Insectorum sive minimorum animalium theatrum olim ab Edoardo Wottono, Conrado Gesnero, Thomaque Pennio inchoatum ; tandem Tho. Movfeti Londinâtis operâ sumptibusq́[ue] maximis concinnatum, auctum, perfectum ; et ad vivum expressis iconibus suprà quingentis illustratum.

Insectorum sive minimorum animalium theatrum olim ab Edoardo Wottono, Conrado Gesnero, Thomaque Pennio inchoatum ; tandem Tho. Movfeti Londinâtis operâ sumptibusq́[ue] maximis concinnatum, auctum, perfectum ; et ad vivum expressis iconibus suprà quingentis illustratum.

Table of contents

Title page

GENEROSO VIRO, EQVITIAVRATO, ARCHIatro Regio, D. Gulielmo Paddy: Theodorus de Mayerne, Eques auratus, Baro Albonae, in Aulâ Britannicâ Archiatrorum Comes, S. P. D.

Index singulorum Capitum in hoc volumine comprehensorum.

LIB. 1.

LIB. 2.

De Argumenti hujus susceptione, atque ejusdem dignitate & usu, Praefatio.

Authores ex quibus hoc Opus concinnatum est.

INSECTORVM SIVE, MINIMORVM ANIMALIVM THEATRVM.

CAPVT I. De Apum nomine, descriptione & differentijs.

2

CAP. II. De politicis ethicis & aeconomicis apum virtutibus.

Atque hactenus de regibus & ducibus, nunc de Vulgo apum orationem instituemus.

CAP. III. De creatione, generatione, & propagatione Apum.

CAP. IIII. De apum usu.

CAP. V. De mellis nomine, differentia, et usu.

CAP. VI. De cera, propoli, commosi, pissocera, erythace, earum que natura & usu.

CAP. VII. De Fucis & Furibus.

CAP. VIII. De Vespis.

CAP. IX. De Crabrone & Tenthredine.

CAP. X. De Muscis.

CAP. XI. De Muscarum differentijs.

CAP. XII. De muscarum usu.

CAP. XIII. De Culicibus.

CAP. XIIII. De Papilionibus.

Atque de nocturnis Papilionibus sive Phalaenis hactenus sit dictum: Nunc ad 〈 in non-Latin alphabet 〉 sive diurnas transeamas.

Minimarum octo tantùm vidimus.

Deusu Papilionum.

CAP. XV. De Cicindela.

CAP. XVI. De Locustis.

CAP. XVII. De Cicadis & Gryllis.

CAP. XVIII. De Blattis.

CAP. XIX. De Bupresti & Cantharide.

CAP. XX. De Cantharide.

CAP. XXI. De Scarabeis.

CAP. XXII. De Scarabeis minoribus.

CAP. XXIII. De Proscarabeo & Scarabeo Aquatico.

CAP. XXIIII. De Gryllotalpa.

CAP. XXVI. De Tipula.

CAP. XXVII. De Forficula, sive Auricularia.

CAP. XXVIII. De Scorpio Formica & Pediculis Alatis.

CAP. XXIX. De Cimice Sylvestri Alato.

DE SECVNDI LIBRI DIVISIONE.

Praefatio.

CAPVT. I. De Erucis earumque differentijs & nominatim De Seribus & Bombycibus.

CAP. II. De reliquis glabris Erucis.

CAP. III. De Erucis hirsutis atque pilosis.

Rarioris pili sunt: Geranivora, Iacobaea, Antennula, Echinus, Rubicula, & Cornuta illa bestiola, quam Germani Horneworm appellant.

CAP. IIII. De ortu, generatione, alimento, & Metamorphosi Erucarum.

CAP. V. De Qualitate & usu Erucarum earum que Antipharmacis.

CAP. VI. De Sphondyle.

CAP. VII. De Staphylino.

CAP. VIII. De Scolopendris & Iulis.

De Iulis.

CAP. IX. De Asellis.

CAP. X. De Scorpijs terrestribus.

Interna ex Dioscoride.

Externa alia ex Avicenna.

Interna ejusdem.

Antidota Anderam, aliàs Braz. regis Siciliae.

Aliud Ejusdem.

Aliud optimum.

Externa Rhasis.

Interna Rhasis.

Externa ex Albucasi.

Interna Albucasis.

CAP. XI. De Araneorum nomine differentijs que.

CAP. XII. De Araneis noxijs sive Phalangijs.

Medicamenta interna; Ex Dioscoride.

Ex Galeno.

Ax Aetio & Aegineta.

Ex Plinio, Celso, Scaligero.

CAP. XIII. De Araneo Cicure sive domestico.

CAP. XIIII. De certis quibusdam Araneorum speciebus ab authoribus observatis.

CAA. XV. De Generatione, Coitu, & usu Araneorum.

CAP. XVI. Formicarum Encomium, in quo differentiae, Natura, ingenium, earumque usus describitur.

CAP. XVII. De Cicindela, & Meloe faemina, aeque Anthreno, & Asello aruense.

CAP. XVIII. De Vermibus mineralibus hexapodis.

CAP. XIX. De Vermibus vegetabilium hexapodis, & primum de Arboreis.

CAP. XX. De Vermibus Fructuum leguminum, frumentorum, Vitis, Herbarum.

CAP. XXI. De usu Vermium Mineralium vegetabilium que, ac eorum perdendorum ratione.

CAA. XXII. De Animalium vermibus hexapodis, & primùm de pediculis hominum.

Curatio Phthiriasis generalis.

CAP. XXIII. De Pediculis Brutorum & Plantarum.

CAP. XXIIII. De Syronibus, Acaris, Tineisque animalium.

CAP. XXV. De Cumice.

CAP. XXVI. De Ricino & Reduvio.

CAP. XXVII. De Tinea vestivora.

CA•. XXVIII. De Pulice.

CAP. XXIX. De Apodis sive Depedibus Insectis: Ac primum de Terrae Intestinis.

CAP. XXX. De Animalium Lumbricis.

CAP. XXXI. De Lumbricorum Intestinorum descriptione.

CAP. XXXII. De Lumbricorum Intestinorum ortu.

CAP. XXXIII. De Signis & curatione Lumbricorum ex Gabucino.

CAP. XXXIV. De Lumbricis extra Intestina nascentibus, & praesertim de Eulis.

CAP. XXXV. De Lendibus.

CAP. XXXVI. De Aurelijs & Teredine Depede.

CAP. XXXVII. De Aquaticis Insectis depedibus, & primum de Squilla.

CAP. XXXVIII. De Locusta, Scorpio, Notonecto, Cicada, Anthreno, Forficula, Lacerta, Corculo, & Pediculo aquaticis.

CAP. XXXIX. De Pulice sive Asello & Scolopendra marinis.

CAP. XL. De Insectis aquaticis Depedibus, ac primùm de Oripe.

CAP. XLI. De Hirudine.

CAP. XLII. De Lumbrlcis Aquaticis.

Errata Corrigenda. Prior numerus paginum: Posterior lineam denotat.

§

§

§

[Page]

[Page]

[Page]

INSECTORVM SIVE Minimorum Animalium THEATRVM: Olim ab EDOARDO WOTTONO. CONRADO GESNERO. THOMAQVE PENNIO inchoatum: Tandem THO. MOVEETI Londinatis operâ sumptibus (que) maximis concinnatum, auctum, perfectum: Et ad vivum expressis Iconibus suprà quingentis illustratum.

[figure]

Londini ex Officinâ typographica [...] Cotes. 1634.

GENEROSO VIRO, EQVITIAVRATO, ARCHIatro Regio, D. Gulielmo Paddy: Theodorus de Mayerne, Eques auratus, Baro Albonae, in Aulâ Britannicâ Archiatrorum Comes, S. P. D.

[Page]

[Page]

NVncupaverat olim Mouffetus vestras, Medicae familiae insigne decus, vir politioris utique & solidae literaturae [...] eximius, Elizabethae semper Augustae (quae supra sexum sapiens, fortis, ad bene regnandum nata, subditorum votis, & proprijs coeptis gestisque ad invidiam foelicibus tot annos imperavit) opus hoc De Insectis animalibus, ab aliis inchoatum, ab ipso auctum, perlimatum, & ut nunc prodit ad umbilicum perductum, haud indignum ratus Naturae miracula, in minimis maximê conspicua, maximae Principi dedicare, quae summi rerum omnium Conditoris infinitā testantur potentiam, & Principûm [...] mentem ad causam causarum erigunt, ut Numinis praesentiam ubique agnoscant, & beneficam manum in singulari erga ipsos directione, & electivè agente influentiâ, non minùs submisso quàm grato animo venerentur; ratione proportionûm momenta sic pensitante, ut pluris teneatur qui plus acceperit. In isto proposito, antequam votum solverit, supremum obijt diem author, dignus qui vitam protraxisset diutiús, in artis & reiliterariae compendium. Sic liber posthumus haeredi relictus, facultatibus minus amplis quàm patris ferebat nomen, poscebat meritum, & in publica commoda tot vigiliae, tot exantlati in curandis aegris labores jure postulabant. Fortuna caeca vix nisi invita melioribus favet, quasi dissonum sit & incongruum Pluti cum Apolline Minervâ & Mercurio commercium. Fatis tunc functa Elizabetha, imperij Britannici habenas piè & justé [Page] nente, at (que) inter procellas totam quassantes Europā pacificè regnante IACOBO, averruncatis sceptri maiestate, & animae ad miraculum prudentis providentiâ monstris, quae regni fundamentis convellendis instabant Proditione, dolis, scelere atque libidine & irâ. Heroï non minús doctrinâ quàm virtutum omnium [...] illustri, doctum opus offere decreverunt Curatores pupilli in sicco à parente derelicti: Sed res angusta domi distulit negotium, atque subventaneo intento effectum, & faetui lucis usuram denegavit. Sic in custodiâ amicorum defuncti obscurus diutissimé haesit liber, donec à Darnello, authoris quondam Pharmacopoeo, homine sanê probo, magistri Manibus bene volente, ejusque gloriae avido, oblatum mihi volumen, quod per aliquot annos in meo Musaeo sepultum in pulvere, tineis blattis (que) expositum jacuit, nullâ medius-fidius meâ, sed typographorum nummis inhiantium culpâ, qui quantum vis in varijs regionibusâ me per literas invitati, & ad suscipiendum orphanum sollicitati, detrectaverunt ingratum ut ajebant laborem, displicente ipsis artis nobilis usurâ, nisi Nauticam superaverit. O tempora, in quibus eruditorum hominum sudores ex pretio operis solvendo, & aere in charta & atramento comparandis locando, vel ex vulgi (pessimis ut plurimum applaudentis) depravato sensu, non ex rei essentia vel subjecti dignitate, aut solidâ ejusdem explanatione aestimantur! Limini tunc praefixa erat Epistola quam dedicatoriam vocant, cuius praedictorum Principum alterutrius nomen praelaturae, post utriusque obitum, intempestiva videbatur editio. Alius forsan hanc captasset occasionē compellandi Regis CAROLI, magni patris magni filij, sub cujus fortunatissimo imperio in Regiâ personâ, virtutes omnes Regiae quasi agmine facto concurrentes, singulae de praerogativa certant, & genibus E. M. advolutus alienum opus fucato laudum cortice velatum, vel ampullatis aulicae eloquentiae fumis obumbratum, sub spe alicujus remunerationis obtulisset. Sed ista non sunt mei genij, quippe licet non ingratus Principibus viris hactenus vixerim, attamen id longo didici usu, sobriè utendum ipsorum gratiâ, auribus oculís-ve abutendum nunquam, & apud ipsos, quantumvis molles aditus & tempora noris, semper intempestivam esse importunitatem, eam praesertim quae Musas mercenarias infami stigmate notatas ad stipem adigit. Noli credere me tantum huic operi detrahere ut ipsum indignum putem quod Regium nomen in frontispicio gestet, & subtam ambitiosae inscriptionis tutelâ publicatum vivat: sed parentem lustricum in alterius gratiam ultrò agere, [...] [Page] quo ad argumenti expositionem, in scenam producere, & sub alienis plumis in operis aditu jejunè & ineptè superbire piaculum duxi. Vttamen numeris omnibus absolutus prodeat liber, né-ve lector consuetudinis amans Epistolam desideret, vel omissam queratur, pro more meo, (quo magnates debito quidem honore prosequor, Amicos verò unicê & constanter colo) Historiae naturali & Medicae, alicujus communi literatorum consensu utriusque callentis, necessitudine non vulgari mihi juncti, bonis omnibus charum, & propriis clarum dotibus nomen praesigere volui, quod reverentiae & bonae voluntatis officium, posteritati testetur, quo sint apud me loco viri doctrinae multiplicis tincturâ imbuti medullitûs. Inprimis verò Artis omnium nobilissimae quam exerceo proceres. Ita te ex multis unum selegi, qui mihi sis instar omnium, generose vir, amicissime Paddy, qui à sapientissimo, & nihil unquam perperàm faciente Monarcha IACOBO censu decoratus equestri, Virtutemtitulis, titulos virtutibus ornas, ut de te ipso noster cecinit Thorius. Is es qui me post nefandum Henrici magni quondam Domini mei clementissimi parricidium, (atratam saeculi sui memoriam in saecula redditurum) à Serenissimo Jacobo ex Aula Gallica perliteras proprias, & viae ducem ex professo in Britanniam accersitum, & immediatè dignitate Comitis Archiatrorum honoratum, non limis & invidiae vipereo veneno turgentibus oculis aspexisti, sed candidè, & exporrectâ fronte (qualem virum generosae originis decet,) excepisti peregrinum, contra illud Horatij, qui penitùs toto divisos orbe Britannos, feritatis in hospites insimulat. Deinceps verò in numerosis apud aegros congressibus, & Medica praxi, placidè consultantium opiniones auscultantem, expendentem, & pro loci mei debito, circa agenda concludentem, sine rixa vel contradicendi innato medicastris cacoêthe audivisti, & rationi consentaneam meam saepissimè probasti sententiam. In Illustrissimo Collegio Londinensi (cui ut dignissimè semper, sic praefuisti saepissimè) optimatûm votis tuóque inprimis calculo, in Collegarum numerum relatum, pro regio Characterismo Spartae meae aulicae, primum à Praeside nostro locum obtinere libenter passus es: Addo quód varijs â me ad excellentissimos collegas nostros delatis vel petitionibus vel commendationibus, nunquam te opposuisti, sed mihi faciles aures & auxiliares manus semper praebuisti: Denique laudasti ubique absentem, & famam Momorum calumnijs impetitam, & dente Theonino vulneratam saepiùs (quae bonorum, imò maximorum Principum est conditio) quantum in te [Page] fuit, me clàm, ex insito tibi animi praenobilis motu [...] tutatus es, authoritate quâ polles apud tuos cujuscunque conditionis, neque ulterius gliscere hanc passus es maledicendi porriginem. Quid retribuam tibi Vir Excellentissime, cui ut vero Philosopho inanis gloriolae nulla est cupido, & quae magni splendoris ab hominum vulgo laudantur, quaeruntur, expetuntur, in praesentiarum sordent omnia? Gratus & amoris plenissimus erga te animus jubet, ut in ipsius testimonium [...]evidense hoc [...] tibi offeram, quod lubens volensque accipe, & sine ut candidâ istâ tesserâ destruatur improbum illud [...]. Deus O. M. longos, & benefico syderum aspectu prosperos, tibi largitus est annos, in civiûm tuorum salutem, quorum sanitati tuende & restaurandae, per plurima lustra hactenus invigilasti tam efficaciter, ut non quernâ tantum coronâ, verum etiam aureà statuà (si tempora nostra hunc ferrent honorem) te dignum vixisse diù, jure agnituri sint Nepotes. Nunc Dux emeritus, rude donatus Athleta, monstrorum in hominum perniciem faecundâ nimium sobole quotidie nascentiûm domitor, exsuccum corpusculum edaci tempori placidè quotidie cedens adhuc sustinente animà, quae nullis carceris sui vitiata conditionibus portum videt, imò iam penê tangit; abstractâ ab humanae vitae aerumnosis vexationibus mente, tecum habitas, & quod superest tibi temporis à divinis meditationibus, omnem in [...] penctrans, atque abdita rerum, per amaena [...] viridaria expatiaris. En tibi ex secretissimo magnae parentis horto exquisitissimum sertum, quod non modò pascat oculos, verùm etiam eximium, quo polles, mentis acumen, in intima ejus adyta deducat. Tu Anatomicus insignis Insecta secari posse sodes experire; Magno Stagiritâ duce partes animalium rimari non dedignante, invenies in apûm Corpusculo utrem mellis ex floribus sucti receptaculum, crura bitumine ceram daturo tenaciter onusta. In [...] corneum aculeum, vindicis veneni plenum, ad ferae nutum depromptilem, quo Rex gregis carere dicitur, quippe supremae potestati omnia pro voluntate quando libuerit subversurae, naturaliter competit, imo debet innasci Comitas, unde Reges proprio attributo patres [...] indigitantur. In Culicibus observabis canoram tubam, sanguinis ex animalibus suctricem, imò per solidissimi ligni compagem, doliorum mustum continentium exhaustricem. Quàm placebit tibi Papilionum in Helicem continuò rediens, post haustum ex floribus alimentum, tenuissima proboscis, quàm expansae ipsorum alae, artifici naturae penicillo pictae, non imitandis [Page] pigmentis, quibus penè cessura Iris, Mille ferens varios adverso sole colores. Quám Iucundo spectaculo, manus artifices cautè & curiosè acutissimum scalpellum & stylum pertenuem ducentes regentibus oculis, patebuntista. Cicadarum rore victitantium fistula, atque striduli quem edunt soni per caniculae aestum viatorum aures importuné obtundentis organa, sic fabretacta ut concavus venter, sub diaphragmate exsculptus sit in fornicem, cui supertensum ex tenuissima & siccissima membrana operculum tympani instar, per obliquum sinum aerem admittit, qui alarum & aqualiculi motu successivo & regulari agitatus, per angustum foramen intrans, mox dilatatus, ad Caveae incrustatos parietes appellens, refractusue sonum format. Scarabeorum maiorum cornua, cervorum aemula, mucronibus acutissimis vulnera infligere potis, & qui ea movent ac validissimè constringunt musculi. In Cantharorum genere Rhinoceros. Bombycum (qui omnium Erucarū [...] sunt antesignani) in plures anfractus retortum materiâ serici tumens marsupium, in quo post tempus destinatū concoctioni pabuli, ex mori potissimùm foliis deprompti, gluten seu gelatina tenax reservatur, donec turgente ventriculo, & gestiente finem suum assequi naturâ, vermis salivam paulatim eructat, cuius ad aerem solidescentis filum, rem veltiariam Satrapis procuratura bestiola, per strictissimas fauces dispensat, & nendo capitis ac dimidij corporis motu, additâ anteriorum pedum carminatione, primò in stabilimenta glomeris sui, deinde in proprium conditorium, ubi suam subeat transfigurationem disponit, quemadmodum Arachne per infima corporis, in filum ductile excrementum egerit, unde casses vitae sustentandae necessarios paupercula magno cum labore format, & pedibus prolixis in unguiculos peracutos definentibus nectit in nodos operis reparationi subinde obnoxia. In Locustarum majorum viridium sepes depascentium thecis supremis, squamae duae Corneae praedurae, quarum mutuus attritus, per aeris mollioribus alis agitati subministrationem, sonum satis acutum creat. Omnium vero hujus generis caput armatum, posteriora crura dura, sicca, praelonga, quorum ad firmum obiectum impulsu, validissimorum tendinum ope, instar sagittae ex balistâ prodeuntis libratum corpus pro sua proportione satis grave, vibratur in longinquum: ut pulicibus etiam cum impetu salientibus contingit. Sed quod maius est praeter forfices, novacularum penetrantiacie aemulas, rectum ab ore in anum ductum, cingentibus pylorum dentatis obicibus, sibi in vicem spinosa quasi [...] respondentibus, quibus arva tota voracibus incisoriis depopulata, [Page] tanquam in pistrino moluntur, & quàm citissimê excernuntur; nunquam cessante fame, donec regio es integras vindici tonantis irae obiectas, Divina iubente Nemesi, vile pecus absumat, & populos coelo ridiculè minitantes excidium, in nihilum redigat. Aspicies phalangiorum os armantes cuspides, quarum vulnuscula subit virus insolens, corporis centrum intrans, medullis imis mordicùs infixum, cum atrocis ferae vita in subiecto quod ipsum susceperit perdurans, certis horis periodicê saeviens, Phantasiam perturbans, quae obiectis animali concoloribus lenitur, sed furere non desinit, donec musica provocatis choreis sudores largos cieat, & paroxysmum solvat, postero die eadem hora recursurum. Lampyridum intestinum ignem caudae affixum, & Cocuiae, noctilucae Indicae funalia, Cimmerias tenebras vincentia spectabis. Atque adeo (si conspicilia ex Crystallo [...] (quantum vis linceis oculis in perscrutandis atomis necessaria) sumas, miraberis Cataphractorum pulicum obscurè rubentem habitum, cum dorso setis rigente, & cruribus hispidis, & inter duas antennas prominentem tubum carnificem, amaram puellarum luem, humanae quietiin somnis praesertim inimicissimam. Pediculorum oculos prominentes cernes, & cornua, crenatum corporis ambitum, totam substantiam diaphanam, per quam cordis & sanguinis tanquam in Euripo indesinenter fluctuantis motum. Patebunt tibi petulantium pediculorum cancriformium plana corpuscula, cum harpago [...]ibusquibus, cutim humanam perpetuò inter pilos ore lancinantes, adhaerent tenacius quam Lepades affixae scopulis. Imò ipsi Acari prae exiguitate indivisibiles, ex cuniculis prope aquae lacum quos foderunt in cute, acu extracti, & ungui impositi, caput rubrum, & pedes quibus gradinatur, ad solem prodent. Quod si à partium [...] animum ad Insectorum generationem & ortum revoces, & varias quas subeunt transmutationes expendas, ut vermium in muscas, Erucarum (quarum singulae species à singulorum vegetabilium corruptione [...]rahunt originem) in Chrysalidas, aureis velut bracteis superstratis rutilas, & papiliones, quorū ova faetus vermiformes denuò producunt, per circulum successivè agente, & constanter motu perpetuo in se recurrente naturâ, ingredieris proculdubió amplissimum Philosophandi campum, circa universalis spiritus tria regna (vegetabile, animale, minerale) aequaliter pererrantis, replentis, regentis, atque in Entia ad singula pertinentia, pro dispositione materiae varias formas introducentis, potentiam & activitatem: Nec non speculationem tuam exercebit corporum omnium sublunarium inter sese commercium, quae licet persaepe adversis [Page] frontibus inter sese pugnare videantur, In uno tamen conveniunt, & ab invicem aliquid omnia & singula mutuantur. Imó si transmutantur & animalia & plantae, cur idem metallis denegatum? Id quod arte se praestare posse permulti naturae genuini ministri & legitimi adjutores, non sine ratione gloriantur: Idque solum per impedimentorum remotionem, & congruam activorum & passivorum coapplicationem, quâ factâ soli Naturae negotium relinquit Philosophus, quae blando calore externo, citra festinationem adjuta, internum suscitat ignem, Elixiris sanitatem & opes procuraturi opificem; ut Asinos explodam, qui in leonis exuvijs exultantes, tumultuariam & confusam instruunt ergasteriorum suppellectilem, subterranea cuncta eruunt ex imis fodinis, & Veneris marito exponunt, somniorum experiendorum avidi,

—Simul & patrimonia miscent,

Arcano instantes operi & Carbonibus atris,

Qui tandem exhausti damnis, fractique labore

Inveniunt, atque inventum Nihil usque requirunt.

Cinifloribus hisce praeteritis, si altius circa insecta lubet philosophari, habebis quod te exerceat in Apûm Monarchicâ, Formicarum Democraticâ [...] utriusque generis Oeconomicâ providentia: Illius in colligendis & reponendis Cera & melle: Hujus in cellis replendis, & [...]odendis seminibus, eâ parte quâ germinant, ne labore improbo collecta, & in hyemem recondita annona, vi caloris ingeniti in subterraneo ergastulo (quod durante brumâ calet) excitati, productione praecoci tentatâ corrumpatur, & obortâ peste, unâ cum grassante fame totum gregem deleat. Neque sicco pertransibis pede Architectonicem in fingendis ex cera favorum cellulis; Mathematicê ad exactum [...]. In vespeti loculis; In formiceti tabulatis varijs, & anfractuosis Maeandris; In cujus compage cubilia, horrea, Xenodochia, cadaverum repositoria, praeter innumeras animalculorum infatigabilium dotes, functiones, operas, vidit, & satis vel admirari, vel laudare non potuit is qui in eis contemplandis longos absumpsit dies, vitam totam in supino hocce & valdè otioso negotio transactam, operae pretium ratus. Textricem ostendent Seres, Erucae omnes, Aranei, muscis insidias struentes, & tendentes retia, ad comparandam escam. Caelaturam exercent oris scalpro ligna pertundentes Cossi. Pietatem erga senes, defessos, aegros, sobolem docebunt formicae, & apes inter caetera insecta: Prolis amorem Heliocanthari Apollini sacri, qui stercoream pilulam (seminis ipsorum receptaculum) [Page] ab ortu ad occasum, Solis motum sequentes, per 28. dies versare nunquam desinunt, donec defodiendo apta sit, ad foetus productionem, post mensis lunaris spatium, quod vermi in volucrem demum abituri formationi, & exclusioni natura assignavit. Hic marem semen prolificum sine foeminae ope habere, & per se generare posse, intercedente putrefactione idoneae materiae in commodâ matrice (etiam non animali) notato. Sed (quod Christiani hominis meditationes omnes coronat, eumue sublimem rapit) perpende ut Bombyx sibi tumulum condit, textili opere intus compactiore impervium, in quo vermis in se contractus videtur emori, & prodigiosâ Metamorphosi renascitur papilio, nobilius animal, quod remigio alarum coelum petit, quum sordidum reptile ante sepulturam, terrae affixum, & pabulo soli agglutinatum vixerit. Vide num obscura de Locustarum genere, inter arvorum stipulas, ultimâ macie confecta victitans bestiola (quam à precantis gestu Galli Narbonenses Pregadiou appellant) homines doceat supplices ad coelum palmas tendere, & ritum decorum in offerendis Domino precibus observare admoneat. Quid de Cantharo majore nascicorni Indico, qui sine matre natus (more caeterorum congenerum) moritur, & ex sua putrilagine, Phaenicis instar, postliminió resurgit? Denique quid de Musçis censes, quas aquâ per plures horas submersas, in calido cinere si sepelias, ad vitam denuo revocabis? Non dubito herele quin inter serias istas cogitationes (quarum objectum caeteris hominum laruis [...] minùs serium videbitur) mens tua ad suam exurgat originem, coelo defixis oculis exclames [...]! & cum divino Psalte canticum Naturae authori persolvas. Quàm magnificata sunt opera tua Domine. Omnia in sapientia fecisti. Impleta est terra possessione tuâ. Sic erit unde mihi gratuler, ex eo quod licet annorum tuorum longa series hactenus fuerit continuus philosophandi actus, attamen per polydaedali hujus honorarij rarum auctarium, tibi novam non minùs solidae & utilis, quàm jucundae & curiosae meditationis ansam praebuerim. Patere igitur ut doctissimi Mouffeti foetum, nunc tandem in lucem editum, manus amica Bibliothecae tuae inferat, cuj locum parente & nato dignum assignato inter tot volumina, quibus instructissimos habes Musaej tui forulos. Praeter enumerata bona accessura inde tibi, & horarum lecturae operis datarum, amplissimum quod reportabis faenus, (si jocari licet) res tua etiam non carebit emolumento, ne proprium compendium hic neglectum videatur: In istis paginis invenies quae pestem deliciarum tuarum [Page] fugent, Musis, earumque alumnis inimicissimas feras; tineas dico librivoras, quae ventre voraci & ferreis dentibus (corporis licet sint admodum pusilli) saeculorum integrorum lucubrationes erosas abliguriunt. Malas bestias pessima omnia naturae iratae deleteria malé perduint! quarum propagationem praecavere, & infamem progeniem necare, (interim dum speciem funditus abolere satagent eruditi librorum scriptores, vel collectores seduli conabuntur,) Liber hic (quem amoris mei [...] tibi mitto) proprio capite docebit. At satis est; Vrceus coepit institui, cur exit amphora currente rotâ? Abripiunt me benevolentiae ardor, & subjecti faecunditas: de tabulâ removenda manus, nè absurdé abeat in immensum epistola, quae jam incauté excrevit in volumen. Me tibi addictum credito, & quàm bene tibi velim & cupiam istae lineae in tui gratiam exaratae loquantur Quod reliquum dierum ad decurrendum vitae tuae stadium, antequam coeleste [...] accipias, statuit tibi Deus, cum animi & corporis indolentiâ ut absolvas opto, & ut cum Aristotele testamentum scribente loquar, híc diutiús tibi [...], foeliciter ut appellas, & beatorum portum decreto tibi momento gloriosè subeas ex animo precor. Vale. Ex meo Musaeo Idibus Maij, anno reparatae salutis humanae, 1634.

Index singulorum Capitum in hoc volumine comprehensorum.

[Page]

LIB. 1.

CAPVT 1. DE Apum nomine, descriptione & differentijs. Pag. 1.

Cap. 2. De politicis ethicis & oeconomicis Apum virtutibus. Pag. 5

Cap. 3. De creatione, generatione, & propagatione Apum. Pag. 12

Cap. 4. De apum usu. Pag. 21

Cap. 5. De mellis nomine, differentia, & usu. Pag. 24

Cap. 6. De cera, propoli, pissocera, erychace, earumque natura & usu. Pag. 33

Cap. 7. De Fucis & Furibus. Pag. 37

Cap. 8. De Vespis. Pag. 41

Cap. 9, De Crabrone & Tenthredine. Pag. 49

Cap. 10. De Muscis. Pag. 54

Cap. 11. De Muscarum differentijs. Pag. 58

Cap. 12. De muscarum usu. Pag. 70

Cap. 13. De culicibus. Pag. 80

Cap. 14. De Papilionibus. Pag. 89

Cap. 15. De Cicindela. Pag. 108

Cap. 16. De Locustis. Pag. 116

Cap. 17. De Cicadis & Gryllis. Pag. 127

Cap. 18. De Blattis. Pag. 137

Cap. 19. De Bupresti & Cantharide. Pag. 141

Cap. 20. De Cantharide. Pag. 144

Cap. 21. De Scarabeis. Pag. 147

Cap. 22. De Scarabeis minoribus Pag. 161

Cap. 23. De Proscarabeo & Scarabeo Aquatico. Pag. 162

Cap. 24. De Gryllotalpa. Pag. 164

Cap. 25. De Pyrigono. Pag. 164

Cap. 26. De Tipula. Pag. 169

Cap. 27. De Forficula, siv [...] Auricularia. Pag. 171

Cap. 28. De Scorpio, Formica, & Pediculis

Cap. 29. De Cimice Sylvestri Alato. Pag. 174

LIB. 2.

CAP. 1. DE Erucis earumque differentijs & nominatim de Seribus & Bombycibus. Pag. 179

Cap. 2. De reliquis glabris Erucis. Pag. 182

Cap. 3. De Erucis hirsutis atque pilosis. Pag. 185

Cap. 4. De ortu, generatione, alimento, & Metamorphosi Erucarum. Pag. 191

Cap. 5. De qualitate & usu Erucarum earumque Antipharmacis. Pag. 192

Cap. 6. De Sphondile. Pag. 194

Cap. 7. De Staphylino. Pag. 197

Cap. 8. De Scolopendris & Iulis. Pag. 198

Cap. 9. De Asellis. Pag. 202

Cap. 10. De Scorpijs terrestribus. Pag. 204

Cap. 11. De Araneorum nomine differentijsque. Pag. 217

Cap. 12. De Arancis noxijs sive Phalangijs. ibid.

Cap. 13. De Araneo cicure sive domestico. Pag. 226

Cap. 14. De certis quibusdam Araneorum speciebus ab authoribus observatis. Pag. 232

Cap. 15. De generatione, Coitu, & usu Araneorum. Pag. 235

Cap. 16. Formicarum Encomium, in quo differentiae, Natura, ingenium, earumque usus describitur. Pag. 238

Cap. 17. De Cicindela, & Meloe faemina, atque Anthreno, & Asello arvens [...]. Pag. 246

Cap. 18. De Vermibus mineralibus hexapodis. Pag. 247

Cap. 19. De Vermibus vegetabilium hexapodis▪ & primum de Arboreis. Pag. 248

Cap. 20. De Vermibus Fructuum, leguminum, frumentorum, Vitis, Herbarum. Pag. 253

Cap. 21. De usu Vermium Mineralium vegetabiliumque, ac eorum perdendorum ratione. Pag. 256

Cap. 22. De animalium vermibus hexapodis, & primùm de pediculis hominum. Pag. 259

Cap. 23. De Pediculis Brutorum & Plantarum. Pag. 265

Cap. 24. De Syronibus, Acaris, Tineisque animalium. Pag. 266

Cap. 25. De Cimice. Pag. 269

Cap. 26. De Rici [...], & Reduvio. Pag. 271

Cap. 27. De Tinea vestivora. Pag. 273

Cap. 28. De Pulice. Pag. 275

Cap. 29. De Apodis sive Depedibus Insectis: Ac primum de Terrae Intestinis. Pag. 278

Cap. 30. De Animalium Lumbricis. Pag. 282

Cap. 31. De Lumbricorum Intestinorum descriptione. Pag. 296

Cap. 32. De Lumbricorum Intestinorum ortu. Pag. 298

Cap. 33. De Signis & curatione Lumbricorum ex Gabucino. Pag. 300

Cap. 34. De Lumbricis extra Intestina nascentibus, & praesertim de Eulis. Pag. 317

Cap. 35. De Lendibus. Pag. 318

Cap. 36. De Aurelijs & Ter [...]dine Depede. ibid.

Cap. 37, De Aquaticis Insectis depedibus, & primum de Squilla. Pag. 319

Cap. 38. De Locusta, Scorpio, Notonecto, Cicada, Anthreno, Forficula, Lacerta, Corculo, & Pediculo aquaticis. Pag. 320

Cap. 39. De Pulice sive Asello & Scolopendra marinis. Pag. 322

Cap. 40. De Insectis aquaticis Depedibus, ac primum de Oripe. Pag. 322

Cap. 41. De Hirudine. Pag. 323

Cap. 42. De Lumbricis Aquaticis. Pag. 324

FINIS.

De Argumenti hujus susceptione, atque ejusdem dignitate & usu, Praefatio.

[Page]

INsectorum historiam summis Philosophis dignam esse, magnus ille Aristotelis, Plinij, nostri (que) Wottoni in ipsis describendis labor satis ostendit. Ab corum aetate inchoatum ab ipsis opus absolvere, Conradus Gesnerus, non sine fructu aliquo elaboravit; sed per vitae angustias primo defecit stadio, neque concinnare illi schedas liberum fuit. In quas dum beatae memoriae Pennius meliore quodam fato incideret, infinitâ per quindecim annos omnium authorum lectione, & summâ Quickelbergij, Clusij, Camerarij, Thomae Kniveti Equitis fratrisque ejus doctissimi Edmundi, Io. Iacobi, Rogerij Brounij, Briti, sed Brueri nostri inprimis, & Petri Turneri nonnullâ benignitate, historiam locupletavit. Dolendum illud, immaturâ cum quoque morte abreptum; priusquàm congestam undique materiem disposuisset, & pro hujus operis dignitate conformasset. Hinc enim factum, ut literae ipsius lituris plenae & dubijs characteribus confusae, planè interijssent; nisi ego illas (fermè exposititias) segregassem, & permagnâ pecunae summâ [...] omnes redemissem. Malui enim de nostris fortunis, quàm de illius aestimatione aliquid detrahi, qui ipsus in Insectorum scripturâ tantum operis, in sculpturâ tot sumptus collocarat. Hujus igitur & Gesneri, Wottonique fragmentis ordine dispositis, additâ orationis luce (quâ Pennius caruit,) historiam texui, & pro meis viribus, (quae scio quàm sunt exiguae) tandem absolvi. Deterrebat me in primis operis difficultas; quoniam Insecta vidi arduae esse explicationis, tum ob materiae ipsius insolentiam, tum majorum hac in parte sublimeni quandam vel potiùs resupinam oscitantiam: restiterunt enim primo ipso aditu, & eorum naturam [...], vel de limine tantùm (quod dicitur) salutârunt. Timebam quoque (id quod fortè accidit,) Ne tam exquisitae narrationi orationis dignitas deesset; praesertim quùm haerentem hîc Pennium saepius cernerem, atque verborum artifices rariùs adirem. Tenuit me item aliquandiu causarum Insectorum examinatio; quibus incognitis, nec scribi rectè possit historia, nec ritè concipi. Objurgabant me item amici (idque acriter) Quòd alienae architecturae opus super inducerem crustaccum; tanquam qui in quovis mustaceo laureolam quaererem, & avidiùs quàm par esset, gloriam sitirem. Addebant denique; Quum cuique operi rectè instituto finis aliquis dignus, honestus, & utilis proponi debeat: soli huic animalium imperfectorum neutrum inesse; sed temporis, impensarum, laborisque ingens factum dispendium. His remoris veluti ad anchoras alligati, cursu paulisper destitimus; & calamo nunc arrepto, nunc abjecto, variè lusimus; donec hos animi fluctus certae rationes sedarent, & ad velificationem vicissim quasi accenderent. Difficultati operis tentandarū rerum arduarum gloriam opposui: recordatus, quae novem annos inexpugnabilis Troja videbatur, eam decennali [Page] tentamine esse devictam. Stili dignitatem quod attinet, non quàm bellè, sed quàm bene Insectorum naturam proderem, sani judicij homines expensuros persuasum habui: nam utcúnque vana plurimorum ingenia affectatam eloquentiam discupiunt, sobrij tamen rerum aestimatores planè respuunt. Causarum ignorantiam dilui Theophrasti responso: qui licèt earum in plantis nimiâ inquisitione succubuit, historiam nihilominus tam utilem non subticuit. Sufficiat, Nos causas humano captu & cubito esse permensos: nam ut certam earum cognitionem polliceri (quae sola in Deo ponitur) ambitiosi est hominis; ita nullam tenere, verè bruti. Quartum mihi scrupulum exemit Galeni exemplum. Qui licet Hippocrati pauca praeter lumen orationis adderet, & contextam ab ipso medicinam solum diduceret: tamen in Medicorum secundâ classe sic ponitur, ut primâ dignissimus à plurimis censeatur. Id quod ego (libet enim verè [...]) non solùm praestiti in hoc libro, sed etiam integras historias, & centum supra quinquaginta icones inserui Gesnero, Pennióque incognitas; methodi orationísque filum correxi, & plus mille [...] expunxi. Consului quippe nauscantis hujus seculi malaciae, non solùm cramben bis coctam, sed Ambrosiam bis appositam fastidientis. Caeterùm utcúnque levis hic meus labor videtur, (nullus enim nequit censeri;) qui periculum fecerit in re simili, is rectè nostros sudores viderit, & ne caducas veteresve aedes novâ materiâ reparet, ultrò caverit: praestitisset enim de integro novam historiam scripsisse, quàm huic tam confusae tàm laccrae opem tulisse. Gloriolam quod spectat; Tam ego eam longè à me remotam cupio, quàm hujus historiae lucem vobis admotam. Fateor equidem [...] meae & humanae omni naturae esse contrariam, ita tamen, ut [...] in vitijs maximis habeam, & ineptam rebus in pusillis ostentationem aequè abjiciam. Aliter nos Socrates, Plato, Hippocrates erudierunt; qui & suis temporibus multa scipscrunt, & à gloriae ambitione longè aberant. Nescio an illi quidem inter [...] habendi sint, qui nihil de suo in publicum proferentes, opinionem imprimunt illiteratis reconditae cujusdam eruditionis: quasi utres (si Dijs placet) referrent eò usque repletos, [...] vel lente admodum, vel omnino quidem non stillent. De Insectorum dignitate (ne frustra à Deoficri, vel à nobis describi videantur) illud attexam; Nihil totâ hâc rerum universitate (praeter hominem) esse divinius. Nam ut in speciem abjecta sordidaque sunt maximè: tamen si propiùs introspiciantur multò secùs apparebunt quàm de summa cute promiserant. Saepe venit in mentem (inquit Gallissardus) Italorum nostrorum, qui res aut magnitudine insignes, aut insolentiâ novas ferè vehementer admirantur: contrà passim obvia atque exigua contemnunt, quanquam si rem penitùs dispiciant, in proclivi erit animadvertere, Multò sese potentius exerere in rebus humilibus vim potentiam (que) divinam, multó que ijs plus inesse miraculi, quàm quae mundus ore diducto suspicit & admiratur. Si quis aliunde immanem onocratalum, Elephantem, Crocodilum adducat, nemo non ocyùs eò involat, quò rem videat novam & inusitatam: at que ut in spiciendi copia facta sit, magnitudinem duntaxat, colorem, & quae sub sensus cadunt miratur. Syrones autem, Bibiones, Formiculas, Pulicésque nemo suspicit: quod nulli sint nonobvia, miréque tenuia; quasi verò lusus lascivientis ebriae (que) Naturae essent; atque ea duntaxat in immanibus illis & horrendis belluis sobriè egisset. Neque Italis peculiare hoc vitium, sed & Anglis cunctóque humano generi commune: qui ut turrigeros illos bardos, Lybicum Leonem, immanem Cetum, nasicornem belluam, Vrsum (que) & Taurum spectent, longum quandoque iter Londinum suscipiunt, ac in Caveâ foros theatrali pecuniâ sibi comparant. Tamen ubi Natura magis, quam in minimis tota est? Equidem in magnis corporibus, facilis officina sequaci materia fuit; at in his tam parvis, tam despicatis, tam nullis, quae ratio? quanta vis? quàm indicibilis (ut cum Plinio loquar) perfectio? Prudentiam [Page] poslulas? eccam tibi formicam. Iustitiam desideras? Apem intuearis. Temperantiam laudas? utramque consulas. Fortitudinem praedicas? videas Cicadarum genus. Imò culicem (dictu minus Insectulum) contempleris, exiguam & fistulosam promuscidem eò per densam leonum cutem adigentem, quo tu ense vel pilo vix aut ne vix quidem pervenias. Homini ad perforanda robora ferro est opus, quae Teredo (sono teste) dentibus excavat, & ceu Polycleti cujusdam stilo sigilla insculpit. Si verò illorum aliquot in aedificando, pugnando, ludendo, operando, peritiam narrare vellem; forte minimis in rebus curiosior (de quibus non curat lex) & majorum negligentior videri possim. Nunc adusum vento, multiplicem illum quidem, & (qua Deum, quà Naturam, quà Hominem videas) permagnum. Nam si gentes ex creaturis, juxtà D. Pauli sententiam, Deum cognoscant: sanè ejus omnipotentiam, majestatem, providentiam, hinc quasi è celsiore Pharo certius prospiciant. Sunt enim eorum quaedam adeò minuta, ut (ceu Callicratis illae lineae) cerni nisi certis oeulis & amplissimâ Solis luce haud possint: qualem me muscam vidisse memini Bibione longe graciliorem. Symphonistam cupis? Cicadam audi: quae perpetuis repleta cantibus sine cibo vivit, & melodiâ quadâm suavissimâ Philomelam provocat. Tubicinem audires? Alveari aurem accommodes; audi Bombylium; auscultes paulisper Culici, cujus rostello truculentam illam & clangorosam quasi tubae vocem, Summus ille Daedalus ingeneravit. Pediculum contemnis? Tamen quùm Magi illi Aegypti majorum animalium figuras Pharaoni obtruderent, in sola hujus tam vilis creaturae fabrica, herbam Mosi dederunt. Rectè igitur Galenus 17. de us. partium, post pilorum mirificam generationem & usum explicatum, in haec verba prorupit: Si (inquit) in tam sordidis & nullis partibus tam sit divina virtus, quantam ejusdem putandum est esse excellentiam, quae in corde & cerebro dominatur? Sanè si quis nullae sectae addictus, sed liberâ sententiâ rerum considerationem inierit, conspicatus in vilissimis particulis tantam mentem habitare: conspicatus item cujusvis vel minimi animalis constructionem: is mentis, quae homini inest, excellentiam intelliget, atque ex medicis principijs Theologiam hauriet, quae multo est major atque praestantior totâ Medicinâ. Arbitror nullam gentem neque societatem, apud quos ulla Deorum est religio, quidquam habere Sacris Eleusinijs, aut Samothracijs simile: ea tamen Mentem rerum omnium (quam profitentur) obscurè docent, quae in omnium animalium architecturâ satìs illucet. Neque enim existimes in solo homine tantam esse opificis artem, quantam sermo superior explicuit, sed quodcunue aliud animal dissecare velis, parem in eo artem ac sapientiam reperies. Imò quae secare omnino nequis, tanto majorem tibi admirationem excitabunt, quanto ipsa fuerint minora. Nam si cuidam sculptori nuperrimè summa laus, & meritò, oborta est; quòd in exiguo annulo Phaetonta quadrigis invectum ita formaret, ut ora, fraena, dentes, pedes sedecim, partesque omnes mirabiliter articulatas verè exprimeret: Sanè cum totum illud opus nihil pulicis crure praestantius haberet, major adhuc pulicis conditori ars virtusue inesse appareat, qui ipsam non solùm formavit, sed & nullo labore; formatamue deinceps nutriat & adaugeat. Quare desinamus stupendae magnitudinis Colossos amplius mirari, & cum verae sapientiae Antistite à cedro ad muscum, id est, ab altissimis arboribus, ad abjectam herbulam, vel herbarum potius [...] veniamus. Qui si herbae minimae historiam Rege non indignam arbitratus est, sanè quanto Animalia plantis praestantiora, tantò magis hoc opus regium patrocinium, & philosophicam contemplationem meretur. Heraclides quùm amicos in tuguriolum vocasset, loci angustiâ, vel aedium sordibus deterriti, ante fores stetisse perhibentur: Quibus ille: Ingredimini, inquit, [...]. Scilicet insinuans Deum esse maximum in minimis, & rebus quibuscunque abjectis Mentem inesse. [Page] Et sanè si Insectorum fabrica divino tanto artifice digna fuerit, quid homunculorum ingenijs eorum contemplatio fuerit indigna? Inter milites Palestinos Goliam Deus (gigantem hominis) erexit: sed cum pastorculi unius fundulâ prostratum voluit. Inter nautas Hispanorum, proceritate corporis quot praevalent? cedunt tamen omnes pusillo Anglorum Draguo, & tridentem ipsi Neptunus quodammodo submittit. Magna est quercus, & in robur immensum crescit; sed Deus ipsam exanimat pumilis hederae complexu, ne quando per virtutem & vires superbiret. Valeant igitur tumidi magnorum animalium aestimatores, quorum ego ut in mole Deum agnosco, ita in Parvulorum historia magìs video. Plus enim hîc prudentiae, sagacitatis, artis, ingenij, & cujusdam non obscurae divinitatis. Naturam, ordinariam Dei manum, laudare velis? Vnde magis quàm ab Insectis petas exordium? ubitot enim sensus collocavit in Culice? ubi visum in eo praetendit, (inquit Plinius:) ubi odoratum inseruit? quâ subtilitate pennas annexuit? quantâ arte praelongavit pedum cruscula, disposuit jejunam ventris caveam, & avidam sanguinis humani sitim eò accendit? atque ut rostelli cerni nequit exilitas, ita ipsum reciprocâ geminavit arte, ut fodiendo acuminatum pariter, sorbendóque fistulosum esset. Mitto Insectorum admirabilem illam [...], venustatem, faecunditatem; quae [...] Naturae divitias majoribus Theatris laudant, & ubertatem quandam ejus inexhaustam nobis commendant. Homines si videas, illorum uti corporum vitia ferè omnia (ut fusiùs in historia patebit) auferunt, ita adferunt menti varia virtutum exempla, quibus improbas alioquin animas instruant atque erudiant. Quare Salomon, verae sapientiae inter mortales facilè princeps, ad Formicae myrmecium inertes relegat, ad Cicadae cohortes tumultuosos dimandat, ad domestici aranei contemplationem mortales incitat, ut ex Insectorum schola virtutem hauriamus, & ad Dei potentiam oculos, nimium ab eo alienatos, saepiùs vertamus. Agedum, inquit Tertullianus, confidis tuis viribus, mi homo, & Deo diffidis? Atqui attendas tantam vel minimis ipsius creaturis vim inesse, quantam nec tu ipse perferre, nec proferre unquam valueris. Imitare, si potes, subtilitatem aranei, sustine phalangij morsum, pediculorum veluti illuviem vitato, culicem gutturi inhaerentem eximito, ad cimicis pulicisque iracundioris morsum dormito, ab erucis arbores illaesas servato; Curculionem, Teredinem, Thripas atque Ipas arceto. Quare ut in hoc spectatiore Insectorum artificio, numen suum majus ostendit Deus, ita misericordia ejus insignis eò illucet, quòd nullus fere nascatur animi corporisúe morbus, quin medicinam petamus ex hoc penu, & utrius (que) valetudinem sanemus. Nutriendis, saginandis, curandis (que) nonnullis alijs animalibus, si conferre illa homines negarent; Neptunij, aerij (que) cives proloquerentur, ipsaque herbis vescentia bruta clarè dicerent. Quare utcunque [...], atque hoc propterea opus curiositatis, Ostentationis, Inutilitatis per indoctorum ignaviam vel malevolorum proterviam alligetur,

Attamen hîc tenui rerum sub imagine, multum

Naturae fatí (que) subest, & grandis origo.

Hortor igitur summos illos viros, de Insectorum historiâ, tam rerum, quàm iconum communicatione, optimè meritos (quos in exordio nominavi) ut quâ humanitate, Pennio mihique hactenus adfuerint, eâdem in augendo hoc opere quotidie pergant: sic enim verè aestimabuntur, quod audiunt, [...], Dei (que) & Naturae gloriam amplissimè efferent. Cui si ego tantum, quantum certae mortalium utilitati consuluisse videar hoc opere; de Zoilo manum haud verterim: ne (que) enim placere omnibus unquam studui, & nihilominus rerum omnium creatori gratitudinis aliquam partem offerre, semper contendi.

Authores ex quibus hoc Opus concinnatum est.

[Page]

A Aron Kimkhi.

Abinzoar.

Actuarius.

Adamus Lonicerus.

Aegesippus.

Aelianus.

Aelius Dionysius.

Aeneas Silvius.

Aesopus.

Aetius.

Aegenita.

Africanus.

Agatharsis.

Aggregator.

Agricola.

Albertus magnus.

Albertus Campensis.

Alexander

Alexandrides.

Aphrodyssae [...]s.

Benedictus.

Alexius.

Aloysius.

Alveares.

Amatus Lusitanus.

Ambrosius Theologus.

Ammianus Marcellus.

Anacreon.

Andreas Bellunensi [...] ▪

Andreas Libavius.

Antenor.

Antonius

Altomarus.

Liberalis.

Pius.

Apion.

Apollodorus.

Apollonius.

Apollo Musaeus.

Apomasar.

Apsirtus.

Aphthonius.

Apuleius.

Aquila.

Aratus.

Aratoliu [...].

Aretaeus.

Archigenes.

Ardenus.

Ardoinus.

Argenterius.

Aristophanes.

Aristophanes Scholiastes.

Aristoteles.

Arnobius.

Arnoldus de villa nova.

Arrianus.

Artemidorus.

Asclepiades.

Athenaeus.

Avenzoar.

Averrhois.

Avicenna.

Avienus.

Augustinus Theologus.

Aurelianus.

Balthasar Conradinus.

Barbosa.

Bartholomeus Anglus.

Bayrus.

Basilius Theologus.

Bauchinus.

Bellonius.

Benivennius.

Berpatalias.

Beroldus.

Berosus.

Beza.

Blondus.

Boethius.

Brassavola,

Brunfelsius.

Budaeus.

Cadomustus.

Caecilius.

Caelius

Secundus Curio.

Rhodius.

Calepinus.

Callimachus.

Calvinus.

Camerarij.

Capero.

Cardanu [...].

Cato.

Celeus.

Cicero.

Chalcagninus.

Christopherus Probus.

Chrysostomus Theologus:

Claudianus.

Clemens Alex.

Cleopatra.

Clitarchus.

Clodius.

Clusius.

Columella.

Comesto [...].

Constantinus

Afer.

Friburg.

Cordus.

Cornarius.

Corsalius.

Crantzius.

Crescentius.

Curtius.

Desiderius Erasmus.

Didymus.

Diodorus Siculus.

Dion Cassius.

Dionysius

Afer.

Milesius.

Vticensis.

Diophanus.

Dioscori [...]es.

Dephilus.

Dodonaeus.

Encelius.

Erasmus Stella.

Erasistratus.

Erotis.

Euonymus.

Eustathius.

Eustathij Scholiaestes.

Euthymius.

Eutropius.

Fabritius.

Fallopius.

Fernelius.

Festus.

Fiorovantus.

Flamminius.

Florentinus.

Fortius.

Franciscus Iuniuso.

Freigius.

Fumancellus.

Fulgosus.

Funckius.

Gabucinus.

Galenus.

Gallisardus.

Gaza.

Gellius.

Gemma.

Gentilis.

Gesnerus.

Gilbertus Anglus.

Giraldus.

Gordonius.

Gorraeus.

Grapoldus.

Grevinus.

Guainerius.

Guillerinus.

[Page]Guillemius.

Guilielmus Placentinus.

Hadrianus Iunius.

Halyabbas.

Halicarnasseus Dion.

Heraclides Ponticus.

Heresbachius.

Herodes Hippiater.

Herodotus.

Herocles.

Hermol. Barbarus.

Hesichius.

Hesiodus.

Hieronymus Theolog.

Hieremias Martius.

Higynus.

Hildegardes.

Hippocrates.

Hollerius.

Hollerij Scholiastes.

Homerus.

Horatius.

Iacobus Parmensis.

Ioannes

Leo

Damascenus.

Cremonensis.

De Chaul.

Ioannitius.

Iovius.

Isaacus Belga.

Isiodorus.

Isogonus.

Iulius

Caesar.

Obsequens.

Capitolinus.

Pollux.

Iubas.

Iuvenalis.

Kimhi.

Kiramides.

Laertius.

Landinus.

Lanfrancus.

Leo Afer.

Leo Suavius.

Leonellus Faventinus.

Leonardus de Praedapalia.

Lerius.

Levinus.

Leustnerus.

Lillius.

Linacer.

Liraeus.

Livius.

Lonicerus.

Lopius.

Lucanus.

Lucianus.

Lucretius.

Ludovicus Vives.

Lullus.

Luminare.

Lycophron.

Lycosthenes.

Macer.

Macrobius.

Majolus.

Malleolus venefic.

Manardus.

Mantuanus.

Marcellus

Empiricus.

Virgilius.

Sipontinus.

Marianus Barolitanus.

Marineus Siculus.

Martialis.

Massa.

Massarius.

Matthias Michoides.

Matthiolus.

Maurinus.

Maximilianus Transil.

Meghasthenes:

Meges.

Menecrates.

Mercurialis.

Mercurius Trismegistus.

Merula.

Mesue.

Mizaldus.

Modius.

Moninius.

Moses.

Montagnana.

Montanus.

Montuus.

Mundella.

Munsterus.

Musa.

Myrepsus.

Natalis de Comitibus.

Nauelerus.

Nemesius.

Neocles.

Nicander.

Nicandri Scholiastes.

Nicolaus

Florentinus.

Prapositus.

Venetus.

Nigidius.

Niphus.

Nonius Marcellus,

Nonus.

Numenius.

Olaus magnus.

Onesycritus.

Opianus.

Oribasius.

Origenes.

Orus Apollo.

Otho Frisingensis.

Ovidius Naso.

Oviedus.

Palladius:

Pamphilus.

Paracelsus.

Parmenio.

Pausanias.

Paxanus.

Pelagonius.

Perotus.

Petrus.

Aponeusis.

Quickelbergius.

de Albano.

Petronius.

Peucerus.

Phavorinus.

Philetes.

Philistius.

Philo.

Philostratus.

Phlegeton.

Pierius.

Pindarus.

Platerus.

Plato.

Plautus.

Plinius.

Plutarchus.

Politianus.

Pollia.

Pollux.

Polybius.

Ponsetus.

Porphyrius.

Possidonius.

Praxagoras.

Proclus Diadochus.

Propertius.

Pythagoras.

Python.

Quintilianus.

Quinqueranus.

Reglerus.

Rhasis.

Rhenius.

Rhodiginus.

Ringibergius.

