contingens ſit Iohannem velle, & ſic argumentum procedit, ſed non obuiat conuerſioni praedictae, quia illa ſit in propoſitionibus modaliter tantùm ſumptis, ſicque non ſignificat quòd aliquod contingens eſt Iohannem velle, ſed quòd Iohannes poteſt ad vtrumlibet velle. Et ſi obijciatur per regulam Grammaticorum, quòd omne verbum tertiae perſonae poteſt reſolui in participium ſuum eiuſdem temporis, & in hoc verbum eſt, quare neceſſariò ſequitur, Contingit Iohannem velle, ergo contingens eſt Iohannem velle; dico quantum ad propoſitum pertinet illam regulam veram eſſe, quando verbum ſumitur categorematicè & de ineſſe: tunc enim ſignificat inhaerentiam participij talis verbi alteri extremo propoſitionis expreſſo: cùm autem verbum modaliter ſumitur, non habet regula illa locum: non enim ſignificat contingens ineſſe alicui aut aliquid illi, ſed aliquid contingenter poſſe ineſſe alteri, puta, velle Iohanni. Eſt etiam vlterius aduertendum, quod haec eſt ſimiliter diſtinguenda; Contingens eſt Iohannem velle, & quaelibet ſimilis, eò quod poteſt ſumi de ineſſe vel modaliter; ſi de ineſſe, patet ſenſus eius ex praedictis; ſi modaliter, tunc contingens non ſumitur ibi tanquam vnum propoſitionis extremum, & eſt velut copula propriè connectens propoſitionis extrema: ſed haec duo, Contingens eſt, accipiuntur pro contingit, ſcilicet, pro vno modo quo ſignificatur velle, poſſe ineſſe Iohanni. Sic & iſta, Poſſibile eſt Antichriſtum fore, eſt ſimiliter diſtinguenda, eo quod poteſt eſſe de ineſſe, vel modalis. Si ſit de ineſſe, ſignificat poſsibile ſit Antichriſtum fore, ac ſi diceretur poſsibile eſt lignum, poſsibile eſt animal; id eſt, aliquod poſsibile ſeu aliqua res poſsibilis eſt lignum vel animal. Si autem ſit modalis, ſenſus eius eſt notus. Secundum faciliter ſoluitur, quia omnes illae conuerſae & conuertentes de contingenti aequaliter ſunt affirmatiuae: non enim ſequitur, Contingit Iohannem velle, ergo non contingit Iohannem velle; ſed, ergo contingit Iohannem non velle,Philoſophus quae affirmat vt prima. Vnde Philoſophus 1. Prior. capitulo de contingenti ſic ait; Accidit autem omnes quae ſecundum contingens ſunt, propoſitiones conuerti ſibi inuicem; dico autem non affirmatiuas in negatiuas, ſed quaecunque affirmatiuam habent figuram in oppoſitum, vt ea quae eſt, Contingit eſſe, ei quae eſt, Contingit non eſſe. Contra ſecundum obijcitur iſto modo; Contra 2. In tali conſequentia contingenti oppoſitum conſequentis ſtat, vt nunc cum antecedente; ergo conſequentia vt nunc non tenet. Reſpondeo ſtatim per interemtionem aſſumpti: Oppoſitum enim conſequentis non ſtat vt nunc cum antecedente illius, ſed vt nunc poteſt ſtare, ideoque vt nunc conſequentia non eſt neceſſaria, ſed pro nunc poteſt non valere. Sicut iſta conſequentia eſt bona vt nunc. Omne curſurum eſt A, ergo Iohannes eſt A. ſi ipſe ſit curſurus; quae tamen poteſt non valere pro nunc, quia Iohannes pro nunc poteſt eſſe non curſurus, & ſic non contineri ſub ſubiecto vniuerſalis illius; quare & oppoſitum conſequentis illius non ſtat vt nunc cum antecedente, ſed poteſt pro nunc ſtare: non ſtat, inquam, niſi illud dicatur ſtare quod in conſequentia neceſſaria ſimpliciter vel vt nunc non repugnat; ſed quia eſt alia conſequentia bona quàm talis, bona ſcilicet contingenter; ſic & alia repugnantia eſt quàm talis, ſcilicet repugnantia correſpondenter contingens. Cùm ergo res conſter, Contra 3. non eſt laborandum inaniter circa verba. Contra tertium ſic inſtatur; Si aliqua cauſa actiua ſit indeterminata ad agendum, nulla eſt cauſa ſeu ratio vt agat potiùs quàm non agat; ergo ſimul agit & non agit, vel nec agit nec non agit. Ad iſtud autem tertium huius, & 34. pars corollarij primi primi reſpondent.Contra 6. Philoſophus Contra ſextum videtur eſſe Philoſophus 1. Prior. & 2. peri hermenias expreſsè. Nam ſecundum ſuam doctrinam ſequitur euidemer, Contingit eſſe, ergo contingit non eſſe, ergo non neceſſe eſt eſſe, & è contra. Neceſſe eſt eſſe, ergo non contingit non eſſe, ergo non contingit ad vtrumlibet eſſe; vtrumque ergo iſtorum infert contradictionem alterius euidenter. Pro hoc autem ſciendum, quod omnis contingentia ad vtrū libet aliquā neceſsitatē excludit, & illi repugnat, & è contra ſimiliter; quare ſicut eſt duplex neceſsitas, ſcilicet praecedens & ſequens, ſicut 2. huius docebat; ſic & duplex eſt contingentia ad vtrumlibet, vna propriè ſtricte que accepta, quae tantùm excludit neceſsitatem naturaliter praecedentem, & illi ſoli repugnat, vt patet per definitiones contingentis aequaliter, & neceſsitatis naturaliter praecedentis 4. & 2. huius praemiſſas: haec tamen contingentia neceſsitatem ſequentem non excludit, nec illi repugnat. Alia eſt contingentia ad vtrumlibet impropriè, communiter, largeque vocata, quae vtramque neceſsitatem praedictam à contingenti excludit, & vtrique repugnat; ſicque ſecundum Philoſophum, nihil actualiter ens vel non ens dicitur contingere pro praeſenti, quia ſecundum eum 1. peri hermenias vlt. Eſſe quod eſt, quando eſt, & non eſſe quod non eſt, quando non eſt, neceſſe eſt, ſcilicet de neceſsitate ſequente, ſicut 2. huius oſtendit: ſed ſecundum eundem ibidem tantùm futurum dicitur ſic contingere pro futuro; ipſum enim futurum contingens licèt pro nunc neceſſe ſit non eſſe hac neceſſitate ſequente, quia nunc non eſt, pro futuro tamen ſecundum ipſum neutra neceſsitate eſt neceſſe illud non eſſe ſeu non fore, aut eſſe vel fore, ſed per oppoſitum vtriuſ que aequaliter poteſt contingere hoc & illud. Contra 7. Contra ſeptimum vadit directè autoritas Philoſophi cum expoſitione Boetij, 1. peri hermenias vlt. tertio huius pro prima opinione adducta, innuens euidenter, contingentia tantummodo reperiri in propoſitionibus de futuro. Hic poſſet reſponderi, ſicut videtur Anſelmus 2. Cur Deus homo, 17. reſpondiſſe, dicendo Ariſtot. hic erraſſe,Anſelmus. quia ponendo omne quod eſt quando eſt, de neceſsitate eſſe, videtur contingens ad vtrumlibet deſtruxiſſe, eò quod neceſsitas & cōtingentia ad vtrumlibet videntur inuicem repugnare. Vnde Anſelmus, diſtincta ibi neceſsitate in praecedentem & ſequentem, ſicut 2. huius praemiſit, de ſequenti neceſsitate ſubiungit, Haec eſt illa neceſsitas, quae, vbi tractat Ariſtoteles de propoſitionibus ſingularibus & futuris, videtur vtrumlibet deſtruere, & omnia eſſe ex neceſſitate a ſtruere. Veruntamen ne tanto Philoſopho, & plurimis viris philoſophicis ego tam ſim • iex ſimpliciter contradicam, dico quòd Contingentia ad vtrumlibet ad propoſitum dupliciter ſumitur; propriè atque ſtrictè, & communiter ſiue largè, ſicut reſponſio proxima diſtinguebar. Prima dicitur propriè reſpectu praeſentis; ſecunda verò reſpectu futuri, vt erat in proximo praeoſtenſum, & hanc opinor mentem autoritatis Philoſophi allegatae. Contra octanum faciunt omnia quae contra ſeptimum ſunt adducta, Contra 8. cùm omnis libertas ſit contingentia, ſicut quartum proximi demonſtrabat. Item omnis neceſsitas repugnat libertati, ſed per autoritatem Philoſophi ſaepius memoratam, Eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt; ergo reſpectu cuiuſlibet praeſentis eſt neceſsitas, non libertas, Item liberè operans vel dicitur liberè operari, quia nunc liberè poteſt operari & non operari, vel quia prius potuit liberè pro nunc a • bo. Primum dici non poteſt propter autoritatem praemiſſam, relinquitur ergo ſecundum, quod probat libertatem dici tantummodo reſpectu futuri.Auerroes. Item Auerroes ſuper 1. de Coelo, comment. penult. ſupponit & dicit expreſſe, quòd omnis potentia eſt reſpectu futuri. Item Hugo de Sacramentis lib. 1. part. 5 cap. 22. dicit & probat,Hugo. quòd libertas non eſt reſpectu praeſentis, ſed tantùm futuri. Quem & ſequendo Lumbardus 2. ſentent diſt. 25. ſic ait, Sciendum quòd liberum arbitrium ad praeſens vel ad praeteritum non reſertur, ſed ad futura contingentia: quod enim in praeſenti eſt, determinatum eſt, nec in poteſtate noſtra eſt, vt tunc ſit vel non ſit quando eſt. Iſta ſoluuntur faciliter per ſimilem diſtinctionem de libertate diſtinctioni de contingentia praelibatae. Libertas enim conſuetè loquendo accepta excludit neceſsitatem & illi repugnat; quae & dupliciter poteſt ſumi, proprie ſcilicet atque ſtrictè, & communiter ſiue largè. Propriè tantum excludit neceſsitatem naturaliter praecedentem & illi repugnat, vt patet per eius definitionem, quam corollarium 4. huius praemiſit; neceſsitatem autem ſequentem non excludit, nec illi repugnat, ſed illam compatitur, amplectitur, & includit, vt patet per corollariū memoratū corollario primi huius adiuncto. Libertas igitur ſic accepta per ſe primò & propriè dicitur reſpectu praeſentis: communiter verò & largè, & ſecundum tranſumptionem vulgarem accepta, excludit omnem neceſsitatem tam praecedentē quàm ſequentē, & ſic ſupponendo illud dictum famoſum Philoſophi, Eſſe quod eſt, quando eſt, nec eſſe eſt, non dicitur reſpectu praeteriti vel preſentis, ſed tantùm futuri. Adducta ſiquidē contra 7. ſunt ſoluta & primū ſequens contra iſtud 8. Cùm autem quaeritur cur liberè operans dicatur liberè operari, dico quòd ideo propriè, quia operatur ex potentia naturaliter praecedente ſuam operationem, qua poſita cum omnibus diſpoſitionibus naturaliter praeuijs operi nō neceſſariò ſequitur operari, ſed & operari & nō operari aequaliter poteſt ſtare, ſicut corollarium quarti huius oſtendit per contrarium agentium irrationabilium, quae cùm poſſunt agunt neceſſariò neceſsitate naturali naturaliter praecedente, ſicut idem quartum docebat. Haec autem prioritas naturalis eſt illa circa quam multi contendunt, dicentes, quicunque liberè operatur, prius potuit libere operari, & non operari; quod & aliquid habet falſi, aliquid autem veti. Si enim verbum, potuit, ſignificet potentiam temporaliter praecedentem, falſum eſt, ſicut probationes partis octauae capituli proximi oſtendebant: ſi autem ſignificet potentiam naturaliter praecedentem, quemcunque ſcilicet liberè operantem habere potentiam naturaliter praecedentem ſuam operationem, ex qua non operatur neceſſario neceſſitate naturaliter praecedente, ſed cum illa ſtat operari & non, verum eſt ſicut praehabita docuerunt.Scotus. Vnde & Iohannes Scotus ſuper 1. ſentent. diſt. 39. immediate poſt dictum eius deeadem diſtinctione in oſtenſione partis ſeptimae capituli proximi recitatum, ſubiungit; Eſt igitur potentia cauſae ad oppoſitum eius quod cauſat ſine ſucceſsione, & illa potentia realis eſt potentia prioris naturaliter, vt actus primi, ad oppoſita, quae ſunt poſteriora naturaliter, vt actus ſecundi. Actus enim primus conſideratus in illo inſtanti, in quo eſt, prior naturaliter actu ſecundo, ita ponit illum in eſſe tanquam effectum ſuum contingenter, qui vt prior naturaliter poſſet eum non ponere, ſed oppoſitum in eſſe. Autorirates verò inductae procedunt per ſecundam partem diſtinctionis de libertate praemiſſae: miror tamen de Aucrroe dicente quòd potentia non eſt, niſi reſpectureifuturae futuri, cum textus tranſlationis, quem exponit, ſic dicat; Potentia enim non eſt in tempore praeterito, ſed in tempore in quo dicitur modò, & in tempore futuro: Et tranſlationis nouae, ſic; Nec enim vna virtus eius quod eſt factum eſſe, eſt, ſed eius quod eſſe aut futurum eſſe; vnde videtur quòd Philoſophus contrariae ſententiae magis fauet. Contra 9. Contra nonum hoc modo, Aliqua creatura ſic agit, quòd poſita potentia eius agente cum omnibus neceſſarijs concurrentibus naturalibus & ſupernaturalibus naturaliter praeuijs actioni, non neceſſariò ſequitur actio, ſed & actio, & non actio aequaliter poteſt ſtare; ergo per definitionem contingētis aequaliter 4. huius praemiſſam, illa actio eſt ſimpliciter contingens aequaliter: aliter enim omnis creatura agens, ſi non ſit determinata naturaliter, ex ſeipſa determinatur per aliquid aliud, puta per velle diuinum, quod eſt neceſſarium reſpectu huius actionis, quod videtur damnatum per Stephanum Pariſienſem Epiſcopum ſub hac forma, Quod de ſui natura non eſt determinatum ad eſſe vel non eſſe,Stephanus. non determinatur niſi per aliquid quod eſt neceſſarium reſpectu ſui: & iterum ſub his verbis, quòd nullum agens eſt ad virumliber, imo determinatur. Dicendum quod haec ratio ſumit falſum, ſicut probatio iſtius noni oſtendit, nec damnatio articuli obuiat: articulus etenim vniuerſaliter poſuit, quod omne quod de ſui natura &c. quaie condemnatio negat eum vniuerſaliter, nec affirmat oppoſitum cuiuſlibet ſingularis, ſed particularem ſibi oppoſitam pro aliqua ſingulari; quae & verificatur per velle Dei ad extra, non tamen eſſentialiter ſecundum id quod eſt, quia ſic eſt eſſentia ipſa Dei, ſed tantummodo relatiuè, vt ſcilicet eſt velle ad extra. Tale etenim velle Dei non eſt de ſui natura determinatum ad eſſe tale velle vel non eſſe, nec determinatur per aliquid quod eſt neceſſarium reſpectu illius, ſicut pars vndecima proximi demonſtrauit: Et per hoc idem etiam alia condemnatio deuitatur. Aliter autem & bene pro illis condemnatoribus. condemnationibus reſpondendum, quod illi articuli loquebantur de determinatione neceſſaria per cauſas inferiores ſiue ſecundas, quod patet per quoſdam alios articulos ſtatim in eadem ſerie condemnatos, quorum vnus dicit, quod voluntas de ſe eſt indeterminata ad oppoſita, ſicut materia, determinatur autem ab appetibili, ſicut materia ab agente: Alter autem, quod voluntas, manente paſsione & ſcientia particulari in actu, non poteſt agere contra eam: Alius vero, quod voluntas & intellectus non mouentur in actu per ſe, ſed per cauſam ſempiternam, ſcilicet, per corpora coeleſtia: & iterum alius, quod voluntas hominis neceſsitatur per ſuam cognitionem, ſicut appetitus bruti. Vnde manifeſtum eſt quod iſte condemnator negat voluntatem humanam determinari neceſſario per aliquas cauſas inferiores ſiue ſecundas, non autem per volunratem diuinam, cùm in eadem ſerie condemnando quendam alium errorem ſic dicat, quòd omnes motus voluntarij reducuntur in motorem primum: error, niſi intelligatur in motorem primum ſimpliciter non cauſatum. & intelligendo de motu ſecundum ſubſtantiam, non ſecundum deformitatem. Et prius condemnauit quendam alium errorem dicentem,Contra 10. quod humani actus non reguntur prouidentia diuina. Contra decimum poteſt ſimiliter obijci, ſicut obiectum fuerat contra nonum: aliqua enim creatura rationalis & libera ita agit, quod poſitis omnibus cauſis ſuperioribus & inferioribus naturaliter praeuijs ſuo actui libero, non neceſſario ſequitur agere, ſed & agere & non agere aequaliter poteſt ſtare, ergo & caetera per corollarium 4. huius; aliter etenim poſitis omnibus cauſis & diſpoſitionibus naturaliter praeuijs actui libero creaturae, ipſa neceſſariò ageret liberum actum ſuum: quod videtur damnatum per Stephanum Epiſ. Pariſ. ſub his verbis, quod voluntate exiſtente in tali diſpoſitione in qua nata eſt moueri, & mouente ſic diſpoſito quod natum eſt mouere, impoſsibile eſt voluntatem non velle. Haec autem ſoluuntur penitus vt praemiſſa. Hic enim articulus volebat hoc dicere vniuerſaliter de qualibet voluntate, quod falſum eſt pro voluntate Dei ad extra, ſicut duodecima pars proximi manifeſtat. Veriùs tamen ad mentem damnantis & damnati, vt aeſtimo, poteſt dici, quod articulus dicitur de diſpoſitione per cauſas inferiores tantummodo & ſecundas, ita quod voluntate & obiecto ſufficienter diſpoſitis ſecundum cauſas huiuſmodi, impoſsibile eſſet eam non velle. Poſuit enim articulus, vt videtur, voluntatem tantum paſsiuam, vel ſaltem neceſſario pati volutionem ab obiecto: Vnde dicit, voluntate exiſtente in tali diſpoſitione, in qua eſt nata moueri, moueri inquit, non mouere, & mouente ſic diſpoſito quod natum eſt mouere, ſcilicet ſufficienter & neceſſariò ex ſeipſo, ſicut & quidam alius articulus expreſsiùs affirmabat, quem idem alia vice damnauit, ſic dicens, quod liberum arbitrium eſt potentia paſſiua, non actiua, & quod de neceſſitate mouetur ab appetibili. Item quod iſte articulus ſupradictus loquatur de diſpoſitione per cauſas inferiores tantummodo, patet per multos alios articulos in eadem ſerie poſitos ſic loquentes. Iſte nam que articulus ponitur inter ſuperiùs proxime recitatos, vbi & quidā alius ita dicit; Appetitus, ceſſantibus impedimentis, neceſſariò mouetur ab appetibili: & alter, quod homo agens ex paſſione coactè agit: & alius, quod Poſt concluſionem factam de aliquo faciendo volūtas non manet libera: & iterū alius, quod Voluntas neceſſariò proſequitur quod principaliter creditur à ratione, & quod non poteſt abſtinere ab eo quod ratio dictat; haec autem neceſsitas non eſt coactio, ſed natura voluntatis: & adhuc alius aſſerit quod voluntas noſtra ſubiacet poteſtati corporum ſupracaeleſtium. Is igitur condemnator negat à voluntate humana neceſsitatem ſecundum cauſas inferiores ſiue ſecundas, non ſecundum ſuperiores & primam, ſed eam concedit, ſicut articulus adductus ad probationem nonae partis proximi manifeſtat. Contra vndecimum ſic inſtatur; Vbi eſt maior mutabilitas, Contra 11. maior contingentia reperitur: ſed in creaturis eſt maior mutabilitas, quàm in Deo, ſeu in voluntate diuina, ſicut quintum & vigeſimum tertium primi docent. Dicendum quod conſequentia facta non tenet: Licet enim in creaturis ſit mutabilitas varia, & nulla in Deo aut volutione diuina, tota tamen mutabilitas creaturae neceſſariò ſubiacet immutabili volutioni diuinae, ſicut trigeſimum ſecundi, & decimum primi docent. Ipſa verò volutio Dei ad extra nulli neceſsitati ſubiacet praecedenti, ſicut probario huius vndecimi demonſtrauit; quare in illa aliqualis praecedens neceſsitas, in hac autem tantummodo pura puriſsima contingentia reperitur. Adhuc autem contra iſtam vndecimam, & duodecimam atque decimam terriam obijcitur grauiter iſto modo; Omnis voluntas volutiovè diuina agitur ſiue producitur, & eſt acta ſiue producta; ergo per aliquod agere ſiue producere ipſum naturaliter antecedens, & poſito huiuſmodi agere, ſiue producere volūtatis ſeu volutionis illius neceſſariò ſequitur illā agi ſiue produci: Omnis ergo actus voluntatis diuine producitur ex neceſſitate naturali naturaliter praecedē te, & eſt neceſſarius illo modo, & nullus ſimpliciter contingens aequaliter, necliber cōtradictionis, videlicet libertate ſecundum praemiſſa. Omnē quo que actum voluntatis diuinae producit Deus voluntariè, omnem ergo talē actum priùs naturaliter vult producere quā ipſum producat, & priùs naturaliter poteſt ipſum producere; omnis ergo actus huiuſmodi producitur ex neceſsitate naturaliter praecedente, ſecundū praemiſſa, &c. ſicut priùs. Pro primo iſtorum ſciendum, quod aliqui opinantur quod actio & paſſio ſintres relatiuae, ſeu ipſae relationes pure tantummodo: ſed eruditioribus puto conſtar, quod relationes huiuſmodi actionem & paſsionem naturaliter conſequuntur, & per eas cauſantur. Quapropter & alij arbitrantur, quod actio & paſsio ſint res abſolutae ſecundum ſuam eſſentiam, relationibus tamen neceſſariò copulatae; & horum quidam exiſtimant, quod actio & paſsio ſint res diuerſae ſecundum eſſentiam abſolutè quia ſunt praedicamenta diuerſa: Alij verò putant, quod ſint eadem res, & idem realiter abſolutè, ſed differant relatiuè: Aliam enim relationem, & aliam denominationem habet actus & motus, quatenus ab agente procedit, & aliam prout in patiente recipitur, ſicut ſemidiameter mundi reſpectu puncti ſui ſuperioris dicitur deſcenſus ſiue deorſum; reſpectu verò centri dicitur aſcenſus, ſeu ſurſum; ſicuti & habitudo inter primum & ſecundum, & etiam vnum & duo eſt alia proportio, quatenus eſt primi ad ſecundum, aut vnius ad duo, & alia quatenus eſt è contra: Et haec videtur ſententia Philoſophi 3. Phyſ. 18. & conſequenter in textu, & Auerrois in comment. 2. de Anima 137. & 138. & Auerrois ſimiliter in commento. Quibus & concordanter Anſel. de veritate; Multis, inquit,Anſelmus. modis eadem res ſuſcipit diuerſis cōſiderationibus cōtraria, quod in actione ſaepe cōtingit, vt in percuſſione. Percuſſio nam que & agentis & patientis eſt, vnde & actio dici poteſt & paſsio, quamuis ſecundū ipſum nomen actio vel percuſſio, & quae ſimiliter dicta à paſſiuis in actiua ſignificatione dicuntur, magis videantur eſſe patientis quam agentis; quippe ſecundum id quod agit magis proprie videntur dici agentia & percutientia, & ſecundum id quod patitur, actio & percuſſio. Nam agentia & percutientia ab agente & percutiente dicuntur, ſicut prouidentia a prouidente, & continentia à continente: quae, ſcilicet agens & percutiens prouidens & continens actiua ſunt; actio vero & paſito ab acto & percuſſo quae paſſiua ſunt, deriuantur. Sed quoniā, vt in vno dicam, quod in caeteris intelligas, ſicut percutiens non eſt ſine percuſlo, nec percuſtus ſine percutiente; ita percutientia & percuſſio ſine inuicem eſſe nequeunt, imo vna & eadem res eſt diuerſis nominibus ſecundum diuerſas partes ſignificata: Ideirco & percuſſio, & percutientis & percuſſi eſſe dicitur; quapropter ſecundū agens & patiens eidem ſubiacet indici • [indifferenter] vel contrarijs; Ipſa quoque actio ex vtra que parte ſimiliter iudicabitur aut contrarie. Sed iſta reuera altiora, & ſubtiliora, & foecundiora mihi videntur, quàm à me, praeſertim hic, in breuibus dignè valeant explicari; veruntamen probabilior mihi videtur hac vice ſecunda opinio recitata. Ex prima namque per rationem prius obiectam, quam & opinio haec admittit, ſequi videtur, quod in actionibus, agere ſiue agentijs ſit proceſſus eſſentialiter ordinatus ſecundum ſub & ſupra, ſecundum prius & poſterius naturaliter infinitus. Si enim non ſequatur, ſit A. primum agere, ſeu prima actio, ſiue agentia: ergo A. agitur ſiue producitur, & eſt acta ſiue producta; ergo per aliquod agere ſiue producere ipſum naturaliter antecedens, ſicut aduerſarius arguebat. A. ergo primum poſitum non eſt primum, imo & a • huc ſupra A. oportet neceſſario aſcendere infinite per ſimilem rationem. Quod & aliquis fortaſ • is concedere non timebit, ſed quomodo tunc ſtabit ſecunda ſuppoſitio primi primi? Quemodo etiam omnes Philoſophi abhorrent proceſſum infinitum in actu, praeſerum in eſſentialiter ordinatis modo praedicto? Nonne & Philoſophus 2. Met. 10. reprobans proceſſum infinitum in cauſis formalibus, dicitita; Cuius autem primum non eſt, nec habitum eſt? habitum, i. aliquid quod ad aliud ſe habeat conſequenter, quod & Auerroes & omnes exponentes vnanimiter conteſtantur. Secundum iſtam quoque ſententiam non eſter aliqua prima actio ſeu productio in diuinis, ſed ante quamlibet intellectionē & volutionem, anre quamlibet generationē & ſpirationē aliae infinitae. Adhuc autem ſecundū iſtam ſententiam Deus creans aut agēs quippiam nouiter mutaretur: reciperet etenim & haberet actionē nouellā, quam non habuit vnquam prius. Haec enim opinio ponit actionem eſſe in agente, ſicut & paſſionē in paſſo, ſicut & neceſſario cogitur ad ponendū; alioquin in omni moto eſſēt neceſſario duo motus motioneſue duae, quos nec Deus omnipotens poſſet ab inuicem ſeparare: eſſet quo que in creationibꝰ & actionibus talibus nouellis ſimul tempore creatis & actis proceſſus ſecundum prius & poſterius, ſub & ſupra naturaliter infinitus. Illa enim creatio ſiue actio crearetur ſeu ageretur per aliam cauſaliter & naturaliter non temporaliter praecedentem, & illa per aliam, & ita demceps infinite ſuperius aſcendendo. A quo etiam reciperet Deus hanc nouam nouiter actionem, Non ab aliquo inferiori agente, propter 7. part. coroll. 1. primi, & quia tunc illa actio creaturae cauſaliter & naturaliter praecederet illā actionē Dei, & è contra. Omnis nam que actio creaturae eſt a Deo actore, ſicut praeced. docuerunt: aut erit in actionibus talibus eſſentialiter ordinatis multitudo ſuper numerū infinita. Si inſuper noua creatio ſiue actio inſit Deo creāti quippiā nouiter ſeu agēti, ineſt quo que & ipſi ſimiliter noua relatio, qua referturad ſuū creatū, ſiue actū, quare & noua mutatio. Per hanc autē rationē Aug. 5. de Trin. vlt. ſe reputat demonſtrare, quod Deo nō accidit nouiter aliqua noua relatio temporalis. Eſſet quo que in relationibꝰ talibus eſſentialiter ordinatis proceſſus ſuper numerū infinitus. Illa nam que relatio eſt creata ſeu acta à Deo, quare & Deus refertur ad illam vt creans ſeu agens per aliam relationem, & ad illā, per aliā ſimili ratione, & ita deinceps ſuper omnem numerum & menſuram. Amplius autem ponatur Carbunculus luminoſus obtectus, nec illuminans quicquam extra, qui nouiter deregatur, & illuminet acrem; habet ergo nunc nouam actionem, nouam illuminationem intrinſecam intra ipſum, ſed vnde? à quo agente? Non à ſeipſo tantummodo: cur enim potius nunc quàm prius, cùm ſit agens irrationale, inelectiuae & illiberae actionis? Nec ab acre: aer enim ab ipſo recipit paſsionem, nec poteſt aſsignari modus quo aer cauſaret illam illuminationem carbunculi, niſi per viam reflexionis aut reactionis, ſed prior cauſaliter & naturaliter eſt actio Carbunculi, ſicut conſtat. Illae inſuper actiones Carbunculi & acris ſe inuicem mutuò agerent & cauſarent; quare & cauſaliter & naturaliter mutuo ſe praecederent atque ſuccederent; aut ponetur proceſſus in talibus infinitus, nec recipit actionem hanc nouam ab aliquo alio. A quo enim? Si dixeris, quòd à Deo; ergo & Deus ipſe ſimiliter tunc recipit vnam actionem nouellam contra praemiſſa. Si inſuper Deus agat iſtam actionem in Carbunculo illuminante, & iſtam paſſionē in illuminato, cum iſtae ſint res abſolutè diuerſae, & neutra pars alterius, nec quicquam vnius de eſſentia alteriꝰ, videtur quod Deus omnipotēs poſſet iſta ab inuicē ſeparate, & facere alterutrū ſine reliquo & ſeruare, praeſertim rē priorē ſine poſteriori, quod contradictionē includit. Adhuc autē & Deus facit futura eſſe futura per 14. 1. lib. ergoper aliquā factionē & nō nouā, quia tūc nouiter incaepiſſēt eſſe futura, ergo aeternā. Aliquid ergo aliud à Deo & corruptibile eſt coaeternū aut anteriꝰ ipſi Deo, qd. & de futuritione ſimili modo patet: Deus quo que facit aliqua ſēper non entia ſēper non eſſe, ſicut ex 32. & 33. 2di apparet; ergo per aliquā factionem, & non temporalem, conſtat, ſed Deo ſimpliciter coaeternam. Quae ſi ſint vera, non poſſet Deus quicquam create, niſi aliud annihilaret, factionem videlicet, qua prius fecit illud non eſſe, & eſſe futurum, & futuritionem ipſius. Amplius autem nec Deus omnipotens poſſet quicquam annihilare, niſi aliud mox crearet, annihilationem videlicet, & relationem inter annihilantem & annihilatum: Imo nec Deus omnipotens vniueriae creaturae conditor & ſeruator poſſet annihilare vniuerſitatem rerum creatam: Si enim poſſet, ponatur; Deus ergo annihilat mundum, & eſt annihilans & annihilator; ergo per aliquam annihilationem actiuam & relationem nunc factam. Dicetur fortaſſis pro ipſis, quod creatio & factio rerum in Deo eſt voluntas ſeu volutio eius aeterna, & de annihilatione ſimiliter; ſed quomodo? Vel enim, Deo creante quippiam nouiter, puta mundum, volutio eius aeterna eſt cre itio aeterna, vel noua. Non aeterna, quia tunc aeternaliter creauiſſet, & eſſet creatura ſimiliter coaeterna. Si noua, per quid eſt illa voluntas tunc creatio, & non prius? Vel per aliquid aeternum, vel nouum. Non aeternum, quia tunc aeternaliter fuiſſet creatio: nec nouum, quia tunc illud eſt creatum à Deo, & Deus prius natura illud creat, & eſt creans, quam illud ſit creatum aut ſit: Illa quo que volutio Dei producitur, ergo per aliquod producere antecedens, & illud per aliud ſimili ratione, &c. ſicut ſupra. Per quid inſuper nouum eſt volutio ſeu nolutio Dei aeterna, annihilatio modo noua? Si etiam ſit ita in Deo, cur non ſimiliratione quodlibet actiuum creatum, rationale vel irrationale, ſufficienter diſpoſitum ad agendum, poteſt agere ſine aliqua actione nouella nouiter producta in ipſo? Obijcies forſitan, quod agens A. actionem ſignatam, quae ponatur actio prima in Deo, quare & prima ſimpliciter omnium actionum, conſtituitur in eſſe agentis; ergo per aliquid formale, per aliquam cauſam formalem, ſeu formam aliquam quoquomodo, quemadmodum loquitur Sapiens, vbi dicit, Amator factus ſum forma illius, Sap. 8.Sapiens. Apoſtolus. Et Apoſtolus ad Phil. 2. Qui cum in forma Dei eſſet: illud autem formale ſeu forma non poteſt poni A. actio, cum ſit poſterior naturaliter quam hoc ſit agens: Per hoc enim, quod Deus eſt agens, producitur A actio & cauſatur, nec poteſt poni aliquid niſi actio; quid enim aliud poneretur? Eſt ergo aliqua actio alia A. actionem naturaliter antecedens. Forma nam que , qua aliquid eſt formatum, praecedit cauſaliter, quare & naturaliter, licet non temporaliter ſuum formatum. Pro iſto ſciendum, quod actio, & huiuſmodi nomina verbalia dupliciter poſſunt ſumi; actiuè videlicet & paſſiue; id eſt quatenus ab actiuo ſiue agente procedit, & ſic agentia congrue dici poteſt; & quatenus in acto ſeu patiente recipitur, & ſic actio ſeu paſſio • uncupatur. Adhuc autem ſecundum quod poteſt haberi ex Philoſopho, 3. Phyſ. vbi prius: & 5. met. 20. Et Anſelmo vbi ſuperius, vlterius aduertendum, quod, quando actiuum ſeu agens producit aliquod agere, ſeu mouere aliquam actionem, actum ſeu motū, & duas relationes ſimiliter quodammodo comproducit, vnam actionis ſiue actiuam, quatenus viz. agere, actio, actus ſeu motus ab actiuo ſeu agente procedit, & qua ſic ad ipſum refertur; aliam paſſionis ſiue paſſiuam, quatenus ſcilicet in acto ſeu patiente recipitur, & ſic referrur ad ipſum. Imo & ſi quis intueatur ſubtilius, & diligentius perſcrutetur res ipſas, & Ariſtot. & Auer. & Anſelm. vbi ſuperius; apparebit vnam eſſe relarionem actiui ſiue agentis ad actum, quatenus ſcilicet agit ſeu cauſar, & aliam è conuerſo, viz. acti ad actiuum ſeu agens, quatenus ſcil. agitur ſeu cauſatur; ſicut alia eſt relatio patris ad prolem ſeu filium, puta paternitas, & alia filij ad patrem, puta filiatio; & ſimili modo in alijs, quae & nominibus ſupradictis, vel alijs ſimilibus poſſūt congrue nominari, & hae relationes quando que actionis & paſſionis nominibus nuncupantur. In Deo autem licet ſit agere, actio at que actus, non tamen pari ſeu paſſio proprie poni deber. ſed aliquid ſimile paſſioni, puta receptio ſiue conceptio, vel ſi aliquid ſimile melius dici poſſit: quare & ſecundum ſententiam antiquorum, Deus vtriuſ que ſexus nominibus fuerat nominatus, non ſolummodo genitor, in quantum gignit & agit, ſed etiam genitrix, in quantum concipit & conſeruat propriam actionem, actum proprium immanentem, ſicut primum primi plenius manifeſtat. Vnde & Ierem 50. Audite conſilium Domini quod mente concepit. Et Parab. 8. Sapientia Dei,Ieremias. Parabola. dicit Dominus, poſſedit me in initio viarum ſuarum, ab aeterno ordinata ſum; nondum erant abyſsi, & ego iam concepta eram; Ante colles ego parturiebar. His itaque praelibatis veriſimiliter dici poteſt, quod agens A. primam actionem, conſtituitur in eſſe agentis per ſuum primum agere; Prius enim quoquomodo videtur agere, quam eſſe agens. Primum enim videtur eſſe actiuum, ſecundum agere, tertium eſſe agens, non tempore, ſed natura ſeu cauſa. Vel aliter dici poteſt, quod agens conſtituitur in eſſe agentis per illam relationem actionis ſiue actiuam praedictam, ita quod primum ſit actiuum, ſecundum agere, tertium illa relatio, quartum ſecundum hunc ordinem eſſe agens. Tertio dici poteſt, quod non eſt omnino clariſſimum, quod nihil denominatur formaliter quoquomodo ab aliquo, niſi fuerit prius ſecundum naturam. Aliquid enm dicitur formandum à forma futura quam recipiet, & facturum refertur ad faciendum, & denominatur facturum à factione futura, ſicut & aedificans, pullificans & foetificans ab eodem pullo & foetu futuris per actiones quas agunt ad iſta finaliter terminandas; multa quo que naturalia & alia à ſuis effectibus, & à ſuis accidentibus ſaepius nominantur. Nonne & Deus dicitur Creator ſeu creans per aliquid poſterius ſecundum naturam? Capiatur enim primum in ordine naturali creatum à Deo: tale nam que eſt dandum; alioquin ante omnē creaturam & creationem eſſet alia prior illa cauſaliter & naturaliter ſine fine contra priora. Sit ergo B. primum creatum à Deo; Deus igitur denominatur & dicitur Creator ſeu creans, à qua forma? & per quod formale? Non per aliquod increatum aeternum, quia tunc aeternaliter fuiſſet Creator; per aliquod ergo creatum; puta per B. vel per aliquod poſterius ipſo B. & B. & omne poſterius ipſo, eſt poſterius cauſaliter & naturaliter quam Deum create & eſſe creantem; hoc enim eſt cauſa B. atque ſequentium. Si etiam Deus omnia poſteriora annihilaret, per quod formale praecedens naturaliter eſſet annihilator, ſiue annihilans? Non aeternum; quia tunc aeternaliter fuiſſet annihilans: neque nouellum; quia illud tunc eſſet annihilatum, redactum ad nihilum & non eſſe. Et per has fortaſsis & huiuſmodi rationes poteſt oſtendi, quod creatio actiua ſiue creantia non eſt in creante (niſi forſitan principiatiuè, vel potius principiantiuè,Philoſophus. ſicut ad modum loquendi Philoſophi 4. Phyſ. 23. Res regni ſunt in Rege, & motū in primo motiuo;Auerroes. vel ſecundum aliā tranſlationem, in primo motore; & ſecundum Auerroē, res in agente; quia tunc aliquid nouiter accideret intrinſecus Creatori, recederet que ab eo, & eſſet mutabilis) ſed tantummodo in creato; & quod relationes non habent exiſtentiam realiter poſitiuam a rebus abſolutis, ſiue rela • is omnino diuerſam, quemadmodum ponitur à quibuſdam. Adhuc autem fortaſſis obijcies arguendo, quod creantia ſit in creante, quia nihil conſtituitur, informatur, aut denominatur formaliter ab aliqua forma extrinſeca extra ipſum, ſed creans conſtituitur, & informatur quodammodo, & denominatur formaliter à creantia; eſt ergo creantia in creante. Sed nonne in moralibus opus exterius dicitur, & eſt bonum propter bonitatē, quae eſt in agente, virtutem videlicet intentionē & caetera moraliter requiſita? Nonne & ſecundum veritatē & ſecundū Philoſophum 5. Met. 20. hoc dicitur & eſt viſum aut ſcitum propter viſionem aut ſcientiā in aliquo exiſtentem?Philoſophus. Auerroes. Nonne & ſecundum Philoſophū 5. Phyſ. 10. & ſecundum Auerroem in com. contingit quando que , quod aliquid denominetur aliquo modo nouiter relatiuè, non per aliquā nouā formā aut mutationē in ipſo, ſed in altero relatiuo? Quibus & concordanter concorditer Auguſt. 5. de Trinit. vlt. oſtendit, quod Deus dicitur nouiter Dominus huius rei, refugium noſtrum & Pater, non per aliquid quod ipſi nouiter accidit relatiuè, quia tunc eſſet mutabilis, ſicut ſuperius arguebam, ſed tantummodo illi rei, cui ſic nouiter dicitur relatiue. Sed nec ſic fortaſſis deſines replicare, ſed dices; Non eſt idem, ſed diuerſum, generare & generari, agere & pati, percutere & percuti, docere & doceti, ſicut & eſſe generans & generatum, agens & paſſum, percutiens & percuſſum, docens & doctum, ſicut omnibus clare patet. Pro iſto breuiter dici poteſt, quod generare & generari, & caetera talia, ſunt eadem res, & idem realiter abſolute, habens habens tamen relationes praedictas diuerſas, & ſecundum illas nominationes correſpondenter diuerſas. Verum vt iſtud patefiat lucidius aduertendum, quod homo percutiens mouet brachium & gladium, ſeu quodlibet inſtrumentum applicans ad percuſſum; percuſſus vero recipit paſſionem & patitur vulnus ſeu ictum; Illud vero mouere in percutiente & gladio videtur communi iudicio eſſe percutere tantum non percuti; illud autem moueri, recipere, ſiue pati in percuſſo, tantummodo percuti & non percutere quouiſmodo. Reſpiciendo tamen ſubtilius apparebit, quod illud mouere in percutiente brachio & gladio, non eſt ſine moueri inſeparabiliter ei annexo & eis infixo; neciilud moueri in percuſſo eſt ſine mouere ei annexo; imo ſecundum praemiſſa, illud mouere & moueri ſunt idem realiter non diuerſa: quod clarius fortè pater, ſi quis in vacuo manu percutiat lapidem ſtabilem & ſolidum non cedentē, nec aliqua ſpecie motus motum: tunc enim illud mouere & moueri, percutere & percuti eſſent in vno & eodem, & vnum & idem realiter abſolutè, denominaretur tamen diuerſis nominibus propter conſiderationes, relationes, & reſpectus diuerſos praedictos. Quapropter ne que idē eſt eſſe generans & generatum reſpectu eiuſdem. ſed generans dicitur & eſt generans per ſuum generare, ſiue per illam relationem actiuā ſeu cauſatiuā praedictam; generatum vero dicitur & eſt generatum per ſuum generari, ſiue per relationem illam paſſiuam ſeu cauſatiuam praemiſſam. His ita que iam praemiſſis ad primum principalium obiectorum dicendum, quod videtur ſupponere vnum falſum. Videtur enim ſupponere quod omne quod agitur, ſiue producitur, agitur ſiue producitur per aliquod agere ſiue producere ipſum naturaliter antecedēs: quod falſum videtur, quia tunc in actionibus ſeu productionibus huiuſmodi eſſet proceſſus infinitus ſimpliciter aſcendēdo contra praemiſſa. Tunc etiam nulla eſſet prima productio in diuinis nec aliquod primum productum, ſed ante quamlibet & quodlibet aliae infinitae, & alia infinita; quomodo ergo, ſecundum Philoſophiam & Theologiam; In principio erat verbum, i. primum omnium productorum? Imo nec vna quidem productio, nec vnum productum Verbū & Filium Dei praecedit, ſicut puto omnes tractatores catholicos concorditer profiteri; Quinimo & Oxoniae eſt damnatum, quod cum Deus pater ſit prior origine filio, in illo priori potuit produxiſſe aliquid ante eum. Adhuc forſitan replicabis,Obiectio. Verbum Dei eſt productum, ergo per aliquod producere antecedens. Sed quis praeſumet filium in diuinis tantum remoueri à patre, vt conſtituat vnum pontem, parietē, ſeu limitem quēlibet medium inter eos patre poſteriorem priorem que filio? Quis aufert verbo Dei & filio principium, primogenitutā, & primatum omnium productorum? Nonne & illud producere, per quod moliris verbum Dei produci ſimiliter eſt productum? Quapropter & (vt gladio tuo te teriam) per aliud producere antecedens &c. ſicut ſupra. Quamobrem & maiorum meorum meliore ſentē tia ſemper ſalua, videtur non improbabiliter dici poſſe, quod verbum Dei nedum eſt primum productum, verumetiam primum producere, & prima productio in diuinis, conſiderationibus tamen, relationibus, ſiue reſpectibus ſupradictis quoquomodo diuerſis, ſicut eſt intelligens & intellectum, imo & intelligere & intelligi modis quoquomodo alijs ſeu diuerſis, ſicut & Auerroes licet balbutiendo ſuper 12. metaphyſ. 39. tangit. Nonne verbum Dei eſt verbum perfectiſſimū? Quare & actualiſſimum, & quod actualius verbum quam ipſum dicere actuale, ipſaue dictio actualis: quare & ſecundum Philoſophum 12. Met. 51. & ſecundum Auerroem Deus eſt intelligentia, i. actio ſiue agentia intelligentis ad modū loquendi Anſelmi praemiſſum; imo & intelligere atque intelligi ſecundum eundem ibidem. Sed quae perſona eſt dignius iſta quam verbum? Quibus & concorditer Sapiens; Sol, inquit, intelligentiae non eſt ortus eis,Sapiens. Iob. Sapient. 5. Sol intelligentiae, i. Sol qui eſt intelligentia intranſitiue loquendo: vnde & Iob. 12. Apud Deū eſt ſapientia & fortitudo, ipſe habet conſiliū & intelligentiam. Super quod Greg. 11. Moral. 4. Haec, inquit, non incongrue de vnigenito ſummi Patris accipimus.Gregorius. Et nonne Sapientia eſt actio ſiue agentia Sapientis, ſicut intelligentia intelligentis, & prouidentia prouidentis? Quare & Sapiens dicit de ſapientia increata quod eſt emanatio quaedam claritatis omnipotentis Dei ſincera, Sap. 7. Quod etiā verbū Dei ſit eius locutio actualis,Sapiens. & nō terminus eius tantū videtur per Anſelm. Monol. 33. ſic dicentem; Nulla ratione negari poteſt,Anſelmus. cum mens rationalis ſeipſā cogitando intelligit, imaginē eius naſci in ſua cogitatione, imo ipſā cogitationē ſui eſſe ſuam imaginē ad eius ſimilitudinē tanquā ex eius impreſſione formarā. Habet igitur mens rationalis, cum ſe cogitando intelligit, ſecū imaginē ſuā ex ſe natā. i. cogitationem ſui ad ſuam ſimilitudinem quaſi ſua impreſſione formatā; quae imago eius verbū eius eſt. Hoc ita que modo quis neget ſummā ſapientiā, cum ſe, dicendo, intelligit, gignere conſubſtantialē ſibi ſimilitudinē ſuā, i. verbū ſuū?Anſelmus. Qui & infra 48. & poſt diffuſe trinitatē in mente noſtra (viz. quod meminit ſui, cogitat ſeu intelligit ſe, & amat, & eſt memor, ſic cogitans ſeu intelligens ſe & amans, habet que meminiſſe ſui, cogitare, ſeu intelligere & amare) comparat ſummae trinitari in Deo Patri & Filio & Spiritu Sancto, haectria ſecundū ordinē iſtis tribus; qui & dicit ſaepiſſimè filium eſſe intelligentiā Dei patris;Augustinus. qui & in hac parte ſequitur Aug. 10. de trinit. 10. & 11. & vlt. & 11. de trinit. 1. & 2. & 14. de trinit. 3. 6. & 8. vbi trinitatem in mente noſtra repertam viz. meminiſſe, intelligere & velle, memoriam intelligentiam & voluntatem, corpus, viſum, viſionem actualem, & voluntatem ſeu voluntatis intentionem haec ad inuicem copulantem diuinae aſſimilat trinitati, & intelligentiam actualem & viſionem actualem ſimiliter aſſimilat filio verbo Dei. Obijcies forſitan, Producere Dei quodcunque eſt productum;Obiectio. ergo per aliquod producens praecedens, & per aliquod producere antecedens: per quid enim aliud poſſet produci?Resp. Sed reſponſū eſt prius. Primū nam que producere Dei producitur per productū productiun̄ quoquomodo praeced. & non per aliquod producere antecedens. Veruntamē, vt videtur, illud producere primū Dei prius eſt producere quam productū: nam primū omniū videtur productiuū ſecundū producere, conſequenter relatio productionis actiua, & eſſe producēs, & relatio productionis paſſiua, & eſſe productū. Sed nec ſi forſitan deſines obiectare, dicēdo;Obiectio. Illud producere eſt productū, ergo per aliquid; quid eſt illud? Si, per, ſignificet cauſā productiuā ſiue actiuā,Reſp. per Dei productionem productiuū & potentiā eius actiuā; ſi cauſā formalem, nō habet cauſam formalem productam priorem, ſed ipſum eſt prima forma producta, ſicut & de primo Angelo homineue. primo actu Angeli hominiſue apparet. Quapropter & Auguſtinus 83. quaeſtionum, quaeſtione 23. dicit, quod ſimilitudo Patris, ſcil. filius eſt prima ſpecies & prima forma, qua ſpecificata & formata ſunt omnia. Verum adhuc pro prima principali argutia abſolutius diſſoluenda, ſpecialiter aduertendum,Auguſtinus. quod volutio Dei ad extra producitur per intelligere Dei quoquomodo procedens, ſed illud intelligere non cauſat neceſſario illud velle, ſicut praecedentia manifeſtant. Pro ſecunda argutia principali ſciendum, quod duplex eſt velle in Deo, ad intra, videlicet, & ad extra. Ad intra, quo vult ſeipſum & amat: ad extra, quo vult & amat extrinſeca, efficit, & conferuat; & vtrumque iſtorum velle producit Deus voluntariè, ſed diuerſimodè: Primum producit voluntarie, quia per voluntatem propriam ſpontaneam non inuitam, nec violentet coactam, non tamen libere libertate contradictionis, ſed neceſſario neceſſitate oppoſita, ſicut & ſpiritum ſanctum ſpirat, qui ſecundum praemiſſa, & ſecundum Auguſtinum 15. de Trinitate. 20. voluntas Dei, ſicut & charitas, maximè proprie appellatur. Secundum autem velle producit Deus voluntarie, quia per voluntatem propriam ſpontaneam, non inuitam, ſed liberam ſecundum contradictionem, ſicut praecedentia docuerunt. Nec ex iſto conſequitur, quod omnem talem actum prius naturaliter velit producere quam producat; ſicut nec de homine quid volente; alias etenim eſſet proceſſus in volutionibus talibus infinitus contra priora; im o ad producendum voluntarie talem actum ſufficit voluntas, potentia ſcilicet volutiua ſufficienter diſpoſita.Obiectio. Sed hic poteſt quis non improbabiliter ſic inſtare. Sit A. primum velle Dei ad extra; Deus ergo producit A. ergo per aliquid ipſum naturaliter antecedens; & per quid, niſi per aliud velle reſpectu illius? Dicitque Anſelmus de caſu Diaboli 12. quicquid ſe mouet ad volendum, prius vult ſe ita moucre. Rurſus autem Deus vult A. Vult enim & amat omnia bona quae habet, & magis vt videtur, & charius vult & amat quodlibet bonum ſuum intrinſecum, quam aliud bonum extrinſecum, quam muſcam, aut folium, ſeu feſtucam; ergo & prius ordine naturali. Adhuc autem & per viceſimum ſecundum primi, quemlibet actum ſuum volendi vult Deus; vult ergo iſtum actum ſuum volendi per alium, & illium per alium, & ſic ſemper deinceps; habet ergo Deus actus volendi ſimpliciter infinitos, & non inordinatos penitus & confuſos, propter praemiſſa primo, & viceſimo ſexto primi. Quemlibet ergo actum huiuſmodi praecedit naturaliter alius talis actus, & illum alius adhuc talis, & ſic infinitè ſimpliciter aſcendendo, Quilibet ergo actus voluntatis diuinae producitur ab actu alio praecedente, quo poſito, cum potentia plena Dei neceſſariò ſequitur ipſum produci: Quilibet ergo actus voluntatis diuinae producitur ex neceſſitate naturaliter praecedente &c. ſicut ſupra. Pro iſtis autem ſciendum,Responſio quaedam. quod quidam non abhorrent concedere proceſſum in volutionibus Dei talibus taliter infinitum. Sed nonne ſuperius eſt oſtenſum, non eſſe proceſſum infinitum in eſſentialiter ordinatis in actu ſecundum ſub & ſupra, aut ſecundum prius & poſterius ordine naturali? Secundum iſtos quoque in cauſis efficientibus ſiue agentibus eſſentialiter ordinatis modo praedicto eſt proceſſus ſimpliciter infinitus, cum quaelibet volutio talis Dei ſit cauſa actiua, & agens hunc effectum extrinſecum, vel cauſam eſſe ipſius. Adhuc autem & cum quaelibet talis volutio ſit forma quaedam & ſpecies, in cauſis formalibus eſt proceſſus ſimiliter infinitus, contra Philoſophiam & Philoſophos plurimos multis locis. Cui etiam dubium, quin Deus prius velit ſeipſum, quam aliquid extra ipſum, cum ipſe ſit finis omnium, & finis primario intendatur & caetera propter finem? Quare & dicit Sapiens ſapienter; Vniuerſa propter ſeipſum operatus eſt Dominus,Parabola. Parab. 16. Sit ergo A. volutio, qua Deus vult ſeipſum, & B. volutio, qua immediatè vult producere hunc effectum; B. ergo volutio producitur per aliam immediate priorem, & illa per aliam, & ita deinceps aſcendendo ſuperius in volutionibus talibus infinite, quae omnes ſunt poſteriores A. volutione praedicta. Sed quomodo, poſitis terminis & extremis, puta A. & B. interponuntur media actualia infinita eſſentialiter ordinata, & hoc in cauſis agentibus formalibus atque finalibus, contra Philoſophum 2. Metaphyſ. 5? & deinceps, Nonne & vbicunque contingit accipere duo extrema aliquorum in actu eſſentialiter ordinatorum ſecundum prius & poſterius ſerioſè, contingit accipere & omnia media? Quare & aliqua eſt tota multitudo extremorum illorum, & omnium pariter mediorum; & illa eſt neceſſario ſimpliciter infinita, contra praemiſſa parte quadrageſima primi; & capit. ſeptimo primi libri. Sit inſuper C. illa multitudo totalis; C. igitur multitudine poteſt eſſe & eſt aliqua multitudo maior, aliqua quoque minor, & nihilominus infinita; cur ergo eſt tantae quantitatis praeciſae? Videtur quoque quod minor ſufficeret; cur ergo ſuperflue ponitur iſta tanta? Amplius autem ſecundum iſtos, nullum eſt primum contingens ad vtrumlibet ſiue aequaliter, nec aliquis primus actus liber contradictoria libertate. Imò & ſecundum iſtos nullus actus eſt contingens aequaliter ſimpliciter, nec liber ſecundum contradictionem ſimpliciter, ſed quilibet neceſſarius quodammodo neceſſitate naturaliter praecedente. Detur enim A. actus contingens aequaliter ſimpliciter, & liber ſimpliciter ſecundum contradictionem in Deo; ſed A. eſt vnum velle Dei, ſeu vna volutio; quare & ſecundum hypotheſin Deus habet aliud velle praecedens quod eſt cauſa reſpectu illius, & illo velle praecedente Dei poſito cum potentia Dei plena, neceſſariò ſequitur A. produci; A. ergo ſecundum praemiſſa eſt actus neceſſarius neceſsitatc naturaliter praecedente, & non ſimpliciter contingens aequaliter nec liber. Ad haec autem cùm ſecundum praemiſſa ſp. ſanctus dicatur proprie voluntas, charitas, & amor in Deo, quis audeat dicere ipſum non eſſe primam voluntatem, charitatem, & amorem in Deo, ſed ipſum praecedi ab alijs infinitis, ab vnauè alia voluntate, ab alia charitate, ab aliovè amore producta prius cauſaliter ſeu producto? Sicut enim filius Dei eſt primum verbum, & primus actus diuini intellectus, ſic & ſpiritus ſanctus diuini affectus. Cùm ergo ſpiritus ſanctus ſit prima Dei voluntas procedens à Deo, qua vult ſeipſum, aliqua eſt eius voluntas immediata & proxima ab ipſa procedens ipſam que ſequens, qua vult A. ſeu aliud quodcunque ſignatum. Sicut enim hanc voluntatem vltimam, qua Deus vult immediatè hoc ſignatum, vna alia voluntas diuina immediatè praecedit: ſic, vt videtur, ſimiliratione illi primae voluntati diuinae aliqua alia immediatè ſuccedit; non ſunt ergo infinitae voluntates huiuſmodi mediae per praemiſſa. Si inſuper in volutionibus Dei ſit proceſſus huiuſmodi infinitus, & in intellectionibus, intelligentijſvè ipſius ſimiliter, vt videtur, ſimili ratione. Intellectio namque lapidis in Deo gignitur ſeu agitur; ergo per gignitionem ſeu actionem aliquam praecedentem, & ſic ſemper aſcendendo ſuperiùs infinitè, ſicut iſti de diuinis volutionibus argumentant: quae enim alia actio quàm intellectio poneretur, illa actio, per quam intellectio generatur contra praemiſſa? Tunc etiam non eſſet aliquod verbum Dei primum, ſed ante quodlibet alia infinita: ſecundum hoc quoque non eſſent aliquae primae formae retum in Deo, nullae primae ſpecies, idaeae, exemplaria, nec vllae originales & primariae rationes.Reſponſio propri • . Puto igitur allter reſpondendum. Cùm ergo inſtatur, Deus producit A. primum velle ſuum ad extra, ergo per aliquid ipſum naturaliter antecedens: verum eſt, per intellectionem & potentiam volutiuam ipſum quodammodo cauſaliter praecedentem. Et ſi replices, Deus producit A. ergo per aliquid antecedens, quo poſito, neceſſariò ſequitur A. produci: non eſt verum, ſicut praehabita declarabant; poteſtque Anſelmus exponi, quòd quicquid mouet ſe ad volendum, prius vult ſe ita mouere; hoc eſt, prius habet voluntatem habitualem volutiuam ita mouere. Ad illud verò quod arguitur conſequenter, quòd Deus prius natura vult A. primum videlicet ſuum velle ad extra, quàm illud extrinſecum volutum, poteſt multipliciter reſponderi. Primò dicerent aliqui, quod etſi prius velit A. quàm illud volutum quod ſit B. non tamen per aliud velle, ſed per idem; dicerent inſuper quod eodem amore amat, & vult ſe & caetera: ſicut & eodem verbo dicit ſe & caetera, ſicut Anſelmus Monolog. 33. & 34. docet. Adhuc autem, neque ſi quis magis & chariùs vult & amat A. quàm B. ideo conſequens eſt, vt priùs velit & amet A. quàm B. ordine naturali, ſicut de inordinatis ad inuicem in amore & in partibus planè conſtat: imo & aliquibus forſitan videretur, quod ſi A. ſit velle Dei ad extra reſpectu B. voluti, & Deus velit alterum horum prius, quod prius quodammodo vult B. quàm A, quatenus A. eſt talis volutio: in omnibus namque volutis ſecundum ſeriem ordinatis, prius videtur volutum propter poſterius, potius quàm è contra: Sit ergo C. volutio Dei qua vult A. & prior A. ſecundum hypotheſin; horum ergo trium ſecundum ſeriem poſitorum C.A.B. A. videtur volutum propter B. non è contra. Quis etiam diceret Deum aut hominem velle obiectum propteripſam volutionem obiecti, quin potius è contra? Veruntamen mihi videtur, quod Deus primò vult ſeipſum, & ſecundò caetera ad & propter ſeipſum: nec videtur mihi neceſſarium ponere voluntatem aliquam mediam inter iſtas: non enim audeo ceruicem in tantum erigere, vt ab omnipotente Deo negem poſſe poſt volutionem, qua primò vult ſeipſum, ſecundò immediatè velle extrinſeca, vel aliquid extrinſecum ad ſeipſum: Si quis tamen ſit conſiliarius Dei in tantum, vt ſecurus audeat ponere voluntatem mediam inter iſtas, quâ videlicet Deus velit ſe velle extrinſeca, vitet proceſſum infinitum in voluntatibus talibus eſſentialiter ordinatis, & ſuperfluitatem ponendi plura, vbi ſufficiunt pauciora; & ſecundum ipſum videtur conſequenter dicendum, quod ſola talis volutio media ſi ſit vnica, aut prima omnium (ſi ſint multae, tamen finitae) eſt ſimpliciter contingens aequaliter, & ſimpliciter libera ſecundum contradictionem; aliam tamen partem reputo venorem. Quod autem opponitur vltimò, quod Deus quamlibet voluntatem ſuam vult, quare & habet infinitam multitudinem voluntatum ordinatarum eſſentialiter ſecundum prius & poſterius, ſub & ſupra; poteſt ſimiliter obijci de cognitione diuina, quod quia quamlibet cognitionem ſuam cognoſeit, ideo habet cognitiones huiuſmodi infinitas: quomodo etiam ſequitur, Deus habet voluntates infinitas ordinatas, ergo hoc ordine ordinatas, ſemper videlicet à voluntate accepta ſuperius aſcendendo? Cur enim ſic potius quàm inferius deſcendendo, ſicut de cognitionibus cognitionum in eo, vel ſaltem in creaturis magis videtur? Aut cur ſic potius quàm coaevè, coaequaliter, ſeu collateraliter procedendo, ſicut videtur eſſe de infinitis eius volutionibus proptijs reſpectu infinitorum punctorum in linea circulati, vel reſpectu vnitatum infinitarum ſecundum nullam cauſalitatem, dependentiam, aut ordinem eſſentialem ad inuicem coniunctarum? Aliter poſſet dici, quod Deus eadem voluntate vult ſeipſum & caetera vniuerſa, & ſuam quamlibet voluntatem, ſicut & eodem verbo dicit ſeipſum, & creata vniuerſa ſicut ſuperius dicebatur. Veruntamen multiplicando & diſtinguendo quodammodo voluntatem diuinam ſecundum multitudinem & diſtinctionem volutorum, ſecundum reſpectum, conſiderationem ſeu etiam rationem, ſicut Plato & antiqui multiplicant & diſtinguunt cognitionem diuinam per idaeas, formas, ſpecies, ſeu etiam rationes in mente diuina, ſecundum multitudinem & diſtinctionem multiplicem cognitorum;Auguſtinus. ſicut etiam Auguſtinus Platonem imitans in hac parte 83. quaeſtionum 46. dicit, Reſtat vt omnia ratione ſint condita, nec eadem ratione homo qua equus; hoc enim abſurdum eſt exiſtimare: ſingula ergo proprijs ſunt creata rationibus; has autem vbi eſſe arbitrandum eſt, niſi in ipſa mente creatoris? Sic inquam, multiplicando & diſtinguendo voluntatem diuinam, non improbabiliter dici poteſt Deum velle rem iſtam per vnam voluntatem propriam, & velle illam voluntatem ſiue volutionem per aliam, & ſic infinitè deinceps; quòd tamen hae voluntates non ſint eſſentialiter ordinatae ſuperius aſcendendo, ſecundum poſterius & prius, ſub & ſupra, ſed ſunt collaterales inuicem & coaeuae, ſicut de voluntatibus infinitis punctorum & vnitatum ſuperius dicebatur; alicui tamen fortaſsis nequaquam impoſsibile videretur, quod in voluntatibus & complacentijs talibus eſſet infinitus proceſſus ſecundum prius & poſterius, inferius quodammodo deſcendendo: talis enim proceſſus non cogit, quin ſit aliquis primus actus contingens & liber, & ſimpliciter contingens aequaliter arque liber, nec ad inconuenientias alias prius tactas. Et has forſitan voluntates tam mitabiliter multiplicatas intuens Propheta dicebar, Pſal. 110. magna opera Domini exquiſita in omnes voluntates eius: nunquid tamen aliquae ſint omnes talis huiuſmodi voluntates in Deo, poteſt diſputatiuè inquiri, ſicut de eius cognitionibus 7. primi fuerat inquiſitum.