Robertus Stephanus▪

Ruellius.

Ruffus Ephes.

Rulandus.

Ryffius.

Sabinus.

Salomo.

Samonicus.

Samu [...]l Quickelbergius.

[Page]Scaliger.

Scoppa.

Scriboniui Largus.

Sebastianus Baro.

Seneca.

Serenus.

Servi [...]s.

Serapio.

Silvius.

Simon Sethi.

Sleidanus.

Solerius.

Solinus.

Solion.

Sophocles.

Soranus.

Sornatius.

Sostratus.

Stancarus.

Stella.

Stout.

Strabo.

Stumfius.

Suetonius.

Suidas.

Sylvaticus.

Symphorianus.

Tardinus.

Tarentinus.

Tertullianus.

Textor.

Theocritus.

Theomnestus.

Theophrastus.

Theopompus.

Thevetus.

Thomas a Viega.

Theucydides.

Thylesius Constant.

Timaus Siculus.

Toxites.

Trallianus.

Tremelius.

Trotula.

Turnebus.

Turniserus.

Tzetzes,

Vadianus,

Valescus,

Valleriola,

Varignaria,

Varinus,

Varro,

Vegetius,

Velerandus,

Vespucius,

Vigo,

Vincentius,

Virgilius,

Vitalis,

Vitruvius,

Vrspurgensis,

Vlysses Aldrovandus,

Weckerus,

Willichius,

Wolphius,

Xylander,

Xenophon,

Zenocrates,

Zoroastes,

Zuingerus.

FINIS.

INSECTORVM SIVE, MINIMORVM ANIMALIVM THEATRVM.

[Page]

[Page]

CAPVT I. De Apum nomine, descriptione & differentijs.

INter Insecta omnia principatus Apibus, & jure praecipua admiratio debetur, solis ex eo genere in hominum alimentum conditis; reliquis vero ad medicinam tantum, vel oculorum voluptatem, aurium oblectationem, corporísve apparatum ornatum (que) procreatis; quae omnia hae item abunde praestant.

Has vocant

Hebraei, Deborah.

Nomen.

Arabes, albara Nahalea Zabar.

Illyrici, Weziela.

Itali, ape, api, vna sticha, moscatella, ape a scoppa, pecchi.

Hispani, abeja.

Galli, mousches a miel.

Germani, ein ymme bynle.

Angli, Bee, bees, been.

Flandri, bie.

Poloni, pztzota.

Hiberni, camlij.

Apes apud Graecos multa sortiuntur nomina, secundum gentium, regionum & locorum diversitatem: variae siquidem gentes varia nonima Apibus attribuerunt. Sed nomen maximè vulgare est [...] ( [...] item Hesiodo) [...]; vel potius [...], cujus opifex est apis. [...] item dicuntur, à [...], quia magis meditabundum, industrium, laborísque patiens Insectulum, nusquam comparet. [...] Hesiodo est [...] apis: (maluit enim Gesnerus [...] pro [...], legere; quandoquidem & [...] cognominatur) veluti etiam [...]. Sed hanc Suidas, Aristoteles & alij, potius crabonem [Page] faciunt aut vespam. Quamvis Gazae interpretatio varia, & magna poetarum pars apem quoque appellant. Stephanus [...] apes dici memorat, unde [...], apes aluearibus condo. Apis quaedam [...] dicitur Hesychio; alijs item [...], à fingendo. Vocantur item a florum depopulationae [...]: a colore [...], a natali solo & semine [...] & quod respectu vesparum obtusiores habent aculeos, [...]; a sono stridoreque alarum in aëre vibrantium [...]; licet non desint, qui latine apud Isocratem Culices interpretantur, ubi scribit quosdam [...] encomium scripsisse. Sed bombus proprie [...] item inter alias multas significationes Hesychio [...], quem alij fucum, Isodorus regem appellat sive castrorum Imperatorem. Sed is proprio nomine [...] dicitur. Respectu loci communis, [...] habent epithetum, respectu regionis [...]; vti etiam Dardanus merops. Officia item & munera diversas apibus nomenelaturas dederunt; ut quidam [...] ab imperando, alij [...] a suavi cantu, alij ab operis [...], alij demque [...] sive Figuli inter favos fabricantes, vel alio officio emplastrico fungentes, quo apes tutae a flatibus aut pluvijs vitam agant. Latini vno nomine apis & apes ista Insecta appellant. Varro autem quandoque aves, sed impropriè eas vocavit: Volucres enim sunt, Aves non sunt. Apes dici quidam putant, quia examina pedibus mutuo sibi haerent, ac firmiter sese quasi in botro tenent. Quinetiam illud nomen compositum existimant plerique ab a & pes, quod sine pedibus nasci videantur, dicente Virgilio, Trunca spedum primo: in quorum numero est Servius. Et revera Nympha, (sive recens faetus) [...] Graecis dictus,) pedibus caret; ex quâ induratâ, tempore à natura constituto, rupto cortice, apis egreditur. Sed cum non servet analogiam Bipes edis, Tripes, edis, compes, edis magis simplex judicandum est nomen; unde diminutivum, Apicula.

Apis est animal insectum, volatile, quadripenne, sepes, exangue, mellis artificio solum pollens.Apum definitio. Nam qui Hortum sanitatis scripsit, haud parum insanè deliravit, dum apes quadrupedes audacter statueret; quatuor enim (scilicet) dedit illis natura pedes, ut rectius incederent, nec plures, ne volatum impedirent. Sed mittamus tam ineptum authorem, & utilissimum hoc prudentissimum (que) insectulum fusiùs describamus.Apum descriptio. Oculi earum subcornei intus conditi sunt. Vti etiam aculeus: ne (que) lingua destituuntur, ne (que) dentibus; pennae, sive alae quatuor, siccae (ut cunctis volatilibus insectis) pellucidae, scapulis annexae, quarum postremae minores ne remigio obessent, imis pedunculis duo quasi digiti emergunt, quibus procellosis temporibus lapillum ad corpusculum librandum ferunt, ne ventorum adverso impetu aedibus pellantur; tantum obest ut [...] dici eas vel posse vel debere Luciano credam. Non respirant (Plinij venia dixerim) sed palpitant, & transpiratione refocillantur. Stomachum habent ex omnium membranarum tenuissima contextum, quo collectam melliginem non solum continent, sed concoquunt praeterea & depurant. Quae sola ratio est, cur mel apiculare aërio omni & manna diutius integrum servetur vel potiùs non omnino (ut postea dicemus) corrumpatur.

Aristoteles 9, Histor. Cap. 40. Novem apum genera esse dicit: [Page] quarum sex gregales facit, Apes, Reges apum, Fucos, vespas, Crabrones, & Teredines: Tres item solitarias, Sirenem majorem, Sirenem minorem, atque Bombycem. Cujus Simius Albertus novem item recenset, sed tam horrendis atque barbaris nominibus, ut finxisse eas potiùs quàm nosse videretur, lib. 8. tract. 4. cap. 2.

Differunt autem apes Materia, forma, ingenio atque officio, nec plures genuinas differentias ex infinitis (quos evolui) authoribus ego reppererim. Materiam quod attinet; (si operum naturae inquisitoribus adhibenda fides) aliae [...], aliae [...], aliae [...], aliae item [...] appellantur. Optimae autem & verè nobiles ex leone potius habent originem, harum (que) principes & reges ex ejus cerebro (divinissima corporis totius parte) stemma deducunt: haud mirum igitur, si tantulae cum sint, ingentissima nonnunquam animalia [...] aggrediantur, & Leonina ferocia praeditae nil timeant. Nobilitate his proximae ex tauro gignuntur, fortissimo item animali, & generis excellentiam toto pectore & corpore spirante. Tertium Locum vaccigenae obtinent, industriae illae quidem, laboriosae, & vtiles; sed mitioris nonnihil ingenij, & ad iram minus proclives. Vituli cadaver teneriores apes atque molliculas generat, mellis optimi coctrices, sed per teneritudinem laborum neutiquam patientes, & per materiae imbecillitatem magis [...]. Nec desunt qui apes ex suis proprijs cineribus mulso aspersis, Solíque aut loco tepido expositis renasci scripserunt, quas si [...] vocemus, per Graecos liceat. Forma apum optimarum, parua, varia, globosa, repanda; deteriores sunt oblongae. Forma autem quatuor de causis; Natura, loco, sexu, atque aetate. Aliae enim domesticae magis nascuntur & cicures;Formarum differentia a natura. aliae omnino sunt ferae atque sylvestres; illae familiaritate & consuetudine hominum delectantur; hae vel omnino eam non ferunt, vel foeliciùs in arboribus, speluncis, aedium parictunqúe ruderibus mellificinam exercent. Cicurum vicissim quaedam in hortis degunt voluptuarijs, & omni herbarum genere affluentibus, magnae, molles, pingues, ventricosae: aliae in Villis custoditae, fortuitos & longius nascentes flores decerpunt; minores, hirsutiores, sed labore, opera, ingenio magis praestantes. Vtriusque autem generis, aliae cum aculeo nascuntur (ut verae omnes apes) aliae sine aculeo, ut adulterinae, quas alvo, gutture totóque corpore grandiore & molliore videris, sed nec bonis ullis moribus, nec ingenij dotibus insignes. Ignavum hoc pecus Fucos vocant: vel quia operariae videntur quum non sint tamen; vel quia laboris specie (ceram enim quandoque apportant, & cellas apum sedulo confingunt) mel devorant. Sunt autem colore magis nigricante cum splendore, & magnitudine corporis noscuntur. Quinetiam quaedam apes ex regio & Ducum sanguine oriundae sunt, quorum duo genera Aristoteles facit. Fuluum praestantius; & nigrum variegatum. Alij tres reges constituunt colore differentes; nigros, rubros, & varios. Menecrates varios deteriores constituit, sed cum nigredine varios, meliores. Omnes magnitudine reliquas apes duplo superant. Qui autem totius examinis Monarcha & Caesar eligitur, praecellenti semper est forma, & duplo caeteris procerior: pennae huic breviores, crura, recta, lacertosa, valida. Incessus celsior, vultus majestatem spirans, & in fronte macula quaedam diademate candens [Page] conspicitur:Differentiae formarum a loco. multum etiam nitore a vulgo differt. Nunc autem formam, nunc naturam locus alterat; utramque sexus & aetas. Etenim in Moluceis insulis apes formicis alatis sunt simles, sed majoribus paulo minores: ut Maximilianus Transiluanus in epistola ad episcopum Salispurgensem diserte refert. In America juxta Vasses & Platae fluvios, apes nostris non sunt similes, minoribus muscis (quibus aestate infestamur) neutiquam majores; in arboribus excavatis nidificant, & favos longe majores magisque foraminulentos ac nostrae extruunt: extremitates alarum (narrant Oviedus & Thevetus) quasi commorsas obtinent vel abscissas, quarum in medio transversam maculam gerunt albicantem, & aculeis non sunt molestae. Cera, quam conficiunt, fuliginosa videtur atque picea: suntque ut plurimum [...]. Genus quoddam apum in ponto Aristoteles, lib. 5. hist. cap. 22. recenset [...], molle, industrium, quod bis mense mellificat: mite illud & moribus placidis, solique mellificinae intentum. Quales item in regione Peru, acrioris & valde liquidi mellis confectrices scribuntur, quae fores ita cerâ obturant, ut non amplior Syphone meatus relinquatur, per quem singulae introire possunt, Nostrae verò fere omnes nigrescunt in Europa natae, non tam ob facilem tenuis substantiae concoctionem, quani quod crassioris diaetae & densioris texturae videantur, fuliginosaqúe materia intra cutem propterea remaneat; quam apes Peruvianae & Pontinae ob cutis quâ pollent rarietatem & roscidi alimenti tenuitatem, facilè expellunt. Id ni in causa fuerit, diversitatem coloris, ut in ursis merulísque fit albicantibus, ludenti demus naturae: quae varia quum ipsa fuerit & Polymorpha, haud mirum si formarum [...] gaudens, non unius omnes coloris apes fecerit. Vulgarium item apum (ut Columella ex Aristotele animadvertit) genera sic distinguuntur. Quaedam sunt vastae, glomerosae, nigrae, hirsutae: aliae sunt minores, rotundae, coloris fusci & horridi pili. Sunt adhuc aliae magis exiguae, nec adeo rotundae, sed magis obesae, & latera coloris melini habentes. Sunt quaedam minimae, graciles, acutae, quibus alvi ex aureolo variae atque leues. Maxime autem probandae nigricantes, parvulae, sphaeroïdes, leues, nitidae, placidis moribus. Ardentes auro & paribus lita corpora guttis (si Virgilo credendum) habentes.Differentiae animurum a loco. Nam quantò grandior apes atque obesior vel etiam longior eò peior: Si etiam saeva & Iracunda, longè pessima. Sed ira assidui custodis consortio mitigatur, atque aeris solo crepitu placidiores redduntur. Apes Chalcoides dictae in Creta insula aenei coloris sunt atque oblongae, quae admodum implacabiles & pugnaces perhibentur, aculeis caeteras omnes vincentes & acerbiùs pungentes; adeo ut cives ex urbibus stimulis abegerint. Cujus gentis reliquias etiamnum in Ida monte favos construere atque habitare, Aelianus ex Antenore author est. Tales item Carthagenates sunt apes, muscitas formâ repraesentantes. Apud Halizomos certe adeo mansuetas esse apes scribit in Atticis Pausanias, ut cum hominibus unà pabulatum exeant, ac libere vagentur, quippe quae alvearibus nullis contineantur. Passim igitur opus faciunt, illudque ita concretum, ut mel à cera nequeas sejungere; sunt autem laeues, mitidae, variegatae, & bonis nostris apibus non dissimiles. Denique cum omnes apes naturâ sunt veneni expertes, tamen longas & coliformes juxta Americanam [Page] Carthaginem, mel toxicum conficere locus urget; ubi ex arborum, ventorum, aeris, terraeve ipsius contagio mel infectum colligunt, & in suas cellas, quale quale fuerit reponunt. Subterrestres item apes aliam & formam obtinent & naturam.Differentiae corporalis forma a loco. Nam alveares & arboricolae majores sunt, longiores, molliores, alatiores, ventre & dorso flaviores. Illae vero sub terra in foraminibus parvis aedificant, breves, compactae, capitibus & antennis nigrae, toto fere corpore hirsutae, latera sola & caudam lanugo flavescens vestit, & revera plurimum exornat. Ex apibus autem aliae sibi aedes inveniunt silvestres, aliae stramineis corneisue tectis excipiuntur, Civiles atque urbanae; quae Apiarij curam cum scientia junctam non respuunt, imo quidem deosculantur & deamant.Differentiae a sexu. Sexum apum Philosophorum princeps confundit, sed maxima scriptorum natio distinguit; quorum alij faeminas majores esse statuunt & [...], alij contra minores, cum aculeo. Sanior pars (mea saltem sententia) nullos mares praeter duces ac principes agnoscit, qui caeteris habiliores, majores, robustiores, domi semper propagationi incumbunt, & raro nisi toto cum examine emigrant; quippe quos natura ad signa veneris frequentes esse jussit, nec unquam a suis faeminis abesse ordinavit. Has incubare, & avium more faetus diligenter fovere, atque membrana rupta excludere experientia testatur. Aetatum discrimina corporis habitu noscuntur. Nam nuperrimae natae alas tenuissimas habent & tremulas: anniculares, uti etiam bimae atque trimae nitidae sunt valde & tonsae,Actas. olei (que) similitudinem & colorem gestant: Septennes vero factae, pinguitudinem & glabritiem omnino omnem deponunt, nec quis postea è corporis cutisve figura & qualitate (ut in equis solet usuvenire,) certum aetatis annum computare potest. Seniores autem hirsutae, durae, rugis plenae, strigosae, aspectu tactu (que) horridae, oblongae, macrae, & venerabili quadam canitie insignes: id quod nobis Iuvenibus Ducissae Somersetiae oftensum fuisse (sub cujus cubiculo unum idem (que) examen ad tricesimum usque annum supererat) nequeo non confiteri, & Aeliano idem recensenti suffragium addere. Caeterum, ut forma horridiores videntur, sic experientia praecellunt atque industria: utpote quibus dies doctrinam auxit, & diuturnitas temporis ususque ad mellis conficiundi scientiam ipsas crudivit.

2

CAP. II. De politicis ethicis & aeconomicis apum virtutibus.

APes regno non tyrannide reguntur: nec regem [...] proprie vocatum successione, vel sorte suscipiunt, sed judicio & prudenti electione; & quamvis sub rege libenter jugum ferunt, tamen libertatem retinent; quia praerogativam tenent judicij, regemque fide obligatum vehementer amant. Hic autem ut magnitudine & specie corporis (uti supra diximus) praecellit (ita quod in rege praecipuum est) morum mansuetudine. Habet enim aculeum, sed non utitur ad vindictam, unde reges aculeo carere nonnulli putarunt. Sunt enim leges naturae, non literis scriptae, sed moribus impressae; [Page] leniores (que) ad puniendum sunt, quia potestate maximâ potiuntur, & quamvis ad privatas ulciscendas injurias lentuli videntur, tamen refractarios & rebelles non dimittunt impunes, sed aculei vulnere sauciant at (que) conficiunt. Paci vero sic student, nt ne (que) volentes neque inviti molestiam exhibeant. Quis igitur non maximo odio Dionysios in Sicilia, Clearchum in Heraclea, Appollodorum Cassandrinorum praedonem prosequeretur? Quis illorum regibus supparasitantium nequitiam non abhorret, qui Monarchiam nihil esse aliud affirmant, nisi modum voluntatis implendae, & scientiam suppeditandae voluptatis? id quod longissimè abesse a bono principe debet, ne homo cum esse videretur, vel bestiolis hisce alatis deteriorem se prodat. Atque ut vita illorum non vulgaris est, ita nec ortus. Haud enim regia soboles vermiculus nascitur, ut reliquae, sed statim penniger, atque inter foetus suos adolescentes, si quem filium insulsum, inconcinnum, hirsutum, iracundiorem, male formatum, ingeniatumvé compererit, eum concordi reliquarum suffragio é medio tollendum curat, ne distrahantur agmina, & subditi partium studio incensi corrumpantur. Hic modum caeteris statuit, ordinem praescribit, alias aquare jubet, alias intùs, favos fingere, extruere, expolire, suggerere; alias vero ad pastiones proficisci: provectas aetate domi fovet, juniores laboribus & vicissitudine munerum exercet, & quamvis ab opera mechanica immunitatem habet, tamen usu ferente ipse item laborat, neque unquam nisi valetudinis aut necessitatis gratiâ foras emigrat. Ac si ab aetate firmus sit, totius exercitus dux antecedit, seqúe cunctis periculis primum objicit: nec à reliquis vehitur lubens, nisi cùm senio vel morbo fractus, rectus nequit incedere aut volare: Nocte appetente, signo per cornicinem dato, quies vulgo imperatur, vigilijsque dispositis, se ad somnum quisque accingit. Quoad rex vivit, tamdiu examen universum pace fruitur, omniaque perturbatione carent: fuci enim suis cellis libenter se continent, seniores suis sedibus vivunt contenti, nec natu minores in majorum lectos excurrunt. Rex separatim à reliquis habitat, eminentiore laxioréque palatio, cerino sepimento affabre facto, ceu muro quodam circumvallatus. Ab eo regia soboles seorsim juxta habitat; Patris matrisve (ut vocant) solo nutu acquiescentes. Rege autem extincto, subditi turbantur, fuci in apum cellis pariunt, atque omnia miscentur. Aristoteles plures esse in uno examine reges aliquando meminit, quos potius proreges dicerem aut Regulos; quandoquidem (teste Antigono) certum sit, examina non minus perire plures reges habentia quàm quae nullum. At (que) de bonis regibus hactenus: Mali vero hirsutiores sunt, atque magis fusci, nigri, & varij: quorum pro habitu damnabis ingenium.

Nam (que) duae regum facies, duo corpora gentis,

Alter erit maculis auro squallentibus ardens

Et rutilis clarus squamis, insignis & ore,

Foedior est alter multo quam puluere abacto,

Quum venit & sicco terram spuit ore viator:

Desidiâ latamqúe trahens inglorius alvum: hunc,

Dede neci, melior vacua sine regnet in aula.

[Page]

Atque hactenus de regibus & ducibus, nunc de Vulgo apum orationem instituemus.

Apes nec fera nec placida animalia, sed mediae inter utrumque naturae, omnium autem officiosissimae sunt juxta & commodissimae. Aculeus ijs & vitam praebet & mortem, eo siquidem privatae certo pereunt, praeditae autem vim hostilem ab examine propellunt. Harum nullae sunt desides, licet non omnes [...]: neque maxime inertes, moribus fucos referunt; haud enim favos corrumpunt, ne (que) melli insidiantur, sed ex floribus aluntur etiam ipsae, & cum alijs evolantes compascuntur. Quamvis item nonnullae mellis conficiendi & condendi industria carent, habent tamen suam quaeque provinciam & artem in qua se exerceant. Hae enim aquam regi, & apibus senio consitis apportant. Seniores si valentulae fuerint, ad regij corporis stipationem seliguntur: utpote canâ fide, & debitâ rerum administratione perspectae. Aliae aegrotas in medicinam latas curant; & ex aniso, croco, hyacintho, mel ipsis medicamentosum & alimentosum simul colligunt, conficiunt, offerunt, & propinant. Si quae verò annis vel morbo laborantes vitâ excidant, confluunt confestim vespilones, quae humeris quasi in sandapila cadaver efferunt, ne immunditie, putridine, squalore, puris favis & nitidis labem aspergant: Ne (que) desunt apibus, duces, legati, veterani, cornicines, buccinatores, tibicines, excubitores, speculatores, milites, qui melleam suppellectilem, non secus, ac si urbecula esset, asservant, & fures advolantes, cuniculosque agentes vermes meritis modis puniunt & affligunt. Ne taciti fures videantur, inter volandum murmur & bombum edunt, qui simul cum volatu audiri incipit & finiri, qui sonus sive ex ore fiat, sive alarum motu litigant Aristoteles atque Hesychius; nec mihi unquam ille oculus, qui rem tot involucris abditam dijudicet. Tibicines vero & cornicines [...] edunt Hesychio (Angli item Sing vocant) eumqúe vigiliarum, somni operaeve signum & tesseram statuunt. Tanto sui regis tuendi desiderio tenentur, ut eum solum prodire non sustineant, sed utrinque divisâ acie conglomerantes claudunt & muniunt. Quod si in itinere rex ipse fortè aberrarit; vel vitempestatum actus disparuerit, omnes inquirere & odore tanquam sagaci persequi, donec quid de ipso fiat certo acceperint. Volatu (que) & taedio procellarum fatigatum plebs ipsa alarum vehiculo ceu in thensa quadam gestantes, domum portant. Si perierit, omnes discedunt, vel fortè aliquandiu haerentes, favos tantum conficiunt, sed mel nullum; tandemqúe desides, morbosae, extenuatae, suo us (que) tabo madentes, misere pereunt. Esse utique sine rege non possunt, cui ne minimam quidem vim, necem verò multo minus inferunt, nisi ipse tyrannorum more omnia pro libidine pervertit, vel reipub. negligens, nil curat. Imo si saepius migrare solitus fuerit (quod facere sine civium jacturâ haud possit) non eum statim interimunt, sed alis spoliant, rectiúsque postea viventem unicè colunt. Quum rex fugiendo ipsas apes reliquerit, accersunt, & fugitivum à regno insequuntur, odoreque tanquam vestigijs deprehendentes (omnium quippe optimè olet rex) ad regales aedes reducunt. Nullae item é domibus prius exire audent, [Page] nec in aliquos procedere pastus, nisi rex priùs egressus sibi vindicaverit principatum volatus. Vix enim Aristoteli assentior, regem nunquam foras prodire, nisi cum toto examine, quod rarissimè fit. Cum vero propter regis tyrannidem migrandum est apibus, vox solitaria & peculiaris, quasi tubae cujusdam, aliquot ante diebus mitti auditur, & biduo aut triduo ante paucae circa alveum volant. Cum vero omnia parata sunt fugae, collectae avolant, & tyrannum (quem reliquerunt) si sequatur interimunt. Bonum autem regem nunquam deserunt; eoqúe peste, morbo, insidijs, senióve confecto, moeret plebs, luget senatus apum, nec cibos convehunt, nec procedunt foràs, tristi aedes murmure adimplent, & circa cadaver defuncti conglomerantes, tragic è plangunt. Posteà de multitudine subtractum, exanimem alveo exportant, lessumque circumcirca querul è effundunt. Neque dies luctum tollit aut minuit, sed tandem prae dolore & fame omnes expirant. Rege deprehenso, totum tenetur agmen; amisso, dilabitur, migrátque ad alios. Reges uno plures non ferunt, & usurpatorum aedes diruunt, familiamqúe excindunt. Si tamen in uno examine duo sint reges (ut quandóque contingit) pars una uni adhaeret, altera alteri, & sic in uno alveo diversarum formarum favi reperiuntur: ubi ita se gerunt, ut aliae aliarum provinciam non occupent, limites proferre non affectent, subditos allicere non cupiant, sed suo quisque regi obtemperat sine ulla contradictione, eumqúe tanto honore colunt, ut deperditum quaerant, decrepitum sustentent, lassum circumferant, mortuum quasi defleant, obedientiam denique & fidem ad ultimam usque animam exhibeant: saepe ob mellis furtum, & florum quibus ipsae insident praereptionem, alienigeni [...] bellum inferunt, ita ut nonnunquam justâ acie dimicatum sit. Saepe item de focis & favis concertant, sed bellum tum plane [...] atque inexpiabile oritur, cum de regis vitâ res agitur & coronâ: quem pertinacissime propugnant, & ultroneo densoque corporum interiectu tela adversa quaevis excipiunt: Nec solùm politicae prudentiae & fidelitatis sunt exemplar hominibus, sed & in multis alijs virtutibus. Nam cùm eas natura [...] statuit [...], omnia in mutuum sui usum faciunt, exceptis fucis & furibus; quos delinquentes justo supplicio afficiunt. Habent communia recta, communes natos, communes leges, patriam communem. Quod verò oeconomicas attinet virtutes, parsimoniam totius familiae columen adhibent, aestaté que magnum mellis dynamin collectam neutiquam profundunt prodigè, sed sése eo, hyeme, id (que) parcè admodum, sustentant, atque ita dum paucis cibis ijsque puris vescuntur, longam vitam, sobrietatis mercem, assequuntur. Nec adeo tamen parcae sunt aut sordidae; sed ubi plus mellis viderint collectum quàm sua [...] familiae numerus postulat, nonnihil fucis liberaliter communicant atque impertiunt. Munditiei item argumenta haec esse possunt, quod corporis faeces nunquam (nisi per morbum, aut coeli injuriam, ipsóque necessitatis telo coactae) in alvearibus excernunt; quod cadavera statim efferunt, nullam carnem, rémve putridam, nullam herbam flaccescentem, nullum caducum foetidumque florem attingunt; hostes non in alveis occidunt, aquā nisi fluentē & defaecatā non bibunt, aedes impuras, nigras, faeculentas non incolunt; stercora operantiū, aegrotorúmve intùs, extra castra congesta, primo quo (que) [Page] otio [...] exportant. Neque prorsus musices impatientes videntur, ut pleraque indoctorum gens, sed Symphoniâ non parùm delectantur, modo simplex illa fuerit & inaffectata. Enimvero ad numerum saltare nequeunt, ut Elephanti; remissius autem celeriúsue volant pro aeneatoris animo, qui acute sonans eas festinare facit, lentè autem pulsans retardare cogit. Neque vero natura illas ex omnibus animalibus solū ingeniosissimas reddidit, sed & disciplinà mansuetas & tractabiles fecit: Meliturgi quippe manum & vocem agnoscunt, eumque quod velit, facere non prohibent. Imo verberatae ab ipso non reclamitant, neque ob favorum depraedationem quicquam obmurmurant. Quis hoc non egregiae & generosae indolis argumentum dixerit, curatoris sui pati imperium; Alterius autem peregrini disciplinae sese immorigeras praebere? De temperantia & castitate apum mirum est quod quidam animaduertunt; Nam cùm caetera pleraque animalia, Elephanto excepto, in hominum conspectu congrediantur, & crabrones item non multùm specie differentes id faciant, apes tamen coïre nunquam sunt visae, sed vel intus veneri cum modestia, vel foris sine arbitris dant operam. Nec minus fortes quàm modestae & temperantes perhibentur: Dum corpora bello Objectant, pulchram (que) petunt per vulnera mortem. Bellum autem earum vel civile est, vel externum, illius variae sunt causae; nempe, multitudo ducum regi regnoqúe insidiantium; annonae raritas; loci angustia; morum corruptela, atque desidia. Nam si duces quàm satis sit plures habeant (ut quandoque contingit) superfluos enecant, ne crescens illorum numerus regi vim inferat, & ad seditiones populum prolectet. Necant eos praecipuè, cum non ampla illis sobolis copia existit, nec habent unde mittant coloniam, favòsque unà (si parati fuerint) diruunt atque discerpunt. Interimunt etiam fures at (que) fucos, quotics non satis [...]oci ope [...]ibus est, (tenent enim aluei locum penitiorem) ipsisqúe favos & cibos unà eripiunt. Mellis item penuriâ, acerrimè inter se ipsas de succo & sanguine, digladiantur, brevesqúe longas, paruae fucos (utpote minùs utiles, magis ac desides) dolo impetuqúe omni adoriuntur. Qua in pugnâ si breves vicerint, optimum erit examen; sin fortuna longis adfuerit, otiosae vivunt, & nihil boni mellis unquam conficiunt. Victrices verò adeo rapinae & ultioni sunt deditae, ut ad incitas hostes redactos vitâ eijciant, nullumqúe veniae locum relinquant. Externum bellum quod attinet, nulli animalium, fortitudine & audaciâ concedunt; sed molestè interpellantibus, vexantibus, populantibus, hominibus, quadrupedibus, avibus, vespisqúe acriter sese opponunt, & pro viribus vulnera infligunt. Homines adulteros, unguentis delibutos, cincinnatos (ut etiam infideles & sordidos) rubrisque vestibus (colore sanguinem referentibus) indutos, odio prosequuntur extremo: uti contrà heros, custodes, tutores, propugnatoresque suos impense colunt ac diligunt, eorumque manibus insidentes, titillant potius & lambunt ludibundae, quàm tantillum aculeo laedunt atque vulnerant. Imo his liberum tutumqúe est non velatis, feruidâ aestate, examina nudis manibus colligere, tractare, disponere, exagitare, ante alueos assidere aut stare, ibidemqúe fucos, fures, vespas, crabrones bacillo tollere. Si quis vero in pugna aculeum amiserit, ceu miles abreptâ hastâ animum [Page] abjicit, nec diu admodum superstes prae moerore obit. Cum migraturae ad pugnam sunt, signum manent, eóque dato, undi (que) sese agglomerant circa regem (si bonus fuerit) remque unâ acie decernunt. Inter pugnandum verò, quantam virtutem, audaciam roburque ista animalcula ostendunt; tum nos ipsi vidimus, tùm illi meliùs qui hominum armatorum acies apum aculeis domitas, leones verò, ursos, & equos interfectos memorant. Tamen (utcun (que) feroces & pugnaces videntur) quotidiano consortio mitigantur, & nisi irritentur, placidae vivunt, neminemque non malitiosè ad aluearia stantem affligunt. Si verò illarum ingenia, artificium, laborem memoriamque fusè explicare velimus, non solùm ipsis divinae portiunculam aurae cum Virgilio concederemus, sed etiam haustus mentis aethereae, & ingeniosissimi hominis (licet Pythagoricè errare) [...]. Postquam enim mundo alueo & dulci fuerint inclusae, ex arboribus lachrimosis & gummosis (salice nempe, ulmo, at (que) arundine) imò etiam è lapidibus gluten colligunt, crassum illud sane & lentum, illoque (commosin Latini, [...] Graeci appellitant) primum operis fundamentum, ceu crusta prima obducunt, cui postea pissoceram superinducunt, atque illi propolin. Hoc sane triplici testaceo artificiosè facto, non solum curiosulorum oculos in suam rempub. & operas intentiores illudunt, sed item a nemine conspectae, contra pluvias, frigora, bestiolas, hostésque suos omnes meliùs se muniunt. Tum vero favos extruunt architectonicâ tali prudentiâ, ut superare Archimedem videantur. Primum enim regum principumque cellas eminentiori faviloco aedificant, laxas, pulchras, magnificas, cera puraputissima elaboratas; easque sepimento, tanquam muro quodam, ad regiam majestatem tuendam circumvallant: Ac ut aetate & conditione triplici sunt apes; sic tripartito etiam cellas dividunt: Nam aetate grandes regiae aulae, (tanquam confiliarij aut satellites) aedes habent contiguas; proximè abijs anniculares & novellae: adolescentulae verò & aetatis corroboratae, extimae manent, ut pote ad dimicandum pro rege & liberis habiliores. Aristoteles tamen apes primùm sibi & nepotibus in cellarum fabricatione consulere scribit, dejnde regibus, ultimo loco fucis. At (que) ut in favorum fabricâ, secundùm loci magnitudinem & figuram formas addunt, eosque orbiculares, oblongos, quadratos, ensiformes, pediformes, &c. pro arbitrio effingunt & ad longitudinem nonnunquam octo pedum excurrentes; ita cellulae contrà certae formae & geometricae mensurae adstrictae sunt, examussim, nempè sexangulares, & pro justâ habitatoris magnitudine capaces. Cellae autem & mellariae & sobolariae, geminae omnes, hoc est, ab utraque parte favi sepimento quodam tenui à se mutuò sepositae. Compages quà parietibus favi adhaerent arctiores, & melle vacuae relinquuntur, multò item fortiores, ut reliquum onus meliùs apportent. Cuibus item favis plus cerae obduxerunt apes, in ijsdem ceu securiore repositorio plus mellis condunt. Favus autem universus quatuor cellularum ordines continet, primum apes occupant, alterum fuci, tertium schadones, ultimus melli condendo statuitur. Sunt qui fucos eodé in alveo favos fingere cum apibus asseverant, sed mellificandi nullam facultatem habere, incertum an propter coporis obesitatem, an naturâ illis insitam desidiam. Quodsi mellis pondere nutare favi inceperint aut corruere, erigunt [Page] ipsos, & pilis fornicatis suffulciunt, ut subire (nam ad singulos favos via sit expedita necessum est) munusque institutum exequi possint. Nonnullubi item veluti in Ponto & Amiso urbe, in arboribus mel candidum faciunt apes sine favis. Verùm ex reliquarum in favis artificio, artem omnem humanam superante, quis non videtillud Poetae, Esse apibus partem divinae mentis, & haustus Aethereos? quis inquam phantasiam, memoriam, & rationis cujusdam particulam ijs negaverit? Sed hoc non disputo, nec sapientum, ingeniosorumque reliquorum animalium hominumve animas in apes migrare cum Pythagora statuo. Verùm qui eas partiri inter se operas mutuas, aliasque favos conficere, alias mella colligere, aergthacam congerere, aedes expolire, foricas mundare, ruinosos muros fulcire, thecas operire, medullam mellis elicere, coquere, ad cellas apportare, aquam operarijs offerre, incubantibus, infirmis, vetulis pabulum certis horis subministrare, regem tantâ curâ defendere, araneas hostesque omnes exigere; cadavera (ne putrescat opus) efferre, ad propriam quamque cellam redire; omnes denique non longè ab aedibus cibum quaerere; consumptis in proximo floribus, speculatores ad pabula ulteriora emittere, in nocturnâ expeditione supinas sub folijs excubare, ne alis rore madentibus, tardius crastino revertantur; lapillo in procellis totum corpus librare; in turbine, per ulteriorem a vento sepis partem volare diligentiùs perpenderit; nae is apibus mirabilem reipub: ordinem ultro concedit, geniumque & ingenium ipsis maximum non denegabit. Penè omiseram naturalem illam quâ in suos faetus propendent [...], magnam sane virtutem, & in hujus saeculi parentibus rariùs visam. Incubant enim apes favis (ubifaeturam posuerunt) ferè avium more, nec nisi prae maximâ inediâ, vel ad pastum emigrant, statim [...]ue redeunt, acsi timerent ne diuturniore absentia, araneae (quod saepe fit) opus, cellulae obtenderetur; vel frigore rigescens faetus periclitaretur. Pullos vero non delicatos habent nec molliter educant, sed triduanos (primis nempe alis) ad pensum vocant, & ne ut tantillum otientur, accuratè cavent. Tantâ item divinatione praestant, ut pluvias impendentes & frigora praesentiant, tum (que) (naturae ductu) non longè ab adibus recedunt, sed circum apiaria volantes, veluti floribus incubant. Quùm vero pabulatum evolant (id quod non statis sed serenis diebus fit) impigrè & assidue laborant tantâ mellis copiâ onustae, ut saepe lassis lactibus in itinere deficiant, nec ad proprios lares redire satis sint, & quia per hirsutiem nonnullae ad laborem ineptiores sunt, illâ ad lapillos resque asperas detritâ, glabriores se reddunt, seque ad opus strenuè accingunt. Adolescentes foris negotium exercent, & quae rex exigit apportant; seniores curant familiam, mèlque ipsum disponunt à mediae aetatis apibus collectum atque confectum. Tempore matutino omnes silent, donec una triplici bombo excitavit omnes; tumque in suam unaquaeque provinciam confestim provolat. Vesperi ubi redierint, primum quasi tumultuantur, paulatimque minus subinde strepunt, dum Vigilum praefectus circumvolando susurret, ceu quietem tacitè imperans, quo signo ita ad unum omnes murmur deponunt, ut alueari ad aurem posito, ne quidem eas hiscere persentias: adeò suis regibus ducibusque obnixe parent, eorumque vultu & nutu acquiescunt.

[Page]

CAP. III. De creatione, generatione, & propagatione Apum.

QVandoquidem apes ex putrefactione (primi peccati poenâ) oriri philosophitradiderunt:Creatio. non desunt igitur qui eas primâ illa mundi hebdomadâ creatasnegant. Ego quidem quaestionem illam integram alijs permitto; quamvis Theologorum aliquot authoritas, praesertim vero Dubravij & Danaei, illas cum perfectis corporibus creatas fuisse abundè affirmat. De prima apum generatione longam disputationem habet Aristoteles. Generatio. Secuti eum philosophi, earum generationem ex alterius corporis corruptione provenire, rectè mea quidem sententiâ constituerunt: nempe ex tauro, bove, vacca, vitulóve putrefacto (dignissimis sanè nobis (que) utilissimis bestijs) quod non solum viri illustres omni exceptione majores tradunt, sed experientia rustica & vulgaris confirmat. Aiunt ex horum cerebro gigni reges & duces, ex carnibus vero apū vulgus. Nascuntur itē reges ex medulla spinae, tamen è cerebro nati, pulchritudine, magnitudine, prudentia, & robore alijs antecellunt. Primam autem transformationem carnium in hujusmodi animalia, & velut conceptum quendam inde cognosces, cum parvâ & albâ specie imperfecta haec quasi animalcula circum bovem leonèmue, &c. multiplicata videris, immobilia quidem omnia; paulatim vero augescentia, alisque sensim excrescentibus proprium colorem consecuta, circumvallantia regem & advolantia. Sed brevibus & tremulis omnino alis, propter insuetudinem volandi & membrorum debilitatem. Quae verò regiones particulares apibus generandis conferunt, quae nocent, postea tractatu de melle disputabimus. Generatim verò pauci in orbe loci reperiuntur, quibus (nisi solo & coelo duriori fuerint, pabuloque illis apto caruerint) procreari haud possint apes & commodè vivere. Verùm ubi perpetuae nives & gelu (ut in Scanzia.) vel regio herbarum arborumque sterilis (ut in Thule) & calore exsuccis locis: ibi neque nascendi copia neque vivendi illis conceditur. Quinetiam deleteriam ob quandam aëris locíve proprietatem regiones nonnullas apes haud incolunt, Veluti de Mycono traditum est; quo etiam importatae, (si Aeliano habenda fides) statim exspirant. Quòd verò Munsterus Hyberniam, Solinus, Britanniam, apibus vacuam memorant atque infestam; si non ab auritis sed oculatis testibus rem accepissent, nihil in earum villis frequentius esse scripsissent. Atque haec de generatione apum dici sufficiant, nunc ad propagationem veniamus; de qua variè sentiunt authores.

Alij eas coïre & parere negant, quia nemo id oculis unquam vidit. Alij semen in floribus folijsque relictum asportari affirmant ad alveos,Propagatio. atque ibi fideli blandáque incubatione perfici. Plinius ex flore Cerinthij ipsum colligi contendit. Aristoteles é Calandro. Athenaeus ex flore arundinis, quidam ex flore oleae, atque deinde earum osculis in favos immitti, eo argumento usi, quòd annis horum florum feracibus plura prodeunt examina, quùm vero rariores proveniunt, rarae apes visuntur. Hoc tamen non animadvertunt, multis in locis frigore [Page] rigentibus luxuriare apes, ubi nihil horum florum colligitur, imo ne apparet quidem. Ego sane per coitum propagationem fieri existimo, marés (que) esse majores, minores vero faeminas contendo, qui an gallorum more faeminas subagitantes genituram injiciant, experientia dixerit: certum tamen est, minimas tantum apes (faemellas nempe) faeturae incubare, & rupto putamine (gallinarum more) mira & naturali obstetricatione pullos excludere.

Aristoteles contra, reges & majores apes seipsas, & deinde omnes reliquas parere affirmat, utì & illas fucos, hos vero mihil ulterius producere, nec forte sine ratione illud, cùm reges & reguli intus semper maneant, quasi nati ad sobolis generationem, nec unquam nisi cum totâ plebe aliò emigrant. Eam itidem ob causam tam unic è ab apibus diliguntur, atque ab omni opere negotio (que) necessario immunes vivunt: Magnitudine item & robore praestant alijs, ac si corpus eorum ad prolem generandam sit institutum. Fuci tamen majores medium tenent, apes tam in mellificina diligentes, ut & fucos nepotes alant, & parentes regulos. Sed quod adjungit Philosophus, apes sine coitu generare, quòd faetus tam sit exiguus: idem argumentum de muscis narrari possit, quarum aliquae apibus majores, minores ponunt vermiculos, quibus in nympharum magnitudinem sensim adauctis, tandem muscae erumpunt. Sunt alij, qui ex melle apes nasci arbitrantur, aut cum melle, aut ex medulla mellis sive parte praestantiore, eá que omnis putredinis experte. Sed genitale quiddam in cellis poni certum est, é quo apiculae gignuntur. Scaliger ova eas ponere putat, quamvis apiarij vermiculos eas parere, non ova unanimiter statuunt. Taxites coire eas existimat, & apes mares esse, reges foeminas constituit, atque reges tempore constituto vermiculos per examina, ut muscae, excludere, fucos vero incubare more serpentum, & incubando ad tempus vermiculos fovere scribit. Tunc vermes [...] dicti, melle purissimo & quasi mulso vescuntur, donec in nymphas abeunt, atque tunc aureliarum instar involuti, in cellis manent, nec cibo vescuntur, nec excrementa reddunt. Tandem certo die, ruptis corticibus fiunt apes, & ad suum quae que munus vix dum alis perfectis sese accingunt. Per hoc tempus apes urina delectantur, & potissimum humana, atque propterea locos ea madentes, maxime autem a pluvijs, frequentant.

Ad conservationē apum multa requiruntur,Conservatio. nempe debitus cibus, potus, somnus, vigiliae, aër, exercitatio, habitatio, atque locus conveniens, moderatio item animi, & medicina illarum tollendis morbis idonea, de quibus sigillatim dicemus. Quod cibos attinet; nihil venantur, sed ipsae Venturaeque hyemis memores aestate laborem Experiuntur, & in medium quaesita reponunt. Colligunt quippe & conficiunt sibi cibaria, inter quae praecipuum est mel, quo liberalius ab apiarijs exhausto, tanquam lanterna punica translucent, & nisi aliàs illarum inediae subveniatur, animam efflant. Sed habent item alium quo se sustentant cibum, ceraginem, cerinthum, erythacem, Sandaracham dictam. Verùm hic deterior est, & dulcedine ficum repraesentans. His deficientibus, apiarij ficus, Saccharata, uvas passas siccatas, fucos tusos, schadonum capita, lanas passo defrutove madidas, etaquam mulsam pro foribus ponunt, ne prae fame languescentes moriantur. Crudas item carnes apponi jubet Plinius, modo fuerint recentes. Generatim dulcia quaeque & [...] etiam de longinquo appetunt, non odoris gratiâ sed pabuli genialis causâ, ut musciliones vinum: Flores grati odoris & caliculatos nullos recusant; unde Florilegae Latinis [...] Graecis dictae. Plantae apibus gratissimae, thymus albus & tuber, sertula campana, myrtus, vitex, genista, Phleus, fabae, serpillum, viola, myrrhis, rosmarinus, coniza cerinthea, amygdali, Erica, Tamariscus, Cytisus, Melilotus, Casia, Narcissus, Asphodelus, [Page] potissimum autem citrago, de qua Macer macros hos versus cecinit.

Herbam quam Graeci dixerunt Melisophyllon,

Prae cunctis apibus gratissima dicitur herbis:

Nec gaudere magis ullius flore videntur,

Berricum nostri dicunt vulgariter illam.

Item hedera, consiligo, origanum, satureiae, violae agrestes, amaracus, hyacinthus, palma, oleaster, iris, crocus, rosa, lilium, ziziphus, pyrus, persica, terebinthus, lentiscus, cedrus, tilia, Ilex minor, chrysocome, attractylis, cumyla, flos sinapis, Galicae spondylium, batrachium, Rhamnus, omnes arbores glandiferae, item pomiferae, quibus nulla amaritudo inest in floribus. Quinetiam é floribus urticae mortuae tum albis tum luteis cibum capiunt avidissimè, unde haec herba Tigurinis Biensauge quasi apisugam vel apesuctum dixeris, vocatur. Potum quod attinet: si fluvius vel fons vivus & saliens in propinquo sit, quibus ligna & lapides injiciuntur (ut apes commode insideant, séque veluti in balneis abluant & abstergant) non aliundè bibunt; sin minùs, aliundè humore hausto sitim leniunt, posteáque de eodem ad intùs operatrices & reges (ut diximus) gerulae asportant. Quicquid autem edunt bibuntve, intaminatum, purum, non faetidum esse oportet, aut putredine infectum. Imò tam mundam vitae rationem obtinent, ut mulieris menstruatae superventu, cibum fugere tradantur, & unguenta olentes, venerísque libidine flagrantes odio habeant acerrimo: oleosa item quaevis, uti etiam fumum & fimum accuratè vitant, rés (que) talia olentes non attingunt. Deleterias item plantas, & amara, purgante, ingrata ac venenata qualitate praeditas, haud gustant: ijsque nominibus, Absynthium, Rhabarbarum, senam, sabinam, tithymallos, helleboros, laureolam, coccognidium, thapsias, cucumeres agrestes, taxum, rhododendron, aconita, ne primoribus quidem labris delibant. Vbi toto die laboribus, intentae atque lassatae fuerint, noctu eas signo dato somnum capessere memoravimus; qui varijs de causis interpellari solet, apesque hoc pacto in delirium & vigilias actae commoriuntur. Nunc enim cas oes [...]rus perturbat, nunc ursi clamor expavefacit, nunc hostis adventus (nempe lacertae, aranei, rubetae, &c.) perterritat; quae propter, classicum canunt corcicines, totumque simul examen ad arma noctu evocant. Fulgure item & tonitru nocturno non minùs tumultuantur; acsi inter castra seditio vel pugna aliqua fatalis nasceretur; tum propter luminis eâ tempestate insuetudinem, tum quia merito timent, ne aluearibus concussis favi loco excidant, vel cereis liquefactis vasculis mel defluat. Id experientia verissimum esse, nemo meipso & Pennio rectiùs dixerit: qui dum mense Augusto, anno 86. juxta Somersetiae Ducissam, tum deploratae ferè sanitatis viduam, cum inclytis filiabus Maria atque Elisabetha vigilias ageremus, subito (magno à tonitru) proximo sub lecto tabulato, murmur & quasi classicum tumultum audivimus, ipsamque nonnihil contignationem resonare putavimus: ignari (id quod res erat) apes intertignium incoluisse; ubi eas pertriginta annos habitasse, & quotannis duas tresve colonias emisisse, postea ab oculatis testibus, ijsque summa nobilitate clarissimis, certo accepimus. Sequenti die, ob inopiam somni, streperae, tremulae, & quasi delirae volitabant; res à natura ipsarum alienas tangebant; ad fenestras sese misellae allidebant; amicos, curatores, domesticos pungebant, non sine observantium admiratione. Vnde quidem jure statuimus, apes laboris diurni patientissima esse animalcula, timoris vero nocturni & vigiliarum vicissim impatientissima.

Vnde Solisequae epitheton assequutae videntur, quandoquidem cum eo simul & surgunt & quiescunt. Nulla enim earum somno indulgens die connivet, nulla noctu non arctè obdormiscit. Exercitatio apum duplex est, altera [Page] animi causa, evolatio; altera necessitatis gratiâ, mechanica in aedibus operatio. Si illa (crocodilo, hirundine; merope, lacerta, araneo, alijsue foris apibus struentibus) vel ob coeli inclementiam, aut perpetes pluvias denegetur, anhelosae, obesae, torpentes redditae, cacochymiam incurrant salutis oppugnatricem, & superesse diu haud solent, praesertim aestivo tempore, quo solo externa sese aëris palestra liberae exercent. Vbi volatu nonnihil recreatae fuerint, balnea frequentant, sordes abluunt, & levi foliorum affrictu sese detergunt, quinetiam aliquando lapillos vehunt, aquam portant, adversum ventum parvae pusillae penetrant, & cum maximis bestijs de gloriola imo quidem de vita concertant: Equos enim, elephantos, canes, imo quidem homines (sensit Archilochus rem ita habere atque scribo) offensiores vulnerant, aculeísque creberrimè & hostiliter infixis occidunt. Instituunt item non rarò monomachiam, ludricam illam sanè & umbratilem, exercitij & recreationis causa, non laedendi animo susceptam. Colludunt item saepissimè, at (que) sese titillant invicem, & veluti columbantes deosculantur: postea coire eas cerrum est, sed quo tempore, loco, qua forma, Argus ille dixerit totus oculeus, qui solus elephantis leno assidet, illorumque coitus cognoscit. Verùm ut animi causa, volatu, duello umbratili, lapillorum vecturâ, &c. sese exercent; ita magistra artium necessitas domesticis laboribus apes assuëvit, mellificina nimirum, cui naviter non ductariè incumbunt, nullúsque (si per coelum liceat) ocio perit dies. Quamdiu autem operantur, id a soli coeli (que) constitutione potissimùm pendet. Nam in frigidis regionibus ab occasu Vergiliarum ad vernum (plus minus) aequinoctium intus in alueis diletescunt; sed glirum more jejunae, torpentes, convolutae manent, nec se levissimè loco movent. Vnde enim aliàs tantillis animalculis, ad pruinas, nives & aquilonum flatus perferendos vires? At si anni constitutio fuerit calidior & diu talis duraverit, tardius quiescunt apes, id quod Aethiopia clarissimè probat, ubi per continuos calores, & rara frigora apes fere perpetuo operantur. In Europa autem apiculae raro ante egrediuntur, quam florere fabae incipiunt, teste Plinio, quas ante reliquos omnes flores herbásque degustant. Servius apes appetente bruma succo & floribus ora explere somniat, ijsque per hyemem in cellulis sedentes vivere. Aestate verò nullo feriantur die, sed perpetuis sese negotijs omnes exercent; cùm item adeo numerosam prolem genuerint, ut tot familijs unae aedes non suffecerint, expeditionem faciunt solennem mense Maïo, seque in varia examina [...], i. uvatim pendula distribuunt, & seniores postea, factis per aërem gyris atque ambagibus, ad cibum atque aluearia revertuntur: juniores autem Coloniae, nisi novis aedibus fuerint exceptae, per syluas vagantur, donec aediles & hospitariae apes, locum gregi aptum commodumque investigarunt. Nunc exercitatione ostensâ, aedes aggrediamur, quas Graeci [...], appellitant: Latini vero, aluorum, alueorum, aluearium, capsarum, mellariorum, loculamentorum, apiariorum nomine insigniunt: Circa haec ad apum conservationem tria potissimùm requiruntur: Forma, praeparatio, positio, & loci ubi ponuntur aptitudo. Vasa optima ex cortibus, & praecipuè subere construuntur, quae nec sole aestuante candent, & frigora in hyeme facilius arcent: confecerunt illa veteres ex ligno item cavato, vel tabulis ligneis arte junctis, ex ferulis item commodè aluearia extruebant, vel opere textorio ex Ilice. Fictilia autem deterrima sunt, uti etiam è lateribus & argilla, quia aestate nimium calent, & hyeme nimium rigent. Tamen (ut audio) in Hungaria pendulas habent ollas crassas, in arboribus suspensas, & ibi apes faviscant, & justo tempore ollas auferunt. Quidam ex fimo fabricant, sed suis item incommodis non carent. Angli stramineis [Page] tectis apes includunt affabre textis, ut nec gelu offendantur, nec aestivo calore nimium feruescant. Solebant veteres ex lapide speculari, cornu, vitro (que) alueos conficere; ut operantes intus spectarent. Sed prima, secundâ, tertiá (que) crusta (ut diximus) per apes intus superinductâ, sese operam oleum (que) perdidisse satis viderunt. Forma alueorum talis sit, qualis est ovi rasi & amputati, quum edere ipsum velimus; nempe ex duodecim circulis stramineis alueus constare debet, hoc modo contextis. Tres primi inferiores sint unius magnitudinis, sesquipedem ex diametro lati: Quatuor proximè superiores paulo majores esse convenit, & capaciores, ut favi meliùs figantur, & tutiùs pendeant: reliqui quinque circuli paulatim ad centrum supremum coarctentur, ut pyramidem referant; totus autem alueus ea mensura esse debet, ut viginti penè libras totus contineat. Ora cavearum (id est, ostiola per quae apes intrare & exire solent) sint tria vel quatuor: non majora quàm ut apes melle onustae liberae immigrent: hac enim ratione, stellionibus, scarabeis, phalangijs, & blattis, mellis insidiatricibus, aditus negabitur, & alueus minus à frigore geluque brumali afficietur. Super haec ostia quatuor, item faciunt fenestras pessulo obditas, ante atque retro duas, ut favos utrinque commodè eximant, nec tamen mellificium pecus nimium perturbent. Praeparatio alueorum varia scribitur. Angli nova examina novis semper alueis excipiunt, nullâ re suffumigatis aut illitis. Veteres vasa diligenter priùs purgata mellisophyllo, thymo, faeniculo intus fricabant, vel mellito, saccarato, aut mulso aspergebant; ut & citius intrarent, & diutius in ipsis remanerent. Palladius primogeniti vituli stercore parietes illorum intus oblevit, idque in apibus retinendis pro summo arcano habuit: Quinetiam circa medium alueare, tres vel quatuor ligneos bacillos transversùm figere oportet, ad favorum tutelam: sic enim nec levi agitatione cadere possunt, & facilius usu ferente auferuntur. Cave item ne aliqua rimas agant, quibus a calore, frigore, puluere, aut erucis affligantur. Situm atque positionem quod attinet, in scamnis sive podijs collocari aluearia, aequum est; ne situm contrahanta terra, atque ut à bestiolis noxijs tutiùs degant aetatem. Scamna autem sint ex lapidibus, calce, ulmo, vel quercu facta; ternis alta pedibus, testaceo & albario opere, eoque levigato superinducta, ut mellivora atque apivora animalia, pedem ubi figant non habeant. Sint item anteriùs declivia, ne stagnans a pluvijs aqua intus penetret: quam ab causam (teste Columella) in muris excisis urbiumque porticibus collocare alueos solebant: sit item bipalmaris aluearium distantia ab-invicem, ut vacillante mel moto uno, alterum non titubet; sicut in conjunctis usu solet venire. Porro ordines atque classes quod attinet; ne sint tribus plures: quorum primus junioribus, secundus mediae aetatis, supremus veteranis concedatur. Tam Scamna autem quàm apiaria apto ad examinum conservationem loco ponenda sunt: in calidis regionibus versus Boream, in frigidioribus verò contra Austrum. Imò in Aethiopia ob nimium feruentes soles, in aedibus aluearia servantur, ne calore liquescant favi, foramine satis magno (per quod egrediantur) in muro relicto. Sit etiam locus liber, aestate non feruidus, hyeme tepidus, à ventis tranquillus, nec arboribus refertus, nec altiore palo, muróve inclusus, nec resonanti Eccho objectus, pabulo naturali & frequenti consitus, à coetu hominum & pecudum remotus, qui flores tondere roremue decutere possunt; nullis latrinis, fimetis, cloacis, stagnis, sterquilinijs, patibulis, sepulchretis vicinus; & in ima parte vallis constitutus, ut apes onerariae per declivia ad aluearia promotiùs devolent. Denique si quis ventus alicui regioni prae alijs fuerit infestus, in ea aluearia collocare sic convenit, ut illius injurias minùs sentiant, & ostia eum versus aperta neutiquàm habeant. Verum haec apibus circuribus diaeta convenit ad [Page] vitae conservationem: fugitivae verò & sylvestres aliter vivunt, sibiue ipsae aedes & eligunt & exornant. In Abissinorum regione sub Presbytero Ioanne in cubiculis mechanicorum degunt Apes, ibidemue audacter volitantes favos suspendunt, trabibus affixis aluearibus, nec laborantium quempiam offendunt. Quinetiam multis in Anglia locis inter cubiculorum tabulata, in arborum truncis hospitium ultroneum & diuturnum habuerunt, indeue veteranae ternas quotannis acies emiserunt. Et (quod dignum notatu est) hic foeliciùs vivunt & longiùs, quàm illis artificiosè contextis casulis, tantâ diligentia suffumigatis, tam curiosè positis, ordinatis, digestis, collocatis. Laudo tame illorū industriam, qui apibus hanc molestiam ademerunt, aedes (que) quibus sartae tectae serventur, non minùs ingeniosè fabricaverunt. Omnium autē maximè laudem merentur, qui animi corporis (que) illarū morbis medicinā ad invenerunt, illam (que) recte applicandi scientiam noverunt. Animi quibus maximè laborant pathemata, sunt praecipuè tria; ira, maeror, & timor. Difficulter enim concoquunt injurias, sibiue & splenem adesse atque bilem, frequenti pugnâ, at (que) eâ quidē civili, ostendunt. Nam in nimia prolis copia de cellis & aedibus tumultuantur; nec cōponi priùs lis valet, donec vel mutuâ utrius (que) caede multae perierint, vel partium studio divulsae, alios sibi lares ultrò quaesiverint. Quin porro castratis alueis, unius ejusdemque coloniae milites (privatas ob injurias vel Zelotypiam excandescentes) quandoue bellum aliae alijs inferunt: quod Apicola diligens puluere interjecto, vel frigida per syphones aspersa, vel vola manuali stridulâ & terrificâ maturè extinguit. Si enim illarum rixis habenas concederet, furerent eoús (que) at (que) saevirent, ut nisi ad internecionem redactae nunquā quiescerent. Maestitia at (que) melancholia ipsas item apes plurimū perturbat, nunc ex regum, nunc ex prolis, nunc ex custodis morte oriunda, nec conceptum maerorem adimit dies: sed imis medullis infixus corpus semper depascit, & ipsas vitae capsulas tandem exedit. Imò nec aeris tinnitus, nec quaevis illas oblectat harmonia, (quae tamen ipsas lymphaticas delirásque redditas solet curare) neque ulla pestis morbúsue ipsis laethalior dici potest. Timent autem potissimùm ab araneis, lacertis, crocodilis, rubetis, phalaeinis, oestris, vespis, crabronibus, fucorum multitudine, upupâ, paro, hirundine, merope, noctuâ, alijsque aluearium depopulatoribus. Timent sibi item ab Echo, fulgure, tonitru, & fragore omni: quemadmodum contra, levi susurro, sibilo, murmure, tinnitu vehementer gaudent. Cum timor ipsas occupat, vagulae oberrant; vertiginosae dum exeunt atque ingrediuntur apparent; mel, prolem, aegrotos parum curant, pedibus alisque tremulis nusquam quiescunt. Meliturgus igitur fucos (cibo deficiente) necare, vespas & crabrones (olla cum cruda carne imposita) capere & deinde cremare; araneos, papiliones, teredines, erucas, interimere; telas abstergere, muliones, culices, conopaeo irretire; lacertas, crocodilos, scarabaeos transfodere, phalainam & blattas candelâ noctu intus posita (quam ultro petunt) comburere; ranas per paludes venari; hirundinum, noctuarum, apiastrorum, meropumue nidos (praesertim in vicinia omni) diruere, paros inebriare; contra insidiatrices bestias & peregrinum quodue agmen pugnare debet. Quâ in pugnâ à suis apibus agnosci videtur, quae post victoriam egressae victum agmen adoriuntur, propugnatorem vero suum & vindicem non offendunt: Salvae his modis atque liberae a metu apes, solo tinnitu & quandoue Sinnenocomi sive Mellarij ipsius voce corroborantur, & in suam quae (que) provinciam alacres redeunt. Apes item nonnullae alijs magis planeticae & fugitivae deprehunduntur, delectantur enim vagis amoribus atque complexibus, suarumue aedium amore nullo tenentur. Hanc animi [...] apiarij plausu, aerisue sonitu (quo plurimum gaudere apes scribunt, illicò emendant, [Page] quamvis incertum sit an audiant & voluptate ducantur, an formidine & timore ob aëris reverberationem & tremorem (ut in tonitru fit) ad aedes redeant, nec ullam video causam cur Plinius aut Niphus hic haesitent. Alij, ne examen aufugiat, regi medias alas obtruncant, alij vituli recens nati stercore loculorum oscula oblinunt, Praeterea oleae utriusue folijs decoctis, & circaloculos stratis, non fugient: confert item aqua mulsa, sed praesertim Melinae herbae inunctio, quâ (tanquam philtro quodam) fortissimè retinentur apes, ut Macer cecinit.

Quisquis apum his folijs contritis vasa perungit,

Non fugient, melius (que) facit si lac quo (que) jungat:

Vnguine cultores retinent examina tali.

Puluere é vestigio anguium collecto, sparsas apes in alveos reverti Plinius testatur. Alij chrysocomme juxtà serere consulunt, acsi nullo magis flore gauderent, locosue eodem luxuriantes nunquam desererent. Imò natura sylvestres & erraticas apes eodem allectari, & cicurari, authores memorant.Corporei aepum morbi: eorumdemque curatio. Corporis morbi varij sunt quoque apum, nempe, repletio, inanitio, siccitas, humiditas, frigus, calorue non naturalis. Repletio sive plethora fit, cum alvearia Meliturgus debitâ tempestate castrare neglexerit; tunc enim adeo se saturant atque implent, ut scabie sordibusue diffluentes, & strumosae item factae aegrotent; sequitur ignavia, febris, malacia, fastidium cibi, vigiliae; quibus miserae attritae apiculae, nisi ocyus subveniatur, animam efflant; quare castrare eas oportet: quo in opere duo observanda sunt: nempe tempus, atque modus conveniens, quae pro regionum qualitate & consuetudine varia sunt: Nam in Anglia quottannis semel tantùm mel colligunt, praecipitante nimirum mense Iulio, vel Augusto primum crescente. Calidioribus in locis melleae hujus Vindemiae tria tempora notant; orientibus scilicet, consistentibus, noviterue occidentibus Virgilijs. Didimus in Geopomicis optimum tempus esse Plejadum scribit. Romani Majo primum mense, deinde declinante aestate, tertio circa idus Octobris alucos exenterabant. Vnde mel Vernum, horaeum, & autumnale dictum. Aristoteles florescente caprifico, primam mellationem facere jubet; Secundum verò sub autumno factam commendat. Generatim verò castrare alueos oportet, quùm melle turgent; id quod subtili apum murmure dignoscitur. Nam si vacua fuerint, voces clariores altioresue emittunt, utpote aëris quàm cibi pleniores: certissimè autem inspectione id noveris (inquit Columella) scilicet per fenestras illas utrinque positas & apertas, de quibus antea in alueorum forma fecimus mentionem. Modus castrationis hujusmodi est: Matutino tempore, dum adhuc semisomnes torpent, castrare apes oportet atque favos auferre: non enim convenit medio aestu calentes exasperare. Columella duo ferramenta in hunc usum praescribit, sesquipedali longitudine, vel paulò productiora; quorum alterum sit culter oblongus, lata utrinque acie, sed hebescente; capite adunco & acuto scalpro, quo favi eradantur: alterum planum, acutissima & ancipiti acie, quo favi succidantur. His, aperto vase, rectè totum negotium conficitur. In Anglia, atque alijs vicissim regionibus (utpote Helvetia, Germania, Belgio) non ferro, sed igne, fumo, & aqua rem aggrediuntur, quibus adultas apes de alveo in alveum abigunt, & examen pro arbitratu integrum servant. Porro in eximendis favis, pro examinis quantitate, magnitudine, & numero, tenere modum oportet. Nam copia mellis ignaviam parit, atque tam heris quàm apibus fraudi est; eo siquidem affluente, non erithace pascuntur, sed ipsâ mellis medullâ saginantur: contrà si non satis relinquitur, prae inopia cibi languescentes, animum despondent, anxiùs vivunt; & pellucentes, famelicae, marcescentes, miserè pereunt. Praeterea [Page] veteres & vitiosos favos eximere oportet, non autem (quibus posteritati consulitur) schadoniferos & integros, nisi minus mellis reliquum videris, quàm parentum sustentationi par fuerit: Eam scilicet proportionem serves, ut in mellis abundantia, duabus demptis partibus, tertiam relinquas; si vero mediocriter exuberet, mediam sinas; si favi fere vacui, nihil auferas. Sed hic modus non est omnibus in locis certus, quia (pro florum multitudine, pabuli frequentia, atque praestantia, & regionis natura) plus minúsue tollere permittitur. Quandoquidem in Aethiopia, Syria, Palestina, saepius totos alueos exhauriunt, qui ob pastus & roris bonitatem paucis iterum diebus adimplentur. Si verò inanitio atque fames fuerit oborta, non tam alueos castrabis quàm apes ipsas; magnamue partem omnes lino, quisquilijs, galbano, vel sulphure suffito suffocabis, vel saltem aqua submerges; quo pacto item mel dulcius evadet atque purius. Inanitio autem duabus potissimum ex causis oritur, cibi nempe inopia, atque corruptelâ: inopia urgente, mel supponere, mulsum aspergere, uvas & ficus tusas afferre convenit, & saccharata. Plinius item gallinarum carnes apponi jubet, quamvis apes nullas carnes attingere memorarit: Corruptela autem ciborum primùm malaciam, deinde diarrhaeam, blapsigoniam, & tabem affert apibus; unde ex stercorum & cadaverum copia, faetor, pestis, putredo, aliaue id genus mala nascuntur. In malacia adeo delicatulae atque morosae fiunt, ut stomachantes omnia, facilè aufugiant, nisi rerum gratissimi odoris suffitu, conquisitissimo tinnitu, curiosâ item munditie retineantur. Diarrhaea autem supervenit, tum ob succi ipsius corruptelam; tum ob tithymalli, hellebori, ebuli, sambuci, foliorum herbarumue purgantium delibationem. Siquidem cibi per hyberna jejunia avidae, primo vere cupidiùs quàm tutiùs obvias herbas sine delectu gustantes, insalubri collecto melle cacochymiâ laborant, atque deinceps in alui solutionem subito incidunt.

Contra hunc morbum, Sorba cum melle (authore Plinio) apponenda, vel hominum aut boum urina conspersa: grana item mali punici vino Tamineo irrigata, conferunt. Palladius grana mali punici, & uvas passas cum rore Syriaco vel vino austero coctas & levigatas, in ligneis canalibus appositas varie commendat. Mel etiam cum Gallae pulvere, vel siccae rosae, aut rosmarini in aqua mulsa decoctum infundi persyphonem jubet, vel acetabulis immitti. Quinetiam prohibere eas oportet, ne é syluis cibum deportent, ubi plerunque aeruginosi excrescunt flores, quorum acrimoniâ alui apibus moventur, nec nisi accuratâ custodis diligentiâ scientiaue sistuntur. Hinc [...] illa sive faetus corruptio originem trahit, quippe quòd sterilitate ex inopia seminis inductâ, non generant, vel (prae imbecillitate) alere fovereque partus, & continuò incubare, vel aranearum laqueos ante cellas obductos evitare, haud possunt. Accrescente deinceps tabe atque marasmo, flores afferri iubet Higinus, rore & mulso madidos, foribusue apponi: violas item & buglossi flores commendat defruto rigatos; postea defecatis alueis, vermibus & cadaveribus amotis, fimo bovino vel vaccino suffiantur; quia tum putredinem arcet & pestem, tum demortius pene apibus (nisi Columella nos fallit) animam instillat. Scatent item pediculis, narrante Florentio, quos curat ramentis mali arboris & caprifici incensis. Hebescentem apibus oculorum aciem, ijdem origani suffitu sanant. Furfures ipsae & scabiem, blando corporum ad chelidoniam & mutos vrina infectos quasi affrictu auferunt; siccitatem balneis, & thermo potantes gutturem emendant. Humiditatis morbi sunt strumae, hydrocephaliae, hydropes, quos siccis herbis & rore mane decusso curant veteres, nostriue aquae comunis prohibitione nonnihil diminuunt: cohibent enim illas per triduum intra alueos, quo pacto non [Page] solum humiditas nimia absumitur, sed naturalis quoque comparatur. [...] item familiarem apibus morbum scribit Hesichius, non describit; nec ab alijs, quis qualísue fuerit, addiscere potui. Frigoris morbi sunt congelatio, stupor, rigor, alijque id genus: nam frigore adeo nonnunquam stupidas videbis, ut nec levissimè moveri videantur, nedum spirare. Caloris autem vehementia, in rabiem, sitim, vigilias, febres, vertiginem, & delirium aguntur, imo quidem in maniam, quo tempore vel custodes non agnoscunt, & amicos aculeo nonnihil venenato feriunt. Sic igitur utraque tempestate aedes locare oportet, ut ne hyeme frigoris vehementia, nec aestate arboribus nimium laedantur. Pereuntitem ob defectum sobolis in florum ubertate, dum mellificandi studio ita omnes incumbunt, ut prolis venerísque curam abjiciant, atque sic omissa sobolis reparatione, populus labore confectus totus extinguitur. Cùm verò prae indignatione & stomacho, vel per aedium foetorem, aut ob pestem in aluearibus grassantem aufugerint; sequi eas oportet, & illa (quam Palladius docuit) arte inventas, purgatis alueis, nouis item locis excipere. Praeterea ad apum conservationem multum conferre dicit Plinius, ut legitime comparentur; dono nimirum aut emptione: nam furto ablatae minùs foeliciter succedunt, uti & ruta furtiva aegrius crescit. Nunc si animalia apibus infesta removerimus, quid amplius annectere opus erit ad ipsarum salutis [...] & malorum medelam, non video. Primùm igitur homines stupro inquinatos, menstruis vel gonorrhaea infectos, balnea, fumum, fimum, latrinam, culinamque olentes otiosè vel malitiosè pro alueorum foribus stantes, amoueto. Aërem saepe bufonum serpentumue halitu infectum, melissâ, thymo vel faeniculo incensis purgato; ut nitidae & molles vivant efficito; animalia praedatoria necato; & perspectis morborum signis medicinam adhibeto. Signa autem invaletudinis apum, ut quoque reliquorum animalium, à tribus sumuntur; nempe à laesa actione, externo corporum affectu, & excremeatis. Nam hilaritas amissa, tristitia torpens, vertiginosus incessus, frequens ante fores & otiosa statio, ab opere languor, florum mellís (que) fastidium, vigiliae somnive profundiores, murmura insuëta, malèvalere apes argumento sunt; uti etiam si horridulae, non comptae; asperae, non molles; scabrae, non nitidae; pellucentes non [...] videantur. Quinetiam si favi odore minùs grato inficiantur, ipsaue apium oleta liquescant, foeteant, vermibusue scateant, cadaveraue indies aedibus exportant, nec alueos curant; certissimum invaletudinis morbiue alicujus epidemici signum exhibet; quorum aliquam partem eleganter, sed confusè tetigit Virgilius 4. Georg. his versibus.

Si verò (quoniam lapsus apibus quoque nostras

Vita tulit) tristi languebunt corpora morbo,

Illud non dubijs poteris cognoscere signis,

Continuò est aegris alius color, horrida vultum

Deformat macies: tum corpora luce carentum

Exportant tectis, & tristia funera ducunt.

Aut illae pedibus connexae ad limina pendent,

Aut intus clausis cunctantur in aedibus omnes,

Ignavae (que) fame, & contracto frigore pigrae.

Tum sonus auditur gravior, tractim (que) susurrant,

Frigidus ut quando syluis immurmurat Auster,

Vt mare sollicitum stridet refluentibus undis,

Aëstuat aut clausis rapidus fornacibus ignis.

Atque ita perspectis morbis apicularibus, & curatis, ad summam usque vivent aetatem: quam Aristoteles, Theophrastus, Plinius, Virgilius, Varro, [Page] Columella, Cardanus, omnes denique authores, rarò ad novem annos, nunquam supra decem productam. Quamvis aliter Hanworthi in Ducissae Somersetiensis examine magna cum voluptate ipsi vidimus, quòd ultra tres annorum decadas (adsunt in praecinctu digni, quibus credatur testes) eodem in loco commorantum fuerat, & quatuor penè quottannis novas acies emiserat. Quae me sanè ratio inducit, ut apes esse credam naturâ longaevas, & cum solo Alberto solus dubitem, an prae senio moriantur. Scio equidem illas morborum hostiumue impetu é medio tolli; sed si omnia pro vita & salute necessaria semper adessent, contrariaue abessent, equidem diuturnissimam vitam apibus concederem, si mortales illis vices non negarem. Solae enim melle, immortali illo nectare, vescuntur, eoue caelitus dimisso, & ex rore divino (omnium herbarum, arborum, plantarum que anima) collecto; de cujus natura, usu, & praestantia, subsequenti capite dicemus.

CAP. IIII. De apum usu.

QVùm caetera quaeue in nostrum usum condidit Altissimus:Vsus. tum praesertim apes non solum ut nobis politicae atque oeconomicae virtutis (de qua ante diximus) veluti magistrae praebeant exemplar, animumque instruant, sed etiam ut divinam quandam doceant scientiam, & tanquam vates extraordinarij, successus & eventus rerum praemonstrent. Nam annis, 90.98.113.208. ante Christum, cum magna apum examina in foro publico & boario, privatis civium aedibus, sacelloue Martis considerent, hostiles Romae insidiae tendebantur, quibus ferè capta respub: atque extincta. Severo imperante, apes in signis militaribus, & maxime in stativis Nigri, favos finxcrunt. Varia deinceps bella inter Severianos & Nigrianos ancipites congressus fuerunt. Sed Severiani tandem rem obtinebant. Antonini item Pij statuas in omni Hetruria positas examina apum repleverunt; & postea in castris Cassij consederunt: quid quantumue turbarum postea sit ortum, Iulius Capitolinus recenset. Quo item tempore ingens Romanorum numerus per insidias Germanorum in Germania perijt. P. Fabio, & Q. Elio Coss. in castris Drusi examen apum in tabernaculo Hostilij Rutili ita consedisse scribitur, ut funē praetendentem praefixam (que) tentorio lanceam amplecteretur, M. Lepidio, Munutio Planco coss. Item in consulatu L. Pauli & C. Metelli, apum aduolantia examina hostem imminentem, (ut non malè conjecerunt augures) praesignificarunt. Pompeius item belligerans contra Caesarem, cum amicis invitatis aciem instrueret, Dyrrhachium egredienti apes occurrebant, ipsaue signa prae multitudine nimia obscurabant. Philistus & Aelianus referunt, dum equum caeno inhaerentem Dionysius frustra pungeret, ibidem, commorantē relinqueret: equum tandē suo marte liberatū, sequutū vestigia domini, examine apum jubae inhaerente: eoque ostento tyrannidem in Galeotas a Dionysio affectatam. In Heluetiorum historijs legitur anno 1385. quando Leopoldus Austriacus Sempachum cum exercitu proficisci parabat, dum in itinere esset, convolasse ad oppidum apum examen, atque ibi in tilia consedisse: unde vulgus peregrini populi adventum rectè praedixit. Sic etiam Virgilius 7. Aeneid: adventum Aeneae in Italiam descripturus loquitur:

— Lauri

Hujus apes summum densè (mirabile dictu)

Stridore ingenti liquidum trans aethera vectae,

[Page]Obsedere apicem, & pedibus per mutua nexis,

Examen subitò ramo frondente pependit:

Continuò Vates; externum cernimus (inquit)

Adventarc virum.

Id quod etiam Herodotus, Pausanias, Dion Cassius, Plutarchus, Iulius Caesar, Iulius Capitolinus, alij que historici majore observatione quam ratione confirmarunt. Saon Acraephniensis cùm Trophoni oraculum invenire n [...]quiret, ab examine apum eò volantium perductum narrat Pausanias in Baeoticis. Quinetiam nutricibus absentibus Iovem Melitaeum, Hieronem Syracusanum, Platonem, Pindarum, Apium comatum, Zenophontem, & novissimè Ambrosium, melle in labia ab apibus instillato enutritos fuisse Plutarchus, Pausanias, Aelianus, Alexander Alexandrinus, Theocritus, atque Textor authores sunt: Zenophon item in oeconomicis mellificinam virtutum officinam vocat, atque ad eam matresfamilias erudiendas mittit. Poetae se libenter cum apibus conferunt, quae naturam tantum magistram sequentes, artem non adhibent. Sic poetas Plato affirmat arte nihil unquam egregium effecturos. Ideò Pindarus se gloriatur Bacchilide & Simonide superiorem à natura non arte doctum. Apes nisi irritentur innocuae sunt, divexantibus verò aculeos, eosue acerbissimos, infligunt. Idem poëtarum ingenium est: unde ista profluxerunt Archiloci:

Qui me commovit, meliùs nontangere: clamo;

Flebit, & insignis toto cantabitur orbe.

Quocirca Plato in Minoe praecipit, ut qui quietis studiosi sunt, diligenter caveant, ne cum poëtis & apibus bellum gerant. Tot denique earum sunt quas imitemur virtutes, ut Aegyptij, Chaldaei, Graeci, varia ab ijs hieroglyphica acceperint; nam populum regi obedientem significantes, apem frugi pinxerunt: regem erga populum benevolum ostendentes, examen apum expresserunt. Caetera id genus emblemata, a Pierio petas, nec laboris te tui poenitebit. Rustici item aëromantiam ab ipsis didicerunt. Nam ingruentis pluviae & ventorum adventum praesentiunt, procellasue & imbres praedicunt; quibus appetentibus, non longè evolant ab aedibus, sed suo semet succo sustentant. Quae cùm ita sint omnia, haud mirum Aristaeum, Philistrium, Aristomachum, Solensem, Menum Samnitem, & sexcentos alios apum descriptores, missis civitatum delicijs, per duodesexaginta annos syluas incoluisse, ut earum vitam & mores recte discerent, & posteritati in exemplum commendarent. Nec poenituit sanè Virgilium in earum historia [...], quam 4. Georg. eleganter descripsit. Quid verò ipsarum corpora & opera in nostris corporibus operantur, nunc operae pretium est recensere, ut nihil inesse apibus sciamus,Vsus Medici. quod non nobis saluti & bono cedere queat. Primum igitur corpora ipsarum statim ab alueis accepta, & contusa, & cum vino diuretico vel oenogala epota, hydropem potenter curant, calculos comminuunt, Vrinae fontes omnes aperiunt, ischuriam sanant. Apes item in melle mortuae vomicas sanant, oculisue & auribus hebescentibus auxilio sunt. Tormina item ventris contusae curant, atque appositae & mel venenatum epotum, ipsae deinceps epotae expellunt; duriora in labijs ulcera emolliunt, carbunculum alligatae sanant, dysenteriae medentur, & mel ipsis imbutum cruditates stomachi, lentigines faciei emendat, ut ex Hollerio, Alexandro Bened. & praesertim Plinio videre est. Apes favis immortuas aridas tere (scribit Galenus in euporistis) misce cum melle in quo ipsa fuerint demortuae, inunge capitis partes pilis denudatas, & renasci ipsos videbis. Plinius vicissim multas apes comburere docet, & cum oleo miscere cineres & inungere; sed cauendum ait, [Page] ne partes adjacentes attingantur; imo mel mortuis apibus resectum in omnibus morbis salutare & panchrestum esse affirmat: cinerem ipsarum cum oleo tritum, ad capillorum dealbationem, Erotis variè Cap. 61. de morb. mulieb. commendat. Vtiles praeterea sunt apes, quia varijs animalibus in cibum cedunt: nempe taxo, urso, lacertis, ranis, serpentibus, meropi; hirundini, paro, upupae, rubeculae, araneis item & Vespis, ut Bellonius animadvertit. Venari item eas cum voluptate homines solere, docet Palladius, earumue investigandarum rationem narrat his verbis. Mense Aprili, locis apricis si apes frequentes, ad pastum vel aquam veniunt, certum est eas in propinquo mellificinam habere: si vero paucae eò accedant, longius abesse signum est. Quum autem frequentes adsunt, hoc ingenio eorum examina invenies. Rubricâ liquidâ dorsa earum tangas, ibidemque maneas dum eâ notatae fuerint reversae; quòd si citò fit propè habitant; sin tardiùs, loco magis remoto aedes habent. Proximas deinde facile inveneris, ad longinque dissitas hoc modo perduceris. Cannae unum internodium cum suis recides articulis, & in latere aperies; ibi mel exiguum vel defrutum immittas, & juxta fontem ponas. Cum ad ipsum convenerint apes, atque (odore mellis illectae) ingressae fuerint, apposito pollice foramen claudes, & unam tantum apem exire permittes, eam consequere quantum quantum potes certissime: & cum ulterius non poteris, aliam liberes, ea deinceps é conspectu devolante, aliam emitte, tandem his ducibus locum examinis facile investigabis, qui si in spelunca fuerit, fumo ejicietur omnis familia, & cum exierint, aeris tinnitu territae in ramulo sese uvae modo suspendent, unde admoto vasculo recipientur. Si in arboris ramo nidificent, acutissimâ serrâ supra infraque abscindes, mundaque testa rami pars illa cooperta, ad locum quem volueris deferatur, ac inter aluearia collocetur. Atque hac arte examina in syluis, cavernis, vel rupibus habitantia sunt invenienda: mane autem aucupium in cipere oportet, ne die demortuo praedam perdas. Nec solum venatione apes homines delectant: sed etiam si quis eas per somnia invenerit (nisi Fabritius atque Artemidorus nos fallunt) si pauper fuerit, ditatur; si rex aut dives, facilem sibi populum habebit, atque morigerum. Qui verò habuisse se apes somniat, non autem habere, defluentis fortunae signum est, et infortunij iam propè imminentis. Tanti usus sunt apes: tam variè in ipsarum virtutibus lusit, vel potius operata est rerum omnium fictix natura. At quorsum ille (inquies) aculeus, contra cujus venenum nulla remedia novit Plinius? Equidem fateor & res ipsa docet, apum nonnunquam aculeos venenatos esse; sed rabidarum tantum, & vel nimia febre, vel ira, vel fame exaestuantiū. Aliàs verò parum pungunt: ideo (que) Dioscorides ictus apum symptomata, sicco pede praeterijt; indignatum ratus ob unius apiculae spiculū adeò conqueri? Posteriores dolorem, ruborem, tumorem, comites observarunt; praesertim si aculeus etiamnum haereat infixus, quo profundiùs vulnerante, mortem aliquando supervenisse scribit in Theriacis Nicander: Antiqui item (ut apum aculeos in bonum converti usum probemus) ob stellionatus crimina hoc supplicio (author Suidas) sontes affecerunt. Reum vestibus dispoliatum, atque toto corpore melle perlitum, Soli exposuerunt, manibus & pedibus ligatis, ut ab apibus & muscis creberrime punctus, & Solis radijs afflictus, dignam vita necem subiret. Verùm si ipsarum ictus vitare, sanareque instituas; primùm mente ignaviam, impietatem, furtum, malitiam exigito; his enim vitijs faedatos libenter impetunt. Tum ne ex vestium colore sanguineus videaris, vel per venerem immundus sentiaris, oppidò caveas. Qui etiam arborei pici rastrum gestant, etiamsi examina perturbent, ab apibus non laedi, dicit Plinius. Nonnius, melissâ tritâ aculeos innoxios reddi, author est. Florentius dendromalaches succo (malvam [Page] masculam appellant) vindemiatorem mellis illini jubet, ut securus favos eximat. Sed cujusvis malvae succus idem praestat; & melius, si cum oleo teratur: nam & praeservatab ictu, atque ictis remedio est. Verum esto, illarum nobis aculeum morbos inferre: atqui illos apes melle demortuae cito curant diligenter applicatae, & venenum doloremque omnem ejiciunt. Quid dicam? Nullum animal aequè commodum, nullum minus sumptuosum Deus creavit. Curantur perexiguo aere, vivunt fere in omnibus locis, etiam sylvestribus & montanis: pauperes aeque ac divites ipsarum cultu magnum vectigal colligunt: nec propterea vel ollam vel familiam augere necessum habent. Merula refert Varronem quinis millibus pondo mellis aluearia quotannis elocasse, & in Hispania é parva villa unicum jugerum non superante, ex melle ibidem collecto dena millia sestertia lucrari solitum. Habemus item ex earum officina, ceram, mityn, sandaracham, propolim, favos, quibus nulla bene caret respub. ut virtutum exempla non repetam, quae non minùs animae salutaria, quàm haec corpori vitaeue rectius agendae utilia videntur. Primum autem de Melle, succo illo immortali, nectareo, dulcissimo, saluberrimo, & omnium operum effectuum (que) principe, orationem instituemus.

CAP. V. De mellis nomine, differentia, et usu.

MEllis nomen principio unum fuit, Hebraice [...], Debasch dictum; verùm ab horrenda illa & confusa [...], ab Arabiae incolis Hel, Han; a Gallis miel, Hispanis Miel, Italis Mele, Belgis Honichzeem, Germanis Honig, Anglis Honny appellabatur. Graeci [...] dixerunt; ab insigni labore apum & cura in eo conficiendo, ut annotavit Eustachius: unde [...] melitellum, a [...] apud Porphyrium. Verùm quid illud tandem sit, inter doctos disputatur. Sunt qui salivam syderum, vel stellarum sputum esse somniant,Mellis definitio. alij aëris purgamentum, vel coeli sudorem vocant, sed rectius meo judicio Mel apum Chylum vocaveris, ex materia dulci collectū, sed in earum ventriculis consummatum, vomituue vel expuitione in cellas ejectum. Aristoteles, Plinius, Avicenna, Seneca, apes mellis non opifices, sed collectrices tantum statuerunt: sic enim scribunt. Apes mella ex rore aëris syderum quorundam ortu potissimum & arcus coelestis concubitu colligunt; siquidem favos faciunt non mel. Galenus item lib. 3. de Alim. fac. haec verba habet. Memini (inquit) aliquando, aestate super arborum folia mel quam plurimum a nobis collectum fuisse, & tum agricolas velut ludentes cecinisse, Iuppiter melle pluit. Praecesserat autem nox (ut peraestatem) valde frigida, cujus vi dulces halitus & vapores diurno calore Solis sublati concreverant. Apud nos verò id rarò accidit: in monte autem Libano quottannis. Ita (que) coria supra terram extendentes, & arbores excutientes, defluens mel aërium ollis excipiunt, & in fictilibus reponunt. Differt autem mel, ut caetera quaelibet corpora, substantiâ & accidente. Respectu substantiae sive materiae, aliud mel aërium est, aliud terreum. Quippe mense Maio, Iunio & Iulio, ambrosia quaedam caelestis (melleum rorem vocant,Mellis differentia. ego melliginem appello) in plantarum folia delabitur, gustu suanissima, liquida, pura, & ipsum contra saccharum non ingrata. hanc collectam & imbibitam apes maturare concedo, mutare constanter nego, nisi forte depurationem roris, speciei alterationem dicere velis. Gal. Lib. 3. de alim. facul: Mellis materiam, non ipsum rorem esse affirmat, sed rori congenerem: quam apes collectam in cellas revomunt, sed speciem succi non mutant, ut etiam Avicenna docuit. Ros autem ille aërius ex quo [Page] mel aërium colligitur, duplex est, coagulatus sive manna; & liquidus, unde mel optimum conficitur: praesertim si quâ primò decidit naturâ, eandem semper obtineat. Verum tam altè cadens, ipsoue lapsu inter cadendum ob aëris impuritatem sordescens, & terrae halitu foliorumue & florum quibus insidet succo infectus, plurimam caelestis naturae vim amittit, licet nonnullam servet; totiesque in apum ventriculis, cellis, favis, mutatus, peregrinam aliquam qualitatem habet adjunctam. Est autem initio mel, veluti aqua dilutum; & primis diebus musteum fervet, vigesimo crassescit, mox obducitur quasi tenui membrana, quae feruoris ipsius spumâ concrescit. Mel terreum dicimus, quòd rore abeunte, ex terra ipsius sudore, & plantarum dulci parte exugitur, densioris quidem substantiae, & qualitatis cum subjecto convenientis. Hinc mel gramineum, fabaceum, sparticum, apianum; ficulneum uvaceum, cedrinum, arundineum, violaceum, ericaeum, liliaceum, leucoides, narcissinum, serpillare, thymbricum, buxeum, taxites, absinthites, helleboratum, venenatum, &c. dicitur: habitâ scilicet ad res, é quibus colligitur, ratione. Optimum autem respectu substantiae mel dicitur, consistentiae pinguis & mediocris, quod spontè ex favis defluit, ( [...] vocant) vel potius [...],Mel optimum. & faecibus non abundat; & brevissimo tempore coquitur, minimumue inter ebulliendum spumae evomit, sibi semper ita adhaerens, ut si attollatur digito homogeneum ac continuum, nullo modo intercisum, ad terram defluit: & denique quod promptè igne admoto flammam concipit. Haec nisi omnia vel plurima adfuerint; vilis, adulterati, impuriue mellis substantiam videris, non probi. Accidentia mellis, alia bona sunt, alia vicissim mala, utraque autem sumuntur a tempore, loco & qualitate. Si tempus respicias; mel quo recentius, eo melius habetur, atque vernum, horaeumque autumnali longe praefertur. Primum de floribus tantum ijsque tenerulis admodum colligitur (unde Anthinum dicitur:) secundum vero ab herbis item ipsis & adultis floribus, [...]: ultimum é tribus pessimum, post primos autumni imbres; arenosum illud quidem & sylvestre exerica duntaxat aut hedera (quae tum solae florent) collectum, [...]. quae omnia (ut dixi) ex novitate laudem habent amplissimam, quoniam vetustate, ceucoctione quadam longâ amarescunt: unde proverbium, Mulsum quod probè feceris, miscendum esse novo Hymetto & Falerno vetulo. Pro ratione loci tam communis quam proprij, varie item laudatur mel, atque etiam vituperatur. Si proprium locum, sive vas ipsum in quo continetur, respicias; in fundo optimum invenitur, foeces enim ex aëre inter cadendum vel ex situ herbarum contractas, ad summum quasi spumam projicit, atque inimo vase glutinosius, ponderosius, suavius & compactius sentitur.Quibus in regionibus mel optimum invenitur. Communem autem locum sive regionem si videas ubi colligitur; pro illius item natura aestimationem acquirit. Primas inter bona mellia, Atticum, Atheniense, Hymeticum, praesertim in argentifodinis factum, omnium judicio hactenus obtinuit, tum ob apum ipsarum meliorem indolem, tum terrae thymo & optimarum plantarum copiâ affluentis, tum loci in quo favi texuntur bonitatem. Cycladico secundas Dioscorides tribuit (quod plurimum urbanum est, & jucundum & aemulum Attico.) Hyblaeo sive, Siculo tertias. Mel Atticum Iohannes Bauhinus medicus doctissimus, & simplicium cognitione nulli secundus, Veronae in pharmacopolio se vidisse testatur: quod repositum invenit in vesica elephanti valde crassa, pondere librarum 21. longitudinis duorum cubitorum, latitudinis vero sesqui cubiti. Ego credo ex Africa allatum fuisse; nam quomodo vefica elephanti ex Atticis? Cardani judicio quod ex Cephalenia insula in Ionio mari posita [...]dvehitur, praestantissimum omnium est, cui in Europaeis proximum est Hispanicum, atque id non immerito: ros enim concoctior in calidioribus plerunue regionibus: & ubi purior aër est (in omni regione) virgineum mel, id est, purum [Page] putum, & ignis omnino expers elaboratur. Mel etiam Tarentinum laudatur, ut Strabo refert. Circa Tagodast, Melelam, Heam, Hascoram, Rhahonam Montem ferratum, Echebdevonam, mel Africanum optimum confici Ioannes Leo author est. Ludovicus Cadomustus Sinegense, Andreas Corsalius Mombazense, Edoradus Barbosa, Aethiopicum, Thomas Lopius Cataiense. Franciscus Alueares Tigremahonense, Sebastiauus Baro Samogiticum, Enricus Lituanicū, Erasmus Stella Borussiacum, Thevetus Americanū, alijs praeponunt. Paulus Iovius Moscoviticum fusis laudibus prosequitur, sed temerè, quandoquidem in toto Moschoviae Ducatu, nec apes nec mel esse, mercatores nostri, & Sebastianns Baro, rerum ibidem visarum gestarum (que) sincerus scriptor, serio affirmant. Albertus Campensis in Mysiae tractu, quem Britum vocant, uti etiam in Hercinia sylua, mel examussim optimum inveniri dicit, adeo ut Cecropeo atque Attico non cedat. Aelianus in nivosa & glaciali Scythia vernaculum & laubabile mel gigni asseverat, atque venum ad Mysos (carè ubi venditur) exportari. Verum si regionis calor puritatem melli addit, & bonitatem, quomodo in Scythia & Samogithia optimum haberi possit? An quia flores ibidem nati & rorem excipientes meliores sunt, eóque ipsum meliorem reddunt & puriorem? An propter Boreales ventos eò loci frequentissimos, qui aërem purgant. An quia ut homines, sic apes illic vivunt robustiores, meliusue propterea & diligentiùs mel in ventriculis repurgant atque elaborant? quod verisimilius est; quum in tam frigida regione non viverent nisi valentulae, nec ad id aetatis (vivunt enim ibi quam diutissimè) unquam accederent. Quod verò in humidis regionibus mel exquisitum confici negat Cardanus: Hibernia illi litem intendat, atque Anglia vocet in jus; quae fatali insulis humiditati obnoxiae, mel adeo purum putumue reddunt, ut nec venenati illi quidpiam admisceatur, & diutissime maneat incorruptum. Vt taceam summam ejus albedinem, duritiem, dulcedinem, continuitatem, lentorem, gravitatem; aliaue bonitatis ejus maxima indicia. Sed [...] hujus modi [...] nostraeque terrae lenocinia mittamus: & Mellis, ob regionem in qua legitur infamiam explicemus. Per insignem amaritudinem pessime audivit Colchicū, Corsicum deinde, & nonnullis locis Hungaricum atque Sardum. Nam in Sardinia Asinthium, in Corsica Nerium, in Colchide taxus,Quibus in regionibus pravum mel colligite. in Hungaria omnes luxuriant. Mel item venenatum in Heraclea Ponti & aegolethri floribus vere aquoso marcescentibus: tunc enim noxium virus flores concipiunt, & mel illapsum citò inficiunt. Aliud ibidem genus perniciosissimi mellis elaboratur, ab insania quam gignit [...] vocatum; quod Plinius ex flore Rhododendri contrahi autumat, nullis ibi non syluis frequentissimo. Dioscorides & Aëtius aconiti ibi luxuriantis copiae venenum non malè inpingunt, quùm ijsdem remedijs occurritur ejus maleficio, quibus aconito. In Carina, Perside, Mauritania, & Getulia Massaesulis contermina, vel ob terrae halitus, vel plantarum virulentos succos, venenati quoque favi gignuntur; Sed livore & nigredine deprehenduntur. In Trapezunte Pontica ex buxi floribus mel colligi à Plinio accepimus, quod ut gravi odore sanos malè afficit, ita etiam insanos menti restituit. Nascitur in Heptocometarum arboribus mellis contagiosi genus. Cujus virus exhaustum stupidos facit, mentum (que) exturbat. Hoc ab inimicis cum pacis implorandae symbolo, ad tres Pompeij cohortes misso, largiusue ab ijs epoto; de statione mentis atque vitae dejectae (inquit Strabo.) Ovidius Corsici mellis tanquam maximè infamis mentionem facit ex cicutae floribus collecti, cum ait

Quam puto de gelidae collectam flore cicutae.

Melle sub infami Corsica misit apis.

Atqui naturae parum honorificum videatur, genuisse rem adeo ab omnibus expetitam, ei (que) non rarò venenum admiscuisse. Imo quidem non male istud, [Page] permisit, ut cautiorem minusue avidum faceret hominem, & non solùm ad delectum faciendum, sed etiam ad antidota quaerenda excitaret. Propterea quoque rosas spina obsepsit; apibus aculeum tribuit, Saluiam bufonis saliva infecit; melli, saccharo, & mannae venenum aliquando (idque perlethale) aspersit. Mellis venenati signa haec sunt, favos livore inficit, non densatur,Mellis venenati signa, at (que) Antidota. colore magis rutilo conspicitur, acre sentitur, & odore alieno: innoxio longè ponderosius est, sternutamenta protinùs sumptum movet, Ventrisve profluvium largissimo sudore concomitatum. Qui ipsum hauserunt, supini proni (que) humi sese provoluunt, refrigeratiotionem quaerentes. Heracleum eadem cum aconito movet symptomata, & eandem curationem sortitur. Ex mellis venenati portione admodum exiguâ degustatá, duos medicos in foro Romano obijsse, memorat Galenus. Contra maniam ex melle, Dioscorides rutam devoratam, & salsamenta, & mulsum cum ruta epotum commendat. Sed resumpta, iterùm vomitione sunt rejicienda. Quinetiam eadem huic morbo praescribit, quae contra aconitum & nerium: cui assentitur Plinius. Addit etiam unum singulare antidotum, scilicet Auratam piscem in cibo exhibitam, quae item sinceri mellis fastidium egregiè tollit. Guilielmus de Placentia cum syrupo violaceo, acetoso simplici, & aqua tepida, continùo vomitum provocare docet, piscibus salitis ante vomitum comestis. Postea exhibet Theriacham cum aceto calido. Christophorus de Honestis vomitum suadet, & frigidam naribus subdere cum floribus violarum nenupharis & psyllij. Bezoar vero ejus sunt: grana cydoniorum trita & data cum aqua calida, ut sanctus Ardoinus refert. Avicenna nihil effatu dignum praescripsit, nisi quod ab alijs acceperat. Nam quod suum Aumeli attinet, prorsus quid sibi velit non intelligo. Verùm quid si ego juvenis & Anglus, post tot patres conscriptos certissimum hujus veneni antidotura esse apes ipsas assererem devoratas? Lenocinatur conjecturae verisimilitudo, & ratio nonnihil abblanditur. His enim nisi rerum domina natura insignem contra mel venenatum dynamin dedisset, (sicuti contra serpentes Psyllis, inter homines; ciconijs & pavonibus, inter alites) equidem ab ipso collecto, devorato, & aliquandiu retento, imo concocto, male afficerentur, & toxico per totum corpus currente conficerentur. Terrestrium apum mel licet non semper venenatum sit, tamen ob nigredinem nimiumue lentorem non laudatur. Saepe item serpentum, bufonum, rubetarumue halitibus obnoxium deprehenditur,Mellis Crasas. & propterea cautè fugiendum. Nunc ad qualitates mellis veniamus; quarum aliae primariae sunt, aliae ex ijsdem ortae, aliae formales atque specificae, quas merito energeticas vocamus. Primae craseos respectu, mel calidum & siccum censetur in secundo gradu: quâ de causâ uti Hecticis, febrientibus, juvenibus, ictericis interdixit ipsum Galenus: ita frigidis in affectibus plurimū laudavit, & humido ventriculo praeditis, praescripsit: quos modicè delinctum potenter nutrit, et bonū unà colorē habitum (que) conciliat. Si secundas qualitates desideres (olfactiles, gustatiles, visibiles, tactiles) debet mel optimū nullius herbae, vel rei alterius eminentem qualitatem habere: & propterea mel thymum insigniter redolens, rejicit Galenus. est tamen ex se ipso suavissimi & fragrantissimi odoris, & spirituosae cujusdam fragrantiae (cujusmodi in aëre sublucano medio vere sentitur) non expers. Si vero malè olet, ex custodia mala computruit: si graviter, contagium contraxit é cicuta: si nares odore pungat, laetalis veneni sublatitantis, vel acrimoniae nimiae argumentum est. Si omnino non oleat, sub vappa vapulat: si thymum, tiliam, rorem marinum, buxum, absinthium, &c. in eorum naturam degeneravit. Similiter quoque de gustu statuendum, qui vel ex herbis, aetate, locique colore ascititius & medicatus sentitur; vel naturalis: id est, magna quadam & vivida dulcedine linguam feriens & replens, adeo ut sabacre nonnullis videatur. Colorem optimi mellis [Page] quod attinet: in Tigremahonicâ & Tagodasticâ regione, lacteus praecellit, in calidioribus locis albus atque diaphanus. Maximam autem partem, fuluus & ex auro pollens princeps habetur. Secundas tenet albus translucens, cui ego non injuriâ cum Aristotele primas concederem. Quippe signum est puri mellis & [...], nullâ herbarum tinctura infecti. Ab eo rutilum laudatur nisi fuerit aestivum, tunc enim collectum mel (veluti cera & butyrum) vel ob florum flavescentium copiam, velaëris adustionem, ad intensam & quasi saturatam flavedinem, imò ad ruborem ferè accedit. Si vero Erycaeum vel Anthinum rutilum videatur, quasi noxium ab omnibus jure habetur, quia intempestivū. Suspecti & infames colores dicuntur, niger, fuscus, spadiceus, & praesertim lividus, qui sive in favis sive in melle apparentes, nunc corruptionis, nunc veneni manifestarij indicia sunt. Est item tactu mel optimum; pingue, lentum glutinosum, grave [...], clarissimi terebinthini liquoris aemulum, sui ubique simile, & vel nullis vel saltem paucissimis faecibus impuratum: blandissimo calore liquefactum, & levissimo frigore quasi in lapillos concretum. Energeticae qualitates in usu mellis apparent; qui sanè multiplex videtur, sive ad medicinam sive ad culinam te vertas: Tam enim potenter nutrit, vitamue integram conservat, & longaeuam, ut Graeci Cyrnaeos [...]. (Herodoti Athenaei, & Diodori Siculi testimonio) ex continuo ejus usu putarent. Sanè Pollio interrogatus, quomodo intantum aevum annos produxerat, respondisse fertur: quia intùs mulso, extrà oleo a teneris usus fuit. Praeterea flores, fructus, singulaque simplicia, atque composita item medicamenta, ejus permixtione à putredine integra servantur, qua sane facultate ita excellit, ut Babylonij etiam nobilium mortuorum cadavera eodem sepelirent, ut Herodotus in Thalia testatur. Oenopolae item quidam nebulones cum fugitiuo vino & ferè exanimi vitam reddere instituunt, mel addunt: quo adulteratum vinum, purum videtur, & palato non parum arridet, etiam critico. Putredini non subjicitur. Servantur in eo fructus, omniaue corpora quàm diutissimè. Tactum tamen a suo inimico putrescit, id est, à pane. Ideo qui mel vendunt, diligenter [...]avent, ne pueri transeuntes panem intingant; ita enim facilè corrumpitur; & in formicas vel similia formicis animalcula transmutatur: si Paracelso credimus, philosopho quidem in rerum naturâ naturali quadam peritiâ insigni. Mellis item admixtione placentularum pravitatem corrigit Galenus. Mel cum alijs quibusdam mixtum, & nutrit, & bonum colorem exhibet. Per se ipsum autem attenuat, magis quàm reficit: nam & urinam & aluum plus justò expurgat. Hippocr. Si etiam cucumeris semina, vel alterius Plantae in melle aliquandiu maceraveris, & postea severis,Medicae mellis virtutes. dulciores inde fructus certo proveniunt. Medicam quod attinet virtutem, calfacit, vulnera ulceráque optime detergit, attenuat, discutit quae aliqua corporis parte coierunt; ut Galenus, Avicenna, Celsus & Plinius notarunt. Alopecias & faeda capitis ulcera persanat. Plin. Ad generationem capillorum in Alopecia; vel febribus diuturnis, plurimùm valet, si per se crudum illinatur, vel cum favo nouiter extracto. Galenus. Potissimum autem oleum mellis distillatum id facit. Aqua stillatitia mellis cutem egregiè mundat, urinam provocat, febrium calores extinguit, obstructiones viscerum expedit, sitim lenit: calx vero sive sal ejusdem, uti omnium corrosiuorum, minime dolorisicum est, ita etiam maxime energeticum & propterea in virgae caruncula unicè a Chymicis & expertis aliquot chirurgis commendatur. Quot vero & quàm amplas virtutes Mellis, quinta illa (uti vocant) essentia contra omnium morborum vires obtinet, praeclarè ab Isaaco Belga Paracelsi antecessore scriptum est. Nae si crudum & agreste mel Democrati, Pythagorae, Pollioni, Baptistae, Pythagoreis denique & Cyrnijs salutem cum vita longa [Page] attulerit: quanto illud magis praestiterit depuratum, & in summum nutritionis gradum perductum? Epicurei verò, qui summam salutis & voluptatis rationem habebant, Ambrosiam continuò comederunt (ut Tzetzes refert) quae ex decima mellis parte constabat. Acsi assiduo ejus usu dolores arcerent, eta morbis immunes sani viverent: Mirificè auribus exulceratis auxiliatur mel per se tepidè infusum, praesertim si faetores simul adsint. Quinetiam ut in earum sibilis, sonitibus, inflammationibus, mel Atticum instilletur jubet Galenus; Mel, Butyrum & oleum rosaceum, ana tepidum, auriculae dolenti infundit Marcellus Empyricus; Idem quoque mel cum infantis stercore subactum, in visus hebetudine & albugine valde laudat. Oculorum epiphoras, tum in hominibus, tum in equis, hoc modo tollit Vigetius. Primùm infra oculum sanguinem detrahit, & eum usque ad sanitatem melle optimo inungit. Cavendum tamen (ut non malè meminit Columella) ut quotiescún (que) melle oculi unguntur, circumlinantur priùs pice liquida & oleo, ne a muscis, apibus & vespis infestentur. Audi etiam quae ad claritatem visus narrat & commendat Marcellus. Mel in quo apes fuerant demortuae, nitidum & purum oculis instelletur: vel capitum apum cinis cum melle, oculos claros reddit: & rursus; Mel Atticum cum primo infantis stercore & lacte nutricis commisceto, eoque hebetes ex quacunque causâ oculos inungito. Sed priùs aegrum erectum ad scalam alligabis; quia tanta vis medicamenti est, ut eam aliàs patienter ferre nequeat. Cujus beneficium tam praesens, ut tertio die abstersà omni maculâ visum acutissimum efficiat: Suffosionem oculorum curat fel vulturis cum marrubij succo, (qui duplo pondere fel superet) & mellis dupla. Gal. in Euporist. Alibietiam, fellis testudinis marinae partem unam, mellis quadruplo immiscet, & illinit. Serenus vero istiusmodi Oxyderticon praescribit.

Hyblaei mellis succi cum felle caprino,

Subveniunt oculis dirâ caligine pressis.

Infantibus butyrum cum melle exhibeto: nil enim utilius in dentitione & oris ulceribus. Galenus solo melle gingiuas eorum confricari jubet: ad dentium enim generationem, conservationem, nitorem, abstersionem mirè conducit. Ad dolorem item faucium, Si Arabico melli jungas agreste papaver, sanat ipsum: imo aliquando Simplicibus Lymphis confunditur aëreum mel: & egregie, teste Sereno atque Plinio, arescenti in febribus linguae, Cynanchae, uvae, cunctísque gutturis, faucium & tonsillarum vitijs medetur. Ad spirandi difficultatem & sputum promovendum, vel simplex, aut alijs immixtum optime (Hippocratis sententiâ) conducit; & in auricularum pulmonum convulsione (qui morbus esse solet lethalis) frigidae potus, & in qua favus mellis maceratus est, plurimū conducit. Stomacho item non calido, non bilioso, non amaro, nec nauseanti, aut febrienti; vigorem, robur, alimentumque maximum conciliat, & eodem lac coagulari non sinit: renes expurgat; cum aqua & butyro coctum, calculosos juuat. Avicenna. Lienis dolorem sedat, sed demortuis apibus appositum: nam intus sumptum, & lieni & hepati nocet, inquit Galenus. Crudum, aluum levat. Coctum cum apibus vel caseo recenti, ipsam adeo sistit; ut dysenteriae & caeliacae passionis arcanum a Galeno, Celso & Plinio habeatur. Hippocrates omnibus mollitorijs uteri medicamentis mel admiscet: Mel cum resina mixtum, testibus medetur frigidis, teste Plinio: qui etiam corij bubuli cinerem cum melle, phagadaenas & panos curare affirmat. Nitrum cum melle & lacte bubulo ulcera faciei sanat; & mellis spuma cum oleo juglandium, adustionem cutis emendat: senibus maximè conducit, & stomacho refrigeratis: coctumue flatus discutit, & potenter movet urinas. Galenus. Hollerius mel inter diaphoretica recenset, quia aperit, & puros [Page] reddit meatus: Galenus inter diuretica ponere non dubitat. Acrimoniam dococtione vel aquae admistione exuit, & propterea mel coctum ad sinu osorum ulcerum glutinationem fuit a Galeno praescriptum. Sal cum farina & melle, luxati articuli dolorem tollit, tumorem discutit, & repositioni meliori viam praemunit: Possem hic recensere Aetij & Aeginetae Diamelleum emplastrum, Tapsimel Ardeni, & sirupos omnes ex melle antiquitùs confectos: cui saccharum Neoterici vicarium, nescio quo rationis momento surrogarunt. Nam sanè si mel Atticum, vel aliud Attico bonitate aequi-parandum, in procinctu sit, & debitâ praeparatione non careat; nae cito oculum effoderit, saccharo, terrestri, arundineo, & nimium feculento; melli, nec usu, nec origine, nec ullo modo, cum caelesti hac lachryma comparando. Sed haec mittamus; & potuum ciborumue mellitorum genera enumeremus. Potus melliti sex praesertim a veteribus recensentur. Hydromeli, Oenomeli, Oxymeli, Apomeli, omphacomeli, Thalassomeli.

Hydromel [...] a Polluce et Nicandro vocatur, at (que) etiam Hesychio: ejus Compositionem Galenus, Plinius, Aegineta & Dioscorides tradiderunt his verbis. Hydromel Galeni. R. aquae font. dulcis & depuratae lb. viij. mellis opt. lb. j. coquanturigne lento vase terreo, & spumam innatantem saepe exime; coquito ad intentionem. Si mox bibendum sit, aquosius fiat: si reponendum, diutiùs coquatur, nam incrassatur, ut julepus, diu quidem servatum, sed in partes aegri remotas altius penetrat, & in bilem citius convertitur. Alias quoque varias facultates coctio ei acquirit, quia parum coctum inflat magis, aluumue subducit, & minus nutrit. Diutiùs coctum, inflationem dissipat, magis alit, minus purgat. Aromatizatur pro libitu, croco, Zingibere, gallia moscata, liguo aloes, &c. Fit etiam alio modo ex mellis lib. j. aquae lib. octo, fermenti uncijs tribus. Omnia ligneo dolio tradantur; relicto trium vel quatuor digitorum spacio vacuo, ut liberìus ferueat. Vbi vero deferbuerit, obturato vase & diligenter orbibus munitio, tertio post mense fit potabile. Hydromel Plinij. R. imbris puri & per quinquennium servati lib. 12. coque ad tertias, cuiadde tertiam mellis veteris partem, ac Syrio ardente per 40. dies Soli exponito, atque ita expositum decimo die obturato vas: hoc vocatur Hydromeli, vetustate saporem vini assequens, nusquam laudatius, quàm in Phrigia compositum. Dabatur appetentibus vinum aegris, sed jam a multis annis damnatum. Hydromel Aeginetae. R. succi malorum cydoniorum contusorum, lib. V. aquae font. Sextar. χ. coque donec flaccida fiunt; ablata ab igne, refrigescant. Cola; ac expressa mala abjicito; huic aquae mellis dimidium addito, coquito, despumato, donec pars octava fuerit consumpta. Quidam é dulcibus malis pyrisve eodem modo conficiunt. Hydromel Dioscoridis. Fit duabus aquae pluviae veteris ad unam mellis partem additis, & insolatis: sunt qui hydromeli appellant, quia é melle elutis aquâ favis confici solet. Sed meracius fieri non convenit; quia eo modo praeparatum ex abundante ceragine aegros laedit. Hydromel, ubi diutiùs fuerit repositum, mediâ aetate vino oligophoro, aut lorae, in reparandis viribus respondet. Quare in inflammationibus sedandis ijs etiam praefertur. Aquae mulsae inveteratae usus damnatur in inflammatis & constrictis, sed laboranti stomacho, aut cibum fastidienti, aut aegro sudoribus diffluenti, aut siticuloso, aut febre ardente exoluto, convenit. Aëtius clysterem é sola aqua mulsa ad aluum movendum describit, eodemque sinuosorum ulcerum saniem abstergit. Galenus melicrato (in quo sit decoctum aliquid hysopi, vel origani, vel thymi, vel pulegij) ad preparandos crassos humores in acuto morbo purgandos vtitur, & commendat: sed in supinitate stomachi non laudat. Nuper alia Hydromelis compositio ab Anglis inventa est (varij vocant) pro navibus melius inserviens, quàm quodvis [Page] vinum. Ejus praeparatio hujusmodi est. R. [...], id est, hordei post debitam in aqua macerationem torrefacti, q. v. in aqu. font. q. 5. coque diu ad manifestum Bynes, sive Maltae, saporem. Hujus lib. j. cum mellis. 8. & aquae lib. 20. simul cocta, potum tum gustu suavissimum, tum usu saluberrimum praestat: optimè nutrit, aegrè corrumpitur, diutissimè servatur. Hydromel Moscoviticum. R. decoctionis lupulatae sextar. 8. mellis despumati sextar. vnum. Panis tosti & cerevisiae flore illiti frustum vnum. Pone in vas ligneum probe coopertum, & juxta hypocaustum colloca: spumam ortam quotidie bis auferto, ligneo cochleari perforato: post 10. dies recondatur in cella. Post quatuordecem bibatur: eodē modo conficiunt pro aestate cum aqua simplici. hoc enim modo paratum hyeme bibunt, & quando inebriari se cupiunt. Illorum & Anglorum lingua, Mede vocatur.