CAP. VII. Mouet quaeſtionem, nunquid aliquid ſit in poteſtate voluntatis creatae: & ponit vnam reſponſionem, & corrigit.

HAec autem praehabita grauem parturiunt quaeſtionem; Vtrum, ſcilicet, aliquid ſit in poteſtate voluntatis creatae: quomodo namque iudicabitur aliquid in poteſtate voluntatis creatae, cùm omnis eius actio & non actio dependet à voluntate diuina naturaliter praecedente, ſicut 20.30. & 32 ſecundi docebant? Quomodo enim eſt in poteſtate cauſae ſecundae, ſcilicet voluntatis creatae, quòd cauſa prima, ſcilicet voluntas diuina, ipſam volendo praeueniat, quam etiam voluntatem diuinam oportet voluntatem creatā neceſſariò imitari, ſicut decimū primi docet? Quomodo tandem eſt aliquis actus, ceſſatio, ſeu vacatio in poteſtate noſtra, cùm haec omnia fiant in nobis ex neceſsitate naturaliter praecedente, ſicut ſecundum huius praemiſit? Et ſi nihil ſit in poteſtate voluntatis creatae, quomodo liberum arbitrium crearum ſaluatur? Aliqui hic reſpondent, quod ſuppoſita influentia generali aliquid eſt in poteſtate voluntatis creatae, aliter vero nihil. Sed de illa generali influentia eſt quaerendum, vtrū aliquid ſit aut nihil, ſi nihil, nihilum inde venit; ſi aliquid, aut ergo creatura aut Creator; non creatura, quia Creator, ſcilicet Deus ipſe, neceſſario requiritur tanquam cauſa verè efficiens cuiuſliber actionis voluntatis creatae, ſicut praehabita docuerunt: ſi ponatur Creator, ſcil. Deus ipſe; aut ergo abſolute quatenus eſt Deus tantūmodo, aut quatenus eſt actualiter influens ad actū voluntatis creatae. Non primo modo, quia per 8. & 9.1. ſic nihil agit ad extra, quare nec influit illo modo, Si ſecundo modo & per 8. & 9. primi nihil agit ad extra, quare nec influit niſi volendo; & hoc non vniuerſaliter & confuſe, ſed ſingulariter & diſtincte, ſicut & cognoſcit, vt per 22.27. & ſequentia primi faciliter oſtendetur; ſicque eius influentia generalis eſt eius volentia, ſiue volutio ſpecialis, qua vult ſpecialiter facere hoc velillud. Nihil aliud ergo eſt dicere, ſuppoſita influentia generali, aliquis actus eſt in poteſtate voluntatis creatae, quam dicere, ſuppoſita Dei volutione. ſeu volentia ſpeciali ad aliquem certum actum voluntatis creatae, ille actus eſt in poteſtate voluntatis creatae; ſicque iſta reſponſio quaeſtionem non ſoluit, ſed magis inuoluit. Si quis autem voluerit fingere, quod influentia generalis eſt conſeruatio generalis rerum à Deo, ac eius permiſsio generalis, qua permittit res ſecundum potentias ſibi inditas operati, & hac ſuppoſita poteſt voluntas creata ex ſe ſola ſine Deo aliter & proprie coagente producere actum ſuum, per 21. ſecundi & ſequentia clariſsime conuincetur. Sed quia influentia generalis eſt nomen communiter vſitatum, & per omnium ora volans, ne illud inexpoſitum penitus ſimplicibus praetermittam, dico quòd influentia generalis in ſacris literis minimè repetitur; ſed ſecundum modum loquendi naturalium Philoſophorum, Mathematicorum, & ſimiliter Magicotum eſt ematiatio, ſeu irradiatio potius (vt placet Autori de radijs) à coeleſti corpore in ſibi ſubiecta generaliter deriuata. Poſſet tamen dici catholicè influentia generalis Dei volentia ſiue volutio generalis, qua omnibus generaliter influit quicquid habent, ſicut 8. & 9. primi docebant; quae tamen nequaquam ſic eſt omnibus generalis, quin etiam ſingulis ſpecialis, ſicut 22. & 27. & ſequentia primi docent.

CAP. VIII. Recitat alias ſex reſponſiun • ulas, & emendat.

SVnt & aliae ſex reſponſiunculae ſimiles ad hoc idem, quae omnes fatentur concorditer voluntatem increatam praeuenire in omnibus voluntatem creatam, ſed vlteriùs variantur. Nam prima dicit ideo aliquid eſſe in poteſtate voluntatis creatae, quia in poteſtate ſua eſt quod Deus velit, & praeuelit liberum actum ſuum. Secunda verò ponit ideo actum liberum futurum eſſe in poteſtate voluntatis creatae, quia in poteſtate ſua eſt facere aliquid, vnde ſequitur Deum hunc velle, vel non velle. Tertia aeſtimat ideo aliquid eſſe in poteſtate voluntatis creatae, quia aequè primò ſicut increata praecedit creatam ad aliquem liberum actum ſuum, poteſt creata in oppoſitum, ſcilicet ab actu illo vacare, & actum oppoſitum exercere. Quarta verò affirmat ideo aliquid eſſe in poteſtate voluntatis creatae, quia licet voluntas increata praeuelit creatam aliquem certum actum habere pro certa menſura temporali futura, in poteſtate tamen creata eſt ita ſe prius diſponere, ne Deus hoc tunc velit, & ne tunc habeat illum actum. Quinta opinatur, quod Deus non agit proprie actum voluntatis creatae, ſed tantum improprie, quia videlicet ordinauit & vult, quod ipſa ſola proprie & libere faciat actum ſuum. Sexta debilior caeteris, debiliter arbitratur, quod Deus coagit & praeagit proprie omnem actum voluntatis creatae, ſed tam debiliter influendo, quod nequaquam ipſam neceſsitat ad agendum. Prima ſiquidem inter iſtas videtur mirabilis dictu, & mirabilior intellectu, cùm ad communem modum loquendi vulgarium & Doctorum nihil dicatur in poteſtate cuiuſque, niſi quod eius ſubiacet voluntati, & eius ſequitur voluntatem ſicut eius effectus, priuatiove effectus vt motus & quies: vnde Auguſtinus 1. Retract. 22. In poteſtate noſtra non eſt,Auguſtinus niſi quod noſtram ſequitur voluntatem; & loquitur ibi de ſe, qui ſicut effectus, vt puta meritum ſequitur effectorem; ſed velle diuinum praeuenire velle humanum nequaquam humanae ſubiacet voluntati, nec eam ſequitur vt effectus, ſed e contra, ſicut 30. ſecundi demonſtrat. Item nihil eſt in poteſtate cuiuſque, niſi quod poteſt facere cùm voluerit, dicente Auguſtino 3. de libero arbitrio 3.Auguſtinus. Philoſophus. Non poſſum aliud ſentire eſſe in poteſtate noſtra, niſi quod cùm volumus, facimus. Et Philoſophus 9. Metaphyſ. 10. Potens ſecundum rationem omne, neceſſe quando deſiderat, cuius habet potentiam, & vt habet, hoc facere; Nullus autem poteſt facere Deum ipſum praeuenire volendo, quia quidlibet faciens aliquid, naturaliter praeuenit ſuum factum; quare voluntas humana volendo praeueniter diuinam contra hypotheſin, & contra 30. ſecundi; & quia per 23. primi, quodlibet velle Dei eſt aeternum, non temporaliter factum à quoquam, & quia tunc voluntas diuina eſſet paſsibilis ab humana, contra 20. primi libri. Item ſi Deum praeuelle ſit in poteſtate voluntatis creatae, vel hoc eſt aliquid faciendo vel nihil: non aliquid faciendo, vt proximo eſt argutum. Praeterea quilibet volens & faciens, eo ipſo neceſſariò praeuenitur volutione diuina; ſed illud quod prius eſt actum, puta diuina volutio, quod tunc ſit actum vel non, non eſt in poteſtate poſterioris agentis, cùm nihil à poſteriori actione dependeat, ſed è contra: nec tamen nihil faciendo, vt nullus ignorat; omne quoque ſuum non facere fit à diuino non facere praecedenti, per 32. ſecundi, & hoc per volutionem diuinam, ſicut 22. primi cum corollario ſuo probat; per volutionem inquam diuinam illud non facere naturaliter praecedentem, per viceſimum quoque ſecundi; ſic que redit argumentum contra aliam partem factum, Item ſi Deum praeuelle ſit in poteſtate voluntatis creatae, vel ergo dum ipſa actualiter vult, vel prius: non dum ipſa actualiter vult, vt ipſimet fatentur, quia tunc eſt neceſſarium neceſsitate naturaliter praecedente illud velle creatum;Lumbardus dicit que Lumbardus 1. ſentent. diſt. 25. quod in praeſenti eſt, determinatum eſt, nec in poteſtate noſtra eſt, vt tunc ſit vel non ſit. Illud etiam quod iam prius eſt actum, puta velle diuinum, quod tunc ſit actum vel non actum, non eſt in poteſtate poſterioris agentis, cùm prius factum a poſteriori nullo modo dependeat, ſed è contra, ſicut ſuperius eſt argutum. Nec prius, quia tunc ſi homo faciat quantum poteſt vſ que ad A. inſtans futurum, vt Deus praeueniat ipſum volendo in A. inſtanti, & ſi Deus hoc noluerit, imo & reſiſtat, ac totis viribus agat ad contrarium, ita fiet contra 10. primi libri. Nam ſecundum Philoſophum 9. Metaphyſ. 10. Potens ſecundum rationem omne, neceſſe quando deſiderat cuius habet potentiam & vt habet, hoc facere: dicitque Auguſtinus 3. de libero arbitrio 3. Non poſſum aliud ſentire eſſe in poteſtate noſtra, niſi quod cùm volumus facimus.Responſio falſa. Philoſophus. Nec poteſt quis dicere, hoc eſſe in poteſtate hominis, niſi fuerit impeditus. Subiungit enim Philoſophus vbi prius; Nulio namque exteriorum prohibente, adiungere nihil adhuc oportet: potentiam enim habet vt potentia faciendi; eſt autem non omnino, ſed habentiū aliquo modo, in quibus excludentur quae exterius prohibent; remouēt autē haec eorū,Auerroes. quae in determinatione apponuntur, quaedā. Vbi & Auerroes ſic ait, Non indigemus cum hoc, quod potentia poſsit agere, hoc addere, niſi aliquid extrinſecū impediat, quoniam ſufficit in hoc quod dicimus, quod potentia poteſt agere; quoniam cùm illic fuerit impediens, tunc potentia non poterit. Praeterea vel eſt in poteſtate hominis tollere impedimentū volutionis & reſiſtentiae diuinae, vel non. Si ſit, poteſt tollere illud cùm voluerit; quare non oportet addere niſi fuerit impeditus: & ſi faciat quantum poteſt vſque A. inſtans in caſu praemiſſo, neceſſariò tollet illud: ſi non, & niſi illud impedimentum tollatur, non conſequetur intentum; non eſt ergo in poteſtate ſua vt propoſitum conſequatur: quomodo nam que eſt in poteſtate debilioris domū fortioris intrare, ipſum ligare, & vniuerſa eius diripere? Item ſecundū iſtud voluntas in primo inſtanti ſuae creationis nō poſſet liberè velle quicquā, nec voluntas antiqua in primo inſtanti adultionis ſeu euigilationis à ſomno, aut curationis à furia, quia tunc non eſſet in poteſtate ſua quod praeueniretur à Deo, nec etiam prius fuit, cuius oppoſitū docuit octaua veritas 5. huius. Item ſi Linus debilior haberet Petrū Dominū fortiorē, cuius (vt vtar verbis Philoſophi recitatis 1. huius) praeuoluntatem neceſſariò ſequeretur, vt non mouente illo non moueretur, & mouente neceſſariò moueretur, quomodo [etiam] eſſet in poteſtate ſua facere aliquam motionem, puta trahere hoc vel illud? quomodo nam que eſſet in poteſtate ſua ſui Domini praeuoluntas? Sic autem ſe habet omne agens rationale ad Deum, ſicut praehabita perhibent, & ipſa opinio confitetur: ſicut ſi eſſet ſecuris vel ſerra rationalis, quae tamen non poſſet ſecare vel ſerrare niſi tracta per voluntatem artificis praecedentem, quam etiam neceſſariò ſequeretur, quomodo eſſet in poteſtate ſua ſcindere vel ſerrare? hoc autem modo ſe habet omnis homo ad Deū, teſte Eſaia 10. cum gloſſa cōmuni & expoſitione Hieron. ſicut 32. primi plenius recitauit. Item ſi ſit in poteſtate mea quòd Deus praeuelit, & velit hoc aliquid, cur non aliud, aliud que quodcunque? Si etiam ſit in poteſtate mea vt Deus faciat antecedenter me velle hoc aliquid ſub hoc gradu & modo, cur non eſt in mea ſimiliter poteſtate, vt Deus [ſtatim] faciat antecedenter me velle & nolle, amare & odire quodcun que ſub quocun que gradu & modo per Deū mihi poſsibili, vt ſummè Deū diligere, beatifice que amare, cum ſummo odio vitiorū, cum multis ſimilibus, quae non poſſum pro quolibet tempore, vt quilibet experitur? quod & teſtantur multa allegata 46. primi; vnde & Propheta, Concupiuit anima mea deſiderare iuſtificationes tuas, Pſ. 118. Item ſi aliqua actio ſit in alicuius libera poteſtate, ipſe eſt Dominus illius, ſicut per Philoſoph. 3. Ethic. 13. & alijs locis multis: & per Ioh. Damaſcen. 39. ſent. ſicut 28.2. cōmemorat: ſed nullus eſt Dominus volutionis liberae Domini Dei ſui, ſicut nullus Chriſtianus ambigit aut prophanus; hoc n. ſuae ſummae libertati nimiū derogaret, quod ſuppoſitio 1. vetat. Item tunc voluntas diuina magis eſſet in poteſtate hominis, quàm voluntas alicuius infimi ſerui ſui: nemo n. habet ſeruū tam infimū, qui ſemper voluntatē ſua volendo ſequatur; imo necactio alicuius alterius cauſae creatae tantum eſt in poteſtate voluntatis creatae, ſicut actio voluntatis diuinae: nō n. eſt in poteſtate cuiuſ que volūtatis creatae, vt aliqua alia cauſa creata agat ad quodlibet ſuū velle, nec de aliqua cauſa creata eſt in poteſtate voluntatis creatae, vt ipſa voluntatē creatā praeueniat in agēdo, ſicut inductio per ſingulas manifeſtat: quare actio libera voluntatis diuinae magis eſt in poteſtate volūtatis creatae, quā quaecun que actio libera, vel ancilla cuiuſcū que alterius cauſae creatae, quod eius ſummā deſtruit libertatē, ſeu potius ab eius ſumma deſtruitur libertate. Item quomodo poteſt eſſe cauſa actiua ſuperior atque prior in poteſtate cauſae inferioris & poſterioris, mouens in poteſtate moti, trahens in poteſtate tracti, & actio eius iam naturaliter prius acta, imo iam aeternaliter prius acta in poteſtate cauſae poſt naturaliter temporaliterque agentis? Item quomodo poteſt eſſe in hominis poteſtate quid Deus velit, & quando; into & per 23. primi, quod voluerit ab aeterno, cùm tamen non ſit in hominis poteſtate, quid ipſemet voluerit pridie?Augustinus. Sic namque voluntas diuina magis eſſet in hominis poteſtate, quàm propria ſua voluntas, quod ratio renuit, Et reprimit Auguſtinus. & reprimit Auguſtino 3. de libero arbitrio 3. de noſtra voluntate ſic dicens dicente, Nihil tam in noſtra poteſtate quàm ipſa voluntas eſt. Si quoque ſit in hominis poteſtate quid Deus iam in praeterito voluit, cùm per 10. primi, Dei velle neceſſariò ſequatur facere cùm voluerit, quia ipſe dixit & facta ſunt, eſt ſimiliter in hominis poteſtate quid Deus iam in praeterito fecerit, puta ſi Deus fecerit tibi coelum vel infernum, vel ſedem aliquam hic aut ibi, vel etiam tunicam ſicut fecit Adae, qua nunquam fuiſti indutus, ad hunc effectum, vt tu ſolus te illa indueres, in poteſtate tua eſt, vt Deus nunc vel in faturo velit te illam induere: ergo per 23. primi in poteſtate tua eſt vt Deus vnquam hoc voluit; ergo & in poteſtate tua eſt, vt Deus illam ſic fecerit, quia per 10 primi Dei propoſitum truſtrari non poteſt; ergo in poteſtate tua eſt facere ſic factum in praeterito, non ſic factum, contra multos Autores in obiectionibus ſexti huius contra octauam partem quinti huius plenius allegatos. Hic fortè dicetur non ſequi, quòd ſit in hominis poteſtate quod Deus in praeterito fecerit, ſed propter quam cauſam finalem hoc fecerit. Non enim eſt in poteſtate huius viatoris Deum feciſſe ſedem coeleſtem, vel tunicam, ſed Deum feciſſe illas finaliter propter cum, ſiue ad vſum illius; poteſt enim ſic facere quod nunquam habebit finaliter hanc vel illam, & ſi hoc faciat, Deus non fecit illas finaliter propter ipſum, ſed propter aliquam aliam cauſam finalem. Sed iſtud videtur mirabile, quomodo ſit in nouella hominis poteſtate, quod Deus intenderat antiquitùs ab aeterno. Sequitur etiam quod ſit vd erit in poteſtate Antichriſti, & cuiuſlibet viatoris facere Chriſtum fuiſſe incarnatum, & paſſum ex alia cauſa finali quam fuit, pro illo ſcilicet redimendo quem non intendebat redimere, & non pro illo redimendo, quem redimere intendebat, quod non videtur conueniens fidei Chriſtianae. Imo ſequitur fuiſſe & eſſe in hominum poteſtate euacuare totum effectum atque totam virtutem finalem dominicae paſsionis, reſurrectionem ſcilicet mortuorum, finale iudicium, reparationem ciuitatis coeleſtis, & coeleſtium ciuium numeri complementum. Potacrunt enim, & poterunt homines maximè, ſi omnes fuiſſent & forent adulti, perſeueranter peccare; potuerunt que & poterunt adulti non ſuccurrere paruulis non adultis, vt ſic omnes homines pariter damnarentur: ſic que eſſet in hominum poteſtate verificare illud impoſsibile ad quod deducit Apoſtolus; ergo Chriſtus gratis mortuus eſt, ad Galat. 2. gloſſa; id eſt, fruſtra ſine cauſa. Potro & de voluntate Chriſti humana poteſt ſimiliter argui: Ipſa namque eius voluntati diuinae neceſſariò conformatur, ſicut 30. ſecundi & primum huius oſtendunt. Item per decimam partem quinti huius, nullus actus creaturae eſt liber ſimpliciter libertate contradictionis; ergo nec ſimpliciter in eius libera poteſtate: nullus enim actus dicitur eſſe in poteſtate noſtra, niſi ille, cuius habemus poteſtatem ſeu potentiam contradictionis. Item quomodo poteſt eſſe quippiam in hominis libera poteſtate, cùm per ſecundum huius quaelibet eius actio ſiue non actio proueniat ex neceſsitate naturaliter praecedente? Item ſecundum Philoſophum 5. Metaphyſ. 17. poteſtas eſt duplex, actiua ſcilicet & paſsiua; & ſecundum eundem Philoſophum 9. Metaphyſ. 2. potentia eſt duplex ſimiliter, actiua ſcilicet & paſsiua: cùm ergo dicunt Deum praeuelle eſſe in poteſtate voluntatis creatae, vel intelligunt de poteſtate eius actiua vel paſsiua: ſi paſsiua, quid mirum ſi voluntas creata poſsit pati quod Deus praevelit, cùm nedum poſsit hoc pati, ſed & ſi Deus voluerit, neceſſariò patietur? Sicque Deum praeuelle melius diceretur in eius neceſsitate, quàm in eius libera poteſtate. Non enim dicimus quicquam eſſe in poteſtate noſtra, quod poſſumus tantùm pati; ideo ſi voluntas eſſet tantùm paſsiua, non eſſet liberae poteſtatis ſicut corollarium tertij ſecundi monſtrauit. Si in poteſtate eius actiua, & non aequaliter coactiua, nec praeactiua, ſicut 29 & 30. ſecundi huius oſtendunt, & opinio confitetur; ergo tantùm in poteſtate ſubactiua, ſubexecutiua, ſubſeruiente vere que paſsiua. Sed voluntatem creatam ſubagere, ſubexequi, ſubſeruire & pati Deo praeuolente eſt neceſſarium neceſsitate naturaliter praecedente per ſecundum huius; quomodo ergo eſt in ſua poteſtate, niſi praecedens neceſsitas dicatur poteſtas? Et quomodo ad communem modum loquendi, hoc eſt in libera eius poteſtate, libertate ſcilicet contradictionis? Sed loquatur quilibet ſicut placet, dum veritas rei conſtet. Veruntamen ſi quis loqui voluerit ſicut Patres, quibus credita ſunt eloquia Domini, prophanas vocum nouitates deuitans, non poterit dicere, Deum praeuelle, nec aliud quippiam eſſe ſimpliciter in hominis libera poteſtate. Nam Tobiae 3. ſcribitur, Non eſt in hominis poteſtate conſilium tuum. Et Eccleſ. 6. Vir cui dedit Deus diuitias & ſubſtantiam, & honorem, & nihil deeſt animae ex omnibus quae deſiderat, nec tribuit ei poteſtatem Deus vt comedat ex eo: ſi tamen homo ex ſe haberet liberam poteſtatem, vt Deus praeuellet cum comedere, haberet ex ſe ſimiliter liberam poteſtatem vt ipſemet comederet, nec indigeret vt Deus ſibi tribueret huiuſmodi huius poteſtatem. Item Num. 22. dixit Baalam, Si dederit mihi Balak plenam domum ſuam auri & argenti, non poſſum immutare verbum Domini Dei mei,Numeri. vt plus vei minus loquar: plus ſcilicet maledicendo populo Domini, vel minus, ſcilicet benedicendo, qui tamen voluit maledixiſſe & non benedixiſſe,Gloſſa. vt ſequens hiſtoria manifeſtat; & infra 23. dixit Balaam ad Balak, Ad benedicendum adductus ſum: Gloſſa; A Deo, qui verum poſuit in ore meo, benedictionem prohibere non valeo:Gloſſa. Gloſſa; Non enim poteſt etiamſi velit verbum Dei humana lingua conuertere. Item 1.Eſdras. Eſdrae 5. Oculus Dei eorum factus eſt ſuper ſenes Iudaeorum, & non potuerunt inhibere eos. Item Iob 5. Qui diſsipat cogitationes malignorum, neque poſſunt implere manus eorum qued caeperant, qui ſapientes in aſtutia eorum, & conſilia prauorum diſſipar;Gregorius. ſuper quod beatus Gregorius 6. Moral. 12. ita dicit, Supernae voluntati cognitae debet actio noſtra deuotè famulari, & quaſi ducem ſui itineris perſequi, ne ei etiam nolens ſeruiat, ſi hanc ſuperbiens declinat. vitare vis viam ſup. con ſilij neq. potes, Eſaias. Ieremias. Gloſſa. Parabol. Gloſſa. Vitari enim vis ſuperni conſilij nequaquam poteſt, quod & planè teſtatur Autoritas eiuſdem vigeſimi ſeptimi Moralium vigeſimo ſecundo trigeſimo ſecundi praemiſſa. Item Eſaiae 14. Deus exercituum decreuit, & quis poterit infirmare? Item Ierem. 10. Scio, Domine, quod non eſt hominis via eius, nec viri vt ambulet & dirigat greſſus ſuos: ſuper quod Gloſſa Erubeſcant, inquit, qui aiunt vnumquemque ſuo regi arbitrio: Non eſt enim hominis via eius: Et Parab. 20. A Domino diriguntur greſſus viti: Gloſſa, Non libertate arbitrij: Gloſſam autem falſigraphi trigeſimum ſecundum primi redarguit & conuincit. Item Apoſtolus ad Rom. 9 ſicait; Non volentis nec currentis, ſed miſerentis eſt Dei. Non volentis (inquit Anſelmus de Concord. 9.) eſt quod vult, nec currentis quod currit: Si ergo proprium velle non ſit in poteſtate volentis, & ſecundum Auguſt. 3. de libero arbitrio 3. Nihil tam in noſtra poteſtate quàm ipſa voluntas eſt, quomodo erit velle Dei in noſtrum cuiuſlibet poteſtate? Item nullus Chriſtianus praeſumet ſe dicere maioris poteſtatis quàm Dominum ſuum Chriſtum; ſed nullus actus Chriſti, nec voluntas Patris fuit ſimpliciter in poteſtate ipſius, ipſomet teſtante; non poſſum, inquit, ego à meipſo quicquam facere,Ioannes. ſed ſicut audio iudico, & iudicium meum verum eſt, quia non quaero voluntatem meam, ſed voluntatem eius, qui miſit me, Patris. Ioan. 5. quod ſecundum Auguſtinum accipiendum eſt ſecundum naturam Chriſti humanam, ſicut trigeſimum ſecundi pleniùs allegauit: Quis igitur hominum poteſt aliquid ex ſeipſo? quod & omnibus planiſsimè conteſtatur, Nec,Lucas. inquiens, quod minimum eſt poteſtatis: Luc. 12. Item ſi quippiam eſſet ſimpliciter in hominis poteſtate, hoc maxime videretur, vitare peccatum; quod ſi eſſet, fruſtra peteretur à Patre caeleſti dicendo, Ne nos inducas in tentationem, ſicut erat oſtenſum diffuſè quadrageſimo ſexto primi,Auguſtinus quod tamen ab omnibus catholicis deuotiùs eſt petendum, vt quartum & quintum ſecundi huius oſtendunt. Vnde & Auguſtinus de gratia & libero arbitrio 29. dicit, Dicimus ne nos inferas in tentationem, vt peccata caueantur, quod à Patre, qui in coelis eſt, nulla ratione peteremus, ſi virture voluntatis humanae hoc poſſemus efficere: quod & dicunt concorditer Autoritates quam plurimae dictis capitulis allegatae. Nec poteſt quis reſpondere dicendo Auguſtinum intelligere iſto modo; ſi virtute ſol • us voluntatis humanae hoc poſſemus efficere, nulla ratione hoc peteremus. Sed non eſt ita; Ideo ratio non procedit; quia ratio non minus nihilominus procedit. Licet enim hoc non ſit in poteſtate voluntatis humanae humanae ſolius per ſe, ſed cum alio, ex quo illud aliud cooperari cum voluntate humana eſt in eius libera poteſtate, totum eſt in eius libera poteſtate. Non eſt igitur hoc petendum, ſicut ſi habito equo, ſit in poteſtate hominis equitate, & in poteſtate ſua ſit habere equum, eſt in poteſtate ſua equitare, quare non oportet eum rogare quenquam vt equitet. Item nullum donum Dei eſt ſimpliciter in hominis poteſtate, ſicut vigeſimo tertio ſecundi docetur, ſed quilibet actus noſter eſt donum Dei, ſicut vigeſimum, vigeſimum tertium, & trigeſimum ſecundi oſtendunt. Item ſi Deum praeuelle & liberi actus noſtri eſſent ſimpliciter in noſtra libera poteſtate; quomodo Apoſtolus per huiuſmodi ſuam doctrinam (Non glorietur omnis caro in conſpectu eius, Ex ipſo enim eſtis vos in Chriſto Ieſu, vt qui gloriatur, in Domino glorietur; & quid habes quod non accepiſti? ſi autem accepiſti quid gloriatis quaſi non acceperis? &, Non quod ſufficientes ſimus cogitare aliquid à nobis quaſi ex nobis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt; &, Cum metu & tremore veſtram ſalutem operamini; Deus eſt enim qui operatur in vobis & velle & perficere, & multa ſimilia vigeſimo tertio ſecundi plenius memorata) homines à ſuperbia reuocaret & in humilitate fundaret, ſicut principaliter intendebat, vt idem viceſimum tertium manifeſtat? Imò ſi ſic eſſet, non hoc ſed contrarium faceret. Magnam enim occaſionē ſuperbiendi daret hominibus, ſi cos tantum extolleret ſuper Deum, vt voluntas eius & actio eſſent in eorum libera poteſtate; Ideoque non ſic ſanctus Dei Apoſtolus, non ſic Auguſtinus, non ſic caeteri Catholici tractatores; Quinimo & actus liberos hominum negant ab eis, & tribuunt ipſos Deo, dicendo, Non volentis neque currentis, ſed miſerentis eſt Dei; Gratiâ ſaluati eſtis per fidem, & hoc non ex vobis; Dei enim donum eſt: Neque qui plantat, neque qui rigat, aliquid eſt, ſed qui incrementum dat Deus. Et ſecundum Auguſtinum; hoc ipſum quod ille plantat, hic rigat, non ipſis ſed Domino tribuit, ſicut viceſimum tertium ſecundi cum multis ſimilibus recitauit, quibus & triceſimum ſecundi ſimilia recitat à Gloſſa; Non vos operamini, ſed Deus operatur in vobis: A Cypriano, In nullo nobis gloriandum eſt, quoniam noſtrum nihil eſt; ab Anſelmo,Cyprianus. Anſelmus. Ioannes. Non eſt volentis quod vult, nec currentis quod currit: à Iohanne de Caipha; Hoc autem à ſemetipſo non dixit, ſed prophetauit: & à Domino Ieſu Chriſto; Non vos me elegiſtis, ſed ego elegi vos; non vos eſtis qui loquimini, ſed ſpiritus Patris. Quomodo ergo haec omma ſunt in hominum poteſtate, quae ſimpliciter negantur ab eis, & Domino conceduntur?Act. Apoſt. Vnde & Act. 4. Non poſſumus nos quae vidimus & audiuimus non loqui.Auguſtinus Item Auguſtinus de natura & gratia 27. Caetera, inquit, vitia tantum in malefactis valent; ſola autem ſuperbia etiam in recte factis cauenda eſt, vnde admonentur illi ne dona Dei ſuae poteſtati tribuendo, ſeſe extollendo grauius pereant, quam ſi nil operarentur boni; quibus dicitur cum timore & tremore veſtram ipſorum ſalutem operamini; Deus enim eſt qui operatur in vobis & velle & operari.Auguſtinus. Idem de bono perſeuerantiae 18. Voluntate Dei ſtat qui ſtat; potens eſt enim Deus illum ſtatuere; non ergo ſe ipſe, ſed Deus; veruntamen bonum eſt non altum ſapere, ſed timere, ſicut Apoſtolus ait, Non ſumus idonei cogitare aliquid ex nobiſmetipſis, ſed ſufficientia noſtra ex Deo eſt. Quem ſecutus & beatus Ambroſius audit audet & dicit; Non enim in poteſtate noſtra cor noſtrum, vel cogitationes noſtrae, quod omnis qui humiliter & veraciter pius eſt,Ambroſius. eſſe veraciſſimum ſentit. Hoc autem Ambroſius vt diceret, in co libro loquebatur quem de fuga ſaeculi ſcripſit, docens hoc ſaeculum non cor pore ſed corde fugiendum, quod niſi auxilio Dei fieri non poſſe diſcernit; & allegato Propheta dicente, Inclina cor meum in teſtimonia tua, & non in auaritiam, ſubiungit Ambroſius; Non enim in poteſtate noſtra cor noſtrum & cogitationes noſtrae; non itaque in hominum, ſed in Dei eſt poteſtate, vt habeant homines poteſtatem filij Dei fieri. Quod videtur fundari ſuper illud, Iohan. 1. Dedit eis poteſtatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius, quam tamen eis non daret ſi eam ex ſe ipſis haberent. Vnde & Auguſtinus 2. Retract. 1. Non dicimus, inquit, eſſe in poteſtate noſtra, niſi quod cum volumus fit, vbi prius, & maxime eſt ipſum velle, ſed hanc quoque ad bene viuendum deſuper accipimus poteſtatem; quare & idem 3. de libero arbitrio. 29. Non habet, inquit, homo in poteſtate vt ſit bonus, ſiue non videndo qualis eſſe debeat, ſiue videndo & non valendo eſſe talem, qualem debere eſſe ſe videt; quod & 1. Retract. 9. non retractat, ſed contra Pelagianos recitat approbando. Idem de corrept. & gratia 70. ita ſcribit; Non eſt dubitandum voluntati Dei, qui in coelo & in terra omnia quaecunque voluit fecit, humanas voluntates non poſſe reſiſtere, quo minus faciat ipſe quod vult, quandoquidem etiam de ipſis hominum voluntatibus quod vult, cum vult, facit; niſi forte vt ex multis aliqua commemorem, quando Deus voluit Sauli Regnum dare, ſic erat in poteſtate Iſraelitarum ſubdere ſe memorato viro ſiue non ſubdere, quod vtique in eorum [non] erat poſitum voluntate, vt etiam Deo valerent reſiſtere; qui tamen hoc non fecit, niſi per ipſorum hominum voluntares, ſine dubio habens humanorum cordium quo placet inclinandorum omnipotentiſsimam poteſtatem. Dicit igitur Auguſtinus, quod Deus habet poteſtatem ſuper volunrates humanas, ſed quod homo habeat poteſtatem ſuper voluntatem diuinam nuſquam affirmat, ſed innuit contrarium eius crebro: Imo & hic docet expreſſe, quod quando Deus voluit dare regnum Sauli, non fuit in poteſtate Iſraelitarum ſubdere ſe ei ſiue non ſubdere; quare multo magis non fuit in poteſtate eorum quod Deus hoc vellet ſiue non vellet; ergo eadem ratione nec aliquod velle Dei eſt ſimpliciter in hominis poteſtate, imò nec aliquis actus hominis aut non actus, cum haec ambo proueniant à voluntate diuina naturaliter praecedente, ſicut triceſimum & triceſimum ſecundum ſecundi cum corollario viceſimi ſecundi primi lucide manifeſtant. Haec igitut contra reſpoſiunculam primam harum.Reſponſio 7. Secunda verò poteſt per eadem ſimiliter emendari. Deum namque velle & praeuelle actum voluntatis creatae, vel eſt in poteſtate ipſius voluntatis creatae, vel non: ſi ſic ſit, iſta reſponſio incidit in priorem: ſi non, & ad Deum velle & praeuelle quicquam fieri quouiſmodo per decimum primi neceſſariò ſequitur illud fieri illo modo; non eſt ergo in poteſtate voluntatis creatae velle vel nolle. In conſequentia namque neceſſaria, ſi antecedens non eſt in cuiuſquam libera poteſtate ſecundum contradictionem, nec conſequens: & ſi conſequens eſt in cuiuſquam libera ſimpliciter poteſtate, eſt & ſimiliter antecedens. Si autem potes facere aliquid, vnde ſequitur Deum non velle liberum actum tuum? vel potes facere illud ſolus ſine coactione diuina, aut ſine praeactione diuina, vel non, niſi Deo tecum agente, & etiam praeagente: ſi ſine coactione & praeactione diuina, cur non ſimiliter caeteros actus tuos, quod etiam viceſimum & triceſimum ſecundi non ſinunt? Si autem non potes facere illum actum, niſi Deo tecum agente, & etiam praeagente, quomodo eſt ille actus in tua libera poteſtate? Si per alium talem actum priorem, ſimiliter quaerendum de illo, & ſi nolis, ſicut nec potes in infinitum procedere, ſed ſtare in aliquo actu finaliter, de illo quaeratur, & arguatur vt ſupra. Adhuc autem quomodo eſt in poteſtate tua, quid voles & facies immediatè poſt hoc praeſens inſtans? Non enim potes facere in praeſenti aliud quam nunc facis. Amplius autē creatus, adultus, euigilans, ſeu curatus à furia in praeſenti inſtanti, ſecundū prius oſtenſa in eodem inſtanti liberè poteſt velle, & nunquam prius potuit liberè facere quippiam, vnde Deum no • velle nunc aut prius ipſum ſic agere ſequeretur. Secundum iſtam quoque ſententiam, mouere vel non mouere, percutere vel non percutere eſſet in poteſtate manus & baculi, & ſerrare vel non ſerrare in poteſtate ſerrae, in poteſtate videlicet contradictionis: Poteſt enim facere aliquid vel non facere, talem videlicet actionem: vnde conſequitur euidenter quod moueat, percutiat, ſiue ſerret, vel non; maxime ſi manus, baculus, ſiue ſerra ponatur imaginariè rationalis, & liberè voluntatis hoc modo, quod non poſſint mouere originaliter ex ſcipſis, ſed homine ſeu artifice praemouente, quorum & praemotionem neceſſario conſequantur, ſicut ſuperius tangebatur. De Lino quoque & Petro ſimili modo diſpoſitis poteſt fieri ſimile argumentum, ſicut & contra reſponſionem proximam erat factum. Adhuc autem & poteſt ſimiliter argui de Sole & Luna, praeſertim ſuppoſito ſecundum opinionem quorundam, quod ſint animati anima rationali, & quod voluntarie moueantur; non tamen ſolummodo nec primo ex ſeipſis, ſed à ſuperiore motore, puta ab intelligentia vel à Deo ipſos voluntarie praemouente, cuius & praeuolutionem & praemotionem neceſſario ſubſequantur; quod ſit in poteſtate ipſorum moueri ab Oriente in Occidentem, vel è contra procedere vel retrogradi, facere eclipſim, vel non facere, mouere vel ſtare, iuxta praetacta, 32. parte corollarij primi primi: Poſlunt enim virtute ſuperioris motoris facere aliquid, vnde ſequitur hoc vel illud.Reſponſio 3. Reſponſio tertia poteſt corrigi vt ſecunda. Praeterea ſi aeque primò, ſicut voluntas increata praecedit creatam ad productionem liberi actus ſui, poteſt creata non producere illum actum, vel hoc poteſt aliquid faciendo, vel nihil. Si aliquid, vel poteſt hoc aliquid facere ex ſe ſola ſine Deo etiam coagente, contra viceſimum ſecundi, vel non poteſt hoc aliquid facere niſi Deo idem ſpecialiter coagente, & etiam praeagente, & tunc tota reuertitur difficultas, quo modo ſcilicet illud facere, illa actio ſiue actus ſit in poteſtate illius voluntatis creatae. Si autem dicatur, quod hoc poteſt nihil penitus faciendo, illum videlicet actum nullatenus producendo, vel illa non productio poteſt eſſe ſibi ex ſe ſola ſine Deo illam cauſante & naturaliter praecauſante contra decimum tertium primi, & triceſimum ſecundum ſecundi, vel non, niſi Deo illam ſimiliter concauſante & naturaliter praecauſante, & tunc reuertitur priſtina difficultas. Adhuc autem, ſi agere ſit in poteſtate contradictoria voluntatis creatae, eſt & non agere; & ſi agere ſit in poteſtate voluntatis creatae propter cauſam praedictam, eſt & non agere propter cauſam conſimilem; quia videlicet aequè primo ſicut voluntas increata praecedit creatam ad liberè non agendum, poteſt creata in oppoſitum, ſcilicet libere agere; vel hoc poteſt ex ſe ſola, vel non, niſi Deo propriè coagente, & etiam praeagente, &c. ſicut ſupra. Quarta reſponſio poteſt ſimiliter corrigi vt ſecunda. Quinta reſponſio per viceſimum ſecundi & ſequentia reprobatur, nec etiam difficultatem euitat. Si enim Deus ordinauit & velit, quod voluntas creata ſola faciat actum, cum per decimum primi ex hoc neceſſario conſequatur ipſam ſic facere, & antecedens non eſt in eius libera poteſtate; quare nec conſequens, ſicut ſuperius eſt argutum. Reſponſio verò ſexta corripitur per decimum primi libri.

CAP. IX. Reſpondet.