Oenomeli. vinum melitites dicitur. Pollux [...] Plautus mellinan▪ vocat. alii Mulsum. Hoc Aristaeus primus in Thraciam advexit, vini ac mellis mixti incredibili suavitate captus: imo mulsum ex melle Heracleotico factum & inveteratum, desinit esse perniciosum. Plinius. Hanc potionem recentiores ita describunt. R. mellis opt. congium j. vini antiqui vi. salis cyathum vnum: inter feruendum subind è despumare oportet, tunc salem addere, ac aniso condire, & helenij radicibus in sacculo in vas ipsum demissis. Aegyptij aliter conficiunt. nempè ex passis & melle, quod [...] nuncupant, quia gustu est valde suavi. Oenomeli conditum. R. piperis eloti & resiccati scrup. viii. mellis Attici sextar. vnum: vini veteris albi sextar. v. misce. Meminit ejus Celsus (ni fallor) & Caelius. Aurelianus in cura Ischiadicorum. Genus est item mulsi quod Graeci [...] appellant, quod & [...] vocatur. ex. 36. rebus constans. Gorreus. Fortè idem quod Athenaeus vocat [...] enim potio est, ex vino, melle, & varijs herbis commixtis. quale Cambrorum nostrorum Nectar Metheglin dictum. Hiberni cum melle, vino, & herbis quibusdam oenomeli destillatum parant, quod vskebache vocant,Vide nectar Enon [...]mi in Antidot. Spec. Weckeri, fol. 192. & 195. genti crudis vel saltem semicoctis carnibus vescenti haud ineptum. Nectar. Mulsum quod ex musto sit, Graeci Nectar vocant. Defruto decimam partem mellis addunt, sed hoc genus stomacho est adversum, & obnoxium inflationibus: datur alui ciendae gratiâ: idem Hippocrates [...] nominat, ut Galenus notat. Aliud, atque illud verissimum nectar, circa Olympum Lydiae montem praeparari Athenaeus scribit: ex vino, favis & floribus maxime odoriferis. Alexandridam non potum Nectar, sed cibum deorum existimasse animaduerto. Dicit enim: Nectar mandens edo, Iovi ministrans Ambrosiam bibo. Homerus tamen, & major poëtarum pars Nectar pro potu habuerunt. Oenomeli Dioscoridis sic paratur. R. vini veteris sextar. duos, mellis opt. sextar. j. Aliqui ut celeriùs praeberi possit, cum vino mel coquunt, & transfundunt. Alij utilitatis gratia ad sextarios sex musti ferventis, vnum mellis adjiciunt; & ubi ferbuerit, vase recondunt; dulce enim permanet. Vsus vini melitites hic est. datur in longis febribus quae stomachum cruditatibus collectis infirmarunt. Aluum leniter emollit. Vrinam ciet. Ventriculum expurgat; prodest morbo articulari, renum vitijs, imbecillo capiti, & muliebribus abstemijs: odoratum siquidem est, et corpus alit. Vomitum provocat ex oleo propinatum, daturque utiliter ijs qui venena hauserunt: uti etiam languidis, pulsu imbecillo, peripneumoniâ & tussi laborantibus, & ijs qui immodico sudore exoluuntur. sed tum Hydromelite dilui aequum est. Galenus melicratum etiam dilutum ijs praescribit, quibus non ultrà primam septimanam rigor producitur, idque forti admodum existente naturâ. Sunt qui in febribus vinum hoc prorsus damnant: Sed hoc de quibusdum febris temporibus intelligendum. Interrogatus Romulus quidam Caesaris hospes, supra centum [Page] annos natus, quanam ratione corporis illum animíque vigorem tamdiu retinuisset; foris oleo, intus mulso (cum Pollione illo) respondit: ut magis demiremur mulsi usum, qui multus antiquis idèo fuit, quoniam illis erat persuasum: omnem animi asperitatem dulcibus succis mitigari, spiritus leniri, meatus molliores reddi, atque per-flatiles, morumque etiam medicinam esse. Plinius

Oxymeli sive acetum melitites sic fit, ex Plinij sententia. R. mellis lib. vi. aceti veteris heminas quinque, salis marini lib. j. aquae pluviae quam Galenus nonprobat, Sextar. v. Omnibus feruefactis decies, mox Soli expositis atque inveteratis, oxymel confit. Verùm ultra annum non durat. Omnia ista quemadmodum & vina factitia, a Themisone summo authore damnantur. Galenus sic parat. Melli optimo despumato tantum aceti vini addito, ut aegroti gustui arrideat: coquantur ad bonam unionem: & quando uti voles, aquam pro arbitrio miscebis: satis autem coctum est, cum spumam ampliùs non rejicit. Sunt qui has compositiones forte paulo aliter proponunt: & Dioscorides a Mesue, Nicolaus ab utroue dissentit. Apud Mesuem decem illius formas reperies. Apud Nicolaum, quantum vidi, septendecim: alias simplices, alias vero é squilla, thymo, iride, & alijs herbis radicibúsque compositas.

Gesnerus item Oxymel Helleboratum introduxit, quod non parùm commendat in Graecâ suâ ad Adolphum Ottonidem epistola. [...]. Quas verò in melancholia, cachexia, hydrope, epilepsia, & febribus abigendis vires obtinet, passim in epistolarum ejus libro invenietis, ubi etiam oxymellis helleborati majoris & minoris descriptio vobis proponitur.

Apomeli Philagrij ex Aegineta. R. favorum melle repletorum alborum lib. j. aquae font. lib. iij. & semis. confracto favo & expresso, aquam cum melle unitam coquito, donec spuma ipsius & quod velut cerosum supernatat, paulatim ablatum fuerit, refrigeratum vase accipito. Leviter refrigerat, asserente Galeno, ideoque in Phlegmone & lassitudine febrili multum conducit. Avicennae syrupus de melle idem cum hoc videtur. Apud Nicolaum tres Apomelites species videris, apud Aetium, Oribasium, Actuarium, adhuc plures. Variantur enim pro natura aegri & morbi; quae nos ratio induxit, ut delibare eas magis vellemus quam pleniùs depromere. Bibitur tota aestate refrigerij nomine; quo tempore (praesertim ubi acescerit) cuilibet exhiberi potest. Mediae naturae inter mulsum & oxymel habetur. Galenus. Confert etiam ad educendum sputum, vrinam mouendam, aluum subducendam, & humores attenuandos. Aeginet. Ruelius

Omphacomeli (quod non rectè Grapoldus mel acerbum transtulit) fit ex succi uvae immaturae Sextarijs tribus, mellis sextario uno, simul coctis, vel ad dies 40. insolatis. Finito fervore, in vas probè coopertum ponatur, & usui servetur. Eodem fere modo paratur Melomeli ex cydonijs, Rhodomeli ex rosis, mel mirtites, Rhoites, Rhodostacte, &c. quorum descriptiones & usus ex Aëtio petere licebit.

Thalassomeli constat aequis partibus maris, mellis, & pluviae defecatis, & in picato vase per Canis aestum insolatis. Sunt qni maris partibus duabus unam mellis adjiciunt, ac vase condunt. Vtrumue vim purgandi habet, sed hoc multò imbecilliorem. Gorraeus. Sapore & odore gratum est, clementer purgat, sine omni stomachi vexatione. Plinius ‘At que hactenus de potionibus mellitis.’

Ciborum genera quae ex melle & alijs mixtis in usu apud Antiquos fuere, [Page] ante oculos proponere, nimis mihi arduum esset, & lectoribus taedium afferret: Ideò illa recensere non erit opus, & fortassis impossibile. Nam diversae & variae gentes diversi modè mel cum alijs miscebant, nempe cum lacte, cibo, farina, tritico, caseo, aut sesamo:unde [...], bellaria, vel potius mellaria illa, & liba cum melle confecta, diversis pro re nata nominibus appellabantur. Athenaeus. Hujusmodi quo (que) [...], Cereri quam immolabant: ut Nicandri scholiastes docet, atque [...], quem panem dulciarium vocamus. Quinetiam & Soli & caelo, & caelorum reginae placentas ex melle factas Gentes (teste Scripturâ) offerebant: quâ de causâ, ne Deo Israelitae ex melle adolerent jussit Moses; Levit. 2. fortè autem id Iudaeis potius prohibitum, quia mel fermentandi vim habet. Confecerunt item cum adipe, caseo recenti, oleo, & uvis passis: imò ad somnum conciliandum edulij genus ex melle & papavere gratissimum veteres composuerunt, quod Cocetum vocarunt; ut Festus refert. Denique deorum ille cibus habitus Ambrosia, ex melle dulcedinem illam & salubritatem insignem (quâ immortalitatem afferre credebatur) contraxit, de qua fusè Athenaeus atque Bellonius. Optima autem & saluberrima mellaria habent Indi, Barbari olim crediti; sed revera ingenio, arte, prudentia cum Europae is facilè parandi, imò (quantùm video) anteferendi.

Verùm antequam in usum trahatur mel, clarificatio eius necessariò requiritur: quae sic fit. R. mellis et aquae fontanae distillatae, ana lib. ij. vel q. v. coquantur, continuò despumando, quod supernataverit, usque ad aquae consumptionem, postea cum 12. ovorum albuminibus clarisica, Abynzoar: Si vero etiam, durum, purum, atque tenax reddideris, librae hujus mellis clarificati, vini optimi lib. semis admisce: bulliant, despumando, ad duritiem, in phialam repone, quam colloca in aqua bulliente, & lympidum evadet, & quasi saccharum Candiae lapidescet. Mel verò si peioris notae fuerit, coctione fit melius. An vero adulteratum, vel purum sit mel, ipso accenso cognosces. Quod verò adulteratum non est, purè ardebit. Author Geoponicòn. Sivero Quintam mellis essentiam, oleum, salem, aquam, acetum superare velis, Isaacum Belgam, Euonymi thesaurum, aliosqne Chymicos consulito. Neque enim tam ingens unquam iterabimus aequor, si in ipso jam ampliùs portu haereamus. Tantùm nunc illius primos inventores recensebimus.

Mellis inventor, ut Macrobius & Cyrenenses jactitant, Saturnus fuit. Caelius et Plinius tradunt Aristaeum [...] omnium primum excogitasse, sed Diodorus Siculus scribit, Curetes cretenses mellis conficiendi rationem et usum primum monstrasse. Quidam inventionem Thessalis ascribunt. Alii Melisso Graecorum regi antiquissimo assignant. Nonnulli Baccho, Ovidio teste. A Baccho mella reperta ferunt. Et vicissim. Liber & inventi praemia mellis habent. Graeci fingunt Nympham nomine Melissam mellis usum primum monstrasse, unde ab apibus ei nomen impositum. Quis invenit, vel quando, non multùm refert. Donum certè caeleste est, & hominibus utilissimum, si eo rectè et cautè uterentur.

CAP. VI. De cera, propoli, commosi, pissocera, erythace, earum (que) natura & usu.

CEra Hebraice [...], donagh; Arabicè mum, examacha, Zamache, aberan; Graecè [...]; Germanicè Wachs; Anglice Waxe: Brabantice Wass: Gallice cire: Italice Cera: Hispanice Ciera. Est autem [Page] vel naturalis, vel artificialis. Simplex & naturalis cera est crassior favorum pars; mel continens, est (que) virginea & secundaria. Virginea est quam adolescentior apum populus (id est, primum examen alueari novo exceptum) é stirpium floribus confecerit. Sic enim (teste Aristotele & Hollerio) ab apiarijs dicitur, quam ceu naturâ perfectissimam à primis & novis favis diligenter separant. Secundariam licet non respuunt, tanti tamen neque honoris est ne (que) usus. Modus [...]onficiendi ceram, hujusmodi est: Perreptant flores primum primis pedibus, quos leviter affligunt, tum in medios sese abstergunt, et affricant: tandem vero tincturam florum aquâ vel saliva suâ laboratam et compactam in cruscula posteriorum pedum dextrè & celeriter deponunt, & magnitudine forma (que)ue lentis collectam, onustae ad proprios lares ipsam deportant. Est autem illa materia pro florum natura varij coloris, nempe, flava, rubra, pallida, crocea, albicans, nigra: quae cerae illius [...], causa est. Ceras (inquit Plinius) ex omnium arborum satorumque floribus confingunt, exceptâ rumice & choenopode. Artificialis dicitur, ad cujus perfectionem scientia nostra & manus adhibetur: illam variè varij Authores faciunt. Palladius Iunio mense ceram naturalem eximit, quae in vase aeneo ferventi aqua plona, minutim concisis favis, molliter, & de inde in alijs vasculis sive aqua resoluta digeretur in formas. Aliter Plinius. Cera fit expressis favis, sed ante purificatis aqua (ut mellis reliquiae omnino auferantur) & triduo in tenebris (vel umbra) resiccatis. Quarto die liquefiant igne in novo fictili. Aqua ipsos tegente, & deinceps per sportam colentur; rursus in eadem ollâ coquitur cera & in eadem aqua, excipitur (que) aliâ frigidâ, quoties vascula melle circumlita perspexeris. Columella vero sic: postquam expressae favorum reliquiae diligenter aquâ dulci perlotae sunt, in vas aeneum conjiciuntur: adjectâ deinde aquâ ignibus liquantur, tum cera per stramenta vel juncos diffusa, colatur, atque iterum similiter de integro coquitur, & in quas quisque velit formas, aquâ adjectâ, defunditur; eamue concretam facile est eximere, quoniam qui subest humor, formis inhaerere ceram non patitur. Differt autem cera dupliciter, Bonitate & usu. Optima cera ex optimis apibus colligitur, & ab optimis artificibus adeo elaboratur, ut candida, tenera, formosa, homogenea, pura, subpinguis, odorata, sine nervis, pelliculis, pilis, at (que) omni retrimento appareat. Qualem Nonius Marcellus ex Varrone ceram tarentinam a Milesijs apibus collectam describit. Depravata eò magis est cera, quò magis ab his bonis notis recesserit. Vsus cerae est duplex, Medicus, non medicus. Medicinam quod attinet: in medio est quodam modo calfacientium, refrigerantium, humectantium, siccantium, emollientium; habet aliquid crassarum item partium, & meatus obturantium ideò: non solum siccat, sed per accidens humectare videtur perspirationes prohibendo. Vnde & materia est aliorum pharmacorum. Ipsa autem per se, ex leviter concoquentium numero fuerit, quae foris apponuntur; habet enim parum ex discussoria et calida facultate, cujus quàm multùm mel ipsum particeps existit. Sorbitione dysentericis medetur, milij magnitudine grana decem cerae devorata, lac nutricibus in mammis coagulari non patiuntur. Dioscorid. Aëtius trium ervi granorum magnitudine exhiberi jubet. Anonymus quidam contra capitis dolorem & malignos humores ex febre aliàsve ortum, hoc remedium praescribit. R. Cerae virginae, q. 5. eam ad ignem emolli ita ut pro libitu distendi possit. Cum ea caput aegroti rasum, tanquam pileolo contegat, illi (que) pileum canabinum superinducat, ut non decidat. A triduo abjiciatur, vel tandiu retineat ejus usum, donec senserit dolorem abijsse. Cerâ cavo et dolenti denti impositâ, specillum candens saepe adhibeto. Archigenes. Cera denudatis nervis & tendonibus applicata, carne [Page] eos vestit & sanat. Aetius. Ad dolorem juncturarum ex frigore. R. linteum cera liquida intinctum, & quàm calidissimè & arctissimè, aeger ferre potest, noctu applicetur & sanabitur. Galenus. Praetereà fauces extrinsecè ungere prodest Vrsino & tauri saevo, ceris que remissis. Marcellus. Crythas in palpebris cerae albae fomento diseuties. Gal. ex Archigine. Oleum vero cerae in podagrosis doloribus sedandis, duris apostematibus emolliendis, vulneribus ulceribusue curandis singularem habere vim, nemo non veritatis hostis negabit. Miscetur item, Galeno teste, medicamento Asclepiadis contra Ozenas ad certissimam Icteri curam. Heroina quaedam has pilulas beatissimae memoriae Gesnero mirificè commendavit. R. vitellum ovi ad duritiem coctum, & cerae pondere, tantundem, cum granis aliquot croci & syrupo absinthij. Fiant pilulae, mane & veperi sumendae. Valde sitim excitant, sed paulisper sine potu continuatae morbum extirpant. Fit etiam é cera globus ad cohibendam matricem prolapsui obnoxiam, atque eâ medicamenta etiam involuta diutiùs ferunt aetatem. Clodius Asclepiadis sectator: Graeci succum Cyrenaicum cerâ involutum propinare solent ad facilem deglutitionem. Caelius Aurel. Est denique omnium emplastrorum, ceratorumue fundamentum et basis: quamvis Myrepsus emplastrum unum [...] primus confecit. Nec solum vivos praeservat, sed etiam mortuos conservat a putredine: quâ de causâ, ut nunc apud nostrates ditioris fortunae viros, ita (ut Strabo refert) apud Persas cadavera cerâ oblinire, mos fuit. Cereo item specillo cavitates ulcerum optime explorantur. Pro medicamentorum usu, optima est cera punica; proxima, quàm maxime fulua, odorísque mellei, pura, natione Pontica. Plinius. Quod equidem miror inter venenata mella. Tertium laudis locum habet Cretica, ex propoli abundante. Vltima Corsica, quoniam ex buxo fit, habere quandam vim medicaminis putatur.

Non medici cerae usus sequuntur: Recte à principibus, divitibus & aegris ob odoris fragrantiam desiderantur, abi lucis copia negatur. Cerae item usus est non exiguus in oblinendis vasorum, rimis, tentorijs, canabinis, in castris contra pluviarum impetum armandis, culcitris (ne plumae exeant) obducendis, tibijs ex arundine factis conjungendis: Sicut Ovidius de antiquis illis cecinit pastoribus hoc versu. Et bene cerat â modulantur arundine carmen. Sed & praestantissimi pictores, cerâ pingebant, ut Plinius asserit; ea (que) naves condecorabant. Haec pictura, licet nec sole, nec sale, nec ventis corrumpebatur, exolevit tamen quo nesciam modo, et unà cum Apelle, Protogene, Zeuxide disparuit. Cerâ etiam veteres, ante chartam inventam, pugillares suas tabellas obducere solebant, ut Iuvenalis insinuat.

Nonne licet medio ceras implere capaces,

Quadruvio?—

Et Plinius Iunior epistolâ ad Tacitum, Ad retia sedebam, erat in proximo non venabulum aut lancea, sed stilus & pugillares. Meditabar aliqua annotabamue ut si manus vacuas, plenas tamen ceras reportarem. Hinc illae veterum loquendi formulae profectae: in prima, secunda, tertia, vel extrema cera. Romanos enim in tabulis ceratis testamenta scripsisse probat Suetonius in Caes. his verbis. Q. pedium ex quadrante haeredem instituit, reliquos inima cera, id est, in ultima parte testamenti. Nec sanè minimus cerae sigillaris usus est, quâ literas & diplomata consignamus. Hujus quatuor potissimum funt species, Punica, sive alba, miniata sive Inda, Nigra sive Americana, lutea sive Europaea. Punica fit hoc modo. Ventilatur sub dio saepius cera fulua, deinde fervet in aqua marina, addito nitro. Indeligulis hauriunt florem cerae, transfunduntque in vas quod exiguum frigidae habeat, rursus tum marina decoquunt separatim, dein vas ipsum refrigerant. Hoc ter reiterato, juncea crate sub dio nocté (que) siccant: hoc enim candorē facit, melle per solem attracto [Page] & tincturâ flavâ evaporata; siccatam liquefaciunt, liquefactam protegunt tenui linteo, Soli (que) exponunt; post insolationē albissima evadit, etiamnum recocta. Alijs modis cera dealbatur, sed hic medicamentis utilissimus. Plinius. Graecis authoribus non aliam esse video, quàm quae a Plinio Punica vocatur. Aetius [...] in unguento Martiato meminit; & Paulus [...] habet. Nigra cera, vel est naturalis, qualis in Mollucis insulis & Americae plurimis locis ab apibus ipsis colligitur (uti-in Theveto et Navigationum centurijs legimus) vel artificialis, addito chartarum cinere. Miniata sive Inda rubescit, Anchusae admixtione vel etiam cinnabrii. Est & alia cera rubrae species, dura, et sublapidea, sed fractu facilis, quâ consignatas literas mercatores clausissimas esse autumant. Nebulonum tamen aliquot peritia ita resignantur, & sine noxa vicissim occluduntur, ut ne vestigium quidem fraudis ullum appareat; quam artem licet summus impostor Pennio, dum Lutetijs esset, ostenderet, tamen ne illam malefico hoc seculo revelater, pietas prohibuit. Europaea naturae familiarem colorem imitatur: Flavum scilicet. Nunc autem rerum color & varietatis ita nos effascinavit, ut natiuis haud contenti coloribus, Punicam, Americanam, Indorumque imitemur ceram; imò his viridem, fuscam, spadiceam, caeruleam adjiciamus, ex aere viridi, alijsque pigmentis, & pauca terebinthina conflatam.

Propolis Kur secundum Arabes expositores vocatur, à Graecis [...]. Germanicè Vorstotz. neben Wachs, Wachs Winden, stop. Wachs. Hel vetice (ni fallor) Bet, & Binnen trost. Angli Hive-drosse appellant. Hispani el vetun de las colmenas. Scribonius illam pro cera virginea accipit; syluaticus pro faece aluearium perperàm interpretatur. Andreas Bellunensis sorditiem parietum vocat, aliosque pro Bdellio eâ abuti affirmat, Quidam propolin stillare ab arboribus contendunt; alij primum favum esse concertant. Est autem revera crassior quaedam materia flavescens, odorata, styracem referens, & in mastiches modum ductilis, cerae finitima, nondum tamen cera; quâ omnis frigori pluviaeue aditus obstruitur. Tertia scilicet illa est materia, nigra & acris odoris, Mitys ab Aristotele, Commosis, a Plinio & Gaza dicitur. Secunda [...], quasi materia ex pice at (que) cerâ composita. Tertia Propolis, mediae inter haec duo stabilimenta at (que) ceram naturae, ad foramen aluearium denssimè constructa, maximé autem aestate. Itaque vocatur Propolis, quasi suburbanam dixeris: quoniam apes prae ipsis foribus ante alueum aedificant. Propolis (inquit Cordus, ex Plinio fortasse) lachryma est resinosa, arborum gemmantium oculis innascens, quam collectam circa vestibulum alueorum suspendunt apes, ut hyeme rimas omnes contra frigoris injurias obturent. Hujus quatuor sunt species. Prima è populo nigra tantum colligitur: quam Aegyrinam vocant, colore flavo aut fulvo: tractatu mollis est, & visci instar sequax, odorem habet suavem, jucundum, capiti gratum, somniferum, styracis aemulum: sapore populneis gemmis respondet. Secunda ex Betula collecta, betulam olet; colorem obtinet inter flavum cinereum & subuiridem medium: tractatu item mollis est & ductilis. Tertiam ex Alpinae populi lachryma apes conficiunt, sed rarò, ijsue tantum locis, ubi nulla alia populus aut betula, praeter Alpinam solùm abundat. Quarta, sive mixta, ex his omnibus arboribus colligitur atque confunditur, adeò ut colorem, odorem, saporem, & consistentiam mixtam consecuta sit. Haec fere Cordils. Nunc Plinium audiamus. Propolis est substantia quaedam inter mel & ceram media: (potius inter ceram & pissoceron) at (que) videtur esse gummi ab apibus collectum ad claudenda alueola. Densam habet substantiam (inquit Rondoletius) & odorem fermenti: Odore adeò gravi constare dicit Plinius, ut eâ nonnulli pro galbano utantur. Sed mellatione verna separari potest haec pars quae cellas claudit, de qua Politianus.

[Page]

Lene susurrat apis, plenoque saporibus alueo,

Candida multiferae ponunt Fundamina cerae.

Ergo videtur quasi cerae fundamentum crassius: sed iam desitum est eâ uti, nec quis puram propolim invenerit. Nam apiarij pleri (que) exemptis favis postquàm mel omne defluxit, quicquid est in favis unà confundunt, sincerumque nihil superesse permittunt. Nec cera illa, quam Avicenna, Mum nigrum vocat, aliud est quam sordes quaedam favorum, vel potiùs sedimentum quoddam post excoctam ceram fundum aquae petens, propolis modo; propolis nihilominus pura non est, sed quiddam mixtum: Propolis natura est, ut oleo resoluatur, veluti cera, sed ponderosior est et densior, in qua liquefacta fundum petit, cera quando supernatat. Eligatur odoratissima, sincerissima, cera nulla adulterata, quam fusione in aquā facile sejunges. Optima propolis dicitur, sincera, odoratissima, cerae expers. Efficacior est Cretica et passidica, cujus majorē partem a styracis & ladani pinguedine colligunt apes. Colligunt proculdubio ex alijs plantis: nam propolim faciunt, ubi nec populus, nec betula, neculla antedictarū plantarum crescit. Vsus. Vsus. Magna sincerae propolis virtus est in spiritus crassos; & vitiosam materiam exalto elicit. Hollerius. Cerosae naturae est, sed potentius evocat & educit. Diosc. Celsus inter anastomica recenset, eamque concoquere & pus movere in ulceribus affirmat. Calfacit (inquit Aetius) discutit, maturat, extergit, & attrahit. Extersoria vis non valida, attractoria satis valens: tenuium est partium, calfacit secundo gradu completo, aut tertij initio. Hanc manibus praemollire oportet, antequam cum alijs medicamentis miscetur, atque ita reliquis ab igne ablatis injectam coquere; nullam enim super ignem cocturam bene fert. Evocat aculeos, et omnia corpori infixa extrahit. Aëtius. Varro propter multiplicem usum, quem in emplastris exhibet, multo eam cariùs insacra via, ac mel ipsum venditam memorat. Ideo autem factum puto, cur propolin quidam ceram sanctam vocarint, ut scribit Largus in strumarum curatione. Spinas & similia corpori infixa extrahunt coagulo (maxime leporino) cum thuris polline et propoli: Plinius: veteri tussi prodest, Guttam rosaceam ex aqua tollit, impetigines illita extirpat. Dioscor. Ozaenas emendat: Serapio. Plures ad medicinam usus habet, quos Plin. lib. 11. Capit. 7. enumerat.

Erithacam Aristoteles sandaracham vocat, alij Cerinthum, Smerion dicitur, lib. 2. de Plant. Aristoteli attributo. Doctiores, Vernilaginem vocant: quidam etiam ab anni tempestate, Vernicem. Hoc gluten (inquit Niphus) rustici Lombardi, Carbinam vocant; nostri verò Taram. Est apum (dum operantur cibos) in favorum inanitatibus seposita, amarulenti saporis: gignitur autem ex rore verno, & arborum succo, gummi modo. Africi flatu minor, Austri nigrior, Aquilonis melior & rubens, plurimùm in Graecis nucibus. Menecrates florem esse dicit, futurae messis indicium. Plin. Varro, Vsus. non cibum esse vult, sed gluten, quo favos extremos inter se compingunt apes. Mira illi vis est eliciendi examina. Quocirca examen, ubi volunt considere, ibi ramum erithace, vel aliam rem oblinunt, addito apiastro. Vergilius (ni fallor) Varronem secutus, gluten appellat.

Mitys, commosis ( [...] Stephanus appellat) uti etiam [...], plagis et suppurationibus medentur. Aristotel. Quem vero in aluearibus usum obtinent, satis antea est dictum.

CAP. VII. De Fucis & Furibus.

FVcus, Graecè [...] dicitur, Illyricè [...], Anglice, a Drone, Nomen. a Dran. Germanicè, Traen, Belgicè, Belonder strael. Hispanicè Zanganô, Italicè Apeche non famele. Gallicè, Bourdon & fallon, Hungarice, [Page] Here. Polonice, Czezew. Dictus autem Fucus ut nonnulli putant, quasi fur, quod furtim mella devoret: quanquam verisimilius est fucum dictum, quod apibus fucum fraudemque faciat, & praetextu calefaciendialueos, illarum mellificia absumat. Propterea fucum latinum a [...] Graeco, nimia quadam audacia, nonnulli derivant; alija fovendo derivant, quia incubando apum juvant faeturas.

Fucus quartum genus apum a multis statuitur, sed malè nonnullorum sententia,Descriptio. quia neque ipse mel colligit, neque ejus elaborationi inservit. Ape vulgari ferè duplo major est, major item fure; magnitudine enim regem aequat, immo superat. Hanc autem magnitudinem non naturae dono, sed ex vitae instituto fuci consequuntur. Nam cum apes fucis procreandis cellas destinant, minores ipsis confingunt: nec eas sparsim per alueum, sed extimis tantum & veluti ejectitijs castris. Vermiculi item fucorum, longè apum vermiculis (ex ducum apumque prosapia oriundis) minores sunt primâ ipsâ faeturâ: grandiores tandem futuri ipsis apibus, tùm quia laboribus nihil superfluitatum absumunt, tùm quòd nocte dieque (ceu ad praesepe boves) sese ingurgitant melleo liquore, id quod tandem in annonae caritate at (que) inopiâ haud impunè ferunt. Colore splendente nigricant magis quam apes, [...]. Arist. lib. 5. Cap 22. Interapes nascuntur & degunt, cumque foras se conferunt fuci, fusim in sublimi, quasi cum impetu feruntur; atque ita ad tempus sese exercentes, ad aluearia propria revertuntur, & melle avide vescuntur: Cur autem fuci magnitudine ducibus, & apes item aculeo cum ijs comparantur, Aristotelis rationem audiamus: Nonnihil (inquit) discriminis adesse voluit natura, nisi semper idem genus ex quovis nasci oportret, quod impossibile est: ita enim genus totum aut duces aut fuci essent. Apes itaque viribus & pariendi facultate similes sunt ducibus, fuci verò duntaxat magnitudine: quibus si aculeum dederis, duces uti (que) feceris. Lib. 3. De gener. anim. Cap. 10. A graecis [...] item dicuntur, quòd aculeum non exerant. Vnde Hesiod. [...]: aculeum sane aut non habent, aut non ad vindictam eo utuntur. Plinius eos aculeis plane destitui scribit, & tanquam apes imperfectas appellat; ido Virgilius eos ignavum pecus vocavit.

Suidas [...] vocat [...]. Columella eos genus amplioris incrementi appellat; simillimum apum, atque inter gregalia animalcula non male collocat. Vapulant saepissimè in repub: apum, non solùm desidiae, gulae, rapacitatis nomine; sed quia ex aculei defectu eviratos sese demonstrant. Plinius lib. 11. Cap. 17. eorum naturam ita exprimit. Fuci sunt sine aculeo imperfectae apes, novissiméque a fessis & iam emeritis inchoatae; serotinus faetus, & quasi servitia verarum apum. Sicut igitur emeriti senes ex provectioris aetatis faeminis imbecillos, steriles & saepe eunuchorum aemulos liberos progignunt: ita etiam haud mirium videatur, languidum impotens (que) hoc genus ab exhaustis sive senio sive labore apibus produci, quod neque ad suae speciei propagationem, nec ad operas communes aptum sit. Quamobrem imperantijs, primosque in opera expellunt, & tardantes sine clementiâ puniunt. Nam mense Iunio, duo vel tres (é junioribus praesertim) apes unum fucum foràs extrahunt, alis verberant, aculeis pungunt, renitentem de scamno ejiciunt in terram, atque postea vitae dolorísque saturum occidunt; id quod non sine maxima admiratione & voluptate saepè conspeximus. Aliquando fuci ante fores quasi exules manent, nec audent intrare. Tres autem potissimùm ob causas fueos apes exterminant: vel quando supra modum fuci multiplicantur, vel quando non satis loci operarijs relinquitur, vel si mellis inopia opprimantur. At (que) ut adversus fucos mortali usque odio conflagrant, ita homines non laedunt fucos manibus tollentes ac projicientes, imò [Page] ne in pugna quidem. Fuci seorsim gignuntur, si dux vivit (uti quidâ affirmant:) Sed si rex obijt, in apum cellulis oriri ex ipsis apibus asserunt,Arist. lib. 9. hist. cap. 40. & hos esse animosiores, qua de causa [...] dicuntur [...], quum corpus tamen obtineant expers aculei. Sic Aelianus, lib. 1. De animal. Histo. Cap. x. Fucus, qui inter apes nascitur, de die in mellarias cellas abditus manet, nocte verò, cum apes dormire observaverit, eorum opera invadit, vastatque alueos. Hoc illae cum intellexerunt, (plurimae enim apium dormiunt nempe defessae, paucae vero excubant) cum viderint furem, verberant eum modice & leniter, expelluntque alis, & in exilium projiciunt. Iste verò non ob id corrigitur, suâ naturâ, piger & vorax, est duobus malis praeditus, intra favos se abdit. Vt verò ad pastionem apes profectae sunt, ille rursus opus invadens, quod suum est facit, confercit se melle, & depopulatur thesauros dulces apium. Eae é pastione redeuntes, cum ei occurrerint, non amplius leniter eum verberant, neque tanquam essent in exilium eum eiecturae, sed aspere aculeis invadentes percutiunt latronem, nec amplius mulctatur increpationibus, sed voracitatis, & gulae nimiae poenas vita persolvit. Apiarij haec dicunt, ac mihi persuadent. Fucorum faetus, editur sine duce; apum nunquam. Illorum enim genus ortum habet à regibus. Sunt qui fucorum faetus aliunde portari affirmant,Generatio. ex cerìnthi, oleae, vel arundinis floribus. Sed haec opinio infirma est, et cum nulla ratione consentit. Aristoteles ex apibus longioribus ac porrectioribus copiam tum fucorum tum furum oriri affirmat, quod sine dubio vel ab antiquis philosophis, vel meliturgis sui temporis acceperat. Ex putredine etiam eos nasci nonnulli referunt; ex mulis putrescentibus Isiodorus, ex asinis Cardanus, ex equis Plutarchus atque Servius. Alij fucos ex apibus degeneratione quadam factos existimant, postea quam aculeos perdiderunt, tunc enim fuci fiunt, nec mella colligere deprehenduntur, viribusue veluti castratis, pariter & nocere & prodesse desinunt. Quidam contrà, apes ex fucis originem ducere affirmant, quia longa nos experientia edocuit, eò majorem esse quotannis examinum numerum, quò major fucorum multitudo. Caeterùm illa mihi conficta magis videtur quàm vera ratio: non enim quia (ut in prosperis fit annis) multi fuci nascuntur, plura propterea prodent examina: sed contra, quia multitudo apum ex caeli clementia melliflui (que) roris ubertate crescit, ex humoris superflui abundantia, major perinde fucorum nascitur proventus, vt recte philosophus collegit. Vel si hoc illis donemus, Quo fuerit major fucorum multitudo, eo majorem quotannis fieri apum proventum: tamen haud exinde concludere debemus, debere apesfucis vitae originem, sed illis, obejusdem conservationē obaeratas esse atque obnoxias, dum multi in incubationis tempore multum vigoris subministrant apum faeturae, plurimum (ut Plinij verbis utar, lib. 11. cap. 11.) ad vegetantem illum calorem conferente turbâ. Sunt qui fucos in mares & faeminas diuidunt, easue coitu propagare speciem contendunt, quamvis (ut Athenaeus scribit) fucorumcoitus, ut & apum, nunquam adhuc a quoquam fuit conspectus.

Verùm cum Vespae, Bombyliones, & reliqua favigena insecta aliquando (licèt rarò) à nobis ipsis & Aristotele coire visa sint, equidem cur per nimiam apum & fucorum modestiam, qua scortationem veneremque publicam oderunt, Veneris usum illis eripiamus, nullam causam agnosco. Coeunt enim, ut pudica hominum gens, sine arbitris; illam (que) prostibulorum in luce & oculis omnium turpissimè volitantium [...] pudore suo insito condemnant, Diximus in apum generatione, quosdam apes mares, fucos faeminas fecisse. Verū cum (instante mellificio) eos tam acriter puniunt alueis ejectos, et morte etiā afficiunt (qualem genitricibus inferre vim, reliquas offuscaret apum virtutes) vix eos faeminas statuerim. Quem igitur in aluearibus usum obtinent? [Page] Anne fucus plane [...], ut é Graecis plurimi scripserunt? Quin & Vergilius sic cecinit, Lib. 4. Georg.

Immunis (que) sedens aliena ad pabula fucus:

Vbi immunem Festus accipit, pro inerte, desidioso & inutili, qui munere omnino omni vacaret: nisi fortè improborum ritu illi rei det operam, ut vel alienis sudoribus sese alat, vel rempub: totam perturbet. Tales item mulieres facit Hesiodus, dum eas cum fucis parat, [...] id est, uti ego interpretor.

Qui segnes resident contectis aedibus, at que

Sudorem alterius propriam furantur in aluum.

Sed majoris fidei authores varios fucorum usus proponunt. Nam si pauci fuerint inter apes, reddunt eas in opere magis diligentes, atque sollicitas, non exemplo (vivunt enim perpetuo otiosae) sed quia ad continuandam in aduenas liberalitatem studiosiùs in mellificina laborant. Praebent item signa maturi mellis: nam cum mel perfectum est, magnam eorum copiam interficiunt apes, ne nocturnis (ut solent) depraedationibus ipsum exhauriant, nam (ut recte Aelianus lib. 1. de animal. Cap. 10.) fucus totum diem in mellarijs sese cellulis latet quietus; nocte vero cum apes somno sepultas animadvertit, ipsarum opera invadit, vastat (que) alueos. Verum (nisi Bartholomaeus nobis imponit) non usque [...] versantur: Sed regias mansiones extruunt, amplas, magnificas, in apice & meditullio favi specioso cooperculo insignes. Sunt igitur otiosi (ut cum Aristotele dicamus) si mellificium aut rorilegium spectes; Sed si architecturam, opifices. Nam sicut apes fingunt fucorum favos juxta regum aulas; ita fuci vicissim regias aedes extruunt, quâ de causâ ab apibus, & ipsi & ipsorum (si qui fuerint) pulli aluntur. Loculi fucorum jam adultorum pro corporis ratione ampliores, favi autem minores: illi à semetipsis, hi vero ab apibus fabrefacti, quia aequum non fuit tantam operarijs vilibus & conductitijs cibi portionem, quantam filijs familias concedi. Tzetzes in elegantissima sua poesi,Chil. 8. Hist. 227. & alij quidam Graeci, fucos item apum promos constituunt [...], blandissimum (que) calorem ijs insuper assignant, quo incubantes apum faetus fovere, et vegetare perhibentur. Sic item Columella: ad procreationem sobolis apibus nonnihil fuci conducunt, insidentes seminibus quibus apes figurantur. Ita (que) ad fovendam & educandam novam prolem, familiariùs admittuntur: exclusis deinde pullis, extra tecta proturbantur. Et Plinius lib. 11. Cap. 11. Non in opere tantùm architectonico, sed in faetu quoque adiuuant apes: multum ad calorem conferente turbâ, quae quo major fuerit (nisi mel interim defecerit) eò major fiet examinum proventus. Deni (que) nisi magno alicui usui apibus essent futuri, nunquam omnipotens unis utros (que) aedibus clausisset, & eadem veluti civitate donasset. Nec sane in eos veluti reipub. hostes apes unquam irruerent, nisi ubi servili auctâ multitudine vim offerrent, vel annonae caritas immineret; quâ sane rerum tempestate, quis non meliùs esse dixerit architectos quam agricolas, tolli? praesertim cum sine his ob defectum alimenti in discrimen vitae adducamur: illis autem ad tempus absque vitae jacturâ careamus, at (que) ipsi (necessitate magistrâ) domos sibi quis (que) aedificemus? Verùm ut certo numero utiles sunt apibus, ita eos, nimio plures, haud immerito alueariū morbū Plato appellat. 8. de repub. libro. (ubi elegantissimā inter Acolastū et fucum comparationē videas) tùm quia mellificis apibus pabulum absumunt, tùm quòd nimio calore ipsas suffocant. Hunc morbum Geoponicō author sic curat. Vasorū coopercula Vespertino tēpore intrinsecus aqua irrorato, & summo mane vasis apertis fucos guttis operculorū insidentes invenies; melle enim repleti valde sitiunt, & intolerabili aquae desiderio cruciantur: [Page] tenaciterue propterea operculo irrorato adhaerent. Quare minimi negotij res est omnes ad internecionem redigere, vel maximam (si mavis) partem auferre. Siverò faetus fucorum nondum pennatos unà abstuleris, & adempto capite ad reliquas apes projeceris, gratissimum ijs pabulum obtuleris. Quinetiam si fucum ademptis alis in aluearium rejeceris, caeteris (si Plinio fides) pennas abstrahit, lib. 11. cap. 11. vel potius, caeterorum fucorū intus relictorū alas ipsae apes comedent. Sic enim Aristotelis verba habent, [...]. Neque enim verisimile est apes sibi mutuo alas adimere velle, neque fucos apibus tantam vel audere vel posse inferre vim: quare ut Plinius erravit [...] pro [...] legens, ita non parum hallucinantur, qui [...] ad apes referunt non ad fucos. Quid vero de fucis somnia portendunt, quam in arte Hieroglyphica materiam ministrant, id Apomasaris ex Persarum & Aegyptiorum scholis aperiat. Abundè nos nostro instituto & voto satisfecerimus, si veros eorum usus, veram naturam, generationē, degenerationē, descriptionē, nomen ostenderimus. Hieroglyphica vero emblemata, morum (que) praeceptiones quod spectat, ingentem ipsorum sylvam vel mediocre quoduis ingenium ex ipsorum vitae instituto facere sibi potest: ne (que) opus habebit ad abstrusiores illos Aegypti sacerdotes sese cōferre.

Proprium furibus genus esse aliqui existimavere inter apes grandissimis,Arist. lib. 9. hist. cap. 4 c. Plin. lib. 11. cap. 17. Fur. Aristoteli [...] dicitur, [...], Hesychio: unde arbitror latinum manasse nomen. sed nigris, aluoue quam apis utilis ampliore, fucis minore; ità appellatis, quia furtim devorant mella. Fucorum praesentiam apes ferunt, eâque gaudent nonnunquam quasi salutari. Fures autem cum naturâ invisi sint apibus, absentibus illis irrepunt, thesaurósque mellis divastant at (que) devorant. Imo quidem adeo sese interim replent, ut prae repletione exire aut resistere nequeuntes, facilè ab apibus reversis & severè corrigantur, & pro meritis juste interficiantur. Nec solum apum cibum abliguriunt, sed etiam in earum cellulis furtim pariunt; quo saepe evenit, ut non minor furum fucorumue proventus, ac legitimarum apum conspiciatur. Hiautem neque mel colligunt, neque aedes erigunt, neque quic quam laboris mutui cum apibus suscipiunt, quâ de causâ custodes habent, qui diurno tēpore defessas noctu observent, & à furibus tutas faciant & securas; qui si furem viderint ingressum, aggrediuntur ac verberant, & pro foribus exanimem vel saltē semianimem reliquunt. Saepe item fit, ut fur melle satiatus nequeat aufugere, sed ante alueum volutetur, donec exeuntes vel redeuntes eum offenderint, ignominiáque & ludibrio notatum morte affecerint. Aristoteles nullum furi munus assignat:Vsus. Verùm ego in hunc finem natum cogito, ut injurijs offerendis apum acuat animos, & ad vigilantiam justitiamue majorem ipsas excitet. Nec enim in Christiana repub. alium furum usum perspicio; famae, bonisque proximorum incredibili fraude insidiantium.

CAP. VIII. De Vespis.

Vespa dicitur

Hebraicè, Tsirgna.

Chaldaicè Deibrane.

Nomen.

Syriacè Gnargnitha.

Arabicè Zamber.

Anglicè a Waspe.

Germanice eine Wespe.

Belgicè Harsel.

Italicè, Vespa, Vrespa, Moscone.

Gallicè Guespe.

Hispanice Vespa & abilpa.

[Page]Gothicè Bool getingh.

Slavonicè Wols.

Illyrice Osa.

Hungaricè Daras.

Latinis, Vespam dici.

Calepinus notat, quia vesperimuscas venatur in cibum.

A Graecis varia item nomina sortiuntur Vespae, vulgò [...] dicuntur: Eustathius, [...] deducit, quoniam medio ita dissectas videamus, ut hiare appareant, quemodmodum in icone appositâ animadvertere licet. Nicandrischoliastae [...] Suidae [...] & [...] Hesichio [...] & [...], Gazae (sed [...]) [...]: Hae enim potiùs Crabrones dici debent.

[figure]

Descriptio.Est autem Vespa Insectum volucre, gregale, annulosum, oblongum, quatuor alis membraneis (quarum primae majores) praeditum, exangue, intus aculeatum, sex pedibus donatum, colore luteo deaurato super maculas nigras, triangulatim positas, corpore toto transuersim variegatum, unde fortè Pollioni [...] dicebatur. Aculeum omnes gerere existimo, (quicquid de Matricibus sive faeminis ipsarum [...] scribunt authores) quòd quùm Hami (occidentalis villa) circa annum 1587. vespetum integrum offenderam, matric ésque ibidem omnes calidae affusione internecioni dederam, nullam tamen aculei vel prominentis vel reconditi expertē invenire potueram. Corpus Vesparum medio pectori tenuissimo quodam filo alligatur,Aristoph. in Vespis. ut veluti elumbes videantur at (que) hiatulae: vnde Graecus ille Comicus in cinctura graciles puellas (quas elegātia Terentiana junceas appellat) [...] dixit, quasi vespeas vel vespiformes. Bombum quoque edunt, ut apes; sed stridulum magis atque horrisonum praesertim quum irritantur; unde illud in indoctum doctis obstreperum, factum a Theocrito in Hodaeporis proverbium, [...]:Animi & ingerij dotes. Si animi dotes describi velis, Vespa est politicum & gregale animal, Monarchiae subditum, operosum, [...], pugnacis admodum naturae & ad iram proclivis. Politicae vitae signum est, quod solitariae non vivunt, sed civitatem sibi aedificant aedibus conspicuam, in qua statis legibus obtemperant, tamue in opere quàm animo modum adhibent. Quare eas rectè Philosophus, in civilis generis Insectorum tribum accenset. Lib. 1. Histor. Cap. 1. Regno item non tyrannide reguntur (inquit Aelianus) quamvis naturâ pugnaces; argumento illo ductus, quòd Vesparum duces spiculo carent, vel potiùs habentes non extringunt ipsum aut feriunt. Et quamvis caeteris duplo majores duriorésque sunt, mansuetudine tamen non carent, aut gratis moribus; quibus suum populum etiam aliquando rebellem retinent atque demulcent. Mutui vero amoris & [...] testimonium nemo non exhibebit, quisquis illarum uni juxta aedes proprias vim fecerit: nam illius bombo totum examen territum evolabit in concivis auxilium, & molestos advenas etiam armatos (ut Phaselitas olim) fugabit: quos civitate vesparum multitudine & ferociâ ejectos, narrat Aelianus. [...] atque [...] vitium ab illarum ingenio remotissimum esse, tum multa probant, tum illud in primis, quòd plusquam heroicâ animi audaciâ, proli insidiantes adoriuntur, ipsum (que) vel Neoptolemum, vel Hectorem, vel Achillem, vel Agamemnonem, omnium Graecorum ducem, non metuunt. Imò divinus ille vates Homerus, Iliados 13. quum generosos ducum Graecorum animos exprimere vellet, [...] ipsos assimilat, quando pro charissima progenie laribusque sive nidis, certare [Page] habent necessum. Quin porrò filiorum in gratiam aedes amplissimas (et quasi Mausolea) orbiculari ambitu, tabulatas, super alteras alteris aggestis extruunt. Hujusmodi fabrica mirificè constructa ad Pierium, cum Belluni esset, afferebatur ex cujusdam syluae solitudine: Septem erant concamerationum ordines, duorum digitorum intervallo alter alteri impositi, pilarum, columellarumque interstitio disjuncti, ut cuiue commodum sit spatium exeundi redeundique in domos suas. Diameter orbium, ad quintum usque, duodecim circiter digitorum: à quinto reliqui fastigiatim coarctantur, ut ultimus ad quinos senósue digitos porrigatur. Major orbis primum quidem tabulatum continebat, antiquae arboris ramo appensus, crustâ superne ad omnes ventorum & pluviarum injurias satis munitus. Infrà, sexangulares cellae confertissimae: medias verò concamerationes innumerabiles, vesparum multitudo compleverat, folliculo quodam tenuissimo pro tegumento uniuscujusue loculo superinducto; quorum aliquot quum sustulisset Pierius, animadvertit vespas capitibus in imum adductis domos eas omnes complevisse. Quae verò in inferioribus erant tabulatis Embryonum & Vermiculorum instar imperfecta, eo item tegumento praetenui tanquam hyberna cochlea munita, in benigniorem verni temporis horam asservabantur. Quae sanè aedes licet gravis sequeretur hyems, integrae manserunt & incorruptae. Tandem expectante Pierio, quid illis sub vere vermiculis fieret, naturam nihil ulteriùs fecisse animaduertit. Fabrica tamen apud eum remansit, non sine magna spectantium admiratione, tantum artis & ingenij, tantumue in tam operoso aedificio perseverantiae bestiolis his inesse obstupescentium. Haec Pierius. Tales item nos multas vidimus, dispari omnes formâ; nunc lyram, nunc Charchesium, nunc Pyrum, nunc fungum, nunc utrem sive obbam repraesentantes. Materiam verò favorum, alij confusam, congestitiam, corticeam, & araneosam esse affirmant. Ego savè levem semper vidi, & quasi chartaceam, aridam, translucidam, gummosam, et in tenuissimas laminas auri foliati instar redactam, vento facilè huc illuc agitatam, & plerumue à basi sursum turbinatim crescentem. Locum hujus aedificij quod attinet, diversus censetur. Nam duce amisso, in foraminibus arborum vel parietum sublimibus é luto nidos faciunt, & quorundam testimonio (licet ego nunquam repererim) in his ceras: Sed si ducem habeant, sub terra nidificant, cellis sexangularibus pro pedum numero atque apum more constructis. Favi ad modum fungilatioris, orbiculares formantur, è quorum centris exit quasi brevis pediculus quo favus fixus terrae arborïve adhaeret, vel alteri fortassis favo annectitur. Vxoribus vero sive Matricibus mariti ita indulgent, praesertim grauidis; ut nec laborare eas permittant, nec cibum quaerere: sed ipsi advolantes cuncta advehunt, & faeminas intra vespetum quiescere, veluti jubent. Quae qui animadvertit, singula, Vesparum item operam, diligentiam, artem, sudorem, laboremue, fateri necessum habet. Iracundiam verò atque [...] Vesparum non solum galli unguibus & calcaribus eorum nidos turbantes sentiunt implacabilem; sed etiam omnes irritatores: unde natum proverbium [...] Cujusmodi etiam quid in Hippocratis tumulum scribebatur his verbis, [...]. Quinetiam Aristophanes in Vespis, saevam, morosam, iracundam, pugnacem, gentem ubi uno verbo describere voluit, [...] appellitat. Clemens quoque Alexandrinus Stromatôn 2. quando vitiorum hominibus insidiantium acerbitatem declararet, [...] (inquit) [...]. Id est: Isti. n. obaesi adversarij atque Olympici, vespis (ut ita dicam) sunt acerbiores, ac praecipùc voluptas. Cui addamus Themistij orationem quandam, in voculas malevolorum multorum hostium currentis; [...] (inquit) [...] [Page] [...]. Quod haud sine vitae discrimine fieri solere, antea a Milesijs expertus fuerat Phrynichus, & Phaselitae satis malo item suo maximo didicerant. Imò quicunque generosum hoc & audax animalculum (ut cum Nicandro loquar) in planitiem vocaverit, Cadmeam victoriam reportabit, quandoquidem non minus robore ac aculeis pugnant, & in pugna viribus pertinaciam insuper adjungunt.Differentiae. Differunt autem ortu, genere, sexu, aestate, loco, cibo, & opera. Vespas ex asinorum cadaveribus putridis oriri Isidorus testatur, quamvis forte minùs recte, Scarabeos quippe ex illis procreatos omnes ferunt: potiùs ex equi pugnacis animalis corpore mortuo progigni cum Plinio & Graecis dicerem, apud quos celebre illud & vulgare habetur carmen [...].Lib. 11. Cap. 20. Sane ipsarum non vulgaris velocitas atque ardens ad pugnam animus, vix eas ab alio animali (atque ab asino, cervo, vel bove, multo minus) originem sumpsisse argumento sunt: quum nulli praeterea animalium adeo indulserit natura, ut pernicitate atque magnanimitate juxta excellerent. Et profecto ut alium illi Aristotelico proverbio sensum afferam, [...]. Saluete Volucripedum filiae equorum: id ego muleribus in fermento positis, & rixabundis vxoribus cum opprobrio & sale dictum putarim, Vesparum iracundiam morumue acerbitatem imitantibus. Aliae ex putrido crocodili cadavere oriuntur, si Horo reliquisque Aegyptijs credendum: quocirca equum vel crocodilum pingunt, dum Vespam intelligunt. Nicander [...] item nomen vespis attribuit in Theriac. quia ex luporum cadavere ortum aliquando ducunt. Bellenacensis item Vincentius, ex annosi cerui capite putrefacto, prodijsse vespas affirmat, nunc ex oculis, nunc é naribus evolantes. lib. 2. Hinc Cardanus collegisse videtur, ex quovis animali corrupto aliud provenire; quod sane absurdum esset, Nam & generatio hoc pacto infinita foret, & quotidiana experientia contrarium probat. Nam bestiolam, quam Tatinum Albertivoco, naturâ nihil producere, millies sum expertus.Albertus lib. 15. tract. 1. Sunt item qui Vespam ex terrae fructuum (que) nonnullorum putredine gigni affirmant; ut Albertus & Arabum scholiastes. Plerumue autem per coitum oriuntur, mutuosque maris at (que) faeminae complexus: id quod licet Athenaeus pro fabula habet (lib. 8. dipnos.) tamen quùm Philosophus id visum memorat, (ut lib. 1. de gen. anim. cap. 16. & 9. Hist. cap. 41. liquido constat) ejus in partes totus abeo, illius (que) sententiae ambabus quod dicitur palmis lubens applaudo. Qualis verò à coitu Vesparum sit ortus & quomodo absoluitur, Aristotelem Pliniumque ejus interpretem audiamus. Duces ubi locum sibi sub terra, Aristot. 9. Hist. Cap. 41. saxorum rimis vel in tectis (ut saepiùs vidi) stramineis opportunum delegerunt, favos ineunte aestate confingunt: & Vespeta, sive cellulas paruas ( [...] vocant Graeci) constituunt tetrapylas; id est, quaternis foriculis; in quibus vermes, non matrices nascuntur: quae cum increverint, rursus altera ampliora effingunt, quorum item proles cum creverit, alia faciunt, ita ut senescente autumno, plurima amplissima (que) vespeta condita habeantur, in quibus dux (quae matrix vocata est) non insuper Vespas, sed sui sexus matrices jam procreat, quae quidem supernè per summa vespeti, vermium specie multò grandiorum gignuntur, in cellulis continuatis quatuor numero, aut paulo pluribus, alioqui increscendi ratio ducibus, eadem quae Vespis. Faeturam modo apum instillant ad lat us cellularum favi, & parietibus admovent. Non in omnibus cellis simul inest, Lib. 11. Cap. 21. & aequabilis faetus, sed inaequalis & barbarus (inquit Plinius) & in alijs jam grandiusculis, ut vel queat volare. Alijs in nympha est, & membrana velatur (quasi Aurelia) alijs adhuc in vermiculo. Excrementum vermiculis tantum, ut & in apum genere, & manet faetus immobilis, cum in nympha est, & membranâ obtegitur; eodemque anni tempore, & die inaequalem videris: nam aluis evolat, alius in Nympha haeret; alius se voluit, alius immobilis videtur,[Page]alius in vermiculo: Autumno omnia ista, non vere. Plenilunio maxime excrescunt. Hic igitur advertendum, Vespis deesse examina, easue per aestatem regibus subjici, hyeme autem [...] praevalere. Deinde sobolis renouatâ multitudine, ad mares redire imperium, breve illud quidem & caducum, sed justissimis legibus administratum. Sed faetus tamen non partu provenire videtur (inquit Aristoteles) quia statim auctior, quam partus Ve [...]pae patiatur, existit. Sterilis illa quidem tanti philosophi & jejuna ratio. Quid ni. n. Natura tam citò rem a legitimo partu absoluere & augere possit, quam in generatione ex putredine? Recordemur avium pullos; quam perexiguo tempore testa semel exclusi plumescunt, incedunt, vescuntur, augescunt, adolescunt; & tum Philosophum vix probabili ratione usum fuisse, facile videbimus. Matrices maximo numero oriuntur; si anno proximo vesparum & imbrium copia praecesserat. Aristot. Vermiculi antequam in Nympham transeunt, oblongi sunt, vermiculis in carne ( [...] vocat Hippocrates) & in avellanis nascentibus non dissimiles, albicantes, incisuris notabiles, extremo corpore crassiore, Lineâ nigricante per dorsum transcurrente, sine pedibus, non repentes, sed huc illuc volutantes atque moventes. Deposito faetu tenui quadam pellicula cellas obvestiunt, quâ ubi ad perfectionem ducuntur perfractâ, egrediuntur in lucem, & à biduo volucres circumvolant. Aristoteles vesparum duo tantum genera facit, alterum ferum, alterum placidius. Ferum illud genus rarum est, nascens in montibus & syluis, & pariens non sub terra, sed in quercu; grandius, porrectius, nigrius, varium etiam & longius, fortiúsque aculeatum, ita ut acerbius pungat quàm placidiores, aculeo. n. majore quàm ex portione sui corporis spiculatur. [...] juxta Aristotelis sententiam, & caesâ arbore, hyeme avolare conspiciuntur. Exigit hyemem in latebra, & semper in materie arboribusue versatur. Hanc speciem semel tantùm in syluâ Essexiensi observavi magnâ cum vitae iacturâ, dum forte simplicium colligendorum gratiâ cum Pennio profectus temerè errarem, et unico stipatus famulo eorum nidos curiosule nimis spectarem: quo veluti irritamento totum examen magno cum impetu evolavit, & nisi (magnâ Dei providentiâ) in manibus genistae aliquot ramos (quibus insecta comprehendere soliti fuimus) in tulelam & defensionem nostram portassemus, temeritatis poenas dedissemus, actumue de salute, imo de vitâ quidem fuisset; nam ad intima syluae loca nos insequebantur, nec diu nobis aduolare non desistebant. Anno 1582. in summis Cartmeli montium jugis inter petras, duas Vesparum species inter se acerrimè pugnantes observavi, nihil inter se nisi magnitudine differentes. Majores viribus confidebant, factione & multitudine minores, sex. n. é minusculis contra unum majusculum pugnabant, non aërio usae certamine, sed in gramine pugnam ineuntes: Vnde colligo, majores minorum nidos melle faetúve spoliare solitas, vel alias ijs injurias fortè offerre. Diu multumue inter ipsas certatum est, nec post duas trésue horas integras, etiam sole ardentissimè micante, praelio finem fecerunt. Sunt enim ad vindictam paratissimae, & in vindicta sumenda tardissimae: adeò audacter & furiose hostem aggredientes, ut ipsis Mars haud dicere ausit neque aequiparare virtutes suas:

[figure]

tam miram audaciae indolem tantillis bestiolis instillavit Deus, tam animosos spiritus natura insevit. Duas item vesparum species ex Hungaria & agro Viennensi acceperam, tali qualem vides figura, dorsis luteo atroque variè pictis, corniculis huic pilosis, illi glabris; vtrasue vulgo vesparum tertia ferè parte majores. Vespae Ichneumones nuncupatae, caeteris sunt minores: phalangia perimunt, occisaque in parietinas secum advehunt, deinde luto illinunt, at (que) ex ijs incubando suum procreant genus. Aristot. Ideo (inquit Niphus) dicuntur Ichneumones, [Page] quoniam [...], sive exiles et graciles videntur. Hanc Vespam cum solitaria illa confunderem, in terreis muris & aggeribus congestis nidificante: quae ante ostium foraminis lutosum porticum aedificat; Longitudo ejus fere duos digitos transversos aequat, interius quasi levigato luto emplastratur.

[figure]

Pseudospheca Vespae item species videtur sine aculeo:

[figure]

caput illi fuscum, duo illi in fronte brevia & gracilia cornicula, oculi magni, nigri, prominentes, os oblongum, bifurcum, pectus crassum, ac prominens, quibus tres utrinque pedes affixi; scapulae, densae, gibbosae; corpus procerum, gracile, articulatum, alae fuscae duae, pedes hirsuti, & colorem alarum assecuti. Sunt & vespae laertae dictae, quia mortiferam plagam, ut formicae laertae infligunt. Parnopes, Vespae genus, quae uvas comedunt: noctuarum (ut Aristophanes memorat in avibus,) stridularum (que) praeda. Aelianus. Tam ferarum quam placidiorum Vesparum aliae carent aculeo, (vel potiùs eo non utuntur) aliae habent: minores imbecilliores (que) sunt quae carent, ne (que) se vindicant repugnantve. Contrà quae aculeos habent, majores, robustae,Vsus. atque pugnaces. Has nonnulli mares appellant: faeminas vero eas, quae carent. Pleraeue ex ijs quae aculeum gerunt, amittere eum putantur hyeme instante.9. Hist. cap. 41. Sed nobis hactenus id videre non contigit, inquit Philosophus. Si Vespam ex pedibus ceperis, bombilare (que) siveris, advolant quae aculeo carent, quod non faciunt quae aculeatae sunt. Itaque argumento hoc utuntur quidam, ut alterae mares sint, alterae faeminae. Ferarum & mitiorum nonnullae coire visae sunt, muscarum modo. Item (ratione sexus) utrunue Vesparum genus, in Matrices sive duces dividitur, atque in operarias: illae majores mitioresue, hae minores atque morosiores. Aetas operariorum, sive masculorum, annum non complet; sed omnes hyeme invalescente moriuntur: quod eâ re constat, quia prima hyeme stupescunt, brumâ autem nullae appareant. Duces verò qui Matrices vocantur, totâ hyeme sub terrâ latitantes visuntur. Plerique. n. quùm per hyemem ararent aut foderent, Matrices viderunt; Operarias, nemo. Est autem Matrix latior, ponderosior, crassior, & major quam Vespa mas, volatu (que) haud plurimum valet. Prae pondere. n. corporis sui volare longiùs nequit: quo fit, ut semper in Vesparijs sedeant, ex materia glutinosâ quadam per operarias allata, effingentes favos, & cellario munere fungentes.Aetas. Senectutem in hoc genere longam nemo vidit, nam longissimae vitae Matrices bimatum non superant. Vespae autem operariae, id est, mares, una cum Autumno finiunt aetatem. Imo utrum Matrices, sive duces anni superioris, novellis jam procreatis ducibus intereant una cum Vespis novellis, idque simili modo semper eveniat, an amplius etiam temporis possint vivere, multi dubium relinquunt. Ferae autem & [...] vivaciores habentur: hae siquidem juxta vias semper & semitas nidificantes (unde [...] dictae Homero) varijs exponuntur injurijs, & vitae brevitati majori subjiciuntur. Vitae. a. pusillae brevitas, vera ejusdem tenacitate compensatur. Nam si aluos ipsarum à capite, atque hoc à pectore, sejunxeris, diu tamen postea semper erunt, aculeoue exerto tangentem non levius ferient, quàm si adhuc individuae totae (que) in vivis essent. Guillerinus libro de conchis, eas quotannis senecturem exuere audactèr scribit; quae tum sane (nisi vigilans, quod voluit somniavit) aliquando iu Vespetis reperiretur.Victus.

Apollonio [...], Aristoteli [...] dicuntur: quamvis non solùm crudis carnibus, malisve maturis vescuntur; Sed etiam pyris, prunis, uvis, floribus fructibusue varijs,Lib. 11. cap. 53. nec non ulmorum succo, saccharo, etiam melle, & ferè [...] [Page] sertim gente serpentum carnem exedunt, quo alimento mortiferos ictus faciunt. Muscas item venantur grandiores, apibusque innocuis, & de Repub. humana, optime meritis non parcunt.Locus. Pro loci natura varia illis corporis animique forma contingit: nam triviales commercio hominum atque animalium assuefactae, mitiores videntur; eremitae atque solitariae, asperiores, imo illas [...] vocat Nicander, id est, perniciosas. Sunt item Oviedo authore, in calidis regionibus magis exitiales, ut in India occidentali: ubi ut magnitudine & forma nonnihil a nostris differunt, ita etiam veneno. Multo enim Anglicis, Gallicis, imo Hispanicis & Barbaricis laetaliores feruntur: quales item in frigidissimis nonnullis locis abundare meminit Olaus magnus Lib. 22.

Multiplex Vesparum usus deprehenditur. Nam praeter quam quod tinnunculis, apodibus, hirundinibus, noctuis, taxo, chamaeleonti, in cibum cedunt; varie item homines exercent,Vsus. phalangia (venenatissimum araneorum genus) interimunt, suisue ipsae plagis medentur. Pseudosphem, quam solitariam vocant, sinistrâ apprehensam atque annexam (praesertim quae prima eo anno capitur) laudat, contra quartanam Plinius lib. 30. cap. 11. Vesparum vulgarium stillatitiae aquae, vel item decoctioni vires attribuit Mizaldus, locum cui alluitur in tumorem attollendi, ut eâ circa ventrem utentes hydrope laborare credas: quo modo scorta uterum sese gerere amatorculis persuadent, cautisque hac ratione & expertis obstetricibus imponunt. Mizaldus. Memor. Cent. 7. unde calidissimum atque inflativum earum esse venenum, nemini sit dubium. Vulpes item (animal versutum) vespis insidiari dicitur, hoc modo: caudam in vespetum inserit tandiu, donec pilos vespis plenos animadvertit, tum extractam caudam cum vespis proximo lapidi arborive allidit, donec eas mortuas viderit; hoc saepius repetito, tandem favos invadit ac devorat. Aelianus. Homines autem alijs vespas artibus venantur, atque enecant, Siquidem, dum Operariae ulmos frequentant, quod plerunque solstitio fit, ut gummosam inde materiam aliquam colligant: matrices domi resides, & faetui incubantes, sulphuris, allij, cauliúmve aut rei alterius faetidae fumo suffocant, aut dirutis favis fame interimunt. Quùm verò à vesparum insultu apes servare cupiant defensas, ollam cum carnium particulis aliquot, juxta alueare collocant: Vespas praedae spe ingressas cooperculo subitò apposito perimunt, vel aquâ calida per foramen superinfusa in olla elixant. Alij ante nidos vesparum exiguam maenam appendunt, ac desuper nassam extendunt. Vespae vero naturali & mirâ sympathiâ ad maenam illectae, (nullus enim ipsis gratior est cibus) nassis involutae comprehenduntur, & calidae affusione interficiuntur. Aelianus. Quinetiam super uvas, fructus, saccharum, mel, oleum leviter spiritu ex ore efflant, quâ ratione vel fugantur vespae, vel oleo gustato moriuntur; quinetiā corrosiva cum melle miscent (utpote sublimatū, vitriolum, auripigmentū, &c.) Vt medicato melle sumpto exedantur simul intestina, & sic gula intemperans, justam voluptatis poenam perferat. Praetereà cùm ex harum ictu dolor, perturbatio, tumor, rubedo, calor, sudor, nausea, & sitis oriretur, & subinde etiam (quum toxicis herbis, vel serpentum carne aculeos venenatorum more infecerant) [...]; medicorum filij, prophylacticen, & pharmaceuticen invenerunt, quibus ictus vesparum arcere atque commodè curare possint. Praeseruantia. Praeservanti [...] à Vesparum morsibus. Maluae & altheae vis contra vesparum punctiones mira est. Bellicoso scilicet & damnifico animali, mollissima plantarum opponitur, cujus succus cum oleo illitus, vel iram vesparum mitigat, vel aculeum retundit. Plinius. Sic Avicenna; non appropinquabunt (inquit) vespae homini oleo atque maluâ peruncto, nam veluti responsio mollis frangit iram,Lib. 21. Cap. 179. atque [...], (ut Graeci ferunt) ita etiam in rebus [Page] physicis res durissimas mollissimis retundi conspicimus, veluti ferrum plumâ. adamantem sanguine; aculeum vesparum, crabronum, apum, oleo & maluâ. Quid etiam erucâ mollius?Tetrab. 4. serm. 2. Cap. 11. quae Aetio teste, cum oleo trita ac illita, à Vesparum quoque ictibus praeservat: idem facit bruchus, & melissa herba cum oleo trita, si Graecis credendum. Lapis garatides, si verus sit, etiam si melle illitus fuerit, muscas Vespas (que) omnes profugat gestatus, ut Sylvaticus ex Alberto imaginatur. Qualem virtutem Matthiolus ferro, in quo strombi conchylij imago exsculpta fuerit, superstiosulè & nimis confidenter adscribit. Symptomata vesparum ictus concomitantia haec perhibentur; eadem patiuntur, quàm quae ab apum ictibus accidere solent, nempe dolorem, rubedinem, apostema: sed graviora multò & diutiùs perseverantia mala, quibus insuper, praesertim si à citrinis & majoribus in loco nervoso & sensili percutiuntur, spasmus, debilitas genuum, lypothymia accidit, & interdum mors.

Contra Vesparum ictus varia à medicis ponuntur:Vesparum ictus curantia: primum à nobis probata, tanquam verè [...] dicemus & longâ experientia firmata. Vespas ipsas facto à se vulneri, contusas ac appositas, mirè conferre vidimus; à Gilberto Anglo, ad earum usum persuasi. Eandem fortasse virtutem non solus scorpius, sed maxima Insectorum pars obtinet, si quis diligentius faceret periculum. Si vero à Vespis venenatis quis feriatur (quod loci lividitate, delirio, atque animi deliquio, extremitatumue frigore palam fit) propinatis alexipharmacis, locus affectus cultello aperiatur, vel cauterio potius uratur: dilatatus deinde & apertus, fortiter sugatur, & terrae rasurâ in qua vespae ipsae nidificant, cum aceto subactâ, cataplasmatis instar applicetur: emplast rum item ex salice & malua favoue vesparum factum mirificè auxiliatur, veluti ex Halyabbattis consilio sumus experti. Angli boreales ex terra furnorum, & aceto, & capitibus muscarum, praestantissimum ad vesparum ictus emplastrum parant; aurum quoduis contra non carum. Succo citrulli fricetur locus & bibat seminis sampsuchi drachmas jj. vel R. succi sampsuci ℥ij. boli armen. ʒij. cum succo aggrestae 9.5. fiat emplastrum. Aliud: ungatur locus cum succo portulacae, vel betae, vel cum vino dulci & oleo rosaceo, aut sanguine vaccino, item cum seminibus cucumeris sylvestris in vino tritis. Haec Galenus. Confert hordeacea farina cum aceto. Lac ficulneum vulneri instillatum. Muria aut aqua maris, si eâ vuinus foveatur. In potu verò foliorum teneriorum Lauri ʒij. cum vino austero exhibeantur, quae etiam solâ illitione multum juvant. Altheae item decoctum ex posca bibatur, sal cum adipe vitulino applicetur. Malua ex posca primas obtinet. Dioscor. lib. 2. cap. 42. Aetius cimoliam his adjungit, & lutum, stercus bubulum, sesamum; & reliqua fere omnia cum posca praescribit. Oleum laurinum venenum plagae vesparum extrahit. Ibisci folia contusa & illita vesparum ictibus medentur. Rutae vel melissophylli succus acetabuli mensurâ ex vino bibitur: & folia commanducata, impositaue cum melle & sale, vel cum aceto & pice decocta plurimùm valent. Sysimbrium sylvestre, libanotis, cum hordeacea farina & posca; succus foliorum hederae, Chrysocome, noctuae sanguis, contra vesparum ictus praestantissima sunt. Plinius lib. 31. cap. 9. Galenus sysimbrium ejusue semen potatum, & centauream inprimis multum laudat; si unà stercora boum vulneri emplastriloco fuerint apposita, lib. de simplicibus ad Paternianū, & libro de centaureâ ad Papiam. Germen palmae sylvestris, endivia cum radice, serpillum, emplastri modo apposita, valde vesparum plagis medentur. Bibitur item serpillum, drachmarum duarum pondere, cum oxymelite. Primum suctione extracto veneno, teneantur partes affectae in aqua calida per horam, deinde subito in aceto & muria mergantur; ita statim sedatur dolor, [Page] subsidet tumor, & venenum corrigitur. Seminum sampsuci ʒss. applicatâ, sedat dolorem; aut pugillitres coriandri sicci, aut succi infrigidantes intùs assumpti. Avicenna. Solani folia, aut sedi superimposita juvant. Bolus item armen. cum aceto & camphora; nec non nuces cum modico aceto & castoreo tritae: favus cum melle applicetur, & statim membrum affectum quam primum ad ignem colloca, vel suppositis cineribus obliga, atque é vestigio dolor sedabitur. Quinetiam conducet, virente coriandro locum emplastrare, vel cineribus cum oleo mixtis. Rhasis. Satureia, vel sisymbrium adhibitum, & semen ejus potum, Centaureae item minoris succus vino admixtus, valde prosunt: folia item basilici fluviatilis, mercurialis, & mandragorae, cum aceto. Serapio. Globulus nivis ano impositus omnem dolorem sedat, praesertim ex ictu vespae procreatum. Vngatur locus cum aceto & camphora, vel aquâ nivis saepè fomentetur. R. opij, seminis hyoscyami & camphorae ana, partes aequales cum aqua rosarum vel succo salicis, incorpora, & loco applica, superposito panno in vino madefecto. Ardoynus. R. succi sisymbrij aureos ij, cum succo acetos. citri: fiat potus. Succus quoque spinae Arabicae, & sampsuci insignem praestat medelam. Mesue. Lens palustris ex aceto inuncta. Aaron. Frica bene locum cum folijs tenuioribus xylocarasteris, id est, siliquae Plinij, & statim dolor cessabit. Succus lactucae idem praestat, vel taraxacon epotum, limus in fundo vasis ubi aqua diu stetit, cum aceto inunctus, ictus item vespae persanat. Simeon. Locum ad stuporem us (que) aqua nivis foveto. Ioannitius. Terra quaevis recens, maximè autem cimolia, prodest: polium illitum, ut etiam lac caprinum, vesparum ictus curat. Arnoldus. Alcanna cum farina hordei & aceto superalligata, nuces, frondes basiliconis, blitum valdè conducunt: item, calidè applicato vulneri aranei telam cum cepa alba, sale, & aceto, tritam, & sanabit. Constantinus. Fricetur locus cum saluia & aceto, & postea poscâ foveatur. Guil. Placentinus. Ferrum ponatur super locum, aut plumbum in aceto maceratum. Gordonius. Cretam applica in pulverem redactam, atque intus bibat semen maluae ex vino, aquâ & modico aceto coctum. Varignana. Bezoar ejus est coriandrum cum saccharo exhibitum. Christophorus Probus, vulgo de honestis dictus. Nonius. Folia ex posca trita, & melissophyllon cum oleo illitum plurimum commendat. Nonius. Asparagus tritus cum melle ac illitus, muscae tritae ac illitae, thymbra, sisymbrium, momordicae oleum inunctum, certissimo auxilio sunt. Matthiolus. Fimum bubulum appositum non parum laudat. Marcellus. Haec & multa alia exscribere cujuis licet; naturae medicorumue penu infinita remedia suppeditante, & ad manus quoquo te vertas, alexiteriorum syluam afferente. Apum denique & vesparum ictuum communis est medicina. Sed hic paulo fortiora remedia, illic imbecilliora conveniunt. Anno ante Christum natum 190, Capuae ingens Vesparum multitudo, teste Iulio, in forum advolavit, & in Martis aede consedit, quae cum magna cura collectae & solenniter crematae essent, hostis tamen adventum & urbis incendium praesagiebant:

CAP. IX. De Crabrone & Tenthredine.

Hebraeis Tsirdáh.

Nomen.

Arabibus Zabor Zambor.

Germanis ein Hornauss horlitz froisen pfertzwuble.

Barbantijs Horsele.

Gallis freslons, froisons, foulons.

Italis Colaúroni Crabrone Scaraffon, Galanron.

Hispanis tabarros o moscordos.

[Page]Slavonijs Sierlzen.

Illyricis Irssen.

Anglis Hornets, great Waspes.

Hungaris Lo Daras.

GRaeci [...] appellant, quia ictu carbunculum excitant. Crabronès Latinis dicuntur, fortè a Crabra in agro Tusculano posita, (ubi perfrequentes sunt) vel a Caballo genitore: juxta illud Ovidij 15. metamorphos. Pressus humo bellator equus, Crabronis origo est. Albertus apem citrinam vocat. Cardanus eos ex mulis exanimatis oriri contendit. Plutarchus in vita Cleomedis ex equinis carnibus, ut apes ex ventre bubulo. Quum item magis melancholici & pervicaces sint vespis, quid ni cum Virgilio ex asinis oriundos faciam? quos caballos non petere tantum in pugna (ubi equae ardentes pruriunt) sed fugare item & vincere saepe vidimus. Ego ex duriore carnium equi parte productos censeo: Vespas ex teneriore.

Desciptio.Crabrones vespis vulgaribus duplò sunt majores, formâ

[figure]

ad ipsas proximè accedentes, alas habent quatuor, internas externis duplo minores, humeris obscurè fusci & castaneo colore tinctis affixas, quibus velocissimè volant. Sex pedes, ejusdem cum pectore & humeris coloris, caput oblongum, croceum: oculi propenduli, [...] lunatuli, inter quos antennae duae oriuntur, falcis aemulae, ejusdem atque pedes coloris. Venter tenui quasi filo humeris annectitur, Cujus anterior pars media, fusco colore, & cingulo croceo notatur: posterior tota crocea videtur, octo fuscis punctulis notata, una cum triangulo parvo, incisuris praeterea quibusdam in utra (que) parte existentibus, quibus se contrahere & extendere pro libitu possit. Iuxta ventrem maculas utrinque quatuor nigras habet, & in cauda aculeo longo rubusto & maxime venenato armatur. Sonum sive mur murantem stridorem, horridiorē inter evolandum aedunt, quàm Vespae. Feroces & iracundae & quamvis gregales, semper tamen sylvestri sunt ingenio, nec (plantarum agrestium more) cicurationem admittunt: tantae item malignitatis, ut ter novenis ictibus hominem, imo quidem equum interficiant, syrio praesertim orto, quo tempore ardentiorem obtinent naturam, hominesue inbecillitas major ob spirituum largam exhalationem tenet. Haud mirum igitur, si in sacrosancta scriptura saevissimis & crudelissimis hostibus assimilantur, Exod. 23.28. Sic etiam Ovidius 11. Metamorph. Spicula crabronum ardentia. Virgilius 4. Georg. asperrima vocavit. Terentius in Phormione: Plautus in Amphytrione, proverbium illud irritavi crabrones, in mulieris ingenium dixerunt, cui si iratae repugnes, magis provoces, ne (que) sine tuo malo maximo discedas. Cum in genere apum careant aculeo, & fuci & reges, at (que) etiam vesparū nonnullae inaculeatae sint;Aristot. lib. 9. hist. cap. 2. ut ante dixi; Crabrones ad unum omnes, tam majores arboricolae, quā minores terricolae, aculeo armātur; nec deesse ipsi Duci videtur. Duces enim more apū vesparum (que) crabrones habent, quicquid Plinius somniat l. 11. c. 21. qui proportione ad crabrones majores quàm vesparū ad vespas,Arist. lib. 9. hist. cap 42. vel apum ad apes sunt.Sedes & habitatio. Degunt hi quo (que) intùs ut vesparum duces: sed duces non plures uno, (ne partiū studio distracti crudelissima inter se concitarēt emphylia) in singulis eorum aluearijs oriuntur; verū ut hostibus at (que) praedonibus externis molestissimi & laetiferi videntu: ita pacem intùs alunt domesticā, mutuae (que) societatis et sobolis tuendae studio vel apibus ipsis praecellunt. Ne (que) enim de officiorū & munerum [Page] dignitate rixantur, nec diversis operis distrahuntur, nec tumultuantur ob ducū electionē, sed cōmuni operâ, cōmuni item mensâ utuntur, & quodcun (que) animalculum necaverint, partem ejus aliquam domum portatam focijs atque liberis impertiunt. Neque sobolem quotannis (id quod apibus [...] vitio vertitur) ad alios sibi lares quaerendos foras exigunt, sed novellā suam omnem prosapiam suo us (que) gremio & sinu fotam retinent, majores (que) usu ferente aedes & contignationes plures ad illius conservationē substruunt, et perficiunt. Regem vero (quem impensè amant & colunt) talem obtinent, ut ne (que) carere ne (que) tamen uti imperio videatur. Magnitudine tantùm animi & corporis (sicuti Heroes solent) prae reliquis eminet; est enim omnium dum contra externos hostes signa proferuntur, pugnacissimus, uti domi vicissim erga subditos, facillimus atque mitissimus. Faciunt sibi alueum sub terra crabrones, terrâ egesta formicarum more: examinis enim emissio, ut apum, nulla earum aut Vesparum fieri solet, sed qui subindè oriantur novelli, ibidem manent, & alueum terrâ egestâ faciunt ampliorem: Amplificant majorem in modum favos, & jam ex valentiore quodam grege qualos tres aut quatuor favorum plenos excepimus. In cellis crabronū parum mellis, quantùm gutta é regione prolis paratur. Sed si qui crabrones suo alueo aberrarint, colligunt se in aliquam arborem, favosue ibi conficiunt in sublimi, qui vel saepè conspicui apparent; in quibus unum procreant ducem: qui cum adoleverit, agmen abducit, & secum in alueo collocat. Crabrones sylvestres, inquit Plinius; in arborum cavernis degunt,Lib. 11. Cap. 21. hyeme ut caetera insecta, conduntur, Vita bimatum non superat. Ictus eorum haud temere sine febre est, & carbunculum, tumorē, dolorem, procreat insignē. Favos autem sine Anthrenia, majore quam vel apes vel Vespae artificio, nunc in arborum truncis, nunc sub earum radicibus in terra aedificant: quos & pluribus tabulatis pro prolis copia adaugent, & lentâ quadam saliva & gommosis folijs collecta eleganter poliunt. Neque cellularum oscula ulla sursum spectant, sed deorsum singula; fundus vero sursum ponitur, ne (quâ sunt singulari mentis providentiâ) vel perpluantur ab imbribus, vel capite sursum locato procellarum ventorumque ferociae exponantur. Sunt autem eorum nidi examussim fere omnes sexangulares, quorum facies exterior candidis ferrugineis (que) segmentis distincta: materia vero mēbranacea, & betulacei corticis per aestum in laminulas fatiscentis peraemula. Dum Petropoli Anglorum fuit Pennius, in publico urbis vico crabronē passerem insectantē vidit, quem tandem stimulo percussū é vestigio exanimē terrae mandavit crabro, ac mortuae sanguine sese explevit magna cum spectatorū omnium admiratione. De crabronū coitu nihil exploratū Aristoteles habuit, ut nec unde, nec quomodo faetū deponerēt. Sed cùm eodem modo faeturam in cellis ad latera certo emittant, ut Vespae & apes, eandem, simili ratione absoluere videantur. Si verò coeant, noctu id faciunt, ut feles, vellocis aliquibus ab ditis, quibus Argum fallant: cibum crabrones non ex floribus colligunt, sed carne magna ex parte vivunt: unde fit, ut versari vel in stercore saepe soleant. Venantur etiam muscas majusculas, atque aves minutulas, quas ubi ceperint, accipitrum ritu, caput primum vulnerant, deinde abscindunt, reliquum corpus gestantes avolant. Hyeme verò plurimi moriuntur: quia non apum more cibos recondunt, sed de die in diem vivunt. Aristo. lib: 5. hist. Item ut Landius observat, juxta apum aluearia excubias agunt, earumue dorsis conscensis pro vehiculo aut curru utuntur, etenim dum misellae avolare contendunt, crudelem sessorem vehunt, qui ubi succum ab ape universum elicuit, ingratissimus aligerorum, alumnum interficit at (que) exedit. Dulcia item quaecunque alimento sunt crabronibus: quos brucho etiam minore vesci, proprijs ipsi oculis didicimus. Indici verò crabrones tam immensae perhibentur gulae, ut (Oviedo teste) in oleum, butyrum, cocos, [Page] embammata liquidaue omnia involent, ne linteaminibus quidem & mappis tabularijs parcentes, quas faedâ alui eluvie viscocoue ouorum partu turpiter conspurcant. Verùm ut latrocinijs ex marte aliorum partis vivunt, ita vicissim ipsis ultor non deest: Melis praecipuè qui plenilunio illorum antra ingreditur, totam (que) familiam & aedes depopulatur. Nec solum huic polychresto & pingui animali victum aliquem suppeditant, sed rusticis tempestates etiam praedicunt; nam si vesperi numerosiores circumvolitent quàm solebant, signum est caloris & serenitatis futurae proximo die.Vsus. Si verò luce crepera saepiùs intraverint nidos, quasi sese occulaturi; pluviam, ventos, vel tempora procellosa, expecta. Vnde Avie nus:—9—

Sic & crabronum rauca agmina si volitare,

Fine sub Autumni conspexeris, aethere longo:

I am vespertinos primos cum commovet ortus

Virgilius, pelago dices instare procellam.

Remedia contra crabronum ictus.Praeterea quùm quae vesparum ictus sanant remedia, crabronum quo (que) plagis medcantur: tamen ut Aggregator nos docuit, Zabor suae plagae Bezoar est, saepe cum posca, oleo, vel boum fimo impositus. Laudantur item boli terraeue omnes lutosae at (que) limosae; quales caluo Sileno à crabronibus vulnerato, dum nidum eorum (apes fuisse ratus) concuteret mellis desiderio, Bacchus applicuit; de quo elegantissime Ovidius cecinit 3. fastorum.

Millia crabronum coëunt, et vertice nudo,

Spicula defigunt, oraque prima notant:

Ille cadit praeceps, & calce feritur aselli;

Inclamat socios, auxiliumque rogat.

Concurrunt Satyri, turgentiaque or a parentis,

Rident, percusso claudicat ille genu:

Ridet & ipse Deus, limum (que) inducere monstrat,

Hic paret monitis, & linit ora luto▪

Qui plura vult medicamenta contra crabronum ictus, integram eorum syluam in Vesparum historia reperiet: Communia enim videntur apud Authores, nisi quod hic majore mensura dari, & diutiùs ipsorum usum continuari oportet. Nunc ad Tenthredinem veniamus.

[...], & [...] Aristotelis, an [...] Nicandri dici debeat, videant Physici;In Alexiph. soli mihi nomine & magnitudine differe apparent: Nam quod scholiastes Nicandri hanc, insectum [...] appellat, manum haud verterim, quum poëtica licentia vespam, saepius apem croceam vocarit. Quid nominis apud alias gentes obtinuit planè ignoro, atque ipsam (ut verum fatear) bestiolam. Tamen colore vespam (ut ab authoribus descriptam inveni) magnitudine apem, operis communicatione [...] quaevis aligera insecta repraesentat. Cupediosa est, ad culinam & pisces aduolat. Quidam igitur [...] pro [...] scribendum censent, [...], quod liguritione delectetur. Hesichius [...] vocat. Hermolaus Arthredonas, vel Anthredonas, potiùs vocari censet, non [...], quemadmodum corruptè legi dicit apud Aristotelem: nidificat sub terra ut vespae; tenthredinario [...], multiplici, peramplo, & specioso utitur. Pennius nullo pacto Pemphredonem idem cum Tenthredone esse concedere voluit. Nam [...] (ut scholiastes Nicandri describit) [...]. Parum tamen sui meminit scholiastes, qui etiam de Pemphredone sic scripserat, [...]. [Page] Haec montes saltúsque amat, é floribus melleos succos colligit, & in quercum veluti conclavia ad vitae sustentationem reponit. Sed mel non facit. Quare vix alio, nisi magnitudine dissentiunt, ut Parvula Pemphreda à poëta meritò dicatur; utpote eâ potissimum notâ á Tenthredine degenerans. De formicis alatis, Capite de Formicis loquemur. Atque hactemus de insectis aligeris gregatim viventibus dici sufficiant, reliquum dabit altior aetas; nunc de aligeris solitarijs orationem instituemus.

Inter volatilia solitaria quaedam sunt Favigena, ut Sirenes, Bombyx, Bombylius: non Favigena, ut Musca, Culex, Papilio, Tinea, Cincindela volans ▪

Ex eorum genere quae favos sibi extruunt aligerorum, est Siren uterue ita Eustathio dictus [...], vel forte ut monstrum illud Neptunium [...], quod gratissimo fufurro & murmure aures quasi catenâ retinet atque demulcet, nec malè [...], quia aërem pennis diverberat & concutit. Sirenum duae sunt species, alter minor, qui totus fuscus; alter major, ex nigro varius. Hunc ad vesparum speciem Pennius refert, atque ita in shedis descripsit. Totum corpus nigrum, excepto dorso rubente à cinctura ad caudam fere, cujus extremitas nigra alas habet argenteas, quarum anteriores duplo fere majores sunt: nidificant in muris, & scrobium marginibus ac macerijs; an vero aculeum habeant nescio.

Bombyx [...] dicitur, quia nunquam nisi per gyros & ambages volare conspicitur: unde trochleam & trochum Graeci [...] appellaverunt: est animal [...], colore nigro, aculeatum ut Vespa, homines laetaliter pungens, stimulumque adeo fortiter infligens, ut in vulnere relinquat. Contra harum ictum pini lacrymam & tenthredonum mel pingue laudat Nicander. Hujus item animalis Parmenio meminit in Iambis, quae vindemiae tempore maturas uvas depopulatur. Aliud inter haec genus est Bombycum in Assyria proveniens, magis quàm supradictae: Nonnullae earum nidos in acutum extruunt, é luto factos, vitri salisue specie, lapidi, aut alicui tali rei affixos, tam duros crassosue, ut spiculo perforari vix possint. Pariunt in ijs & vermiculos producunt candidos, membrana obuolutos nigra, seorsimue in membranâ, ceram in luto faciunt, multo pallidiorem & copiosiorem, quàm apes. Aristot. & Plinius. Qui sane in Tenthredonum, Bombyliorum & Bembycum historia parcissimi fuerunt, atque ideo obscuri: vel quia illarum natura Graecorum vulgo satis innotuit, vel potius quia ipsimet illarum satis historiam nondum tenuerunt.

Bombylius, maximus favigenarum, utroque Syrene major est: nomen à murmure obtinuit, nam [...] significat, murmur edere; qua item de causa Germanis

[figure]

Hummel vel Humlen, Anglis Humble Bee, quasi apem sonoram dixeris, nomine nimirum ab imitatione soni derivato, unde etiam (ut doctissimus Turnebus notat) Bombyces, quae longis tibijs in Bombi aemulationē imponuntur, originem appellationis duxerunt: has [...] vocat Pollux. Calamum quoque huic tibiarum generi idoneum Theophrastus [Page] [...] appellat. Paucis usibus inserviunt. Quare virum desidem atque inutilem Graeci [...] dixerunt: est enim plane inutilis apis; in cujus tamen laudem Antisocraticus quidam encomium magno studio ad ingenij ostentationem conscripsit. Poculum Augustioris oris [...] magno priscis in pretio fuit, ut scilicet non liquore tantùm cerebrum, sed & aures quoque tanto sono inebriarentur. Sub saxis apud ipsam terram faetificant, bifores nidos aedificant, quandoue trifores: in quibus mellis cujusdam pravi inchoatio reperitur; neque illud non magna (ut Albertus meminit atque Pennius vi [...]it) quantitate; qui tantum aliquando invenit, quantum tribus complecti manibus vix potuit. Bombylij Anglorum non omnes, imo pauci, stimulo armantur, qui verò aculeati, gravissimè pungunt: mel faciunt subdulce & subaquosum. Ceras posterioribus cruribus, ut apes, affigunt: coeunt aduersis caudis, plantae interim aut arbori adhaerescentes diù in venere permanent, & inter coëundum alis applaudentes, stridulum edunt sonum, veluti Hymenaeum canerent.

CAP. X. De Muscis.

Hebraicum Zebub.

Arabicum Dubene, Aldubel.

Illyricum Muscha.

Hispanicum Mosca.

Italicum Mosca.

Gallicum Mousche.

Germanicum Flieg m'uck.

Flandricum Vliegh mugge.

Anglicum, Flye, a volando vel fugiendo, nam utrum (que) significat.

Scoticum Flee.

Grecum [...]. 1. altum sugo, mussito, quia utrumque facit musca.

Latinum Musca.

NOn quasi à musco orta ut quidam ineptul è somniant, sed à musculo, nam detractis alis, caput nervosūm, corpus molle, cauda tendinosa apparet. Hinc Muscula diminutiuum apud Boethium eleganter exclamantem, Quid homine imbecillius, quem morsus muscularum necat?

Corporis verò animi (que) muscarum formam ex Luciano & alijs ita describimus.Descriptio. Musca est volucrum minimum, ut possit cum muscellis, & culicibus comparari: tanto autem illis est major, quantum ipsa ab ape relinquitur. Pennata est, non eo modo quo ceterae volucres, sed ex pelliculis sunt illi pennae, quemadmodum locustis, & cicadis, & apibus, sed tanto molliores, quanto Graecâ veste tenuior atque mollior est Indica. Si quis muscam diligenter inspiciat quando in sole alas expandit, varijs eam pictam coloribus, ut pavones, videbit. Est illi volatus non continuo pennarum remigio, ut vespertilionibus; neque saltu ut locustis; neque cum stridore, ut Vespis: verùm flexilis, ad quamcumque aëris partem se moveat. Adde quod non volat quiete, & cum silentio, sed cum cantu & melodia; non item immite aut saevum, quemadmodum culices & musculae; neque cum gravi fremitu apum aut vesparum, horribilem ostentans sonum & minacem, sed tantò volat his suavius [Page] musca, quanto sunt tuba & cymbalis tibiae dulciores. Caput habet tenuissimum collo alligatum, versatile, non compactum & affixum humeris, ut est locustarum. Oculi verò prominent, multum, (quasi in cornu) lucentes. Pectus est benè compactum, sunt illi sex pedes innati, non ut Vespis astricti valdè & complexi; quatuor solis incedit, duobus anterioribus pro manibus utitur: videres igitur ipsam gradientem quatuor, atque edulium aliquod tenentem sublime manibus, more valde humano, atque ut nos. Aluus autem minuta & thoraci analoga, Zonas latas & squamas habens. Vlciscitur non aculeo, ut apis & Vespa, sed ore & proboscide, quam cum elephantis habet communem, depascitur (que) & assumit,Muscarum laudes. & inhaerens continet concavo vase in summitate promuscidis. Ex ipsa vero dens foras prominet, quo pungit: lac & sanguinem bibit, quem non magno dolore, sed titillante eorum quos pupugit exhaurit. Luce, ut veritas, plurimum gaudet, & in hac civiliter versatur; imo adeo lucipeta est musca, ut phalaniae modo lucernam ejus gratia affectet, & cum vitae jactura saepe aduolet; nocte vero quiescit (ut probisolent) & silentium agit. In tenebris nihil operatur, neque dignum putat aliquid latens facere, neque quid turpe committere existimat, quod in luce patratum sit ipsi dedecori. Non paruam esse ejus intelligentiam queo dicere, cum insidiatorem & hostem suum araneum effugiat: insidiantem enim & observat & contra intuetur, declinans illius impetum ne capiatur irretita, & in bestiolae incidit casses. Fortitudinem & robur ejus non oportet dicere, ne videatur humano major. Sed poëtarum princeps Homerus cum quaereret quomodo laudaret Heroum optimum, non leoni pardóve aut apro comparat robur illius, sed audaciae vel fiduciae potius muscae, quae quanquam est (inquit) repulsa, non desistit tamen, sed est appetens morsus. Sic autem fortis est, quòd mordens vulnerat non hominis solum pellem, sed & boum & equi: elephantem quoque maerore afficit, in illius rugas ingressa, & pro magnitudine proboscidis vulnus infert: Quum mordet, non rusticitatis, vel cruoris causa id facit, sed amoris & humanitatis: & propterea maxime ex pulchris aliquid decerpit. Quam vero illud pulchrum est muscas huc illuc adversum volantes & inter se colludentes, & in filo propendulo neurobatas quodam modo repraesentantes videre? Quinetiam equorum purorum more, uno semper in loco excrementa ponunt, adeò ut superius aedium tabulatum, opúsque testaceum magnis maculis inficiant; id quod nonnullae ipsarum memoriae argumentum est. Scribit etiam Tzetzes, muscas eam sui generis curam habere, ut defuncta cadavera sepeliant. Aëlianus non minùs ipsas vituperat quàm laudat Lucianus:Muscarum vituperia. & in earum procacitatem invehitur, quòd proteruae indentidem assiliunt quibus arcentur. Impudentiam vitio illis vertit, quòd publicè quasi scortantur, ne (que) venereorum modum adhibent: neque enim (ut galli) cum insederit mas, statim residat; sed vehitur a faemina diu, fertue illa sponsum; convolantque, nec aerium illum coitum volatu destruunt. Doctissimus Pennius duas muscas coeuntes pixidi inclusit, & subsequenti die eas adhuc in venere haerentes deprehendit: quod sane Aristoteli, Aeliano & Nipho asserentibus, Muscas in coitu diutissimè manere, fidem facit non levem. Indociles sunt (inquit Plutarchus) mus & musca, quae licet quotidie hominum consortio utuntur, nullâ tamen arte mansuescunt, neque nobis tantillum officij, vel minimum grati animi significationem compensant: Vterque nimis naturâ suspicax, & semper timens insidiarum, prehensari perhorret. O ciosa item est, & remissa, vescitur ijs tantum, quae elaborantur ab alijs, & plena ubiue est ei mensa. Nam ipsi & caprae mulgentur, & apis non minus muscis laborat, quàm hominibus; atque huic coci obsonia, dulciarij tragemata, pharmacopolae syrupos conficiunt, quos degustat antequam reges, deambulans (que) per mensas, unà cum ipsis convivatur, [Page] & simul vescitur omnibus. Plautus eam nullius boni usus esse existimavit, cum in Curculione sic diceret,

Item genus estis leonum inter homines, meo quidem animo,

Vt muscae, culices, pedes (que) pulices (que),

Odio, & malo, & molestiae, bono usui estis nulli.

Probe igitur praevidit natura, ne haec certis aedibus, ut probi solent, maneret, sed erronem constituit, & non nisi fortuitum lectum vagam (que) habitationem concessit. Impudentia tamen superat mendicos at (que) errones: quoniam illi negari sibi cibum permittunt, haec vero vagula repulsam non fert, sed inutilem aluum paratissimis convivijs, etiam nolente hospite, exsatiat. Aristaphon in Pythagorista apud Athenaeum, impudentissimum parasitum introducit sic loquentem: Coenis etiam non vocatus, ut musca, aduolo.

Simile item quid Socrates Theodatae exprobrat apud Xenophontem. Improbitatem igitur cum impudentia junctam Aegyptios significaturos, merito muscam pinxisse tradit Orus. Vnde & Cicero (ni fallor) meminit ridiculè dictum de molestissimo et impudente juvene, Abige muscas puer. Tam nefariae bestiolae natura (uti aequum fuit) longam vitam negavit. Nam hyeme adventante, maximam partem omnes expirant: quae vero in rimis, muris, foraminibus, hypocaustis, frigus vitarunt, languidae & infirmae latitant, aliamue hyemem vix ferunt. Omnes ex immunditiâ nascuntur, immundis lubentissimè adhaerent, & loca immunda potissimum frequentant. Inquietae sunt, importunae, audaces, infestae, molestae, tumultuosae, impudentes. Homerus Iliad. s. inter praelia deorum ac heroum de muscae improbitate eleganter cecinit, quae semper, quasi mures, comedit alienum cibum.

[...]

[...]. Id est,

Quae quamvis de pelle viri sit saepe repulsa,

Assultat morsura tamen.

Tam malam quoque illius naturae vim esse Salomon putavit, ut unicam muscam narthecium totum corrumpere [...] affirmaret. Hebraei deni (que) muscam significare Bahalzebub daemoniorum coryphaeum dixerunt, qui eadem diligentia utitur, & malefaciendo nunquam desistit. Quâ forte de causâ exorcistae & malefici omnes familiarem suum genium muscam faciunt, pessimi animalis corpore ad res longè pessimas utentes. Plura hic contra muscam afferre possem, si Antilucianus dicivellem, quocum sine labe certare Christiani nequeunt, imò quem ceu impurissimum cadaver attingere vix debent. Quinetiā non minus mihi inglorium fuerit ex musca nihil, quam Luciano elephantem facere; utrumue scilicet cum fuerit [...], & jactabundae indolis ostentum. Tamen ne tanquam aquilae muscis superbi videamur, & vel minimum Dei opus negligere, Generationem, differentias, & usum muscarum diligenter notabimus. Generantur muscae dupliciter; coitu é sua specie (qui aestivo tempore & hyeme clementiori,Generatio. ventoque meridionali fit) putredine ex aliena. Coëunt enim muscae, aliae (que) diu, aliae paulisper opus expediunt: modus coeundi (asserente Aristotele) a plurimis insectis alienus est. Nam mas, ubi faeminam conscenderit, recipit faeminae membrum seminis quaerendi gratia exporrectum in corpus suum; atque ibi receptum materiâ at (que) vi prolificâ adimplet. Reverendus Pennius in agro Heidelbergensi se duas muscas in venere volantes deprehendisse vidit, quae (ceu Mercurij & Veneris filius) mixtae videbantur naturae, & vicissim conscendebant. Aliquanto post coitum intervallo, vermiculos excludunt, ut Gallinae ova: qui mirâ metamorphosi in muscas rursus mutantur: Licet ex ijs nihil aliud oriri, Plinius praeter [Page] experientiam temere affirmat. Rectissimè Scaliger muscas generare primùm insecta dissimilia sibi, sed potentiâ similia, id est. Vermiculos albos, qui Musciformes facti, oculos ad latera prominentes habent, quorum similitudine staphylomatis species quaedam [...] vocatur. Muscae item permultae, si non plurimae, ex fimo oriuntur; unde eas perfectas exire, ubi eas inchoatas latere, saepiùs conspeximus: Sed in hac generatione observandum est, muscas non immediatè ex fimo, sed ex vermiculis fimi digesti procreari, ut Philosophus scribit his verbis, [...], &c. Quae Gaza hoc modo vertit. Muscae ex vermiculis fimi digesti in partes gignuntur, quamobrem qui eo funguntur officio, reliquum fimi promiscui discernere contendunt. Principium autem vermiculorum ipsorum exiguum est, quod primum rubescit, atque ex immobili quasi haerens adhuc fibris moveri incipit, mox vermiculus immobilis redditur, qui cum postea motus est, rursus immobilis fit; denique generat muscam, flatus aut solis beneficio moventem. Aristoteles hic, ut videtur, ex aliorum observatione, non ex propriâ experientiâ locutus est. Nam nec ulli per coitum qui generantur vermiculi, nec qui ex putredine nascuntur, tot metamorphôses sentiunt, antequàm in muscas transeunt. Solùm enim ad justam magnitudinem crescunt, deinde quasi in Nympham mutantur, ac immobiles jacent; tunc ex naturae prescripto ruptâ stato die Nymphâ, egreditur musca: nec solum ex fimo, sed alijs sordibus humidis calore putrescentibus, aestivo praesertim tempore hoc modo muscae proveniunt, ut rectissime Grapaldus atque Lonicerus notarunt. Sed adhuc quaerendum, an muscae immediatè ex putredine oriantur, non ex vermiculis: nam experientia testimonium facit muscas quasdam in folliculis ulmi, terebinthi, absinthij, & aliarum fortè plantarum arborumue gigni, nullâ existente prius vermiculatione. Qua de causâ Daemonium illud hominis, hujusque aetatis doctissimus mortalium Scaliger, de illarum ortu sic scribit: Fortassis non ex putrefactione, sed ex principijs quibusdam immutatis, ex gummi nempe quodam liquido oriri videntur, vel forte ex alia materia à Natura hunc in finem concocta. An vero concoctio sine putredine fieri possit, dubitandum. Singulae corporis humani partes, sua habent loca, per quae excrementa expurgant, à latinis emunctuaria dicta. An vero animal, rei animalis vitae nunquam participis, excrementum censeri possit, statuant alij; nos enim hic occupat caligo, imo caecitas. Tertium muscarum generationis modum, Thomas Kniuettus Anglus, equestris ordinis & singularis doctrimae vir, primus Penniadem docuit, est que hujusmodi: Corruptum erucae corpus, vel parum contusum in aureliam imperfectam convertitur, tunc ex ea non papilio, sed tria oblonga ova nigricantia eijciuntur, ex quibus muscae vulgares, vel aliae ijs similes oriuntur. Quando (que) verò aurelia ipsa corrupta, nec papilio, nec ova, sed vermiculi albi per foramen (quando (que) unus, nonnunquam plures) egrediuntur, ex quibus postea muscae valde exiles. Quas pulcherrimas physicae historiae observationes, ut praedicto equiti aurato feratis acceptas, veritas jubet; nam ab eo nullus notavit. Petrus Martyr, Decad. 3. lib. 6. refert, se vidisse sudoris guttas cadentes ex digitis laborantium, in muscas conversas, quemadmodum in Dariena regione maricosa, ob aëris contagionem & venenosam qualitatem, guttas é laborantium manibus cadentes bufones procreare scribunt. Sed an immediatè id fiat, an mediante aliquo vermiculo ex quo postea musca erumperet, non ostendit. Anno ante Christi nativitatem 766. Rivallo rebus Britannicis praefecto; sanguineus imber frequens & multus per triduum coelo decidit, unde muscae fere innumerae, atque adeo venenatae, ut stimulis magnam hominum partem ad orcum agerent. Historiae Anglicae.

Nascitur autem musca plerumue non statim talis, sed vermis ab initio, [Page] vel ex hominibus mortuis, vel ex alijs animalibus, deinde sensim & pedes effert, & producit alas, fitue ex reptili volucris, & concipit parvum vermem, qui musca fit postea. Obtruncata vero capite musca, plurimum vivit parte reliqua corporis; imo currit, salit, & respirare etiam videtur. Imo mortua atque submersa, solis calore, vel superinfuso cinere reviviscit, & nova ei regeneratio quaedam, atque ab integro alia fit vita, ut vere persuasum sit omnibus Luciani discipulis quòd illarum quo (que) immortalis sit anima. Siquidem & digressa revertitur iterum, & agnoscit & suscitat corpus, muscamque & bibere, & edere, & caput oculosque detergere, proboscidem emungere, crura pedesue fricare, alas concutere & volare facit: & verificat Platonis sententiam de animae immortalitate, & de Hermotimo Clazomenio fabulam, quòd saepe cum reliquisset eum anima, per se ipsam ibat peregre, deinde reversa implebat iterum corpus & suscitabat Hermotimum. Sunt qui submersas muscas in cineribus tepidis, vel tepida farina ponunt: & per quartam horae partem inter manus halitu fovent, donec reviviscant.

CAP. XI. De Muscarum differentijs.

MVscarum differentiae variae sunt, quà materiam videas, quà formam. Aliae enim ex materia ipsis insita oriuntur per coitum, ut diximus: aliae ex ascititia sive externa; qualis est ea, quae in fimo, pomis, quercu, fabis, napello, polenio, absinthio, terebintho, lentisco, ulmo, vite, in muscae formam convertitur. Respectu formae; quaedam bipennes, quadripennes; antennatae, exantennatae; breves, oblongae; caudis globosis, mucronatis; setosis, non setosis conspiciuntur; denique colore, formâ, magnitudine, pro regionis & materiae putrescentis qualitate plurimum variant: quae utinam tam ego vidissem singula, quam in ipsis pingendis vel Apellem sudaturum novissem atque haesurum. Brevitatis autem g [...]a [...]ia, duas tantum muscarum species constituam. Nam vel sunt [...] omnes, vel [...]. Musca [...] lupus

[figure]

dicta,Musca Lupus. magna, nigra, & [...] describitur, id est pedo: atque muscis potissimum vescitur, quarum inopiâ alia item insecta vorare perhibetur. Heterophagae dicuntur, quae rebus à sua specie diversis aluntur. Hae autem vel ex animalibus vivunt [...]: vel rebus ab animaliū natura alienis, ut [...]. Prioris generis sunt muscae [...] Carnivorae, [...] equisugae, [...] bucularum esores, [...] ovisuga, [...] serpentivora, [...] merdivora, [...] bombylivora.

Carnivora musca est ferè omnium,Musca carnivora. si corpus respicias, maxima, capite rubente, corpore punctulis ex fusco albicantibus variegato: ventre crasso, caeruleo, pellucido, alis duabus nigris, hirta pilis, carnes avidè appetit. Solitaria plerumue volat, rariùs multae simul conspiciuntur, nisi forte in Carnario, atque macello: ubi lanij lanistas agunt, muscario muscas continuò caedentes aut abigentes, ne illarum vermibus (Hippocrates

[figure]

[...] vocat) obsonia scatentia pervilescant. Proditum memoriae est (Caelio Rhodigino narrante) apud Toletum in publico macello, unam muscam albedine nivea notabilem per integrum annum comparuisse. Quam hujus generis fuisse non dubito affirmare, quum in macello tam diu [Page] fuerit conspecta. [...], Musca canum Anglice A dogge Flye. Musca canum. German. Hundz Fliege, Hunds Mucken. Polon. Psia mucha, ex Isidori, Euthymij & Philonis sententiâ Musca est sylvestris, catulorum auribus infesta, quam, etsi frequenter excutiant, importune tamen revolat, ac diutiùs ubi inhaeserit, erosione carnis ulcus excitat. De hac Homerus Iliad. [...]; Athenaeus item eleganti cuidam scorto, ob singularem impudentiam mordacitatem atque molestiam, [...] nomen additum lib. quarto memorat. Est enim [...] (utor Philonis verbis) [...]. Videtur mihi in sacris literis. (Nempe, Exod. 8. Psal. 77. & 104.) insectorum nocentium generale hoc esse nomen, ut ex Chaldaica paraphrasi apparet. Quod speciatim aliquid significet, nulli generi muscarum magis conveniet, quam nigris illis grandioribus, latioribus, compressioribus, vulgaribus, quae impudenter involat jumentis, & non tantum ichorem, ut reliquae, sed ex alto sanguinem maximo cum dolore eliciunt atque exugunt. Carent proboscide, verùm illius loco geminos dentes, ut vespae habent, quos altè infigunt cuti; potissimum vero pendulas canum aures infestant apud Germanos (asserente Camerario) atque saepe excoriant. Has nobilis quidam Anglus se in Italia vidisse dixit, alis exceptis Ricino per omnia similes: quem ita compressis alis repraesentant, ut utrunque doctissimus ille Barbarus confundat. Niphus illi, ut summam velocitatem, ita rotunditatem corporis assignat. Ovisuga ad [...] proxime accedit, dum volat horrendum quid stridet, & Asilo graviùs & tardiùs volat. Duae sunt ejus species, solùm magnitudine distantes, major sylvicola, minor verò sepicola.