IGitur vt huius quaeſtionis perplexitas abſolutiùs & breuiùs enodetur, ſciendum quòd poteſtas ad propoſitum dupliciter poteſt ſumi; pro poteſtate actiua ſcilicet & paſsitia, ſicut capitulum proximum diſtinguebat: illud autem quod nullo modo poſſumus agere, ſed tantùm pati, non dicitur eſſe in poteſtate noſtra, ſicut cap. proximum oſtendebat, ſed ad communem modum loquendi vulgarium, & Autorum, ſolùm illud dicitur eſſe in poteſtate noſtra, quod eſt in poteſtate noſtra actiua, & hoc non quacunque, ſed tantummodo contradictionis, ſicut loquitur Philoſophus 9. Metaphyſ. 18. in corollario 4. huius plenius recitatus; quare omne illud & ſolùm illud dicitur eſſe in poteſtate noſtra, quod eſt in noſtra libera poteſtate, libera inquam, conſimili libertate, ſcilicet contradictionis, vt idem corollarium definiuit. Quamobrem per partem 10. quinti huius, nullus actus noſter eſt ſimpliciter in noſtra libera poteſtate actiua, ſicut & capitulum proximum ſatis probat, ſed ſecundum quid tantùm, ſcilicet reſpectu cauſarum omnium ſecundarum: Quare tam vulgares quàm docti, qui vt plutimum cauſas naturales & ſecundas conſiderant, dicunt ſimpliciter in poteſtate noſtra conſtitui hoc vel illud, & intelligunt reſpectu harum cauſarum; quare ad communem modum loquendi, in poteſtate noſtra conſtitui, licèt proferatur ſimpliciter, accipitur tamen & ſignificat dicto modo, ſicut & dictum eſt de contingenti aequaliter quinto huius. Quod tamen, ſcilicet eſſe in poteſtate noſtra, ſecundum vſitatiorem modum loquendi poteſt intelligibilius definiri, dicendo quod illud eſt in poteſtate noſtra, quod, cùm volumus, facimus, & cùm nolumus nequaquam. Vnde & B. Auguſtinus de Sp. & lit. 26. magna diſputatione praemiſſa,Auguſtinus. eius definitionem ſiue quid nominis exprimendo, ſic ait; Hanc dicimus poteſtatem, vbi voluntati adiacet facultas faciendi: vnde hoc quiſque in poteſtate habere dicitur, quod ſi vult, facit; ſi non vult, non facit: & 3. de libero arbitrio 3. Non poſſum aliud ſentire eſſe in poteſtate noſtra, niſi quod cùm volumus, facimus: & 5. de ciuit. Dei 10. oſtendens multa eſſe in poteſtate noſtra, ſic ait; Multa enim facimus, quae ſi nollemus, non vti que faceremus, quo primitus pertinet ipſum velle: nam ſi volumus eſt, ſi nolumus non eſt; non enim vellemus ſi nollemus. Nihil ergo eſt in poteſtate noſtra niſi ſecundum quid tantummodo, ſcilicet ſubactiua, ſubexecutiua, & ſubſeruiente neceſſariò, neceſsitate ſcilicet naturaliter praecedente reſpectu voluntatis diuinae; quod ideo in noſtra dicitur poteſtate, quia cùm volumus, illud facimus voluntarij, non inuiti. Simpliciter autem & penitus abſolutè, antecedenter & ſufficienter, ſine indigentia ſcilicet alicuius, quod noſtrae poteſtati ſeu voluntati non ſubiacet, nihil omninò in noſtra verè dicitur poteſtate; ſic que rationes & autoritates quae videntur contrariae, inuicem concordantur. Nullus ergo hominū indignetur, etſi nihil habeat abſolutè ſimpliciter in propria poteſtate, ſed poteſtati ſublimiori in omnibus ſit ſubiectus, dicente Apoſt. ad Rom. 13. Omnis anima poteſtatibus ſublimioribus ſubdita ſit. Sufficiat enim cuilibet homini habere quae debet in ſua quodammodo poteſtate; vt ſcilicet ſuperiori poteſtati diuinae in omnibus ſit ſubiectus, & inferiori praefectus; vt ſcilicet habeat poteſtatē mediā inter poteſtates extremas, ſicut illi Angelici ſpiritus, qui in quodam ordine medio conſtituti, Poteſtates dicuntur, quitamen poteſtati diuinae ſubduntur; ſicut & ſummi Reges & Principes, qui poteſtatem habent in ſubditos, & ipſi ſunt ſubditi Regi Regum, illi ſcilicet, qui in veſtimento & femore ſuo habet ſcriptum, Rex Regū, & Dominus dominantiū, Apoc. 19. Ac ſicut alij homines medij, puta Duces, & Comites, Barones & Satrapae, ac praepoſiti caeteri qui in quibuſdā ciuitatibus Poteſtates vulgariter nuncupantur, qui ſic poteſtatē exercent in ſubdiros, vt ipſimet tamen poteſtatibus ſublimioribus ſint ſubiecti, quod ille Centurio recte ſenſit, cùm dixit, Ego homo ſum ſub poteſtate conſtitutus, habens ſub me milites, Mat. 8. ſicut & 28. 2i. commemorat.Auguſtinus Vnde & Auguſtinus de correptione & gratia 69. dicit ſic, Velle ſeu nolle in volentis aut nolentis eſt poteſtate, vt diuinam voluntatem impleat, nec ſuperet poteſtatem. Et 1. Retract. 22. ſic ait, Niſi quiſquam, inquam, voluntatem mutauerit, bonum operari non poteſt; quod in noſtra poteſtate poſitum eſſe docet, vbi ait, Aut facite arborem bonam, & fructum eius bonū, aut facite arbore malam, & fructum eius malum, quod non eſt contra gratiam Dei quam praedicamus: in poteſtate eſt quippe hominis mutare in melius voluntatem; ſed ea poteſtas nulla eſt niſi à Deo detur, de quo dictum eſt, Dedit eis poteſtatem filios Dei fieri. Cum enim hoc ſit in poteſtate, quod cùm volumus facimus, nihil tam in poteſtate quam ipſa voluntas: ſed praeparatur voluntas à Domino, eo modo ergo dat poteſtatem. Et ſupra 10. Quod verò dixi, Dei praecepta implere omnes homines poſsint ſi velint, non exiſtiment noui haeretici Pelagiani ſecundum eos eſſe dictum: verum eſt enim omninò, omnes homines hoc poſſe ſi velint, ſed praeparatur voluntas à Domino, & tantum augetur munere charitatis vt velint. Et ſecundum hanc expoſitionem debent autoritates Auguſtini & aliorum intelligi, quae dicunt abſolutè aliquid in noſtra conſtitui poteſtate; autoritates verò aliae aliorum dicentes ſimiliter abſolute nihil in noſtra conſtitui poteſtate ſecundum diſtinctionem praemiſſam ſuperius exponentur; cuiuſmodi ſunt,Ieremias. Tobias. Lucas. Apoſtolus. Cyprianus. Non eſt hominis via eius, nec viri vt ambuler, Ierem. 10. Non eſt in hominis poteſtate conſilium tuum, Tobiae 3. nec quod minimum eſt poteſtis, Luc. 12. Non volentis nec currentis, ſed miſerentis eſt Del, ad Rom. 9. Illud quoque Doctoris Catholici & beatiſsimi Martyris Cypriani epiſtola ſua 13. praetitulata ad Quirinum de diſciplina religionis Chriſtianae cap. 4. In nullo nobis gloriandum, quando noſtrum nihil ſit, quod eſt quaſi titulus & continentia illius totius capituli, quod & multipliciter ibi probat. Quam autoritatem beatus Auguſtinus deuotè amplectitur, & allegat de correptione & gratia 19. de praedeſtinatione ſanctorum 3. & alijs locis multis, cuiuſmodi plurimas alias capitulum proximum recitauit. Ex his autem redditur manifeſtum qualiter homo eſt & non eſt Dominus ſui actus, & qualiter eſt & non eſt liberi arbitrij conſequenter, quoniam correſpondenter praemiſsis. Nam ſicut actus hominis conſtituitur & non conſtituitur in eius poteſtate, ſic eſt & non eſt Dominus illius, & ſic eſt & non eſt liberi arbitrij conſequenter, quod patet cuilibet ex ſignificationibus terminotum. Nulius enim, vt ſpero, tam ſuperbum dominium ſibi vendicare praeſumet, vt illum ſuperiorem Dominum non agnoſcat, qui in veſtimento & in femore ſuo habet ſcriptum, Rex Regum, & Dominus dominantium, Apoc. 19. ſed dicat, Volumus hunc regnare ſuper nos: quod quicunque praeſumſerit, per 30. ſecundi diuino dominio ſubigetur. Nullus ergo homo hominum eſt Dominus ſui actus omninò ſimpliciter & penitus abſolutè, ſummè, antecedenter, & ſufficienter ſine indigentia ſcilicet alicuius, quod ſuae poteſtati ſiue dominio non ſit ſubiectum, ſed tantùm ſecundum quid, ſcilicet reſpectu cauſarum omnium ſecundarum ſubſeruiens neceſſariò cauſae primae, & hoc neceſsitate naturaliter praecedente, ſicut ſecundum huius oſtendit; ſicque dicitur Dominus ſui actus, quia cùm vult, agit, & cùm non vult, non agit, & hoc voluntariè, non inuitè nec coactè. Nec hoc ferat indignè: ſufficiat enim ſibi vt ſit Dominus medius, ſicut & illi ſancti Angelici ſpiritus in quodam medio ordine conſtituti qui dominationes dicuntur, ſicut ſummi Reges noſtri & Principes, qui ita ſunt Domini, vt tamen ſeruiant Domino Dominorum; ſicut & Duces ac Comites, qui ita ſunt Domini ſubditorum, vt tamen ſuperioribus Dominis ſeruiant & ſubdantur, ſicut & 28. ſecundi confirmat.Boetius. Vnde Boetius ſuper 1. peri hermenias vlt. Noſtra voluntas domina quodammodo eſt noſtrorum actuum, & totius vitae rationis: quodammodo, inquit, non penitus abſolutè. Et Auguſtinus 144.Auguſtinus. ſententiarum Proſperi, Rationalis, inquit, anima eſt domina corporis ſui, quae inferiori non bene imperabit, niſi ſuperiori ſe Deo tota charitatis ſubiectione ſcruierit. Idem de vera religione 25. Tales ſeruos ſuos meliores eſſe Deus iudicauit, ſi ei ſeruirent liberaliter. Dicamus igitur deuotè cum Eccleſia tota Dei, Domine, in voluntate tua cuncta ſunt poſita, & non eſt qui poſsit reſiſtere voluntati tuae: tu enim feciſti coelum & terram, & vniuerſa quae coeli ambitu continentur, Dominus vniuerſorum tu es, ergo ipſe eſt Dominus cuiuſlibet actus humani, & non in aequali ordine cum ipſo homine, vt iura vetant, & ratio prohibet, ſicut per oſtenſionem corollarij ſecundi primi, & per 20. ſecundi apparet; nec homo eſt ſuperior Dominus per 30. ſecundi, ſed Deus: nec quiſquam, quaeſo, tantam ſibi vendicet libertatem, vt etiam Dei refugiat ſeruitutem, dicendo cum impijs, Quis eſt omnipotens vt ſeruiamus ei? Iob 21. Dicit enim Propheta, Ordinatione tua perſeuerat dies, quoniam omnia ſeruiunt tibi, Pſalm. 118. & Pſalm. 61. Nonne Deo ſubiecta erit anima mea? Et infra, Veruntamen Deo ſubiecta erit Apoſtolus. eſto anima mea.Pſalmus. Et Apoſtolusad Rom. 3. Omne os obſtruatur, & ſubditus fiat omnis mundus Deo. Vnde & Eſaiae 45. In memetipſo iuraui, dicit Dominus, egredietur de ore meo iuſtitiae verbum, & non reuertetur, quia tunc mihi cutuabitur omne genu: quare & Eccleſiaſtici 42. ſic ſcribitur; In omni neceſsitate omnia obaudiunt ei. Caueant ſibi tales, ne dum liberi iuſtitiae volunt eſſe, fiant ſerui peccati. Dicit quo que beatus Auguſtinus de ſpiritu & litera 25. Vt quid miſeri homines de libero arbitrio audent ſuperbire antequam liberentur, aut de ſuis viribus ſi iam liberati ſunt, nec attendunt in ipſo nomine liberi arbitrij vtique libertatem ſonare? Vbi autem ſpiritus Domini ibi libertas. Si ergo ſerui ſunt peccati, quid ſe iactant de libero arbitrio? A quo enim quis deuictus, huic & ſeruus eſt addictus. Si ſi autem liberati ſunt, quid ſe iactant velut de opere proprio, & gloriātur quaſi non acceperint? An ita ſunt liberi, vt nec illum velint habere Dominum, qui cis dicit, Sine me nihil poteſtis facere • Idem de libertate arbitrij ad Hilar. 3. Deſinant, inquit, Pelagiani ſic inſanire, & ad hoc ſe intelligant habere quantū poſſunt liberum arbitrium, vt non ſuperba voluntate reſpuant adiutoriū, ſed vt pia voluntate inuocent Dominum. Haec enim voluntas libera tanto erit liberior, quanto diuinae miſericordiae gratiae que ſubiectior; Ipſa quippe fideliter orat & dicit, Itinera mea dirige ſecundum verbū tuum; & ne dominetur mei omnis iniquitas. Itē Proſp. cont. Caſ • ian. 8.Prosper. ſic ait; Non eſt periculum liberi arbitrij gratia Dei, nec voluntas aufertur, cùm in ipſa bene velle generatur. Nam ſi ideo non putanda eſt libera, quia formatur, regitur, ordinatur, imbuitur, ſpoliantur libertate ſilij Dei qui aguntur ſpiritu Dei. Et infra 24. Non conturbat, inquit, nos ſuperbientium inepta querimonia, qua lib. arb. cauſantur auferri, ſi & principia, & protectus, & perſeuerantia in bonis vſ que in finem Dei dona eſſe dicantur, quoniā opitulationes diuinae gratiae ſtabilimenta ſunt voluntatis humanae, volentes oramus, & tamen miſit ſpiritum in corda noſtra clamantem Abba Pater; volentes loquimur, & tamen ſi pium eſt quod loquimur, non ſumus nos loquentes, ſed ſpiritus Patris noſtri qui loquitur in nobis; volentes operamur ſalutem noſtram, & tamen idipſum velle ac operati Deus eſt qui operatur in nobis. Et in fine,Prosfer. vbi 13. haereſes Pelag. ſummariè recitantur, & totidem ſanctiones carholicae contra eas, haec locatur 11a. Non eſſe lib. arb. ſi Dei indigeret auxilio, quoniam in propria voluntare habet vnuſquiſ que facere aliquid aut non facere: & haec 11a. ſanctio contra illam fatetur eſſe liberum arbitrium, etſi diuino indiget adiutorio. Idem que in ſenten. ſuis, propoſit. 124. dicit, Libera ſemper eſt ſeruitus apud Deū, cui non neceſſitas ſeruit, ſed charitas. Nullus igitur omnium eſt arbitrij liberi ſimpliciter, arbitrij ſimpliciter liberi, ab omni ſcilicet ſuperioris ſeruitute immunis omnino & ab ommneceſſitate naturaliter praecedente penitus altenus, ſicut 10a pars quinti huius oſtendit, ſed ſecundū quid tantūſcilicet reſpectu cauſarū omniū ſecundarū, ſicut cadē pars 10a & 3a ſecundi docebant, ſubſeruiens tamen neceſſariò cauſae primae, neceſſariò inquāneceſſitate naturaliter praecedente, ſicut ſecundum huius oſtendit: Sic que dicitur homo liber ad aliquid faciendū, quia cùm vult, facit illud, & cùm non vult, nō facit, volūtariè, non coactus aut inuitus.Philoſophus. Vnde Philoſ. 6. Polit. 1. Viuere, inquit, vt vult quis, hoc opus libertatis eſſe aiunt; ſiquidem ſeruientis, ipſum viuere non vt vult. Cui & concorditer Aug. 1. contra Pelag. & Coeleſtium 12o.Augustinus. Oratur, inquit, in Pſal. Suauis es Domine, & in tua ſuauitate doce me iuſtitiam tuam; id eſt, non formidine poenae ſeruiliter cogar eſſe ſub lege, ſed libera charitate delecter eſſe cum lege; praeceptum quoque liber facit, qui libens facit; & hoc idem videtur eſſe, quod dicitur in ſentēt. Proſp. propoſitione praemiſſa; Libera ſemper eſt ſeruitus apud Deum, cui non neceſſitas ſeruit, ſed charitas; Non neceſſitas, inquit, cogens ſcilicet violenter, ſed charitas, ſcilicet amor ſpontancae voluntatis, ſicut & corol. primi huius oſtendit, Nec quiſquam recalcitret murmurando; ſufficere namque debet cuilibet homini talis libertas, qualem habuit, habet, ac ſemper habebit Dominus ſuus Chriſtus, qui Patri in omnibus eſt ſubiectus, ac neceſſitate naturaliter praecedenti, vt 30o. ſecundi, & ſecūdum huius oſtendunt. Dicit enim Apoſt. 1. ad Cor. 15.Apoſtolus. Cùm autem ſubiecta fuerint illi, ſcilicet Chriſto filio Dei, omnia, tunc ipſe filius ſubiectus erit Patri, qui ſibi ſubiecit omnia. Qui & dicitur ſeruus Patris; Vnde Eſa. 42. Ecce ſeruus meus, ſuſcipiam eum, electus meus: Complacuit igitur in illo anima mea; Dedi ſpiritum meum ſuper eum, iudicium gentibus proferre. Et infra 53. Dominus voluit conterere cum in infirmitate & voluntas Domini in manu eius dirigetur; In ſcientia ſua iuſtificabit ipſe iuſtus ſcruus meus multos, & iniquitates eorum ipſe portabit. Sufficiat homini talis libertas, qualis eſt in ſanctis Angelis, & in hominibus confirmatis, qui diuinae voluntati adeo ſunt ſubiecti, vt peccare aut velle peccare non poſſint, ſed ipſam in omnibus neceſſariò imitantur, ſicut omnes autores autoritates concorditer profitentur. Quare & Lumbard. 4. ſent. diſt. 45. Adeo, inquit,Petrus. volūtati addicti ſunt ſupernae, vt nihil praeter voluntatem eius queant velle. Sufficiat homini quod ſit liber, ſicut Reges & Principes, qui ita ſunt liberi, vt tamen diuinae prouidentiae ſeruiāt etiam in omnibus factis ſuis, ſicut 27um. primi & ſeq. docuerunt. Sufficiat homini vt quod ſit liber reſpectu omnium citra Deum, & tantummodo ſeruus Dei, ſeruus, inquam, ſpontaneus, non coactus; cui ſic ſeruire ſicut canit Eccleſia, eſt regnare, cùm plurimi homines dicātur, & verè ſint liberi, qui nedum vni, ſed multis ſuperioribus Dominis ſeruiunt & ſubduntur. Vnde Aug. 2. de lib. arb. 22. Haec eſt libertas noſtra, cùm ipſi ſubdimur veritati, ſcilicet vero Deo.

CAP. X. Distinguit de neceſsitate & libertate.

VT autem haec praemiſſa clariùs patefiant, Sciendum quod neceſſitas & libertas multis modis dicuntur: Neceſsitas ſiquidem per ſe primò accipitur pro vehementia eſſendi illius quod per ſe & primò eſt neceſſe eſſe, quod eſt Deus, & ſic propriè definiri non poteſt, ſicut decimum tertium primi docet; Deſcribitur tamen & notificatur vtcunque, & hoc meliùs tam per affirmationem quàm negationem, ſcilicet tam per vehementiam & firmitatem eſſendi, quàm per impoſſibilitatem ſeu non poſſibilitatem non eſſendi, ſicut ſeptima pars illius decimi tertij manifeſtat. Aliter accipitur neceſſitas pro neceſſitate naturali, pro neceſſitate fatali, pro neceſſitate violentae coactionis, & pro neceſſitate ſpontaneae ſtabilitatis permanentiae, ſeu etiam firmitatis, quae etiam [licet] non tam propriè neceſsitas immutabilitatis vocatur. Neceſſitas etenim, ſicut in principio dicebatur, melius per affirmationem quàm per negationem deſcribitur:Eſaias. Vnde Eſa. 46. Conſilium meum ſtabit, & omnis voluntas mea fiet; & 2. ad Tim. 2. Firmum fundamentum Dei ſtat, habens ſignaculum hoc, Cognouit Dominus qui ſunt eius; & Pſalmo 116. Veritas Domini manet in aeternum; & Pſal. 32. Conſilium autem Domini manet in aeternum,Gloſſa. cogitationes cordis eius in generatione & generationem: Gloſſa; id eſt, Non ſunt mutabiles, ſed aeternae: & praedeſtinatio eius immutabilis eſt, In qua omnia repoſita ſunt, cum multis ſimilibus 23o. primi pleniùs recitatis; ſicut & loquuntur Aug. & Anſel. vt probatio corollarij primi huius recitat & allegat. Eſt & neceſſitas praecedens & ſequens, ſicut ſecundum huius oſtendit; & quia quot modis dicitur vnum oppoſitorum, tot modis dicentur & reliquum, & neceſſitas & libertas quodammodo opponuntur. Libertas dicitur contrariè ijſdem modis; ſcilicet libertas à neceſſitate primo modo dicta, libertas à neceſſitate naturali, à neceſsitate fatali, à neceſsitate violenta, à neceſsitate praecedente, & à neceſsitate ſequente. Harum autem omnium tres praemiſſae, ſcilicet neceſsitas naturalis, fatalis, & violentae coactionis libertati rationalis creaturae meritoque repugnant; Quare & hae tres poſſunt ad vnum generalem adduci, ad neceſsitatem ſcilicet aduerſariam ſeu contrariam libertati, quae & ideo adimit libertatem ac peccatum excuſat: & alia poteſt dici neceſsitas ſpontanea, conſentanea, libera & compatiens libertatem & meritum iuxta diſtinctiones Auguſtini & Anſelmi de neceſsitate praemiſſas in probatione Corollarij primi huius. Omnes igitur autoritates negantes neceſsitatem à creatura rationali, negant tantum hanc primam quae ſcilicet eſt aduerſaria & contraria libertati, & adimit libertatem; non autem ſecundam, ſpontaneam ſcilicet, conſentaneam libertati, quae & compatitur libertatem: Vnde & vt plurimum cùm negant neceſsitatem quaſi aduerſando neceſsitati per hanc coniunctionem (ſed) aut aliam ſimilem, quae ſecundum Grammaticos, & ſecundum veritatem, & ſecundum communem modum loquendi dicitur aduerſatiua, eo quòd aduerſando priori ſententiae ponit eius oppoſitum, affirmant voluntatem ſiue libertatem, dicendo quempiā feciſſe vel facere hoc vel illud non neceſsitate, ſed libertate, ſeu voluntate aut libera poteſtate, innuentes ſe tantum abnuere neceſsitatem aduerſariam voluntati, aut etiam libertati: Vnde Apoſtolus ad Philemonem, Sine conſilio tuo nihil volui facere, vt ne, velut ex neceſſitate, bonum tuum eſſet, ſed voluntarium.Apoſtolus. Et 1. ad Cor. 7. Qui ſtatuit in corde ſuo firmus non habens neceſſitatem, poteſtatem autem habens ſuae voluntatis, & hoc iudicauit in corde ſuo ſeruare virginem ſuam, bene facit.Ambroſius. Item Ambr. 2. de Trin. 3. ita dicit; Paulus ait, quia omnia operatur vnus at que idem ſpiritus diuidens ſingulis prout vult, id eſt, pro libero voluntatis arbitrio, non pro neceſſitatis obſequio.Augustinus. Item Aug de vera relig. 25 tales ſeruos ſuos meliores eſſe Deus iudicauit, ſi ei ſeruirent liberaliter, quod nullo modo fieri poſſet, ſi non voluntate ſed neceſsitate ſeruirent. Idem de fide ad Petrum 57. Firmiſsimè tene primos homines eſſe creatos cū libero arbitrio, eoſque non neceſſitate, ſed propria voluntate peccaſſe: & idē dicit ſaepiſsimè in alijs locis multis. Talia quo que frequenter dicit Anſel. 2. Cur Deus homo 5.10. & 17. ſicut Corol. primi huius allegauit pro parte; qui & de Concordia 7. ita dicit; Ne que praeſcit Deus, neque praedeſtinat quenquam iuſtum futurum ex neceſſitate: Non enim habet iuſtitiam, qui eam non ſeruat libera voluntate pariter. Igitur quamuis neceſſe ſint quae praeſciuntur & praedeſtinantur; quaedam tamen praeſcita & praedeſtinata non eueniunt ea neceſsitate quae praecedit rem & facit, ſed ea quae rem ſequitur, ſicut ſupradiximus. Non enim ea Deus, quamuis praedeſtinet, facit voluntatem cogendo aut voluntati reſiſtendo, ſed in ſua illam poteſtate dimittendo, qualia & alibi ſaepe dicit. Sic loquitur Boetius 5. de Conſolatione Philoſophiae proſa vlt. ſic loquitur, Decretum 23. quaeſt. 4. Nabuchodonoſor, & infra: ſic loquuntur & omnes, Maiores ſcilicet & Minores, docti pariter & indocti; dicentes quempiam facere quippiam non neceſſitate, ſed libera voluntate. Vlteriùs autem pro planiori pleniori intellectu librotum Doctorum noſtrorum ſciendum, quod tripliciter vel quadrupliciter ponitur actus humanos ſupponi neceſſitati naturae. Nam quidam haeretici, puta Manichaei, dixerunt hominem facere omnia mala ſua neceſſitate naturae animae ſuae malae. Quidam verò alij poſteriores & quaſi moderni poſuerunt voluntatem humanam eſſe tantum paſſiuam; quare & ſicut 3um. ſecundi oſtendit, habuerunt ponere conſequenter omnes actus voluntatis humanae, ſicut & appetitus bruti ex neceſſitate naturae neceſſariò prouenire. Tertij verò dixerunt voluntatem humanā paſsiuam & actiuā, ſed primò paſſuam, & ho • neceſſitate naturae, quam ſic paſsiuā dixerunt ex neceſsitate naturae vlterius agere ſicut bruta. Quarta autem neceſsitas voluntatis, quae ponitur à quibuſdam reſpectu ſtellarū, videtur ſimiliter ad neceſſitatem naturae non ineptè poſſe reduci, quae tamen ſub neceſsitate fatali magis propriè forſitan collocatur. Alij autem, vt Stoici, ſecundum Boetium ſuper i. peri hermenias vlt • aliqui etiam Mathematici, vt ſaepè recitat Aug. & maximè 5. de Ciuit. Dei, & in quaeſtionibus ſuis veteris & noui teſtamenti; atque Priſcillianiſtae haeretici, ſicut 28um. primi à Gregorio recitauit, poſuerunt omnia prouenire ex neceſsitate fatali ſtellarum. Alij verò, vt Cicero & Pelagius aſſerebant, quod ſuppoſita praeſcientia, praedeſtinatione & reprobatione, & prouidentia futurorum in Deo, omnia prouenirent ex neceſſitate violenter cogente, ſicut ſextum & trigeſimum quartum primi pleniùs recitarunt; & hi omnes in peccato quolibet hominis hominem totaliter excuſabant, & naturam, fatū, vel Deum, imò neceſſariò ſemper Deum Autorem naturae & fati, praeſcientiae, praedeſtinationis & reprobationis totaliter accuſabant. H • etenim Manichaei poſuerunt duas naturas primas contrarias & aeternas, vnā bonam, alteram verò malam, ſicut recitant pleniùs 1um. & 26um. primi: Qui & conſequenter vlteriùs poſuerunt duas animas in quolibet homine ab illis duabus naturis correſpondenter impreſſas, vnam bonam omnium bonorum operum hominis effectiuam, alteram verò malam omnium malorum effectricem, ſicut patet per Aug. de duabus animabus contra Manich. de natura & gratia, de bono perſeuerantiae, de vera religione, & alijs locis multis; dixerunt que animam illam malam naturaliter facere quicquid facit, ſcilicet neceſſitate naturae; quare & hominem in malo quolibet excuſari, & ipſam naturam animae ſeu eius autorem tantummodo accuſari: Vnde Aug. 5. contra Iulianum 9. Chriſtiani, inquit, non ſicut tu ſimulas,Auguſtinus. cum Manichaeis dicunt ineſſe carni ſuae mali neceſsitatem, quod malum illi ſubſtantiale & Deo coaeternum eſſe mentiuntur, ſed dicunt ſanè cum Apoſtolo, Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae. Idem de natura & gratia 1. Vidi, inquit, hominem zelo ardentiſſimo accenſum aduerſus eos, qui cùm in ſuis peccatis humanam voluntatem debeant accuſare, naturam potiùs accuſantes humanam, hominem per illam excuſare conantur. Quare & iſti habent dicere conſequenter hominē peccatū vitare non poſſe propter purā neceſſitatem naturae.Hieronymus Vnde Hieron. epiſt. 32a. ad Damaſum Papam; Liberum, inquit, arbitrium ſic confitentur, vt dicamus nos ſemper indigere auxilio Dei, & tam illos errare qui cum Manichaeo dicunt hominem peccatum vitare non poſſe, quàm illos qui cum Iouiniano aſſerunt hominē non poſſe peccare: Vter que enim tollit arbitrij libertatem: Ipſi tamen Manichaei hominem peccantem, eo quòd neceſſitate naturae peccauit, dixerunt penitus excuſandum, & naturam vel eius autorem ſolummodo accuſandum. Haec autem opinio, licet rudis nimium ſit & groſſa, quando que deceperat Aug. ipſomet teſtante 5. Confeſſ. 10. ſub his verbis; Mihi videbatur non eſſe nos qui peccamus, ſed neſcio quàm aliam in nobis peccare naturam, & delectabat ſuperbiam meam extra culpam eſſe, & cùm aliquid mali feciſſem, non confiteri me feciſſe, vt ſanares animam meam, quoniam peccabat tibi, ſed excuſare me amabam, & accuſare neſcio quid aliud, quod mecum eſſet, & ego non eſſem; & ideo erat peccatum meum inſanabilius, quo me peccatorem non eſſe arbitrabar: quod & liber ſuus de moribus Manichaeorum ſimiliter conteſtatur, quod & patet [ſimiliter] legentibus vitam ſuam. Alij etiam ponentes qualemcun que neceſſitatem naturae, ſe peccantes excuſare volebant, & accuſare naturam:Hieronymus Vnde B. Hier. ep. 36a. ad Amandum Praeſb. de diuerſis quaeſtionibus in ſolutione ſecundae quaeſt. ſic ait; Omnes homines vitijs noſtris fauemus, & quod propria facimus voluntate ad naturae referimus neceſſitatem. Item Aug.Augustinus. de vera & falſa poenitentia vlt. Non ita que peccantes, inquit, dicamus, Non aliud potui, nec mirum ſi deditus ſum fornicationi, quia talis creatus ſum naturae & fragilitatis: Fragilitas enim, non voluntas, me cogit committere criminalia. Errat, qui ſic fallitur; Natura enim talis eſt vt poſſit quiſque reſiſtere malo cuiſe ſubijcit ex arbitrio. Secundi ſimiliter ſupponentes actus humanos neceſſitati fatali, hominem peccantem excuſant, fatum ſeu Deum potiùs accuſando: Vnde Ammonius Armenus Erineus in recordatione in librum periherinenias Ariſtot. ſup. c. vlt. primi recitans opiniones circa euētus futurorū, ſic ait; Ne que omnino idioticae diſpoſitionis homines inuenies neglientes meditationem de hoc theoremate, ſed hos quidem velut omnibus ex neceſſitate factis, cauſas eorum in quibus peccant ad fatum vel prouidentiam diuinam & daemonialem referre tentantes; ſicut quidam ineruditè apud Homerum dicit; Ego autem non ſum cauſa,Auguſtinus ſed Iupiter & fatum. Item Aug. ſuper illud Pſal. 31. dixi, Confitebor (ſeu pronuntiabo ſecundum tranſlationem quam exponit) aduerſum me iniuſtitiam meam Domino, ita dicit; Multi pronuntiant iniquitatē ſuam, ſed aduerſus ipſum Dominum Deum, quando inueniuntur in peccatis ſuis, dicunt, Deus hoc voluit. Si enim homo dicat, Non feci, aut hoc factū quod arguis non eſt peccatum, non pronuntiat nec aduerſum ſe nec aduerſum Deum: ſi dicat, feci prorſus & peccatū eſt, ſed Deus hoc voluit, quid ergo feci? hoc eſt pronūtiare aduerſus Deum. Fortè dicatis, Nemo dicit; quis eſt qui dicat, Deus hoc voluit? Multi & hoc dicunt; ſed & qui hoc non dicunt, aliud dicunt; quid dicunt? fatum mihi fecit, ſtellae meae fecerunt. Ita iā per circuitum ad Deum volunt peruenire, per circuitum volunt peruenire ad Deum accuſandū, qui nolunt de compendio venire ad Deum placandū; & dicunt, Fatum mihi fecit. Quid eſt fatum? Stellae meae fecerunt; quid ſunt ſtellae? certè iſtae, quas in caelo cōſpicimus; & quis eas fecit? Deus; quis eas ordinauit? Deus; ergo vides quid voluiſti dicere; Deus fecit vt peccarē; ita ille iniuſtus, tu iuſtus, quia niſi ille feciſſet, tu non peccaſſes. Tolle iſtas excuſationes in peccatis, memento illius Pſal. Nec declines cor meū in verba maligna ad excuſandas excuſationes in peccatis cū hominibus operantibus iniquitatem. At enim maligni ſunt, qui defendūt peccata ſua; maligni ſunt & qui numerant ſydera, & qui cōputant ſtellas & tēpora, & dicunt, quis, quando vult vel peccet vel bene viuat; & quando Mais faciat homicidā & Venus adulterū; magni docti viri & electi vidētur in ſaeculo. ſed quid ait in Pſal. Ne declines cor meū in verba mala cum hominibus operantibus iniquitatem, & non cōmunicabo cum electis eorum? Dicant illi electi & docti electos & doctos numeratores ſyderum, dicant illi ſapientes [eos] qui quaſi digerunt in digitis facta humana, & ſcribunt de ſtellis mores humanos; Cū lib. arb. me creauit Deus; ſi peccaui, ego peccaui, vt non ſolum pronuntiem iniquitatem meam Domino, ſed aduerſus me, non aduerſus eum; ego dixi, Domine miſerere mei: clamat aeger ad medicum; ego dixi; quare, ego dixi, ſufficeret? dictum eſt ego, ego, non fatum, non fortuna, non diabolus, quia nec ipſe coegit, ſed ego perſuadenti conſenſi, ego dixi, Domine miſerere mei. His & concordant multi Doct. catholici multis locis 28. primi breuiter memorati. Tertij etiā, qui, data praeſcientia, praedeſtinatione, reprobatione, prouidētiauè diuina, actus humanos neceſſitati violēter cogenti ſubijciūt, hominē à peccato excuſāt, & pro ipſo Deū accuſāt, ſicut planè teſtātur autoritates quāplurimae 34o primi pleniùs allegatae. Multis enim videtur praeſcientiā Dei &c, huiuſmodi libertati arbitrij & merito repugnare: Vnde & Anſel. de Concor. 5. dicit; pro illo autē arbitrio tantū, & pro libertate iſta vētilatur quaeſtio, Sine quib homo ſaluari nequit, poſtquā poteſt illis vti. Nā ideo cōquerūtur multi; quia putant ad ſalutē, vel ad dānationem nihil valere lib. arb. ſed ſolam neceſſitatē propter Dei praeſcientiam. Item Aug. 3. de lib. arb. 2. proponens hanc quaeſtionem ſub nomine diſcipuli, ita dicit; Ineffabiliter me mouet quomodo fieri poſſit, vt & Deus praeſcius ſit omnium futurorum, & nos nulla neceſſitate peccemus. Quiſquis enim dixerit aliter euenire aliquid poſſe, quàm Deus ante praeſciuit, praeſcientiam Dei deſtruere inſaniſſima impietate molitur. Qua propter ſi primum hominē peccaturum eſſe praeſciuerat, neceſſe erat id fieri quod futurum eſſe praeſciebat Deus; quomodo eſt igitur voluntas libera, vbi tam ineuitabilis apparet neceſſitas? vbi Aug. ſtatim reſpondendo ſubiungit, Pulſaſti vehementer miſericordiam Dei; Aſſit, aperiat que pulſantibus; Veruntamen partē maximam hominū iſta quaeſt. torqueri non ob aliud crediderim, niſi quia non piè quaerunt, velocioreſ que ſunt ad exculationē quā ad confeſſionē peccatorum ſuorū. Alij enim nullam diuinam prouidentiā praeeſſe rebus humanis libenter opinantur, dum que fortuitis cōmittunt caſibus & animos & corpora ſua, tradunt ſe feriendos & dilaniandos libidinibus, diuina iudicia negātes, humana fallentes; eos à quibus accuſantur, fortunae patrocinio propulſare ſe putant, Aliquando verò quanquā negare non audeant praeſidere humanae vitae prouidentiam Dei, malunt tamen eam vel infirmam vel iniuſtam, vel malam nefario errore credere,Auguſtinus. quàm ſua peccata pietate ſupplici confiteri. Et infra 3. Hoc te mouet, & hoc miraris, quomodo non ſint contraria & repugnantia, vt & Deus praeſcius ſit omnium futurorum, & nos non neceſſitate, ſed voluntate peccemus. Si enim praeſcius eſt Deus, inquis, peccaturum eſſe hominem, neceſſe eſt vt peccet; ſi autem neceſſe eſt, non ergo eſt in peccando voluntatis arbitrium, ſed potius ineuitabilis & fixa neceſsitas; qua ratiocinatione hoc videlicet ne conficiatur, times vt aut Deus futurorum omnium praeſcius impiè negetur, aut ſi hoc negare non poſſumus, fateamur non voluntate ſed neceſsitate peccare. Et inferius adhuc 4. Sub nomine diſcipuli ſcribitur & quaeritur iſto modo; Nondum video quomodo ſibi non aduerſantur haec duo; praeſcientia Dei de peccatis noſtris, & noſtrum in peccando liberum arbitrium. Nam & iuſtum Deum neceſſe eſt fateamur & praeſcium; ſed ſcire vellem, qua iuſtitia puniat peccata quae neceſſe eſt fieri? aut quomodo non ſit neceſſe fieri, quae futura eſſe praeſciuit? aut quomodo creatori non deputandum eſt quicquid in eius creatura fieri neceſſe eſt? quam quaeſtionem, opponendo & reſpondendo, diffuſè proſequitur multis capitulis conſequenter. Idem de vera & falſa poenitentia 8. Sunt, inquit, qui defendunt culpam ex Dei prouidentia, reputantes Dei ordinationi & neceſsitati, quod relictum eſt voluntati & arbitrij libertati. Idemque in confutatione catholica 16.Auguſtinus. capitulorum ſibi per Pelagianos falſò imputatorum, recitat obiectionem eorum 13. in haec verba, Quòd omnes fideles illi & ſancti, qui ad aeternam mortem praedeſtinati ſunt, quando ad vomitum ſuum relabuntur, vitio etiam ſuo hoc facere videntur, ſed ipſius vitij cauſa eſt diuina praedeſtinatio, quae illis latenter ſubtrahit bonas voluntates, quod & multae aliae obiectiones eorum ibi recitatae praetendunt. Quare & ipſi Pelagiani praedeſtinationem ſimpliciter abnegarunt. vel eam tantùm & vix in Chriſti Apoſtolis conceſſerunt, ſicut multi libri Auguſtini oſtendunt, ſed ſpecialiter liber de bono perſeuerantiae multis capitulis verſus finem; ſpecialſsimè verò liber eius de praedeſtinatione contra Pelagianos, in quo per ſcripturam canonicam, & per rationem ſimiliter oſtendit praedeſtinationem diuinam generaliter concedendam; qui liber eius immediatè debet ſequi opus eius praedictum de confutatione 16. capitulorum per Pelagianos ſibi obiectorum; vnde & in eius principio ita dicit, Addere etiam haec quam maximè huic operi, de his ſcilicet 16. capitulis nunc praemiſſo oportet, vt & veſtra calumnia, quam obijcere nobis ſoletis, per illuminationem gratiae Saluatoris reuincatur, imò confutetur, & noſtrae fidei integritas comprobetur. Credere nos quippe vel praedicare flagitatis, quia cum lege Dei & Prophetis, cum Euangelio Chriſti eiuſque Apoſtolis praedeſtinationem dicimus, quòd quoſdam homines ſic praedeſtinat ad vitam regni coelorum, vt ſi nolint orare, ieiunare, aut in omni opere diuino vigiles eſſe, eos omninò perire non poſſe, nec prorſus debere ſui eſſe ſollicitos, quos Deus, quia voluit, ſemel iam eligendo praedeſtiuauit ad vitam; quoſdam verò praedeſtinauit in gehennae poenam, vt etiamſi credere velint, ſi ieiunijs & orationibus omnique ſe voluntati diuinae ſubiecerint, in his Deum non delectari, & vitam illis aeternam in toto dari non poſſe. Et infra eodem vlt. Praedeſtinationem igitur negare, quam apud Deum eſſe breuiter probauimus, in maius blaſphemia eſt, quam non tantùm ſicut ſoletis dicere in Apoſtolis debemus accipere, ſed & in Patriarchis, Prophetis, Martyribus, & Confeſſoribus, in omnibus ſanctis & Deo dignè ſeruientibus. Porrò cùm intellectus dictorum ex cauſa dicendi rationabiliter ſit penſandus, confitendum conſiderandum eſt valdè in libris Autorum refellentibus hos errores, quis & vbi quem refellat, & iuxta haec oportet elicere dictorum omnium intellectum. Vbi namque contradicendo primo iſtorum errorum dicunt abſolutè actus humanos non ex neceſsitate, ſed liberè prouenire, intelligendum eſt de neceſsitate naturae, & delibertate ſibi oppoſita, ſicut & aduerſarius intellexit: aliàs enim non eſſet verus elenchus, nec vera contradictio contra ipſum. Nam ſecundum Philoſophum 1. elenchorum, vbi de ignorantia elenchi determinat, Elenchus eſt contradictio eiuſdem & vnius, non nominis tantùm, ſed rei & nominis ſecundum idem & ad idem: vbi verò redarguendo ſecundum, tale quid dicunt, intelligendum eſt de neceſsitate fatali ſtellarum, & de contraria libertate: vbi autem tertium reprobando remouent neceſsitatem ſimpliciter ponentes liberam poteſtatem, intelligendum eſt de neceſsitate ex parte Dei praeſcientis, vel quidlibet ſimile ſacientis violenter cogente, excuſante peccatum, meritumque tollente, & correſpondenter è contrario de libera poteſtate. Quamobrem vlterius eſt ſciendum, quòd primum iſtorum errorum deſtruit Philoſophus generaliter 9. Metaphyſ. 10. & poſt, ſicut 4. huius plenius allegauit, alij quoque multi Philoſophi alijs locis multis. Vnde Ammonius vt vbi prius, recitat opinionem dicentem omnia euenire ex neceſsitate, & hoc ipſum ex neceſsitate euenire vt dicant, quòd omnia ſunt neceſſaria, vel quòd omnia ſunt in nobis; quam reprobat iſto modo: Si quidem ſecundum verum eſt, non omnia ex neceſsitate; ſi autem primum, quomodo opinabuntur quidam oppoſitum, quòd multa ſint in nobis? A natura enim omnia neceſſariò producente, vt ponit illorum ſermo, moueri nos praeter naturam ad ſententiandum contra ea quae fiunt ab ipſa, penitus mirabile & conſimile: vt ſi quis medicatiuam artem docens, per hoc ipſum inſtruxit diſcipulos deſtruere principia artis quam didicerunt, quamuis artificem quidem veriſimile facere aliquid eorum quae praeter artem, non ſecundum quod talis, puta medicum dare corruptivum aliquid vel venenoſum, tanquam habentem animam à ſeipſa mobilem, & arte nihil faciente;Boetius. naturam tamen contrarium aliquid proprio ſui facere impoſsibile eſt. Boetius quoque ſuper eundem locum dicit Animal eſſe triplex, ſcilicet ſubiectum naturae, ſubiectum coelo, ſubiectum rationi & libero arbitrio voluntatis: & declaratis duabus primis ſpeciebus, ſubdit de tertia, quae quia nos fumus cuncti diuinae prouidentiae ſubiecti, ex ipſa quoque diuinorum voluntate pendemus. Per hoc ergo vult dicere, quòd homines non ſunt ſubiecti neceſsitati naturae, ſicut animalia caetera ſunt ſubiecta. Idem quoque de conſolatione Philoſophiae proſa vltima, oſtendit non omnia prouenire ex neceſsitate naturae; cuius verborum ſeries recitatur in canone 23. quaeſtione 4.Gratianus. Non ergo, quamuis Gratianus nihil inde Boetio, ſed totum tribuat Auguſtino, vt ſic contra eum meritò valeat conqueri, ſicut & fecit Virgilius in ſimili caſu, dicens; Hos ego compoſui verſus, tulit alter honores: Sic vos non vobis mellificatis apes, Sic vos non vobis pullificatis aues, Sic vos Hon vobis vellificatis ones. Item Auguſtinus quaeſtionum veteris & noui teſtamenti prima ſic ait, Si homo poteſtatis ſuae non eſſet, ſubiectus fuerat neceſsitati, vt neque boni operis haberet gloriam, neque mali poenam, ſed fuiſſet vnus ex pecoribus. Et quaeſtione ſecunda, Si diabolus natura malus eſſet, poenam illi promittere aut dementis erat aut iniqui: quis enim arguat eum, quem videt non aliter aliquid facere, quàm natura eius admittit? Si Aut quî igni poteſt ſuccenſeri quia vrit, aut aquae quia infrigidat, cùm non vtique voluntate hoc faciat, ſed natura? Et infra, Si haec naturaliter putatur facere, reus conſtitui non poteſt, quia hoc facit quod naturae ſuae eſt & poteſt, & non facit quod non poteſt, quia naturae ſuae non eſt; itaque neque laudandus neque condemnandus eſt, quia non voluntate haec facit, ſed impulſu naturae. Haec generaliter contra hunc primum errorem, qui & in alijs locis quam pluribus & ab alijs multis Autoribus ſimiliter condemnatur, ſecundum & concorditer tertium ſecundi condemnat. Sed adhuc vlterius aduertendum contra iſtum errorem, quantum Manichaeos concernit; quòd contra ipſos Manichaeos beatus Auguſtinus ſcripſit ſpecialiter & principaliter multos libros; librum ſcilicet de libero arbitrio, vt patet 1. Retract. 9. & de bono perſeuerantiae 27. & deinceps librum de Geneſi contra Manichaeos, ſicut tam ipſe liber quàm 10. primi Retract. oſtendit; librum de vera religione, ſicut capit. 13. tam illius libri, quàm primi Retract. oſtendit; libros de duabus animabus contra Fortunatum Manichaeum, contra Adimantium Manichaei diſcipulum, contra epiſtolam Fundamenti, contra Fauſtum Manichaeum, contra Felicem Manichaeum, De natura boni, contra Secundinum, ſicut 22. primi Retract. cum ſecundo, ſeptimo, octauo, nono, & decimo ſecundi clariſsimè manifeſtat. Contra quem & quos ſimiliter in multis alijs libris ſuis, licèt non ita principaliter, incidenter tamen & partialiter inuehit multis locis. Hunc quoque errorem quantum ad partem eius ſecundam, damnauit Stephahus Epiſcopus Pariſienſis ſub his verbis;Stephanus. quòd liberum arbitrium eſt potentia paſsiua, non actiua, & quod de neceſsitate mouetur ab appetibili: itemque iterumque ſub iſtis, quòd voluntas de ſe eſt indeterminata ad oppoſita ſicut materia, determinatur autem ab appetibili ſicut materia ab agente; quam ſententiam ſimiliter ſapiunt multi alij articuli ab eodem ſimiliter condemnati. Hunc etiam eundem errorem, quantum ad tertiam eius partem, damnauit idem Epiſcopus ſub his verbis; quòd voluntas hominis neceſsitatur per ſuam cognitionem, ſicut appetitus bruti: & iterum ſub hac forma; quòd voluntas neceſſariò ſequitur quod principaliter creditur à ratione, & non poteſt abſtinere ab eo quod ratio dictat: haec autem neceſsitas non eſt coactio, ſed natura voluntatis. Eundem quoque errorem pro quarta & vltima eius par • e, quare & ſecundum [errorem] principalem de neceſsitate fati ſtellarum, idem opus in multis articulis condemnauit, ſicut tertium ſecundi plenius recitauit. Hunc & Ammonius, atque Boetius ſuper 1. peri hermenias vlt. iuſtè damnant. Quem & damnant omnes Philoſophi, exceptis paucis Mathematicis, Geomanticis, Nigromanticis Necromanticis, caeteriſque Diuinis, qui in ea parte nequaquam Philoſophi, ſed friuophili potius ſunt dicendi; nec omnes Mathematici hoc concedunt, ſed quidam directè oppoſitum confitentur, ſicut tertium ſecundi plenius recitauit. Quem & Auguſtinus 5. de Ciuitate Dei, & 83. quaeſtionum 45.2. de doctrina Chriſtiana, & poſt de quaeſtionibus veteris & noui Teſtamenti 115. & multis alijs locis feruenti zelo condemnat: quem & omnis turba catholicorum Doctorum varijs locis reprobat & condemnat, ſicut 28. primi aliqualiter recitauit. Tertium autem errorem reprobant Ammonius & Boetius vbi prius. Quem etiam Pelagianorum errorem, ac ipſos Pelagianos errantes reprobat Auguſtinus, & alij Doctores Catholici multis locis,Auguſtinus. ſicut aliqualiter recitat triceſimum quartum primi, & alia quae ſequuntur, & ſpecialiter in libris contra Pelagianos conſcriptis: in libro ſcilicet de Praedeſtinatione contra Pelagianos ſuperius memorato; in libro de praedeſtinatione ſanctorum ad Proſperum, & Hilarium; in libello de praedeſtinatione & gratia Dei, qui primo libro ſermonum ſuorum ponitur quintus ſermo, Hypognoſticon, De libertate arbitrij ad Hilarium, De natura & gratia, De correptione & gratia, De gratia & libero arbitrio, De bono perſeuerantiae, De geſtis Pelagij, De gratia Chriſti, & peccato originali contra Pelagium & Coeleſtium, Contra duas epiſtolas Pelagianorum in libris quatuor ad Bonifacium, Contra Iulianum Pelagij diſcipulum in ſex libris, De perfectione iuſtitiae hominum ad Paulum & Eutropium, Contra Coeleſtium Pelagianum, De confutatione 16. capitulorum Auguſtino per Pelagianos falſo imputatorum; In epiſtolis ſuis ad Sixtum Romanae Eccleſiae Presbyterum, ad Valentinum Monachum, ad Innocentium Papam, & alijs. In quibuſdam etiam alijs libris ſuis, licèt aliam materiam principaliter proſequatur, incidentaliter tamen quandoque Pelagianam haereſin redarguit & refellit, vt 3. de libero arbitrio, 1. Retract. & 2. multis capitulis, De verbis Domini, De verbis Apoſtoli, Super Iohannem, & ſuper Pſalterium frequentiſsimè, in alijs quoque libris ſuis non paucis, nec à me facilè numerandis.Anſelmus. Contra iſtum quoque errorem ſpecialiter ſcripſit Anſelmus librum de concordia praeſcientiae, praedeſtinationis, & gratiae cum libero arbitrio. Item beatus Proſper, cuius in canone diſt. 15. capitulo vltimo,Proſper inter caeteros Doctores Catholicos opera velut authentica comprobantur; In libro ſuo intitulato pro praedicatoribus gratiae Dei contra librum Caſsiani Presbyteri, qui praenotatur De protectione Dei, Pelagianorum errorem foecundè redarguit & elidit.Beda. Gregorius. Quod & facit ſimiliter venerabilis Beda in libro ſuo contra Iulianum, quieſt primus ſuorum ſuper Canticum Canticorum. Beatus quoque Auguſtinus. Gregorius, & alij ſancti Patres idipſum faciunt multis locis. Aduertendum igitur diligenter, quòd Autores vbi errorem iſtum redarguunt, & negant neceſsitatem à libero arbitrio, intelligunt de neceſsitate proueniente ex praeſcientia, prouidentia, ſeu praedeſtinatione diuina aduerſaria libertati, & violenter cogente, excuſante homines in peccatis, & Deum de omnibus accuſante; neceſsitatem verò ſpontaneam nunquam negant, imo concedunt.Auguſtinus Vnde Auguſtinus de praedeſtinatione Sanctorū contra Pelagianos 9. dicit ſe non dicere, vt Pelagiani putabant, Deum non praedeſtinatos praecipitare inuitos ad quodlibet opus mortis, quod & planè teſtantur autoritates quamplurimae triceſimo quarto primi, & hoc eodem capitulo ſuperius allegatae. Sunt & praeter has aliae hoc idem teſtantes. Gratianus enim viceſima tertia quaeſtione, 4.Gratianus. Vaſis irae, allegat Auguſtinum dicentem, Vaſis irae Deus nunquam redderet interitum, ſi non ſpontaneum inueniretur homo habere peccatum, quia nec Deus peccanti homini iuſtè infert iram, ſi homo ex praedeſtinatione Dei cecidiſſet in culpam. Et ſtatim ſubiungit aliam eius autoritatem dicentem, Praedeſtinationem Dei ſiue ad bonum ſiue ad malum in hominibus operati ineptiſsimè dicitur, vt ad vtrumque homines quaedam neceſsitas impellere videatur; impellere, inquit, ſcilicet violentè, vel ſic ſaltem vt non ex ſe haec faciant, ſed tantùm moti ab alio: Impulſio enim & expulſio ſunt ſpecies pulſionis, quae, ſicut patet 7. Phyſ. 10. eſt motus violentus, vel ſaltem tantùm ab alio, non à pulſo. Quare & Autoritas vt remoueat violentiam & motum tantùm ab alio ſtatim ſubiungit, Cùm in bonis voluntas ſit intelligenda non ſine gratia, in malis autem voluntas intelligenda eſt ſine gratia. Quare & Gratianus inferius ſic concludit, Non ergo neceſsitatem facit correctionis vel obdurationis diuina praedeſtinatio ſeu praeſcientia, cùm boni per gratiam corrigantur, libero arbitrio mali pereant.Auguſtinus. Item Auguſtinus in ſermone de praedeſtinatione & gratia Dei 17. Si dicitur, inquit, iam Pharaonem non poſſe mutari, quia eum praeſciuerat Deus non eſſe mutandum; Reſpondetur, Dei praeſcientiam non cogere hominem vt talis ſit, qualem praeſciuit Deus, ſed praeſcire talem futurum qualis futurus eſt, quamuis eum non ſic fecerit Deus; quoniam ſi cogit eſſe, hoc vtique cogit quod non eſt. Porro, ſi praeſcierat futurum eſſe quod non eſt, praeſcientia non eſt, quod de Deo quàm impiè dicatur; aduertit quilibet qui peccatis ſuis non inde blanditur, quòd Deus eum peccatorem futurum eſſe praeſcierit. Idem de gaudijs iuſtorum & poenis malorum, ſiue de triplici habitaculo Dei, in quit; Praeſcientia neminem cogit ad peccandum, vt multi errantes dicunt: Si enim, inquiunt, praeſciuit Deus Adam peccaturum eſſe, non peccare non potuit; ex quo errore naſcitur Deum cauſam eſſe peccati, quod nefas eſt dicere; & illi tamen etiam ſuis verbis alligantur. Si enim quod praeſcientia Dei habuit, neceſſe eſt fieri, ideo voluntate propria homo peccauit, & non aliqua neceſsitate, quia in praeſcientia Dei fuit vt voluntate & libero arbitrio, & non neceſsitate cogente peccaret. Si ergo praeſcientia Dei non poteſt vitari, non potuit homo aliter peccare niſi volūtate, nulla alia vi cogente, quia ita eum praeſciuit Deus peccaturum: Si ergo voluntate, non coactus, ductus eſt ad peccandum, potuit ſine dubio non peccare ſi vellet; ideo poenam meruit, quia non inuitus peccauit, alioquin a Deo poenam mortis non ſuſcipetet. Idemque 3. de libero arbitrio 4. reſpondendo quaeſtioni diſcipuli ſuperius recitatae, ſic ait; ſicut itaque non ſibi aduerſantur haec duo, vt praeſcientia tua noueris, quod alius ſua voluntate facturus eſt; Ita Deus neminem ad peccandum cogens, praeuidet tamen eos, qui proptia voluntate peccabunt. Cur ergo non iudicet iuſtus, quae fieri non cogit praeſcius? Sicut enim memoria tua non cogis facta eſſe quae praeteriere, ſic Deus praeſcientia ſua non cogit facienda quae futura ſunt. Vnde & 381. propoſitio ſententiarum Proſperi eſt excerpta.Auguſtinus Et ſupra 3. oſtendit iſtam conſequentiam non valere, Deus praeſert hominem peccaturum, ergo homo non voluntate, ſed neceſſitate peccabit; quia ſi valetet, cum Deus praeſciat ſe facturum cuncta quae faciet, ipſe non voluntate, ſed neceſſitate faceret vniuerſa. Et infra 5. ſoluit tertiam quaeſtionem praemiſſam, oſtendens peccatum creaturae non eſte deputandum vituperabiliter creatori. Vult igitur Auguſtinus in locis iſtis & ſimilibus negare ab homine neceſſitatem inuitam violenter cogentem voluntatem, & poteſtatem liberam adimentem;Auguſtinus. non autem neceſſitatem ſpontaneam: vnde & ſupra eiuſdem 3. dicit diſcipulo; vide quam facile de tam magna quaeſtione reſpondeam. Certè enim hoc te mouet, & hoc miraris, quomodo non ſunt contraria & repugnantia, vt & Deus praeſcius ſit omnium futurorum, & nos non neceſſitate, ſed voluntate peccemus. Si enim praeſcius eſt Deus, inquis, peccaturum eſſe hominem, neceſſe eſt vt peccet: ſi autem neceſſe eſt, non eſt ergo in peccando voluntatis arbitrium, ſed potius ineuitabilis & fixa neceſſitas. Et reſpondendo innuit argumentum peccare in forma dupliciter; primo quia haec conſequentia prima non valet, Deus praeſcit hominem peccaturum, ergo homo neceſſitate non voluntate peccabit. Secundo, quia haec conſequentia ſecunda non tenet; neceſſe eſt hominem peccare, non eſt ergo in peccando voluntatis arbitrium, ſed potius immutabilis & fixa neceſsitas: per totum illud capitulum conſequenter multis rationibus conatur oſtendereiſtam conſequentiam non valere; hoc de neceſsitate erit vel fiet, ergo non libera voluntate, oſtenditque quod oppoſitum conſequentis & antecedens, ſcilicet libera voluntas & neceſsitas non repugnant; & haec eſt continentia totius illius capituli tertij. Prima autem ratio, qua oſtendit neceſsitatem ex praeſcientia Dei ortam nequaquam eſſe in uitam, nec adimere liberam voluntatem, eſt iſta; Deus praeſcit ſe facturum te beatum ſua voluntate, quae Dei voluntas tibi eſt neceſsitas, ergo inuitus eris beatus, dicit Auguſtinus diſcipulo, quaſi diceret, Minime ſequitur, quod & diſcipulus confitetur; Si enim, inquiens, mihi eſſet poteſtas vt eſſem beatus, iam profecto eſſem: volo enim etiam nunc & non ſum. Quam rationem confirmat innuendo diſtinctionem neceſsitatis praemiſſam, cum dicit; Rectè poſſumus dicere, non voluntate ſeneſcimus, ſed neceſsitate, aut non voluntate infirmamur, ſed neceſsitate, aut non voluntate morimur, ſed neceſsitate, aut ſi quid aliud huiuſmodi: non voluntate autem volumus, quis vel delirus audeat dicere, per hoc innuens euidenter, quod voluntas humana, quae ſecundum eum Enchirid. 86. pro ſtatu praeſenti neceſſario vult beatitudinem, vel ſaltem pro ſtatu futuro neceſſario ipſam volet, non vult eam aut volet neceſsitate naturali aut inuita, cuiuſmodi eſt neceſsitas ſeneſcendi, infirmandi & moriendi, ſed neceſsitate ſpontanea: quare & ſubdit, Quamobrem quamuis praeſciat Deus noſtras voluntates futuras, non ex eo tamen conficitur, vt non voluntate aliquid velimus: nam de beatitudine dico, cum futurus es beatus, non te inuitum, ſed volentem futurum. Alia ratio ſua eſt talis, neceſsitas ex praeſcientia Dei deſcendens non tollit, ſed firmat potius voluntatem. Si enim quia Deus praeſcit me libere voluturum, neceſſario ſequitur quod libere velim; ergo volam liberè non inuitus, neque coactus. Vnde ſic ait; Attende, quaeſo, quanta caecitate dicatur, Si praeſciuit Deus futuram voluntatem meam, quoniam nihil poteſt aliter fieri quam praeſciuit, neceſſe eſt vt velim quidem quod ille praeſciuit: ſi autem neceſſe eſt, non iam voluntate, ſed neceſsitate illud me veile fatendum eſt. O ſtultitiam ſingularem! Quomodo ergo non poteſt aliud fieri quam praeſciuit Deus, ſi voluntas non erit, quam voluntatem futuram ille praeſciuit? Cum enim ſit praeſcius voluntatis noſtrae, cuius eſt praeſcius, ipſa erit; voluntas ergo erit, quia voluntatis eſt praeſcius: non ergo per eius praeſcientiam mihi poteſtas adimitur, quae propterea mihi certior aderit, quia ille, cuius praeſcientia non fallitur, affuturam mihi eſſe praeſcruit. Ecce iam non nego ita neceſſe eſſe fieri quae cunque praeſciuit Deus, & ita eum peccata noſtra praeſcire, vt maneat tamen nobis voluntas libera, atque in noſtra poſita poteſtate. Quid clarius, quid planius poteſt dici? Ecce non negat neceſſitatem, vt maneat tamen voluntas. Quare & infra 11. ſic concludit; Quae cum ita ſe habeant, tantum abeſt à vero quod Creatori deputanda exiſtimantur peccata creaturae, quamuis neceſſitate fiant, quae ipſa futura praeſciuit, vt cum dixeris non te inuenire quomodo non ei deputetur quicquid in eius creatura fieri neceſſe eſt, Ego contra non inueniam modum neque inueniti poſſe, atque omnino non eſſe confirmem, quo ei deputetur quicquid in eius creatura ita fieri neceſſe eſt, vt voluntate peccantium fiat. Quem ſecutus Anſelmus de Concordia 1. innuens diſtinctionem de necceſſitate praemiſſam oſtendit, quod neceſſitas praeſcientiam Dei ſequens non repugnat liberae voluntati; & hoc duplici ratione. Prima, quaſi ex arte obligatoria ſumitur, & eſt talis; Si talis neceſsitas & libertas repugnant, impoſsibile eſt eas ſimul ſtare; ergo ſi ponatur eas ſimul ſtare, aliquod impoſsibile conſequetur; ſed hoc poſito, nullum impoſsibile ſequitur. Secunda ratio ſua ſimilis rationi Auguſtini praemiſſae eſt talis; ſi praeſcita neceſſario ſunt futura, ergo ſicut praeſciuntur eſſe futura, ſic ſunt futura; ſed multa praeſciuntur eſſe futura ſine neceſsitate, ſcilicet inuita & cogente, quia libera voluntate; ergo ſic erunt. Has autem rationes cum ſententia diſtinctionis praemiſſae diffuſe proſequitur in haec verba: Videntur quidem praeſcientia Dei & liberum arbitrium repugnare, quoniam ea, quae Deus praeſcit, neceſſe eſt eſſe futura, & quae per liberum arbitrium fuerint, nulla neceſſitate proueniunt. Sed repugnant; Impoſſibile eſt ſimul & eſſe praeſcientiam Dei, quae omnia praeuidet, & aliquid fieri per libertatem arbitrij; quae impoſsibilitas ſi abeſſe intelligitur, repugnantia, quae videtur ineſſe, paenè remouetur. Ponamus igitur ſimul eſſe & praeſcientiam Dei, quam ſequi neceſsitas futurarſi rerſi videtur, & libertatem arbitrij, per quā multa ſine vlla neceſsitate fieri credūtur; & videamus vtrū impoſsibile ſit haec duo ſimul eſſe: quod ſi eſt impoſsibile, oritur inde aliud impoſsibile; Impoſsibile ſiquidē eſt, quo poſito, aliud impoſsibile ſequitur. Sed ſi aliquid eſt futurū ſine neceſsitate, hoc ipſum poſsit praeſcire Deus, qui praeſcit omnia futura; qd autè praeſcit Deus neceſsitate futurū eſt ſicut praeſcitur; neceſſe eſt igitur aliquid eſſe futurū ſine neceſsitate, vel praeſciri ſine veritate. Nequaquā ergo rectè intelligēti nomen, repugnare videntur praeſcientia, quam ſequitur haec neceſsitas, & libertas arbitrij, à qua remouetur neceſsitas, quoniā & neceſſe eſt, quae Deus praeſcit, futura eſſe, & Deus praeſcit aliquid eſſe futurū ſine omni neceſsitate. Sed dices mihi, non remoues tamen à me neceſsitatē peccandi, vel non peccandi, quoniam Deus praeſcit me peccaturū vel non peccaturū, & ideo neceſſe eſt me peccare ſi pecco, vel non peccare, ſi non pecco; ad quod ego; Non debes dicere, praeſcit me Deus peccaturum tantum, vel non peccaturum, ſed praeſcit me Deus peccaturum ſine omni neceſsitate vel non peccaturum; & ita ſequitur quod ſiue peccaueris, ſiue non peccaueris, vtrum que ſine neceſsitate erit, quia praeſcit Deus futurum eſſe ſine neceſsitate hoc quod erit: vides ergo impoſsibile non eſſe, ſimul eſſe praeſcientiam Dei per quam futura, quae praeſcit, dicuntur eſſe ex neceſsitate, & libertatem arbitrij, per quam multa fiunt ſine neceſsitate. Si enim eſt impoſsibile, ſequitur aliud impoſsibile; ſed nulla ex hoc naſcitur impoſsibilitas. Forſitan dicis; Nondum aufers à corde meo vim neceſsitatis cum dicis, quia neceſſe eſt me peccaturum eſſe vel non peccaturum eſſe ſine omni neceſsitate, quia hoc Deus praeſcit: neceſsitas enim videtur ſonare coactionem vel prohibitionem. Quare ſi neceſſe eſt me peccare ex voluntate, intelligo me cogi aliqua occulta vi ad voluntatem peccandi, & ſi non pecco, à peccandi voluntate prohiberi: quapropter neceſsitate videor mihi peccare ſi pecco, vel non peccare ſi non pecco; & ego; Sciendum eſt quod ſaepe dicimus neceſſe eſſe quod nulla vi cogitur eſſe, & neceſſe non eſſe quod nulla prohibitione remouetur. Iam dicimus, neceſſe eſt Deum eſſe immortalem, & neceſſe eſt Deum non eſſe iniuſtum, non quod aliqua vis cogat ipſum eſſe immortalem, aut prohibeat eſſe iniuſtum, ſed quando nulla res poteſt facere vt non ſit immortalis, aut vt ſit iniuſtus; ſic vtique; ſic dico neceſſe eſt peccaturum te eſſe vel non peccaturum ſola voluntate, ſic Deus praeſcit; Non eſt intelligendum quod aliquid prohibeat voluntatem quae non erit, aut cogat illam eſſe quae erit: Hoc ipſum namque praeſcit Deus qui praeuidet aliquid futurum ex ſola voluntate, quae voluntas non cogitur aut prohibetur vlla alia re, & ſic ex libertate fit quod fit ex voluntate. Qui & infra eodem 7. habet cundem proceſſum, praedeſtinationem cum libero arbitrio concordando, vbi & ſic dicit; Neque praeſcit Deus, neque praedeſtinat quenquam iuſtum futurum ex neceſsitate. Non enim habet iuſtitiam qui eam non ſeruat libera voluntate; Pariter igitur quamuis neceſſe ſit fieri quae praeſciuntur, & quae praedeſtinantur; quod tamen praeſcita & praedeſtinata non eueniunt eâ neceſsitate quae praecedit rem & facit, ſed eâ, quae iam ſequitur, ſicut ſupra diximus; Non enim ea Deus, quamuis praedeſtinet, facit voluntatem cogendo, aut voluntati reſiſtendo, ſed in ſua illam poteſtate dimittendo; quamuis tamen ſua voluntas vtatur poteſtate, nihil tamen facit quod Deus non faciat in bonis ſua gratia, in malis non ſua, ſed eiuſdem voluntatis culpa: patet ergo quod non negat à libero arbitrio hominis neceſsitatem ſpontaneam, ſed inuitam & violenter cogentem, Deum accuſantem de culpa, & hominem excuſantem; Quod & plane teſtantur autoritates ipſius praemiſſae in oſtenſione corollarij primi huius. Legenti igitur mihilibros Autorum, & etiam at que etiam relegenti, & nequaquam, vt arbitror, negligenti, conſtanter apparet, ipſos tantum velle negare à libero voluntatis arbittio neceſsitatem aduerſariam libertati, ſeu ademtoriam libertatis, ſcilicet neceſsitatem naturalem, fatalem, & violentam, quia tantum circa iſtas fuit erratum. Multi enim falſigraphi atque haeretici ſuppoſuerunt hominis voluntatem alicui neceſsitatum iſtarum, alteri autem nullus: neceſsitatem verò ſpontaneam & conſentaneam libertati non videtur mihi quenquam Autorum velle negare à libero arbitrio voluntatis.