[...] Germanis Ross Mucken, Musca equina. sunt muscae magnitudine vulgarium, corpore compresso, duro, plano, ac tenaci adeo substantia, ut inter digitos vix rumpi possint: nigricant magis quam vulgares; nunquam rectà provolant, sed lateratim, uti dicam, & quasi per

[figure]

faltus, nec diu continuare volatum possunt, neque longè. Equos praecipuè apud Anglos vexant, eos circa aures, nares, testes, & emunctoria perpetim lancinantes; quorum sudore juxta cutem ad radices pilorum diffluente vivunt. Angli ijs a side flye vel a horse flye nomini imposuerunt, ut & Graeci [...] vocant. Quidam é Graecis [...] appellant, ac etiam in calidioribus regionibus easdem canibus quoque molestiam afferre maximam affirmant. Crotonis speciem alatam ac volatilem dicunt: sed hanc planè aliam speciem esse arbitror, ac solis equis infensam. [...] & [...] sive Buculariam muscam,Musca Bucularia Asilus oestrum. Latini Asilum, Graeci [...] dixerunt a feriendo. Vnde non solum hoc insectum sed etiam aliud apes territans (de quo postea) atque tertiam piscibus quibusdam formidolosam, Oestri nomen ceperunt. De nostra hac musca Vergil. 3. Georg. sic cecinit,

Est lucos Silari circa, ilicibus (que) virentem,

Plurimus alburnum volitans, cui nomen Asilo

Romanum est. Oestron Graij vertere vocantes.

Asper, acerba sonans, quo tota exterrita sylvis:

Diffugiunt armenta: furit mugitibus aether,

Concussus, sylvaeque & sicci ripa Tanagri, &c.

Calepinus, alij (que) eum secuti lexicographi, praeter nonnullos medicos, ipsumue adeo Plinium, Asilum cum Tabano confundunt:Asili & Tabani differentia. ut plusquàm conjectura sit, eos Aristotelem oscitantius legisse, vel mentem ejus assecutos non esse. Muscarum species Asilos Tabanósque esse omnes fatentur: in ore item aculeum uterque habet, quo tergora quadrupedum penetrant & sanguinem [Page] exugunt. Sc enim Philosophus: [...], &c. Differre eos tamen multis modis Aristoteles Aelianusque disertè monstrant. Primum [...] multo sunt frequentiores, praecipuè circa syluas & vias regias, sepibus arboribusue munitas, ut qui in equo iter faciunt, magnâ cum molestiâ experiuntur. Nam sole exardescente, equos altissimè pungunt, & subinde numerosiores tantam quantitatem sanguinis aliquando eliciunt; ut prae languore saepe deficiant vires; rusticique muscarijs, vel ramulis arcere ab equis Tabanos cogantur. Asili vero multo rariores, & non nisi juxta aquas circumvolantes. Asili porro (Aristotele teste) ex latiusculis quibusdam bestiolis fluvios occupantibus oriuntur: Tabani verò ex vermibus in lignis nascentibus; quod Sostratus scripsit, & Pierius diligenter observavit. Quinetiam Asili solos boves impetunt, juxta illud Hesichij: [...]. Cui illud consonat Orphei Versu 47.

[...]

[...], &c.

& Homerus Odyss.

[...],

[...]

[...].

Vbi scholiastes sic Oestrum definit, [...]: quem Callimachus propterea pro bubulcorum more, [...], id est, concitatorem boum vocavit. Myopes vero sive Tabani, homines, equos, & serpentes praeterea (ut Nicander cecinit) affligunt. Diversam quoque esse horum formam philosophus ostendit, lib. 2. de part. his verbis. Linguae Asili & Tabani, eodem modo se habent, quo purpurae: verum hi etiam homines, illi boves adoriuntur. Est autem Asilus [...], & reliquo toto corpore [...] sive subaeratus; proboscidis magnitudine Tabanum superans, bombi verò stridore ab ipso victus. Durum, robustum, ac bene compactum aculeum anterius haerentem gestat, quo tergora boum facile pertundit; maximae muscae similis est, bovesue in a quis ventre tenus stare, vel ad syluas & umbras frigidiores, locaque [...] aufugere prae solo stridoris metu compellit. Nam dum in aquis stant, frigida per caudam hinc inde per totum corpus aspersa Asilos abigunt. Nicandri scholiastes, eos ex hirudinibus nasci author est. Ac si hirudines per latas illas bestiolas (de quibus supra ex Aristotele) nobis intelligere par esset; Nec sanè praeter naturam fuerit aut morem, sanguisugas matres sanguivoram sobolem procreare. Velociter volat, et quam citissimè; magno cum dolore sanguinem exhaurit. Duas asilorum rariores species. Pennius descripsit, quarum unam ex Virginia Indorum Candidus, alteram ex Russia Elmerus chirurgus diligens ad eum misit. Virginiensis maximam muscam capite subrubentem magnitudine aequat: & ad formam ejus proximè accedit, nisi quod caput nigrum, argenteam lineam à scapulis ad os pertractam, & oculos nigriores majores (que) obtinet. Stimulus illi in ore longus & robustus, scapulae ex fusco nigricantes, & duas argenteas alas emittentes. Ad caudam sex vel septem habet incisuras subalbidi coloris, reliquo copore subnigricante. Volatus celeritate neminem muscarum metuit, plurimas vincit; venter ex cinereo lutescente, dilutè virescit. Moscovitica illa Elmeri alas habuit argenteas, toto corpore longiores; oculos magnos oblongos, & maximam capitis partem replentes, rostrum nigrum, duriusculum, tripartitum, quo citissimè caligas triplici panno consutas penetrat, & cutem ipsam carnemque cum dolore exugit. Quod Asili generationem attinet, miror Philosophisummi opinionis inconstantiam. Nam ex latiusculis bestiolis in fluvijs natantibus (quas Nicandri scholiastes non temere [...] id est, hirudines esse affirmat) & histo. 8. eas culicum prosapiā facit his verbis: [...] [Page] [...]. Verum quo tandem modo id fiat equidem nescio. Nam ex alatis animalibus, nullo modo diversae formae alata generari possint, ut diligens naturae observator facilè viderit. Atque de Asilo oculario hactenus, quem Gothi Hestabryuiss vocarunt: Angli antem innominem reliquerunt.

Alter Tabanus sive Asilus,Asilus apiarius. nascitur in extremis partibus favorum, amplioris magnitudinis quàm sunt apes caeterae; & quoniam exagitat, nec patitur examina conquiescere (ut ne praedictus Oestrus armenta) [...] Graeci

[figure]

vocarunt. Caput huic muscae spadicei coloris est, linea alba à fronte usque ad occiput intercurrente, scapulis et dorso subfuscis; reliquis omnibus à vulgarium muscarum forma non differt: haud florum duntaxat succo, & melle vescitur, sed etiam animalium sanguine, quem diu violentius exugit, acriter mordet. Est & alia musca Tabanides,Musca Tabanides. sed corpore & capite magis virente. Scapulae ex virore splendent, alas habet duas, extremis medijsue partibus albicantes, reliquae ex fusco

[figure]

nigricant. Semel tantum eam Hanworthi vidit Pennius anno 86. mense Augusto. Anno 82. duas species muscarum culiciformes invenit in Anglia, quarum una corpus habuit crassiusculum, colore ex rubro flavescente, alas binas, caput oblongum, & fine rubens. Alteri caput erat etiam longum; producta crura atque gracilia pernigri coloris, quorum posteriora prioribus multo longiora,Muscae culiciformes. inter volandum extensa ac pendula tenebat. Affirmavit pro certo rusticus quidam, ex earum ovis (vidit. n. coeuntes,) erucas illas arborum foliorumue praedatrices originem habere.

Tabanus Graecis [...] dicitur, fortassis a stimulando nam & [...] calcar quo equi stimulantur significat. Galli Tahon, Itali Tabano, Tabanus. Hispani Tavano, Germani braem, Kuflyege, ross muck, Brabantij rochleghebrem, Poloni Kirowia muka vocarunt; Anglis Burrelflye, stowt and breese dicitur: atque etiam ab adhaerendo Clegg & clingez. Huic Calepinus quatuor alas audacius multo quam veriùs ascribit. Rectiùs Aelianus & alij tantum duas, argento illitas. Totum corpus oblongum est, in tres praecipuas partes diuisum; caput, scapulas & ventrem, quinque vel sex incisuris distinctum, totum corpus ex albo diluto nigricat, in ore proboscidem gerit valentulam, longam, torosam. Sex pedibus constat nigricantibus: reliquis maximam [...] repraesentat. Iulio & Augusto mensibus prae aestunimio ferociunt, atque boues, equos, vitulos miserrimè habent, nisi muscarijs arborumve aut plantarum ramulis tegantur: quos per sudoris odorem consequuntur, quia longè videre nequeunt, unde lusciosorum morbum [...] vocamus. Proveniunt (inquit Plinius) ex vermibus ligni putrefactis, quos Magi aliquot antequam pennae excrescunt, sinistro brachio alligabant contra quartanas. Magná abundantiâ & visanguinem exugunt, nam accepi ab amico fide dignissimo, equum arbori in sylua alligatum Tabanorum multitudine intra sex horas fuisse occisum; tantum quippe sanguinis extraxerant, ut collapsis subitò spiritibus animam efflaret. Ex his (opinor) manifestum est Tabanos ab Asilis diversa esse animalcula, licet eos tam Graecorum quàm Latinorū maxima natio confundit. Imo Gesnerus hoc ipso hallucinatus est, lib. de quadrupedibus; & excepto unico Pierio, nostro (que) Pennio defuncto, nemo ipsos distinxit. Ardoinus hic merito taxandus, primò quod Asilo et Tabano caudas stimuligeras, uti Vespis ascribit: deinde quod octo item pedes attribuit, quùm in rerum natura ultra sex pedes habens nullus reperiatur. Denique in culicum classe eos recenset, quando tamen nulli culices sole effervescente mordeant, (ut Asilus & Tabanus) sed noctu sint maxime molesti.

[Page]His proximè accedit alia musca, bobus & jumentis interdiu sole feruido infesta, quam Pennius Curvicaudam five [...] jure appellat. Semper enim cruribus aut ventri jumenti insidens, caudam versus ipsam recuruam tenet & spiculum exertum quo ad percutiendum cauda fit paratior. Hanc Angli a Whame and a Burrell flye propriè vocant, nec nisi in Anglia facile invenitur. Musca haec api fere similis formâ & colore, sed corpore est crassiore. Non adhaeret, nec sanguinem sugit, sed solummodo stimulo in cauda pungit, atque ut equos affligat, per longissima itinera ipsos, volando persequitur. Equi naturâ hanc muscam timent, et ad ejus solum contactum quasi horrent, cauda pedibusque & labijs tam cruentum hostem abigere saepe conantes. Sunt qui putant hanc muscam non aculeo pungere, sed stercora pilis equi affigere caudâ, unde postea molestissimae lendes gignuntur. Sed hoc experientia dixerit; nam ratio in re tam minimè probanda silet et obmutescit. Magno quidem impetu, sed caeco, ad praedam Tabanusatque [...] feruntur, quod quidem vim ijs administrare, suamque magis augere audaciam, & metum (qui semper securitatis custos est) excludere putatur. Praesertim autem Oestrus sive Asilus impetuosè fertur: unde egregios poetas Oestro percitos & furibundos [...] vocat Plutarchus.

Rarae aliquot muscarum species.

Prima est musca papilioni minori aemula, alis quatuor argenteis, nigricantibus maculis corpus argenteae lineae transuersim ornant,

[figure]

cauda rubens ex fusco, caput nigrum, scapulae ejusdem cum cauda coloris, antennae tenues, nigrae, breves, pedes exigui, nigri; in sepibus versatur, praecipuè tempore matutino. Secunda parum à prima diversa est, nisi quòd unà cum corpore antennis pedibús (que) & cruribus fusca fit. Tertia est item [...]. Sunt autem longiores illi alae, maculis nigris distinctae; caput majusculum, nigrum, punctulis luteis pauculis notatum, antennae tenues, duae, nigrae: pedes sex subalbicantes, pectori crassiusculo affixi: scapulae lutescentibus ex albo maculis variegatae; dorsum quinque lineae transuersim ornant luteae, ac punctulus unicus inter duas lineas conspicitur colore subluteo; in caudâ quinque vertebrae rubent, cujus extremitas bifurcata est Quarta est non valde dissimilis, sed alas habet argenteas, sine maculis, antennas nigras longiores. Corpus

[figure]

septem lineis transuersis albicantibus insignitur. Vidimus etiam duas muscas scorpiuros. Prima. Similes habet praecedenti, alas argenteas, sed paulo minores; & in extremitate ipsarum tribus transversis lineis nigris signatas, caput nigrum, pectus (ut & scapulae pedésque) albicat; reliquum corpus nigrum, cauda quinque quasi juncturas habet, quarum tres dilutè rubent, duae nigricant; extrema cauda bifurca, furcae autem nigrae, & scorpionum modo sursum curvatae. Secunda fere similis, sed extremitas caudae crassior, furcae, obtusae, caput luteum, oblongum os, alae singulae, sex maculis nigris ornatae. Est & alia musca

[figure]

quadripennis corpore virescente, alis quatuor corpore longioribus, é liquido quasi argento factis, quarum nervi virescunt; antennae huic tenues & nigrae, oculiaurei, (unde jure Chrysopis dicitur) volatus languidus, odor teterrimus, quem ut Blattae, cum vita amittit. Hortorum hospes vivit sambuco insidens. An ex eruca oriatur, papilionum more, an [Page] verò ex vermibus arborum, equidem ignoro. Doctissimus ille, atque humanitate clarissimus Ioach. Camerarius, primus illam Pennio oftendit. Sunt item variae muscae a Graecis [...], a nobis pilicaudae sive Seticaudae dictae. Habent enim in cauda aliae unam, aliae duas, aliae tres quatuorue setas, de quibus ordine dicemus.

Henothrix sive Vniseta, est musca caudata, toto corpore nigra, (medio dorso ventreque rubescente excepto) alis duabus argenteis praedita, scapulis crassis, antennulis duabus nigellis facta, pilum unicum longum è cauda emittens. Hanc depictam ad Pennium

[figure]

idem Ioachimus transmisit, affirmans eam non nisi Ameo prestantiori insidere, reliquas herbas non attingere. [...] sunt muscae duas in cauda setas pilósue habentes. Quarum aliae

[figure]

sunt corpore fastigiato, aliae tuberoso. Prioris generis duas vidimus alis quatuor argenteis sine maculis, capitibus & scapulis nigricantibus, reliquo corpore fusco, nigris lineis transversis variato. Vtrique longae & exiles antennae, similesque in cauda pili duo, sed paulo longiores, Corpore tuberoso. Bipiles quinque habemus. Prima Henotrichi per omnia fere similis, nisi quod huic plusquàm media corporis pars flavescit, duos in cauda pilos praelongos, quorum unus extensus canis leporarij currentis caudam refert: alter intus convolutus lineam spiralem. Secunda muscarum longarum species est, quatuor habens

[figure]

alas argenteas, pedes longos mediocriter flavescentes, totum corpus nigrum, scapulas crassas, antennas duas longas & tenues, ventrem versus caudam protuberantem, é qua duae breves setulae sursum versae erumpunt; in sepibus degit. Tertiam Carolus Clusius Viennâ misit: corpore ex fusco nigricante, alis duabus largis ex argento caeruleis donatam, corpore praeditam acuminato. Ex quo duae setae (ut Pennius notavit) vel plumae potius excrescunt, perdicei coloris, maculis nigris fuscisque mixtim ornatae. Quarta globoso est corpore, quod unciam longitudine aequat; caput, scapulae, ac pectus nigerrima: antennae breves, pectori crasso sex pedes affixi nigerrimi, quorum priores omnium brevissimi, posteriores longissimi, Inter volandum pedes simul conjunctos pendulos dimittit; alae quatuor obscurae, argentei coloris; oculi nigrisplendentes; caudae extremitas nigra, unde duae setulae pauxillae longitudinis se monstrant: à scapulis ad mediam usque caudam colore est ferè subcroceo, cauda tenui quasi filo longo scapulis conjungitur. Velociter currit, quasi per saltus; in terra nidificat; [Page] muscis & erucis paruis famem extinguit. Quinta longè hac minor est, figura eadem, sed alas

[figure]

verè argenteas monstrat, totumque corpus

[figure]

ad caudam usque fuscam rubescit.

Tripilium muscarum quinque duntaxat observavimus. Prima oblongo est corpore & nigro, cujus medium valdè ex nigro rubet: antennas habet duas, etiam nigras, alas argenteas, quarum supremam oram macula nigriuscula adornat. Crura rubent, cauda tres crines longos emittit. Velociter volat. Altera similis sed minor, toto corpore nigra, priore multo longior, tenuior, atque exilior: alae item argenteae, antennae priori similes, ac cauda tres longos pilos protrudens; volatus celeritudine a prima longe superatur. Est & musca tripilis toto corpore albicans, nisi quod alae quatuor maculis nigris distinctae videantur, quarum exteriores majores, interiores vero breviores; has dum quiescit semper erectas tenenet. Sex habet pedes; quatuor minores corpori affixos, duos anteriores majores, nigros, é collo fere oriundos; inter duos oculos nigros prominentes globosos, duae antennae nigrae at (que) breves exeunt. Corpus gracile, teres, longum, transuersum digitum: in cauda tres visuntur setae, corpus longitudine aequantes, quas volando in veri trianguli modum expandit. Maio & Iunio mensibus, ante et post pluvias potissimum apparet: circa fluvios, paucis comitibus stipata convolat, quibuscum in itinere sa pe colludit. Anterioribus pedibus utitur quandoque ad palpandum, ecquid in via impedimenti sese objecerit; extendit enim illos corniculorum more. Talem anno 73. observavit Pennius. Sequitur quarta mirabilis structurae, alas habet duas argenteas, totum corpus nigricat, os

[figure]

forcipatum et aquilinum; in fronte duo cornicula brevia erumpunt: quatuor illi tantum sunt pedes, sub pectore duo, graciles & breves; paulò inferius reliqui robustiores. Ex oblonga cauda primùm duo brevissimi pili exeunt, atque sub his tertius multò longior: in extremo tuberosus oritur. Semel tantùm se hanc muscam circa Hinningham, olim Comitis Oxoniensis castrum vidisse memorat Pennius. Vltima toto corpore & caudâ nigra est. Corpus habet oblongum, alas duas corpore nonnihil breviores, pedes ex croceo flavescentes, caudam longitudine reliquum corpus aequantem; nisi semel in Cantio circa Greenhive visa perhibetur a Pennio. Quadripilis musca corpore Tripilem primam repraesentat, sed magis versus caudam protuberat: pedes item nigri, ut antennae; alae item procerae, quarum externae, internis triplo majores, circa medium nigrâ maculâ distinctae. Quatuor é cauda pilos emittit.

Huc etiam spectant muscae Mullei, Pavones, & Libellae dictae: quas Graecià piscis cognominis similitudine [...], Angli adders boultes, dragon flies, & water butterflies appellant: quasi papiliones aquaticas dicas, quoniam interris rariùs; juxtà aquas, fluvios & stagna crebriùs versantur. Itali Cevettoni, Hollandi Romdoubt nominant: corporis formâ parum aut nihil discrepant, sed [Page]

[figure]

tantum coloribus. Corpora enim habent duas nonnullae uncias oblonga, & teretia tubarum instar: quae in tres praecipuè partes divid untur, caput, pectus, & reliquum corpus, quod caudae vicem supplet. Caput cum oculis magnis emissitijs, ejusdē cum reliquo corpore coloris, collo est affixum brevissimo; cui priores duo pedes adhaerent, reliquis pectori annexis. Pedes item posteriores longissimi sunt, ut sese me lius erigant atque sustentent. Omnibus bifurcae caudae, quibus aversis coëunt, acin coitu diutissimè haerent. Maxima rusticorum pars has muscas ex majoris junciaquatici putrescentibus vermibus oriri autumant: quod ut verum esse concederem, coitum tamen non tollit, & Vermium ex seipsis depositionem; ut hoc modo & medio aeternùm crescentes, sobolem propagarent. Tardè admodum volant minores, majores celerrimè, aestate concalescente solum conspicuae. Harum tres tantum species notavimus, maximas, medioxumas, & minimas. Libellas maximas Angli quidam Brises appellant, Cujus generis octo tantum vidimus. Primam virescentem; maculae item in collo summisque lateribus ex fusco virides ornabant, alae argenteae, veloces & motu impetum [Page]

[figure]

permagnum facientes. Septem illi nigrae lineae transversim in dorso erant protractae; muscis exilioribus inter volandum vescitur, hirundinum more. Secunda huic est similis, sed obscuro magis colore. Tertia oculos margaritis similes obtinet, alas item argenteas, quarum extremam fimbriam macula fusca inficit; corpus luteo, nigroque colore varium, cauda bifurca nigra, duabus quasi plumis ornata. Quarta luteo est colore, latera habens quasi divisa in sex partes: juxta alarum argentearum exortum macula lata nigra conspicitur; medio lineis luteis distincta: in caudae extremitate quatuor vel quinque spinulae apparent. Quinta corpore & capite caesio, ore nigro, alis argenteis unâ maculā notatis: in cauda ultima tres spinulae tridentem referentes conspiciuntur. Sextae alae adnascuntur argenteae, medio ipsarum nigrâ maculâ insignitae: totum corpus nigrum, sed rarius, item in dorso atque ventre lutescens: Pectus scapulaeue ex nigro flavoue aequè mixtae. Subter caudam duas spinulas recuruas trahit; in fine ejus quinque apparent, sed admodum exiguae. Septimae caput, collum & scapulae, fusco sunt colore; reliquum corpus rubet: in musaeo Pennij procreata fuit, ex vermiculo plane illi mihiue ignoto. Octava adhuc brevior, oculis margaritis similibus, toto corpore luteo, nisi ubi lineis transversim ductis notatur. Cauda illi quasi abscissa, in fine latiuscula & obtusa: argentearum alarum summitas nigra macula infuscatur; inter segetes plerumque reperiuntur. Libellae mediae maximam naturae elegantiam omni arte majorem commendant. Prima colore est elegantissimo.

Maximae Libellae.

[Page]

[figure]

[Page]

Mediae.

Minimae.

Corpore caeruleo, alis violaceo colore saturato: interscapulare spacium gemmis quatuor aureis, ceu in nigricante pala fixis ornatur. Secunda corpore capiteue caesio apparet; alae albescentes caesijs item lineis in longum ductis ornantur, medio purpurascentes. Tertiae corpus atque caput subuiride; alarum lineae sanguineis veluti strijs notatae, versus extremitates obscuram purpuram imitantes. Quarta ejusdem ubique coloris videtur, fusci nimirum fatiscente viriditate commixti. Quintae oculi caerulei in [Page] capite virescenti: corpus totum viridi caeruleo mixtum, demptis alis argento nigrifacto accuratissimè laboratis, & medio obscuratâ purpurâ obfcuscatis. Sexta viridi est omnino corpore; imo & alae illi virescunt, sed leviter. Libellas minimas quatuor vidimus. Prima corpore toto Cyaneo. Secunda rubro, alae utrique pares, colore argenteo. Tertiae corpus totum croceum colorem aemulatur. Sed cauda magis protuberat, & sanguineâ maculâ alarum extremitates, utì & omnes fibrae, rubescunt. Quarta, quae omnium minima, caudam longam habet exilem, caput magnum, oculos caeruleos prominentes, duabus antennulis praemunitos; corpus oblongum tenue, subtus virens, supra nigricans; in dorso duas lineas virentes à capite ad alarum exortum protractas habet; caudam quinque juncturis colligatam, in cujus extremitate annulus subcaeruleus. Ex harum numero una est, quae quasdam ex majoribus citissimè interficit. Corpore gracili & griseo, alis item parilibus; nam ne vestigium quidem foraminis ullius apparet, per quod intrare possit. Pomo ipso ac seminibus vescitur. Hanc muscam Guilielmus Bruerus vir doctissimus, et rerum naturalium indagator acerrimus, ad Pennium misit. Reperiuntur item subindè in novellis faeniculi folijs muscae minutissimae, & prae corporis exilitate vix aliquando spectabiles; celerrimè currunt & volant, ut meritò mirari liceat, quo pacto intantillis corporibus pedes atque alae à natura figi possint. Aquaticae muscae Graecis [...] dictae sive lacustres, illae sunt quae rebus aquis innatantibus cibantur, et super aquas potissimum degunt ut Phryganides, Macedonica, Tigurina, Aeschna, lutea, fusca, &c. Phryganides ex Phryganio vermiculo (quem Angli Cados Worme appellant) in aquis degente, & mense Augusto ad superficiem aquarum ascendente exit; quaternis alis, colore fusco, corpore oblongo, duas antennas breves habens, caudam verò bifurcatam, vel duas setas é cauda exeuntes. Varia hujus muscae est forma, quia phryganiorum ipsorum tanta varietas. Apud Macedonas circa fluvium Astraeum, quiinter Berocam et Thessalonicen medius fluit, volitat muscarum genus, quae non ubiue reperiuntur, nec ad aliarum muscarum similitudinem quicquam accedunt, nec Apum Ves [...] rumue aut crabronum faciem gerunt: harum tamen cujusque aliquid referunt: nam magnitudine crabrones; colore vespas; bombitatione apes, audaciâ, reliquas muscas repraesentant, [...] indigenae vocant; Equiseles Latini; per summas aquas volitantes piscibus in escam cedunt. Musca aquatilis aestiva major, frequens circa Tigurinum conspicitur mense Maio (vulgo tes glafft vocant) quam à generoso nominatam acepimus, & a Tigurinis describi optamus. Aeschnae, muscae sunt aquaticae colore cinereo, alis quatuor, sex pedibus, juxta caudam multos quasi exiguos pilos lanuginosos habentes. Musca aquatilis lutea, ex fusco lutescit, alas habet longas, in scapulis semper inter volandū erectas. Oculi illi magni prominentes, cauda longa articulata, cujus in extremitate duo pililongi exeunt; juxta flumina & paludes semper versatur, rariùs alibi, praesertim à pluvijs. Fusca alia est quatuor alis longis, longis (que) cruribus, corpore articulato; duas longas antennas in fronte gerit, paruū caput, oculos prominentes & nigricantes. Alae fuscae, sed dilutae magis quam reliquum corpus. In syluis juxta paludes & stagnantes aquas serè semper reperitur. Denique inter rariores muscas, illam Cardani referam à semetipso descriptam his verbis: Animal (inquit) habeo, scarabeo simile, quod non faetet, molle, celerrimum omnium quae noverim annulosorum: colore est fuluo obscuro, non nigro, sex pedibus, duabus alis perbrevibus atque tenuibus, quae caudam minime tegunt; caudam habet ejusdem cum capite figurae & formae, ut bicipitem esse putares. Nam ut supina capitis parte os habet, duo (que) ibi cornicula sub mento brevia: Sic duo item alia in pronâ toto animali longiora, [Page] totidem quoque habet in cauda, sed his duobus, quae in capite longissima sunt, breviora; ex his tamen superiora inferioribus longiora sunt & crassiora. Quam sane bestiolam non vulgarem, utinam cum Cardano vidissem, ut hic descriptioni iconem adjecissem. Musca item alia est aquatica, quam Tipalum, Macropedium, Pedonem, & Gruinam

[figure]

à pedum longitudine appellant. Ideo Anglicè Crane flye dicitur. Hujus generis quatuor reperimus differentias. Prima species est tibijs longissimis araneo sylvestri similis, corpore ferè ovali, cinereo albicante, alisargenteis, oculis nigerrimis prominentibus, antennulis duabus brevissimis, cauda mucronata; volat subinde (ut struthiocamelus) quasi gradiendo: aliquando tamen in aere volat, sed nec longè nec diu. Lucis adeo est appetens, ut lucernae amore saepe conflagret: autumno in pascuis & pratis frequens cernitur. Sed haec de mare. Faemina conformis videtur, sed paulo nigrior, & caudae mucronem quasi demorsum obtinet. Has Angli Shepherds vocant; id est, Opiliones: quia ubi oves vescuntur ibi saepius apparent. Secunda Tipula caput majus habet, oculos prominentiores, antennas quatuor exiles, corpus luteo nigroue colore jucundè varium, alas obscuriores. Tertia fere similis, sed corpus totum luteum 6. vel. 7. maculae nigrae magis adornant; habet item tam mas quam saemina caudam trifurcatam. Quarta species rara & perelegans videtur, capite & maximè ore furcato, scapulis turgidis, brevioribus pedibus, corpore duplo caeteris crassiore, dorso nigricante, Ventre & lateribus croceis, cauda mucronata & nigra. In sepibus versatur aestate, rariùs in campis reperitur. Coeunt dictae Tipulae aversis caudis, at (que) ita volant; recurvantur tamen quandoque, velut in complexus.

CAP. XII. De muscarum usu.

MInuta ista animalcula, passim omnibus odiosa, non tamen omninò contemnenda sunt, in varios ab Omnipotente usus creata. Primùm enim ex illis praesagia tempestatum discere possumus: deinde nobis medicinae sunt aegrotantibus, varijsue tum avibus, tum piscibus alimentum praebent. Dei quoque omnipotentiam ostendunt, justitiam exequuntur, diligentiam [Page] hominum & prophylacticam illam sapientiam acuunt atque adaugent. Quae omnia suo quodque loco probabimus. Praesagia quod attinet: Muscae atrociùs quàm solebant mordentes, os & oculos hominum aliorumve animalium petentes, pluvias significant: unde Politianus,

—Sitiens (que) cruoris

Musca redit, summos que proboscide mordicat artus.

Forte quia pluviâ ingruente magis esuriunt, ideoue ad levandam famem victum diligentiùs quaerunt. Hoc praeterea animadvertendum est, pluvia vel tempestate appropinquante, muscas ex supremó aëre ad infimum descendere, & quasi in superficie terrae volare. Quinctiam si in aromatis frequentes appareant, pluviae imminentis signum exhibent. Si verò ubique multae fuerint & numerosae, atque ita diù duraverint (ex Alexandri Benedicti & Ioannis Damasceni testimonio) pestem praedicunt, quippe quòd totum ex parva putredine ortum, habuisse haud poterant. Variè item in Insomnijs per muscas ludit natura, si Apomasaris apotelesmatis fides habenda. Nam Indi, Persae & Aegytij, muscas in somno apparentes hostilem nuntium vel morbum significare docuerunt. Si Regi vel exercitus duci plurimae muscae inter dormiendum, quocunque istae loco affuisse videbantur, eodem in solicitudinem incidet, at (que) maerorem ob caesum militem, aciem deletam, & victoriam amissam. Si pauper vel plebeius idem somniaverit, in morbum incidet acutum: & fere laetalem. Si qu [...]s muscas os narèsve suas ingredi putaverit per quietem, cum aerumna & dolore ruinam ab hostibus imminentem expectabit. Nec solum anni dierumve tempestates praedicunt, sed medicam nobis syluam adaugent, & morbos curant. Nam Galenus é Sarano, Asclepiade, Cleopatra, & alijs, medicamenta contra alopeciam exscripsit: ijsdémque nunc solis nunc mixtis usus est. Sic enim in libro Cleopatrae de ornatu scribitur: R. muscarum capita. g. v. contere et affrica capiti alopeciâ laboranti, & certò sanabitur. Asclepiades plurima muscarum capita recens avulsa nudis partibus affricuit in alopecia; praesertim exulcerata. Confert enim (inquit) muscarum sanguis partibus ex nitrosis medicamentis exulceratis, vel alias erosis. Soranus cyathum unum integrarum muscarum ad extremam siccitatem torrefactarum cum alcyonio, sulphure vivo, felle suillo ac alijs, ad alopecias commiscuit. Quidam ijs pilos ursinos, calami atque filicis radicem, & castanearum corticem adjungunt; eoque medicamento non solum alopeciam, sed quodcun (que) pilorum defluvium, & ex quacunque causâ, raritatem emendant, loco affecto prius ad ruborem usque folijs ficulneis perfricato. Alij sanguinem é capitibus muscarum fluentem solum adhibent: quidam per decem dies cinerem earum applicant, cum chartae vel nucum cineribus, ita ut tertia pars sit muscarum cinis. Alij lacte mulierum vel cum brassica muscarum cinerem subigunt, quidam cum melle tantum.

Plinius. Eodem modo Haly & Marcellus capita muscarum comburunt; ac pro linimento miscent cum melle. Brassavolus, in lib. de morbo Gallico, sanguine & cinere muscarum utitur ad alopecias. Ad palpebras gignendas hujusmodi medicamentum Plinius praescribit. R. Muscarum fimique murini cinerem aequis portionibus permixtum, ut efficiatur dimidium pondus denarii, additis duabus sextis denarij é stibi, ut omnia oësypo illinantur. Quidā ad vitiligines muscas illini iubent cum radice lapathi: nec defuisse memorat Plinius, qui eandem ob causam unam & viginti muscas rufas emortuas in potu darent, infirmioribus verò pauciores. Muscas in varijs oculorum morbis non Haly tantum, Galenus, Plinius atque Archigenes, sed neoterici etiam laudarunt, praesertim verò in suffusione, lippitudine, distorsione, & crithis palpebrarum. Ex muscis vulgaribus aquâ per balneum destillatâ, si oculi vesperi [Page] intus laventur: maculis & pterygijs qnatuor hebdomadarum spacio liberantur. Capilli si eâ saepius madefiant, in immensum crescunt. Vas autem autumno sepeliendum, & materia sub hyeme destillanda. Hujus duabus guttis in aures infusis surditatem tolli narrat Gesnerus, medicamentumue istud Iudaeo cuidam refert acceptum. Mutianus ter Consul, quadam observatione viventem muscam in linteolo albo collo subnectebat, quo remedio arceri lippitudinem affirmat Plinius. Muscae impari numero confricatae, medici digiti furunculis mederi dicuntur. Muscae fabariae cum aceto potae hirudinem gutturi inhaerentem eiiciunt. Haly Abbas. Napellaris musca, non solum Napellivirus, sed cujusque item veneni retundit; asserente Avicenna, atque Iulio Scaligero assentiente, ex quo ista Antidotus: R. aristol. rot. Mithridatij anna ℥ij. terrae sigillatae ℥ss. muscas Napellicolas n. 18. succci citri. q. s. misce. fiat opiatum: nam (inquit Scaliger) adversus tarantulae, vel cujuscunque maleficae bestiae morsum vel napelli virus nulla cum hac est comparanda Theriaca. Idem quoque docent Gainerius & Petrus Apponensis. Imo cum nulla non fere musca vomitum provocet (ut ex Arnoldo dicemus) cur non omnes alexiteriae putentur? Cardanus muscam Absinthigenam aequè commendat. [...], ne ignota dum medicamenta affectamus, nota perdamus. Oleum de muscis sylvaticis in magno pretio fuisse memorat. Sed nec modum conficiendi, nec usum docet. Musca commansa & deglutita vomitum violenter provocat. Arnoldus. Audivi quendam (inquit Gesnerus) solitum dare tres vel quatuor muscas intra corpus, atque aluum inde optime solutam. R. florum genistae, g. 5. ponantur in vase terreo cum butyro alternatim strato, quibus vas impleatur, ac optime clausum in fimo equino solem versus per annum sepeliatur: post annum muscas invenies ad unguenti formam redactas, quae omnem dolorem, in quacunque corporis parte fuerit facile sedant, ut ab amico & authore fide dignissimo accepimus. Nonus, muscarum magnarum capite ablato, reliquo corpore digitis contrito, parvum abscessus tuberculum inungi jubet, & valetudinem promittit. Aegineta item pro murium stercore muscas pari mensura substituit in succedaneis. Fortius Poeta puellam Germanicam triennalem inediam muscarum esu tolerasse autor est. Si jumentum urinam non reddit, vel si urina genitalia adusserit, musca viva naturalibus inserta opitulatur. Columella. Ad equi genitale prolapsum urinario meatui muscam imponito. Pelagòme. Nec modo hominum jumentorumue saluti auxilio sunt, sed etiam in multorum animalium cibum creatae videntur. Nam araneorum quaedam genera muscas venantur, iisdemue vescuntur. Hirundines muscis, & fere solis vescuntur, adeò ut solùm propter hirundines muscae factae putentur: & sane absque ijs esset, vix viverent hirundines; eaque ratio est cur ipsas serena tempestate, in sublimi; pluviosa vero in infima aeris parte venentur. Himantopodi quo (que) avi, eas praecipuum pabulum praebere narrat Plinius Est & anatis species major, quae Tigurinis Muggent vocatur (quasi anatem muscariam dixeris) magnitudine & figurâ domesticam referens, quae muscas supra aquam volantes citò rapit, et pro cibo utitur. Chamaeleon, quem multi solo aëre cibari falsò scripserunt, muscis vescitur, quas linguâ sex uncias longâ velocissimè quasi vibrando exerta subitò ferit, attrahitque & deglutit, ut ipsi proprijs oculis anno 1571. animadvertimus. Motacillae (ni fallor) omnes muscis vivunt, sed praecipuè illa circa caudam albicans. Germanicè todten 'uogel, quidam meliùs muggensticher appellant, id est, [...], sive muscivorum, solis enim muscis vescitur, ut Bellonius scribit. Zygainae majores muscis item vescuntur, quas inter volandum hirundinum more capiunt, nunquam frustratae, ut saepius magna cum voluptate conspeximus. Carnivorarum muscarum vermes, Angli [Page] Magots vocant, & gentles, mirum in modum piscibus arrident: his hamis affixis ad capturam rochae, percae, Cypriani, aliorumue piscium (praecipuè si in melle serventur) piscatores non frustra utuntur. Truttae humipetâ musca (Anglicè the gaypath flye) & musca stercoraria imprimis alliciuntur, quare piscatores singulas aut binas hamo affigere solent, & lusoria, vel potius fraudulenta lineae retractione truttas avidiùs invitare, ut escâ affatim deglutitâ certius pendeant. Alij hamos his muscis onerant quantum possunt, ac in fluminis fundo demergunt, praesertim ubi grandiores truttas versari in compertis habent, quae escam humi delatam lubentiùs appetunt, avidiúsque ad jacturam usque animae devorant; uta Gulielmo Bruero accepimus. Musca ex Phryganio orta idem facit (quam Angli Cados flye appellant) uti etiam quae stercori humano solens insidet. Verùm alia alio mense grata est; id quod piscatores nostri optimè noverunt, qui in naturalium muscarum penuriâ, artificiosas substituunt, ex lana, plumis vel filo serico varijs coloribus tincto affabre factas, quibus pisces fallant, atque prolectent. Videndum tamen ut à primo statim morsu retrahas lineam, ne piscis insulsam escam respuens evadat. In Astraeo fluvio [...] pisces natant, muscis indigenis supra aquas volitantibus victitantes, quos cum piscatores adeò ipsis gratos perspexerant, capere illas muscas & affigere hamis coeperunt. Verùm primo quoquo tactu colorem nativum perdunt, & pennae decidunt, ut piscaturae inutiles prorsus reddantur. Quamobrem artificiosis muscis ad illarum similitudinem & colorem fabrefactis, (nisi nos Aelianus fallit) utuntur. Lanae item purpureae, & versicolori, in muscae formam compactae gallinaceas duas cerei coloris pennulas adjungunt, atque ita naturalem illam muscam graphicè referunt. Ex quibus muscificam istam scientiam antiquam esse & à priscis usque temporibus ductam statuemus, utcunue audaculi jam quidam & arrogantes hamicolae sibi illam ascribant. Nec miremur piscatores & pisces muscis adeo insidiari, quum id operis Domitianus Imperator vel Caesare haud indignum putarit, qui in cubiculo ferreo stilo muscas parietibus adhaerentes, ad unam omnes, (Suetonio teste) transfixit; & ideo si quis interrogasser, Quis est intus cum Caesare. Servi responderunt: Ne musca quidem. Dei verò virtutem quàm validè animalcula ista, parum sane valida, demonstrant? Contemplare enim vel minimum muscilionem, & quomodo in tantillo corpore, pedes, alas, oculos, promuscidem aliáque membra omni filo minora concinnè adaptauit altissimus edissere. De volatu, quam sui nominis vel decuplo majorem metuit? Nonne omnes multis parasangis cursu praeit? Nonne altiùs promuscide penetrat, & dolia vini integra exhaurit? Elephas, magnum illud monstrum animalis, saepius à muscis molestatur; atque illas leonem domare posse fabella elegantissima narrat Aesopus. Tantum abest, ut earum ferre morsum equi possint, aut ursi, multoue minus oviculae, catelli, asini, nisi humana prudentia ipsis in auxilium venisset, & [...] illa virtus praevaluisset. Hinc [...], sive muscarij, coriacei, straminei, setosi, inventio promanavit, Anglicè, a flye flappe: nec non illud flabellum orbiculare longo bacillo affixum, & selectissimis pavonum plumis contextum, de quo ita olim Propertius,

Lambere quae turpes prohibet tua prandia muscas,

Alitis eximiae cauda superba fuit.

Indi ex boum, Germani ex vulpium caudis, quidam ex tenuibus salicum virgulis, alij aliter muscaria conficiunt; quorum formam Aelianus, Vegetius, Ovidius, Grapaldus, accuratè scribunt. Quum item Elephanto cancellata cutis, pro cauda, pro juba, pro villo est (ut Plinij verbis utar) nec setarum ullum tegumentum, nec in cauda quidem praesidium videatur, abigendo muscarum taedio illum lino vel serico totum vestiunt, atque ita servant immunem. [Page] Ne boves, jumenta vel alia animalia a muscis petantur: ungantur oleo in sartagine frixo, vel adipe leonina, & muscae ijs non insidebunt. Origanum tritum ad laeuorem & illitum idem praestat: succo foliorum cucurbitae, si pilos inunxeris: non parva rei admiratione a muscarum viribus liberabuntur, hoc mihi saepe utili fuit. Cardanus. Baccae lauri in pulverem tenuissimum redactae, & cum oleo▪ coctae, eandem habent virtutem, si illinantur, uti etiam boum & equorum saliva. Africanus. Saepe muscae jumentorū vulnera & ulcera ingrediuntur, unde ex vermibus illarum scatentibus malignitas accedit. Primum igitur expurgatis ulceribus, confestim linimenta, ex pice, oleo veteri & axungia intus extraq, adhibet Columella, serum (que) lactis cum cinere postea applicat: Fere per aestatem sic muscis canum aures exulcerantur, saepe ut totas amittant. Quod ne fiat, oleo inungi debent. [...] in Dryini praesertim serpentis squamis latibula habere dicitur Aetio, quae tandē ipsos serpentes exanimes reddit: haec pennis aereis donata [...] vocata ab Hesichio, [...]; cum cantharis vescitur, & morsu calorem serpentibus ingentem parit, deinde sitim inexplebilē & mortem. Horum pastae cadaveribus si postea hominem momorderint, lethale infligunt vulnus & insanabile. Merdivorae muscae plurimae sunt, alia est Creophago similis sed major, oculis obscurè rubentibus, scapulis atratis, in quibus circulus oblongus pauxillum albicans; dorsum nigrum, ex lineis transversim ductis ornatum. Alae argenteae, corpore longiores, circa stercus humanum plurimum versantur; alias perrarò. Est et musca viridis toto corpore, splendore nimio quasi lanterna Punica pellucens, capite fusco, alis argenteis, in sylvis frequens, circa stercora fere versatur, vulgaribus muscis magnitudine aequalis. An sit Giacuc [...]l sylvatici ignoro. Aliam [...] deprehendimus, muscâ viridi minorem, corpore fusco, capite rubro saturato, lineâ medium quasi caput secante. Aliam item vidimus, corpore hirsuto, subflavo, oculis nigris prominentibus, scapulis et dorso nigro pulcherrimè maculatis, caudâ sub lutea. Alia item est cui scapulae dilutum rubent, ad croceum colorem parum accedentes. Duas habet Antennas caeteris longiores, alas argenteas, totum corpus tegentes, caput nigrum quadratum & exiguum; in stercore, potissimum equino, frequens assidet. Denique in sterquilinijs (unde eas gigni probabile est) muscae quaedam croceae apparent, corpore reliquis magis oblongo ac gibboso de quarum generatione supra diximus. Muscam item raram, nec ubi (que) obviam, murum ex aggesto fimo & materia putrescente factum depascentem vidi, omnino nigram, absque alis quatuor argenteis fuisset. In scapulis etiam quatuor puncta alba, in reliquo corpore octo, id est, utrinque quatuor. Oculi albi, frons candido veluti asterisco notata, ex qua duae antennae nigrae & longae emergant; habet item in supremo quoque femore album punctulum aspersum. Hanc muscam, etiamnum in pixide mortuam & conditam varietatis causâ custodio. Bombylophagus, musca est, montana, magna, nigerrima, corpore hirsuto, oculis oblongis, magnis, capite spadiceo, praedae causa acrem Bombylio pugnam init, & volatu superans dorsum agilis conscendit, eí (que) tenaciter inhaerens tam acriter mordet, ut hostem praecipitem in terram mittat, & melle qualicun (que) absorpto, victrix abeat. In summis Cartmeli montibus, se hane pugnā, donec acies staret, conspexisse memorat in schedis Pennius, sed fortuna muscis favente, Bombylios vita fuisse ejectos narrat. At (que) de Zoophagis muscis hactenus. [...] dicuntur quae rebus ab animalium natura diversis victum quaeritant, earumue aliae terestres, aliae vero aquaticae. Terrestrium aliae humo ipsa vescuntur, & sudore ejus; aliae plantis, herbis, succis, & floribus ibidem exortis: illas Humisugas (libet enim [...]) has vero Herbivoras appello. Humisuga corpore est fusco, in capite juxta os albicante macula resplendens. Venter & pedes nigri: secus alarum exortum macula utrinue [Page] al bum gerit, dorsum griseum. In scapulis secundum longitudinem quatuor lineas obscuriùs albicantes obtinet, alas argenteas, & (si in aquam positae fuerint) noctilucas. In semitis & talparum tumulis recens egestis invenitur, amat enim humum pedibus complanatam & laevigatam; unde ab Anglis vocatur The gray path flye: floribus rarò insidet, ea praesertim tempestate quando talpae terram evertunt, cujus se humore sustentant. Herbivorarum variae sunt species; quarum tres apibus fere similes, Luciano [...] dictae, id est militares. Sunt enim aliis muscis grandiores, animosiores, magísque athleticae, aspectu pulcherrimae, alis argenteis duabus perinsignes. Harum maxima et primaria caput nigricans habet, dorsum medium inter duas lineas transversas veluti decussatum, extrema cauda nigra. Aliàs corpore est luteo. Secunda non multum dissimilis, capite nigricante, scapulas quatuor lineae flavae & tres nigrae secundum longitudinem ductae ornant, reliquum corpus eodem fere modo & ijsdem coloribus est distinctum. Tertiae atque minimae; harum scapulae flavent hirsutae, caput rubet, reliquum corpus quatuor lineis nigris totidemque flavis per transversum actis distinguitur. Omnium corpora splendent, ac quasi inania translucent. In hortis versantur, & floribus assidentes succum eliciunt. Lucianus militares muscas ita describit: Nascuntur inquit) & maximae quaedam muscae, quas militares multi appellant: nonnulli vero canes; sonitu asperrimae et volatu velocissimae. Hae et longissimae vitae sunt, & totâ hyeme incibatae perdurant: contractae praesertim & connexae tectis & culminibus. In quibus & illud est admiratione dignissimū, quod utrum (que), & faeminarum & marium faciunt, ut Mercurij et Veneris filius, qui mista natura fuit & duplici formâ. His forte [...] est alia musca apiaria dicta, cum splendore nigra, bipennis, cerilega, collectos florum succos posterioribus pedibus affigens apum more. Autumno apparet, rarissime alijs temporibus. An haec Aristotelis sirenis? sanè alarum tantum numero dissentit, quoniam illam [...] fecit, haec vero duas tantum alas, à natura consecuta est. Aliae item sunt muscae herbivorae at (que) florilegae, licet non apiformes, sed [...] atque [...] ipsamque hirundinem repraesentantes [...]. Struthiopterôn tres species vidimus. Prima tenera est & mollis, sepes, binis alis, aluo oblongâ à capite paulo supra oculos duas veluti strothiorum pennas praemittens, ceu cornua, lanuginosa mollitie ne ipsis quidem plumis cedentia: scapulis utitur gibbosis, reliquo corpore albo, nigris suis alis longiore. Secunda est, ejusdem generis colore alb [...] cante, capite fusco: alias parum differt. Tertia est omnino similis, sed antennas adeo molles, & plumosas non habet; cauda albicat, corpore oblongo, quatuor albis lineis transversis insignitur, pedes longiusculi, albo nigro (que) colore distincti: dum gradus confert, caudam paulatim elevat, at (que) alas binas translucidas veluti jactabunda diverberat. Hae tres species verno tempore, cum primis apparent, in hortis, sepibus atque umbrosis locis, post at (que) ante pluvias frequentes. Erinopteros tota alba est musca vel potiùs argentea, exigua, & ubi (que) plumosa; adeò ut dum folijs insidet, nisi penitùs intuearis plumam diceres: alae illi quasi dissectae, separatis pennis avium ferè modo disjunctae. Ab Edmundo Kniveto depictam accepit Pennius: deinde in sepibus & ligustrinis toparijs saepius vidit. Musca [...] dicta, volatu post se omnes relinquit, lateribus caudâ, capite, fusca & pilosa, oculos nigros habet propendulos, rostrum vel potiùs nasum mucronatum, é cujus apice antennae duae erumpunt; scapulae summae, ut & dorsum, nigrae: alae duae argenteae, quarum partes anteriores, pedum nigredini respondent. Quando (que) in uno loco residet, veluti immobilis, verum ubi prope accesseris incredibili celeritate oculos fallit, & ne hirundini quidem celeritatis palmam (unde dicta Hirundo) unquam concedit. Aliam muscam florilegam à doctissimo. Carolo Clusio accepit Pennius, nigram, alis duabus argenteis praeditā, oculis albis conspicuam, in dorso septem [Page] maculas luteas habentem, in quorum medio punctus niger cernitur. Muscae item in fabis repertae, varij coloris, sed potissimùm ex purpura albescentes; quas ego ex Midis provenire conjicio. Hae siquidem ubi desiverint (quod fit media aestate) subitò harum muscarum ingens numerus excrescit, & in fabis triumphat. Napelli muscam non vidi, verùm quae in absinthio ex granis illis nigris stipiti adhaerentibus, milio longe minoribus proveniunt, nigredine Mauros superant, parvitate tantum maximâ notabiles.