COROLLARIVM. Corollarium, quod neceſsitas & libertas ac meritum non repugnant ad inuicem, vel repugnant.

EX his autem reputo manifeſtum, quae neceſsitas & libertas ac meritum non repugnant ad inuicem, vel repugnant. Neceſsitas enim ſpontanea nequaquam libertati repugnat, ſicut praemiſſa hic & primo ac ſecundo huius oſtendunt, quare nec merito repugnabit. Haec autem neceſsitas ſpontanea adhuc eſt duplex, ſcilicet praecedens & ſequens, ſicut poteſt haberi ex ſecundo huius; ſicut & libertas eſt duplex; vna omnino ſimplex & penitus abſoluta, altera vero ſecundum quid dicta, ſicut 5. & 9. huius oſtendunt. Harum autem neceſsitatum neutra repugnat libertati contradictionis ſecundum quid dictae, nec ſequens repugnat libertati contradictionis ſimpliciter, ſicut ex ſecundo, & quinto, ac nono huius poteſt haberi: neceſſitas autem praecedens repugnat libertati contradictionis ſimpliciter; neceſsitas etiam naturalis fatalis & violenta omnimodè libertati contradictionis repugnant, ſicut ex praemiſsis hic & tertio ſecundi apparet; quare nec cum merito ſtare poſſunt.

CAP. XI. Obijcit & reſpondet.

SEd obijcietur forſitan contra dicta: Dictum eſt enim nono huius, quod licet omnes actus humani proueniant à neceſsitate naturaliter praecedente; ideo tamen dicitur homo liber, & liberae voluntatis, quia non inuitè nec coactè, ſed ſpontaneè, & cum vult facit, & cum non vult, non facit aliquos actus ſuos; eodem modo beſtiae, licet faciant facta ſua ex neceſsitate naturaliter praecedente, non tamen inuitè nec coactè ſed tantum purè ſpontaneè, & cum volunt ſeu appetunt, faciunt, & cum nolunt, ſeu non appetunt, non faciunt aliqua facta ſua ex neceſsitate naturaliter praecedente; ergo ita liberè, & ita meritoriè ſicut homo. Item nulla videtur ratio poſsibilis aſsignari, quare in actibus humanis neceſsitas reſpectu Dei ſiue voluntatis diuinae praecedens naturaliter tales actus potius comparitur meritum, ſicut dicunt corollaria proximi & ſecundi, quam quaecunque neceſsitas alia, vel ſaltem quam neceſsitas reſpectu naturae vel fati, quod eis corollarium proximum denegauit, vel quam neceſsitas penitus abſoluta. Haec autem ſoluuntur faciliter, ſi praeoſtenſa memoriter teneantur. Nam ſicut capitulum proximum docuit, creatura rationalis eſt libera triplici libertate, ſcilicet à neceſsitate naturali, fatali, & violenta, imò & à neceſsitate reſpectu cauſarum omnium ſecundarum per tertium ſecundi: Irrationale autem non ſic, ſed ſubduntur in omnibus neceſsitati naturae, &, vt placet quibuſdam, neceſsitati fati ſtellarum. Pro mente vero Auguſtini, cum dicit ideo hominem liberè facere aliquid, quia cum vult, facit, & cum non vult, non facit, poteſt dici, quod loquitur ibi contra Pelagianos, & contra neceſſitatem violentam & inuitam, quam dixerunt ſequi ex praeſcientia vel praedeſtinatione diuina, ſicut capitulum proximum recitauit, illam ab homine remouendo; non tamen affirmat in homine illam tantummodo libertatem. Aliter & melius poteſt dici, quod ideò dicitur homo liber libertate contradictionis, quia poſitis omnibus cauſis ſecundis naturaliter praeuijs ſuae liberae volutioni cum omnibus diſpoſitionibus neceſſariò requiſitis, non neceſſariò ſequitur ipſum velle, ſed poteſt aequaliter velle & non velle, ſicut ex 4. & ſequentibus huius patet: ideoque his omnibus ſtantibus iſto modo, cùm vult, vult & efficit ſuum velle, & cùm non vult, nec vult, nec efficit ſuum velle; quare poſito ſecundum opinionem inſipientis Deum non eſſe & hominem eſſe, poſſeque agere; vel ſecundum opinionem quorundam, puta Pelagianorum, qui dicunt ſe eſſe ſapientes, hominem poſſe agere ſine Deo aliqualiter coagente, homo in actibus ſuis liberis eſſet liber ſimpliciter libertate contradictionis, beſtiae autem non ſic. Imò & ſi ponatur ipſas poſſe agere Deo nullatenus coagente, adhuc poſito appetibili & caeteris cauſis ſecundis cum diſpoſitionibus requiſitis & naturaliter praeuijs appetitui, actui ſcilicet appetendi, neceſſariò ſequitur ipſas appetere, neceſsitate ſcilicet naturali. Vnde Philoſophus 9. Metaphyſ. 10. Irrationales, inquit,Philoſophus. potentias neceſſariò, quando vt poſſunt, paſsiuum & actiuum appropinquant, hoc quidem facere, illud vero pati: quod & teſtatur autoritas Damaſceni dicentis,Damaſcenus Irrationalia non ſunt libera arbitrio; aguntur enim magis à natura quàm agant, ideoque non contradicunt naturali appetitui, ſed ſimul appetunt quid, & impetum faciunt ad actum, ſicut ſuperius plenius recitatur. Hanc etiam obiectionem Anſelmus de libero arbitrio 5. ſimili modo ſoluit,Anſelmus. vbi primò à diſcipulo ita quaerit; Quomodo non eſt libera voluntas, quam aliena poteſtas ſine ſuo aſſenſu ſubijcere non poteſt? Et diſcipulo requirente, Nonne ſimili ratione poſſumus dicere voluntatem equi eſſe liberam, quae non appetitui carnis ſeruit niſi volens? Reſpondet, Non hoc eſt ſimiliter: in equo namque non ipſa voluntas ſe ſubijcit, ſed naturaliter ſubiecta ſemper neceſsitate appetitui carnis ſeruit: in homine verò quamdiu ipſa voluntas recta eſt, nec ſeruit nec ſubiecta eſt cui non debet, nec ab ipſa rectitudine vlla vi aliena auertitur, niſi ipſa, cui non debet, volens conſentiat, quem conſenſum non naturaliter nec ex neceſsitate, ſicut equus, ſed ex ſe apertè videtur habere. Beatus etiam Auguſtinus 3. de libero arbitrio 1.Auguſtinus. ad ſimilem obiectionem de motu lapidis naturali ſimili modo reſpondet. Cùm autem obijciens viterius arguebat; beſtiae agunt liberè, ergo meritoriè; conſecutio illa non tenet. Nam ſicut in morali Philoſophia, & in ſacra Theologia docetur creberrimè, ad meritum non ſufficit facere tantùm naturaliter vnum bonum, ſed requiritur facere ipſum benè, quod non facit niſi intentio recta finis, vt patet ex 34. primi; hanc autem dirigit ratio rectè praeiudicans; quare beſtiae ratione carentes, & merito de neceſsitate carebunt. Imò & ſicut forſitan eſt abſolutè poſsibile, quòd Deus faceret aliquam naturam immaterialem omninò liberam ad volendum ſine iudicio rationis: ex quo enim nunc facit vnam naturam habentem potentias illas ambas, poſſet, vt videtur, facere aliam, quae vtramlibet tantùm haberet: ſi igitur talem faceret creaturam, ipſa eſſet aequè libera, ſicut homo vel Angelus, quae tamen omninò mereri vel peccare non poſſet, eò quod careret iudicio rationis, cui ſe liberè conformaret, vel etiam difformaret. Eſt etiam inexpugnabilis ratio poſsibilis aſsignari, quare neceſsitas in voluntate reſpectu voluntatis diuinae compatitur meritum, & alia nulla omnino. Ipſa enim comparitur meritum propter rationem quam oſtenſio corollarij primi huius aſsignat; & vt breuiter rationem huius aſsignem, dico quòd natura voluntatis creatae eſt talis, vt in ſuis actibus liberis nulli cauſae ſecundae de neceſsitate ſubdatur, vt tertium ſecundi oſtendit, ſed tantum Deo, ſicut 30. ſecundi, & 2. tertij docuerunt. Quod & bene in prima inſtitutione hominis monſtrabatur, quando fuerat inſtitutus, vt ſoli Deo ſubeſſet, caeteriſque praeeſſer, ſicut hiſtoria Gen. 1. docet; quare & in merito ſimili modo erit: nulli etiam menti rationali dubium debet eſſe, quin Creator omnipotens ſuper creaturam rationalem, ſicut & ſuper vniuerſam creaturam, praerogatiua aliqua ſpeciali caeteris actiuis agentibuſvè creatis aut creabilibus vniuerſis ſit rationabiliter praeferendus. Nec vlla neceſsitas alia compatitur meritum. Nam de neceſsitate violenta & omnino inuita nullus dubitat aut ignorat, omniſque neceſsitas naturalis eſt formae materialis & irrationalis, ſicut ex tertio ſecundi poteſt haberi: quare ſecundum praeoſtenſa iſto capitulo meritum habere non poteſt.Auguſtinus. Vnde Auguſtinus in quaeſtionibus veteris & noui teſtamenti quaeſtione ſecunda; Diabolus ſi natura malus eſſet, voluntatem non haberet: nec enim poſſet diſcernere, ſed vno atque eodem loco omnibus ſe quaſi coecus immergeret. Porro autem iudicio quodam hoc facit; vnde manifeſtum eſt voluntatem eius eſſe in crimine. Et infra, Si haec naturaliter putatur facere, reus conſtitui non poſſet poteſt: quomodo enim reus conſtituitur qui neſcit quid facit? Ita & diabolus ſi bonum neſcit, quare damnandus cenſetur, qui non facit quod neſcit? Nos autem iure rei conſtituimur, quia aliud facimus quàm ſcimus debere nos facere. Omnis quoque forma, ſi quae ſit ſubiecta neceſsitati fatali ſtellarum, neceſſariò eſt materialis & per conſequens irrationalis; quare ſecundum praemiſſa non eſt meriti ſuſceptiua: nam nulla forma immaterialis & rationalis ſubijcitur neceſsitati cuiuſcunque formae materialis & irrationalis per tertium ſecundi: non enim deceret rerum ordinem naturalem, vt perfectius imperfectiori, rationale irrationali, & ſapiens nihil ſcienti omnino neceſſariò ſubderetur. Neque neceſsitas penitus abſoluta compatitur meritum, quia ſi in actibus hominis eſſet talis neceſsitas, nec in ipſo, nec in Deo eſſet vlla poſsibilitas aliter faciendi; quare Deus ſic neceſſariò ageret actus humanos, & eadem ratione quicquid agit ad extra; quare non eſſet agens rationale & liberum, vt patet per oſtenſa 4. huius & 5. ſed agens irrationale & de neceſſitate naturae; & cùm per 30. ſecundi ipſe ſit omnium primus motor, omnis motor inferior ſimiliter tantùm ageret & moueret. Non enim deceret nec eſſet poſsibile vt motor ſecundus rationabilior aut liberior eſſet primo, ſicut iam proximo eſt oſtenſum, argutum & 6. primi & 9. quare nec vllus motor inferior poſſet mereri, ſicut ſuperius eſt oſtenſum.

COROLLARIVM. Corollarium, qualis ſit libertas in irrationabilibus creaturis, & quomodo differt & conuenit cum rationalium libertate.

EX his autem cognoſcitur luculenter qualis libertas eſt vel non eſt in irrationalibus creaturis, & quomodo differt rationalis libertas ab irrationabilium libertate, & quomodo conuenit cum eadem. Eſt enim in eis reſpectu ſuarum naturalium actionum libertas à violentia & coactione inuita. Nam cùm appetunt, faciunt, & cùm non appetunt, minimè; quod primò & maximè verificatur in eis de appetitu eorum, ſicut eſt in hominibus de voluntate eorum, ſicut 9. huius plenius oſtendebat: quare & Philoſophus 3. Ethicorum 5. attribuit & pueris & animalibus voluntatem, voluntariò quidem, inquiens, & pueri & animalia communicant. Anſelmus etiam de libero arbitrio 5. innuit equum habere voluntatem, vt praeſens capitulum ſuperius recitauit, qui & infra 13. ita dicit, Seruat naturaliter canis rectitudinem voluntatis, cùm amat catulos ſuos, aut Dominum ſuum ſibi benefacientem. Eſt inſuper in beſtijs forſitan libertas à neceſsitate fati ſtellarum: Videtur enim quod ſi beſtiae fuiſſent creatae perfectae primo die mundi ante creationem ſtellarum, quòd tunc potuiſſent exercuiſſe ſuas actiones proprias naturales; cuius tamen certificationem quia non multum videtur ad pietatis ſcientiam pertinere, relinquo Philoſophis naturalibus & Aſtrologis, quos magis exagitat ſtudium curioſum. Non eſt autem in eis libertas ſimpliciter, quia non reſpectu cauſarum ſuperiorum, ſcilicet cauſae primae, id eſt, voluntatis diuinae, ſicut nec in rationalibus, ſicut quintum & nonum huius oſtendunt, nec eſt in eis libertas à neceſsitate naturae, ſicut praeſens capitulum ſuperius demonſtrauit; quare nec poteſt eſſe in eis libertas contradictionis ſimpliciter, nec reſpectu omnium cauſarum inferiorum, omnium ſcilicet ſecundarum, ſicut corollarium quarti huius oſtendit. Differentiam autem & conuenientiam iſtarum libertatum adinuicem ex praecedentibus reputo manifeſtum.

CAP. XII. Jncipit diſputare illam famoſiſsimam quaeſtionem, nunquid omnia quae euenient, de neceſsitate euenient; & recitat opinionem Mathematicorum ſeu Stoicorum dicentem, quòd omnia quae euenient, euenient de neceſsitate ſimpliciter abſoluta.

HIc autem ex praemiſsis patenter ſuboritur illa famoſiſsima quaeſtio, acerrimum axioma, difficillimumque problema, Nunquid ſcilicet omnia quae eueniunt, de neceſsitate euenient? Reſtat igitur iam ipſum diſcutere conſequenter. Sunt autem opiniones variae & plurimae circa illud: quarum prima conſtanter affirmat, quòd omnia quae euenient, euenient de neceſsitate penitus abſoluta. Et haec eſt opinio Mathematicorum quorundam, & ponentium fatum; quam & Boetius ſuper 1. peri hermenias aſſerit Stoicorum. Pro hac autem opinione communiſsimū motivū eſt iſtud: Quaecun que Deus praeſcit certitudinaliter euentura, euenient de neceſsitate penitus abſoluta; aliter enim nequaquam certè praeſciret, eiuſ que praeſcientia falli poſſet: ſed omnia quae cuenient, Deus praeſcit certitudinaliter cuentura. Quod & poteſt violentius confirmari, ſi addatur ſcientiam Dei nullo modo depēdere à rebꝰ ipſā que includere voluntatē diuinā neceſſariā & immutabilē reſpectu omniū futurorū, ſicut ex praehabitis poteſt probabiliter apparere. Pro iſta quo que opinione, referente Ioanne Sarisburienſi, deinde Epiſcopo Carnotenſi Carnutenſi ſecundi Policratici 23. quem B. Thomae Cantuarienſi Archiepiſcopo, dum Cancellariatus Angliae officio fungebatur, conſcripſit, vbi & diffusè materiam iſtam tractat, quidam Stoicus & motiuum aliud afferebat; quaerebat enim, An poſſes aliquid facere eorum, quae minimè facturus es. Quod cùm admiſiſſes, mille tibi aureos afferebat dum illud efficeres; quos ſi fortè reſpueres, eos tibi quantalibet ſumma multiplicari iubebat, vt quod leniter fieri poteſt, efficias. Sed haec opinio tollit omnem libertatem arbitrij, libertatem ſcilicet contradictionis, & omnem contingentiam ad vtrumlibet ſimulaufert; quod primum ſecundi & quartum huius cum ſequentibus non permittunt. Quare & Robertus Cantuarienſis Archiepiſcopus damnauit Oxoniae articulum aſſerentem, quòd omnis propoſitio vera de futuro eſt neceſſaria.

CAP. XIII. Tractat opinionem Ciceronis, dicentem Deum neſcire futura.

ALia eſt opinio Ciceronis, ſcilicet quod multa eueniunt liberè, Sed Deus illa non praeſcit, propter motiuum capitulo proximo recitatum. Neſciuit enim videre quomodo eſſet certa praeſcientia omnium futurorum, niſi & eſſet abſoluta neceſsitas omniquaque, ſicque libertas omnimoda tolleretur. Credidit enim quod praeſcientia futurorum & libertas eorum neceſſariò repugnarent; quare & neceſſariò oportuit, vt credebat, vnum negare & alterum affirmare; videbaturque ſibi vtilius pro conuerſatione ciuili negare praeſcientiam quàm arbitrij libertatem: Quare & in libro ſuo de diuinatione, omnem diuinationem & praeſcientiam omnem negat. Sed hanc opinionem non minus infidelium quàm fidelium auribus execrandam ſatis reprobat ſextum primi.

CAP. XIIII. Tractat tertiam opinionem dicentem, quòd multa ſunt futura in natura ſua, ſed non apud Deum.

TErtia opinio aſſerit, quod multa ſunt futura in natura propria, ſed non Deo. Omnia enim ſunt ſibi in aeternitate praeſentia, & ideo non propriè dicitur praeſaire futura, ſed potius praeſentialiter intueri, & per hoc intendit vitare difficultatem motiui praemiſſi. Et eſt ſententia Boetij 5. de Conſolatione Philoſophiae proſa vltima; & Anſelmi de caſu diaboli 21. & de Concordia 7. quos & Doctores multi ſequuntur. Sed licet iſlud dictum in ſe non ſit clariſſimum, (poſſet enim multipliciter argui contra illud ipſum tamen admiſſum difficultatem non vitat. Certum eſt enim quod futura non ſunt in Deo materialiter, & ineſſe exiſtere actualiter creata in ſuis naturis, ſicut erunt, quando erunt praeſentia; quia eadem ratione ſemper ſic eſſent; ergo quando eſſent praeterita; imò & omnia praeterita nunc materialiter & in eſſe exiſtere, modo eſſent in Deo & in naturis proprijs extra Deum, ſicut vnquam fuerunt; aliquo ergo modo eſſendi, ſcilicet in eſſe exiſtere & materialiter actu creata in ſuis naturis erunt futura, quando erunt praeſentia, quae non ſunt modo in Deo, dicente Beda ſuper illud Ioan. 1. Quod factum eſt, in ipſo, vita erat;Beda. id eſt, quod factum in tempore, ſiue viuum ſiue vita carens apparuit, omne hoc in ſpiritali factoris ratione quaſi ſemper vixerat, & viuit, non quia coaeternum eſt Creatori quod creauit, ſed quia coaeterna eſt illi ratio voluntatis ſuae, in qua ab aeterno habuit & habet quid & quando crearet, qualiter creaturam gubernet, vt maneat, ad quem finem ſingula quae creauit perducat. Dicitque Aug. 5. ſuper Gen. ad literam, quod res antequam fierent, & erant, & non erant: erant in Dei ſcientia, non erant in ſua natura, & hoc certitudinaliter praeſcit Deus; fiat igitur de tali praeſcientia argumentum, & reuertitur difficultas. Pro Autoribus tamen & Doctoribus eſt ſciendum, quòd omnia aeternaliter ſunt in Deo, & praeſentia apud Deum, id eſt, in ſcientia eius aeterna immutabili penitus exiſtente: hoc eſt, aeternaliter & immutabiliter illa nouit, vt patet per Bedam & Auguſtinum proximo recitatos, ſicque tales Autoritates exponit Lumbardus 1. ſentent. diſt. 35. quam expoſitionem per autoritates confirmat. Nec mirum ſi Theologi tali tranſumtione vtantur, cùm Philoſophi vtantur ſimili & maiori. Dicit enim Auicenna 4.Auicenna. Ariſtoteles. de anima 2. quòd omnia quae in mundo ſunt praeterita, praeſentia, & futura, habent eſſe in ſapientia Creatoris. Dicit quoque Ariſtoteles 3. de anima 37. quòd omnia ea quae ſunt, quodammodo eſt anima: aut enim ſenſibilia quae ſunt, aut intelligibilia; eſt autem ſcientia quidem ſcibilia, ſenſu autem ſenſibilia; ſuper quod Auerroes, Contingit, inquit, neceſſariò vt anima ſit omnia entia vno modorum, ſecundum quos poſsibile eſt dicere, Anima eſt omnia entia. Sicque forſitan poſſet dici eadem tranſumtione ſermonis, quòd res factae, antequam fierent, erant Deus, ſicut videtur patere ex 17. primi libri; vnde & Iohan. 1. quod factum eſt in ipſo vita erat, quae vita certè non eſt in Deo, niſi vna vita quae eſt vnus Deus & tres perſonae:Auguſtinus quod & beatus Auguſtinus ſuper Iohannem homilia prima oſtendit per exemplum de Fabro: Faber, inquit, facit arcam in opere, & ideo habet arcam in arte; ſed arca in opere non eſt vita, arca in arte eſt vita, quia viuit anima artificis, vbi ſunt haec omnia antequam proferantur: Sic ergo, fratres chariſsimi, quia ſapientia Dei, per quam facta ſunt omnia, ſecundum artem continet omnia, antequam fabricet omnia, hic quae fiunt per ipſam artem, non continuò vita ſunt, ſed quicquid factum eſt, vita eſt in illo. Terram vides; eſt in arte terra. Coelum vides; eſt in arte coelum. Solem & Lunam vides; ſunt & iſta in arte, ſed foris corpora ſunt, in arte vel artifice vita ſunt. Illa autem vita quae in illo eſt, lux hominum eſt; hoc enim ſequitur, Et vita erat lux hominum. Aliter autem fortaſsis clarius & breuius dici poteſt, quòd omnia ſunt in Deo non realiter,Philoſophus. Auerroes. ſed cauſaliter, ſicut ſecundum Philoſophum 4 Phyſ. 23. res dicitur eſſe in ſua cauſa; & hoc ſecundum Auerroem 4. modis, ſecundum 4. cauſas rerum. Deus autem eſt rerum omnium triplex cauſa, efficiens, formalis, atque finalis: eſt cauſa omnis rei praeſentis, praeteritae, atque futurae; quare ipſa eſt talis, & hoc per voluntatem ſuam ſemper eandem immutabilem & aeternam, ſicut primus liber oſtendit. Sic igitur, ſicut puto, poſſunt huiuſmodi dicta Patrum non inconuenienter intelligi & exponi.Obiectio. Et ſi tu obijcias quòd iſta non ſoluunt difficultatem praemiſſam; verum eſt, quòd non ſoluunt perfectè & ſimpliciter apud omnes, quia non apud ſubtiles quoſlibet & acutos; melius tamen quietant animos plurimorum quàm faceret ſolutio ipſa recta. Ideo valde expedit diſputando, ſicut etiam praedicando, vti quandoque euidentibus & groſsis exemplis, vt quem non mouet rationis ſubtilitas, moueat ſaltem groſſa & palpabilis congruentia exemplaris. Non enim ſine cauſa poſuerunt Autores exemplum inter ſpecies argumenti; quare & Ariſtoteles in De mundo 9. & Boetius vbi prius per exempla ab hominibus & eorum cognitione tranſumta oſtendunt Deum ſcire omnia futura, praeſentia, atque praeterita.

CAP. XV. Recitat quartam opinionem Sophiſtarum dicentium nihil eſſe futurum.

OPinio quarta contendit nihil eſſe futurum; & haec eſt opinio Sophiſtarum, circa quam ſophiſticè altercantur dicentes, Futurum non eſt ens, ergo eſt non ens, & nihil, ergo nihil eſt futurum. Rurſum ſic, Ponatur Antichriſtus futurus, tunc Antichriſtus eſt futurus; ergo per conuerſionem futurum eſt Antichriſtus, vel ergo futurum quod eſt Antichriſtus, vel non Antichriſtus. Si Antichriſtus, ergo Antichriſtus eſt Antichriſtus, ergo Antichriſtus eſt homo, & animal, ens, & exiſtens: Si non Antichriſtus, ergo contradictoria verificantur de ſe inuicem, & de eodem, quod primum principium non permittit. Hoc idem ſic iterum reprobatur; Si aliquid praedicatur de Antichriſto, maximè ipſe idem praedicabitur de ſeipſo, quia ſecundum regulam antiquam Boetij, nulla propoſitio verior eſt illa in qua idem de ſe praedicatur. Item tunc Antichriſtum fore eſt verum in ſenſu diuiſo; illud verum vel eſt Antichriſtus, vel aliud; non Antichriſtus, quia ipſe non eſt; ergo non eſt aliquod verum, nec illud verum eſt aliud: Quicquid enim detur praeter Deum, illo deſtructo, adhuc Antichriſtum fore eſſet verum, vel eſſe poſſet, ſicut fuit ante quamlibet creaturam: & tunc eadem ratione Deum fore & Deum eſſe, eſſet aliud à Deo; ergo Deus eſt & erit per aliud à ſeipſo; ergo illo deſtructo non foret. Si autem dicatur, quòd illud verum eſt Deus, ergo Deus eſt Antichriſtum eſſe peccaturum, & omnia mala facturum. Item illud quod eſt Antichriſtum fore erit Antichriſtum eſſe; ergo Deus erit Antichriſtum eſſe, ergo nunc eſt quodcunque ens eſſe. Item Deus eſt Antichriſtum fore, & eclipſin fore eſt Deus eadem ratione; ergo eclipſin fore eſt Antichriſtum fore. Praeteres dicunt ipſi, ſi quid eſſet futurum, aliquid poſſet illud appetere & operari propter illud; quod non videtur, cùm omnis operatio ſit propter aliquem finem, & propter bonum, vt patet 1. Eth. 1. & 2. Metaphyſ. 8. & 9. ſed tale futurum non eſt; ergo non eſt finis nec bonum. Haec ratio confirmatur, quoniam omne appetibile ſeu volubile apparet bonum, vt ſecundum ſecundi oſtendit, ſed futurum non apparet eſſe ens nec bonum. Amplius autem ſic inſtant; Tunc poſſet eſſe ſpes & confidentia de tali bono futuro; ergo talis ſcienter confideret in nihilo & incurreret increpationem propheticam Eſ. 59. qua increpantur qui confidunt in nihilo & loquuntur vanitates. Sed haec ineptia conatur deſtruere omnem ſcientiam, & ſubruete omnem fidem. Grammatica namque & Rhetorica tempora tria ponunt, praeſens, praeteritum, & futurum, & Dialectica ſimiliter, vt 1. peri hermenias apparet; ſcientia quoque naturalis & moralis ponunt actiones naturales & voluntarias fieri propter finem non habitum ſed habendum; Medicina inſuper & Aſtrologia iudicant de futuris; omnis etiam fides ponit ſpem, praeſcientiam, & prophetiam ſaepiſsimè de futuris. Hi etiam habent dicere conſequenter, quòd ipſi non poſſunt imaginari aut intelligere vllum futurum, nec aliquod non exiſtens, quoniam tunc ipſum eſſet imaginatum aut intellectum, & per conuerſionem è contra; quare & ipſum eſſet ipſum & eſſet; ſunt igitur ſatis rudes. Quare & conſequenter vlterius habent concedere, quòd ipſi non agunt aliquid propter foelicitatem, aut alium finem futurum quemcunque; quare ſemper infoelices & miſeri remanebunt, quod & profeſsioni eorum repugnat, quam apparentiam finaliter concupiſcunt. Habent etiam eadem ratione concedere, quòd nihil eſt praeteritum, & quòd nullum praeteritum poſſunt intelligere, nec de aliquo memorari. Quis ergo argueret contra tales, cùm de nullo argumento valeant recordari, quare nec aliquod recitare? Quis etiam quicquam faceret pro tam ingratis, vt nunquam de aliquo beneficio memorentur? Eorum verò irrationabiles rationes praemiſſae ne apparentiam quidem habent.

CAP. XVI. Refellit quintam opinionem Megaricorum negantium omnem potentiam ad futura.

ESt & quinta opinio, quae non ſolùm negat aliquid eſſe futurum, ſed negat omnem potentiam ad quodcunque futurum. Dicit enim nullum actiuum poſſe aliquid operari, niſi dum actualiter operatur. Et eſt haec quorundam, qui vt recitatur 9. Metaphyſ. 5. Megarici nominantur, & ſicut Auerroes dicit ibi, iſte ſermo, ſcilicet iſta opinio, à quibuſdam loquentium aeſtimatur. Quorum tres rationes ponit ibi Albertus.Albertus. Prima eſt, Cauſa dicitur actiua reſpectu ſui effectus, & cauſa & cauſatum ſunt ſimul; ergo cauſa non eſt actiua antequam actu agat. Secunda eſt, ſi aliquod motiuum poſsit mouere, & ſit in potentia ad mouendum antequam moueat, & nihil venit de potentia ad actum niſi per motum & mouens diuerſum ab eo, illud indiget alio mouente priori ad hoc quod moueat, & eadem ratione illud aliud adhuc indiget vno alio mouente priore, & ſic in infinitum, quod eſt impoſsibile. Tertia eſt, Nulla natura deſtituitur propria operatione, quare forma ſeu potentia actiua ſemper habet actualem operationem, ergo nunquam eam praecedit, nec praecedere eam poteſt. Has autem rationes ſoluit Albertus, ſicut & ſunt ſatis ſolubiles à quocunque. Hanc etiam opinionem Ariſtoteles & Auerroes ſatis ibi redarguunt & refellunt.

CAP. XVII. Corrigit ſextam opionem quorundam, putantium quòd aliquid eſt futurum ad vtrumlibet, vel non futurum in ſenſu compoſito, non diuiſo.

OPinio ſexta fingit quod aliquid eſt futurum ad vtrumlibet, vel non futurum in ſenſu compoſito, non autem in ſenſu diuiſo, quam ſic aſtruere moliuntur. Nulla propoſitio ſimplex de futuro in materia contingente aequaliter eſt vera vel falſa, Philoſopho 1. peri hermenias vlt. atteſtante; quare nec aliquid eſt futurum ad vtrumlibet, vel non futurum diuiſim. Hanc autem opinionem audiui in Curia Romana à quodam famoſo Philoſopho Toloſano in quadam diſputatione ſolenni de contingentia futurorum, ſecundum eam totaliter publicè reſpondente, quam & Oxoniae ſimiliter audiebam. Sed haec faciliter conuincetur: Nam ſecundum eam nihil eſt futurum ad vtrumlibet contingenter, ſed omnia quae euenient, euenient de neceſsitate penitus abſoluta, quod 12. huius damnat. Item ſic opinans propriae opinionis laqueo irretitur: dicit enim nihil eſſe contingenter futurum vel non futurum in ſenſu diuiſo; ergo nihil eſt contingenter futurum, ergo Antichriſtus non eſt contingenter futurus, quod opinioni repugnat: ſequitur quo que hanc eſſe veram, Antichriſtus non eſt futurus, & eius oppoſitam eſſe falſam, quod rationem poſitionis irrationabilem manifeſtat. Item tibi ſic opinanti propono, Antichriſtus erit; ſi concedis vel negas, habes concedere conſequenter oppoſitum poſitionis & rationis tuae ſimiliter, nec potes eam dubitare, quia bene ſcis quod nec eſt vera nec falſa, nec potes eam diſtinguere propter ſimplicitatem & vniuocationem maximam terminorum ac totius complexi. Si autem dicas te non intelligere, nec intelligere poſſe illam, redargueris ſicut quarta opinio fuerat redarguta, niſi forſitan vanum & fatuum videatur tibi quic quam arguere non potenti intelligere arguentem, nec te ipſum etiam reſpondentem; quare non videtur tibi dignius arguendum, quàm homini fatuo, mortuo, beſtiae, ſiue ligno. Si autem inprimis negaueris mihi iſtam, Antichriſtus erit, & hanc ſimiliter, Antichriſtus non erit, vel non Antichriſtus erit, adhuc redit oppoſitum poſiti, imò & ſequitur, Non Antichriſtus erit, ergo Antichriſtus erit, ſicut nullus ignorat qui limen Logicae eſt ingreſſus, quare & iterum oppoſitum poſiti conſequitur. Praeterea ſi vtramque illarum negaueris, concedes inter contradictoria medium reperiri, quod omnes Sophiſtae, Logici, Philoſophi, & Theologi deteſtantur; quod & Philoſophus 4. Metaphyſ. 27. multipliciter reprobat & condemnat; qui & 29. ſcilicet vlt. Eſt, inquit, neceſſe contradictionis partem alteram eſſe veram; vbi & immediatè ſubiungit. Amplius ſi omne aut dicere aut negare eſt neceſſe, vtraque falſa eſſe impoſsibile eſt. Item Antichriſtus erit vel non erit; ergo Antichriſtus erit, vel Antichriſtus non erit; ergo illa eſt diſiunctiua vera, ergo & altera partium. Item tunc nec Deus, nec Angelus aut Propheta ſciret Antichriſtum, nec quicquam poſsibilium contingenter eſſe futurum diuiſim vel non futurum, ſed tantum eſſe futurum vel non futurum coniunctim, ſicut & ſcit quilibet idiota; quare & omnis praeſcientia penitus tolleretur, ſicque haec opinio coincidit in ſecundam 13. huius deſtructam. Hanc etiam opinionem expreſſè refellit Boetius 5. de conſolatione philoſophiae: proſa tertia; vbi & comparat eam ridiculoſo vaticinio Tireſiae dicentis, Quicquid dixero, aut erit aut non erit: de quo Tireſia Ouidius 3. Muthologiae ſuae plenius fabulatur. Item iſte actus liberè liber & contingenter productus nunc eſt, & non ſemper fuit, ergo aliquando fuit futurus, ergo tunc verum fuit ipſum eſſe futurum. Item ſi quis heri dixiſſet me hodie locuturum, verū dixiſſet, ſicut exitus rei probat; hodie nam que loquor: dixiſſet enim totaliter ſic fuiſſe futurū, ſicut realiter nunc contingit; ergo verū dixiſſet; & ſi oppoſitum eius dixiſſet, falſum dixiſſet, eò quòd non ſic realiter eueniret,Philoſophus iuxta illā propoſitionē in praedicamentis communem; in eo quod res eſt, vel non eſt, oratio vera vel falſa dicitur; & 1. peri hermenias vlt. Similiter orationes verae ſunt,Ieremias. Ezechiel. Deuter. quemadmodum & res. Et Ier. 28 Propheta qui vaticinatus eſt pacem, cùm venerit verbum eius, ſcietur Propheta quem miſerit Dominus in veritate. Et Ezech. 33. Cùm venerit quod prae dictum eſt, tunc ſcient quod Propheta fuerit inter eos. Et Deut. 18. Hoc habebis ſignū, quod Propheta praedixerit, & non euenerit; hoc Dominus non locutus eſt ſed per tumorem animi ſui Propheta confinxit. Item tunc nullus deberet credere, nec ſperare aliquid tale futurum: fatuum namque videtur & friuolum quenquam credere vel ſperare quicquam futurum, quod bene ſcit, aut firmiter opinatur non eſſe verum quòd ſit futurum: quare nullus debet credere vel ſperare quòd ipſe vel aliquis hominum morietur, reſurget, aut vitam percipiet ſempiternam. Item haec opinio tollit omnem motionem & actionem liberam, & meritoriam ſucceſsiuam. Nam ſecundum eam in contingentibus talibus nihil eſt futurum; ergo nullus terminus ad quem motus, nec aliquod mutatum eſſe; quare nec vllus talis motus eſt, nec etiam eſſe poteſt, quod totam ſcientiam moralem ſubuertit, imò & totam ſcientiam naturalem, & omnem ſcientiam motu vel tempore indigentem, ſicut & opinio Sophiſtarum, velomnipotentiam aut libertatem diuinam, aut ſubuertetur per ipſas: omnis namque motus ſubiacet omnipotentis Dei liberae voluntati, ſicut 9. primi & 30. ſecundi oſtendunt; ergo in motu & tempore eſt aliquid liberè & contingenter futurum reſpectu voluntatis diuinae, quod opinioni repugnat, vel ſi nihil tale ſit liberè & contingenter futurum reſpectu voluntatis diuinae, aut ipſa nequaquam liberè libertate contradictionis de futuris diſponit, aut ſi ſic diſponit, poteſt diſponere aliter, ſed non habet potentiam exequendi. Amplius autem ſecundum iſtam ſententiam, nulla propoſitio de futuro eſſet vera, aut eſſe poſſet niſi propoſitio neceſſaria; quod Logica, Philoſophia, Theologia, & omnis vera ſcientia reputat eſſe falſum. Quare & Robertus Cantuarienſis Archiepiſcopus damnauit Oxoniae articulum aſſerentem, quòd omnis propoſitio vera de futuro eſt neceſſaria. Quod autem à Philoſopho allegatur, Nullam ſcilicet propoſitionem de futuro contingenti eſſe veram vel falſam, verum eſt ſecundum communiter exponentes determinatè & de neceſsitate, ſicut eſt in propoſitionibus alijs temporum aliorum.

CAP. XVIII. Rectificat ſeptimam opinionem dicentem, quòd aliquid potest incipere eſſe futurum.

OPinio ſeptima confitetur, quòd aliquid poteſt incipere eſſe futurum, volens per hoc vitare difficultatem praetactam. Hanc autem opinionem audiui à quodam famoſo Doctore, qui & dixit illam fuiſſe communem in quadam Vniuerſitate ſolenniſsima, qua ſtudebat. Sed haec opinio fallitur in duobus: Primò, quia fundatur in falſo: Secundò, quia non iuuatur per illud: Si enim aliquid poſsit incipere eſſe futurum, ponatur quod A. incipiat in B. inſtanti futuro, eſſe futurum; ergo A. incipiet in B. eſſe futurum; ergo A. in B. vel immediatè poſt B. erit futurum; ergo A. erit poſt B.; ergo A. erit; ergo A. eſt futurum, cuius oppoſitum ponebatur. Si autem dicatur, quod iſta de futuro A. incipiet in B. eſſe futurum, non eſt vera, nec vnquam erit, quia nec ante B. nec poſt B. nec in B.; ſed haec de praeſenti, A. incipit eſſe futurum, erit vera in B. contradicetur hoc modo. Si haec, A. incipit eſſe futurum, erit vera in B. ergo ipſa eſt futura vera in B.; ergo futurum ſic eſſe eſt realiter in B. ſicut ipſa ſignificat, vel ſignificabit in B. ergo futurum eſt in B. A. incipere eſſe futurum, ergo in B. A. incipiet eſſe futurum. Item ponatur B. praeſeus, tunc haec eſt vera de praeſenti, A. incipit eſſe futurum, & iſta ſimiliter, haec inceptio eſt, vel ergo haec inceptio fuit futura vel non: ſi fuit futura, ergo ante B. verum fuit hanc inceptionem eſſe futuram, & quòd haec inceptio erit; ergo & tunc verum fuit, quod A. in B. incipiet eſſe futurum: Si non fuerit futura, ergo aliquid eſt praeſens quod nunquam fuit futurum, quod eſt contrarium rationi, & capitulo proximo reprobarum. Si enim haec inceptio praeſens nunquam fuit futura, nunquam fuit praeſcita à Deo; & ſi quis heri dixiſſet, quod haec inceptio erit, falſum dixiſſet; at ſi quis dixiſſet, quod haec inceptio nunquam erit, verum dixiſſet, cùm tamen non ſicut ſecundus, ſed ſicut primus praedixit, realiter nunc contingat: Imò ſequitur, ambo contradictoria fuiſſe ſimul vera. Nam per hypotheſin, haec ſemper fuit vera, Haec inceptio non erit, quia nunquam fuit futura; & haec fuit vera, Haec inceptio erit, quia ſi quis eam dixiſſet, verum dixiſſet, ſicut exitus rei probar, & praeſcientia Dei monſtrat: aliter enim nullam praeſcientiam huius habebat, vel falſam. Et ſi vnum aliquid ſit praeſens ſine futuritione praemiſſa, quare non quodcunque? Sic que reconciliabitur opinio Sophiſtarum 15. huius perpetuò condemnata. Praeterea haec reſpenſio propriam hypotheſin perimit vel perimetur ab ea. Si enim haec non eſt vera, A. incipiet in B. eſſe futurum; eadem ratione nulla talis eſt vera, nec etiam poteſt eſſe; quia ſi poſſet, ponatur meſſe; reuertitur argumentum. Si ergo nulla talis poteſt eſſe vera, nihil poteſt incipere eſſe futurum in aliquo inſtanti futuro, quare nec vnquam: aut ſi quid quod nunc non eſt futurum poteſt incipere eſſe futurum in aliquo inſtanti futuro, ponatur in eſſe, & reuertitur difficultas. Si enim aliquid nunc non futurum, in aliquo inſtanti futuro incipiet eſſe futurum, ergo poſt aliquod inſtans futurum erit; ergo erit, ergo eſt futurum, ergo aliquid non futurum eſt futurum. Item nulla eſt cauſa poſsibilis aſsignari, quare aliquid incipiat potius eſſe futurum in vno inſtanti quàm in quolibet alio; ergo in quolibet, vel in nullo. Si autem aliqua certa diſpoſitio cauſae illius futuri aſsignetur pro cauſa diuerſitatis praemiſſae, illa ſtatim tolletur, ſuppoſito quòd effectus futurus ſit ſemper futurus contingenter aequaliter donec fiat, ſicut eſt de actu libero voluntatis, quae longo tempore poteſt manere in aequali diſpoſitione, in aequali indifferentia, in ae quali indeterminatione per omnia inter duos actus contrarios omninò aequales, circa duo obiecta omnino aequalia, ſicut quod comedat vel bibat, vel de duobus cibis aequalibus incompoſsibilibus quod capiat hunc vel illum, & tandem vtrumlibet eligere liberè, ſcilicet hunc vel • llum, ſicut quartum huius cum ſequentibus manifeſtat. Si autem dicatur quod nihil incipiet eſſe futurum priuſquam determinetur per certam diſpoſitionem in ſua cauſa, quae ſit neceſſaria reſpectu illius, ſequetur quod omne futurum de neceſsitate eueniet, quod duodecimum huius damnat. Item ſi aliquid incipiat eſſe futurum per aliquod tempus, puta per annum, antequam fiat, eadem ratione aliquid poteſt incipere eſſe futurum per minus tempus antequam fiat, puta per menſem, & eadem ratione per ſeptimanam & per diem, & ſic tandem eadem ratione poteſt omne tempus aufetri: eadem enim eſt ratio de toto & de parte: quare erit poſsibile aliquid eſſe praeſens quod nunquam fuit futurum, quod eſt ſuperius reprobatum. Item ſi vnum futurum inciperet eſſe futurum, ergo eadem ratione & aliud, & quodcunque; ergo tempus non eſt aeternum: aliquod enim eſt remotiſsimum inſtans futurum, illud ſcilicet quod nunc nondum incipit eſſe futurum; ergo poſt illud non eſt aliquod inſtans futurum, quia non incipit, nec incepit eſſe futurum; ergo & poſt illud non eſt tempus futurum, ergo poſt illud inſtans non erit inſtans nec tempus. Item de quocunque futuro quandocunque dixiſſet quis illud eſſe vel fuiſſe futurum, verum dixiſſet, & dicens eius oppoſitum falſum dixiſſet; ergo omne futurum ſemper fuit verè futurum, vt capitulum proximum arguebat. Item ſi futura non ſemper fuerunt futura, non ſemper fuerunt praeſcita à Deo, nec aeternaliter praedeſtinata ab eo, contra 6. & 45. primi, imò de neceſsitate ſequetur, quòd aliquando incipit praeſcire & praedeſtinare futura, ergo eſt mutabilis, quod non patitur 5. primi, nec in principio mundi ſciuit quid eſſet facturus in fine vel in medio tempore, quod non decet.Eſaias. Vnde Eſaias 46. Redite praeuaricatores ad cor, & recordamini prioris ſaeculi, quoniam ego ſum Dominus annuntians ab exordio nouiſsimum, & ab initio quae nondum facta ſunt, dicens,Pſalmus. Conſilium meum ſtabit, & omnis voluntas mea fier. Et Pſalmo 118. initio, Cognoui de teſtimonijs tuis quod in aeternum fundaſti ea. Et Pſalmo 138. Intellexiſti cogitationes meas de longè. Quàm longè? Ecce, Domine, tu cognouiſti omnia, nouiſsima & antiqua. Quare & Auguſtinus 3. de libero arbitrio 3. ita dicit: Hodie praeſcit Deus quod poſt annum facturus eſt; Et ſequitur; Semper hoc praeſciuit: Dicitque Philoſophus 1. peri hermenias vlt. quòd non differt, ſi aliquis affirmauerit vel negauerit aliquid in 7000. 1000. annum magis quàm in quanto libet tempore. Item ſi aliquid poteſt incipere eſſe futurum, eadem ratione aliquid futurum poteſt deſinere eſſe futurum abſque poſitione eius ineſſe. Si namque A. nunc incipiat eſſe futurum, hoc eſt propter aliquam cauſam ſeu diſpoſitionem in cauſa nunc poſita, quae prius non ponebatur, vel non ſic ponebatur; ergo ſi cauſa vel diſpoſitio illa tollatur, non poſito A. in eſſe, A definit eſſe futurum abſque poſitione eius in eſſe: ſit ergo A. nunc futurum & in B. inſtanti futuro, deſinat eſſe futurum ſine poſitione eius in eſſe; tunc in B. ſicut & ſemper iſta conſequentia erit bona, A. fuit futurum, & nunquam fuit, nec eſt; ergo A. eſt futurum, & antecedens erit verum in B. ergo & conſequens; ergo in B. A, erit futurum poſt B. Iterum ſic ad idem A. eſt futurum; ergo A. erit, & non ante B. nec in B. ergo poſt B. ergo in B. A. erit futurum. Amplius ad hoc idem; Sit A. nunc futurum, & ſine poſitione in eſſe & B. inſtanti futuro deſinat eſſe futurum, & maneat non futurum per aliquod certum tempus, quod ſit C. adhuc poſt illud tempus Deus poteſt facere A. eſſe praeſens, ergo & futurum: poteſt enim reſtituere omnes cauſas A. cum omnibus diſpotionibus earum, propter quas A. fuit futurum ante B. ponatur ergo quod faciat, & ſequetur quod A. incipiet eſſe futurum in aliquo inſtanti poſt C. tempus; ex quo vlterius conſequetur quod A. erit vel fuit futurum duobus inſtantibus ſeu temporibus mediatis, & quolibet inſtanti ſeu tempore medio non futurum nec praeſens, quod eſt irrationabile penitus & abſurdum. Nec iſtud difficultatem euitat. Poſtquam enim quicquam incepit eſſet futurum, & certitudinaliter praeſcitum à Deo, vel eſt poſsibile illud non euenire, & tunc Deus nequaquam certitudinaliter praeſcit illud, imò videtur conſequenter poſsibile praeſcientiam Dei falli, ſicut duodecimo huius erat argutum; vel illud de neceſsitate eueniret, & tunc neceſſario conſequetur, quod omnia quae cuenient, euenient de neceſsitate penitus abſoluta, quod idem duodecimum condemnauit.

CAP. XIX. Castigat octauam & nonam opiniones, credentes nulla inferioris mū di ſub diuina prouidentia contineri, & quod nulla voluntaria ſeu libera per Dei prouidentiam diſponantur.

SVnt & aliae multae opiniunculae praeter iſtas, quas, quia omnes & ſingulae per prius oſtenſa refelluntur plenariè, propoſui ſub ſilentio praeterijſſe; ſed ne omnino intactas ſe factent, & vt appareat qualia errorum phantaſmata multorum phantaſiae parturiunt, breuiter illas tangam; vt etiam ſic tandem apud peritos, qui me in plurimis praeoſtenſis quia quaſi notorijs poſſent velut ſuperfluum condemnare, excuſari merear nota cauſa. Prima igitur iſtarum opinionum & octaua cum caeteris recitatis, affirmat quod nulla inferioris mundi ſub diuina prouiuidentia continentur. Opinio vero nona dicit, quod nulla voluntaria ſeu libera diuina prouidentia diſponuntur; & haec eſt ratio communis ambarum quia diuina prouidentia imponit neceſsitatem prouiſis, & illa remota, omnis neceſsitas remouetur, quia nulla, vt dicunt, eſt cauſa neceſſitans neceſsitatis ſi non illa. Has autem ambas coniunctim redarguunt viceſimum ſeptimum, viceſimum octauum, & viceſimum nonum primi, ſecundam vero diuiſim, triceſimum, triceſimum primum, & triceſimum ſecundum eiuſdem. Item ſpecialiter contra iſtam, Tunc ſaltem haec habet concedere, quod omnia naturalia euenient de neceſsitate penitus abſoluta, quia de hac ſola loquitur, vt videtur: Concedit enim omnia naturalia ſub diuina prouidentia contineri; ergo Deus quicquid prouidet aut agit in hoc mundo inferiori, hoc facit de neceſsitate penitus abſoluta; ergo quilibet homo, etiam ſeruus & ancilla in omnibus prouidentijs ſuis & factis eſt liberior Domino Deo ſuo in ſuis, quod prima ſuppoſitio primi vetar. Item tunc Deus neceſſariò & non liberè prouidet atque facit quicquid prouidetur & immediatè fit ab eo; eſt ergo illeberior & ſeruilior omni ſeruo, per quod & prior opinio confutatur.Stephanus. Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit quendam articulum aſſerentem, quod Deum neceſſe eſt facere quicquid immediate fit ab ipſo; Error, inquiens inquit, ſiue intelligatur de neceſsitate coactionis, quia tollit libertatem, ſiue de neceſsitate immutabilitatis, quia ponit impoſsibilitatem aliter faciendi. Idemque damnauit alium articulum ſub hac forma, quod aliqua poſſunt caſualiter euenire reſpectu primae cauſae, & quod falſum eſt, omnia eſſe praeordinata à prima cauſa, quia tunc euenirent ex neceſsitate: & iterum alium ſub his verbis, quod humani actus non reguntur prouidentia diuina. Haec etiam eadem inſenſata ſententia diu ante quaſi haeretica fuerat iudicata Iob. 22. An cogitas, inquit, quod Deus excelſior coelo ſit, & ſuper ſtellarum verticem ſubleuetur, & dicis quod non nouit Deus, & quaſi per caliginem iudicat? Nubes latibulum eius, nec noſtra conſiderat, & per cardines coeli perambulat. Et Ezech. 9. Dixerunt, dereliquit Dominus terram.

CAP. XX. Corrigit decimam opinionem, quod Deus non habet volutionem reſpectu alicuius effectus mundi inferioris, & vndecimam, quod non vult aliquem effectum voluntarium, ſeu liberum.

DEcima verò dicit, quod nulla inferioris mundi voluta ſunt à Deo; & vndecima aſſerit, quod nulla voluntaria ſeu libera voluta ſunt ab eo. Et haec eſt communis ratio vtriuſque, quia voluntas diuina eſt neceſſaria, & cauſa neceſſitatis in volutis, nec eſt aliqua alia cauſa neceſſaria, nec neceſsitatem cauſatis imponens: quare iſtâ ſublatâ, nulla erit neceſsitas, ſed libertas. Sed hae ambae faciliter conuincuntur. Nam ſi iſta non ſunt à Deo voluta, non ſunt ab eo prouiſa ſicut per viceſimum ſeptimum primi patet: ſed hoc erat iam proximo redargutum. Secundam etiam iſtarum ſpecialiter reprobat octauum, & nonum, viceſimum ſecundum, ac quadrageſimum quintum primi, viceſimumque ſecundi, poteſtque reprobati per eaſdem rationes, per quas nona opinio reprobatur.

CAP. XXI. Refellit duodecimam opinionem, putantem quod nulla inferior a fiant à Deo; & decimam tertiam aestimantem, quod nulla voluntaria ſeu libera immediatè & propriè fiant ab eo.

REſtant adhuc aliae duae ſimiles his praedictis. Duodecima namque dicit, quod nulla inferiora fiunt à Deo, Decima tertia verò fingit, quod nulla voluntaria ſeu libera fiunt propriè ſaltem & immediatè ab eo, & hoc per ſimilem rationem; quia ſic & non aliter omnia neceſſario euenirent. Sed hae poſſunt reprobari coniunctim per quae priores harum ſimiles reprobantur, decimo primi iuncto; quas & coniunctim tertium primi damnat. Secunda vero iſtarum per viceſimum ſecundi ſpecialiter condemnatur, omnia quoque ipſius diuerticula cauilloſa per viceſimum primum eiuſdem & ſequentia obſtruuntur.

CAP. XXII. Caſtigat decimamquartam opinionem, quod Deus non vult aliquid liberè futurum abſolutè, ſed tantum conditionaliter; & decimamquintam, quod nulla mala, ſed tantum bonaſunt abſolutè-prouiſa, voluta, aut facta à Deo.

DEcimaquarta veró ponit, quod Deus non vult libera futura abſolutè, ſed tantum conditionaliter, ſcilicet, ſi actiua libera ipſa velint. Decimaquinta aſſerit quod nulla mala, ſed tantum bona ſuntabſolutè, immediatè, & propriè prouiſa à Deo, voluta, atque facta. Sed hae ambae peccant dupliciter: primo, quia falſum ſupponunt; ſecundò, quia difficultatem problematis non euadunt. Prima falſum ſupponit, ſicut monſtrat corollarium triceſimi in ſecundo, Nec difficultatem euadit, quia poſtquam Deus abſolutè volendo fecerit aliquid liberum praeſens vel praeteritum, neceſſe eſt Deum in praeſenti & ſemper in futuro hoc velle, vt per 23. primi claret, & non magis neceſſe tunc quàm ante, ſicut per idem 23. poteſt oſtendi, & quia aliter res voluta, praeſens, vel praeterita neceſsitaret voluntatem diuinam, & ei adimeret priſtinam libertatem; ergo de quocunque futuro Deus nunc vult, & ſemper voluit neceſſariò ipſum fore; ergo & per decimum [primi] omnia futura de neceſsitate euenient. Secunda ſimiliter falſum ſupponit, ſicut probant adducta contra 6. opiniones capitulis proximis recitatas. Hanc etiam reprimit 26. primi, oſtendens quòd nihil eſt per ſe malum, ſed quòd omnis actus malus, ſecundum id quod eſt, bonus eſt & à Deo; quod & 20 ſecundi demonſtrat: hanc quo que eandem conuincit 33.34. primi. Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damdnauit articulum affirmantem, quòd omnes motus voluntatij reducuntur in motorem primum; Error, inquiens, niſi intelligatur in primum motorem ſimpliciter non cauſatum, & intelligendo de motu ſecundum ſubſtantiam, non ſecundum deformitatem. Haec etiam opinio ita dicit, tantùm vt hanc vniuerſalem euitet, Omnia quae euenient, de neceſsitate euenient, per hoc, quòd non omnia, quia non mala ſunt à Deo prouiſa, voluta, atque neque facta; omnia tamen bona concedit eſſe à Deo prouiſa, voluta, atque facta. Quate & conſequenter habet concedere, quòd omnia bona quae euenient, de neceſsitate euenient, quod etiam ſatis magnum videtur abſurdum, & non multo minus impugnabile, quàm illa vniuerſalior ſupradicta.

CAP. XXIII. Arguit 16. opinionem ponentem quòd Deus non vult actum liberum creaturae voluntate antecedente, ſed tantummodo conſequente, & quòd Deus cum creatura coefficit omnem actum liberum creaturae, ſed poſterius ordine naturali; & 17. arbitrantem quòd licet Deus ſemper de facto agat & peragat actum quemlibet creaturae, est tamen abſolutè poſsibile aliquā creaturā agere per ſe ſolā.

DEcima ſexta verò credit, quòd Deus non vult actum liberum. creaturae voluntate antecedente, ſed tantummodo conſequente, i. non prius, ſed poſterius naturaliter creatura, & quòd ſic agit omnem actum liberum creaturae. Decima ſeptima autem fingit, quòd ſemper de facto Deus agit immediatè & propriè, ac prius naturaliter omnē actum euiuſlibet creaturae, ſed quòd eſt abſolutè poſsibile aliquā creaturā agere per ſe ſolā, ſine Deo taliter coagente. Sed 16. peccat dupliciter: primò, quia falſum ſupponit, ſicut 30. ſecundi demonſtrat; ſecundò, quia hoc dato, non tollitur difficultas. Nam poſt quam Deus cooperatus eſt quicquam cum homine, neceſſe eſt cum ſic cooperatum fuiſſe, ſicut & illam rem fuiſſe, & cùm nihil operetur exterius niſi volendo, ſicut corol. 10. primi docet, neceſſe eſt cum hoc voluiſſe; & cùm per 23. primi voluntas ſua ſit immutabilis omniquaque, neceſſe eſt cum ſemper in futurum ſic velle, & ſemper in praeterito voluiſſe; & cùm voluntas diuina non ſit minus libera, nec magis neceſſaria in productione rei, vel poſt, quàm ante, ſicut 5. & 23. primi monſtrant, & quia aliter res voluta adimeret libertatem voluntatis diuinae, & ei neceſsitatē imponeret ad volendū, quae tamen hoc non facit in voluntate humana, ſic que voluntas diuina eſſet illiberior & ſeruilior quàm humana: cùm, inquam, haec ſint ita, Deus neceſſariò vult de futuro quodlibet ipſum fore; quare per 10. primò, de futuro quocun que eſt neceſſariū ipſum fore. Decima ſeptima verò peccat in tribus: primò, quia falſum affirmat; ſecundò, quia ſibi ipſi repugnat; tertiò, quia difficultatem non vitat. Quòd autem falſum affirmet, ex 3. & 4. primi, ex 20. & 22. ſecundi perſpicuè demonſtratur. Item vt breuiter aliquas breues rationes contra opiniunculam iſtam tangam; Si hoc eſſet poſsibile, eſſet conſequenter poſsibile creaturam producere aliquid ſine Deo propriè coagente, quare & conſeruare productū ſine Deo propriè conſeruante, contra 2. primi, eſſetque vltra poſsibile quod aliquid fieret nunc vel in futuro, quod Deus non vellet, contra 22. primi: corollarium quoque eius, & ſi hoc eſſet poſsibile, teſte 18. primi, vlterius eſſet poſsibile quod aliquid eſſet praeſens vel futurū quod Deus neſciret, contra 6. primi: quare & eſſet poſsibile quòd aliquid cauſaliter eueniret reſpectu Dei & voluntatis diuinae, contra 29. primi. Quare & Steph. Pariſ.Stephanus. Epiſcopus damnauit articulum aſſerentem, quòd aliqua poſſunt caſualiter euenire reſpectu primae cauſae. Haec etiam ſibi ipſi repugnat. Sit enim ſecundum eam A creatura potens mouere & agere ſine Deo per ſe ſolam; aut ergo A. creatura eo ipſo eſt neceſſario virtualiter infinite, vel cum hoc poteſt eſſe finita. Si dicatur quod eſt neceſſario infinita, hoc eſſe non poteſt, ſicut primo primi fuerat demonſtratum, cum etiam omnis creatura praeſens vel futura ſit vel erit tantum finita, nulla talis poteſt nec poterit quicquam facere per ſeipſam; haec ergo poſitio nihil adiuuat opinantes, ſed eis repugnat, cùm tantum loquantur de creaturis praeſentibus vel futuris, ſicut & tantum de talibus eſt problema. Si vero dicatur, quod A. creatura poſſit eſſe finita; ponatur tunc A. excedit quamlibet aliam creaturam actiuam tantum in proportione finita, quare & actio actionem, ſicut demonſtrat ſcientia naturalis: ſi ergo A. potentia per ſe ſola poteſt in B. motum vel actum, & quaelibet aliapotentia actiua poteſt nunc de facto in proportionalem motum vel actum; vnde ergo ſcit opinans quod non eſt ita de facto? Cut ergo oppoſitum huius affirmat? Tertio peccat, quia difficultatem quaeſtionis non vitat. Si enim ita eſt, & ſemper erit de facto, quod voluntas diuina in omni motione & actione praeueniet, & eſt efficax & neceſſario in cauſando per 10. primi, nec in alicuius alterius poteſtate per octauum huius, & omnino immutabilis in ſeipſa per 23. primi, videtur quod de facto omnia, quae eueniunt, de neceſſitate eueniunt in praeſenti, & omnia, quae euenient, ſimiliter euentent in fututo; quomodo ergo per iſtud poteſt difficultas problematis euitari?

CAP. XXIV. Tractat decimam octauam opinionem dicentem quod Deum velle & peruelle eſt in hominis potestate, & decimam nonam quod est in hominis poteſtate facere aliquid, vnde ſequitur Deum non velle, nec vnquam voluiſſe aut fore, quod tamen nunc vult & ſemper voluit ipſum fore; & viceſimam, quod quamprimo voluntas diuina praeuenit actum liberum voluntatis humanae, tā primo poteſt humana in oppoſitum talis actus; & viceſimam primam, quod Deo volente hominem perducere, A. actum futurum in B. menſura, poteſt homo ſe prius ita diſponere, quod Deus hoc tunc non velit, quare & quod tunc non habeat illum actum; & viceſimam ſecundam, quod voluntas diuina non eſt ſemper neceſſaria in agendo, ſed defectibilis & fruſtrabilis aliqualiter; & viceſimam tertiam, quod voluntas diuina non est cauſa efficiens aliquorum, ſed tantum conſentiens intellectui diuino dictanti, & alia quaedam virtus executiua & poſterior in Deo, vel in cauſis ſecundis efficit res effectas; & viceſimamquartam, quod quanquam voluntas diuina coagat & peragat omnem actum voluntatis creatae, hoc tamen facit tam debiliter influendo, quod nequaquam ipſam neceſsitat ad agendum.

SVnt & aliae quatuor ſimiles ſibi multum, quarum prima & decima octaua affirmat, quod Deum velle atque praeuelle eſt in hominis poteſtate; decima nona aeſtimat, quod eſt in hominis poteſtate facere aliquid; vnde ſequitur Deum non velle nec vnquam voluiſſe A. fore, quod tamen nunc vult & ſemper voluit ipſum fore. Viceſima opinatur, quod quam primo voluntas diuina praeuenit actum liberum voluntatis humanae, tam primo poteſt humana in oppoſitum talis actus. Viceſima prima putat, quod Deo volente hominem producere A. actum futurum in certa menſura temporis vel inſtantis, poteſt homo ita ſe prius diſponere, quod Deus tunc hoc non velit, & quod tunc non habeat illum actum. Sed hae omnes peccant dupliciter: Primo, quia falſum affirmant; ſecundo, quia difficultatem problematis non euitant. Quod autem omnes falſum affirment, octauo huius oſtenditur manifeſtè; & quod difficultatem non vitant poteſt oſtendi, ſicut contra 14. opinionem & 16. eſt oſtenſum. Voluntas enim Dei eſt neceſſaria reſpectu omnium praeſentium & praeteritorum; ergo & reſpectu omnium futurotum; quare & omnia futura aliquo modo neceſſario ſunt futura, & de aliquali neceſſitate euenient vniuerſa. Sunt autem & tres aliae phantaſticae vanitates; quarum 1. & 22. exiſtimat, quod voluntas diuina non eſt ſemper neceſſaria in agendo, ſed defectibilis & fruſtrabilis aliquando. Viceſima tertia ſomniat quod voluntas diuina non eſt cauſa efficiens aliquorum, ſed tantum conſentiens intellectui diuino dictanti, & alia quaedam virtus executiua poſterior in Deo, vel in cauſis ſecundis efficit res effectas. Viceſima quarta putat, quod quanquam voluntas diuina coagat & praeagat omnem actum voluntatis creatae, hoc tamen facit tam debiliter influendo, quod nequaquam ipſam neceſsitat ad agendum. Sed prima iſtarum, & tertia plane conuincitur per 10. primi libri; ſecunda verò iſtarum peccat in materia & in forma. In materia, quia falſum ſupponit, ſicut 10. primi, & 10. ſecundi & ſequentia docuerunt: peccat in forma, quia difficultatem propoſitam non euadit. Si nameque voluntas diuina conſentiat & velit virtutem executiuam quamcun que quicquam exequi faciendo, ipſa neceſſario exequetur per decimum primi libri, & reuertitur difficultas.

CAP. XXIV. Tangit 25. opinionem ſingentem Deum non prouidere, praedeſtinare, velle, nec facere gradus actuum liberorum, meritorum, aut etiam praemiorum; & 26 quod nullus actus eſt aliquid; & 27. quod nullum non agere, ceſſare ſiue quieſcere est à Deo; & 28. quod res futurae praeſcitae ſunt praeſcientiae Dei cauſa; & 29. quodres futurae praeſcitae ſunt cauſa ſine qua non diuinae praeſcientiae; & 30. quod Deus ſcit & praeſcit res ſecundum modum illarum; & 31. Academicorum, quod nullus poteſt rimari aut ſcire istud tam obſtruſum naturae miraculum, tam abſconditum Dei arcanum; & triceſimam ſecundam, quod in omnibus rebus futuris, praeſentibus atque praeteritis reſpectu ſcientiae & voluntatis diuinae eſt ſemper contingē tia ad vtrumlibet, & libertas, & nulla omnino neceſsitas.

ADhuc autem ſuperſunt & tresaliae opiniunculae, breuiter retractandae quarum 1. & 25. cum praemiſsis affirmat, Deum non prouidere, praedeſtinare, velle, nec facere gradus actuum liberorum, nec quorumlibet meritorum, aut etiam praemiorum. Viceſimaſexta putat omnem actū liberum, & vniuerſaliter actum quemlibet nihil eſſe. Viceſimaſeptima aeſtimat quod nullum non agere, ceſſare, ſiue quieſcere ſit à Deo. Sed hae tres peccant communiterin duobus. Primo, quia falſum affirmant, ſecundo, quia difficultatem non euitant. Quod autem omnes falſum affirment, fatis oſtendunt 46. primi, 18. ſecundi cum 32. eiuſdem. Nec prima difficultatem euitat. Dicit enim Deum de gradibus nequaquam diſponere, vt ſic vitet neceſſitatem in eis, alias, vt credit, neceſſario concedendam. Omnes tamen actus & res omnes ſecundum ſuam eſſentiam ſub diſpoſitione diuina contineri non negat; quare nec poteſt euadere quin omnes actus & res, quae euenient, de neceſſitate euenient. Item gradus vel eſt aliquid, vel nihil. Si aliquid, continetur ſub diſpoſitione diuina; ergo omnes gradus, qui euenient, de neceſſitate euenient, & omnia alia eadem ratione, ſicut proximo eſt argutum; ergo & vniuerſaliter omnia. Si nihil, nō continetur, nec diſtribuitur ſub nomine entis; quare non falſat hanc vniuerſalem, Omnia quae euenient, de neceſsitate euenient; & hanc vniuerſalem habet opinans concedere ro omnibus entibus quae non ſunt, aut erunt gradus, quare & ſimpliciter pro omnibus entibꝰ. Item vel entia variātur numeraliter & eſſentialiter ad variationem graduū, vel non. Si ſic, ergo ſic continentur ſub diſpoſitione diuina, & neceſſario euenient, ſicut ſuperius eſt argutum. Si nō & omnia ſecundū ſuam eſſentiā continētur ſub diſpoſitione diuina, & gradꝰ nihil eſſentialiter aut numeraliter innouat; ergo adhuc omnia quae eueniēt quātū ad eſſētias ſuas & numerū, de ceſsitate euenient; quare & ſimpliciter omnia quae euenient, de neceſsitate euenient. Nec 26 à difficultate problematis ſe euoluit. Negat enim actum eſſe aliquid, vt non cogatur concedere ipſum eſſe prouiſum à Deo, volutum, ſiue factum, vt ſic in actibus liberis neceſsitatem effugiat, quam alias, vt aeſtimat, effugere non valetet. Omnia igitur entia praeſentia & futura, quae non ſunt nec erunt actus, ſicut opinio innuit, & opinans expreſſe concedit, ſunt & erunt prouiſa à Deo, voluta, atque facta: quare ſecundum eum, de neceſsitate euenient, & nullus actus eſt iliquid; quare non continetur, nec diſtribuitur ſub nominibus talibus ens vel aliquid, nec falſat hanc vniuerſalem, Omnia quae euenient, de neceſſitate euenient. Haec igitur vniuerſalis eſt vera ſimplicitet, quia pro eius quolibet ſingulari. Item Deus vult omne agens, vel acturum agere quicquid agit vel aget, ſicut 22. primi, & coroll. eius cum 30. eiuſdem alijſ que ſequentibus manifeſtat, & maxime opera meritoria, ſicut patet per 42. & 45. primi. Ipſa enim cum fiunt, ſunt Deo placita & accepta, & non nouiter, ſed & aeternè, ſicut 23. primi munſtrat; quare per rationem poſitionis praetactam, neceſſe eſt omne acturū agere quicquid aget, & maxime opera virtuoſa. Itē nulla cauſa ſecſida poteſt mouere vel agere ſine Deo propriè cōmouē te & ſimiliter coagente, ſicut 4. primi & 22. oſtendunt, & hoc volendo, ſicut 9. primi oſtendit; reuertitur igitur difficultas. Quod etiam 27 nequaquam à propoſito difficultate ſe liberat, poteſt ſicut contra proximam, perſpicuè demonſtrari. Reſtant autem & aliae duae opiniunculae ſimiles: quarum 1. & 28. cum prioribus aeſtimat, quod res future praeſcitae ſunt praeſcientiae Dei cauſa: Secunda vero & 29. putat, quod res futurae praeſcitae ſunt cauſa ſine qua non diuinae praeſcientiae. Sed hae ambae falſum ſupponunt, nec per hoc difficultatem euadunt. Falſam ſupponunt, teſte 15. & 16. primi lib. Nec difficultatem excludunt; Voluntas nam que diuina & eius ſcientia teſpectu praeſentium & praeteritorum eſt neceſſaria, ſicut & neceſſe eſt haec eſſe & fuiſſe, & non neceſſitate nouella ex praeſentia aut praeteritione rerum, aut alia cauſa quacun que temporaliter oriente propter 6. part. & 7. coroll. 1.1. & 23. cap. 1. lib. Fuit ergo voluntas Dei & eius ſcientia ſimiliter neceſſaria ab aeterno reſpectu omnium futurorum; quare & per 10.1 lib. omnia futura erant aeternaliter aliquo modo neceſſario euentura. Eſt & 30. opinio, quae affirmat, quod Deus ſcit & praeſcit res ſecundum modum illarum, neceſſaria neceſſario, & contingentia contingenter. Nec iſta opinio difficultatem euitat. Si enim Deus ſciat res ſecundum modum illarum, aut Deus ſumit modum ſciendi à poſterioribus rebus ſcitis, aut ille potius modum eſſendi à Deo ſciente & eius ſcientia, ac modo ipſius. Primum dici non poteſt propter primam ſuppoſitionem, 3. part. & 5. coroll. 1.1. & 15. & 16.1. lib. Potius ergo videturè contra, quod omnis res futura ſcita à Deo ſumat modum eſſendi & ſtabilitatis ſciendi & ſcibilitatis à Deo, à voluntate diuina & eius ſcientia, ſicut 14. primi libri & ſequentia perſuadent. Cum etiam omnis ſpecies modus & ordo ſit à Deo ſecundum praemiſſa 26. primi, & cum Deus non imponat rebus modum niſi volendo, & voluntas ſua eſt vniuerſaliter efficax, & nullo modo fruſtrabilis per 10 lib. videtur quod omnes res de neceſsitate ſint illo modo, quo Deus voluerit ipſas eſſe praeſentes, praeteritas, vel futuras, praeſertim cum diuina voluntas non ſit in poteſtate alicuius cauſae inferioris, nec etiam aliquarum, ſicut 8. huius oſtendit. Adhuc autem ſi Deus ſciat futura contingentia contingenter, quomodo ſciet illa neceſſario quando fient praeſentia, in praeteritumue decurrent, ſicut & illa neceſſario erunt tunc talia? Aut ſi tunc neceſſario ſciet illa, quomodo non neceſſario praeſcit illa, dum ſunt futura, cum ipſe & ſua ſcientia immutabiles ſint omnino per 5. & 23. primi libri? Amplius autem, & de voluntate diuina ſimile eſt omnino, ſicut contra opiniones proximas tangebatur. Opinio 31•. Adhuc autem & 31. opinio arbitratur, quod nemo poteſt rimari aut ſcire iſtud tam abſtruſum naturae miraculum, & tam abſconditum Dei arcanum: & haec videtur Academicorum generalis ſententia perantiqua,Sarisburienſ. quam & Iohan. Sarisb. 2. Policratici ſui 22. in iſta materia profiteri videtur; adquam & Cicero, ſicut dicit in calce vitae ſuae, diuertit. Sed conſtat certiſsime quod decet, expedit, & oportet Philoſophos, Theologos, & cuiuſcun que fidei profeſſores aliquid ſufficientius, rationabilius, aut probabilius quaerentibus, inſultantibus, & aduerſantibus licet maturè & ſobriè reſpondere. Quare & Logici, Philoſophi, Phyſiologi, Ethici, & Diuini, Theologi Catholici & Ethnici circa elucidationem axiomatis huius tam anxij anxiè deſudabunt:Ammonius. Vnde & Ammonius Armenus in Record. in lib. peri hermenias. Ariſt. ſuper vlt. 1. tractans iſtam materiam ſcribit ita; Hoc theorema ad omnes partes Philoſophiae eſt neceſſarium; ſecundum moralem Philoſophiam omnino neceſſe eſt praeaccipere, quod Non omnia ſunt & fiunt ex neceſsitate, ſed ſunt quaedam in nobis. Quoniam enim vt Domini operationum quarundā exiſtentes, & in nobis exiſtens eligere, vel non eligere quaedam, & operati vel non; has autem vituperabiles electionū & operationū dicimus, has autem laudabiles. Quinimo & ad Phyſiologiam opportunū videtur theorema: quaeret enim Phyſiologus, Si omnia ex neceſſitate fiunt quae fiunt, aut aliqua à fortuna & à caſu; & ad Logicam methodum eodem modo. Hoc enim ipſum eſt quod nunc quaeritur, ſi omnis contradictio determinate diuidit verum & falſum. Porrectum autem theorema & ad primam Philoſophiam inuenies. Quaeret enim & Theologus ſecundum quem modum gubernanturres quae in mundo; & ſi omnia determinate & ex neceſsitate fiunt quemadmodum in perpetuis, aut ſunt aliqua contingenter euenientia. Et nec omnino idioticae diſpoſitionis homines inuenies negligē tes meditationem de hoc theoremate. Amplius autem & 32. opinio, nondum quod ſciuerim ab aliquo opinata, ſed forſitan opinanda, quae & me, vt verum fatear, aliquando tentauit, ex dicendis fortarſis probabiliter oritura, praeſumet aſtruere, quod in omnibus rebꝰ futuris, praeſentibus, at que praeteritis, reſpectu ſcientiae & voluntatis diuinae, eſt ſemper contingētia ad vtrumlibet, & libertas, & nulla omninò neceſſitas. Sed iſta opinio difficultati problematis nequaquam plenariè ſatisfacit, & omnino etiam falſum ſupponit. Non plenariè ſatisfacit: Difficultas nam que problematis ideo maximè videtur multos vrgere, quia in ſuis actibus liberis nulli neceſſitati ſuperiori & priori vellent eſſe ſubiecti, ſed ſimpliciter Domini, & liberi penitus abſolutè reſpectu ſuorū actuum liberorum, habere quo que cos in ſua ſimpliciter libera poteſtate. Sed iſta opinio reſponſiua non tribuit iſtud eis. Licet enim actus liber humanus futurus poſſet contingenter & liberè non eſſe futurus, & è contra per potentiā voluntatis diuinae, hoc tamen non eſt ſimpliciter, ſufficienter, & antecedenter in poteſtate humana; cùm voluntas humana in ſuis actionibus & nō actionibus vniuerſis diuinam praecedentem neceſſariò ſubſequatur, nec voluntas diuina conſiſtat in poteſtate voluntatis humanae, ſicut praehabita manifeſtant. Adhuc autem & omnia quae ſunt, fiunt, & eueniunt, etiam in actibus & nō actibus hominum, ſunt, fiunt, & eueniunt de aliquia neceſſitate ipſa naturaliter praecedente, ſicut corol. ſecundi huius oſtendit. Ampliùs autem & falſum ſupponit. Cùm enim dicit, quod in rebus futuris, praeſentibus, at que praeteritis reſpectu ſcientiae & voluntatis diuinae, nulla eſt omnino neceſſitas; vel intelligit, quod ſtante ſcientia & volūtate diuina reſpectu alicuius futuri, praeſentis, vel praeteriti, poteſt illud non eſſe tale, id eſt, quod iſta irrepugnanter ſtant ſimul Deus ſcit & vult hoc fore, eſſe, vel fuiſſe, & hoc non erit, eſt, aut fuit; aut intelligit quod ſcientia & voluntas diuina, quae ſunt cauſae futurorum, praeſentium, & praeteritorum, ſit ſemper in ſe libera, & contingens ad eſſe pro tunc & non eſſe, nunquam neceſſaria vllo modo ad eſſendum pro tunc pro menſura quacun que , & ſic conſequenter iſta cauſa cauſata ratione harū cauſarū. Primū dici non poteſt: conſtat enim eſſe impoſsibile ſimpliciter & cōtradictionē includere, Deus ſcit falſū, & volūtas Dei fruſtratur, per 10.1. lib. Nec ſecundum veraciter dici poteſt, quoniam ſecundum omnes Philoſophos, & Theologicos rem nunc praeſentialiter exiſtentē neceſſe eſt aliquo modo neceſsitatis nunc eſſe, & rem praeteritam praefuiſſe, ſicut ſecundo huius aliqualiter tangebatur. Quis enim Theologicus affirmare praeſumſerit, qd. nullo modo eſt neceſſariū, mūdū fuiſſe creatum, Chriſtū fuiſſe incarnatū de virgine, natū & paſſū, hominē redemiſſe, reſurrexiſſe, aſcendiſſe, ad dextram Patris ſediſſe at que ſedere? Praeſertim cum etiā de futuris, ipſomet teſte, neceſſe fuerit & ſit, impleriomnia quae ſcripta ſunt in lege Moſis, Prophetis, & Pſalmis de eo: & cum per 2. & 14.1. lib. Nulla res poſterior habeat eſſeaut fuiſſe, niſi per volutionē diuinā; Ipſa eſt aliquo mo do neceſſaria reſpectu praeſentiū & praeteritorū. Neceſſario nam que conſequitur. Hoc nunc eſt aut fuit, ergo Deꝰ nunc vult illud eſſe aut fuiſſe; & antecedens eſt aliquo modo neceſſatiū, quare & conſequens. In omni nam que cōſequentia formali ſimpliciter, & neceſſaria abſolutè, ſi antecedēs eſt neceſſariū ſimpliciter aut aliquo certo modo, & conſeques ſimili neceſſitate firmabitur; alioquin ex vero poſſet aliquoties ſequi falſū: ſicut ergo praeſētia & praeterita ſunt aliquo modo neceſſario talia, ſic & volūtas volutioue diuina reſpectu illorū; imo & magis neceſſaria quā ſint illa; eſt enim cauſa neceſſiratis in eis. Adhuc autē & iſta aſſertio videtur cōtraria ſē • ētiae Phil. 1. peri hermenias vlt. oſtendētis cōtingētiā ad vtrūlibet reperiri tātūmodo in futuris, non autē in praeſentibꝰ nec praeteritis, ſed neceſſitatē cōtrariā. Dicetur fortaſſis, qd. hoc eſt verū reſpectu inferiorū cauſarū, nō autē reſpectu cauſae ſuperioris ſeu ſūmae. Sed proculdubio ſubtilius intuédo apparet oppoſitū euidēter; qd. viz. ſicut eſt cōtingetia ad vtrūlibet in futuris reſpectu inferiorū cauſarū; ſic & eſt in praeſentibꝰ ar que praeteritis. Nullā enim cauſā inferiorē cōtingit quicquā facere vel nō facere in futuro, niſi Deo prius illud volēte vel nolēte ſicut 30. & 32. 2. oſtedunt; & ſimili modo cōtingit quācun que cauſā inferiorē actiuā facere quippiā vel non facere in praeſenti, & feciſſe vel nō feciſſe in praeterito quodcū que poſſibile fieri, non fieriue ab ea. Si n. Deꝰ velit quamcun que cauſam actiuam facere, vel non facere quodlibet in praeſenti, feciſſe vel non feciſſe in praeterito, de neceſſitate eſt ita per 10.1. lib. & Deus poteſt contingenter ſic velle & nolle, poſſibilitate & contingentia neceſſitatē omnimodā excludente, ſicut opinio aſſerit aſſeuerat. Sicut ergo contingit ad vtrumlibet te cras legere vel non legere, ſic & heri legiſſe vel non legiſſe: contingit enim ad vtrumlibet Deum ſic velle vel nolle: & ſicut contingit ad vtrū libet quempiā aedificare vel non, generare vel non pro futuro; ſic aedificaſſe vel non, generaſſe vel non pro praeterito: contingit enim ad vtrumlibet Deum ſic velle vel nolle; contingit ergo ad vtrumlibet Solomonem eſſe virginem in praeſenti, & nunquam filium genuiſſe, nec templum feciſſe, Iohannem quoque Euangeliſtam non eſſe virginem in praeſenti, ſed filios genuiſſe, & templum Solomonis feciſſe cum alijs ſimilibus infinitis. Quapropter & habet dicere conſequenter quod veritas determinata non magis reperitur in propoſitionibus de praeſenti aut de praeterito, quàm in propoſitionibus de futuro in materia de contingenti aequaliter, ſed ſimiliter hic & ibi, contra Philoſophum vbi prius, & contra multos Philoſophicos tractatores. Adhuc autem & iſta opinio aufert beatis totius beatitudinis beatiſsimam portionem, certitudinem ſcilicet aeternaliter ſic eſſendi, dicente Auguſtino 13. de Trinit. 7. vbi de beatitudinis rebus agit; Et quod eſt omnino beatiſsimum, ita ſemper fore certum erit: Imo ſecundum iſtam ſententiam nec beati ſunt certi de beatitudine ſua praeterita, nec praeſenti; nec etiam aliquis hominum haberet certitudinem, certam ſcientiam, quare nec ſcientiam de aliquo; quia nec de aliquo futuro, praeſenti, nec praeterito, & rediret opinio Academicorum olim à Philoſophis & Theologis condemnata, nec aliquis eſſet, aut eſſe poſſet certus ſe eſſe aut fuiſſe, aliquid agere aut egiſſe contra Ariſtotelem, Auguſtinum, imò & contra omnes Philoſophicos, Theologicos, & vulgares Academicorum hae reſi non infectos: quapropter nec aliquis tute poſſet teſtificari de aliquo praeterito, nec iurare, contra omnia iura mundi diuina pariter & humana. Poſſet enim Deus contingentiſsime facere de quocunque futuro, praeterito, & praeſenti citra ſcipſū, ipſū nunquā fore, fuiſſe, aut eſſe. Secundū iſtā quo que ſententiā expediret orate Deū pro malis culpae & poenae praeteritis, vt faciat illa nunquā fuiſſe, imo & tantū expedire videtur orare pro malis praeterius, ne fuiſſent, quantū pro malis poſsibilibus aut futuris, niſi Deus ſuccurrat, ne fiant. Sed quis ſic orat? Quae Eccleſia? Quae perſona? Cur Pater noſter coeleſtis? Cur mater noſtra Eccleſia? Cur ſpiritus veritatis, qui omnem docuit veritatem, nuſquam docuit filios ſic orare? Amplius autem creatura rationalis, angelica & humana, quae tota eſt mutabilis ſecundum naturam in eſſentia & in actibus, quando habet aliquem actū etiam mutabiliſsimum, & liberrimum ſecundum contradictionem, neceſſarium eſt ei pro tunc quod habeat illum actum, & ille actus ſuus habet pro tunc quandam neceſsitatem eſſendi, neceſsitatem videlicet conſequentem; quare & multo magis, vt videtur, quilibet actus Dei, cum ipſe ſit ſumme neceſſe eſt, immutabilis, ſtabilis atque firmus, ſicut prima ſuppoſitio manifeſtat.

CAP. XXVI. Tractat opinionem triceſimamtertiam famoſiorem caeteris, quae affirmat quod aliquid ſemper fuit futurum, & adhuc eſt futurum; non est tamen neceſſarium vllo modo illud vnquam fuiſſe, aut nunc eſſe futurum; & quod aliquid nunquam fuit futurum, nec nunc eſt futurum, & poſsibile poſsibilitate omni neceſsitati oppoſita eſt illud ſemper fuiſſe, & nunc eſſe futurum, & de praeſcientia Dei correſpondenter omnino. De omni tamen praeterito vel praeſenti dicit, quod neceſſe est illud fuiſſe, & quod neceſſe est Deum ſemper praeſciuiſſe illud fuiſſe futurum, vel ſcire illud, eſſe nunc praeſens, quod etiam neceſſe est Deum ſcire illud eſſe praeteritum ac fuiſſe; & corripit eum ſuper inſufficientia reſponſionis, eo quod non ſufficienter difficultatem euacuat.

PRaeter has autem eſt & triceſima tertia opinio, quae affirmat quod aliquid ſemper fuit futurum, & adhuc eſt futurum, non eſt tamen neceſſarium vllo modo illud vnquam fuiſſe, aut nunc eſſe futurum; & quod aliquid nunquam fuit futurum, nec nunc eſt futurum, & poſsibile poſſibilitate omni neceſsitati oppoſita eſt illud ſemper fuiſſe, & nunc eſſe futurum; & de praeſcientia Dei correſpondenter omnino. De omnitamen praeterito vel praeſenti dicit, quod neceſſe eſt illud fuiſſe vel eſſe & quod neceſſe eſt Deum ſemper praeſciuiſſe illud fuiſſe futurum, vel ſcire illud eſſe nunc praeſens, quod etiam neceſſe eſt Deum ſcire illud eſſe praeteritum ac fuiſſe. Et haec eſt communior & famoſior apud moderniores Philoſophos, atque Theologos, & praecipuè apud Noſtrates, & quaſi ſola ab eis concorditer approbata. Quorum ante omnia flexis genibus cordis mei imploro humiliter benignam patientiam charitatis (quae ſua non quaerit in praeiudicium veritatis, nec irritatur ſi quis elucidare ſtuduerit veritatem, ſed congaudet elucidatae à quolibet veritati, omnia vera credens, & ſuſtinens vniuerſa) quatenus ſi non ego, ſed in me & per me ſpiritus veritatis aliquam veritatem proferre dignetur huic opinioni forſitan repugnantem, nullatenus aemulentur, nullatenus irritentur, nullatenus indignentur, ne fortaſsis non mihi, ſed ſpiritui ſancto magis reſiſtere conuincantur. Nam quicquid verum à quocunque dicitur, à ſancto ſpiritu dicitur, ſicut viceſimum ſecundi à beato Ambroſio recitauit, ſed vt veri filij veritatis charitatis congaudeant, credant, & ſuſtineant veritatem. Non enim eſt mediocre periculum in ſcientia veritatis nolle deſerere priſtinam licèt agnitam falſitatem, ſola ſuperbia prohibente. Vnde Apoſtolus 2. ad Theſſal. 2.Apostolus. Charitatem veritatis non receperunt, vt ſalui fierent, & ideo mittet illis Deus operationem erroris, vt credant mendacio, & vt iudicentur omnes qui non crediderunt veritati, ſed conſenſerunt iniquitati. Nos autem non ita, ſed ſecundum eiuſdem Apoſtoli ſalubre conſilium deponentes ſecundum priſtinam conuerſationem veterem hominem, qui corrumpitur ſecundum deſideria erroris, renouemur ſpiritu mentis noſtrae, & induamus nouum hominem, qui ſecundum Deum creatus eſt in iuſtitia & ſanctitate veritatis, propter quod deponentes mendacium, loquamur per omnia veritatem, cantando cum Propheta, Aperite portas, & ingrediatur gens iuſta cuſtodiens veritatem: vetus error abijt & receſsit; credo tamen veraciter me nihil noui penitus aſſerturum, quod non veterum ratio & autoritas confirmabit. Placeat igitur huius opinionis rationabili charitati non obaudire, ſed exaudire benignè aliquas rationes. Primò autem videtur quòd reſponſio huius opinionis nequaquam ſufficiat; ſecundò, quòd eius hypotheſis non ſubſiſtat: data namque opinionis hypotheſi, non ſufficienter ſoluitur difficultas. Difficultas etenim quaeſtionis propter hoc maximè mordet omnes & ſtimulat, quia in ſuis actibus liberis, nulli neceſsitati ſuperiori & priori vellent eſſe ſubiecti, ſed ſimpliciter Domini, & liberi penitus abſolutè reſpectu ſuorum actuum liberorum, habereque eos in ſua ſimpliciter libera poteſtate. Sed iſta reſponſio non vitat omnimodam neceſsitatem, nec ſaluat omnimodam libertatem: Licèt enim illud quod eſt futurum poſſet non eſſe futurum, & è contra, & illud quod eſt praeſcitum à Deo, poſſet eſſe non praeſcitum, & è contra; hoc tamen non eſt antecedenter & ſufficienter in poteſtate noſtra, nec omnium cauſarum inferiorum, ſicut ſeptimum, octauum, & nonum huius oſtendunt. Cauſa enim ſuperior, puta Deus, non ſequitur quaeſtionis modo, ſciendo aut volendo cauſas inferiores aliquas nec omnes, ſicut decimum quintum & viceſimum primi cum ſuis ſequentibus, ac triceſimum ſecundi oſtendunt; ſed è contra ipſae omnes, & ſingulae in omnibus ſuis motibus ac ceſſationibus vniuerſis voluntatem ipſius neceſſariò conſequuntur, ſicut triceſimum & triceſimum ſecundum ſecundi, ac ſecundum tertij cum decimo primi docent. Cùm igitur per corollarium noni primi omnia futura euenient à voluntate diuina, quae eſt cauſa prima & ſumma, per triceſimum ſecundi, & nullo modo fruſtrabilis, ſed efficax omniquaque per decimum primi, nec antecedenter aut ſufficienter in poteſtate noſtra, nec cauſarum inferiorum aliquarum aut omnium, per octauum & nonum huius, Nullum futurum eſt ſimpliciter, ſcilicet ſufficienter & antecedenter in noſtra poſitum poteſtate, nec habemus reſpectu alicuius futuri omnimodam ſimpliciter libertatem, ſed in omnibus neceſſariò ſubdimur, & ſeruimus neceſsitati naturaliter praecedenti, diuinae ſcilicet voluntati, ſicut quintum & ſextum cum ſequentibus huius docent.

CAP. XXVII. Reſpondet ſecundum ſententiam Philoſophorum & Theologorum, quòd omnia futura euenient de quadam neceſsitate reſpectu cauſarum ſuperiorum, non contraria, ſed conſentanea libertati.