[...], mirabilis musca, sive formam, sive vitae brevitatem spectemus. Nomina plura habet; ab Aeliano [...] ab Hesichio, [...], ab alijs [...] vocatur: Latini Diariam appellant; quatuor alis, totidemque pedibus movetur; quippe quod non solum vitae suae brevissimae ratione proprium id meritò habeat (inquit Philosophus) sed etiam cum quadrupes sit, volucre quoque est; una cum sole oritur, adolescit, vigescit, languescit, moritur: plures verò non videt. Sub solstitio aestivo ex folliculis quibusdā uvarū putrescentium diaria ista animalcula erumpunt. An vero folliculi isti (vel qui ceu folliculi videntur) sint chrysalides quaedam aberucis peculiaribus, vel vermibus potiùs in aqua degentibus provenientes, non proclivè est ostendere; tacet enim illud Philosophus, ex quo haec tota fere historia petenda est. Plinius tenues membranas vocat. Aristoteles utriculos, esseque in Hippane fluvio apud Cymerium ponti Bosporum frequentes affirmant. Vitam agunt brevissimam, atque optimam; quippe naturalem diem non superant, & sub vespero, ut vitae, ita miserijs terminum imponunt. Suo interim succo animulam sustentant, neque aëri neque terrae quid debent. Hinc natalium [...] conjectari licet, imò admirari atque optare. Horum insectorum Cicero primo Tusculan: meminit eaque (nisi me nomen fallit) Matthias Michoides libro secundo de Sarmatia Europaea describit, in haec verba: Scias (inquit) in fluvio Russiae & Lithuaniae, praecipuè in Boristhene & Boti, tempore aestivo ephemeras muscas multiplicari. Sunt enim vermes, & volucria alata, quaternis, interim senis alis, manè supra aquam currendo, circa meridiem juxta ripas volando sese exercent: sole verò occidente, quotquot eo die sunt natae, eodem obeunt. Quae sane descriptio ab Aristotelica historia multùm differt; primo quod sub aurora vermis est repens: deinde instante & valescente meridie, solùm volat; praeterea quod alijs sex alas concesserit praeter sententiam Aristotelis. Iulius Scaliger in suis doctissimis contra Cardannm exotericis exercitationibus Ephemerum describit hoc modo: Ad Sarcam & Bennacum Lacum frequentem vidimus vesperi muscam [...] dictam, mane nullam conspeximus; capta, noctem tantùm vixit; quatuor oblongas gerit alas; pedes quot? nescio: sin sex habet (non enim memini) de nostro Ephemero actum est. Caput quale muscae; oculos grandissimos, promuscidem in se convolutam: ventriosum est caudam habet longissimam fectiunculis coaggestatam atq, coaptatam, in extremo bifidam etiam in quibusdā trifurcatā, colore subaureo in majoribus, subfusco in minoribus illustrē. Taurini Moniettā vocant, quasi monachellam. Adriatici ad Meranum & Tergeste Cuzotulum; à nostratibus, Sitiuola, id est, Sagitella nominatur. Aelianus lib. 2. de animal. Cap. 4. alia insecta ephemera nobis proponit, é fece vini acescentis vitam & originem trahentia: quae aperto dolio ut in lucem suscepta sunt, eodem die vitam amittunt: nam ingredi quidem in vitam natura illis dedit, malis verò eidem annexis celerrimè liberavit, priusquā vel propriam vel alienam calamitatē sentiant. Nisi hic Bibiones intelligat Aelianus, quid per haec insecta velit, equidem nescio: nostri quippe vinitores alia circa dolia animalcula nunquā viderunt. Scaligeri vero Ephemerū ad [...] retulissē, nisi ipse ad hanc olassem relegasset. nec Pennij [...] sive triduanā muscā, ob figurae similitudinē in medium proponere pigebit, ut varietate & raritate animi studiosorū expleantur. Corpore [Page] est oblongo, & papilionari: caput ei paruum, subluteum, oculi grandes, prominentes, nigri, promuscis involuta, verbascilutei coloris, quo rorem à floribus fugit: Cornicula duo nigra, longiuscula, paulo supra oculos affixa: venter ac dorsum sublividum, extrema cauda fere lutea. Pedes quatuor tantum, quorum posteriores sublutei, priorum extemitates nigrae. Alas habet quot pedes, quarum exteriores lividae, extremis fimbrijs ex fusco subluteis, interiores ex fusco flavescentes. Alae externae, cum ad corpus tegendum conjunguntur, adeo sunt contiguae, ut vix aut ne vix illarū contactum videre queas. Tardivola est musca, nec diu in volatu dùrat: triduo à prima luce expirat: inter maluas & vrticas vitam agit: hanc Petropoli Anglorum invenimus anno 82, testes (que) rei veritatis habemus perhonestos ac omni exceptione majores, haec Pennius. In floribus, vel potius florum calicibus herbae illius quae Ben album à plurimis vocatur, latent muscae quaedam florivorae, exiguae, nescio an ibidē ortae, an aliundè transvolantes. Videntur ob loci teporem & pastum eò considere; ut ab eruditissimo suo amico Doctore Brouno Pennius se admonitū fatetur. Bibionem item hac classe censere placuit, quia vino, id est, depurato uvae succo (unde & orta est) nutritur. Illyricè Vinis robale. Germ. Wein Worm. Anglicè Wine Flye vocatur. Cardanus muscilionem, Scaliger non male Volucellam atque vinulam appellat: nam & abvolat in cellis frequens, & praeter vinum nihil appetit. Explora captam, & nullum ei rostellum inesse credes: aiunt tamen dolia unciali robore confecta ab ijs ita pertundi, ut totum aliquando vinum effundatur. Forte has intellexit Grapaldus, dum sic scriberet: Muscillae, musculae, musciones, in vinaceis per autumnum nascentes, & mustea pocula foedantes, in mensa ad brumam meritò non proveniunt. In occidentalis Angliae urbis cujusdam agro (Tanton vocant) in fructu mali arboris, quem Velin appellant, aestate ad umbilicū mortua, musca reperitur viridis ac splendens: malo enim dissecto musca evolat: ex vermiculo quodam ibidem orto gigni videtur: Amygdalis amaris contusis vel nucibus Graecis illinendae sunt: ubi jam ulcera sunt facta, picemliquidam cū suillâ adipe coctam affundi convenit. Quae ricinos arcent & enecant maximâ ex parte cynomias abigunt. Columella: Prophylacticā verò hominum sapientium, muscarum quoque auxit audacia: na cum foris, domique essent molestae, nihil (que) tam servari clam posset à cocis quin adessent hae ibi confestim & edulia corumperent; Melanthium, Sambucum, èbulum laurum, coriandrum, helleborum, buglossum, borraginem, salviam, betam, lysimachiam, origanū, basiliconem, hyoscyamum, staphidem agriam, melissophyllum, rhododaphnen, piper, spondylium, zizania, aconitum in aedibus straverunt, suffixerunt, coxerunt, rebus (que) muscis placentibus immiscuerunt. Quidam auripigmentum lacte, mulsâ vel sapâ tritum & aspersum obijciunt. Decoctum crocodili muscas abigere scribit Rhasis: qui etiā arsenici citrini suffitum cum olibano commendat. Dioscorides calchanti suffitum laudat. Atramentum librarium ex diluto absynthij temperatum, literas à musculis tuetur. Plin. Semen hyoscyami, veratrum nigrum, & argenti spuma cū polenta trita & subacta, butyro (que) aut adipe nidoroso quasi in offulas redacta ac melle parū inuncta, muscis (que) exposita eas occidunt. Aetius. Fel leporis cū lacte mixtū, vel cū aqua coctum, & in aedibus aspersum, omnes muscas fugabit. Anonymus. odore vini cū melissa distillati, muscae & vermes enecantur. Lullus. Si muscas unum in locū cogere velis, tritam rhododaphnem in foveam injice; succus etiā spondilij aspersus idem praestat. Aetius. Caudâ lupi in aedibus sepultâ, non intrabunt in eas muscae. Rhasis, Avicen, Albertus. Axungia & resina liquidior implicat, oleum suffocat, aerugo enecat muscas. Casiâ oleo intritâ si quid illeveris, à muscis tutum erit. In nostris regionibus (inquit Petrus Crescentius) fungus reperitur, latus & crassus, in suprema parte parum rubens, ibidem (que) multas bullas vel tubercula [Page] emittens, quorum quaedam rupta, quaedam integra. Fungus muscarum dicitur: quia cum lacte in pultem redactus muscas perimit. Si quis Heracliten lapidem in manibus habuerit, etiamsi melle fuerit inunctus, muscae tamen ad illum non advolabunt: hac ratione probatur num sit verus Heraclites, an vero non. Aetius. Regis Cambajae filium veneno enutritum scripserunt, qui ubi ex ephebis migrasset, adeo venenosus fuit totus, ut muscae primo suctu cutis turgidae interirent. Scaliger. Si musca in oculum involarit, alterum comprimi prodest. Aphrodisaeus in Problem. Si Tabanus vel Asilus (muscae species) Camelos, ut fit in Arabia, afflixerint; cetorum & omnium piscium adipe eas inunge, & statim avolabunt. Plinius. Solion in Geoponicis lauri baccarum decoctum jumentis aspergi jubet, & utrosque per naturalem quandam antipathiam subito abituros affirmat. Si verò ab Asilo jumenta fuerint jam percussa, cerussa ex aqua obline. Tabani moriuntur (inquit Ponzettus) quando proponitur ijs oleum decoctionis scyncorum tritorum cum axungia porci, & farina fuliginis. Quinetiam noctu ad pastum ducantur boves, ducentibus astris, interdiu septis clauduntur, frondibus substratis, ut meliùs & molliùs conquiescant. Virgil. Vel ad nemora condensa ducantur, ubi propter visus hebetudinem liberè non volitent, Plura contra muscas Ruellius in Hippocratem, Apollonius & Brixtus. Nunc quomodo Dei quo (que) justitiam exequuntur, paucis scribamus. Insignem illum muscarum exercitum nulla conticescet aetas, quo summus ille coeli terrae (que) Polemarchus Pharaonis olim atque Aegytiorum in Israëlitas furorem cum [...] junctum correxit. Sed nihilominus ad sanam mentem non redijt improbus hypocrita, sed peccatorum coeno, sine sensu omni volutatus, graviora deinde supplicia invitavit. Et superbum illum nepotulum alato quadrupede in coelos usque volantem, invisum à Iove oestro disiectum perhibent. Herculem item, quamvis fortissimum, à muscis ferè devictum narrant Poetae. Tempore Regis Rivalli, quo morum corruptela & noxa Britanniam infecerat, sanguinei caelitus imbres defluxerunt, ijsue exarescentibus é sanguineo veluti seminio muscas venenatas prodijsse Annales memorant, unico solo morsu lethiferas. Nicolaus Albanepolitanus Anglus, ad Cathedram Romani pontificis electus, anno 1154. Hadriani Quarti nomen obtinuit, advolante in os ejus muscâ, praecluso spiritu diem obijt. Vrspergensis. Alij haustu aquae, in qua musca submergebatur enecatum tradunt, atque hoc justo Dei judicio dum fulmine Tarpeio Fredericum Caesarem (cognomento Barbarossam, vel Aenobarbam) feriret, ac Italiae contra eum Principes incenderet. Nauclerus ex Ioanne Cremonensi. Refert item vetus scriptor muscarum veluti colluviem Iuliani Apostatae exercitum afflixisse, & Megarenses à sedibus per illos pulsos author est Grillus. Anno 1348, muscae numerosissimae de coelo lapsae incredibilem faetorem putredinemue in oriente concitarunt. Secuta pestis populum ita penè omnem exhausit, ut vix decimus hominum superesset. Anno domini 1091. muscarum ignotarum maxima copia per multas regiones volitavit, atque herbas, arbores, jumenta, homines variè punivit. Cranzius. Anno 1143. Muscae vulgaribus aequales sed corpore diductiore, infinito numero aërem sic occuparunt, ut per multa miliaria Solis lucem eriperent, omniaue turbarent. Vrspergensis. Anno 1285. Carolo Gallorum Rege exercitum in Hispaniam ducente, ac cum Petro Aragonum Rege bellum gerente, exercitus grandium muscarū, varij coloris in Gallos impetum faciens, promuscide non secus quàm gladijs eos occiderunt. Marineus Siculus lib. 11. de Hispa. reg. Anno 1578. circa medium Augustum in Brumbiensis templi fastidio ingens quasi examen muscarum quotannis etiamnum considere atque maximo inter volandum fragore tecto minari, retulit Pennio Timotheus Brightus, medicus, doctrinae, [Page] virtutísque nomine apud nos non incelebris. Huc quoque pertinet quod a Strabone lib Georgr. 3. memoriae mandatum est: Romanis saepe pestem ex multitudine muscarum contingere solere, adeò ut quosdam constituere cogerentur muscarum aucupes, qui secundum mensuram praedae mercedem acciperent. Quantam vero Africae, Apuliae, Hispaniae, Italiae, atque Indiae occidentalis incolis molestiam exhibent, quàm gravia Carthaginensibus, & Hispaniolae civibus vulnera infligunt; praeter Oviedum Angli dixerint, quotquot eò Equitum illum florem Franciscum Draquum, Hispanicae superbiae malleum comitati sunt. Quae vero de muscis Appollonius, Fulgosus & Plinius fabulosa superstitiosa (que) narrant, hoc loco esse arbitror indigna: & propterea muscas Pisatides, Cyprias, Elidaeas, Actiadas & caeteras paris figmenti transeo. Non abs re tamen fuerit, veterum Gentium insaniam paucis perstringere, ut ad Deum verè [...] oculos tollamus. Herculem ferunt rem divinam obeuntem, quùm à muscis propemodum interficeretur, Iovi sacrificasse [...], easue protinus in Alphaeum amnem esse delatas, vnde Iupiter Muscarius dicebatur, sive abactor muscarum. Pausanias. Elei Myagrum & Myadem deos invocabant, ne muscarum multitudo pestem gigneret. Plinius. Refert item Cyrenaicos solitos fuisse Achorem, deum muscarum venerari, ut ejus virtute ab earum molestiâ securi viverent. Fortè rectiùs Acaron vel Hhekron pro Achor legisset Plinius, si Acarontis oppidi nomen audivisset, quo Bahhal-zebub, id est, Muscarum dominus, insigne illud idolum, colebatur. Vrspergensis dicit Diabolum in specie Muscae frequenter apparere, unde nonnulli genium (uti vocant) familiarem Muscam vocant: forte item ad illud allusit Plautus cum diceret,

Hic pol musca est mi pater,

Sive profanum, sive publicum, nil clam illum haberi potet,

Quin adsit hic ibi illicò, & rem omnem tenet.

Sed valeant isti larvati & fecibus peruncti Dij, quos Graeci [...] ideo vocarunt, quia forte pueris, indoctis, gentibus terrori sint. Christianos autem & verum rerum Creatorem fatentes, ne tantillum moveant. Alius item usus muscarum perhibetur. Nam apud quosdam cautum memorat in Artaxerxe Plutarchus, ut quisquis peraudaciam legum placita risui & cachinno haberet, diebus viginti in Archiuo vinctus cyphone perseveraret, ut nudus melle & lacte delibutus muscis apibusue pabulo esset: elapsis deinde dictis diebus, muliebri indutus veste, de monte praeceps deturbabatur. Quo Plutarchi loco (pace interpretis dixerim) pro vinctus cyphone, unctus cyphi legissem; est enim thymiamatis compositio (ut idem Plutarchus ait, & Dioscorides docet) ex melle, vino, & uua passa, alijsue rebus muscarum genti gratissimis concinnata. Hujus supplicij quoque meminit Suidas in Epicuro. Erat etiam majoribus supplicij genus, quod scapharum supplicium appellabant. Laesae enim legum majestatis convictus, intra duas scaphas claudebatur, capite, manibus, pedibusue extra propendulis: pro potu mel cum lacte infundebatur; quibus item caput & facies fuit aspersa; deinde ad solem conversus, muscarum infestantium numerum allexit, atque ipse interim intus earum vermibus scaturiens tardè computruit. Quae quidem severitatis exempla, ut veteres in noxios & improbos homines ostenderunt, ita contrà Hispani, in Indijs, insontes plurimos nudos pro gentis more melle inunctos aedibus arcent, & foris in muscarum longè atrocissimarū pabulum exponunt. Sed haec Nemesis responderit, quae facinorosis à tergo imminet; imò singulismomentis adesse videtur. Vltimus denique muscarum usus (& is quidem non contemnendus) apparet, ut cum ipsa [...]um nullae hyemem transeant, imo quaedam dieculam non supersint, fragilitatis nostrae saepius recordemur, vitae que hujus caducae incertitudinis, [Page] quae licet conquisitissimis epulis, mollissimâ veste, modis medijs (que) praestantissimis aliquandiu colitur; tamen cum spectatissimè floret, celerrimè marcescat, & cum muscis autumnum, nedum quidem hyemem, vix ferat; [...] sumus Pindari iudicio, & umbrae somnium: & cum muscis ipsis, imo plusquam muscae [...]: illarum enim caducissima diem vivit, nostri aliquot faetus vix quartam horulae partem aliquando attingunt. Abi igitur Tyranne quisquis es; leges pro arbitrio condito; pios affligito, audaciam viribus adjicito; omnia turbato, scortis Genioue indulgeto: Tandem [...] ille Iupiter muscas arcebit, et te exanimem redditum varijs post mortem poenis exercebit.

CAP. XIII. De Culicibus.

Hebraicum.

Arabicum, heagi.

Italicum zenzala, zinzala, sanzara, sanzala.

Germanicum, mocke, m'u'ucke schnack, flinger, braem.

Flandricum Mesien.

Polonicum Komor, Welchikomor.

Moscoviticum Coomor.

Hispanicum Moxquite & musquito, unde à nautis nostratibus muschite dicitur.

Gallicum si minor sit moucheron, si grandior, bordella.

Anglicum, si major sit gnat; si minor, midges.

Latinum Culex, fortè ab aculeo, ut Isodor. Vel à culeo quod & corium significat. Verùm si ipse [...] esse auderem, Cuticem legerem non Culicem: quia ipsam potissimum affectat. Vnde hyeroglyphicè amatorem significat, quoniam ut Culex cutem maximè formosam appetit, & ad sanguinem usque pertundit, ita & amatores: quod mihi Plautus innuere visus est, dum Parasitus (ni fallor) senem praeter aetatem amasio datum, & scortilli labijs affixum ita corriperet, Eho, tu nihili cane culex; vix teneor, quin quae decent te dicam.

GRaeci generale, quo omnes culices comprehendant, nomen non habent; ut vicissim Latini, quibus Graeci abundant, particularium culicum nomenclaturis carent. E'Graecis vocabulis [...] amplissimum videtur, unde Oetaei Herculem conopium venerati sunt, quia culices ex eorum provincia fugasse credebatur. Idem Apollinis Culicarij nomen in Atticis fuisse, Alexander Alexandrinus testatur. Boeotij Parnopionem Apollinem coluerunt, quoniam culices abegit, id est, in eorum idiomate [...]. Pausanias. Verùm cum contra omnes culicum species unicam herbam [...], sive culicariam efferant Graeci, [...] generalissimum videri nomen merito debet. Monstrat id etiam reticulare illud velum lectis praetensum & à Graecis acceptum, quod illi [...], atque Angli etiam hodie vix parum alludente nomine, Canopy vocant, ad quoscunque culices illaqueandos aptissimum.

Culex muscarum species videtur; ut illae dulcia, ita hic contrà acida affectat. Verùm muscae coeunt; Culices non: illae per diem molestissimae sunt, culices per noctem; illae obmurmurant, hi altum & jucundum canunt. Alas [Page] habet dua [...], pro analogiâ magnas, ex gibbosis scapulis orientes, sex illis crura valgia, vaccia, praelonga, é pectore prominente & quadrato nascentia, cùm ut melius ambulent; (Aristotele teste) facilùs sese humo attollant: corpus oblongum, uti & proboscidem obtinuit culex, muscarum proboscide triplo longiorem, cujus acuto mucrone pertundit cutem, tubi vero cavitate sanguinem exugit, quo etiam pro ore & lingua utitur. Plinius, Sonum edit truculentum, & pro corporis ratione maximum; unde Homerus in Batrachomyomachia culices signi datores facit his verbis

[...]

[...].

Aristophanes in Nubibus Socratem deridens, Chaerephontem introducit quaerentem: utrum putet culices per os an per podicem sonum emittere. Tamen in Avibus [...] vocat; ubi scholia exponunt [...], videtur sane proboscis à natura data ad sanguinis per cutem suctionem & pastum, non ad cantum (inquit Pennius.) Verum ne illi hac in parte assentiar, sensus prohibet: etenim adversi culices acutiùs canunt, aversi gravius, id quod fieri sane haud possit, si posteriori parte sonarent. Mirabilem culicum structuram, haud quis sine causa cum Plinio mirari possit. Nam in his tam parvis, atque tam nullis insectulis, quae ratio? quanta vis? quam inextricabilis perfectio? ubi tot natura sensus collocavit in culice? ubi visum in eo praetendit? ubi gustatum applicavit? ubi odoratum inseruit? ubi truculentam illam & portione maximam vocem ingeneravit? quâ subtilitate pennas annexuit? pedum crura? disposuit jejunam caveam quasi alvum, quae sanguinis avidam & potissimùm humani sitim accendit: telum verò profodiendo tergori quo spiculavit ingenio? atque ut in capaci cum cerni non possit exilitas, ita reciproca geminavit arte, ut fodiendo acuminatum paritersorbendoque fistulosum esset. Mores illorum malè conciliati videntur & malè habiti, tum quod formosiores lubentiùs vulnerant, tum quod dormientes, insontes nihil (que) mali cogitantes: unde natum proverbiumde homine insigniter injusto, [...]. Culex sane improba bestiola (utor Aeliani verbis) dies noctes (que) homini tum morsu tum strepitu inimica, praecipuè juxta aquas degenti, de quo ita Tertullianus contra Marcionem lib. primo; sustine si potes culicis tubam & lanceam: nam non solùm sono arguto turbat, sed lancea cutem incidit, imo venam.

Culicum distinctio perplexa & obscura, omnes quidem Philosophos exercuit: qui prae dubio verborum apud authores sensu, res ipsas propemodum confuderunt. Nobis vero magnitudine potissimùm & malignitate differre videntur. Sunt enim majores, minores, medij, & minimi. Majores [...] dici debent, quia palustribus & maricosis locis, versantur, oriuntur, cibantur. Corpore sunt oblongo, gracili, duabus alis praedito, quas non supra corpus expandunt, muscarum modo, sed rectà supra humeros, elimatas, politas, & quasi comptas. Abundant nemoribus ad mare & paludes consitis, non solum circa metam incognitam, Noruegiam, Russiam, alijsque frigidissimis regionibus (ut Olaus magnus notavit,) sed in India occidentali, Hispaniola, Peru, nec non in Italia ad Eridanum, Padum, Adriam, Argentam: ubi multi maximi (que) visuntur, morsu crudeles & venenati; triplices caligas, imo ocreas item perforantes, & nunc venenata, dura, livida, tubercula, nunc item vesicas dolorificas, nunc punctula pruritus plena linquentes, qualia Hippocrates in Epidemicis in Cyri fullonis phraenetici corpore annotavit. Quando (que) verò terebrata vena sanguinem adeo exugunt, ut postea saturi abierint [...] effluat per guttas, quemamodum in equis a Tabani morsu videmus. Itali se vestibus coriaceis contra muniunt; sed vix aut ne vix quidem illorum stimulos quacunque ratione evitant. Anhi sint eae styges inevitabiles, quarum Theophrastus [Page] meminit lib. de caus. pl. s. cap. 4. non est mihi in promptu dicere (inquit) Scaliger doctissimus:) neque tamen aliae videntur, nam & illae non giguntur in loco difflabili, ne (que) tenui fruuntur aëre, sed in paludibus vescuntur atque nascuntur, ut ad Adriam, Argentam &, Padifauces. Verum si [...] sint, aptissimum ab odio nomen invenerunt. Qui autem in calidioribus regionibus ad fluvios & paludes degunt, maligniori sunt ingenio atque aculeo, ut Massarus Gesnerum docuit, & nostrates Angli in Hispaniolae metropolis expugnatione sub Draquo imperatore animadverterunt. Sunt alij his paulo minores, colore, forma, compage, persimiles, morsu & moribus mitiores, locos aestate umbrosos, hyeme etiam nivosos colentes, juxta sepes & arbusta, mutuis quasi cursibus colludentes, & alius alium veluti a calce ad carceres provocantes. Rariùs mordent, & mordendo sanguinem non sugunt, sed potiùs serum salsum sudoris pabulum eliciunt, unde tuberculum tantùm, durum, pruritus jucundi plenum excitant. Has duas species [...] a Graecis praecipue vocari puto, alias vero alijs nominibus fuisse donatas. Sunt adhuc in Anglia, praesertim aquilonari, duae aliae tertiae & quartae magnitudinis culicum species, praecedentibus multo minores, sed quantitate inter semetipsas plurimum distantes. Hi, tanquam periti milites, certa figura (pyramidali nimirum) semper provolant, & quamvis infinitae, figurae tamen suae acici fines nemo transit. Sursum deorsum feruntur, nictu oculi, & dicto citius, in latera aciem deducunt, totumque subito exercitum in cornua dispertiunt; quae sive muscario, sive puluere, sive aquâ affusâ, sive spiritu violento fregeris, coēunt tamen confestim & ante digiti crepitum in pyramidalem sese formam omnes recolligunt. Facies oculos (que) itinerantium numerosi infestant, & subinde mordent: adeo multi sunt & frequentes, ut ex quibus vermiculis oriantur conjectura assequi nequeam. Rustici ex uligine putrescente provenire eos, forte non male autumant. Hi culiculi aestivi mense Maio frequentiores, vapore aqueo ali videntur: intestinum siquidem ijs tenuissimum, album, fere invisibile, spumeo albo tenuissimo, & nullius penè tenacitatis humore plenum est: longiùs ab aqua quando (que) & circa aedificia agminatim volitant: hominum item capita circumfluunt juxta pontes, loca à flatibus libera amant, aerem turbulentum, quantum possunt, evitant; nam a flatibus huc illuc aguntur. Hos Angli proprio nomine Midges appellant. Nunc ad alias culicum species, prout à Graecis nominantur transeamus. Sunt autem praecipui, [...]: de quibus ordine dicemus. [...]: unde apparet Empidem albo cingulo à natura esse ornatam, & locis aquosis natam. Sonum etiam argutum edit culicum modo: quare Chaerephon a Socrate in Aristophanis nubibus quaerit, An existimet [...]? Hesichius [...] quoque dicit [...], quia falsus Aristotelis authoritate, oestros ex ipsis nasci putavit: quos antea ex hirundinibus procreari fusè probavimus. [...], &c. Aristotelis Hist. 5. cap. 19. Quae Theodorus Latina hoc modo fecit: Culices Muliones ex Ascaridibus gignuntur, hoc est Tipulis. Tipulae fere in puteis, & ubicunque aqua se colligit, terrena subsidente concretione, oriuntur: fex enim primum putrescens, colorem candicantem trahit, mox nigricantem, ultimo cruentum: talis cum fuerit, minutissima quaedam & rubra specie algulae prodeunt, quae ad tempus haerentia, suam ad originem moventur, deinde absoluuntur, itaque feruntur per aquam Tipulae vocatae, tum à paucis diebus erigunt se super aquam durae & immobiles, mox disrupto putamine Empis emergitac insidit, donec vel flatu vel sole motus volare incipiat. Haec Gaza. Nihilominus (absit tanto viro injuria) eum variè hac interpretatione lapsum ostendere nullius [Page] negotij rem esse existimo. Cur enim Empides Muliones vertit, qui non amplius uno die vivere feruntur, & solo melle vescuntur? quod sanè é locis maritimis aut maricosis tam citò obtinere haud possent. Liceat enim mihi (salvo Plinij atque Pennij judicio) Muliones Melliones vocare; haud enim mulos curant, aut sugunt, sed mella, quorum item fragrantiam longè percipiunt: rostrum habent pici arborei instar, longum & acutum, quo mella liguriunt, & crapulâ disruptae statim expirant. Titubavit item Gaza, ut mollissimè dicam, dum Ascaridas Tipulas verteret. Nam Ascarides (sive in aquis, terra, aut intestinis nascuntur) parvos significare vermiculos nemo dubitat. Praeterea Tipulae in superficie aquae semper versantur, rariùs aut nunquam fundum petunt. Denique cum ipsaemet Tipulae ex Ascaridibus proveniunt, quis ipsas esse Ascaridas recte putarit? [...] Culex ficarius dicitur, non quia ex vera ficu nascitur, sed ejus fructu alitur & sustentatur. Nascitur enim ex vermiculo Caprifici fructibus ingenito, quos ubi [...] nequeat natura, & ad fici dulcedinem perfectionem (que) producere; animaligena quadam virtute, (ne quid frustra fecisse videatur) ex granis ejus putrescentibus culices producit? Imo non est Culex [...], aut accessorium operae quae parabatur (ut Scaliger doctissime notavit;) vel si sit, videtur sanè, [...]. Proposuit natura caprifici fructum perficiendum, rem vilem: non potest; vertit operam illam plebeiam ad operosiorem functionem, quippe Culicem. De his Culicibus Plinius haec verba habet: Caprificus (inquit) culices parit, hi fraudati alimento in matre, putri ejus tabe ad cognatam volant, morsu (que) ficorum crebro, hoc est, avidiore pastu, intus solem secum primo inducunt, cereales (que) auras immitunt foribus apertis. Mox lacteum humorem, sive infantiam pomi absumunt; quod fit & sponte: ideo (que), ficetis caprificus praemittitur ad rationem venti, ut flatus culices evolantes in ficus ferat, qui ubi ingressi fuerint, turgent fici, & celerrimè maturescentes altum tumescunt: unde mulierem paritudini proximam (imo & recens initam) [...] Graeci vocarunt. Comptos item & cincinnatos Pathicos caprificatos dici solere, Graecus ille Iambus testatur: [...], ad Caprificationem alludere putat Turnebus Adrianum Imperatorem, dum Floro molli Poetae pathicam faeditatem sub nomine culicum rotundorum bilioso satis joco exprobraret. Dixit enim Florus,

Ego, nolo Caesar esse, | Cui Caesar | Ego nolo Florus esse,
Ambulare per Britannos, | Ambulare per Tabernas,
Scythicas pati pruinas: | Latitare per popinas,
Culices pati rotundos.

Quum vero ex Caprifici fructu ad ficum demigrant, tanta festinatione, rupto cortice, evolant, ut magna ex parte pedem vel pennam post se relinquant. Ex granulis grossorum gigni eos ex eo argumentum peti potest, quod granorū illa expertia reperiantur. [...] (à nonnullis [...]) [...] dictus (vellicat enim homines, & mordendo pruritum excitat,) culicellus est, Conopi similis, qui licet fico insidendo [...] videatur, [...] (utor Theophrasti verbis) [...]. Quem locum Plinius sic quasi interpretatur. Sunt & culicum genera aliquibus arboribus molesta, ut glandibus, qui videntur ex humore dulci nati subdito corticibus. Culices item [...] Theophrastus vocat, quotquot [...] natura in ulmo, napo, rapis, polio, lentisco, Terebintho, alijs (que) arboribus, vel cum vel sine putrefactione progignit. Hos vel similes, sed nonnihil majores, Cursius lib. 13. hortensium juglandium non minimam esse pestem affirmat, & a Lugdunensibus Bordellas appellari. Galeni judicio [...]. Humor ulmi folijs aut potius vesicis prima germinatione inclusus, si aruerit [Page] in [...] mutatur. Alias in Autumno fert Canchryes vocatas, multas, minutas atque nigras. Symphorianus. Hortos praecipuè riguos incolunt & infestant, & plurimas ferè herbas tondent atque abradunt ex quercus pilula (malum vocant plebeij,) & gallae foraminulentae meditullio, ut Velarandus Insulanus Pharmacopoeus Lugdunensis diligentissimus notavit, frequentes prodeunt, uti etiam ex herbis sane permultis, non tantum ratione putredinis, sed potius ex principijs quibusdam alteratis, & successivis operis ad meliorem quandam naturam digestis. Origines in Exodum, his animaculis Deum tertiò Pharaonis pervicaciam correxisse author est: quae (inquit) pennis per aëra suspenduntur, sed quasi invisibilia, atque stimulo tam subtiliter & cito cutem perforant, ut quam muscam volitantem non videas, pungentem sentias. Sic fere omnes reliqui antiqui interpretes Originē secuti [...] interpretantur. Vnicus Tremelius, (Hebraicae linguae & sacri codicis interpres fidelissimus) aliter sentit, qui colluviem animalium interpretatur, ac si culices atque muscae omnimodae venenatae, & molestae, veluti conjuratione facta, agminatim venissent, & per examina à Deo ad conterendam Aegyptij superbiam immissae fuissent. Trabis vel pyramidis instar in aëre sublimes videntur; praecipuè vesperi juxta sepes sursum deorsum, imminente calore sub sole, appetente pluviâ, sub umbris volitantes. Forte eaedem sunt cum Anglis midges; & ab Alberti Schaggen, Italorum Zenzalis. Barbarorum Cinifes non discrepant. Culicum genus quoddam est, quos Graecis [...]: Latini Herculeos vocant, ignavia & malitia fucos referunt, & non nisi sui nominis & cognationis aliquem affligunt. Vbi enim alios culices sanguine & humore plenos viderint, ob cibi praedam illos post pugnam interficiunt, quum ipsi inertes vivant, nec quicquam nisi cibum aliorum opera quaesitum venentur. Observarunt item Majores nostri genus culicum acescentem naturam gignere é vini faecibus: quos cum ego buccinantes nunquam audiverim, potius Vinulas Scaligeri musciliones statuerem Nec me movet Niphi sententia, quod acida petunt, (Culicum more) dulcia aspernantur: quum ipse alibi eos succo stercoris bovini (quo quid dulcius) potissimum nutriri affirmet. Anglicani culices minùs severi sunt, & gravia symptomata non excitant; minutili verò illi crudeliores sunt; attamen à morsu maculas tantùm prurientes, pulicum instar relinquunt. Culices Americani praesertim Yetin dictae, adeo lancinant, ut graviùs etiam indutos acerbe vulnerent. Iucundum deinde videre est, quàm ridiculè ab ipsorum morsu Barbari frigutiunt, manibusue crura, nates, humeros, latera, brachiaque, ceu auriga flagello equos, stridulè diverberant. Culices circa metam incognitam, sed magna equitis nostratis Frobiseri operâ diligentiâque jam notam, & portum Nicolai, ac etiam varijs alijs in locis septentrionalibus, mirae magnitudinis, & non pauci etiam visuntur; ut nautae, ac etiam Olaus magnus affirmant: Causam multitudinis perpetuitati caloris ob diei prolixitatem attribuit Cardanus; magnitudinis verò humori aqueo illi & pingui, qui gelu diuturno concreverat. Verùm cum in calidis Indiae regionibus (Oviedo et experientia testibus) aeque magni, multóque plures culicum species, & copiae reperiantur; vix nobis, utcunque sibimet ipse, satisfacit Cardanus.

De culicum generatione variè disputant mystae. Albertus aquosos vapores illorum materiam esse affirmat. Aristoteles culices è culicibus generari negat, nisi mediante vermiculo, ut muscae. Verùm cum omnino non coeant, quo tandem pacto id fiat, equidem non video. Culices ex cossis provenire primus docuit Pierius: è vermiculis autem in napo, ligustro, lentisco, terebintho, ficu, caprifico, alijsue arboribus veluti seminum sparsis, & per non putrescentem, sed animantem naturam natis, culices prodire nemo non novit. Insectum [Page] longis admodum pedibus, (inquit noster Bruerus) quod culicem majorem ob formam ei similimam merito dixeris, in lacuna valdè sordida inveni, ex theca coriacea molli sese proripiens. Videbatur mihi ex verme aliquo erucae simili ibidem incluso ortum duxisse: casula enim talis intus fuit, in qualem se erucae transformant. An culex, an [...] dici debeat, dubitavit author. His (uti cunctis damnificis insectis) brevem valdè vitam Deus noster misericors praescripsit, ut scilicet aestivi, hyemem; hyemales aestatem non attingerent.

Varios tamen in usus eos creavit Deus, sive ipsum, sive creaturas reliquas,Vsus. sive nosmetintueamur. Neque enim solos Mynutios, Mynsios, Astabaranos, Arrhetenses, Guauicanos, justo dei judicio per culices civatatibus pulsos, & in solitudines actos, ex Pausania, Leone Afro, Aeliano, Indicisue historijs legimus: sed etiam Aegyptiorum Tyrannum, omnium quos orbis peperitteterrimum, illorum exercitu victum fuisse, sacri testes (Iove omni antiquiores) commemorant. Horum minimum Papa excolare gutture non potuit, sed vi ejus suffocatus miserè perijt. Quanto cum impetu Iuliani Apostatae exercitum adorti sunt? Quam eum terga vertere, & inanimem jacere coegerunt? Considerent ergo defectores à fide, & rem rectâ supputent viâ, deue creatoris viribus, potentiâ, gloriâ altiùs cogitent; cum in creaturae abjectissimae corpore non ferendum stimulum, & mucrone quovis acutiorem perpendant. Neque ijs solum ad homines malignos & malos puniendos, sed in humanam quoque salutem conservationemue utitur. Nam circa Neroen Astaboras, tantam leonum copiam audaciamque narrat Strabo, ut nisi Culicibus maximis (totam regionem circumfluentibus) expellerentur, ne in munitis quidem urbibus tuti ab eorum insultu viverent cives. Idem in nonnullis Mesopotamiae locis usu venire Ammianus Marcellinus commemorat, ubi leones a Culicibus icti salutari (que) remedio fraudati, in fluvios sese agunt praecipites, & à gurgitibus absopti suffocantur. Aegyptijs item olim laetales (nunc auxiliares feruntur ab Herodoto) quod teneras & impennes axillas vulnerant, mortiferáque plagâ interimunt. Quinetiam absque ijs fuisset, perijsset forte vespertilionum, ranarum palustrium, & hirundinum ripariarum species, quae culicibus insidiari solisue vesci scribuntur. Quod vero Gaza [...] (pici Martij speciem dorso cinereo) Culicilegam interpretatur, non consentit cum eorum natura. Nam illa cossis vescitur, non culicibus, quos rostro ex arboribus tabo marcescentibus evellit. Fraudi illi fuit nominis amphibologia; quippe tam illi vermes quàm Culices Graecis [...] dicuntur. Si qua autem avis fuerit, [...] proculdubio esse contenderem, quae [...] Hesichio & Varino appellatur. Psenes dicti culices, ficubus maturitatem conciliant, lacteum humorem absumendo, Solisue radios secum unà insinuando: ideoue in ficetis caprifico aluntur, ut inde flatu evolantes, in ficus ferantur. Plin. Ex quibus Plinij verbis constat, Caprificationem nihil aliud esse, quàm rationem quandam perficiendi, ut culices è grossis nati ad ficus advolent, humoreue earum lacteo absumpto ad maturitatem perducant: id autem solet fieri duobus modis; aut enim circa ficeta ita solebant disponi caprifici, ut ventorum flatu culices é grossis prognati ad ficus ferrentur; aut grossi aliunde petiti, & colligati in arborem injiciebantur, & propterea bestiolam scarabeo similem, quam Graeci [...] appellant, voce sua culices abigentem, & deprehensis vescentem, ficitores arcere solent & enecare. Videntur etiam Culices eò nobis vatum vulgo pluris esse debere, quòd dierum tempestates nullâ quaestus causâ praedicunt, idque certiùs multò & veriùs, quàm qui ex Apollinis tripode natos sese jactitant, atque in Cumanae nutricatu diu habitos. Nam si [...] divergente sole colluserint in Aprico, calores praesagiunt; si in [Page] umbra, pluvias tepidas & mites; si vero una acriter praetereuntes pupugerint, frigidam tempestarem, & valde pluviosam expecta. Quando è Galla vel pomo quercino circa festum Michaelis culex eruperit, bellum hostile praenuntiat; si araneus, caritatem, si vermis, fertilitatem. Mizald. Si quis aquam in monte vel valle invenire cupiat, observet (inquit Paxanus in Geopon:) solem exorientem, & ubi culices ( [...]) sese trabis instar contorquentes viderit, ibi subesse aquam portendunt. Imo nisi nos ludos facit Apomasaris, de culicibus insomnia hostilem nuncium morbumve significant: idque tanto gravius, quanto principaliores corporis partes magis appetere videbuntur. Anno Domini inter Sionis & Shenae Anglorum monasteria tanta in aere [...] visa est, ac si meridiei nox plane illunis supervenisset. Duravit per horas quatuor pugna, donec acies steterunt: tandem magna utrinque strage editâ, tot culicum cadavera in sepibus atque semitis conspecta sunt, utscopis sata agrosque verrere necesse haberent. Subsequutum Monachorum exilium. Stous. Sed haec Oedipus curarit & Hortensij Sphinges; ego ad certiora me confero. Magno quoque usui sunt nobis culices, quum Thymallus piscis (Aeliano authore) nullo alio cibo capitur aut inescatur. Verum ut aliquando utiles, ita plerunque molesti esse solent: eamue ob causam divinior illa hominum pars ex naturae, experientiaeque adytis, remedia contra adhibuit. Quare suffitus facti ex malicorio, chamaeleonte, lupinis, absinthio, melanthio, pinu, coniza, helenio, cedro, raphano, cumino, ruta, canabe, fimo, galbano, castorio, cornu ceruino, unguibus caprarum, stercore elephantis, sulphure & vitriolo ad culices fugandos. Praescripserunt item hujusmodi composita medicamenta. R. rad. helen. ʒj. ammoniaci thymiam; styracis. ana ℥ij. testarum ustarum ʒij. his omnibus igni injectis, vestes suffiantur, ut fumum excipiant. Aliud. R. cedrinam linguam in pulverem redactam, & cum atramento sutorio suffito. Aliud. R. vini feces siccatas, & cerussam, ana, cum calchantho & bubulo stercore suffiantur. Actius. Aliud. R. atramenti sctorij, seminis melanthij sylvestris, cumini ana part. aequales, cum stercore bubulo suffitum para: Vapore item aceti acerrimi & origani fugantur. Aliud. spongia aceto imbuta & in aedibus combusta: Absinthium item cum oleo raphanino inunctum praeservat a Culicibus. Novus. Muriam recentem; vel fuliginem in cubiculis aspergere jubet Palladius. Ruta madida decocto conizae, & in angulis aedium relicta, culices enecat. Ruellius, Si humentis canabis floridam corollam vel circulum circa lectum locaveris, nullum tibi negotium facescent culices. Geopon. author. Si te oleo vel thuris manna illeveris, illico aufugient. Hortis riguis arbores, plantasque à culicibus infestas accenso galbano liberari author est Plinius. Prodigiosum autem, ne dicam superstitiosum videtur illud Rhasis remedium, nescio ex quo Democrito praestigiatore desumptum; ait enim pilo equino in medijs foribus suspenso & alligato culices non ingredi. Cur item acetum Culices enecaret, quod natura usque sitiunt atque appetunt? nisi forte vapor illius rei eos perdat anhelitum auferens, (ut saepe fit,) cujus non substantia enutriens alere possit. Apollonius Tyaneus (ut Tzetzes chil. 2. scriptum reliquit) effecit, ne Antiochiam, & Byzantium civitates ullus culex vivus intraret. Caeterum cum non liquet rei modus, liquescet fides. Graeci tentorium quoddam & velum retiforme excogitarunt, lineum, laneum bombycinum, sericúmve; quo triclinijs lectisque circumfuso, culicum aditus vitabant. Nostrates palustricolae minoris sumptus, sed paris utilitatis conopaeum primi omnium (quod legam) invenerunt, & Fencanapy, id est, palustre conopaeum vocant, stercus nempe bovinum patulum, planum, semiaridum & duriusculum, vel potius plura stercora filo ad imum lectum suspendunt. Cujus odore illecti, atque succo, totam noctem [Page] oppido repleti culices, homines mittunt illaesos, somnumque dulcem, magni laboris mercedem, non interpellant. Muscario interdiu pavonino vel ex alijs rebus contexto abiguntur, nisi numerosi fuerint & valde pusilli, tum enim inuitis flabellis in oculos, aures, nares, atque os ipsum involant, majoresque animos sumentes acerbius affligunt.

CAP. XIIII. De Papilionibus.

Graecè, [...] dicuntur.

item [...].

sed generalius nomen est [...].

Latinè Papilio, Ardoynus campilonem vocat.

Isidorus Auiculam.

Italicè Farfalla.

Gallicè Papillon, Papilion.

Hispanicè Mariposa.

Polonicè Motil.

Hungaricè Lovoldek.

Illyricè Pupiela, meteyl, motyl.

Germanicè Pifnet, Mulk, Pfyfholter, Summer vuegel, zweifalter.

Flandricè Vleghebronfus, Botershyte.

Brabanticè Capelleken, Vlindere, pellerin, Boter vlieghe.

Anglicè Butterflie.

EST autem Papilio insectum volatile, quatuor alis, non duabus,Descriptio. (ut Constantinus Friburgensis somniavit) sex pedibus, oculis duobus prominentibus, totidem (que) corniculis ignavis ante oculos enascentibus donatum: rostrum habent papiliones bifurcum, ac intra furcas rostellum longum absconditur, quo rorem aliae diurnum, aliae nocturnum sugunt. Coeunt aversis caudis, & quandoque reflexis, & in coitu non paulisper haerent sed diù.Coitus. Ova non vermiculos (ut Aristoteles credidit) tam supra quam subtus, folijs affigunt & deponunt, magna, parva, flaua, caerulea, nigricantia, alba, viridia, quaedam quoque milij seminibus minora, alia duplo majora, alia aequalia; pro colore nimirum cujusque papilionis & magnitudine naturali. Haec ova, loco tepido reposita, vel radijs solaribus interdiu vegeta & fota, erucas excludunt sibimetipsis principio concolores, sed colorem postea mutant cum corporis augmento. Ex alijs ovis post quatriduum erucae repunt, aliae non ante decimum quartum diem excluduntur, quae paulatim vires acquirunt ac volant, sed languidiùs, imò nonnulla per hyemem ab injurijs frigoris servata integra perdurant, ut experientia in bombycibus satis confirmat. Post coitum omnes Papiliones non illicò moriuntur, sed sensim tabescentes vivunt ad hyemem usque, & quaedam ad solstitium hybernum. Tenuiorum brevia admodum sunt fata, duriores diutiùs supersunt: verno tempore apparent, ex erucarum aurelijs, Solis calore vegetantes, & aëris benignitate veluti obstetricante exclusae. Illarum adventus veris indicium plerum (que) est: sed nec vbique nec semper. Nam licet infirmae sunt nec, diu manent superstites: tamen dum haec commentaremur (inquit Plinius) notatum est, proventum eorum ter repetito frigore extinctum, advenas (que) volucres ad 6. Kalend Februarij, spem veris attulisse, mox saevissimâ hyeme conflictatas occidisse. Haud mirari igitur debemus, fatuos illos & Icarios Astrologos tam saepe nullâ ratione nixos falsa canere, quùm & hîc natura inconstans videatur nos (que) ludat secundis causis addictiores quàm oportet, & Motoris illius primi immemores. In [Page] Anglia papilionum novum exortum etiam Autumno bis memorat Pennius. Ego vero tametsi non negem gelu diuturno atque intenso eas omnes occidere, attamen mediocre perterunt, & locis tepidis frigidissimo quidem tempore supersunt. Quoties enim in aedibus per totam hyemem torpentes ursorumue & serpentum more obdormiscentes in fenestris, rimis & angulis, conspiciuntur? ubi, nisi in aranearū insidias se forte conjece [...]int, vitam ad ver us (que) sustentant. Omnes à sua eruca colorē habere Aristoteles affirmat: verū (ut hoc concedam) praeter illos colores alios obtinent; ut in particularibus historijs apparebit. Florentibus maluis maxime abundant, ex cujus floribus proboscide involuta rorem succum (que) dulcem exugunt,Columella. lib. 9. cap. 11. 1 Isiodorus lib. 22 cap. 8. ad corporis refectionem, Liber de natura rerum de Papilionem coitu ortuque loquitur in hunc modum: Papiliones post Augustum coeunt; à coitu statim masculus moritur: ex eorum stercore vermes proveniunt. Caeterùm horridiora haec omnia sunt, quàm ut imitentur veritatem. Nam mense Maio, Iulio, potissimum coeunt; neque à coitu statim masculus ullus moritur, nisi ex eo Papilionum genere unde sericifices illae erucae (Bombyces dictae) proveniunt. Denique quae stercora putavit, ova sunt, é quibus non vermes sed multiplices eruculae oriuntur, é quarum vicissim capsulis papiliones. Species tot Papilionum videntur quot Erucarum: é quarum quaeque aurelijs proficiscuntur. Differunt autem hae omnes, quod aliae potissimum noctu volant,Papilionum differenti [...]e. Phalaenae dictae: aliae verò interdiu, [...] vel diurnae nominatae. [...] Rhodium atque Cyprium est vocabulum. Sic enim illi (ut Nicandrischoliastes testatur) animalculum ( [...]) ad lucernas advolans appellant. Turnebus ex Nicolao, & Lycophrone, [...], pro phalena accipi: à quibus quod candelas alarum motu atque impetusaepe extinguit, [...] dicitur: a scabritie & furfure ceu polline quo diffluit, [...] vocatur: & quia lucis amore in ignem sese earum aliquae praecipitant, pyraustarum nomen obtinuerunt. Sunt qui Phalaenam cicindelam interpretantur; sed minùs rectè: cum cicindelae lucernas neutiquam affectant, sed nocte praesertim illuni omnes gaudent. Germanicè ein Leight m'ucken, ein lieght flugen. Helveticè Flatterschen dicitur. Italice Farfalla, Paviglione & Poveia. Angli Borcales nec non occidentales, Saule, id est, Psychen, Animam, appellant; quia (ut stultorum fuit vetus opinio) mortuorum animae non nisi noctu volitant lumen quaerentes. Nicander Phalaenam his verbis describit,

[...],

[...]:

[...],

[...].

Quos versus Hieremias Martius latinos fecit, hoc modo

Nunc animo perpende tuo quas barbara Memphis,

Bestiolas nutrit, volitantis imagine vermis:

Quem circum accensas petulantem nocte lucernas,

Serae coenae abigunt; angustae cujus & alae

Squalent, non viridi velut ipsa Conita colore,

Sed quendam veluti cinerem, dum prenderis; edunt.

Ex his igitur colligere possumus, Phalaenam esse Papilionis speciem noctivagam, luminis fruendi (unde nomen traxit) studiosissimam, hirsuto corpore & alis veluti cinere aut pulvere quodam levissimo conspersam; subter folia, vel obscuro quodam in loco interdiu latitantem, noctu ad lucernas volantem, earumque desiderio semet ipsam in cineres redigentem. Rarò vel nunquam nisi erectis in dorsum alis provolat, ut Diurnae contrà, semper juxta latera expansis. Antennas habent maxima ex parte vel hirtas & latiores, vel exiguas admodum & breves: Sed diurnae longiores habent & in extremo tuberosas. Phalaenae ex erucarum thecis terra obrutis; Diurnae ex aurelijs [Page] pendulis; velarborum ramis affixis proveniunt. Illae scabrae fere omnes sunt, & pulverulentae, noctivolae, teneriusculae; hae contrà planae, laeves, glabrae, nullo pulvere conspersae; interdiu volantes, duriusculae. Diurno illae tempore volant rarissimè ante appetentem vesperum, ne pulvis calore Solis, & siccitate arefactus, facile excutiatur, qui pluvias non admittere solebat: hae vero noctu volare nequeunt, ne ipsas medullas ros madefaciat nocturnus, volatumue simul, & salutem multum impediat: quare pluviosa tempestate & noctu sub folijs latitant; neque unquam nisi sudo coelo serenoue evolant. Phalaenae non minus lumen amant ac lucem Papiliones: quare hae astro diurno gaudent, sole nimirum; illae vero nocturnis astris, lunâ nempe & stellis, candelarumue lumine, stellarum naturam spendorem & tonum imitante. Phalaenae omnes sunt vel admodum magnae, vel exiguae. Maximae Phal. nae venter arenosi admodum coloris est, uti & interna alarum pars. Oculi caerulei videntur; caput vero lividum; inter oculos antennae duae

[figure]

emergunt subfuscae, aquilinum referentes fucum, & nigris transversim lineis funem contortum imitantes. Scapulis veluti pannus quidam adhaeret arenosus, surdus: aquo macula nigra decussatim tracta scapulas finit. Caeterum corpus, si dorsum spectes, cyaneum; si ventrem, arenosi coloris est. Alae duae exteriores permagnae, aquilinas colore aemulantur; maculis albisue orbibus variè distinctae; internae multo sunt minores, atque mellinae, intus furuis strijs, & maculis quibusdam insignes; crura habet lacertosa & valida, furui singula coloris, & in extremo duobus nigris digitis forcipata. Volat magno cum strepitu, & nocte exoculata, quemcun (que) splendorem ex ligno putrido, squamis piscium alijsue rebus ortum avidè consequitur. Sicut magni Tyranni minorum gentium nobiles devorant & exhauriunt: ita hae nocturnae diurnas Papiliones sub folijs latitantes alis diverberant atque occidunt.

Secunda primae magnitudinis

[figure]

Phalaena, ut mole corporis nonnihil superatur: ita primam colorum harmagoge, tono & elegantiâ longe vincit: acsi natura in hac ornanda, pigmentariam suam omnem officinam exhausisset; atque illam primam, Regem Papilionum, id est, fortem, strenuum, nigellum, lentiginosum: hanc vero Reginam, mollem, tenellam, comptam, Vnionibus, [Page] gemmisue consitam, opere plumato & Phrygio superbientem fecisset. Corpus lana quasi anserina, nonnihil laevigatum & hirtum, Martes, vel sabellionis potius pellem mentitur; capite est parvo, oculis magnis prominentibus, antennis plumiformibus duabus, buxeum colorem referentibus. Alas habet quatuor magnas, singulas, multicolore oculo donatas; quorum pupilla nigra, iris [...], circulis & semicirculis mellinis, flammeis, albis, & nigris, pulcherrimè distincta. Externae alae ab exortu ad oras albicant, nigris quibusdam venulis punctulísque insignes. Oram ipsam peniculamentum cum limbo ornat, exortu surdèfuscum; siue subflavum. Internae alae fuscae videntur, uno quoque oculo superioribus conformi praeditae, tribúsque institis ornatae: harum prima plana est, media opere dentato excurrens (ignei utraque coloris:) extima vero subalbida, & veluti à pellionibus assuta; cruribus incedit validis, hirsutis, lacertosis, ejusdem cum reliquo corpore coloris. Hanc Carolus Clusius Viennâ misit, tam eleganti forma notabilem, ut suspicere potius admirariue eam, quàm verbis aptis describere facilius sit.

[figure]

Tertia est corpore magno, hirsuto, nigricante; singulae alae uno oculo notantur, cujus pupilla nigra, circulus fuscus, semicirculus albus. Varij quasi panni in alis conspiciuntur dilutè amethystini: fimbriae vero alarū extremae primum cinerei, deinde aquilini coloris videntur. Caput valde breve & exiguum, unum utrinque oculum coracinum emittit; pupillâ albissimâ insignem inter hos duae antennae valde breves, & exiles, fusci coloris erumpunt. Ex pilosa eruca oritur, non glabra.

[Page]Quarta caput habet magnum fusci

[figure]

coloris, é quo duae antennae rectae & subnigrae surgunt. Collum miniatâ maculâ ornatur, pec [...]us hirsutum, quadratum, fuscum, Scapularum pars anthracina, venter amethystinus, 5. vel 6. orbibus nigris dividitur. Pedes picei videntur, alae leuiter fuscae, subnigris in longum venulis satis conspersae.

Quintae caput albescit,

[figure]

oculi nigrescunt, cornicula aliquantū flavescunt, alae exteriores longae ex fusco atque albo surdescunt, interiores leviter & quasi obiter pictae rubescunt. Scapulae nigerrimae conspiciuntur, reliquū verò corpus subroscum, septem nigris circulis lineâ albescente per medium totum ventrem currente alligatis ornatum.

Sextae caput scapulae ue hirsutae, at (que)

[figure]

exteriores alae, sanguineis venulis lineatae ex fusco albescunt: Capitis oculi propenduli, hyacinthini videntur, vel potiùs cyanei. Internae alae nonnihil incarnatae, oculū mediâ suâ parte repraesentant, pupillâ corvinâ, circulo Iacynthino lucentem; corpus carnem arescentem & leviter infumatam refert, sex quidem orbiculis ex nigro atratis notatum.

Septima alas habet exteriores albas, fuscis

[figure]

quibusdam maculis undulatim variegatis insignes; collum miniata quasi pellis circum cingit, ad totas deinde scapulas capucij instar decurrens: caput rubrum, oculi margaritei, antennae flammeae videntur. Alae internae rutilae, tribus nigris maculis lentiginosae; pedes rubri, venterque totus concolor, incisuris septem pleniùs miniatis & transversim ductis conspicuus.

Octava tota fere Baetici coloris est, nisi quod

[figure]

omnium alarum extremitates buxeae videantur, uti etiam media antennarum pars.

[Page]

[figure]

Nona illi fere est similis, sed extima alarum pars arenam nigriorem refert. Cornicula verò lata habet & repanda, ex fusco albicantia: mediam externarum alarum partem candida rotunda macula adornat.

[figure]

Decima parilem prae se fert magnitudinem, ex albo tota furvescens, nisi quod media alarum extremarum pars puncto admodum albo, oculus vero pupillâ valde nigrâ conspiciatur.

[figure]

Vndecimae caput tuberosum, cornicula exiilia, corpus at (que) extima alarum pars lutum subactum aemulantur. Aliàs verò alae totae obscurae argenteae fuissent.

[figure]

Duodecima videtur subcinerea, alis nigris quibusdam maculis infectis; oculos item habet nigerrimos, pupilla candida lucentes.

[figure]

Decima tertia antennulas vix ostendit exiguas; toto corpore flavescit, praeter oculos (qui exigui & nigri) atque alas quae albidae videntur.

[figure]

Decima quarta varij coloris videtur, cornicula tuberosa nigra habet, uti & ocellos & pedes. Scapulae albis quinque veluti plumis ornantur, quarum utramque mediam tres nigrae maculae occupant. Alae niveae nigris luteis & caeruleis hic illic maculis pinguntur. Corpus illi nigrocaeruleum, articulatum, & juxta latera albicans; caudam pro arbitrio exerit vel recondit, mucronatam, subluteam, articulatam: totum corpus pulvere quasi conspersum; aliàs enim corniculorum tuberantium gratiâ in papilionum classem venisset. Ova numero sa ponit, sublutea, ac inter excludendum caudam exilem exerit, ac deinde pro libitu recondit.

[Page]

[figure]

Decima quinta cornicula duo habet, nigra, exilia, caput atque scapulae hirsutae, fusci coloris; collum miniato torque decoratur, femora rubescunt. Alae extremae ex fusco & albo scutulatae vel undantes potius. Intimae verò exactè rubent, maculis piceis infectae. Corpus leviter miniatum institae sex nigrae orbiculatim circumeunt.

[figure]

Decima sexta mira admodum videtur: si supinam videris ubique, xerampelinam dixeris; si pronam ex viridi lutescentem. Scapulas autem pronas quinque ruberrimae lineae deductae ornant. Sicuti & septem medio dorso puncta affixa reliquum corpus. Alae item xerampelinis transversim maculis vel umbris potius visuntur, quarum exortus à capite ad pectus usque infimum, albescente linea terminatur.

[figure]

Decima septima. Hanc si compressis alis incedentem videris, fusca videtur; si verò expansis volitantem, alas interiores explicat coloris incarnati, sed nigricante limbo juxta oras distinetas. Corniculis donatur oblongis, & involuta quasi promuscide; canescentes scapulas macula arenosa rotunda inficit, latera item & corporis omnes articuli, ceu canis consiti & fimbriati videntur.

[figure]

Decima octava. Clusius misit perpulchram: Antennae illi albonigrae, caput piceum, nasus aduncus, oculi circulus candicans, collum coccineum, scapulae hirsutae nigro quasi pallio vestitae Alae exteriores nigris albisque institis interpolatae, interiores rubrae, nigris hic illic maculis ornatae. Corpus habet piceum, sicut & pedes: sed latera corporis septem utrinque maculae ornant sanguineae.

[Page]Huic etiam aliam misit affinem, sed antennis omnino coracinis, mediisque scapulis instita candidissimâ, ceu margaritarum lineâ ornatam.

[figure]

Istarum omnium corpora magna admodum apparent.

[figure]

Nunc de mediae molis Phalaenis orationem instituemus. Quarum Prima ferè albescit tota, nisi quod alae exteriores nigris nonnullis maculis & lentiginibus; interiores vero quasi variolis & morbillis ruberrimis medio albescentibus faedantur: oculos item nigerrimos; pedes, antennas, subluteas habet. Nasi loco capillus provenit hirsutus, veluti in spiram saepius involutus.

[figure]

2. Corpus, totum hirsutum atque spadiceum, cujusmodi alae exteriores (absque maculis limbis fimbriisque albicantibus, & ocello luteo fuisset.) Antennas flavas nigra punctula adornant; internae alae calendularem colorem referunt, sed ocellis quibusdam & fimbrijs, uti exteriores nitent.

[figure]

3. Alas habet quatuor albas; exteriores autem caeruleae quaedam venulae affluentiùs sparsae infuscant, duaeque in medio, rotundae, nigricantes, maculae, adornant; linea circum alas ducta mellina videtur, qualis antennarum color; corpus, caputque nigricant; oculos habet albissimos, scapularum (que) latera quatuor utrinque lineae albissimae obliquae decorant.

[Page]

[figure]

4. Cornua gerit repanda gruini coloris, corporis nigri latera canescunt. Alae subluteae nigris multis maculis serpentariam aemulantibus, inficiuntur, superius latis, inferius orbicularibus: fimbria alarum Vespertilionum more dentata & veiuti spinosa, nigerrima est tota, quam intùs sex utrinque margaritae positae commendant.

[figure]

5. Tota est anthracina, nisi quod maculae ex albo rubescentes alarum faciem adornant.

[figure]

6. Corpore & antennis nigerrima, oculos albos obtinuit. Alae illi subtus coracinae; extrà aureis villis, atque maculis conspicuae; quibus vicissim lati clavi, nigri coloris, & argenteo quasi filo transfixi, adhaerescunt: extimas quoque alas, maeander quidam ornat nigerrimus, auro subtus fuso, & quasi striatim acu picto.