VT autem ſuper iſto, prius quàm recedam, propriam ſententiam proferam, imò non mei propriam, ſed Patrum noſtrorum communem, ſuppoſita diſtinctione de neceſsitate antecedente & conſequente, ſecundo huius praemiſſa; Dico quòd duplex eſt neceſsitas antecedens: vna penitus abſoluta, & alia quodammodo reſpectiua; & haec duplex, ſcilicet reſpectu aliquarum vel omnium inferiorum ſiue ſecundarum cauſarum, aut tantùm reſpectu ſuperiorum & primarum cauſarum, ſcilicet ſummae & primae cauſae omnium, qui Deus eſt. Iſte autem modus loquendi de cauſis ſuperioribus & inferioribus poteſt haberi ab Auguſtino 6. ſuper Geneſ. ad literam 22. vbi dicit,Auguſtinus quòd Ezechias ſecundum cauſas inferiores finierat vitam ſuam termino ab Eſa • a praedicto, ſecundum alias verò cauſas, ſcilicet ſuperiores, quae, vt dicit, ſunt in voluntate & praeſcientia Dei, tunc erat finiturus vitam quando eam finiuit. Lumbardus autem 2. ſentent. diſt. 17. de ſuperioribus & inferioribus cauſis loquens,Lumbardus. Gloſſa. dicit ſuperiores cauſas eſſe voluntatem & potentiam Dei: Gloſſa verò ſuper Eſaiam 38. vbi agitur de praedictione mortis, & adiectionis annorum vitae Ezechiae, innuit eandem diſtinctionem, ſub verbis tamen diuerſis, dicens, quòd Deus duobus modis aliquas res conſiderat, ſcilicet ſecundum merita & naturam rei, quae dicuntur cauſae inferiores, & ſecundum ſuum conſilium. Conſilium ergo Dei ſecundum eam, eſt cauſa ſuperior, vel cauſas ſuperiores complectens; cauſae verò inferiores, meritum & natura. Idem modus etiam loquendi quantum ad alteram eius partem, ſcilicet de cauſis primis, ſeu cauſa prima & ſecundis ſatis ex Philoſophia cognoſcitur, vbi Deus vocatur creberrimè cauſa prima; ergo in comparatione ad poſteriores & ſecundas, quod & ſatis exprimitur in propoſitione prima de cauſis. Secundum hanc ergo diſtinctionem videtur mihi dicendum, quòd non omnia quae euenient, euenient de neceſsitate penitus abſoluta, ſicut duodecimum huius probat, nec etiam reſpectiua, reſpectu ſcilicet aliquarum aut omnium inferiorum ſiue ſecundarum cauſarum, ſicut 5.8. & 9. huius oſtendunt; ſed omnia quae euenient, euenient de neceſsitate reſpectiua, reſpectu ſcilicet ſuperiorum ſiue primarum cauſarum, quae ſunt voluntas & potentia ſummi Dei. Non eſt autem intelligendum, quòd cauſae inferiores omnes vel aliquae, puta rationales, quantum eſt de ſe, poſſent agere liberè hoc vel illud; & quòd cauſa ſuperior Deus ipſe purè neceſſariò agat ad extra, & ſic illas neceſsitet ad agendum, quoniam contradictionem includeret, quòd aliqua cauſa inferior quicquam ageret ſine prima ſpecialiter & propriè coagente, imò & naturaliter praeagente, ſicut viceſimum, viceſimum octauum, & triceſimum ſecundi probarunt; actus quoque voluntatis diuinae ad extra nulli neceſsitati praecedenti ſubijcitur, ſed eſt ſolus ſimpliciter contingens ad vtrumlibet, & liber ſimpliciter libertate contradictionis, ſicut docuit quintum huius. Sed intelligendum hoc modo, quòd omnia quae euenient, euenient de neceſsitate cauſarum ſuperiorum, id eſt, omnia quae euenient, euenient cauſaliter de potentia & voluntate Dei ſuperioribus & prioribus naturaliter in cauſando alijs quibuſcunque, nec eſt ſimpliciter & antecedenter in poteſtate alicuius aut aliquarum cauſarum infetiorum ne omnia illa eueniant: vel breuiùs iſto modo, Omnia quae euenient, euenient de neceſsitate cauſae primae, neceſsitate ſcilicet agentiae ſiue actiuitatis ſeu efficaciae in agendo; id eſt, omnia illa euenient de voluntate diuina, quae reſpectu omnium volutorum eſt non impedibilis, nec à quouis auertibilis, quia in nullius alterius poteſtate, & ideo neceſſaria & ineuitabilis in cauſando, imò & ipſamet neceſsitas antecedens: hoc enim totum capitulum proximum manifeſtat, nec piget eius manifeſtationem breuiter recitare: Voluntas quippe Dei eſt cauſa ſuperior & prior naturaliter; quare quodcunque futurum eueniet, per decimum quartum & corollarium noni primi, cum triceſimo ſecundi, & non fruſtrabilis, ſed neceſſaria in cauſando per decimum primi, nec ſimpliciter in poteſtate inferioris aut inferiorum cauſarum per octauum huius. Quomodo namque Deum praeuelle quodcunque futurum eſt poſitum antecedenter, ſufficienter & ſimpliciter in cuiuſcunque alterius poteſtate? Imò per nonum huius nihil omnino eſt in noſtra ſimpliciter libera poteſtate. Porro ſi aliquod futurum non euenire eſſet in noſtra poſitum poteſtate, hoc eſſet reſiſtendo voluntati diuinae, vel eam impediendo aut mutando, vel faciendo eam non ſic praeuelle, quod eſt contra capitula proximo allegata: cauſa enim ſuperior naturaliter atque prior non ſequitur in cauſando inferiorem & poſteriorem cauſam, ſicut nec artifex inſtrumentum. Omnis quoque res inferior in actione & paſsione ſua quacunque neceſsitatur quodammodo antecedenter naturaliter à voluntate diuina: ipſa enim eſt omnibus neceſsitas naturaliter antecedens, ſicut ſecundum huius cum ſuo corollario manifeſtat. Quemadmodum igitur omnia quae ſunt, fiunt, & eueniunt in praeſenti, ſunt, fiunt, & eueniunt de quadam neceſsitate haec omnia naturaliter praecedente in voluntate diuina; ſic & quae erunt, fient, & euenient in futuro. Poſſunt autem haec omnia in vnam ſyllogiſticam rationem breuiter ſic reduci; Omnia quae euenient de neceſsitate naturaliter praecedente, de aliqua neceſsitate euenient: Omnia quae euenient, euenient de neceſsitate naturaliter praecedente, quia à voluntate diuina, quae omnibus ſuis volutis eſt neceſsitas naturaliter antecedens; ergo omnia quae euenient, de aliqua neceſsitate euenient. Vel breuius iſto modo; Omnia quae de iſta neceſsitate euenient, de aliqua neceſsitate euenient, demonſtrata voluntate diuina: Omnia quae euenient, de iſta neceſsitate euenient; ergo omnia quae euenient, de aliqua neceſsitate euenient. Sed quia nimia breuitas obſcuritatis & dubietatis eſt mater, ecce ad hoc idem paululum diffuſior & clarior ſyllogiſmus: Omnia quae euenient à cauſa, qua poſita, neceſſariò ſequitur quòd euenient, & cuius poſitio non eſt nec erit antecedenter in alterius poteſtate ſecundum contradictionem, euenient de neceſsitate reſpectu illius cauſae, ita quod non eſt, nec erit antecedenter in alterius poteſtate ſecundum contradictionem quin euenient; Omnia quae euenient, euenient à cauſa huiuſmodi. Adhuc autem expreſsiùs iſto modo; Omnia quae euenient à voluntate diuina hoc modo, quòd illa poſita, neceſſariò ſequitur quòd euenient, & quòd illa ponatur, non eſt nec erit antecedenter in alterius poteſtate libera ſecundum contradictionem, euenient de neceſsitate reſpectu voluntatis diuinae, ita quòd non eſt, nec erit antecedenter in alterius poteſtate libera ſecundum contradictionem quin euenient: Omnia quae euenient, euenient a voluntate diuina hoc modo praedicto. Maior poteſt oſtendi per definitionem neceſsitatis naturaliter praecedentis, & ſui effectus ſecundo huius praemiſſam; iſto verò notorio coaſſumto, quòd effectus futurus cauſae quae eſt neceſſaria in cauſando, & neceſsitas antecedens ad intellectum definitionis praetactae non poteſt aliter eſſe antecedenter in alterius poteſtate libera ſecundum contradictionem, niſi quantum ad poſitionem vel non poſitionem cauſae, ſicut illuminatio futura huius diaphani ab hac lucerna, eſt in mea libera poteſtate, quia poſſum liberè amouere, vel non amouere, extinguere vel non extinguere hanc lucernam. Aliter enim, ſcilicet quòd ſtante tali cauſa ſit in alterius poteſtate ſecundum contradictionem, effectum euenire vel non, implicat contradictoria manifeſtè. Implicat etenim, quòd aliqua cauſa ſit neceſsitas naturaliter antecedens ad intellectum definitionis ſecundo huius praemiſſae, & quod eadem ad eundem intellectum non ſit neceſsitas naturaliter antecedens. Nam ſi huiuſmodi cauſa ſtante, ſit in alterius contradictoria poteſtate, ſuum effectum nullatenus euenire, ex ipſa plenè poſita non neceſſariò nec indefectibiliter ſequitur cauſatum ſuum cauſari: ergo per definitionem praetactam illa cauſa non eſt neceſsitas naturaliter antecedens, quae tamen ſecundum hypotheſin ponitur neceſsitas naturaliter antecedens. Minorem verò demonſtrat corollarium noni primi, cum decimo, & octauum iſtius. Amplius autem ſecundum praemiſſa 15. & 23. ſecundi, voluntas diuina neceſsitat quodammodo quadam neceſsitate ſpontanea Angelos, homineſque beatos, & finaliter confirmatos ad beatificum actum ſuum aeternaliter conſeruandum, ad nunquam peccandum, & ad caetera quae ad beatitudinem pertinent vniuerſa; quae & tam efficax eſt & firma reſpectu omnium aliorum, ſicut praehabita docuerunt, quia infinitae virtutis ſimpliciter omniquaque. Verùm ne in re tanta tantillus quicquam videar minus ſobriè ſapere, perperam agere, aut temerè affirmare, ecce maiorum meorum magna & conuenientia teſtimonia ad hoc ipſum. Dicit ſiquidem ſapiens Eccleſiaſtici 42.Eccleſiasticus. Cognouit Dominus omnem ſcientiam, & inſpexit in ſignum aeui, annuntians quae praeterierunt & quae ſuperuentura ſunt, reuelans veſtigia occultorum: non praeterit illum omnis cogitatus, & non abſcondit ſe ab eo vllus ſermo; Magnalia ſapientiae ſuae decorauit, quae eſt ante ſaeculum & vſque in ſaeculum, neque adiectum eſt, neque minuetur, & non eget alicuius conſilio. Quam deſiderabilia ſunt omnia opera eius, & tanquam ſcintilla quae eſt conſiderare! Omnia haec viuunt, & manent in ſaeculum, & in omni neceſsitate omnia obaudiunt ei.Augustinus. Vnde & Auguſtinus 6. ſuper Gen. ad literam 21. loquens de factione primi hominis de limo in aetate virili, ſic ait; Manifeſtum eſt ſic non factū eſſe hominem, contra quod erat in illa prima conditione, cauſarum ſcilicet inferiorum, quia ibi erat etiam ſic fieri poſſe, quamuis ibi non erat ita fieri neceſſe. Hoc enim non erat in conditione creaturae, ſed in beneplacito Creatoris, cuius voluntas rerum eſt neceſſitas. Et cap. 22. Eſt quippe in natura huius iuuenis vt ſeneſcat, ſed vtrum hoc ſit etiam in Dei voluntate neſcimus; ſed nec in natura eſſet, niſi in Dei voluntate priùs fuiſſet, & vtique occulta eſt ratio ſenectutis in corpore iuuenili: Neque enim oculis cernitur, ſed alia quadam notitia colligitur; occulta ergo eſt iſta ratio, qua fit vt hoc eſſe poſſit, ſed oculis, menti autem non eſt occulta; vtrum autem hoc etiam neceſſe ſit omni modo neſcimus, & illam verò qua fit vt eſſe poſſit, in natura ipſius corporis nouimus; illam verò, qua fit, vt neceſſe fit, manifeſtum eſt illuc non eſſe; ſed fortaſſis in mundo eſt vt neceſſe ſit iſtum ſeneſcere: ſi autem nec in mundo eſt, in Deo eſt; hoc enim neceſſariò futurum eſt quod ipſe vult, & ea verè futura ſunt quae ille praeſciuit Nam multa ſecundum inferiores cauſas futura ſunt, ſed ſi ita ſunt in praeſcientia Dei, verè futura ſunt; ſi autem ibi aliter ſunt, ita potiùs futura ſunt, ſicut ibi ſunt, vbi qui praeſcit, falli non poteſt. Nam futura dicitur ſenectus in iuuentute iuuentus in ſenectute; ſed tamen futura non eſt, ſi ante moriturus eſt: hoc autem ita erit, ſicut ſe habent aliae cauſae ſiue in mundo contextae, ſiue in Dei praeſcientia reſeruatae; Nam ſecundum quaſdam futurorum cauſas moriturus erat Ezechias, cui Deus addidit quindecim annos ad vitam; id vtique faciens, quod ante conſtitutionem mundi ſe facturum eſſe praeſciebat, & in ſua voluntate ſeruabat; Nec illi additi rectè dicerentur, niſi ad aliquid adderentur, quod ſe aliter in alijs cauſis habuerat; ſecundum aliquas igitur cauſas inferiores iam vitam finierat; ſecundum illas autem quae ſunt in voluntate & praeſcientia Dei, qui ex aeternitate nouerat quid illo tempore facturus erat, & hoc verè futurum erat, tunc erat finiturus vitam quando finiuit vitam; quia etſi oranti conceſſum eſt, etiam ſic eum oraturum, vt tali oratione concedi oporteret, ille vtique praeſciebat, cuius praeſcientia falli non poterat:Lumbardus. & ideo quod praeſciebat, neceſſariò futurum erat. Lumbardus etiam 2. ſentent. diſtinct. 18. allegat Auguſtinum dicentem, vt mulierem fieri de coſta viri neceſſe foret, non in rebus conditum, ſed in Deo abſconditum erat, & poteſt ſententialiter elici ex 9. ſuper Gen. ad literam 28.Ambroſius. Item Ambroſius ſuper illud ad Rom. 9. vt ſecundum electionem propoſitum Dei maneret, &c. In illo, inquit, quem elegit, propoſitum Dei manet, quia aliud non poteſt euenire quàm ſciuit & propoſuit in illo, vt ſalute dignus ſit; & in illo quem ſpernit, ſimili modo manet propoſitum quod propoſuit de illo, quia indignus erit. Idem ſuper illud 1. Cor. 7. Quid enim ſcis mulier, ſi virum ſaluum facias? &c. Hoc, inquit, dicit quia forte poſſunt credere, ſicut vnicuique diuiſit Dominus, diuiſit Dominus vnicuique quando ſaluetur, hoc eſt, ſcit quando poteſt credere, & ſuſtinet illum. Item B. Cypr. epiſt. 3. intitulata De lapſis, ſic ait; Cùm corona martyrij de Dei dignatione deſcendat, nec poſſit accipi niſi fuerit hora ſumendi, quiſquis in Chriſto manens interim cedit, non fidem denegat, ſed tempus expectat.Eſdras. Item 1. Eſdr. 5. Oculus Dei eorum factus eſt ſuper ſenes Iudaeorum, & non potuerunt inhibere eos. Hanc etiam neceſſitatem ſecundum cauſas ſuperio. res praedictam tam non faciendo,Iob. quàm etiam faciendo, beatus Iob diuerſis locis euidenter oſtendit. Quinto namque capitulo loquens de Deo, ſic ait, Qui diſsipat cogitationes malignorum, ne poſsint implere manus eorum quod coeperant. Et infra 14. Breues dies hominis ſunt, Numerus menſium eius apud te eſt: & vt oſtendat quomodo ſit apud eum, quia per modum neceſsitatis praedictae, ſubiungit; Conſtituiſti terminos eius, qui preteriri non poterunt. Et inferius 23. Nemo auertere poteſt cogitationes eius; & Anima eius, quodcunque voluit,Gregorius. hoc fecit. Super primum autem iſtorum B. Greg. 6. Moral. 12. ita dicit, Supernae voluntati cognitae debet noſtra actio deuotè famulari, & quaſi ducem ſui itineris perſequi, ne ei etiā nolens ſeruiat, ſi hanc ſuperbiens declinat: vitari enim vis ſuperni conſilij nequaquam poteſt. Cui & ſatis concordat illud Tob. 3o.Tobias. Ejaias. Ieremias. Non eſt in hominis poteſtate conſiliū tuū: & illud Eſa. 14. Dominus exercituum decreuit, & quis poterit infirmare? & illud Ierem. 47. demucrone Domini non potente quieſcere, cū Dominus praecepit ei motū vindictae, ſicut 32o. primi pleniùs allegatur. Et illud ſupra eiuſdem 10. Scio, Domine, quod non eſt hominis via eius, nec viri eſt vt ambulet & dirigat greſſus ſuos:Gloſſa. Dauid. Gloſſa, Erubeſcant qui aiunt vnumquemque ſuo regi arbitrio: Non eſt enim hominis via eius: Vnde Dauid, A Domino greſſus hominis dirigetur: & Parab. 20. A Domino diriguntur greſſus viri: Gloſſa, Non libertate arbitrij. Nec poteſt quis exponere iſta de bona via bonis vijs ſeu greſſibus bonis tantum,Parab. ſicut 32um. primi oſtendit. Super ſecundam verò autoritatem Iobi praemiſſam B. Gregorius 12. Moral. 1. dicit, quod in profectu virtutum homo conatur bonum apprehendere,Gregorius. & non valet quia omnipotens Deus terminos conſtituit homini qui praeteriri non poterunt, ſicut 46um. primi pleniùs allegauit: qui & infra eiuſdem 16. ſuper illud Iob 15. Antequam dies eius impleantur, peribit, ſic ait; Praefixi dies ſingulis ab interna Dei praeſcientia, nec augeri poſſunt nec minui, niſi contingat vt ita praeſciantur, vt aut cum optimis operibus longiores ſint, aut cum peſsimis breuiores; ſicut Ezechias augmentum dierum meruit impenſione lachrymarum. Sed ne quis credat Gregorium affirmare, praeordinationem ſeu praeſcientiam Dei à futuris operibus dependere, audiat eum ſupra eiuſdem 1. de eodem Ezechia dicentem, per Prophetam Dominus dixit quo tempore mori ipſe merebatur, per largitatem verò miſericordiae illo eum tempore ad mortem diſtulit, quod ante ſaecula ipſe praeſciuit. Nec Propheta igitur fallax, quia tempus mortis innotuit, quo vir ille mori merebatur; nec diuina dominca ſtatuta conuulta ſunt, quia vt ex largitate Dei anni vitae creſcerent, hoc quoque ante ſaecula praefixum fuit, atque ſpatium vitae quod inopinatè foris eſt additum, ſine augmento praeſcientiae fuit intus ſtatutum. Idem quoque 16. Moral. 4. ſuper illud Iob 22. Qui ſublati ſunt ante tempus ſuum, ſic ait; Omnipotens Deus illud tempus vniuſcuiuſque ad mortem praeſcit, quo eius vita terminatur, nec in alio tempore quiſquam mori potuit niſi ipſo quo moritur. Nam ſi Ezechiae anni additi ad vitam quindecim memorantur, tempus quidem vitae creuit ab illo termino quo mori ipſe merebatur. Nam diuina diſpoſitic eius tempus tunc praeſciuit, quo hunc poſtmodum ex praeſenti vita ſubtraxit. Cùm ergo ita ſit, quid eſt quod dicitur, quia iniqui ſublati ante tempus ſuum, niſi quòd omnes qui praeſentem vitam diligunt longiora ſibi eiuſdem vitae ſpacia promittunt? Sed cùm eos mors ſuperueniens à praeſenti vita ſubtrahit, eorum vitae ſpacia, quae ſibi longiora quaſi in cogitatione tendere conſueuerant, intercidit. Idem adhuc infra eiuſdem 15. ſuper illud Iob 23. ſuperius allegatum, Nemo auertere poteſt cogitationes eius, ſic ait; De cuius mox immutabilitate aptè ſubiungitur, Et nemo auertere poteſt cogitationes eius: ſicut enim immutabilis naturâ eſt, ita immutabilis cogitatione; cogitationem quippe eius nullus auertet, quia nemo reſiſtere occultis eius iudicijs praeualet. Nam etſi fuerunt quidam, qui depraecationibus ſuis eius cogitationem auertiſſe viderentur, ita fuit eius interna cogitatio, vt ſententiam illius auertere depraecando potuiſſent, ac ab ipſo acceperunt quod agerent apud ipſum. Dicat ergo, & nemo auertere poteſt cogitationem eius, quia ſemel fixa iudicia mutari nequaquam poſſunt: vnde ſcriptum eſt, Praeceptum poſuit, & non praeteribit; & rurſum, Coelum & terra tranſibunt, verba autem mea non tranſibunt: & rurſum, Non enim cogitationes meae ſicut cogitationes veſtrae, neque viae meae ſicut viae veſtrae. Cùm ergo exterius mutari videtur ſententia, interius conſilium non mutatur, quia de vnaquaque re immutabiliter intus conſtituitur, quicquid foris mutabiliter agitur. Nec debet quenquam mouere quod dicit, Diuinam ſententiam depraecationibus poſſe auerti: hoc enim ſatis exponitur 25. primi; & quia hic dicit quòd Dei cogitatio, indicia, & conſilium mutari non poſſunt, ſicut & ſupra eiuſdem 4. ſuper autoritatem Iob 22. praemiſſam dicit, Deum plerunque mutare ſententiam, conſilium autem nunquam. Hanc etiam ſententiam planiſsimè teſtatur eiuſdem autoritas 27. Moral. 22. quam 30. ſecundi plenius allegauit. Iſtam quoque neceſsitatem futurorum ſecundum cauſas ſuperiores, non ſecundum cauſas inferiores oſtendit Anſelmus De concordia, ſub alijs tamen verbis.Anſelmus. Oſtendit enim futura vno modo euenire ex neceſsitate, & alio modo ex libertate; quia ſcilicet reſpectu voluntatis diuinae neceſſariò euenient, reſpectu verò voluntatis creatae nequaquam; & quia apud Deum, & in aeternitate ſunt immutabiliter conſtituta, ſed apud creaturam, & in tempore mutabiliter: vnde capit. 2. Sicut, inquit, neceſſe eſt eſſe quicquid Deus vult, ita eſſe neceſſe eſt quod vult homo in his quae Deus ita ſubdit humanae voluntati, vt ſi vult, fiant; ſi non vult, non fiant. Quoniam enim quod Deus vult, non poteſt non eſſe, cùm vult hominis voluntatem nulla cogi vel prohiberi neceſsitate ad volendum vel nolendum, & vult effectum ſequi voluntatem, tunc neceſſe eſt voluntatem eſſe liberam & eſſe quod vult. Et infra, Opus voluntatis cui datum eſt, vt quod vult ſit, & quod non vult non ſit, voluntarium ſiue ſpontaneum eſt, quoniam ſpontanea voluntate fit, & bifariàm eſt neceſſarium quia voluntate cogitur fieri, & quod fit non poteſt ſimul non fieri. Qui & infra 3. ita dicit,Anſelmus. Nihil prohibet aliquid ſciri vel praeſciri à Deo in noſtris volutionibus. voluntatibus & actionibus fieri aut futurum eſſe per liberum arbitrium, vt quamuis neceſſe ſit eſſe quod ſcit vel praeſcit, multa tamen ſint nulla neceſsitate, ſupple inuita, ſed libera voluntate; nempe quid mirum ſi hoc modo aliquid eſt, ex libertate ſcilicet reſpectu noſtri, & ex neceſsitate, ſcilicet reſpectu diuinae praeſcientiae ſiue ſcientiae, cùm ſint quae recipiunt oppoſita diuerſa ratione, ſicut idem ire eſt adire & abire reſpectu diuerſorum locorum? Et ſequitur, Si verò per hoc quod de homine dicit Iob Deo, Conſtituiſti terminos eius qui praeteriri non poterunt, vult aliquis oſtendere, quia nullus potuit accelerare vel differre diem in qua moritur, quamuis aliquando nobis videatur aliquis facere ex libera voluntate vnde moritur, non eſt quod obijcitur contra hoc quod ſupra diximus. Nam quoniam Deus non fallitur, nec videt niſi veritatem, ſiue ex libertate, ſiue ex neceſsitate eueniat, dicitur conſtituiſſe apud ſe immutabiliter, quod apud hominem priuſquam fiat, mutari poteſt. Tale etiam eſt quod Paulus Apoſt. de his qui ſecundum propoſitum vocati ſunt Sancti, dicit, Quos praeſciuit, & praedeſtinauit conformes fieri imaginis filij ſui, vt ſit ipſe primogenitus in multis fratribus: Quos autem praedeſtinauit, hos & vocauit, & quos vocauit, hos & iuſtificauit, & quos iuſtificauit, illos & magnificauit. Hoc quippe propoſitum ſecundum quod vocati ſunt Sancti in aeternitate, in qua non eſt praeteritum vel futurum, ſed tantùm praeſens, immutabile eſt; ſed in ipſis hominibus ex libertate arbitrij aliquando eſt mutabile. Sicut enim quamuis in aeternitate non fuit aliquid, aut erit aliquid, ſed tantum eſt, & tamen in tempore fuit, & erit aliquid ſine repugnantia; ita quod in aeternitate mutari nequit, in tempore aliquando per liberam voluntatem antequam ſit eſſe mutabile probatur abſque inconuenientia. Vt autem oſtenderet idem Apoſtolus, non illa verba ſe pro temporali ſignificatione poſuiſſe, illa etiam quae futura ſunt praete • iti verbo temporis pronuntiauit: Nondum enim quos praeſciuit adhuc naſcituros, ſic iam temporaliter vocauit, iuſtificauit, [magnificauit]. Vnde cognoſci poteſt eum propter indigentiam verbi ſignantis aeternam praeſentiam vſum eſſe verbo praeteritae ſignificationis; quoniam quae tempore praeterita ſunt, ad ſimilitudinem aeterni praeſentis omnino immutabilia ſunt; in hoc ſiquidem magis ſimilia ſunt aeterno praeſenti temporaliter praeterita quàm praeſentia, quoniam quae ibi ſunt, ſcilicet in aeternitate, nunquam poſſunt non eſſe praeſentia, ſicut temporis praeterita non valent vnquam non eſſe praeterita; praeſentia verò tempore, omnia quae tranſeunt, fiunt non praeſentia. Et capit. 4. ſubiungit, Hoc ergo modo, quicquid de his quae libero fiunt arbitrio velut neceſſarium ſacra Scriptura pronuntiat, ſecundum aeternitatem loquitur, in qua praeſens eſt omne verum, & non niſi verum immutabiliter non ſecundum tempus, in quo non ſemper ſunt actiones & voluntates noſtrae; cùm autem res tam aliter cognoſcatur eſſe in tempore quàm in aeternitate, vt aliquando verum ſit, quoniam aliquid non eſt in tempore quod eſt in aeternitate, & quia fuit in tempore quod ibi non fuit, & erit temporaliter quod non ibi erit; Nulla ratione negari videtur poſſe ſimiliter aliquid eſſe in tempore mutabile, quod ibi eſt immutabile; quippe non magis oppoſita ſunt, mutabile in tempore & immutabile in aeternitate, quàm non eſſe in aliquo tempore, & eſſe ſemper in aeternitate, & fuiſſe, vel futurum eſſe ſecundum tempus, atque non fuiſſe, aut non futurum eſſe in aeternitate; ſic vtique ſine vlla repugnantia dicitur aliquid eſſe mutabile in tempore antequam ſit quod in aeternitate manet immutabiliter non antequam ſit vel poſtquam eſt, ſed indeſinenter, quia nihil eſt ibi ſecundum tempus. Annon & iſtam ſententiam multi praeclari Prophetae confirmant, ſicut docet clariſsimè ſeries veteris teſtamenti?Sibylla Annon & Sibylla prophetans de Chriſto, & de multis eum concernentibus, dicitita, O Iudaei, neceſſe eſt iſta fieri, ſicut trigeſima ſecunda pars corollarij primi, primi pleniùs recitauit? Decem ſiquidem leguntur Sibyllae Gentiles omnes prophetiſſae praeclarae: Haec autem Sibylla Graecè cognominata fuit Tiburtina, Latinè Ebulnea; quam tamen Auguſtinus 18. de Ciuit. Dei 23. & 24. Erithraeam, ſiue ſecundum quoſdam Cumaeam cognominat: cuius & ſub iſto cognomine meminiſſe videtur Virgilius in Bucolicis, ecloga quarta ſic dicens, Vltima Cumaei venit iam carminis aetas; carminis Cumaei, id eſt, carminis Sibyllae Cumanae ſecundum Seruium in commento: & ſequitur conſequenter, Magnus ab integro ſaelorum naſcitur ordo, Iam redit & Virgo redeunt Saturnia regna, Iam noua progenies coelo dimittitur alto, &c. quae omnia ad Chriſtum ſatis poſſunt aptari, ſicut & facit Hieronymus in epiſtola prooemiali Bibliae praelibata. Hanc dicit Auguſtinus 18. de Ciuit. Dei 23. & 24. tempore Achas ſeu Ezechiae Regis Iudae & Romuli ac Romae conditae, ſiue vt nonnulli ſcripſerunt, tempore belli Trotani fuiſſe. Cuius etiam aliquas prophetias de Chriſto,Lactantius. prout in libro eius ſcribuntur, Lactantius in libro ſuo Inſtitutionum diuinarum aduerſus Gentes allegat; quod & Auguſtinus 18. de Ciuit. Dei dignè commemorat. Huius quoque Sibyllae verſuum trigeſima tertia parte corollarij primi, primi ſcriptorum ſacroſancta Eccleſia meminit in quadam ſequentia de Natali ſic canens, Si non ſuis vatibus credat, vel gentibus Sibyllinis verſibus haec praedicta. Haec idcirco cumulatiùs protuli, ne huius Sibyllae ſapientis autoritas contemnenda ſorſitan putaretur. Dicit ergo haec Sibylla prophetans multa de Chriſto, neceſſe eſt iſta fieri. Annon & iſtam ſententiam ipſemet Dominus prophetarum, ac Autor ipſe fidelis fidei fideliter autoriſat, cùm dicit, Neceſſe eſt impleri omnia,Lucas. quae ſcripta ſunt in lege Moſis & Prophetis, & Pſalmis de me. Luc. 24. Quare & ſimili ratione neceſſe eſt impleri omnia, quae in libro vitae, in mente, & in voluntare diuina ſunt ſcripta, & ibi omnia futura aeternaliter & immutabiliter, diſtinctiſsimè & certiſſimè ſunt conſcripta, ſicut praehabita docuerunt. Amplius autem niſi talis neceſsitas ſupponatur, poſsibile eſt totam ſanctam Dei Eccleſiam ruere, cadere, deficere, & perire, totam Petri nauiculam pati naufragium, & ſubmergi, totam fidem Chriſti ante conſummationem ſaeculi, etiam cras vel hodie deficere & ceſſare; quinimo & quoad omnes eius articulos de futuro eſſe & ſemper fuiſſe erroneam, falſam, fatuam, & fallacem, & Chriſtum fuiſſe Pſeudo-Prophetam, ſeductorem, mendacem & falſum, ſanctos quoque Chriſti Apoſtolos, Martyres, [Confeſſores] olim in hac fide fideliter tranſeuntes non eſſe, nec vnquam fuiſſe ſaluatos, ſed ſemper damnatos, aut fidem fictam ſulficere ad ſalutem, quod quis Chriſti diſcipulus, quin potius Antichriſti, quis ſanctae matris Eccleſiae filius, quin potius ſynagogae Satanae, quis Catholicus, quin potius haereticus praeſumſerit affirmare, cum ſit tam abſonum, tam abſurdum, tam horribile, tam execrabile auribus Chriſtianis? Quis inſuper Chriſtianus neſciat Chriſtum eſſe lapidem angularem, & fundamentum Eccleſiae militantis? Et quale fundamentum debile, labile, & infirmum, abſit hoc ab animo Chriſtiani vel leuiter ſomniare. Nonne ideo Chriſtus comparat Chriſtianum fidelem aedificanti domum ſuam ſupra petram, quam nulla tempeſtas ſubruit, aut euertit? Cuius cauſam aſſignat, quia aedificata erat ſupra petram, ſicut Matth. 7. recitatur: ſuper quod Chryſoſtomus, Eccleſia, inquit, aedificata à Chriſto dirui non poteſt. Vnde & Auguſtinus de verb. Dom. ſerm. 13. Hoc ei nomen vt Petrus appellaretur à Domino impoſitum eſt, & hoc in ea figura, vt ſignificaret Eccleſiam: quia enim Chriſtus petra, Petrus populus Chriſtianus. Petra enim principale nomen eſt; ideo Petrus à petra, non petra à Petro; quomodo non à Chriſtiano Chriſtus, ſed à Chriſto Chriſtianus vocatur. Tu es ergo, inquit, Petrus, & ſuper hanc petram, quam confeſſus es, aedificabo Eccleſiam meam: Super me aedificabo te, non me ſuper te. Diſcernamus quid de Deo, quid de noſtro; tunc enim non turbabimur, tunc in petra fundabimur, fixi & ſtabiles etimus aduerſus ventos, imbres, & flumina, tentationes videlicet praeſentis ſaeculi. Illum tamen videte Petrum, qui tunc erat figura noſtra, modò fidit, modò ti • ubat, modò immortalem confitetur, modò timet ne moriatur: proinde quia Eccleſia Chriſti habet firmos, habet & infirmos, nec ſine firmis eſſe poteſt nec ſine infirmis. Quare & Apoſtolus, Fundamentum, inquit, aliud nemo poteſt ponere, praeter id quod poſitum eſt, qui eſt Chriſtus Ieſus, 1. ad Cor. 3. & iterum, Firmum fundamentum Dei ſtat habens ſignaculum hoc, Nouit Deus qui ſunt eius; nouit, inquam, Dominus qui ſunt eius, cognoſcendo & volendo, aedificando & cuſtodiendo, & hoc infallibiliter, inſuperabiliter, & immutabiliter, & ideo firmum fundamentum Dei ſtat. Et quam firmum? firmius proculdubio quocun que alio fundamento debili, labili, corruptibili, temporali, terreſtri vel coeleſti, ſicut praemiſſa teſtantur: quare & gloſſa; Firmum fundamentum Dei ſtat, .i. illi quos Deus elegit, & immobiliter in fide fundauit. Nonne & hoc eſt, quod Propheta figurate praedixit, Qui fundaſti terram ſuper ſtabilitatem ſuam, non inclinabitur in ſaeculum ſaeculi, Pſalmo 103. & iterum, Aedificauit ſicut vnicornis ſanctificium ſuum in terra quam fundauit in ſaecula, Pſal. 77. & iterum, Firmauit orbem terrae qui non commouebitur Pſal. 92. Huius autem totius cauſam aſſignans Pſal. 118. ſic ait, In aeternum, Domine, verbum tuum permanetan coelo, in generatione & generationem veritas tua: fundaſti terram, & permanet, ordinatione tua perſeuerat dies, quoniam omnia ſeruiunt tibi. Beatus quoque ſiquidem Auguſtinus ſuper haec loca per terram intelligit Eccleſiam, quae adhuc peregrinatur in terra; qui & ſuper illud Pſal. 103. recitatum ſerm. 1. Terram, inquit, intelligo Eccleſiam: quae eſt firmitas eius, ſuper quam fundata eſt, niſi fundamentum eius? An incongruè intelligimus firmitatem, ſuper quam fundata eſt terra, fundamentum vbi conſtituta eſt Eccleſia? Quod eſt illud fundamentum? Fundamentum, inquit,aliquod nemo poteſt ponere, praeterquam quod poſitum eſt, quod eſt Chriſtꝰ Ieſus. Ibi ergo firmati ſumus meritò, quia ibi firmati non inclinamur in ſaeculum ſaeculi. Nihil enim firmius iſto fundamento. Infirmus tu eras, ſed firmum fundamentum te portat: in te firmus eſſe non poteras; firmus eris ſemper, ſi ab illo firmo fundamento non recedas, non inclinabitur in ſaeculū ſaeculi: Ipſa eſt praedeſtinata columna & firmamentū veritatis. Et infra ſerm. 2. Fundauit terram ſuper firmitatem eius, .i. firmauit Eccleſiam ſuper fundamentū Chriſtum. Nutabit Eccleſia, ſi nutauerit fundamentum. Et vnde mutabit Chriſtus? Qui antequam veniret ad nos & carnem ſuſciperet, omnia per ipſum facta ſunt, & ſine ipſo factum eſt nihil, qui omnia continet maieſtate, & nos bonitate. Non nutante Chriſto non inclinabitur in ſaeculum ſaeculi; vbi ſunt qui dicunt perijſſe de mundo Eccleſiam, quando nec inclinari poteſt? Vbi & Caſſiod. Myſticè, inquit,Caſsiodorus. accipi poteſt quod Eccleſia ſuper ipſū fundata inclinati non poteſt? Nonne & hoc eſt quod ipſemet Chriſtus inſinuat, ita dicens, Oues meae vocem meam audiunt, & ego cognoſco eas, & ſequuntur me, & ego vitam aeternam do eis, & non peribunt in aeternū, & non rapiet eas quiſquam de manu mea? Pater meus, qui dedit mihi, maior omnibus eſt, & nemo poteſt rapere de manu Patris mei: Ego & Pater vnū ſumus,Ioannes. Ioh. 10. Nōne & hoc eſt quod docet Apoſtolus ad Rom. 8. cùm dicit, Quis ſeparabit nos à charitate Chriſti? tribulatio, an anguſtia, an perſecutio &c? Sed in his omnibus ſuperamus propter eum qui dilexit nos. Propter eum, inquit, non proptet nos ipſos. Et ſequitur, Certus ſum enim quia nec mors neque vita &c. poterit nos ſeparare à charitate Dei, quae eſt in Cheiſto Ieſu Domino noſtro. Et 2. ad Tim. 2. Fidelis ſermo: nam ſi commortui ſumus, & conuiuemus; ſi ſuſtinemus, & corregnabimus; ille, qui fidelis permanet, negare ſeipſum non poteſt. Num etiam Chriſti promiſſio poteſt eſſe falſa, fallax & mendax, qua dixit; Ego vobiſcum ſum omnibus diebus vſque ad conſummationem ſae culi Math vlt.? Num & illa oratio Chriſti magna ad patrem, qua ipſum rogauit pro ſuis vt ipſos ſeruaret, & illa qua rogauit pro Petro ne deficeret fides ſua, & illa poſitio qua electos diſcipulos poſuit vt • ent & fructus affertent, & fructus eorum maneret Ioh. 17. Luc. 22 & Ioh. 15. recitata poteſt eſſe irrita, vacua, & inanis? Abſit hoc vel leuiter cogitare, quia tunc Chriſtus potuit poſſet eſſe & fuiſſe non Chriſtus, videlicet non verus Chriſtus, ſed pſeudo-Chriſtus & falſus aut nullus. Nonne & verus Chriſtus veraciter dixit ita, Surgent pſeudo-Chriſti, & pſeudo-Prophetae, & dabunt ſigna magna & prodigia, ita vt in errorem ducantur, ſi fieri poteſt, etiam electi ſicut Matth. 24. claret? Ecce vera conſequentia veri Chriſti: ſi fieri poteſt, electi errorem ducentur: quare & ſecundum veram Logicae diſciplinam, ex oppoſito conſequentis oppoſitum antecedentis vere infertur: Conſequitur ergo verè, Nulli electi in errorem ducentur, ſicut innuit ibi Chriſtus; ergo hoc fieri nuſquam poteſt, Chriſto electore ipſorum ipſos inſuperabiliter couſernante. Quare & beatus Greg. 1. ſuper Ezech. homilia 9. tractans Chriſti conſequentiam recenſitam, Vnum, inquit, ex duobus eſt,Gregorius. quia ſi electi ſunt, fieri non poteſt; ſi autem fieri poteſt, electi non ſunt: qui & 14. Moral. 8. ſuper illud Iob. 18. In diebus eius ſtupebunt nouiſiſmi, & primos inuadet horror, tractans conſequentiam Chriſti dictam, ſic ait, Et ſi electi ſunt vt tormentis vnici nequeant, per hoc tamen quod homines ſ • nt, & ipſa metuunt tormenta quae vident: & 33. Moral. 31. ſuper illud Iob. 41. De naribus eius proced it fumus, conſequentiam illam tractans, ſic ait, Si fieri poteſt ſubiungitur, quia proculdubio fieri non poteſt, vt in errorem plene electi capiantur. Cui & concordat Auguſtinus, De fide ad Petrum 67. Firmiſſime tene & nullatenus dubites omnes,Auguſtinus quos vaſa miſericordiae eius gratuita bonitate Deus fecit ante conſtitutionem mundi in adoptionem filiorum Dei praedeſtinatos à Deo, nec perire poſſe aliquem eorum quos Deus praedeſtinauit ad regnum, nec quenquam eorum quos Deus non praedeſtinauit ad vitam vlla poſſe ratione ſaluari. Idem de correptione & gratia 21. Illi, inquit, electi, qui ſecundum propoſitum vocati ſunt, qui etiam praedeſtinati atque praeſciti, horum ſi quiſquam perit, fallitur Deus: ſed nemo eorum perit, quia non fallitur Deus: horum ſi quiſquam generaliter perit, vitio humano vincitur Deus; ſed nemo eorum perit, quia à nulla re vincitur Deus. Idem & 26. Quid commoliturus es contra verba dicentis, Rogaui prote, Petre, ne deficiat fides tua? An audebis dicere, etiam rogante Chriſto ne deficeret fides Petri defecturam fuiſſe, ſi Petrus eam deficere voluiſſet, hoc eſt, ſi eam vſque in finem perſeuerare noluiſſet, quaſi aliud Petrus vllo modo vellet, quam pro illo Chriſtus rogaſlet vt vellet? Nam quis ignorat tunc fuiſſe perituram fidem Petri, ſi ea qua fidelis erat, voluntas ipſa deficeret, & permanſuram, ſi eadem voluntas maneret? Sed quia praeparatur voluntas à Domino, ideo pro illo Chriſti non poſſet eſſe inanis oratio; quando rogauit ergo ne fides eius deficeret, quid aliud rogauit, niſi vt haberet in fide liberrimam, foruſſimam, inuictiſſimam, & perſeuerantiſſimam voluntatem? Ecce quemadmodum ſecundum gratiam Dei, non contra eam libertas defenditur voluntatis: voluntas quippe humana non libertate conſequitur gratiam, ſed gratia potius libertatem, & vt perſeueret delectabilem perpetuitatem & inſuperabilem fortitudinem. Idem 34. quicunque in Dei prouidentiſſima diſpoſitione praeſciti, praedeſtinati, vocati, iuſtificati ſunt & glorificati, non dico etiam nondum renati, ſed etiam nondum nati, iam filij Dei ſunt, & ideo omnino perire non poſſunt. Idem 35. Petrus ſecundum propoſitum vocatus erat, vt nemo eum poſſet eripere de manu Chriſti cui datus erat. Idem 53. Chriſto diſcipulos ſic ponente vt eant & fructum afferant & fructus eorum maneat, Quis audeat dicere, forſitan non manebit? Sine poenirentia enim ſunt dona Dei & vocatio; ſed vocatio eorum, qui ſecundum propoſitum vocati ſunt. Adhuc autem & idem de verbis Domini ſermone 14. tractans illud Matth. 14. quomodo Chriſto orante in monte nauicula in mari fluctibus iactabatur, ſic ait, Dum ille orat in excelſo, nauicula turbatur fluctibus in profundo. Quia inſurgunt fluctus, poteſt iſta nauicula turbari; ſed quia Chriſtus orat, non poteſt mergi. Nauiculam quippe iſtam, fratres, Eccleſiam cogitate; turbulentum mare hoc ſaeculum. Amplius autem per 28. primi, omnia fient fato à diuino famine nuncupato: fatum autem neceſſitatem importat, vt patet per omnes de ipſo loquentes, & per autoritates ibi adductas. Dicit que Boetius ſuper 1. peri hermenias vlt. Omnia quae fatalis agit ratio, ſine dubio ex neceſsitate contingunt:Ammonius. Ioſephus. quod & vult Ammonius ſuper eundem locum, ſicut 10. huius fuerat allegatum. Ioſephus etiam 7. de Iudaico bello 8. Homines, inquit, fatum vitare non poſſunt, etiamſi praeuiderint. Vnde & Poeta, Deſine fata Deum flecti ſperare precando.Poeta. Auguſtinus. Iſidorus. Hoc idem planè teſtantur autoritates Auguſtini 5. de Ciuit. Dei 9. & Iſidori 8. Ethic. 45. exponentes illud Pſalmi 61. Semel loquutus eſt Deus, id eſt, immobiliter, hoc eſt, incommutabiliter loquutus eſt, ſicut nouit incommutabiliter omnia quae futura ſunt, & quae facturus eſt, ſicut 28. primi plenius recitauit. Idem de ſpiritu & litera 29. Scriptum eſt, inquit,Auguſtinus. Semel loquutus eſt Deus, hoc eſt, incommutabiliter, quanquam & de vnico verbo poſsit intelligi. Boetius quoque 4. de conſolatione Philoſophiae proſa 6. ſic ait;Boetius. Haec fati ſeries ſeu prouidentia, actus fortunaſque hominum indiſſolubili cauſarum connexione conſtringit; quae cauſae cùm ab immobilis prouidentiae proficiſcantur exordijs, ipſas cauſas quoque immutabiles eſſe neceſſe eſt. Ita enim res optimè geruntur, ſi manens in diuina mente ſimplicitas indeclinabilem cauſarum ordinem promat: hic verò res mutabiles propria incommutabilitate coerceat. Et infra, Deus malum omne de reipublicae ſuae terminis per fatalis ſeriem neceſsitatis eliminat. Amplius autem & Hermes pater Philoſophorum de verbo aeterno 43.Hermes. Aſelepio quaerenti de heimarmene ita reſpondet, O Aſclepi, 〈 in non-Latin alphabet 〉 ea eſt neceſsitas omnium quae geruntur ſem per ſibi catenatis nexibus ſuncta: hoc ita que eſt aut effectrix rerū aut Deus ſummus, aut ſub ipſo Deo qui ſecundus effectus eſt Deus, aut omnium coeleſtium terrenarumque rerum firmata diuinis legibus diſciplina. Hoc itaque modo heimarmene, & neceſsitas ambae ſibi inuicem in diuino connexae ſunt glutino; quarum prior, heimarmene, rerum omnium initia parit, neceſsitas verò cogit ad effectum quae ex illis primordijs pendent: has ordo conſequitur, ideſt, textus, & diſpoſitio temporis & rerum perficiendarum. Nihil enim eſt ſine ordinis compoſitione, vel in omnibus mundus ordine geſtatur, vel totus conſtat ex ordine. Haec ergo tria, heimarmene, neceſsitas, ordo, vel maximè nutu Dei ſunt effecta, quae mundum gubernant ſua lege, & ratione diuina: ab his ergo omne velle aut nolle diuinitùs aduerſum eſt totum. Haec irâ non commouentur, nec flectuntur gratia, ſed ſeruiunt neceſsitati rationis aeternae; quae aeternitas inauerſibilis, immobilis, & inſolubilis eſt. Prima ergo heimarmene eſt, quae iacto velut ſemine futurorum omnium ſufficit prolem; ſequitur neceſsitas, qua ad effectum incoguntur omnia; tertius ordo textum ſeruans omnium rerum, quas heimarmene neceſsitaſque diſponunt. Qui & De mundo & coelo 1. agens de prima cauſa, ratione,Hermes. & mente diuina, ſic ait; Cuncta regit & componit: illic iunguntur in ſpecie in indiuiduali ſingularitate conſcripta, quicquid hyle, quicquid mundus, quicquid mundi machina, quicquid tempus, 〈 in non-Latin alphabet 〉 quicquid in temporalibus parturiunt elementa: illic textus operis fatalis ſeries, ſaeculorum diſpoſitio, temporalium omnium meta ſummi digito diſpoſitoris exarata, illic nodus perpetuitatis. Quem & eius filius Ariſtoteles imitatus in De mundo vlt. oſtendens quare Deus, cùm ſit vnus, eſt multinomius, declaratiſque multis eius nominibus cum ſuis cauſis, ſicut tertium primi allegat, aſsignat cauſam horum quatuor nominum diuinorum, Neceſsitas, Heimarmene, Nemeſis, Adraſtia.Damaſcenus Sciendum namque ſecundum Damaſcenum in ſententijs ſuis 39. quòd apud Graecos 6. famoſa principia ponebantur, ſcilicet Deus, neceſsitas heimarmene, quod ſecundum eum interpretatur fortuna, natura, euentus, & caſus. Dicit igitur Philoſophus vbi prius, Reor autem & neceſsitatem nihil aliud dici, niſi hoc,Philoſophus. quaſi inſuperabilem ſubſtantiam; heimarmenen verò, eo quod copulat & diſiungit; Nemeſin à diſtributione vnicuique facta; Adraſtiam verò ineuitabilem cauſam entem. Vbi & conſequenter exponens tria ſtatuta fatalia, ſcilicet Atropos praeteriti, Lacheſis futuri, & Clotho praeſentis, ſic ait; Perficitur autem fabula non inordinatè; ſunt autem haec omnia nihil aliud niſi Deus, quemadmodum & ſtrenuus ait Plato. Fatum ergo ſeu famen diuinum, quo omnia fando diſponit, ſecundum Auguſtinum, Iſidorum, Hermetem, Ariſtotelem, & Platonem, alioſque Autores, immutabilitatem, incommutabilitatem, indiſſolubilitatem, indeclinabilitatem, neceſsitatem, & ineuitabilitatem importat. Quod & Autoris fidei fidelis ſermo teſtatur: Coelum, inquit, & terra tranſibunt, verba autem mea non tranſibunt, ſeu tranſient. Matth. 24. Marc. 13. & Luc. 21. quod & Luc. 16. ſic exponit: Facilius eſt coelum & terram praeterire, quàm de lege vnum apicem cadere. Et Matth. 5. Amen dico vobis, donec tranſeat coelum & terra, iota vnum aut vnus apex non praeteribit à lege, donec omnia fiant: Vnde & Ioh. 10. Non poteſt ſolui ſcriptura. Quibus & concordat illud Ierem. 31. Haec dicit Dominus, qui dat Solem in lumen diei, ordinem lunae & ſtellarum in lumen noctis, qui turbat mare, & ſonant fluctus eius; ſi deſecerint leges iſtae coram me, tunc & ſemen Iſrael deficiet, vt non ſit coram me cunctis diebus. Gloſſa, quomodo rerum maximè coeleſtium aſtrorum non poteſt ordo mutari, & maris fluctus voluitur ad littora, & fragor gurgitum terribilis auditur, nec vltra praeceptum progreditur, vnde terminum poſuiſti quem non tranſgredientur; ſic ſemen Iſrael Domini voluntate perpetuum erit, nec aliquando ceſſabit. Et ſequitur in Propheta; Haec dicit Dominus, Si menſurari poterint coeli deſurſum, & inueſtigari fundamenta terrae deorſum, & ego abijciam vniuerſum ſemen Iſrael propter omnia quae fecerunt. Gloſſa; Sicut hoc impoſsibile eſt,Ieremias. ita & illud. Infra quoque 33. Haec, inquit Propheta, dicit Dominus, Si irritum fieri poteſt pactum meum cum die, & pactum meum cum nocte, vt non ſint dies & nox in tempore ſuo, & pactum meum irritum eſſe poterit cum Dauid ſeruo meo, vt non ſit ex eo filius qui regnet in throno eius, & Leuitae, & Sacerdotes miniſtri mei: ſuper quod gloſſa ſupra dixit de creatione Solis, & Lunae, & ſtellarum, & curſu eorum, quia eorum leges mutari non poſſunt; nunc ſimiliter dicit pactum diei & noctis irritum non poſſe fieri, nec pactum Domini cum Dauid. Finito enim Sacerdotio legali, Chriſti Regnum & Sacerdotium in perpetuum manebit.Eſaias. His etiam concordat illud Eſaiae 54. Montes commouebuntur, & colles contremiſcent, miſericordia autem mea non recedet à te, & foedus pacis meae non mouebitur, dixit miſetator tuus Dominus: Super quod Hieronymus lib. 15. ſuper Eſaiam,Hieronymus ſic ait, Faciliùs montes mouebuntur & colles, quàm mea ſententia commutabitur, iuxta quod in Euangelio loquitur, Coelum & terra tranſibunt, verba autem mea non tranſient. Qui & Matth. 24. ſuper illud Euangelij recitatum ſic allegatur in gloſſa Thomae, Vt magis cos ad fidem promiſſorum. praemiſſorum inducat, ſubdit, Coelum & terra tranſibunt, &c. ac ſi dicat, Facilius eſt fixa & immobilia deſtrui, quam ſermonum meorum aliquid decidere. Vbi & Hilarius, Coelum, inquit, & terra ex conditione creationis nihil habent in ſe neceſsitatis, vt non ſint; verba autem Chriſti ex aeternitate deducta • d in ſe continent virtutis vt maneant: qui & ſuper illud Ioh. 10. ſuperius allegatum, dicit 7. de Trinit. vt recitat ibi gloſſa, quòd ſermo Dei eſt indiſſolubilis. Theophilus etiam ſuper illud Marc. 13. recitatum ſecundum gloſſam, ſic ait, Prius elementa immobilia deſinent deficient, quàm verba Chriſti: quod & planè teſtatur Gregorius 16.Gregorius. Ambroſius. Moral. 15. ſuperius allegatus. Beatus quoque Ambroſius ſuper illud Luc. 16. memoratum, Facilius eſt coelum & terram praeterire, quàm de lege vnum apicem cadere, dicit, quòd Chriſtus in hoc dixit de lege, vnum apicem non poſſe cadere. Chryſoſtomus etiam ſuper illud Matth. 5. praemiſſum homilia decima in imperfecto ſic dicit,Chryſoſtom. Quoniam omnia quae ab initio mundi vſque ad finem erant futura, myſticè erant prophetata in lege, vt ne videatur aliquid eorum quae fiunt Deus non antea cognouiſſe, propterea dicit, Non poteſt fieri vt tranſeat coelum & terra, donec omnia quae in lege prophetata ſunt rebus ipſis fuerint adimpleta. Ingenuus homo, ſi vel in vili mendacio inuentus fuerit, erubeſcit, & quomodo Deus quod promiſit in lege, non faciat, aut aliter faciat? Vit ſapiens quod dixerit, verbum ſuum non relinquit in vacuum, & quomodo verba diuina ſine exitu vacua poterunt remanere? Deus hominem punit, ſi quod docet alium, ipſe non fecerit; quomodo Chriſtus quod loquutus eſt in Prophetis, non adimpleuit in opere? Hoc eſt ergo quod dicit, Amen, quippe dico vobis, donec tranſeat coelum & terra, &c. qui ſecundum Remigium ibi in gloſſa, permanebunt eſſentialiter, ſed tranſibunt per renouationem. Quibus & concordanter Philoſophus in Demundo 13. dicit,Philoſophus. quòd Deus immobilis cuncta mouet & circumfert quo vult, velut ciuitatis lex immobilis ens diſponit in animabus vtentium omnia quae ſecundum ciuilitatem: & hoc oſtenſo quaſi per ſingula opera ciuitatis, concludendo ſubiungit; ſic aeſtimandum eſt vtique & de maiori ciuitate, de mundo dico. Lex enim nobis aequè declinans, Deus nullam recipiens corruptionem, aut directionem, ſecundum aliam tranſlationem, aut tranſpoſitionem, maior & certior, in alia tranſlatione firmior, ſcripturis quae ſunt in cyrbeſibus, ſecundum aliam tranſlationem in lapidibus. Hoc idem teſtatur Balaam Num. 22. Non poſſum, inquiens, immutate verbum Domini Dei mei, vt plus vel minus loquar: & 23. Benedictionem prohibere non valeo: vbi gloſſa; Non enim poteſt, etiamſi velit, verbum Dei humana lingua auertere, ſicut octauum huius pleniùs allegauit.Eſaias. Et ecce maior Balaam ad hoc ipſum, ſanctus ſcilicet Eſaias, qui ait, Dominus exercituum decreuit, & quis poterit infirmare? Eſa. 14. Gloſſa, hoc mutari non poteſt. Fatum ergo ſeu famen diuinum, quo omnia fatur, ordinat, & diſponit, tam ſecundum literas Theologicas, quàm Philoſophicas, neceſsitatem ſaltem ſecundum cauſas ſuperiores & primas ingerit & importat. Quod & ſanctus Thomas de Chriſtiana religione 137. teſtatur realiter,Thomas. licèt, vt videtur, verbaliter contradicat: vnde ſic ait, Quamuis ordo diuinae prouidentiae rebus adhibitus ſit certus (ratione cuius Boetius dicit, quòd Fatum eſt diſpoſitio immobilis rebus mobilibus inhaerens) non tamen propter hoc ſequitur, omnia de neceſsitate accidere: nam effectus neceſſarij vel contingentes dicuntur ſecundum conditionem proximatum cauſarum. Manifeſtum eſt enim, quod ſi cauſa prima fuerit neceſſaria, & ſecunda cauſa fuerit contingens, effectus ſequetur contingens, ſicut oſtendit per exemplum de motu coeleſti, & generatione & corruptione inferius: & ſubiungit, Oſtenſum eſt autem quod Deus ſuae prouidentiae ordinem per cauſas inferiores exequitur; erunt igitur aliqui effectus diuinae prouidentiae contingentes ſecundum conditionem inferiorum cauſarum. Qui & ſuper 1. ſentent. diſt. 38. quaeſtione 5. quaerente,Thomas. An ſcientia Dei ſit contingentium, & arguto quod non, quia cauſae neceſſariae, & immutabilis videtur eſſe effectus neceſſarius, vnde cum ſcientia Dei ſit cauſa rerum, & ſit immutabilis, non videtur quod poſſit eſſe contingentium, ſic reſpondet; Cùm ſint multae cauſae ordinatae, effectus vltimus non conſequitur primam cauſam in neceſsitate & contingentia, ſed cauſam proximam, vt patet in floritione arboris, cuius cauſa remota eſt motus ſolis, proxima autem virtus generatiua plantae: Floritio autem poteſt impediri per impedimentum virtutis generatiuae; quamuis motus ſolis inuariabilis ſit; Similiter & ſcientia Dei eſt immutabilis cauſa omnium, ſed effectus producuntur ab ea per operationes cauſarum ſecundarum, & ideo mediantibus cauſis ſecundis neceſſarijs producit effectus neceſſarios, vt motum ſolis & huiuſmodi; ſed mediantibus cauſis ſecundis contingentibus producit effectus contingentes. Qui etiam conſequenter ſuper diſt. 39. & 40. quaerendo de prouidentia & praedeſtinatione, facit argumenta ſimilia, ſimiliterque reſpondet. Idem quoque 1. contra Gentiles 67. & 85. per idem exemplum idem oſtendit. Huius igitur Doctoris ſententia ſtat in iſto, quod neceſsitas & contingentia non dicitur reſpectu ſuperiorum, ſed inferiorum cauſarum; quare licet ſuperiores cauſae ſint neceſſariae reſpectu omnium cauſarum, non ſequitur tamen omnia neceſſariò euenire, quia concauſae inferiores & proximae, à quibus denominatur effectus neceſſarius vel contingens, non omnes ſunt neceſſariae, ſed aliquae contingentes. Sed iſtud non poteſt ſane intelligi niſi ſecundum communem modum loquendi Philoſophorum & vulgarium, qui conſiderant de tebus naturalibus ſecundum cauſas naturales & inferiores tantummodo, & ſicut conſiderant, ſic loquuntur, vt quintum huius oſtendit. Et huiuſmodi neceſſarium vel contingens non dicitur tale penitus alſolutè, ſed ſecundum quid tantum & in certo genere cauſarum, ſcilicet inferiorum. Cùm ergo nomina ſint ad placitum, poſſunt extendi, vt dicantur abſolutiſsimè, ſcilicet tam reſpectu cauſarum ſuperiorum, quam inferiorum; imò & neceſſitas loquendi in Theologia maximè hoc requirit, ſicut oſtenditur quinto huius. Quis enim negare praeſumpſerit, Neceſſe eſſe Deum eſſe omnipotentem & bonum, & impoſſibile eſſe Deum talem non eſſe, ac poſſibile eſſe Deum caecos illuminate, & mortuos ſuſcitare, facere ſolem ſtare, vel regredi cum ſuis ſimilibus?Lucas. Vnde & Luc. 18. quae impoſſibilia ſunt apud homines, poſſibilia ſunt apud Deum: & ſupra 1. Non erit impoſſibile apud Deum omne verbum: Quare & beatus Ambroſius ſuper illud 1. ad Cor. 3. Sapientia huius mundi ſtultitia eſt apud Deum, ſic dicit, Dum facit Deus quod mundus fieri poſſe negat, ſapientiam illius ſtultitiam probat. Quis etiam catholicus vel prophanus negauerit, Deum eſſe omnipotentem, ſcilicet potentem facere omnia, omniaque fieri poſſe ab eo? Quis etiam vel inſanus abnuerit, omnia, quae fiunt à Deo, fieri poſſe ab eo, & eſſe poſſibilia reſpectu illius? omnia autem quae fiunt, de neceſſitate fiunt ab eo, ſicut tertium primi docet. Sequendo etiam Philoſophicam rationem, à quo vel reſpectu cuius melius denominabitur quicquam in quocunque genere, quam à principio & reſpectu primi in illo genere? Primum autem potens & prima potentia eſt ſumma & prima cauſa;Philoſophus. quare & Philoſophus 9. Metaphyſ. 2. dicit quod in omnibus terminis, id eſt, definitionibus potentiarum, ineſt potentiae primae ratio, id eſt, definitio. Vbi & textus quem Auerroes exponit expreſiſùs ita habet dicit, Omnes iſtae definitiones habent definitionem primae potentiae: Super quod ipſe ſic ait, Iſtae potentiae non dicunturae quiuocè, quia omnes habent definitionem primae potentiae, & intendit quod cùm conſideratum fuerit de iſtis potentijs, videntur attribui primae potentiae: In definitione enim omnis potentiae actiuae accipitur definitio actionis primae formae, quae eſt abſoluta à materia. Vnde & Pariſijs damnatur articulus aſſerens quod poſsibile vel impoſsibile ſimpliciter, id eſt, omnibus modis, eſt poſſibile vel impoſſibile ſecundum Philoſophiam, ſcilicet ſecundum cauſas naturales & inferiores, de quibus Philoſophia conſiderat. Praeterea, exemplum Doctoris non iuuat. Dicit enim, quod licet motus coeleſtis ſit neceſſarius, effectus tamen ſui in rebus inferioribus ſunt contingentes propter contiagentiam inferiorum cauſarum; & ſic intelligendum eſt, vt dicit, de ſcientia ſeu voluntate Dei & ſuis cauſatis. Si enim motus coeli eſſet neceſſarius, & complecteretur perfectè omnes cauſas inferiores, puta ſi eſſent tantum cauſae agentes irrationales, & in omni ſua actione totaliter coelo ſubiectae, omnia quae euenirent, de neceſſitate euenirent; ſed quod non eſt ita, ideo accidit, quia aliquae cauſae inferiores, puta rationales, in ſus actibus liberis non ſunt coelo ſubiectae, ſicut tettium ſecundi monſtrauit, quae mediantibus talibus actibus poſſunt iuuare vel impedire operationem caeleſtem in alijs, vt patet de cultoribus arborum & agrorum, de generatione & nutritione animalium & ſimilibus: Voluntas autem diuina perfectè complectitur omnes cauſas inferiores, tam rationales, quàm irrationales in ſuis actionibus quibuſcunque, ſicut 9um. & 22um. primi cum 20o. & 30o. ſecundi, iuncto 10o. primi docent. Quare ſi cauſa prima agat neceſſariò, omnes cauſae ſecundae ſimiliter coagent; omnes enim cauſae ſecundae in omni ſua cauſatione immediatiùs, eſſentialiùs, & inſeparabiliùs coniunguntur cum prima cauſa, quàm aliqua illarum cum alia, omniaque earum cauſata ſimiliter, ſicut corollaria 2i. 3i. & 4i. capituli, primi docent. Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit atticulum aſſerentem,S • ephanus. quod Entia declinant ab ordine primae cauſae in ſe conſideratae, ſed non in ordine ad reliquas cauſas agentes in vniuerſo; Error, inquiens, quia eſſentialior & inſeparabilior eſt or do entium ad primam cauſam quàm ad cauſas inferiores. Et rurſus alium affirmantem, quod ad hoc, quod effectus omnes ſint neceſſarij reſpectu cauſae, primae, non ſufficit quòd ipſa cauſa prima non ſit impedibilis, ſed exigitur quod cauſae mediae non ſint impedibiles: Error, inquiens, quia tunc Deus non poſſet facere aliquem effectum neceſſarium ſine cauſis poſterioribus.Thomas. Quare & idem Doctor diſtinctiùs iſta pertractans de potentia Dei, quaeſt. 4a. quaerente, Vtrùm ſit iudicandum ali quid poſsibile, vel impoſsibile ſecundum cauſas inferiores vel ſuperiores, dicit reſpondēdo, quod iudicium de poſsibili & impoſsibili poteſt conſiderari ex parte iudicantium: Si enim ſint duae ſcientiae, quarum vna conſiderat cauſas altiores, & alia minus altas; iudicium in vtraque non eodem modo ſumeretur, ſed ſecundum cauſas quas vtraque conſiderat. Eſt autem duplex ſapientia, ſcilicet mundana, quae dicitur Philoſophia, quae conſiderat cauſas inferiores & ſecundum easiudicat, ſicut medicina de ſanitate; & diuina, quae dicitur Theologia, quae conſiderat cauſas ſuperiores, ideſt, diuinas, ſecundum quas iudicat quae ſunt diuina attributa, vt ſapientia, bonitas, voluntas diuina & huiuſmodi: quare ſecundum conſiderationē Theologi omnia illa quae nō ſunt in ſe impoſsibilia, poſsibilia dicūtur. Cùm ergo ſecundum huius Doctoris ſententiam nihil obſter, cur non omnia quae euenient, de neceſſitate euenient, niſi iſtud, quod neceſsitas non dicitur ſecundum cauſas ſuperiores, & hoc non obſtat, ſed potius adiuuat, cùm ſit verum maximè loquendo Theologicè, vt eſt doctum, ſequitur manifeſtè quod omnia, quae euenient, de neceſsitate euenient reſpectu ſuperiorum cauſarum. Praeterea multa futura fient immediate à Deo ſine coactione inferiorū cauſarum; Illa ergo non poſſunt dici contingenter futura, propter contingentiam inferiorū cauſarum; quare in illis non habet reſponſio ſua locum; ergo ſecundū eum ad minus omnia talia de ceceſsitate euenient, quare & ſimpliciter omnia: Voluntas enim diuina liberiùs & contingentiùs ſe habet ad omnem ſuum effectum extrinſecum, quam aliqua cauſa ſecunda ad ſuum, ſicut nona, decima, vndecima, & duodecima partes corol. 5i. huius oſtendunt. Ex his ergo omnibus non immanifeſtè arbitror demonſtratum, quod fatum ſeu famen diuinum neceſsitatem huiuſmodi omnibus ingerit & imponit.Stephanus. Quare & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit articulum, qui dicebat quod Fatum, quod eſt diſpoſitio vniuerſi, procedit ex prouidentia diuina non immediatè, ſed mediante motu corporū ſuperiotum & quod illud fatum non imponit neceſsitatem inferioribus, quia habent contrarium, ſed ſuperioribus: omnia ergo quae euenient, de neceſsitate cauſarum ſuperiorum euenient, quod & planè teſtantur alij duo articuli proximo recitati. Hanc eandemque ſententiam profitentur expreſſe autoritates Auguſtini 5. de Ciuit. Dei 9. & 10. allegatae in probatione corollarij primi huius; Autoritates quoque eiuſdem de Correptione & gratia 69 & 70. quas 20um. ſecundi recitat, volunt idem. Nam 69. dicit quod Deo volenti facere ſaluum hominem nullum reſiſtit arbitrium; cuius cauſam ſtatim ſubiungens, Sic enim, inquit, ſeu velle, ſeu nolle in volentis aut nolentis eſt poteſtate vt diuinam voluntatem impleat, nec ſuperet poteſtatem, & 70. Quando Deus voluit Sauli regnum dare, non erat in poteſtate Iſraelitarum ſubdere ſe ei, ſiue non ſubdere, quod vtique in eorum erat poſitum voluntate, vt etiam Deo valerent reſiſtere, qui tamen hoc non fecit niſi per ipſorum voluntates, ſine dubio habens humanorum cordium quo placet inclinandorum omnipotentiſsimam poteſtatem. Et infra de quodam Semei, qui tamen 1. Paralip. 12. vocatur Abiſhai, quem induit Spiritus Domini vt promitteret & ferret auxilium Dauid Regi, ſic ait, Nunquid poſſet iſte aduerſari voluntati Dei, & non potius eius facere voluntatem, qui in eius corde operatus eſt per ſpiritum eius, quo indutus eſt, vt haec vellet, diceret & faceret?Auicennae Boetius. Hoc idem teſtatur clariſsimè autoritas Auicennae 10. Met. ſuae 1. vigeſimo nono capitulo primi ſcripta. Boetius etiam 5. de Conſolatione Philoſophiae proſa vlt. poſt huius problematis ventilationem plurimam finaliter ſic reſpondet; Fatebor rem quidem ſolidiſsimae veritatis, ſed cui vix aliquis niſi diuini ingenij ſpeculator acceſſerit. Reſpondebo nam que idem futurum, cùm ad diuinam notionem refertur, neceſſarium, cùm verò in ſua natura perpenditur, liberum prorſus atque abſolutum videri. Et infra, Si quid prouidentia praeſens videt, id eſſe neceſſe eſt, tametſi nullam naturae habeat neceſsitatem: at quidem Deus ea futura, quae ex arbitrij libertate proueniunt, praeſentia contuetur. Haec igitur ad intuitum relata diuinum neceſſatia ſunt Gratiannus. fiunt per conditionem ſeu diſpoſitionem diuinae notionis, per ſe verò conſiderata abſolutam naturae ſuae libertatem non deſerunt. Huic autem reſponſio ni innititur Gratianus in a canone 23. quaeſtione quarta vbi praemiſſa diſputatione de eadem materia, definitiuè reſpondens, ſic ait; Quamuis conuenienter dicatur, ſi haec praedeſtinata vel praeſcita ſunt neceſſariò euenient, non tamen ideo abſolutè verum eſt quod neceſſariò euenient, quae praedeſtinata ſunt vel praeſcita, quia hic neceſſitas refertur ad rerum euentum, ibi ad intuitum diuinae praeſcientiae: quam reſponſionem confirmat per autoritatem Boetij allegatam, quamuis non à Boetio, ſed ab Auguſtino eam alleget; Nec mirum, ſi inter tot & toties allegatas in vnius nomine ſemel erret; Veruntamen ſi Auguſtinus eandem autoritatem conſcripſit, neſcio, non recordor, nec credo quod in libris Auguſtini valeat inueniri, ſi tamen inueniatur in eis, tanto eſt magis authentica & accepta. Quem & ſequitur ſanctus Thomas ſuper 1.Thomas. ſentent. diſt. 38. quaeſt. vlt. quaerente, Vtrum ſcientia Dei ſit contingentium, vbi reſpondendo ad quoddam argumentum, ſic ait; Dicendum quod actus diuinae cognitionis tranſit ſupra contingens, etſi ſit futurum nobis, ſicut tranſit viſus noſter ſupra ipſum dum eſt, & quia eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt, quod tamen abſolutè non eſt neceſſarium; ideo dicitur quod in ſe conſideratum eſt contingens, ſed relatum ad Dei cognitionem eſt neceſſarium, quia ad ipſam refertur ſecundum quod eſt in eſſe actuali: & huic reſponſioni innititur in tota iſta materia conſequenter. Item nullus homo eſt liberior Ieſu Chriſto; ſed omnia quae euenerunt circa ipſum, euenerunt de neceſsitate ſuperiorum cauſarum, ſeu voluntatis diuinae, ſicut primo huius fuerat demonſtratum.

CAP. XXVIII. Recitat vnam gloſſam autoritatum erroneam.

AD haec autem & maximè ad autoritates, quae de neceſsitate ſecundum cauſas ſuperiores faciunt mentionem, communiter reſpondetur, quod loquuntur de neceſsitate conſequentiae, non conſequentis, ſeu de neceſſitate conditionali non abſoluta, ſiue de neceſſitate dicti non rei, coniunctim non diuiſim: & hoc videtur Boetius innuere vbi fuerat allegatus; & ſic notat gloſſa decreti ſuper autoritatem Boctij allegatam. Item Anſel. de Concor. 2. Cùm dico, inquit, ſi praeſcit Deus aliquid, neceſſe eſt illud eſſe futurum, idem eſt ac ſi dicam, ſi erit, ex neceſsitate erit: & cum dico, Si erit, ex neceſſitate erit, idē valet, ſi ſic pronuntietur, quod erit, ex neceſsitate erit. Non enim aliud ſignificat haec neceſsitas, niſi quia quod erit, non poterit ſimul non eſſe: Haec verò eſt neceſsitas conditionalis, conſequentiae ſiue dicti, at que coniunctim, non autem conſequentis, vel rei, ſiue diuiſim; & hanc ſolam concedit, aliam omnem negans, quod & infra expreſsiùs manifeſtar; quippe, inquiens, Non eſt idem rem eſſe praeteritā, & rem praeteritam eſſe praeteritam; aut rem eſſe praeſentem, & rem praeſentem eſſe praeſentē; aut rem eſſe futuram, & rem futuram eſſe futuram; ſicut non idem eſt rem eſſe albam, & rem albam eſſe albam, Lignum enim non eſt ſemper neceſsitate album, ſed aliquādo priuſquam fieret album, potuit non fieri album, & poſtquam eſt album, poteſt fieri non album: lignū verò album ſemper neceſſe eſt eſſe album, quia nec antequam ſit, nec poſtquam eſt album, fieri poteſt vt album ſimul non ſit albū. Similiter res non de neceſsitate eſt praeſens, quoniā antequā eſſet praeſens, potuit fieri vt praeſens non eſſet, & poſtquā eſt praeſens, poteſt fieri non praeſens: Rem autem praeſentē neceſſe eſt eſſe praeſentem ſemper, quia nec priuſquā ſit, nec poſtquam eſt praeſens poteſt ſimul eſſe non praeſens; codē modo res aliqua, vt quaedam actio, non neceſsitate futura eſt, quia priuſquā ſit fieri poteſt vt non ſit futura; Rē verò futurā neceſſe eſt eſſe futuram, quia futurū nequit ſimul eſſe nō futurū: de praeterito autem ſimiliter eſt verū, quia res aliqua nō eſt neceſsitate praeterita, quoniā antequā eſſet, potuit fieri vt no eſſet, & quia praeteritū ſēper neceſſe eſt praeteritum eſſe, quoniam non poteſt ſimul non eſſe praeteritum, ſed in re praeterita eſt quiddam quod non eſt in re praeſenti vel futura. Nunquam enim fieri poteſt, vt res, quae praeterita eſt, fiat non praeterita, ſicut res quaedam, quae praeſens eſt, poteſt fieri non praeſens, & aliqua res, quae non neceſſitate futura eſt, poteſt fieri vt non ſit futura. Itaque cùm dicitur futurum de futuro, neceſſe eſt eſſe quod dicitur, quia futurum nunquam eſt non futurum, ſicut quoties idem dicimus de eodem. Cùm enim dicimus, quia omnis homo eſt homo; aut ſi eſt homo, homo eſt; aut omne album eſt album, & ſi eſt album, album eſt, neceſſe eſt eſſe quod dicitur, quia non poteſt aliquid ſimul eſſe & non eſſe; quippe ſi non eſt neceſſe omne futurum eſſe futurum, quoddam futurum non eſt futurum, quod eſt impoſsibile: Neceſsitate ergo omne futurum, futurum eſt, & ſi eſt futurum, futurum eſt, cùm futurum dicitur de futuro, ſed neceſsitate ſequente quae nihil eſſe cogit. Cùm autem futurum dicitur de re, non ſemper res neceſsitate eſt, quamuis ſit futura. Nam ſi dico, Cras ſeditio futura eſt in populo; non tamen neceſsitate erit ſeditio. Poteſt enim fieri autequam ſit, vt non fiat, etiamſi ſit futura. Idem quoque ſecundi Cut Deus homo 27.Anſelmus. docet idem, vnde ſic ait; Si dicitur, neceſſe erat vt voluntate ſua moreretur, quia vera fuit fides, ſiue prophetia quae de hoc praeceſſerant; Non eſt aliud quàm ſi dicas, neceſſe fuiſſe ita fururum eſſe, quoniam ſic futurum erat: huiuſmodi autem neceſsitas non cogit rem eſſe, ſed eſſe rei facit neceſsitatē eſſe. Eſt namque neceſsitas praecedens, quae cauſa eſt vt ſit res, & eſt neceſsitas ſequens, quam res facit. Praecedens & efficiens neceſsitas eſt, cùm dicitur coelum volui, quia neceſſe eſt vt voluatur; ſequens verò, & quae nihil efficit, ſed fit, eſt cùm dico te ex neceſsitate loqui quia loqueris. Cùm enim hoc dico, ſignifico nihil facere poſſe vt dum loqueris non loquaris, non quod aliquid te cogat ad loquendum: Nam violentia naturalis conditionis cogit coelum volui, te verò nulla neceſsitas facit loqui. Et infra, Hac ſequenti, & nihil efficienti neceſsitate, quoniam vera fuit fides & prophetia de Chriſto, quia ex voluntate, non ex neceſsitate moriturus erat, neceſſe fuit vt ſic eſſet; hac homo factus eſt, hac fecit, & paſſus eſt quaecunque fecit & paſſus eſt, hac voluit quaecunque voluit. Ideo enim neceſsitate fuerunt quia futura erant, & futura erant quia fuerunt, & fuerunt quia fuerunt. Sanctus quoque Thomas vbi proximo fuerat allegatus, ſtatim poſt autoritatem eius praemiſſam ſubiungit; Vnde bona eſt diſtinctio, quod eſt neceſſarium neceſsitate conſequentiae & non conſequentis, vel neceſsitate conditionata non abſoluta: & infra diſtinguit iſtam, Omne ſcitum à Deo neceſſe eſt eſſe, eo quod poteſt eſſe de dicto, & ſic vera; vel de re, & ſic falſa. Qui & primo contra Gentiles 67.83. & 85. iſtam diſtinctionem multo clariùs & diffuſiùs recitat & exponit, & ſecundum illam ſemper reſpondet in iſta materia de futuris.Lumbardus. Lumbardus etiam 1. ſentent. diſt. 38. & 40. ſecundum iſtam diſtinctionem in materia iſta reſpondet, quem & penè omnes poſteriores Doctores communiter imitantur. Sed iſta reſponſio multipliciter deficit. Primò quia falſa; ſecundò, quia incauta; tertiò quia diminuta. Primò, inquam, deficit, quia falſa. Falsò namque exponit autoritates ponentes neceſsitatem omnium futurorum reſpectu cauſarum ſuperiorum, ſeu cauſae primae, non autem reſpectu inferiorum, ſeu etiam ſecundarum, dicendo eas loqui tantummodo de neceſsitate conſequentiae ſeu conditionali. Non enim iſte eſt intellectus Autorum, ſed alius quem non tangit, quem capitulum proximiun exponebat. Si enim Autores in autoritatibus talibus tantummodo loquerentur de neceſsitate conſequentiae ſeu conditionali, ita haberent concedere quod futura neceſſariò euenirent reſpectu cauſarum inferiorum & ſecundarum, ſicut reſpectu ſuperiorum & primae. Conſequentia namque ſeu conditionalis in talibus reſpectu cauſarum ſecundarum ita eſt neceſſaria ſicut reſpectu primae. Sicut enim haec conſequentia ſeu conditionalis eſt neceſſaria, Deus praeſcit hoc eſſe futurum, ſeu faciet hoc futurum, vel ſi Deus praeſcit ſeu faciet hoc futurum, hoc erit; ita eſt iſta, Cauſa ſecunda praeſcit hoc eſſe futurum, vel faciet hoc futurum, ergo hoc erit; & de conditionali ſimiliter. Item omnis doctrina debet eſſe alicuius dubij aut ignoti; ſed iſta conſequentia ſeu conditionalis nunquam fuit alicui dubia aut ignota, Deus, vel ſi Deus praeſcit hoc eſſe futurum, ergo hoc eſt futurum ſeu erit; quis ergo ſapiens hoc ſcriberet vt doceret, cùm non ſit docibile, ſed per ſe ſcibile à quocunque, ſuppoſitâ notitiâ terminorum? Item ſi Autores intelligerent tantum iſtud, nullo modo ſoluerent propoſitam quaeſtionem. Suppoſita namque & conceſſa neceſsitate conſequentiae & conditionalis huiuſmodi, quomodo per hanc ſoluitur per plexitas quaeſtionis? Quis enim tantum hac neceſsitate ſibi oſtenſa, non tantum dubitabit de libero arbitrio, merito, & demerito, certitudine, fallibilitate, aut mutabilitate diuinae ſcientiae, & caeteris problema iſtud tangentibus, ſicut priùs maximè, quia nullus vnquam ſani capitis de illa neceſsitate conſequentiae dubitauit? Cur etiam tam multi Autores, tam multa, tam ambigua & tam difficilia de iſta materia & iſta neceſsitate ſcripſerunt, ſi nihil aliud intelligere voluerunt, cùm in vno verbo breuiſsimo & leuiſsimo ſe porerant expediſſe, dicendo. quòd in omnibus talibus eſt neceſsitas conſequentiae ſeu conditionalis tantummodo? Ad cundem quoque intellectum de neceſsitate haberent concedere quòd Chimaera, & omnia non futura de neceſsitate euenient: nam ita neceſſaria eſt conſequentia & conditionalis praemiſſa de eis, ſicut de alijs. Nam neceſſariò ſequitur, Deus praeſcit, vel ſi Deus praeſcit, quod Chimaera, & omnia non futura euenient, ergo illa euenient. Nec poteſt aliquis reſpondere, quòd in praeteritis & futuris ponitur antecedens ineſſe, in his autem non, & ideo non eſt ſimilis neceſsitas hic & ibi, quia conſequentia ſeu conditionalis ipſa per ſe in verè praeſcitis & futuris non ponit antecedens in eſſe, ſicut nec in alia materia, ſeu alijs terminis quibuſcunque, ſed neceſsitatem conſecutionis tantummodo, & ſic facit alia conſequentia ſeu conditionalis praemiſſa. Loquendo ergo praecisè de ſola neceſsitate praedicta, • milem oportet concedere de Chimaera, & omnibus non futuris nec praeſcitis, ſicut de futuris & verè praeſcitis. Conſequentia enim & conditionalis huiuſmodi ſimili neceſsitate firmatur, ſicut alia qualiſcunque. Praeterea in iſta conſequentia, Deus praeſci • Chimaeram fore, ergo Chimaera neceſſariò erit, ſupponitur, & ponitur antecedens, ſicut in iſta, Deus praeſcit Antichriſtum fore, ergo Antichriſtus neceſſariò erit, & neceſsitas conſequentiae eſt aequalis, ergo ſimpliciter aequalis & ſimilis eſt neceſsitas in ambabus. Nec ſufficit dicere, quod antecedens in ſecunda eſt verum, & in prima falſum, & ideo non eſt neceſsitas ſimilis hic & ibi. Falſitas enim antecedentis neceſsitatem conſequentiae nullatenus minuit, nec veritas ipſam auget, ſicut nullus Dialecticorum ignorat. Cùm ergo neceſsitas conſequentiae nullo modo veritatem antecedentis includat reſpiciendo ad ſolam neceſsitatem conſequentiae, ſimilis eſt neceſsitas in ambabus: & hanc ſolam in talibus ponit iſta reſponſio; quare habet ponere conſequenter, quòd ſicut neceſſe eſt Antichriſtum fore, ſic & Chimaeram. Textus quoque ac proceſſus Autorum de iſta neceſsitate loquentium, iſtam gloſſam velut vipeream, peremtoriam ſcilicet ſui textus, non expoſitoriam, redarguunt & conuincunt. Cauſa namque, quam aſsignat Boetius vbi prius, quare futura contingentia ſunt neceſſaria reſpectu cognitionis ſeu voluntatis diuinae, & non reſpectu cauſarum inferiorum, eſt iſta, quia apud cognitionem diuinam ſunt praeſentia, & eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt; ſed apud cauſas inferiores non ſunt praeſentia, ſed futura, & ideo apud eas, antequam ſint, poſſunt non eſſe. Dicit eoim Boetius 5. de conſolatione Philoſophiae, proſa vlt. Quoniam omne iudicium ſecundum ſui naturam quae ſibi ſubiecta ſunt comprehendit, eſt autem Deo ſemper aeternus ac praeſentarius ſtatus, ſcientia quoque eius omnem temporis ſupergreſſa morionem, in ſuae manet ſimplicitate praeſentiae, infinitaque praeteriti ac futuri ſpacia complectens, omnia quaſi iam generantur. gerantur, in ſua ſimplici cognitione conſiderat. Itaque ſi praeſentiam penſare velis, qua cuncta dignoſcit, non eſſe praeſcientiam quaſi futuri, ſed ſcientiam nunquam deficientis inſtantiae rectiùs aeſtimabis; vnde non praeuidentia, ſed prouidentia potius dicitur. Et infra nulla neceſsitas cogit incedere voluntate gradientem, quamuis eum, cùm graditur, incedere neceſſarium ſit. Eodem igitur modo, ſi quid prouidentia praeſens vider, id eſſe neceſſe eſt, tametſi nullam naturae habeat neceſsitatem, atque Deus ea futura, quae ex arbitrij libertate proueniunt, praeſentia contuetur. Haec ergo ad intuitum relata diuinum neceſſaria fiunt per conditionem ſeu diſpoſitionem diuinae intuitionis. notionis. Et inferius cuidam obijcienti, & quaerenti ab eo, Quid igitur refert non eſſe neceſſaria, cùm propter diuinae ſcientiae conditionem modis omnibus neceſsitatis inſtar eueniant? Quaſi diceret, ſi ſit ita, inter eſſe non neceſſaria vel neceſſaria nihil refert. Boetius ſic reſpondet; Hoc refert, quòd ea quae paulo ante propoſui, Sol oriens, & gradiens homo, quae dum fiunt non fieri non poſſunt, eorum tamen vnum priuſquam fieret, neceſſe erat exiſtere, alterum verò minimè: ita etiam quae preſentia Deus habet, proculdubio exiſtent, ſed eorum hoc quidem dererum neceſsitate deſcendit, illud verò de poteſtate facientium. Haud igitur iniuriâ diximus, haec ſi ad diuinam notitiam referantur, neceſſaria; ſi per ſe conſiderentur, neceſsitatis eſſe nexibus abſoluta. Quem in hac aſsignatione cauſae ſequitur ſanctus Thomas ſuper 1. ſentent. diſt. 38. quaeſt. 5. Deus, inquiens,Thomas. ab aeterno non ſolum vidit ordinem ſui ad rem, ex cuius poteſtate res erat futura, ſed ipſum eſſe rei intuebatur: quod qualiter ſit, euidenter docet Boetius in libro de conſolatione. Omnis enim cognitio eſt ſecundum modum cognoſcentis; cùm igitur Deus ſit ab aeterno, oportet quòd cognitio eius aeternitatis habeat modum, qui eſt totum eſſe ſimul ſine ſucccſsione: vnde ſicut quamuis tempus ſit ſucceſsiuum, tamen eternitas eſt praeſens omnibus temporibus vna & eadem indiuiſibilis, vt nunc ſtans: ita cognitio ſua intuetur omnia temporalia, quamuis ſint ſuccedentia, vt praeſentia ſibi, nec aliquid eorum eſt futurum reſpectu ipſius, ſed vnum reſpectu alterius. Vnde ſecundum Boetium melius dicitur prouidentia, quàm praeuidentia, quia non quaſi futurum, ſed omnia quaſi praeſentia vno intuitu prouidet, quaſi ab aeternitatis ſpecula: ſed tamen poteſt dici praeuidentia in quantum cognoſcit id quod futurum eſt nobis, non ſibi. Et infra, Actus diuinae cognitionis tranſit ſupra contingens, & ſi futurum ſit nobis ſicut viſus noſter ſupra ipſum dum eſt; & quia eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt, quod tamen abſolutè non eſt neceſſarium, ideo dicitur quod in ſe conſideratum eſt contingens, relatum ad Dei cognitionem eſt neceſſarium, quia ad ipſam refertur, ſecundum quod eſt in eſſe actuali, & ideo omnino ſimile eſt, ſi ego viderem Socratem currere praeſentialiter, quod quidem in ſe eſt contingens, ſed relatum ad viſum meum eſt neceſſarium. Et infra, Scitum à Deo poteſt ſumi ſecundum conditionem qua ſubiacet diuinae ſcientiae, & hoc eſt, ſecundum quod habet eſſe terminatum, & ſic neceſſe Anſelmus. neceſsitatem habet: vel poteſt ſumi ſine illa conditione, vt ſcilicet eſt in cauſis ſuis, antequam ſit in actu, & ſic non habet neceſsitatem. Venerabilis quoque Anſelmus De concord. 3. & 4. ſimilem cauſam ſimilis dicti reddit. Dicit enim quod omnia futura ſunt neceſſaria & immutabilia in aeternitate, non neceſſaria, ſed mutabilia in tempore antequam fiant; quia in aeternitate, inquit, non eſt praeteritum vel futurum, ſed tantùm praeſens immutabile. Haec igitur eſt cauſa Autorum, quare omnia futura reſpectu cauſarum ſuperiorum, ſcilicet cognitionis & voluntatis diuinae, ſunt neceſſaria, quia eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt; & omnia futura ſunt ibi in praeſentia & in actu; & quare reſpectu inferiorum cauſarum non ſunt neceſſaria, quia ibi non ſunt actualiter praeſentia, ſed futura. Quomodo ergo loquuntur de neceſsitate, cùm dicunt, quia eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt, vel de neceſsitate conſequentiae ſiue dicti vel rei? vel an intelligunt totam propoſitionem in ſenſu compoſito coniuncto, vel diuiſo? Si ſecundo modo intelligant, ergo cùm ex illa cauſa interunt conſequenter, quòd omnia futura reſpectu ſuperiorum cauſarum de neceſsitate euenient, ſimilem neceſsitatem intelligent; non ergo ſolam neceſsitatem conſequentiae ſeu conditionis, vt reſponſio iſta fingit. Si autem intelligant primo modo ſecundum eundem intellectum, haberent concedere quod fore ſeu futurum eſſe quod erit, quando erit, neceſſe erit. Nam ita neceſſaria eſt iſta conſequentia, Si aliquid erit, ipſum erit; ſicut iſta, Si aliquid eſt, ipſum eſt; & ita neceſſaria eſt iſta ſecundum eos de dicto, ſiue in ſenſu compoſito, ſicut illa. Nam ita impoſsibile eſt quod aliquid ſimul ſit futurum & non ſit futurum, ſicut quòd aliquid ſimul praeſentialiter ſit & non ſit, quod tamen non concedunt, ſed negant, doctrinam Philoſophi 1. peri hermenias vlt. imitantes, dicendo, quòd omne Eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt; futura verò antequam veniant, & hoc eſt, quando & dum ſunt futura, non neceſſariò euentura, ſed poſſe nullatenus euenire. Praeterea quando Boetius aſsignando differentiam inter neceſſarium & non neceſſarium in autoritate praemiſſa, dicit quòd Sol oriens, & gradiens homo dum fiunt, non fieri non poſſunt; eorum tamen vnum, ſcilicet primum, priuſquam fieret, neceſſe erat exiſtere, alterum verò minimè, id eſt, hominem fieri gradientem, innuendo quòd priuſquam homo graderetur, poſsibile fuit ipſum non gradi, quomodo intelligit de neceſſario & poſsibili, vel ſimpliciter omnino, ſcilicet reſpectu quarumcunque cauſarum ſuperiorum, & inferiorum ſimiliter, vel ſecundum quid, reſpectu ſcilicet inferiorum naturalium que cauſarum? Non intelligit primo modo, quia ſecundum ſuam ſententiam ante & poſt illam differentiam poſitam, ſicut vnum eorum priuſquam fieret, erat neceſſarium reſpectu primae cauſae, ſic reliquum; & quia Deus aequè liberè operatur ad extra quemcunque effectum, ſicut 9. & 20. primi, 30. ſecundi, ac ſuppoſitio prima docent; Non eſt ergo magis neceſſarium reſpectu voluntatis diuinae volentis & facientis haec ambo, quod Sol oriatur, quàm quod homo gradiatur, ſicut & decimum primi probat; & quia dicit ſimiliter, quod alterum illorum priuſquam fieret, minime neceſſarium erat exiſtere, quod non poteſt intelligi reſpectu primae cauſae, ſcilicet prouidentiae & cognitionis diuinae, quia ſecundum ſuam ſententiam ſuperius recitatam, omnia ſunt ibi praeſentia: oportet ergo quod intelligat de neceſſitate & poſſibilitate iſtorum ſecundo dictorum modorum, ſcilicet reſpectu naturalium & inferiorum cauſarum tantummodo reſpectu quarum ſolummodo talia dicuntur futura, quod & verba ſua ſequentia manifeſtant: nam immediatè ſubiungit, Illa etiam, quae praeſentia Deus habet, proculdubio exiſtent, ſed eorum hoc quidem de rerum neceſsitate deſcendit. Quarum rerum, niſi naturalium & inferiorum? Etaddit, illud verò de poteſtate facientium, de poteſtate, ſcilicet oppoſita neceſsitati praemiſſae, id eſt libera à neceſsitate inferiorum cauſarum: differentiae namque oppoſitorum oppoſitae debent eſſe. Haec igitur ſecundum eum eſt differentia inter neceſſaria, puta ortum Solis, & non neceſſaria ſed libera, puta greſſum hominis, quòd illa ſunt neceſſaria reſpectu inferiorum cauſarum, haec verò nequaquam, ſed libera; ita quòd ſecundum eum actus liberi arbitrij non dicuntur omnino & ſimpliciter liberi, quia non reſpectu quarumcunque cauſarum, quoniam reſpectu ſuperiorum dicuntur neceſſarij, ſed dicuntur liberi ſecundum quid tantum, ſcilicet reſpectu inferiorum cauſarum, ſicut quintum & nonum huius oſtendunt. Quare & poſt verba ſua praepoſita ſtatim ſubdit, haud igitur iniuria diximus, haec ſi ad diuinam notitiam referantur, neceſſaria; ſi per ſe conſiderentur, neceſſitatis eſſe nexibus abſoluta. Intelligit ergo Boetius in autoritatibus allegatis, quod omnia futura euenient de neceſſitate ſuperiorum cauſarum, ſicut capitulum proximum exponebat, non de neceſſitate conſequentiae ſeu conditionali tantummodo, ſicut iſta reſponſio ſomniauit: quod & adhuc aliud verbum eius oſtendit. Hanc enim neceſſitatem ſecundum cauſas ſuperiores conceſſurus, & aliam negaturus, praemiſit, Fatebor, inquiens, rem ſolidiſſimae veritatis, ſed cui vix aliquis niſi diuini ingenij ſpeculator acceſſerit. Reſpondebo namque idem futurum, cum ad diuinam notionem refettur, neceſſarium; cum verò in ſua natura perpenditur, liberum prorſus atque abiolutum videri. Si tamen de neceſſitate conſequentiae ſeu conditionali tantummodo loqueretur, quis tamen aſinini ingenij vt ad illam non facillime acceſſerit ſpeculandam? Quis vnquam iſtam conſequentiam ſeu conditionalem notis terminis non ſciuit, Deus praeſcit hoc fore, vel ſi Deus praeſcit hoc fore, hoc erit? Et quis in literis Philoſophicis, ſeu Theologicis ad limen ſaltem prouectus, aut etiam idiota omnipotentem Deum credens, iſtam conſequentiam ignorauit, Deus prouidet & vult hoc eſſe, ergo hoc erit? Vel quis ſaltem ad iſtam conſequentiam ſpeculandam faciliter non accedat? Non ergo loquitur de neceſſitate conſequent • ſeu conditionali tantummodo, ſed alio capitulo proximo declarata. Et ſi quis ad iſtius neceſſitatis ſpeculationem nequaquam acceſſerit, non imputet quaeſo mihi, ſed ſui humani ingenii tarditati, togans humiliter & attente, quatenus diuini ingenij aliquod participium mereatur accipere, quo ipſam valeat ſpeculati: necaeſtimet quiſpiam autoritatem Boetij contemnendam, cum ſanctus Auguſtinus, Anſelmus, & Thomas, alijque quamplures Doctores Catholici ipſum in iſta materia imitentur. Erat namque magnus Philoſophus & Doctor Catholicus, ſicut libri ſui Philoſophici & Theologici manifeſtant, tandemque faelici martyrio coronatus, aſcriptuſque Sanctorum catalogo ſub nomine Seuerini: habebat namque multa nomina more nobilium Romanorum, quae vt communiter librorum ſuorum initijs praeſcribuntur. Secundo iſta reſponſio deficit vt incauta: non enim cauit neceſſitatem quam voluit & credidit praecauiſſe, nec tribuit nobis quam voluit & credidit liberam poteſtatem. Si enim iſta conſequentia eſt neceſſaria, Deus praeſcit aut praeuult quodcunque ergo illud erit, & antecedens non eſt in poteſtate noſtra, ſicut decimum quintum primi & octauum huius oſtendunt; ergo nec conſequens eſt in poteſtate noſtra ſimpliciter libera & excluſoria neceſsitatis cuiuſlibet praecedentis. Tertiò deficit iſta reſponſio, quia plutimum diminuta; quia licèt aliquibus paucis autoritatibus apparenter vtcunque reſpondeat, rationibus tamen factis & quamplurimis autoritatibus alijs non reſpondet nec poterit reſpondere. Quomodo namque poterit reſpondere rationibus ibi factis, & ſpecialiter ſyllogiſticae rationi? Quomodo etiam reſpondebit Eccleſiaſtico, Auguſtino, Sibyllae, Domino noſtro Chriſto, Chryſoſtomo, Paulo, Iob, Gregorio, Tobiae, Eſaiae, Ieremiae, & Gloſſae? Vel quomodo pot • it reſpondere ad neceſſitatem fati diuini, & ad omnes autotitates ac Pariſienſes articulos illam probantes? Nullus enim ponens neceſſitatem fatalem, ponit eam eſſe neceſſitatem conſequentiae, ſed conditionalem tantummodo. Quoue colore poterit reſpondere ad autoritates Auguſtini 5. de ciuit. Dei, 9. & 10? Nunquam enim fuit aliquis Stoicorum tam ſtolidus, imo nec aliquis Laicorum tam Laicus, vt crederet omnem neceſſitatem conſequentiae ſeu conditionalem libertati arbitrij repugnare. Quis enim tam rudis aut fatuus, qui ignoret neceſſitatem huius conſequentiae & conditionalis, Si tu vis liberè, tu vis liberè, ſecum compati arbitrij libertatem? Cur ergo Auguſtinus redargueret Stoicos hanc ponentes, ſi ipſemet ibidem hanc eandem & aliam nullam ponat? Cur etiam fruſtra docet hanc neceſſitatem non adimere libertatem, cùm nullus vnquam hominum hoc neſciuit? Quare haud dubiè non iſtam neceſsitatem ibi volebat intelligi, ſed aliam in capitulo proximo patefactam, quod & verba proceſſus illius oſtendunt. Loquens enim ibi de neceſsitate fati diuini, ſcilicet à fando dicti, exponit illud Pſalmi, Semel loquutus eſt Deus, id eſt, immobiliter, hoc eſt, incommutabiliter loquutus eſt, ſicut nouit incommutabiliter omnia quae futura ſunt, & quae facturus eſt. Deinde repraehendit Stoicos, quia voluntates noſtras neceſsitati huiuſmodi ſubdere noluerunt, ne liberae tunc non eſſent; & diſtinguendo de neceſsitate, tollit eorum motiu • m, oſtendens quòd vna neceſsitas, ſcilicet inuita, quae contingit nobis nolentibus, puta neceſsitas moriendi, repugnat arbitrij libertati; & quod alia definitur neceſſitas, ſecundum quam dicimus neceſſe eſt vt ita ſit aliquid, vel ita fiat, quae libertati arbitrij non repugnat. Ecce quam patenter iſtam neceſſitatem exprimit, & definit per reſpectum ad cauſam actiuam, ſicut capitulum proximum exponebat: & haec eſt duplex, conſeruatiua ſcilicet & factiua, ſicut in ſecundo primi docetur. Pro conſeruatiua dicit, neceſſitas, ſecundum quam dicimus, neceſſe eſt vt ita ſit aliquid; & pro factiua ſubiungit, vel ita fiat, de neceſſitate verò conſequentiae ſeu conditionali nullam penitus faciens mentionem. Quare non videtur quod de neceſſitate conſequentiae ſeu conditionali tantummodo velit loqui. quod & ratio exemplaris, per quam oſtendit ſuum propoſitum, clare docet. Oſtendit enim neceſſitatem praedictam, ſecundum quam ſcilicet dicimus, neceſſe eſt vt ita ſit aliquid vel ita fiat, non eſſe timendam ne nobis libertatem auferat voluntatis, quia nec vitam & praeſcientiam Dei ponimus ſub neceſſitate, ſcilicet primo modo, quae aufert vel minuit libertatem, ſi dicamus neceſſe eſſe Deum ſemper viuere, & cuncta praeſcire, ſicut nec poteſtas eius minuitur, cum dicitur mori fallique non poſſe. In hac autem ratione nihil penitus loquitur nec intelligit de neceſſitate conſequentiae, ſeu conditionali quacunque. Quomodo etiam per hanc neceſſitatem poſſunt exponi aliae autoritates ipſius de correptione & gratia capitulo proximo memoratae? Illa quoque eius autoritas, De fide ad Petrum quomodo per iſtam gloſſam ſubtilem & logicam, & non niſi talibus agnitam exponetur? imo potius peruertetur, maxime cum ipſe velit omnia dicta ſua in illo libello intelligi ad vulgarem & vſitatum modum loquendi ſimplicium fidelium vel infidelium, rudium, indoctorum, vt nullus ſenſus poſſet eis ſurrepere haereticae falſitatis: vnde & in capite libri ait, Epiſtolam fili Petre tuae charitatis accepi, in qua ſignificaſti velle te Hieroſolymam pergere, & popoſciſti te literis noſtris inſtrui, quam debeas in illis partibus verae; fidei regulam tenere, vt nullus tibi poſſet ſenſus hereticae ſubrepere falſitatis. Qui & in calcaneo libri dicit, Haec iterum interim 40. capitula ad regulam verae fidei firmiſsimè pertinentia fideliter crede, fortiter tene, veraciter patienterque defende; & ſi quem contraria his dogmatizare cognoueris, tanquam peſtem fuge, & tanquam haereticum abijce. Ita enim iſta, quae poſuimus, fidei catholicae congruunt, vt ſi quis non ſolùm omnibus, ſed etiam ſingulis voluerit contraire, in eo quod ſingulis horum contumaciter repugnat, & his teſtimonijs qui contraria docere non dubitat, haereticus & fidei Chriſtianae inimicus, atque ex hoc omnibus catholicis anathematizandus appareat. Quare & planiſsimè affirmando & certiſsimè aſſerendo, firmiſsimè, inquit, tene, & nullatenus dubites ita eſſe. Item quomodo per hanc reſponſionem exponetur Anſelmus, & ſpecialiter de concor. 3. vbi dicit, Quae tempore praeterita ſunt, ad ſimilitudinem aeterni praeſentis omnino immutabilia ſunt? Hoc enim non poteſt exponi de immutabilitate conſequentiae, conditionalis, ſeu dicti, ſed rei, cùm ſit categorica vna pura. Cùm etiam ſtatim poſt dicit, quòd quae ſunt praeſentia in aeternitate nunquam poſſunt non eſſe ibi praeſentia, ſed praeſentia in tempore poſſunt non eſſe ibi praeſentia, vel intelligit in ſenſu compoſitionis & de dicto, vel in ſenſu diuiſionis & de re. Non primo modo, quia ſic ſecunda pars eſt falſa; quoniam ſicut iſta non eſt poſsibilis, praeſentia in aeternitate non ſunt praeſentia in aeternitate, ſic nec iſta, praeſentia in tempore non ſunt praeſentia in tempore: intelligit ergo ſecundo modo, ſicut capitulum proximum, quod tam verba eius quàm proceſſus indicant euidenter. Pro motiuis autem huius reſponſionis ſciendum, quòd illa diſtinctio de neceſsitate conſequentiae ſeu conſequentis, conditionali vel abſoluta, de dicto vel de re, eſt in caſibus ſuis bona, ſicut in iſta & ſuis ſimilibus, Si ſim cras lecturus, neceſſe eſt cras me legere: Veruntamen rationes & autoritates praemiſſae capitulo proximo non poſſunt exponi rationabiliter, nec ad intellectum tantùm per ipſam, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Primò autem pro dicto Boetij aduertendum quod multum congruè potuit exemplariter hoc dixiſſe. Videns enim quòd eſſet multum difficile intellectu, quomodo aliquid eſſet neceſſarium reſpectu voluntatis & cognitionis diuinae, & liberum in ſua natura, voluit hoc vtcunque oſtendere per manifeſtum exemplum, vt ſic per faciliora & notiora, ad difficiliora & ignotiora deduceret tardiores, ſicut in omni diſciplina Philoſophica & Theologica eſt creber modus docendi, & vtilis per exempla; quare non immeritò exemplum inter ſpecies argumenti à Logicis computatur. Volens igitur Boetius oſtendere, quòd aliqua futura eſſent neceſſaria reſpectu primae cauſae, & libera in ſua natura, conſultè dicebat; Duae ſunt neceſsitates, ſimplex vna, veluti quòd neceſſe eſt omnes homines eſſe mortales; altera conditionalis, vt ſi aliquem ambulare ſcias, eum ambulare neceſſe eſt, vt ſic puram neceſsitatem à futuris contingentibus deneger, & per ſecundam, in qua conſequens eſt neceſſarium reſpectu antecedentis, & liberum in ſua natura, oſtendat vtcunque licèt multum diſpariter & remotè, quòd ita poteſt eſſe de liberè futuris reſpectu primae cauſae. Ipſa enim eſt cauſa naturaliter antecedens, ex qua cuncta libera neceſſariò conſequuntur: neceſſariò inquam reſpectu illius, non in ſua natura, ſicut capitulum proximum exponebat: quare & in toto proceſſu ſequente negat ſemper neceſsitatem naturae, & coactionis ab actibus liberis, aliam vero, ſcil. ſecundum cauſas ſuperiores nunquam: qd. tamen, vt videtur, aliquando feciſſet, ſi eam nullatenꝰ poſuiſſet, Imo & hic & 4. proſa. 6. ſemper ipſam probat, expreſſe ſuſtinet▪ & defendit, ſicut teſtatur totus eius proceſſus, & ſpecialiter autoritates cap. proximo recitatae. Secundò dico pro intellectu Boetij & omnium aliorum, qui dicunt expreſſe qd. in talibus eſt neceſsitas conditionalis, conſequentiae, dicti, ſiue coniunctim, non autem conſequentis, rei, ſiue diuiſim; quod hoc eſt verum ad duplicem intellectum. Primò, quia ſecundum ipſos in omni tali conditionali, conſequentia, dicto, & enuntiatione compoſita eſt neceſſitas abſoluta; in conſequente vero, vel re, ſiue enuntiatione diuiſa nequaquam. Secundò, ad communem & vſitatum modum loquendi: ſic enim conſequentia eſt neceſſaria apud omnes, ſed conſequens non eſt ita. Neceſsitas nam que & libertas conſequentiū talium ſecundū cōmuniorem & vſitatiorem modſi loquendi, tantum ſecundum cauſas inferiores attenditur, de quibus tam vulgates quam ſcientiarum ferme omnium profeſſores conſiderant plurimum & loquuntur, ſicut 5. & proximum huius docent. Tertiò, pro intellectu Boetij, quia ſolent Philoſophi pauca verba multis ſententijs onetare, dicente Ouid. 3. de vetula, pauca loquuti, Multa ſubeſſe ſuis voluerunt pondera verbis, credo quod per neceſſitatem conditionis, praeter neceſſitatē conditionalem praedictam, voluit intelligere cum Anſelmo neceſsitatem concomitantē ſiue ſequentem, quae conſurgit quodammodo ex poſitione rei praeſentis in eſſe, & ipſam neceſſario comitatur, & ſequitur dum eſt praeſens; qua ſecundum Philoſophos, & Theologos, & ſecundum omnes communiter dicitur, quod Omne qd. eſt, quando eſt, neceſſe eſt eſſe, ſicut 2. huius plenius docebatur; qui ideo ſic rationabiliter intelligete potuit, quoniam ſicut in conditionali ex antecedenti neceſſario ſequitur conſequens, ſic & in rebus ex quacun que re poſita praeſentialiter iam in eſſe, velut ex cauſa antecedēte ſecundū naturā, vel ſaltē includente cauſā anteced. ſecundum naturam, neceſſario realiter ſequitur velut inſeperabile, conſequens ſecundū naturam, quia poſterior naturaliter neceſitas quaedam talis. De hoc tamen ſicut de alijs omnibus poſſunt Sophiſtae ſophiſticè altercari, quaerendo quae ſit illa ſequens neceſſitas quae omnē rem neceſſario ſequitur, & quod magis videtur mirabile, omnem non rem. Sicut enim eſſe qd. eſt, quando eſt, neceſſe eſt; ſic & non eſſe, qd. non eſt, quando non eſtneceſſe eſt. Haec autē neceſſitas non poteſt cauſari nec deſcēdere à non ente. Ad haec autē & his ſimilia reſpōdebūt 13. & 14. 1. lib. Si autem 1. neceſſitatē, ſcil. conditionalē, intelligere voluit, vnde quidem? bene quidem: 2. autē, ſcil. neceſſitatē conſequētē ſiue ſequentē, credo firmiter ipſu intelligere voluiſſe, qd. tam ſententia eius, quā verba indicant euidenter. Cauſa nam que huiꝰ neceſſitatis ſecundum ipſum eſt iſta, quia res futurae apud diuinam notitiam ſeu prouidentiam ſunt praeſentes; & omne qd. praeſentialiter eſt, dum praeſentialiter eſt, neceſſe eſt eſſe, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Quare & euidenter oſtendens qd. per conditionē nequaquā conditionalē intelligit, ſed diſpoſitionē, ſeu ſtatū vel modū praeſentialem ſiue praeſentaneum diuinae notitiae, ita dicit; Nulla neceſſitas cogit incedere voluntate gradientem, quamuis cum, cum graditur, incedere neceſſarium ſit. Eodem igitur modo ſi quid prouidentia praeſens videt, id eſſe neceſſe eſt, tamet ſi nullam naturae habeat neceſſitatē: at qui Deus eſt, atqui Deus ea futura, quae ex arbitrij libertate proueniūt, praeſentia contuetur; haec igitur ad intuitum relata diuinum, neceſſaria fiunt per conditionē diuinae notionis. Vnde Rob. Lincoln. de lib. arbit. 3. ſuper ſenes intelligens, & materiam • ſtam profundiſſime inueſtigans etiam vſ que ad fundamentum in ea, Duplex, inquit, eſt neceſſitas, ſicut diſtinguit Anſelm. in lib. 2. Cur D • ꝰ homo cap. 17. vna, quam vocat neceſsitatem praeced, quae eſt cauſa vt ſit res, & cogit rem eſſe: Alia, quam vocat neceſſitatem ſequentem, quae non eſt cauſa rei, nec cogit rem eſſe: & haec, vt ipſe dicit, eſt illa neceſſitas vbi tractat Ariſtot. de propoſition. ſingular. & futur. Videtur vtrū libet deſtruere, & omnia eſſe ex neceſſitate aſtruere, & hac ſequēti & nihil efficiēti neceſſitate, neceſſarium eſt Deum ſcire meam ſeſſionem cras futuram, & ſimilia. Ex neceſſari • s hac ſequente neceſſitate nullum inconueniens, imò magis neceſſarium videtur ſequi contingens: dū enim ſedeo, neceſſe eſt me ſedere, & poſtquam ſedi, neceſſe eſt me ſediſſe. Sed quam comparationem habent haec dicta, me ſedere, & me ſediſſe ad meā ſeſionē dū ſedeo, & poſtquam ſed • ; eandem comparationē habet ſcientia Dei ad meā ſeſionē futurā antequā ſedeā; ipſe enim ſcit futura tanquā praeſentia. Etinfra has duas neceſſitates, ex quarū altera non ſequitur niſi neceſſariū, ex reliqua vero, vt dictum eſt, videtur ſequi contingens. Puto Boetiū vocaſſe neceſſitatem ſimplicē & neceſſitatē conditionis, licet aliqui neceſſitatē cōditionis intelligāt nō illam, quae ſupra dicta eſt neceſſitas ſequens, ſed neceſſitatē cōſequutionis cōſequētis ad anteced. vt puta cū dicitur, Si homo currit, mouet pedes; hic eſt neceſſitas cōſecutionis cōſeq. ad anteced. licet vtrū que ſcil. tam cōſequens quā antecedens ſit contingens & addit, Ex verbis autē ipſiꝰ Boetii interiꝰ cōſideratis meliꝰ perpendi poteſt ipſū vocaſſe neceſſitatem cōditionis quā ſupra neceſſitatē ſequentē dicebamꝰ. Ait nam que idē futurū cū ad diuinā notionē refertur, neceſſariū; cū vero in ſui natura perpēditur, liberū prorſus at que abſolutū videri, & poſt pauca: atqui Deꝰ ea futura, quae ex arbitrij libertate proueniunt, praeſentia contuetur; haec igitur ad intuitum relata diuinum neceſſaria fiunt per conditionem diuinae notionis, per ſe autem conſiderata abſoluta naturae ſuae libertatem non deſerunt. Et iterum, haec ſi ad diuinam notitiam referantur, neceſſaria; ſi per ſe conſiderentur, neceſſitatis eſſe nexibus abſoluta. Quid autem aliud ſapiunt haec verba, niſi, ea quae in ſui natura ſunt ad vtrumlibet contingentia flexibilia & mutabilia in Dei notitia eſſe inuatiabilia, 4. Expoſitio Boetij. non propter rerum inua • iabilitatem, ſed propter ſcientiae Dei immutabilitatem? Adhuc autem pro intellectu Boetij eſt ſciendum, quod per neceſſitatem conditionis ſeu conditionalem potuit rationabiliter intelligere neceſſitatem conſecutiuā inter cauſam non impedibilem & ſuum cauſatum, quia ſicut in conditionali verbali ex antecedenti verbali neceſſario verbaliter ſequitur conſequens ſuum verbale; ſic & in conditione ſeu colligatione reali cauſae non impedibilis & cauſati, ex cauſa, quae naturaliter antecedit, velut ex antecedenti reali, neceſſario realiter ſequitur, quia poſterius naturaliter ſuū cauſatum, qd. eſt conſequens ſuum reale, & haec eſt neceſſitas reſpectiua, reſpectu ſcil. ſuperiorum & inferiorum cauſarum, quarum 1. concedit in actibus liberis, 2. verò negat, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Hunc autem ideo veriſimiliter arbitror eſſe intellectum Autorum, qui dicunt qd. quicquid, vel ſi quid Deus vult, praeſcit, aut prouidet, de neceſſitate eueniet, quia ſecundum eos Dei voluntas, praeſcientia, ſiue ſcientia & prouidentia ſunt cauſae rerum, & cauſae non impedibiles, ſed efficaces omnino & neceſſariae in cauſando, ſicut 9. & 15.27. & ſequentia cum 10.1. docent. Gloſſa vetò Decre • i potuit intelligi iuxta ſecundum intellectum Boetij ſupradictum; potuit tamen gloſſa expoſuiſſe propinquius textum ſuum per neceſſitatem ſequentem, ſiue per neceſſitatem conſecutiuam cauſarum ſuperiorum, ſicut praerert ſuperficies literae, ſicut & praemiſſa exponunt. Sed fortaſſis quia illa expoſitio fuiſſet difficilior nimiū & multū diffuſior, ipſam ſub ſilentio tranſiens, faciliorē & breuiorē elegit, non praeiudicans meliori. Veruntamen ſi quis huic gloſſae pertinaciter innitatur, caueat ſibi, quaeſo, ne forte innitatur baculo arundineo, qui intret & perforet manum eius. Ecce nam que quid dicit in fine; Haec, inquit, eſt duplex. Neceſſarium eſt hoc euenire qd. Deus praeuidit: de dicto eſt vera, de re eſt falſa. Iſtud enim, qd. Deus praeuidit, non eſt neceſſe euenire. Et nota, qd. haec argumentatio non valet, Si Deus praeuidit aliquid, neceſſario illud eueniet; ergo ſi Deus praeuidit aliquid, neceſſarium eſt illud euenire, quia modo haec dictio, neceſſarium, non poteſt determinare illam conſequentiam, ſed tantū conſequens. Vult igitur iſta gloſſa negare omnia talia, illud qd. Deus praeſcit aut praeſciuit, prouidet aut prouidit, vult aut voluit aliquid neceſſe ſeu neceſſarium eſt illud euenire, quia neceſſitas ſecundū ipſam in omnibus talibus refertur non ad conſequentiam, ſed ad conſequēns, non ad dictū, ſed ad rē tantū. Sed ecce quam diligenter reſpexit textū Boetij & Decreti, quē gloſſando exponit, Si quid, inquit textus amborū, prouidentia praeſens videt, id neceſſe eſt eſſe, ſiue id eſſe neceſſe eſt. Ecce ſimiliter quam diligenter reſpexit verba Scripturae canonicae & Doctorū. Nam Luc. vlt. veritas ipſa dicit,Lucas. Matth. Auguſtinus. Neceſſe eſt impleri omnia quae ſcripta ſunt in lege Moſis & Propheus, & Pſalmis de me: & Mat. 18. Neceſſe eſt vt veniant ſcandala; qd. & Luc. 17. aequipollenter exponens, Impoſſibile eſt, inquit, vt non veniant ſcandala. Aug. etiam 3. de libero arbitrio 11. Tantum, inquit, abeſt à vero, quod Creatori deputanda exiſtimantur peccata creaturae, quāuis neceſſe fiant, quae ipſe futura praeſciuit, vt cum dixeris non te inuenire, quomodo non ei deputetur quicquid in eius creatura fieri neceſſe eſt; ego contra non inueniā modū, nec inueniri poſſe, atque omnino nō eſſe confirmē, quo ei deputetur quicquid in eius creatura ita fieri neceſſe eſt, vt voluntate peccantiū fiat. Similè quo que ſentētiā cum ſimili modo loquendi proferunt autoritates eius quamplurimae cap. proximo allegatae; Dicit que Anſelm. de concord. 2. Quod Deus praeſcit futurū, neceſſe eſt eſſe futurū; & infra; Si praeſcit Deus aliquid, neceſſe eſt illud eſſe futurū: qui & 2. cur Deus homo. 17. Nihil, inquit, eſt neceſſariū aut impoſsibile, niſi quia ipſa vult: In Meditatione quo que ſua de redemtione humana ſic ait, Anima Chriſtiana, anima de graui morte reſuſcitata; omnis neceſsitas & impoſsibilitas eius ſubiacet voluntati, quippe qd. vult, neceſſe eſt eſſe, & qd. non vult, impoſsibile eſt eſſe. Similē quo que ſententiā ſimiliter proferunt multi doctores. docti. Pro intellectu verò Anſelmi ſciendū, qd. ſecundū ſuā ſententiā duplex eſt neceſſitas, ſcil. praecedens & ſequens, & vtra que iſtarū triplex. Praecedens autē neceſsitas ſecūdū eum eſt cauſa actiua indefectibilis in agēdo, quā ſcil. poſitā neceſſariò ſequitur ſuus effectus: & haec duplex, quia quaedā cōpatiens libertatē, quaedā verò perimens libertatē: & haec duplex: quaedā enim eſt talis neceſsitas naturalis, quaedam verò eſt talis neceſsitas violenta. Hi autem tres modi ex ſecundo huius & decimo ſunt ſatis noti; qui & 2. de concord. poſſunt elici manifeſtè, vbi & in rebus liberi arbitrij primum iſtorum concedit, ſicut cap. proximum recitauit, & alios duos negat. Neceſsitas quo que ſequēs eſt duplex; vna dictionalis, ſiue cōſequētialis & cōplexa; altera verò realis & incomplexa. Neceſsitas autem ſequens dictionalis ſeu conſequentialis & complex a eſt neceſsitas alicuius dicti & enuntiationis compoſitae, ſeu coniunctum ſcil. in ſenſu compoſitionis, vel neceſsitas conditionalis aut conſequentiae: & haec ſecundum Logicam Anſelmi De concord. 2. eſt tanta neceſsitas, quòd eius oppoſitum contradictionem formaliter implicat & inuoluit, ſicut eius autoritas allegata indicat euidenter: Quare & habet conſequenter concedere, quòd talis eſt neceſsitas penitus abſoluta; in re verò & in conſequente non eſt neceſsitas abſoluta, ſicut in ſecunda expoſitione Boetij fuit dictum. Veruntamen ſecundum probabilem Logicam Modernotum Oxoniae, non omnes illae propoſitiones neceſſariae reputantur, in quibus idem dicitur de eodem, ſicut ſupponit Anſelmus, & antiquiores Doctores. Haec enim non eſſet neceſſaria, nec vera, ſed falſa, nullo homine exiſtente, Homo eſt homo; ſequitur enim, homo eſt homo, ergo homo eſt animal rationale; hoc enim eſt de per ſe intellectu illius; ergo homo eſt animal; ergo animal eſt homo; cùm tamen nullo homine exiſtente, ſed animalibus alijs, ſicut ante creationem Adae fuit, omne animal eſſet irrationale & non homo; & nullum animal eſſet rationale nec homo. Ad hoc autem quod ſolent obijcere, ergo quidem homo non eſt homo, dupliciter reſpondetur. Quidam enim ſimpliciter hanc concedunt, & ſi arguatur vlterius, ergo aliquid qoud eſt homo, non eſt homo. aliquid eſt homo, & illud non eſt homo, conſequentiam illam negant, quia antecedens eſt ſimpliciter negatiuum, nec quicquam ponit vel implicat, ſicut dicunt, ſicut nec iſta, Chymaera non eſt animal, vel non eſt homo. Alij verò negantes hanc, Homo eſt homo, concedunt contradictoriam eius talem; Non homo, vel nullus homo eſt homo, & ita ſemper praeponendo negationem, contradictoriam dicunt dandam; aequipollentias verò Philoſophi dicunt ſemper tenere, niſi aliquid ſpeciale impediat & repugnet. Sed quia iſta magis ad Logicos, quàm ad Theologicos pertinent, ſufficiat iſto loco haec breuiter tetigiſſe. Neceſsitas verò ſequens realis & incomplexa eſt duplex: quaedam eſt enim praeſentialis, quaedam autem cauſalis ſeu effectualis, vt quàm propinquius potero, licèt aliquantulum tranſumtiuè, nomina eis imponam: Sequens autem neceſſitas realis & praeſentialis à re praeſente ſiue à praeſentia dici poteſt. Haec enim omnem rem praeſentem neceſſario ſequitur iſto modo, quòd omne quod eſt, quando eſt, hac neceſsitate neceſſe eſt eſſe, ſicut in tertia expoſitione Boetij dicebatur. Pro hac autem ſententia dicit Anſelmus 2. de concord. iſto modo, quia ponitur res eſſe, dicitur ex neceſsitate eſſe; aut quia ponitur non eſſe, affirmatur non eſſe ex neceſsitate: Et infra, Quod vult libera voluntas, & poteſt, & non poteſt non velle, & neceſſe eſt eam velle. Poteſt namque non velle antequam velit, quia libera eſt; & cùm iam vult, non poteſt non velle, ſed cam velle neceſſe eſt, quoniam impoſsibile eſt illi idipſum ſimul & velle & non velle. Et ſequitur, Opus verò voluntatis cui datum eſt, vt quod vult, ſit, bifariàm eſt neceſſarium; quia voluntate cogitur fieri, & quod ſit non poteſt ſimul non fieri. Qui & infra 3. dicit futura eſſe neceſſaria in aeternitate & apud Deum, cuius cauſam aſsignat, quia ibi ſunt praeſentia non futura, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Idemque 2. Cur Deus homo 17. Eſſe, inquit, rei facit neceſsitatem eſſe. Eſt namque neceſsitas praecedens, quae cauſa eſt vt ſit res, & eſt neceſsitas ſequens quam res facit. Praecedens & efficiens neceſsitas eſt, cùm dicitur Coelum volui, quia neceſſe eſt vt voluatur; ſequens verò & quae nihil efficit, ſed ſit, eſt cùm dico te ex neceſsitate loqui, quia loqueris. Haec autem ſequens neceſsitas non poteſt tantùm exponi per neceſsitatem dictionalem ſeu conſequentialem, quoniam ſiue res ſit, ſiue non ſit, ſiue loquaris, ſiue non loquaris, ſecundum eius ſententiam 2. de concordant. ſuperius recitatam, hoc dictum ſemper eſt neceſſarium de re quacunque; talis res eſt talis res, & tu loquens loqueris; & conſequentia iſta ſimiliter, Si talis res eſt, talis res eſt; & ſi tu loqueris, tu loqueris. Haec ergo non eſt illa ſequens neceſsitas, quam dicit factam à rebus, ſed illa realis neceſsitas ſupradicta, quae neceſſariò ſequitur ex re omni. Hoc etiam verba ſua ſequentia conteſtari videntur, Haec eſt, inquit, illa neceſsitas, quae, vbi tractat Ariſtoteles de propoſitionibus ſingularibus & futuris, videtur vtrumlibet deſtruere, & omnia eſſe ex neceſsitate aſtruere. Sed 1. peri hermenias vlt. vbi Ariſtot. iſta tractat, non apparet poni aliqua talis neceſsitas quae poſsit videri vtrumlibet deſtruere, & omnia eſſe ex neceſsitate aſtruere, niſi neceſsitas realis & praeſentialis praedicta, quae affirmat, quòd omne quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt eſſe; & ſimiliter de eo quod non eſt: vnde ſic ait, Eſſe quod eſt, quando eſt, & non eſſe quod non eſt, quando non eſt, neceſſe eſt. Hunc quo que intellectum Anſelmi de neceſsitate ſequente teſtatur autoritas Roberti Lincoln ſuperius recitata, in qua primò allegat duplicem neceſsitatem ab eo; praecedentem ſcil. & ſequentem: & infra oſtendit, quòd neceſsitas conditionis, quam Boetius aſſerit, non eſt neceſsitas conſecutionis, ſed neceſsitas ſequens quam praedixit, neceſsitas ſcil. praeſentialis, ſicut in 3. expoſ. Boetij eſt oſtenſum: neceſsitas verò ſequens, cauſalis, ſeu effectualis, poteſt dici à cauſa vel ab effectu; & videtur eſſe illa neceſsitas conſecutiua inter cauſam non impedibilem & ſuum effectum, in 4. expoſitione Boetij ſupradicta, propter rationem & cauſam ibi ſimiliter aſsignatam; & hunc intellectum ſatis atteſtari videntur Autoritates Anſelmi cap. proximo allegatae. Et ſi quis obijciat, quòd tunc eadem eſſet neceſsitas antecedens & conſequens; dicendum, hoc eſſe ſatis poſsibile, imò & neceſſarium diuerſis reſpectibus rationibuſque diuerſis. Neceſsitas tamen praecedens propriè & ſtrictè accepta tantùm eſt cauſa ſiue in cauſa indefectibili in cauſando, de qua ſecundo huius eſt dictum, & haec correſpondet antecedenti logicali in conſequentia logicali: neceſsitas verò ſequens, realis, cauſalis, ſeu effectualis dupliciter poteſt ſumi; vno modo, vt ſit tantum effectus, ſeu in effectu huiuſmodi cauſae non impedibilis in cauſando, & correſpondet neceſsitati praecedenti praedictae, ſicut effectus efficienti, & paſſum agenti; & haec aſsimilatur conſequenti logicali in conſequentia logicali: alto modo, vt quodammodo complectatur vtramque, vt videlicet ſit neceſsitas conſecutiua, ſiue conſecutio, ſeu conſequentia ipſa realis inter cauſam huiuſmodi & ſuum cauſatum, ſicut conſecutio, ſeu conſequentia logicalis non eſt in ſolo antecedente vel conſequente, ſed vtrumlibet complectitur, & eſt quaedam habitudo media inter illa; & haec neceſſitas ſequens realis correſpondet toti conſequentiae neceſſariae logicali. Veruntamen eſt ſciendum, quod neceſſitas antecedens ſiue praecedens habet duplicem intellectum. Nam vno modo accipitur, ſicut hic eſt dictum, & ſicut ſecundum huius eam definit, alio modo pro neceſſitate ſimpliciter & penitus abſoluta; haec enim omnem aliam neceſſitatem naturaliter antecedit; vel pro neceſſitate naturali effectus naturaliter neceſſarios praecedente; quod & videtur innuere Robertus Lincolnienſis de libero arbitrio 3. vbi ait, Ex neceſſario ſecundum Boetij ſententiam ſequi videtur contingens, non tamen ex neceſſario abſoluto ſiue antecedente, quod cogit rem eſſe, ſed ex neceſſario conditionis & ſequente, quod permittit rei liberum eſſe. Qui & infra 10. neceſſitatem antecedentem & ſimplicem reputat pro eadem; Qui etiam in quadam quaeſtionum ſuarum de ſcientia Dei quaerente, Qualiter Deus ſcit ea quae contingunt à caſu, vel ex libera voluntate, diſtincta duplici cauſa, ſcilicet antecedente & coniuncta, definiendo cauſam antecedentem; Eſt, inquit, cauſa antecedens, ſcilicet praeordinans, vt ſecundum curſum naturae eueniat aliqua res de neceſſitate, vt eclipſis Solis & Lunae; & infra, reſponſo, quod Deus non eſt cauſa antecedens huiuſmodi effectuum, ſed coniuncta, vnam obiectionem poſſibilem fieri remouendo, ſubiungit; Facere Dei & eius ſcire idem eſt; & non ſequitur, Scientia Dei, quae eſt cauſa rei, eſt aeterna, ergo eſt antecedens; antecedentia enim, de qua fit hic ſermo, eſt euentus futuri ſecundum curſum naturae neceſſaria praeordinatio. Hoc etiam videtur conſonare verbis & menti Anſelmi de concor. & 2. Cur Deus homo. vbi fuerat allegatus. De concordia namque 2. negans neceſſitatem antecedentem in actibus liberis, in ortu Solis eam concedit. Et 2. Cur Deus homo. 17. negans ſimiliter neceſſitatem antecedentem à rebus liberi arbitrij, concedit eam in volubili motu Coeli. Nam violentia, ſicut dicit, naturalis conditionis cogit coelum moueri. volui. Intellectus etiam ſancti Thomae ex praemiſſis poteſt elici manifeſte: concedit enim neceſſitatem dicti, non rei, neceſſitatem conſequentiae, conditionis, & ex ſuppoſitione aliam vero negat. Neceſſitas namque conditionis, & ex ſuppoſitione ad modum ſuum loquendi, & ad communem modum loquendi Doctorum Pariſienſium dupliciter poteſt exponi. Quaedam namque eſt dictionalis & complexa; quaedam vero realis & incomplexa: & haec duplex, quaedam praeſentialis, quaedam autem conſecutiua, cauſalis, ſeu effectualis, ſicut de neceſſitate ſequente Anſelmi ſuperius eſt diſtinctum. Conſequentia nam que atque conſecutio eſt duplex, dictionalis ſeu logicalis, & realis: & haec duplex, praeſentialis & cauſalis ſeu effectualis, propter rationem & cauſam in expoſitione Boetij & Anſelmi ſuperius aſſignatam. Concedit igitur S. Tho. neceſſitatem dicti & conſequentiae pro neceſſitate ſimpliciter abſoluta, ſecundum logicam Anſelmi & antiquorum Doctorū ſuperius recitatam. Neceſſitatem vero rei & conſequentis negat ad ſimilem intellectum; quod & verba ſua indicant manifeſtè; Bona, inquit, eſt diſtinctio, quod eſt neceſſarium neceſſitate conſequentiae & non neceſſitate conſequentis; vel neceſſitate conditionata non abſoluta, ſicut erat ſuperius allegatum. Qui & 1. contra Gentiles 67. loquens de huiuſmodi neceſſario, Hoc, inquit, non eſt neceſſarium abſolutè, ſed ſub conditione, & neceſſitate conſequentiae. Et infra 83. Licet Deus circa cauſata nihil neceſſario velit abſolute, vult tamen aliquid neceſſario ex conditione, vel ex ſuppoſitione. Et infra 85. Neceſſitas ex ſuppoſitione in cauſa non poteſt concludere neceſſitatem abſolutam in effectu; Deus autem vult aliquid in creatura non neceſſitate abſoluta, ſed ſolum neceſſitate, quae eſt ex ſuppoſitione: ex voluntate igitur diuina non poteſt concludi in rebus creatis neceſſitas abſoluta; haec autem ſola excludit contingentiā. Vult ergo S. Tho. tantū negare neceſſitatē abſolutā cōtingētiā excludētē. Neceſſitatē antē cōſequētiae, conditionis, & ſuppoſitionis realē, praeſentialē concedit, ſicut in aſſignatione cauſae neceſſitatis, quā ponit, reci • ata ſuperiùs clarè patet. Neceſſitatem quo que conſequentiae, conditionis, & ſuppoſitionis realem, cauſalem, ſeu effectualem innuit & affirmat, ſi ſententia eius & verba intimè perſerutentur, quod & euidenter oſtendit cauſa in 4a. expoſitione Boetij ſuperiùs aſsignata. Aliter autem & breuiùs poteſt dici, quod neceſsitas ſecundum eum don dicitur ſecundum cauſas ſuperiores, ſed inferiores tantummodo, ſicut cap. proximum recitauit. Quando ergo negat neceſsitatem abactibus liberis, intelligit de neceſsitate reſpectu inferiorū cauſarum, ſicut & cap. proximum allegauit. Secundum has quoque expoſitiones praemiſſas, aliquamuè illarum intelligi poteſt Lumbardus caeteri que Doctores diſtinctiones huiuſmodi facientes.

CAP. XXIX. Obijcit & reſpondet.

EXcluſa igitur reſponſione fallaci, quae munitiones neceſſitatis ſecundum cauſas ſuperiores praemiſſae moliebatur ſuffodere, Iam Pelagianorum clamoſus inſultus ingruit quaquauerſum: quorum primum & acutiſsimum teſum eſt iſtud;Auguſtinus Si homo neceſsitetur ad quodlibet faciendum, non peccat. Nam ſecundum Auguſtinum 3. delibeto arbitrio 28. Nullus peccat in eo quod nullo modo caueri poteſt: Qui & de duabus Animabus 18. Peccati, inquit, reum tenere quenquam, quia non fecit quod facere non potuit, ſummae iniquitatis & infamiae eſt. Quare & Hieronymus in explanatione fidei ad Damaſum Papam ep. 32. Execramur,Hieronymus inquit, eorum blaſphemiam, qui dicunt impoſsibile aliquid homini eſſe praeceptum à Deo, & mandata Dei non à ſingulis, ſed ab omnibus in communi poſſe ſeruari: & ſequitur, Liberum arbitrium ſic confitemur, vt dicamus nos ſemper indigere auxilio Dei; & tam illos errare qui cum manichaeo dicunt hominem peccatum vitare non poſſe, quàm illos, qui cum louiano aſſerunt, hominem non poſſe peccare. Vnde & Apoſtolus 1. ad Cor. 10. Fidelis Deus qui non patietur vos tentari ſuper id quod poteſtis, ſed faciet cum tentatione prouentum, vt poſsitis ſuſtinere. Quibus & concordanter Philoſophus 3. Ethic. 12.Philoſophus. Omnes & ſolas malitias increpatas dicit eſſe in nobis; in noſtra ſcilicet poteſtate: & 5. Metaphyſ. 6. Videtur, inquit, neceſsitas non increpabile aliquid eſſe rectè. Item praecepta rationabiliter dantur hominibus; ergo ſunt ſimpliciter in hominum poteſtate, ſicut teſtatur autoritas Hieronymi ſuperius allegata. Vnde & Deuter. 30. Mandatum hoc,Deuteron. quod ego praecipio tibi hodie, inquit Moſes, non ſupra te eſt, nec procul poſitum, nec in coelo ſitum, vt poſſis dicere, quis noſtrum valet ad coelum conſcendere, vt deferat illud ad nos, & audiamus atque opere compleamus? Ne que trans mare poſitum, vt cauſeris & dicas, quis è nobis valet tranſſretare mare, & illud ad nos vſque deferre, vt poſſumus audire & facere quod praeceptum eſt? ſed iuxta te eſt ſermo valde in ore tuo & in corde tuo vt facias illum.Philoſophus. Vnde & Philoſophus 3. Ethic. 11. Quaecunque neque in nobis ſunt, nec voluntaria nullus prouocat operari, vt nihil autem opus exiſtente ſuadere, puta non calefieri, vel dolere vel eſurire: Nihil enim minus patiemur haec. Item tunc periret omne meritum bonum, & malum, omniſque libertas arbitrij, cùm nihil ſit liberè in hominis poteſtate. Item tunc omnes increpationes vel laudationes, exhortationes vel dehortationes, orationes, & vniuerſaliter omnes operationes bonae & malae ſuperfluere Philoſophus. ſuperfluae viderentur; & etiam haec in parte eſt ratio Auguſtini 3. delibero arbitrio 1. & Philoſophi 3. Eth. 11. Quare & idem Philoſophus 1. peri hermenias vlt. probat non omnia eſſe aut fieri ex neceſsitate, quia tunc non oporteret nec conſiliari, ne que negotiari; Quoniam, inquit, ſi hoc facimus, erit hoc, ſi vero hoc non, erit: haec ergo ſententia omnem politiam ſubuertit, omnes mores corrumpit, & omnem ſubruit honeſtatem. Item iſta ſententia reddit homines negligentes ad bonum, procliues ad malum, imò & praeſumptuoſos finaliter, aut finaliter deſperatos, quare & aeternaliter perituros; quoniam ſecundum ipſam quicquid fecerint homines, vel non fecerint, non minùs nec magis euenient, vel non euenient vniuerſa. Praeter has autem aliae quamplures argutiae abalijs opponuntur. Multa, inquiunt quidam, fiunt quae liberè poſſumus impedire: Nam ſicut exemplariter arguunt, Iſte paruulus baptizatus finaliterque damnandus propter peccatum futurum, quod committer adultus poteſt ſtatim occidi in gratia & ſaluari. Item omnes, inquiunt, experimur in nobis omnimodam libertatem; ergo omnes habemus in nobis omnimodam libertatem. Vnde Aug. 3. de lib. arb. 1.Auguſtinus Video, inquit, & quodammodo tango & teneo vera eſſe quae dicis, de animi ſcilicet libertate. Non enim quicquam tam firmè atque tam intimè ſentio quàm me habere voluntatem, eaque me moueri ad aliquid faciendum. Item ſi ſic eſſet voluntas noſtra, non eſſet in noſtra libera poteſtate, quare nec quicquam omnino, dicente Auguſtino 3. de libero arbitrio 1. quid meum dicam prorſus non inuenio, ſi voluntas, qua volo & nolo, non eſt mea. Item tunc Deus eſſet Autor peccati, ergo non iuſtus accuſator nec vltor. Item dicunt, Illum nolo pro Deo meo habere, qui me impellit ad malum. Item tunc difficultas & ignorantia in nulio excuſaret peccatum, quia nec impoſsibilitas euitandi. Item tunc ante lapſum hominis in peccatum, non fuiſſet maior poſsibilitas ſeu libertas vitandi peccatum, quàm nunc poſt lapſum, contra Petrum ſecunda ſententia diſtinctione vigeſima quinta, & contra Bernardum & ſimiliter Hugonem: Tunc enim non potuit vitare peccatum, niſi de abſoluta potentia, nec nunc poteſt. Item neceſsitas naturalis atque fatalis repugnat merito, ergo & quaelibet alia. Item tunc non eſſet maior libertas in homine quam in bruto: Homo namque non poteſt non facere quodlibet faciendum ab eo, niſi de potentia abſoluta, & ſic & non aliter poteſt brutum. Item tunc homo non poſſet peccare, quia neceſſe eſt cum in omnibus ſemper velle, ſicut Deus vult eum velle, & hoc eſt velle iuſtè & rectè, ſicut per Anſelmum de libero arbitrio 8.Auguſtinus & de Concordia 5. patet. Item tunc non eſſet maior libertas in viatore quàm in comprehenſore finaliter confirmato. Non enim poteſt viator in oppoſitum alicuius quod faciet, niſi de potentia abſoluta, & hoc poteſt ſimiliter comprehenſor; quate nec iſte poteſt magis mereti quàm ille, imò & eſt confirmatus finaliter ſicut ille. Item ſi futura qualicunque neceſsitate euenient, hoc eſt propter voluntatem diuinam, quia ſcilicet Deus vult illa fore; ergo voluntas ſiue volutio diuina eſt cauſa neceſsitatis iſtius, & naturaliter prior ipſa, ergo poteſt eſſe ſine illa neceſsitate: ex voluntate igitur diuina reſpectu futurorum non neceſſariò ſequitur neceſsitas futurorum. Item voluntas de ſe eſt libera ſecundum contradictionem; ergo Deus poteſt ſibi aſsiſtere tali modo, quod vtatur liberè ſua huiuſmodi libertate. Item perfectiùs eſt, Deum ſic aſsiſtere voluntati, quod ipſa liberè, quàm quod neceſſariò operetur; ergo hoc, & non aliud, tribuendum eſt Deo. Item tunc nullus peccat omittendo quod debet,Auguſtinus dicente Aug. de duabus Animabus 18. Peccati reum teneri quenquam quia non fecit, quod facere non potuit, ſummae iniquitatis & inſaniae eſt. Item tunc Deus nihil permitteret niſi quod propriè ageret, nec permiſsio & actio Dei differrent, nec voluntas permiſsionis à beneplaciti voluntate; Cuius oppoſitum omnes Doctores cōcorditer atteſtantur. Item tunc Deus vellet & amaret peccatum, contra illud Pſalmi 5. Non Deus volens iniquitatem tu es, & contra illud 44. Dilexiſti iuſtitiam, & odiſti iniquitatem. Item multae autoritates canonicae iſtud damnant.Geneſis. Eccleſiast. Vnde Gen. 4. Sub te erit appetitus eius, & tu dominaberis illius; & Eccleſiaſtici 15. Deus ab initio conſtituit hominem, & reliquit eum in manu conſilij ſui,Apoſtolus. &c. quae ſequuntur; & 1. ad Cor. 7. Qui ſtatuit in corde ſuo firmus non habens neceſſitatem, poteſtatem autem habens ſuae voluntatis, & hoc iudicauit in corde ſuo ſeruare virginem ſuam, bene facit: Quibus & ſunt aliae plurimae ſimiles in litera & in ſenſu. Item ſi omnia neceſſariò euenirent reſpectu cauſarum ſuperiorum, hoc eſſet neceſsitate praecedente contra Anſelmum 2.Anſelmus. Cur Deus homo. 17. oſtendentem, quod actus liberos hominum atque Chriſti non eſt nec fuit neceſſe fieri neceſsitate praecedente, ſed tantum ſequente: Vnde ſic ait; Praecedens & efficiens neceſſitas eſt, cùm dicitur coelum volui, quia neceſſe eſt vt voluatur; ſequens verò & quae nihil efficit, ſed fit, eſt cùm dico te ex neceſsitate loqui quia loqueris: Cùm hoc dico, ſignifico nihil facere poſſe vt dum loqueris, non loquaris; non quod aliquid te cogat ad loqueudum: Nam violentia naturalis conditionis cogit coelum volui, te verò nulla neceſsitas facit loqui. Et infra, hac ſequente & nihil efficiente neceſsitate, quoniam vera fuit fides & prophetia de Chriſto, quia ex voluntate, non ex neceſsitate moriturus erat, neceſſe fuit, vt ſic eſſet; hac homo factus eſt, hac fecit & paſſus eſt, quaecunque fecit & paſſus eſt; hac voluit quaecunque voluit. Ideo enim neceſſe fuerunt, quia futura erant, & futura erant, quia fuerunt, & fuerunt quia fuerunt; & ſi vis omnium quae fecit, & quae paſſus eſt veram ſcite neceſſitatem, ſcito omnia ex neceſsitate fuiſſe, quia ipſe voluit; voluntatem verò eius nulla praeceſsit neceſsitas: Quare ſi non fuerunt niſi quia ipſe voluit, ſi non voluiſſet non fuiſſent; ſic itaque nemo tulit animam eius ab illo, ſed ipſe poſuit eam, & iterum ſumpſit eam, quia poteſtatem habuit ponendi animam ſuam, & iterum aſſumendi eam, ſicut ipſe dicit. Idem de Concordia 3.4. & 2. dicit res liberi arbitrij priuſquam fiant apud hominem, & per liberam voluntatem & in tempore poſſe mutari, ſicut vigeſimum ſeptimum & vigeſimum octauum huius pleniùs allegabant. Boetius etiam 5. de Conſolatione Philoſophiae proſa vltima.Boetius. Quae, inquit, de libero proficiſcuntur arbitrio, priuſquam fierent, non euenire potuiſſent.Anſelmus. Anſelmus quoque de Concordia 2. ſic ait, Si quaeritur de peccato ipſius voluntatis cùm peccat volendo, vtrum ſit neceſsitate; reſpondendum eſt, quia ſicut non vult neceſsitate, ita non eſt peccarum voluntatis neceſſitate, nec neceſsitate operatur eadem voluntas.Lincolni. Robertus etiam Lincolnienſis De libero arbitrio 10. dicit, quod Petrum praedeſtinatum ſaluati, non neceſſariò, ſed contingenter eſt neceſſarium ſic ſaluati; & addit, ſed neceſſarium dico neceſsitate conſequente, non antecedente. Item Bernardus de gratia & libero arbitrio 4. & 5. diſtinguens triplicem libertatem, à peccato, à miſeria, & à neceſsitate, dicit vltimam libero arbitrio conuenire:Bernardus. Vnde & 5. ſic ait, Libertas à neceſsitate aequè indifferenter Deo, vniuerſaeque creaturae rationali conuenit tam bonae quàm malae. Et vt in paucis multa dicam, Autores quamplurimi adducantur, omnes ferè Autores Logici, & Philoſophici, & verè omnes Theologici videntur neceſsitatem ab actibus liberis abnegare.Robertus Cantuar. Stephanus. Quare & Robertus Cantuatienſis Archiepiſcopus condemnauit Oxoniae quendam errorem dicentem, quod Omnis propoſitio de futuro vera eſt neceſſaria: & Stephanus Pariſienſis Epiſcopus damnauit Pariſijs quendam alium errorem ponentem, quod nihil ſit à caſu, ſed omnia de neceſsitate veniunt, & quod omnia futura quae erunt, de neceſsitate erunt, & quae non erunt impoſsibile eſt eſſe, & quod nihil euenit contingenter conſiderando omnes cauſas; Error, inquiens, quia concurſus cauſarum eſt de definitione caſualis, libro de Conſolatione. Item alium ſub hac forma, quod Deum neceſſe eſt facere, quicquid immediatè fit ab ipſo: Error, ſiue intelligatur de neceſsitate coactionis, quia tollit libertatem; ſiue de neceſsitate immutabilitatis, quia ponit impoſsibilitatem aliter faciendi. Bernardus etiam epiſtola ſua decima ad Papam Innocentium reputat dictum Petri Abelardi haereticum, quod videlicet ea ſolummodo Deus poſsit facere vel dimittere, vel eo modo tantum, vel eo tempore quo facit non alio: quod & idem Papa vt patet per ſuum teſcriptum inter epiſtolas Bernardi pro decima quarta recitatum tanquam haereticum condemnauit. Quaedam verò rationes oſtendentes neceſsitatem praedictam deſtruere moliuntur vel neceſsitatem iſtam per illas; quoniam, ſicut dicunt, ſi rationes opinionis huius oſtendant quod omnia quae euenient, eueniēt de neceſsitate cauſarū ſuperiorum, poteſt oſtendi ſimiliter, quod omnia quae euenient, eueniēt de neceſsitate cauſarū inferiorum, quia neceſſariò implebitur voluntas diuina per has, ſicut per illas. Iterum aiunt, per rationem huius opinionis poteſt oſtendi eius oppoſitum, vel ſaltem poſsibilitas eius oppoſiti. Deus nam que poteſt velle aliquam creaturam poſſe agere liberè ſine neceſsitate quacunque; quod ſic arguitur à quibuſdam; Deum velle creaturam liberè agere, diuer ſum eſt à Deum velle creaturam neceſſariò agere; ergo hoc velle poteſt ab alio ſeparari, & cùm voluntas Dei ſit efficax, poſſibile eſt creaturam liberè agere ſine neceſsitate quacunque. Praeterea inquiunt, ſi ſecundum rationem opinionis iſtius, quia Deus vult omnia futura euenire, ideo de neceſsitate euenient; ergo ſimili ratione, quia Deus vult aliqua futura poſſe nullatenus euenite, neceſſe eſt aliqua futura poſſe nullatenus euenire; ergo poſsibile eſt aliqua futura nullatenus euenire, & neceſſe eſt omnia futura euenire, quae planiſsimè contradicunt. Porrò,Reſponſio. quicunque ſcuto veritatis circundatus ab his & ſimilibus Pelagianorum ſagittis atque incurſibus, etiamſi daemonium meridianum conduxerint, non timebit. Primum ſiquidem argumentum eſt proprium argumentum Pelagij & ſuorum. Hoc etenim argumentum, tanquam Pelagij proprium, recitat Auguſtinus prima Retractationum 9. & De natura & gratia 67.Auguſtinus & reſpondet: Ille namque liber, ſicut patet prima Retractationum 9. & ſecunda Retractationum 42. contra quendam librum Pelagij erat ſcriptus. Hoc etiam argumentum quaſi ſub ſua forma recitat Auguſtinus à Coeleſtio Pelagiano de perfectione iuſtitiae 2. & ſub alia forma, eadem tamen peruerſitatis ſententia, multis locis ſequentibus, & reſpondet. Venerabilis quoque Beda contra Iulianum 12.Beda. recitat eandem argutiam ex epiſtola eius ad Demetriadem, de qua trigeſimum quintum primi meminit, & reſpondet. Quos & Petrus ſequutus ſecunda ſententia diſtinctione vigeſima octaua, recitat à Pelagianis hoc idem, & ſoluit. Verum quia hoc eſt eorum fortiſsimum argumentum, illud parum per operoſiùs pertractabo: Hoc ſiquidem argumentum poteſt ſimiliter fieri de bene mereri, ſicut de peccare. Nam ſi nullus peccat in eo quod vitare non poteſt, eadem ratione nec vllus meretur in eo quod vitare omittereuè non poteſt; quod falſum eſt de Chriſto & de Angelis confirmatis ſecundum ſententiam aliquorum, vt in primo huius & in probatione corol. eius pater, quod & ſecundū huius oſtendit. Omnis etiam qui nunc meretur, neceſſariò nūc meretur, quia ſecundum illud vulgatum Philoſophi, Eſſe quod eſt, quando eſt, neceſſe eſt: quod & patet apertiùs, ſi quis mereatur in primo adultionis ſeu euigilationis inſtanti, vel ſi Angelus aut homo creatus cum neceſſarijs ad merendum meruiſſet in codem inſtanti, ſicut & fuit de Chriſto ſecundum naturam humanam: alias enim in merito non profeciſſet, contra omnes Doctores Catholicos illud Luc. 2. Ieſus proficiebat ſapientia, aetate, & gratia apud Deum & homines, Catholicè exponentes; quorum multos ibi recitat gloſſa Thomae, ſolus autem Ambroſius videtur ſentire contrarium; ſed Petrus 3. ſent. diſt. 13. ipſum reducit ad concordiam aliorum. Hoc idem tenet Gregorius ſuper Ezechiel 1. homil. 6. quem & recitat idem Petrus eodem 3. diſtinctione 18. qui & vtraque diſtinctione praedicta idem oſtendit & tenet. Hoc etiam totum poteſt haberi ex oſtenſione octaui corollarij, quinti huius. Item qui iſtam neceſsitatem in meritis vult vitare, ponet cum Pelagio haeretico contra veritatem catholicam, merita noſtra nequaquam à Deo, ſed tantum à noſtro libero arbitrio proficiſci, ſicut patet per beatum Auguſtinum de gratia & libero arbitrio 16. & 17. ſicut trigeſimum octauum primi pleniùs allegauit: quod & poteſt conſtare ex 45. & 46. primi & alijs locis multis. Item nullus peccat niſi in eo quod vitare non poteſt, ſaltem pro praeſenti, quia nullus peccat niſi peccato praeſenti, quod quando eſt, nec eſſe eſt eſſe. Et ſi quis dixerit, quod priùs potuit illud vitaſſe, non inſtat nec reſpondet, quia et ſi priùs potuit, nunc non poteſt; non ergo vitat, quin omnis qui peccat, peccatin eo quod vitare non poteſt. Hoc idem poteſt euidentiùs argui de peccante in primo inſtanti adultionis, curationis à furia, ſeu euigilationis à ſumno, vel etiam inſtanti primario ſui eſſe: Hoc enim videtur poſsibile de peccare, cùm ſit poſsibile de mereri, ſicut ſuperius eſt oſtenſum. Item qui ſic arguit, euidenter innuit & ſup ponit, quod quilibet homo proprijs vitibus diuinitus non adiutus poſsit tentationem quamlibet ſuperare, peccatum quodlibet euitare, perſeuerare quoque finaliter ex ſe ſolo, ac etiam mereri, & agere, vel ſaltem praeagere quidlibet ex ſeipſo: Hoc autem quot haereſes & errores contineat, quartum ſecundicum quinto ſequentibus, trigeſimum octauum primi cum quadrageſimo quinto & quadrageſimo ſexto eiuſdem, vigeſimo ſecundi cum eiuſdem trigeſimo, & pluribus alijs lucidè manifeſtant. His autem iſtis argutoribus, & eorum argumento per viam inſtantiae redargutis, iam ſupereſt ipſum directè ſoluere argumentum, cuius recta ſolutio eſt peccati eius oſtenſio: Peccat ſiquidem mortaliter inſanabiliterque in forma, ſicut corollaria primi & ſecundi huius oſtendunt. Veruntamen decimum huius cum ſuo corollario multum artificioſius,1 • . Expoſitio Aug. elucidatius, diſtinctius atque formalius reſponderi. Ad autoritatem verò beati Auguſtini & ad alios ſimiles poteſt multipliciter reſponderi. Primò, quòd poteſt intelligi congruè iſto modo, quod nullus peccat in eo, quod non facit liberè libertate contradictionis & contingenter ad vtrumlibet, ſicut quartum & quintum huius oſtendunt; ita quod quantum eſt de potentia voluntatis per ſe nudè & abſolutè conſideratae, poſſet illud non facere: Et ſimile eſt ſimiliterque dicendum de quolibet actu libero bono vel malo aut in differenti, ſi ponatur ſecundum ſubſtantiam ipſam actus.1a. Expoſitio. Secundò & concordanter cum ex poſitione priori, & cum proceſſu priori, & cum proceſſu & litera poteſt dici, quod Auguſtinus intendit ibi remouere ab homine neceſsitatem naturalem peccandi, ita quod nullus peccat in eo quod vitare non poteſt poſsibilitate naturae, ſed facit illud neceſsitate naturae: Vnde ſupra eiuſdem 3i. 26. Si hoc debet quiſque quod accepit, & ſic homo factus eſt, vt neceſſariò peccet, hoc debet vr peccet: quod ſi ſcelus eſt dicere, neminem natura ſua cogit vt peccet. Et infra 28. Improba, inquit, voluntas malorum omnium cauſa eſt, quod ſi ſecundum naturam eſſet, conſeruaret vtique naturam, & ideo non eſſet improba; vnde colligitur radicem omnium malorum non eſſe naturam. Hunc etiam intellectum 10um. huius probat, docens librum Auguſtini de libero arbitrio fuiſſe conſcriptum contra Manichaeos, ponentes in homine duas animas naturales, bonam & malam, malamque animam facere neceſsitate naturae omnia mala facta; quare & poſt autoritatem vltimo recitatam, quae dicit radicem omnium malorum non eſſe ſecundum naturam, immediatè ſubiungit, quod ſufficit aduerſum omnes qui volunt accuſare naturas. Oportet ergo correſpondenter, elenchicè intelligere & exponere illum librum,3a. Expoſitio. ſicut nunc tangebatur, & ſuperius decimo huius plenius docebatur. Adhuc autem tertio non minus concorditer cum proceſſu poteſt praemiſſa autoritas ſic exponi, quod nullus peccat in eo quod nullo modo caueri poteſt etiamſi velit, ſed nolenti & inuito contingit, vt ſic neceſsitatem violentam cogentem & inuitam remoueat à peccante. Iſte namque eſt creber modus loquendi vulgarium & Doctorum; poſſum ſi volo, potes ſi vis, poteſt ſi vult facere hoc vel illud. Quid enim facilius, quid liberius quàm facere quid, ſi volo, & non facere ſi non volo? Quod autem iſte ſit intellectus Auguſtini, videtur ex verbis eius & proceſſu 3o. de libero arbitrio 28. vbi fuerat allegatus. Oſtenſo namque quod voluntas eſt cauſa peccati, inquirit vlterius, Nunquid ipſius voluntatis ſit aliqua cauſa prior, cui rectè imputetur peccatum; & probato quod non, quia non ei obtemperet voluntas, & non peccabit, obijcit in perſona quaerentis, An fortè violenta eſt, & cogit inuitum; & reſpondet, docendo non ſic eſſe vſque ad finem capituli memorati. Secundum hanc ergo neceſsitatem & libertatem ei oppoſitam, oportet rationabiliter accipere & intelligere ſua verba; alias enim non facerent ad propoſitam quaeſtionem. Supra quoque 26. ait, Neminem natura ſua cogit vt peccet, ſed nec aliena: Non enim quiſque dum id quod non vult patitur, peccat: Nam non peccat in eo quod patitur inuitus. Qui & infra 29. dicit, Nec mirandum eſt, quod homo vel ignorando non habet arbitrium liberum voluntatis ad eligendum quid rectè faciat, vel reſiſtente carnali conſuetudine, quae violentia mortalis ſucceſsionis quodammodo naturaliter inoleuit, videat quid rectè faciendum ſit, & velit nec poſsit implere. Illa enim eſt peccati poena iuſtiſsima, vt amitteret quis quo bene vti noluit, cùm ſine vlla poſſet difficultate, ſi vellet; quod & de natura & gratia 68. recitat approbando. Qui adhuc inferius eiuſdem 3. 31. ſcribit, Rerum creator oſtendit quanta facilitate potuiſſet homo, ſi voluiſſet, retinere quod factus eſt, cùm proles eius potuit etiam ſuperare quod nata eſt; & ſubſequenter 36. ait, Autor animae tantum illi praeſtitit dignitatis, vt in eius etiam poteſtate poneret, ſi vellet, ad beatitudinem tendere. Q