[figure]

7. Laticornis corpus nigrum canescens, nescio an dedeocri sit magis quam decori. Alarum primordia, rubent; reliqua flavescit pars: utramque vero partem nigrae tesserae laminatim positae inficiunt, quarum extremitas lineâ unâ aureâ splendescit.

[figure]

8. Quatuor cornicula habet racemosa, cinerea; duo autem praelonga, & extremitate latiora: corpus clli quale septimae alas subcinereas obtinet, nigro tesserulatas, & circa extimam oram guttis ejusdem ioloris aequaliterpictas.

[Page]

[figure]

9. Caput, oculi, antennae, corpus, internae (que), alae, arenam islam auriferam repraesentant: scapulae externaeque alae nigrescunt, nisi quod instita quadam nigerrima lineis utrinque cinereis decorata ornantur.

[figure]

10. Corpus habet luteum, nigris quibusdam guttis à collo ad caudam usque lateribus & dorso insignitum; oculi, antennae, pedes nigerrimi; alae exteriores cādidae, sed limbis flavis, clavis angustis nigris, maculis quoque nigris distinctae.

[figure]

11. Alas si videris, niveam dixeris vel lacteam; nisi illam minimae hic illic nigerrimaeque maculae inficerent vel ornarent potius: scapulae item papposae albicant: dorsum corpusque luteum, & articulatum, octo nigra punctula commendant: oculi prominent magni, inter quos antennae emergunt nigrae atque hirsutae. Noctu in pratis & pascuis volant.

[figure]

12. Haec alas habet adeo productas, ut volare commodè non possit; brevissimas antennas gerit, oculos parvos nigerrimos; totum alioquin corpus albescit, lutescentibus quibusdam venulis, atque villulis rariùs conspersum.

[figure]

13. Corpus totum (oculis demptis nigerrimis) gruinum colorem subnigricantem aemulatur: antennas habet productiores, corpus hirsutum, alas corpori concolores, sed juxta oras tono quodam virescente & vitreo coruscantes.

[figure]

14. Pulchra quidem est haec, quamvis tota propemodum arenosa: cornua gestat, pro mole corporis, valida, nigra, & taurorum more curvata; oculi nigri, & magni; caput breve, collum crassum. Alas externas nigri quidam clavilli gratiores reddunt. Spinam velutisupremam, quinque nigra ceu garyophyllorum capita trifurcata insigniunt.

[figure]

15. Alae fere sunt subcinereae totae: antennis sola ex omnibus destitura est, oculos habet subnigros: dorsum subluteum & quinque fuscis punctulis distinctum.

[Page]

[figure]

16. Ejusdem penè coloris videtur, nisi quôd illius exteriores alae macula pulla transversim ducta ornabantur; haec verò ubique unius coloris, (oculos nigellos dempseris) conspicitur: corpus habet longum, articulatum; alas quatuor longas, atque angustas; pedes sex, quorum postremi prioribus duplo longiores sunt: cornicula item habet exilia, sed longè excrescentia.

17. Haec ex eruca bombycina originem ducit; tota albescens praeter oculos nigricantes, & venulas quasdam subluteas, rectà per alas, & transversim per corporis articulos currentes: à nobis Bombycina Phalaena nominatur. De qua in Bombycum historia fusiùs dicam.

[figure]

Minimarum in classem unam primam faciemus mirabilem, quatuor tantum pedibus piceis incedentem; externas quoque alas caeruleas habet, internas luteas & externis (praeter morem) minores: corpus item luteum adeo magnum est, ut ab alis tegi vix possit: cornicula punctis plena, atque oculi (dempta pupilla albida) nigrescunt: caput atque promuscis (longa, exilis, inuoluta) flavescunt.

[figure]

2. Ex caeruleo viridis videtur: corpus exiguum habet; pedes, & antennas nigricantes.

[figure]

3. Scapulas atque alas habet porraceas, corpus ex subluto fuscum apparet: alas extimas limbus ornat albis fuscis (que) maculis notatus: caput perpusillum habet, pedes & antennas cineri similes.

Qui netiam in aedibus parvae aliquot Phalaenae argenteae nigris maculis notatae (Angli Moths vocant) ad lucernas advolant, quae laneas & linteas vestes depascunt, & ova deponunt, é quibus tineae, & ex tineis vicissim hae Phalaenae oriuntur: feruntur autem primum ex rosarum folijs, alijsque herbis putrescentibus originem cepisse.

[figure]

Tres alias minores in pascuis & pratis observavi. Quarum Prima alas externas nigras obtinet, singulas quinque maculis, quasi sanguine perfusis notatas: alae interiores totae rubent, corpus fuscum videtur, caput, antennae, breviusculae, & pedes nigricant.

2. Similis videtur, nisi quod quatuor tantùm sanguineas maculas in alis exterioribus habet, corpore (que) constat graciliore.

[Page]3. Ferè parilis est formae, absque antennis esset multo longioribus, & sanguineis maculis alio modo aspersis, nam circa extremitatem alarum guttae sanguineae duae tantum apparent; ab exortu verò maculae duae longiùs tractae conspiciuntur.

Atque de nocturnis Papilionibus sive Phalaenis hactenus sit dictum: Nunc ad [...] sive diurnas transeamas.

[figure]

Diurnae Papiliones eo modo sunt describendae, ut quis (que) faecunditatem elegantiam (que) naturae hac in parte videre possit atque suspicere. Neque enim minus lusitvel potius sedulo operata est in earum varietate, coloribus, vestibus, patagijs, orbiculis, globulis, clavis, meandris, tesseris, lacinijsque ornandis, pingendis, conficiendis, atque in Phalaenis fecerat.

Diurna Papilio Prima, omnium maxima, maximam partem flavescit, ijs locis partibus (que) exceptis, quae hic attramento denigrantur. Quinetiam extremi illi internarum alarum globuli coeli colorem spirant: ut genuinis saphyris consitum putares. Oculi chrysolythū referunt, magnitudinem formam (que) adeo ad normam exculptam hic exhibemus, ut plura de ijs attexere non sit necessum.

[Page]2. Praeter magnitudinem parum differt à prima, oculos habet nihilominus nigerrimos atque porrectiores antennas: ubi album colorem vides, ibi melinum sufficito, exceptis illis quasi oculis majoribus juxta finem alarum interiorum positis, quorum pupillam flammeam, semicirculum vero xerampelinum reddere oportet.

[figure]

[figure]

3. Non multùm colore abludit, nisi quod internarum alarum exphyses, totaque ipsarum extima lacinia glastiva sit; uti & tres illi spintheres, quos sub concava illarū parte vides depictos.

[figure]

4. Omnium Regina dici potest; nam extremis alis, veluti adamantes quatuor in pala Hyacinthina radiantes, miras opulentias ostendunt, imò fere adamanti & Hyacintho oculum effodiunt. Lucent enim pulcherrimè (ut Stellae) Scintillásque iricolores circumfundunt: his notis ita dignoscitur, ut reliquum corpus describere (licet varijs pictum coloribus) supervacaneum esset.

[Page]

[figure]

5. Caput, pedes, cornicula xerampelini coloris obtinet: oculos vero hyacinthinos; dorsum atrocaeruleum videtur, venter subflavus; alae juxta basim luteo hilari, deinde tristiori nitent: extimas verò partes rubiginosas & inamaena fuscedine nigrescentes, tres luteolae maculae adornant: internis rubigine conspersis duae primae luteae, deinde tres ex luteo pallentes maculae adhaerent. Si autem supinam faciem consideres, alae superiores ex luteo in viridem languescunt, senis octonisve maculis insignes: internae autem liueter herbidae & virentes, duabus quasi lenticulis albis inficiuntur. Venter vultús (que) totus subflavus, ex aurelia prodit albicante; fuscis spinulis notatâ.

6. Alae superiores extra nigrescunt, per mediam partem limbo quodam obsoletiùs rubido currente; extremitates ipsarum panno, guttísque niueis micant, obscuris per ambitum crenulis asperatae; intùs antem limbus ille puriorem atque saturiorem exprimit colorem, & juxta radicem caeruleae videntur. Inferiores alae alteram intus, alteram foris faciem ostendunt, foris fuscae sunt totae, excepto, spinosâ institâ, subrubente limbo perpusillis nigris: quatuor punctulis, & opalis duobus polychrois simul positis notata, intus autem nihil tale monstrant, sed ex nigro purpureo ver miculato in xerampelinum tristius languentes desinunt; corpus illi nigrū, oculi, antennae, pedes, concolores fusci.

[figure]

7. Corpore tota picea, in singulis dorsi tamen incisuris punctulos duos gerit albissimos; alas ex flavo rubescentes maculae nigrae, candidaeue albae adornant. Verùm munifica rerum parens natura extremam alarum oram potissimum decoravit, quae nonnullis denticellis serratim aequo intervallo distantibus donatur, in quarum fimbria viginti clavi caerulei filo nigro transfixi mirificum edunt splendorem.

[figure]

[Page]8. Veste undulatâ et mixtâ peperit natura; sed vegetis coloribus destitutam: constant enim alae ex nigro, minio, flavo & fusco fatiscente, magisue vellere mollicula quam ornatu splendida videtur.

[figure]

9. Maximam ferè partem, cinerea conspicitur; si vero internam interiorum alarum faciem intuearis, vix aliquid Indici galli alas signantiùs exprimit: nam pennas remiges, aliae quasi vestitrices & squameae tegunt; oculus coracinus est, cujusmodi & tuberosae typhamque aemulantes antennae.

[figure]

10. Corpus piceum, scapulae flava quadam lanugine (uti & totum caput) vestitae: antennae item flavescunt, caput tenùs quod maculâ ex sanguineo atrata tristius occurrit: externam omnium alarum fimbriam circinatam, plurimae ovales margaritae aequis distinctae intervallis, gratiorem reddunt; intùs verò maculis nigerrimis, lentis effigiem imitantibus foedantur. Verum sicut foris minus speciosa, ita interior internarum alarum pars, albo virore nitens, guttulis verò argenteis superinductis resplendet: & quae extra ovales margaritae videbantur, intùs argentum purum putum non mentiuntur.

[figure]

11. Speciosam radiantium in caerulo margaritarū institam ostentat; alae superiores ex flammeo flavescentes ignem referunt, sex nigerrimis pannis infectae: internarum radix anthracina, deinde flavo in igneū coruscant: corpus fuscis capillamentis hirsutum, quem colorem cornicula cum pedibus imitantur.

[figure]

12. Eximiae est pulcritudinis, alae leviter cruentae & maculis nigris tinctae, radiolis micant auratis filatim ad laciniae usque ambitum dispersis. Haec vero xerampelina serratim desinens, intus aureis lineis lunatim ductis ornatur. Corpus ex nigro purpurascit, oculi aurei videntur, pedes & cornicula nigricant.

[Page]

[figure]

13. Corpus & alae nigredinem referunt; alis autem nigris, & ambitu pinnatis, primum capilli, deinde panni, ultimo clavi aurei medio atri inducuntur: oculi item exigui piceo in capite auro illiti; antennae vero punctulis nigrocandidis excrescunt, & in tuberculum nigerrimum finiunt.

[figure]

14. Culturae lenocinijs mirè arridet; corpus habet hirtum, ex albo nigricans, oculus niger, pupilla albicante: circa oculum glabrum circulum videas fere niveum, antennae cum priore communes; extera majoris alae facies ex flammeo aureis lineis productis dignoscitur, quas nigri quatuor Limbi dentatim ducti inficiunt, circa finem vero tres numuli argentei fere triangulariter positi commendant. Interna autem facies pulcherrima videtur, varijs auratis squamulis & clavis loricatim & imbricatim positis insignis. Extremam alarum partem aurea quoque linea adornat. Pavonem nonnihil alis refert, ejusque ritu corpus gloriosū & elegans: pedem autem & tibias aliquantum nigricantes (ne forma superbiā aleret) obtinuit. Promuscis helicam refert lineam, veluti in labirynthos convoluta.

[figure]

15. Haec quoque proboscidem habet capillarē, viminei instar viticelli sese torquentem. Est cinerea intus, forisque dilutè caesia videtur: alas habet spiniformes, Vespertilionum more crenatas, has extra fuscae aliquot lineae intersecant, intus sex clavi nigricantes multum commendant.

[figure]

16. Alis superioribus exteriùs obscuriùs virescit, quas maculae pannique albescentes flaventésque aliquot adornant: interiores exactè rubidae, maculis decem scatent nigerrimis. Venter octo flavis squamis splendescit: dorsum ex rubro in flavum vergens caudae hordeolum ostendit quasi venetum. Hirtas scapulas citrina lunula deorsū ducta commendat; oculos rubentes pupilla acutiores reddit argentea.

[figure]

[Page]1. Oculi sufflavi videntur, cornua obsoletè pulla, alae reliquum (que) totum corpus, ex pallido flavescunt,Diurnae Papiliones mediae. interiores alae extrà unâ tantum maculâ saturiore luteâ notantur: intus autem caducae herbidae fusca quadam variolâ inficiuntur, dorsum ex caerulo nigricat; venter subflavet. Ex chrysalide oritur auro illita.

[figure]

2. Minus grati coloris videtur: alae interiores tristi in gruinum fatiscunt caerulo, & quasi in plumbeum desinunt; externas nigriores habet, fuscis hic illic maculis notatas, tale item corpus videtur. Serratis alis summa (que) ora crenatis, & veluti aculeatis horridiuscula volitat, & quasi suae gentis praefica, nunquam nisi funerali habitu tristiùs incedit.

[figure]

3. Depinximus rigidulam, erectis alis sese veluti tollentem; est etiam spinosis crenis, sed exterior ala ex pallidiore flavo tribus pannis nigris maculatur: internae vero proxima à radice pars furuescit, media pallescit, ultima rectis transversis (que) fibris cancellata subalbescit. Corpus fuscum videtur, oculus picem refert, typhae nigricant.

[figure]

4. Duplici modo distinguitur. Nam quando passis alis se librat, corpus nigrum ostentat, at (que) fuscas quatuor alas nigricante peniculo veluti liratas, & in rubiginosum fulgentem desinentes eidem affixas. Quum autem floribus insidens alas attollit, prima ala luteola eleganti clypeo ornata conspicitur, cujus centrum pallidum, umbo piceus, circulus exterior citrinus. Venter atque thorax, nec non totus vultus, albicant; antennae nigricantes in flavum divergunt.

[figure]

5. Intus forisque sui similis videtur: caput alaeque pallorem mō strant: corpus livescit, veluti etiā antennae oculi ex flāmeo rutilant; scapulae pallenti quadā lanugine hispidae.

[figure]

6. Dum adversas alas expandit, arenosum aemulatur splendentem, nigricantibus maculis modo dracontij varium: corpus item si dorsum videas, aquilinae nigredinis videtur; venter nonnihil fuscidior: [Page] oculus niger, albidâ vel potius candidatâ pupilla clarus; antennae coracinae; alae aversae ingrati baetici coloris, & obsoletioris mustellini.

[figure]

7. Crenulatae alae pyriten imitantur, aereis micantes venulis, & fimbria maculis (que) nigris conspersae: corpus totum nigro colore splendescente, nisi quod antennas punctuli albi intersecant, & in picea fronte aureoli quodam modo oculi scintillant.

[figure]

8. Ejusmodi corpus obtinuit, sed ex luteo rubescunt antennae; alae polymitae conspiciuntur, varijs plicis, liris, fimbrijs, limbis (que) multicoloribus insignes: surdi illi autem omnes colores, atque hebetes videntur; vacui spendore omni & tono, sola (que) mixtione, positione & numero amaeni; alicubi flammam fuliginosam, alibi ingratum fuscum, languentem rubidum prae sese ferunt, rubinique ultimâ fimbria albis semicirculis inclusi, nihil vividi spirant.

[figure]

9. Alae exteriores sordidis luteolis maculis affectae atque infectae, ultima ferè parte clypeolo nigro (quem mediū punctus ornat eburneus) ornantur. Internae vero quatuor ejusmodi gestant clypeolos, sed circulo insuper flavescente auctos, quorum duo medij justae magnitudinis, laterales pusilli admodum videntur. Corpus huic ex fusco candicat, oculi prominentes nigricant. Si verò internam interioris alae partem inspicias, fuliginosae videntur, & è sex pulcherrimis bracteolis affabrè collocatis elegantiam habent.

[figure]

10. Caput intaminato floret candore. Lacteolas vero alas maculae quaedam fuscae & nigricantes ornant; dorsum lateraque ex flavo subrubentia, novem decemve nigrae labes sub incisuris positae decorant.

[figure]

11. Proportione, & fermè colore forma (que) corporis nisum refert avicularum praedatricum. Alas habet ac reliquae Papiliones arctiores; caudam latam & quasi plumosam; internae alae non ut reliquum corpus aquilinae, sed ex luteo rubentes & ferè flammeae: nasusilli aquilarum more aduncus, venter veluti incanis; antennae validae, magnae, ejusdem cum alis superioribus coloris, oculi satis exerti, nigri, pupillâ nivescente.

[Page]

[figure]

12. Forma eadem est, differt tantum colore; corpus cinerem refert, cauda nigrescit, atque dorsū nonnihil argentū mentitur: productiores alae fuscae, labeculis nigris polluuntur; interiores, subluteae, surdae videntur. Mirae velocitatis sunt hae ambae papilionum species, & pernicitate nisum provocant.

[figure]

13. Omnium velocissima, scapulis flavomuscidis apparet: alae quidem lacteae, in extremitatibus fuscis quinque sexve pennis notatae medium dorsum subflavescens macula ornat nigerrima, ex lateribus tubercula utrinque duo papposa prominent: uropygium nigrâ quadam lanugine circumscribitur: de volatu hirundinem non metuit, atque omnes revera alites superat.

Minimarum octo tantùm vidimus.

[figure]

Primae alae internae, vegeto nitido (que) coccino saturatae, suave rubent;Diurmae Papiliones minimae. exteriores verò luculentam purpuram ex rubro nigro (que) mixtam, & niveis quibusdam nervulis obductam repraesentant; reliquum corpus nigrescit, etiam racemosae antennae.

[figure]

2. Iuxta alarum basim deargentata conspicitur: quae deinceps ex caerulo purpurascentes finiunt, superiores interius clavi duo albonigri adornant; corpus fuscis plenum punctulis, purpureolos pedes emittit utrinque tres: rostrum habet aduncum: é capite quatuor antennulae, praeter duas longas, erumpunt.

[figure]

3. Si volantem videris, alas purpurei exoleti coloris in caeruleum vivaceum abeuntes esse dixeris, varijs plicis donatas: intus autem anulis oculeis praeditae, caesiae magis videntur atque aeruginosae. Caput ex viridi caeruleum splendet; corpus fuscis albisque institis ornatur, oculi nigerrimi, pupillae albissimae videntur.

[figure]

4. Laetiore aspectu prodit, alis oculatis, cyanum coelestem atque incomparabilem spirantibus. Fecit illam Dedala rerum artifex natura totam oculeam, adeo ut [...] illum in Mythologo Arctoris filium, non pavonis caudae insertum, sed in hujus alis habitantem haud ineptè fingeres: quas quidem non minori superbia adverso sole expandit, atque illa avis Iunonia, quam (prae coelesti quo excellit colore) fere in ruborem dat.

[Page]

[figure]

5. Corpus gruinum; alae superiores in caule albovirentes, medio luteae cineritiae; inferiores exortu atrovirente sunt, reliquum albidae: intus autem maculis inamaeno virore pictis frequentiùs conspersae: oculi nigricant, veluti & capita antennarum.

[figure]

6. Globosis scapulis atque gibbosis planis cernitur: quae cinerem atramento mixtum imitantur; corpus incisuris plenum, subcinereum: alas item angustas, & gruini coloris extimas stillicidijs quibusdam sanguineis intensè rutilantes habet: pedes, capitulum, antennae, corpori concolores sunt.

[figure]

7. Ex siliquastro natam illi affinem dixeris, et praeter molem corporis minorem, & majorem nigredinem, primarumue alarum deargenturam, vix discrepat.

[figure]

8. Alae omnes languideae luteae, vel potius pallescente flavo nitentes, punctulis quibusdam fuscis, & alijs annosam aeruginem referentibus inficiuntur ocelli huic nigerrimi; aliàs flavescit tota.

[figure]

9. Alae omnes conchis marinis ex albo fuscis pictae videntur: extremitatibus circinatae, & in medio albis quibusdam lineis crenulatim currentibus ornatae.

[figure]

10. Item conchatis & clavatis alis donata, ex albo & obscuro rubente variè miscetur: nobisue inenarrabilem magis Dei potentiam, quàm narrabiles suo nomine colores ostendit.

[figure]

[Page]

Deusu Papilionum.

Papilionum formas, apparatum, elegantiam, & opulentas qui vestes intuetur; quo modo munificum illum Deum opulentiae tantae authorem non agnoscit? Quid enim, formae studio & pulcritudinis admiratione superbis? Breve tuum caducumue bonum tibi sine invidia habeto: nulla tamen est papilio non aequè delectabilis & blanda; imo pro vitae curriculo, stabiliorem omnes formam consecutae sunt. Adest tibi incredibilis corporis agilitas & in cursu velocitas? eia, mihomo, cum omnes homines excesseris, papilionem non aequabis. At egregie vestiris (inquies;) ac de Persis texentibus, déque Sere, Tyrio, murice, & purpura tibi natante gloriaris? Certè si trabeam papiliotus cujusdam vestem, ac ulterius murenulam, lineasque margaritarum, fimbrias adamante, rubino, pyropo, opalo, smaragdo consitas conspiceres: si suturarum commissurarumue elaboratam synthesin, & opus hic illic vermiculatum, polymitum, ocellatum, clavatum, altiùs perpenderes; nae conchatam caudam demitteres pavonum more & terram quae te genuit respiciens, rectè saperes. Tibi fortè figlina domus, aut crudo fortè lapide constructa, lucis dedit principium: papiliones autem nonnullae in aureolis natae aediculis, aureae totae videntur; & vestis ortusue elegantia & sumptu Attalum superant. Discas igitur mortalis, quisquis es, Papilionem in eum a Deo opt. maximo usum conditum fuisse, ut tuam tibi superbiam conspectu minuat, & vitae brevitate (quae illi non adest parva) caduci te tui status commonefaciat. Habeas Milonis vires, Herculis robur, & in acie militum fortissimorum gigantea fortitudine insignium muniaris. At recorderis talem aciem a papilionibus turmatim per coelū volitantibus Anno 1104. turbatam fuisse, lucem ue Soli quasi interjecta nube ademptam. Tertio item Augustidie; (narrate Lycosthene) 1543. quae herbaab illarum impetu immunis? omnem quippe rorem melleum, succum absorpserant, gramenque ipsum arido stercore ubique torrefactum exusserant. Quinetiam 1553. (ut Sleidanus refert) paulo ante Mauricij Ducis Saxoniae obitum, ingens papilionum multitudo per magnam Germaniae partem volitabat, cruentis (que) guttis herbas, frondes, tecta, vestes & homines (quasi sanguinem pluisset) aspergebat. Verùm fortassis puellarū affectas gratiam, & Venerem ambis, deperis (que) ejusq, pullum te vocari cum primis expetis. O stulte? recorderis Phalaenae papilionis fatum: quae candelae lumine, cen Amasij oculis allecta, quam concupivit flammam, hac interit: pyraustae (que) gaudens gaudium, de momentanea fluxaque voluptate statim decidit. Tuitem, magne Astrologe, qui Arietem Veris nuncium constituis: Papilionem potius venerare Veris praevium, multoue tuo cornigero certiorem vatem. Vis item pisces inescare, & ad hamum allicere? audi ex Geopon. Tarentino morsulos nobilissimos: R. siluri virosi ℥j. papilionum volantium, seminis anisi, casei caprini, sanguinis porc. Galbani ana ℥ ss. opopanacis ʒ ij. singulis diligenter tritis, vinum sincerum austerum affundito, & trochiscos in umbra siccatos usui servato. Tinnunculi item atque omnes fere aves praedipetae papilionum esu tabe liberantur, & in habitum satis pinguem excrescunt. Nicolaus item in pulueris cujusdam compositione [...] mentionem facit, quibus verbis papiliones lucernis advolantes intelligit Turnebus. Vrinas egregiè movent, uti omnia ferè infecta, sed minore cum periculo. Denique cum solo rore vescuntur (cochlearum ritu) atque à rebus acribus urentibus faetidis, malignáve qualitate praeditis abhorrent; nimia sane vecordia occupavit medicorum familiam, qui cantharidem intus praebere ausi, quid papilio intus virium habuerit, nondum tentarint. Profectò non inscite Plinius: Maxima [Page]pars eorum quae scimus; minima est eorum quae ignoramus. Despiciuntur enim interra nonnulla animalcula, quorum si vires scivissemus, ad astra usque suprema extulissemus. Vos igitur Asclepiadei, Papilionum virtutes intus extraque corpus indagate, quae si inutiles fuissent, nunquam tantam in ijs tamue raram munificentiam Deus monstrasset. Verum quum non usui solùm sint nobis, sed etiam impedimento, (nam nimia quantitate intus sumptae veneno sunt:) quo pacto caveri arcerique possint dicamus (nisi Ardoynus fingit.) Phalaenas sive noctivolas papiliones vespertino tempore lumen petetes, Antiquitas eo forte nomine inter mala pharmaca recensuit, quo bufones, Vespertiliones, bubones, ululas, culicesue expunxit: die enim laborantia animalia fausta habuerunt, nocturna vero é contra infaelicia atque sacerrima. His abigendis jecur caprinū laudat Plinius, sed utendi modum non exprimit. Si verò Phalaenae alueare ingressae apum examen noctu perturbent; fimum cum medulla bubula mixtum accende, nidoreue molestae illae perturbatrices statim decident.

Columella. Palladius mense Aprili (tunc enim plerunue nocet) vas aeneum altum & angustum, inter aluearia collocat, in cujus fundo lucerna ponitur accensa, illuc luminis studio amoreue ingressae, vel semiustulatae remanent, vel fumo ob oris vasis angustiam suffocantur. Ferunt eruum inter olera contra Papiliones multum valere: alij eos Nigellae & cicutae fumo profligant, ut Rhasis, alij caudam equi avulsam in porta suspendunt, Phalaenasue eo pacto arceri lepidè somniant. Haec habui quae de Papilionum vario usu dicerem; quae quidem animalcula licet nonnullis contemnendae sortis videantur, omnibus tamen magno usu & admiratione longè lateue patent.

CAP. XV. De Cicindela.

GRaeci huic insecto multa nomina attribuerunt: nam [...], à clunium caudarumue fulgore dicitur. Suidae, [...], Aristoteli [...], Hesichio [...], vocatur: cui etiam [...] metaphoricè forte, à scintilla. [...] quoque ab eodem nominatur mas, quia [...]: faeminae siquidem hoc nomen non aptè attribuitur: [...] à multis cicindela perperam vocatur, quandoquidem aliud est lumen appetere, aliud portare. [...] Aristophanis, Cicindelas quidam interpretantur, ut Camerarius annotavit, quàm rectè ipsi viderint. Latini Cicindelaem, Nocticulam, nitedulam, lucionem, luculam, luciolam, flāmidem, venerem, lucernutam, incendulam, dixerunt: ut ex Cicerone, Plinio, Scoppa, Agricola, Varrone, Festo, Plauto, Scaligero, Turnebo, Alberto & Sylvatico videre est. Arabicè Allachatichi dicuntur, quasi volucres noctu lucentes. Gallis Ver luisant, mouche claire. Germanis alicubi Zinduezele, alibi, Liegth mugk, quasi musca splendens, & zindwurmle marem intelligentibus. Nam quibusdam Germaniae locis mas Cicindela, id est volucris, non lucet sed faemina; Grasswurm, gugle & feurcaefer appellata. Circa Francofurtum ad Maenum St. Iohanais Kaefer, & Sti. Iohannis Fliegen; a tempore videlicet quo praecipuè apparet. Brabantice Ein light oft nacht mugge. Italis Luciola, Lucio, Farfalla, quamvis hoc nomen etiam alijs muscis lucernas appetentibus concedunt. Vincentiae Bistola, fuogola, quasi serpens ignitus. In agro Cremonensi Lucervola. Lumbardis Luiserola. Hispanis Luziergana, & luciernega. Polonis Zknotnike, chrzazezik, wnocy, szwiecacy. Hungaris eyel twndoeklo, bogoratska vilantso. Anglis Gloworme, shine-worme, glassworme, quasi splendescentem vermem vocares. Mares enim siue voluc [...]es Cicindelae [Page] hic, (uti & in Vasconia) non lucent, sed faeminae; quae vermes sunt. Contra vero in Italia atque agro Heidelbergensi faeminae omnes [...], mares lucigeri videntur. Causam Philosophis disputandam relinquo.

Sunt autem Cicindalae mares [...], & faeminae [...] idque vel Europaei. Europaeus Cicindela masculus, pusillum est animalculum, volucre, quatuor alis, quarum exteriores coriaceae, interiores membraneae, colore argenteo,Descriptio.

[figure]

translucidae. Corpore est oblongo, parùm compresso & latiusculo, quinque incisuris praedito: ut pro libitu extendi & contrahi possit. Corpus extensum, alis longius videtur; contractum brevius: Caput latum, fuscum, compressum ad cuculli formam fabricatum. Cornicula duo é media fronte tanquam ex uno centro exeunt, juxta quae anterius caput parum extuberat. Non procul ab antennarum exortu minutissimus utrinque globulus niger apparet, Gagatis splendore nitidus, qui oculorum vicem supplet. Caput collo corporiue brevissimo conjunctum est; colore ex fusco nigricante:

[figure]

pedes sex pectori juxta caput affixi, quorum posteriores & crura, juxtà subluteo sunt colore, reliquae pedum partes nigricant. Tardius & gressu quasi composito proreptat; pectus parum extuberat; Corpus juxta incisuras albicat, juxta caudam duas habet maculas; utrinque unam, ad lunae crescentis formam: ex quibus noctu splendor emicat pellucidus, Sulphuris accensi aemulus, ut scintillas lucidissimas per aerem volare crederes: hic nunquam in Anglia apparet, vel saltem si hic degat, non tamen lucet. Cicindela Europaea faemina, tardigradum est animalculum, alis carens, duos plerunque digitos transversos longa, (licet in Vasconia longè majores longioresue, luctarbas ibidem dictas vidit Iosephus Scaliger:) erucae magnitudine mediocris, cui ferè est similis Caput illi parvum, compressum, durum, nigrum, oblongum, & os versus acuminatum: é cujus extremitate duae exeunt antennae, breves nigrae. Sex habet pedes, parvos, nigros, tribus articulis distinctos, juxta caput, erucarum ferè modo. Corpus oblongum, crassisuculum, taeniae instar compressum, duode cim incisuris profundioribus praeditum, praeter collum quod pro arbitrio nunc exerit, nunc lacessita retrahit & abscondit; partes intermediae nigricantium laminarum sese in gressu elevantium faciem obtinent. Per dorsum linea admodum exilis & parum candicans à capite ad caudam usque decurrit. Latera ventris ex xerampelino suave rubent. Cauda atque venter juxta caudam albicant. Vropygium tamen ipsum nigrum est. Cujus beneficio & nisu sese attollens arenatim repit, & furculis inde enatis sese pendulam affigit, Sub hoc uropygio excrementum ab aluo reddit subuiscidum & filosum, mellis aemulum, quod caudae furculis ad os reductum, denuo absorbet, staminaue exinde retrocedens fingere videtur lentoris prodiga, quae secundò devorat, eorumue revomitione & resorbitione sese sustentat. Partes albae in tenebris mirabili splendore fulgent, & stellas quasdam terrestres repraesentant: adeò ut cum lucernis lunaque de lumine certare videantur. Hoc observatione dignum; clarissimum istum splendorem unà cum spiritu vitali prorsus euanescere, ubi ergo perpetua illa lux, de qua nonnulli putidi Paraphysici tam ineptè impudenterue garriunt? In aruis saepiùs pennatas, quandoque verò intra opidorum maenia per plateas volitantes vidimus. Vincentiae Italiae, ut audio, sunt corpore nostris paulo grandio [...]es, & toto corpore nigricantes; aliàs nihil differunt. Gramine vescuntur, in coitu diu haerent, ut Iulius Scaligerus, (nostritemporis summus Philosophus & cum optimis ex antiquorum numero merito comparandus) diligentissimè observavit: cujus verba subjicere non pigebit: Cicindelam (inquit) volantem cum suo mari in coitu deprehendi: mas contactus non abstitit. In pixide pertusa conditi fuere [Page] per totam noctem, postride adhuc haerebat mas. In meridie solutus obijt. Ab ea hora sub verperum usque ova multa faemella, quae intra horas viginti vivificata abierunt. Hanc historiam Guilel. Bruerus Anglus, vir doctissimus & amicus meus summus, cum veritate conjunctam esse [...] affirmavit, cicindelas in coitu semel deprehendens. Diu in coitu morantur, ut multa insecta postridie pariunt, id quod Philosophus his verbis de insectis loquens confirmat, lib. 1. De generatione cap. ultimo: [...]. In coitu diu manent, solutae vero citò pariunt. Vtinam Scaligerus animalcula ex ovis exclusa observasset. Nam sic historia magis dilucida ac certa fuisset. Sed ex naturae ordine facile est judicare. Nam quae animalcula alia ex ijs prodirent, quam erucae illae non magnae, nigrae, densae, hirsutae, ex quibus Aristoteles hist. 5.19. Cicindelas non volantes procreariscribit? Ex his ergo Cicindelae impennes ortum habent, at (que) ex cicindelis non [...] immutatis pennatae oriuntur [...] dictae. Hic igitur diligenter animadvertendum, aut Aristotelis codicem corruptū esse, aut interpretes duos errores cōmisisse. Primum vocabulum [...] (quod tamen multum ad historiae claritatem facit) prorsus omiserunt: deinde cirros (ut Gaza vertit) ex illis immutatis provenire asserunt, prorsus contra mentem philosophi, modo codex Graecus non fuerit corruptus. Sic enim Graecasonant: [...]. Id est, ex nigris quibusdam dense hirsutis, nec ita magnis erucis oriuntur cicindelae non volantes; ex quibus rursus (nempe in Chrysalidem) mutatis cicindelae volucres ortum habent; ex istis verò (id est volucribus) oriuntur [...]. Hic triplicem generationem innuere philosophum manifestum est. Prima est cicindelae non volantis ex erucâ. Secundò ex non volantibus immutatis oriuntur pennatae; ex pennatis verò [...]. Quae verò sint Insecta [...] à Graecis dicta, mihi sane adhuc est incompertum: à superioribus tamen differre non dubito. Ephaesius Graecus author, Aristotelis interpres, scribit, [...] à cicindelis generari, ac à rusticis Ciccas aut Platas vocari; ut Niphus interpretatur; id est, ricinos. Ergo Ephesij opinione [...] id est ricini, ex cicindelis pennigeris immutatis originem ducunt. Sed de ricinis suo loco. Caelius lib 9. Antiquarum lectionum Cap. 4. Cirrhum (inquit) dicerem vermi culum potiùs, qui colore est inter album nigram (que) ex Dioscoridis decreto. Sed qualis sit iste vermiculus, nec ille, nec quisquam alius nobis demonstrat. Miror Cardanum Cicindelas é Crabronum genere ortas velle, splendorémque politae cuti exteriori ad scripsisse: Ex eruca (inquit) in crabrones, aut (quod verisimilius est) é crabronibus in erucas transeunt: Quando quidem eruca major est crabrone, minusque lucet, velut senio confecta; tumque verisimile est ova, non cum volat, parcre. Omnia hic confundit Cardanus. Nam ex crabronibus proveniunt cicindelae, nec ex illis crabrones. Praeterca non ob cutis politiem splendet, ut nimis praecipitanter affirmare videtur, neque ex alis, quae maximè omnium partium sunt politae, splendorem emittunt. Quid verò per postrema verba sibi velit, planè ignoro. Multo autem magis errarunt Baptista Porta atque Hesychius, quùm illorum ortum vel rori vel stuppis temerè ascriberent. Apparent a medio Iunio ad medium ferè Septembrem; Quod Plinius his verbis explicat: Nam ante matura pabula, aut post discessum conspicuae sunt. Et alibi: Cicindelarum apparentia est hordei maturitatis, milij et pannici sationis signum commune. Sed hoc intelligendum est de regione & loco ubi Plinius tunc temporis vitam egit. In omnibus regionibus non est idem tempus nec messis hordei, nec sationis milij & pannici, quamvis Mantuanus in eundem sensum cecinit, Iam cogitat hordea messor, Splendidulis cum nocte volant Lampyrides alis, quamvis splendor, ut ante dixi, ex alis minimè proveniat. [Page] Non ante crepusculum vespertinum conspicuae, ut eleganter Politianus cecinit.

Inde opus integrant, donec, sub nocte coruscent,

Flammigerae paruae stellanti luce volucres.

Has Plinius stellantes volatus appellat, ac etiam terrestres stellas. Natura (inquit) vociferante & rusticos in haec verba alloquente, Cur coelum intueris agricola? Cur sydera quaeris rustice? Iam te breviori somno fessum premunt noctes. Ecce tibi inter herbas tuas spargo peculiares stellas, eásque vesperi & ab opere disiungenti ostendo; ac ne possis praeterire miraculo sollicito: Vides ne ut fulgor igni similis alarum compressu tegatur, secumue lucem habet & noctem? Haec Plinius. Hinc etiam apparet, quod non semper inter volandum fulgor appareat, quamvis utrinque a lateribus & clunibus exeat, tamen nisi hiantibus & elatis non emicat; nam compressis tota lux obscuratur. Hanc cicindelam volantem Antonius Thylesius Bonsentinus haud ineleganti carmine depinxit in haec verba.

Tantula nocte volans, volucris micat aëre tantùm,

Ardenti similis s [...]ntillae, quam puer olim

Aequales inter metuebam tangere, ne me

Vreret; infirma est aetas cum nescia rerum.

Quae quoniam sic nocte lucet, cognomen adepta est;

Aut incensa nitet quoniam, velut ignea lampas,

Causa sit una licet, nomen non est tamen unum.

Haec modò summa petens, commotis emicat alis,

Rursus & adductis fuluum decus aurea condit,

Ardenti (que) procul fugiens levis igne coruscat,

Et quocunque volat secum sua lumina portat:

Lumina quae tenebras arcent, quae flamina temnunt.

Nunc velut obsequiosa videntibus advolat, atque

Fit magis at (que) propinqua magis, scintillat, & ante

Ora; minuta velut candentis frustula ferri,

Verbere quae assiduo fornacibus excutiantur

Ex quo rapta Iovi Stygio Proserpina; Nam (que)

Vnafuit comitum: veterem mutata figuram

Quaerit adhuc dominae vestigia, & omnia lustrat.

Impennes, codem modo quo pennatae, noctu splendorem adeò clarum emittunt, ut ad illum literae majusculae legi possint. Hoc etiam uno lunam superant & stellas, quòd illarum splendorem nubes tenebraeque auferant; harum verò fulgorem ne cimmeria quidem caligo diminuat, imo augeat. At (que) hactenus de Cicindelis in Europa cognitis.

Inter Exeuropeos ille ab Hispaniolae incolis Cocuias appellatus, primum locum occupare debet, quia lumen magis insigne & quasi facem majusculam hominibus noctu praefert, Graecè [...] vocabitur, quia lumen non ex cauda sed capite emittit. Ex scarabeorum genere videtur, nostrâ cicindelâ volante sextuplo major: non unam duntaxat nucem avellanam adaequans (ut Maïolus habet,) sed aliquando duas superans, digitum minimum ferè crassitudine aequat, duas uncias longa. Imo quidem (ut rectissimè Cardanus) nonnulli ipsarum cervinis scarabeis non sunt minores. Caput habet oblongum corpori conjunctum, cujus anterior pars nigram superiùs quasi in medio maculam habet fere triangulariam: breves antennas praetendit. Oculi valdè [Page] grandes juxta cornicula prominuli item & nigri, propè os

[figure]

locantur; reliquum caput coloris est ferè spadicei, exceptis duobus clavis prope collum aureis, é quibus radij item splendentes praesertim in volatu atque alis expansis fulgogore insigni exeunt. Pedes sex nigri a pectore emergunt; Elytra, quibus alae argenteae teguntur, colore fere castanei videntur. Corpus duodecim incisuris ornatur, ex cinereo parum nigricans. Hanc cicindelam una cum icone a Candido pictore peritissimo, qui diligentissime eam tam in Hispaniola quàm in Virginia observavit, accepi. Ferè quovis anni tempore in Hispaniola apparent, rariùs siquidem hyemem sentiunt. In Navigationum Commentarijs hanc cicindelam hoc modo descriptam invenio: Cocuio, nostrâ volanti quandruplo major, ex scarabeorum genere est: cujus oculi splendent ut candela, quorum splendore aeradeo illustratur; ut quivis in cubiculo, legere, scribere, ac alia necessaria peragere possit. Plures conjunctae lucem multò clariorem ostendunt, adeo ut facilè per noctem tenebricosam integrae cohortes quocunque velint solo hoc, quod nec venti auferre, nec tenebrae obscurare, nec nebulae pluviaeúe extingere valeant lumine, iter suscipere possint. Elatis alis, item clunes versus magno splendore emicant. Incolae alio lumine ne (que) in aedibus, ne (que) in foris ante Hispanorum adventū utebantur. Hispani autem (quia hunc splendorē unà cum vita lucigerae istius bestiolae paulatim perdunt) lampadum vel lucernarum lumine ad negotia necessaria intus obeunda jam utuntur. Si verò noctu foras eundum sit, aut cum hoste recens appulso confligendum, hisce tantum indicibus viam praetentant, atque dum unus miles quatuor gestat Cocuios, inimicis variè imponunt. Quum enim nobilis ille Thomas Candisius (Orbis totius mensor) atque Robertus Dudleius Eques, inclyti Roberti Comitis Leicestrensis filius, Indorum littus primum conscenderent, atque ea ipsa quà appulerant nocte in vicina sylua infinitas quasi lucernas faculásue ardentes praeter expectationem moventes conspicerent: Hispanos cum sclopetis & fomitibus ignitis ex improviso haud longè abessè rati, ad naves celeres rediere. Plura insecta hujus generis ibidem reperiuntur. Sed quia Cocuio, inter omnia principatum tenet, reliqua indescripta Oviedus reliquit. Indi faciem & pectus fricare solent cum pasta quadam ex isto animalculo composita; ut tanquam ignitae personae alijs appareant. Hoc quomodo fieri possit, non video quandoquidem (ut priùs dixit author) cum vita lux euanescit, nisi fortè paululum temporis post mortem splendities duraverit; sed diu perdurare non posse manifestum est.

Tanto cùm Indis usui essent, ut neque à culicibus nocturnis (quos non minùs [Page] avidè & cautè Cocuij domi aliti venantur, quàm hirundines muscas) tuti dormirent, neque (ante Hispanorum adventum) nocturnas operas sine hac naturae ipsius lanternâ obire possent; varias capiendi ipsos rationes excogitarunt, quas partim ex Petro Martyre; partim ex alijs traditas, ijs (que) ocularibus testibus, lectoribus aperiam. Quùm per luminis inopiam totis noctibus inertes jacere coguntur, Indi cum titione ignito foras exeunt, atque altis vocibus Cucure cucuie inclamitantes, aerem sic verberant, ut vel luminis amore advolent, vel frigoris formidine perculsi concidant in terram, quos alij frondibus & linteis detinent, alij reticulis eam in rem factis operiunt, donec manibus capi sese permiserint.

Sunt & aliae ibidem bestiolae volantes quae noctu lucent, sed nostris multò majores, & lucem etiam majorem emittentes. Lucent enim adeò clarè, ut qui itinera instituunt, capitibus & pedibus, has cicindelas arte quadam pendulas vivas figant. Sic enim de longinquo oculis facilè percipiuntur, & ideo rei veritatem ignorantes attonitos reddunt. Mulieres non alia luce ad negotia sua peragenda in aedibus noctu utuntur. Oviedus.

Sunta adhuc vermes alterius formae qui nocte lucent, ut in navigationum commentarijs legimus. In insula Hispaniola dicta duae vermium species nocte lucem praebentes reperiuntur. Quidam medij digiti longitudinis, graciles, multipedes, noctu adeò claro coruscantes fulgore, ut ad quinquaginta aut centum passus quivis undique facilè possit oculis omnia per lustrare. Lux ista clarissima solum ex incisuris, vel si mavis corporis juncturis, juxta pedes emicat. Alij sunt prioribus similes magnitudine, neque lucem minorem emittunt: sed in hoc differunt, quod lux é capitibus exit. Haec in navigationum historijs. An vero istae cicindelae sint ex Iulorum genere (ut credo;) an nostris similes, non ostendit. Sed ex pedum multitudine Iulos omnino esse arbitror: Nam author cum scolopendris conjungit. Valerius Cordus in Dioscor: mentionem facit scolopendrae (ut ipse interpretatur) cum tamen sit Iulispecies, quae in locis udis pluvioso tempore resplendet. Talem etiam Bruerus noster doctissimus in Angliae Ericetis repperit, & vermem exsiccatum ad Pennium misit; Sed ejus verba, ut quisque clariùs intelligat; subscribere non pigebit: Scolopendram noctilucam (cum tamen ut dixi ex Iulorum specie sit) aestivis noctibus in Ericetis muscosis bis lucentem & igneam repperi: Lucet totum corpus, cicindela paulo obscurius. Haec praeterea adiungit: Accidit mihi aliquando sudanti, & domum noctu ingresso propriam, cum sudariolo caput in tenebris extergerem, totum mox sudariolum flammeum & ignitum mihi visum fuisse. Quare aliquantisper admirabundus, contueor novum quasi miraculum; totus fulgor ad unum locum se colligere videbatur; tum complicato sudariolo, lucernam mihi adferri jussi; apertoque linteo talem scolopendram reperi, quae capiti meo affricata, nescio quid vaporis flammei per totum sudariolum sparsit. Hactenus Bruerus, Similem scolopendris vulgo dictis in hortis & sub lapidibus ac vasis terreis, in quibus utiliores plantas mulierculae nutrire solent, fuisse affirmat. Vermes etiam pilosos (inquit Gandentius Merula) per aestatem & autumnum in fossis herbidis & aquis carentibus,Lib. 3. memor. Cap. 61. cum essem in foro Lebetiorum (qui hodie Burgus Iamzarius appellatur) per noctem splendidulos collegi. Eosdem etiam vidi per lacunas circa Viglevianum (quod veteres Vergeminum appellabant) cùm captandae aurae gratia cum Simone Puteo vesperi deambularem. Quales vero sint isti vermes pilosi, nisi ex Iulorum sint genere, prorsus ignoro. Alius omnino est vermis, de quo in libro de natura rerum legimus: Stellae figurae vermis est (inquit) qui noctu ut stella lucet, nunquam nisi in magnis imbribus apparet, & serenitatem adesse significat. Hujus tantus est rigor, ut ignem non minus ac glacies extinguat. Hujus etiam sanie si caro hominis fuerit contracta, capilli defluunt; & quicquid ea [Page] sanie contactum fuerit, colorem in virorem mutat. Sed omnia haec perperam agit; nam stellionem (quem hic vocat stellam) cum Salamandra ac Cicindelâ confundit, ac ex his tribus historiam valdè confusam ac imperfectissimam componit. Nec Guillerinus de conchis, nec Vincentius, (quiferè omnia ex Guillerino transcripsit) in suo obfuscato & obscurissimo speculo historiam repetentes corrigunt. Sed ista nihil ad Cicindelam, & quae praeterea de Salamandra scribunt, alio loco castigantur. Atque hactenus de infectis noctu lucentibus.

An splendor Cicindelâ mortuâ remaneat, quaeri solet. Massarius, vir doctissimus, in nonum Plinij scribens manere affirmat; scribitque pueros cicindelas capientes, partes lucentes hinc inde capiti circumponere; quo si manus vel aliae corporis partes illinantur, illae quoque in tenebris splendent. Sed pace tanti viri dixerim, experientia contrariū docet. Nam bestiolam mortuam, quamvis non statim, tamen post aliquot horulas pars illa albida ac in tenebris splendens, lucem omnem amittit: videtur enim cum vitali spiritu fulgor penitus evanescere, quod usus ipse clarissime demonstrat, & ego saepius expertus sum. Hoc ipsis concedo: si multae impennes (nam pennatae nisi inter volandum non lucent) vitro claro ac lucido una cum gramine includerentur, sic ut libero aëre frui possint, forte per dies aliquot duodecim lucem praeberent, si gramen quotidie recens ijs apponatur, tamen illis languentibus lux paulatim remittitur; ac tandem morientibus (ut priùs dixi) prorsus aboletur. Ineptè ergo quidam ex his compositiones venditant, quibus lucem perennem conservari posse credunt (inter quos est Cardanus) quasi lunam de coelo possint deducere. Quidam non solum docti sed etiam indocti has compositiones scriptis etiam mandarunt, quo suam inscitiam magis proderent. Hujus perpetuae lucis Albertus mentionem facit, qui in suis scriptis magnum mendaciorum fasciculum, quasi in unum corpus colligit. Sed hic vanas quasdam compositiones illorum subjiciam, ut lectoribus cautioni sint, & scriptorum vanitas ingenijque ipsorum levitas manifestetur. Quidam noctilucas quamplurimas accipiunt, conterunt, vitrea ampulla includunt, ac fimo equino per dies 15. sepeliunt. Pòstea per alembicum distillant, aquam vitro claro servant. In hunc finem Gaudentius Merula, qui multa hinc inde sine judidicio coacervavit, haec verba subjecit. Ex ijs (inquit) cicindelis putrescentibus in vase aqua fit, sive liquor potius, qui mirè eluceat in tenebris. Tam magnam lucem hunc liquorem sive aquam exhibere aiunt, ut quilibet vel in profundissimis tenebris legere & scribere possit, & alia negotia necessaria pro libitu peragere. Alij ne nihil inventis addidisse viderentur (nam faecunda ingenia, nisi quid novi pariant aegrotant) una cum cicindelis, fel testudinis, mustellae, & canis marini, in fimo digerunt, ac tandem distillant. Hanc aquam alias omnes fulgore superare affirmant. Alij cicindelas integras in fimo digerunt per novem dies. Alij per tres hebdomadas; tum vermibus abjectis pinguedinem colligunt, & ad usum vitro claro reponunt. Alij adhuc stultiùs, lampyrides accipiunt, quibus (capitibus abjectis) addunt piscium squamas, & lignum putre nocte lucens, ac fella canum marinorum & per alembicum distillant. Alij stellas & literas noctu lucentes audacter promittunt, si exempto per paracentesin à cicindelis humore citrino chartae illinantur, vel in forma stellarum humore illo pingantur. Alij cicindelas cum oleo lini terunt supra marmor, & quicquid hoc liquore pinxeris vel scripseris, facilè in densissimis tenebris legi posse sibi persuadent, sed quâ fide viderint nepotes. Alij post novem dierum in fimo equino digestionem, humorem in fundo vitri inventum colligunt, ac cum eo scribunt vel pingunt, ac ita sese voti compotes esse pro certo confidunt. Horum vestigijs insistens Io. Ardenus [Page] Anglus, chirurgus non indoctus, ante trecentos annos talem perpetuae lucis descriptionem in scripto reliquit: Cicindelarum magnum numerum colligit, ac vase vitreo bene obturato includit, digerit in fimo per 15. dies, tunc humorem in fundo vasis repertum in phiala vitrea clara ponit: cui tantundem argenti vivi a faecibus purgati addit, phialamue optime claudi suspendique jubet, ubicunque volueris: & pro certo (ut ipse affirmat) voti compos eris. Hoc verissimum esse quidam mihi retulerunt, quibus tamen sine experientia & oculata (quod dicitur) fide fidem non adhibeo. Haec & ejusmodi multa inter legendum facile est invenire, quibus quantum assentimur, ex praecedentibus facile est colligere. Hinc igitur facillimè intelligere possumus, quàm stultè, quàm inaniter sese venditat humana sapientia, quóve ferantur nostra ingenia, nisi recta ratione experientiaue (scientiarum omnium magistra) nitantur, & opinionis salebras accuratè vitent.

Quàm admiranda sint Dei opera, etiam in oculis nostris, nullus nescire potest, qui hanc parvam bestiolam diligentiùs viderit, at (que) ejus naturam lucem (que) divinae illius indicem perpenderit. Nam sanè, quis caducae hujus lucis spectator ad Christum (perennem, veram, primamque mundi lucem) mentis quasi oculos non dirigit; vel spiritum illum sacrosanctum piorum corda caecissimis tenebris illuminantem, in memoriam non revocat? Hanc autem Cicindelarum lucem & lumen potius dum alij extrahere, alij imitari contenderent (verbi gratia, Albertus, Cardanus, Merula, Vitalis, Mizaldus,) miros sese moros dederunt meâ quidem sententia, stellasue mentiendo, terrestris Stellionatus crimen non effugerunt. Neque enim Salmonei vel Alladij eos fata revocarunt, qui Iovis fulgura imitati, tristi aemulationis eventu impietatis poenas luerunt, coelestem ignem experti, quem non minus stultè quàm impie vano strepitu imitabantur. Ita etiam & illi & quidem hoc aetatis scioli, dum hoc lumen extrahere conantur, audaci coepto numen violant, suumue istud opus (ut verbo dicam quod sentio) dum poliunt, polluunt. Verum hos ad Ixionis rotam mittamus; divinamue potius majestatem, sapientiam, lucem piè in hoc animalculo modesteue intueamur. Nam qui in minimis creaturis. Conditoris plenam majestatem scrutatur, subitò à gloria ipsius obruetur. Quantò autem in itinere nocturnisue peragendis negotijs usui fuerint Americanis, antequam Hispani funalium lampadumue usum docuerant, antea est dictum. Nobis verò Europaeis illae nocte iter ingressis, maximo (sat memini) in Italia alijsue locis fuerunt oblectamento: non solum quia tenebras dispulerunt splendoris radio, sed quia terram illustrarunt caelesti lumine, Solem Lunamue contra non vili. Neque solúm oculos pascunt mentemque instruunt, sed etiam varijs morbis medentur. Nam Cicindela foemina intra mulae matricem posita, mulierem semper cum periculo praegnantem sterilem reddit, inquit Kiranides. Cicindelae ex vino potae, taedium vel fastidium potiùs veneris adferunt, Benedicto autore: id quod etiam Gilbertus Anglicus, Albertus, Nicolaus Florentinus & Rhasis valde affirmant. Atque ideo merito quis lutulentum Moechorum genus frequenti illarum potu castrari optaret; qui neque nuptâ abstinent, neque puellâ neque pueris liberis, sed haud dicendâ turpitudine sese polluunt. Rhasis in cura calculi Lampyrides valere scribit, si cum oleo conterantur, eoque locus pilis nudatus ungatur, non sinit eas postea renasci. Bairus. Si post aures apponantur contusae, humores ad oculos dentésve dilabentes divertunt, atque evacuant. Anonymus. Insulae Soridaniae incolae ex vermium nocte lucentium numero sufficiente & cerâ nigrâ recente commixtis massam faciunt, ac subter arenas calidissimas coquunt ad medietatis consumptionem. Hujus massae quantum nux avellana aequat, juvenes senesque veneris ciendae cupidiores, duas ante & post cibum [Page] horas comedunt; atque ita non calorem solummodo partibus obscaenis, sed vigorem quoque infundunt. Theuetus. Caeterùm hic non vulgò notas Cicindelas sterilitatis (ut diximus) effectrices; sed vermes illos igniferos in Iulorum genere habitos intellexit Thevetus, quos in potu acceptos (cantharidum ritu) venerem urinamue provocare scribit Merula. Quinetiam ad piscium capturam hamis affigit eos Alexius, & ad eorum illectamentum variè commendat.

Weckerus vero ex lenta ipsarum in cucurbita vitrea decoctione, aquam effici memorat, eundem in finem non ineptam: Sed Alexij magis mihi placet opinio, cui experientia fidem fecit.

CAP. XVI. De Locustis.

Locusta appellata ab

Arabibus Gieat, Gierad, Gerad.

Illyricis Kobilka, Bruck.

Sclavonibus Knonick.

Gallis Sauterelle, Sautereau, Languoste.

Hispanis Lagousta, Gasanhote, Gaphantoles.

Italis Cavalerto, Soliotta, Saltello.

Germanis Heuschreck, Sprinckhaen, Sprinkell.

Belgis Hupperlinck.

Anglis Grashopper, quasi Foeni sultorem dixeris.

Latinis Locusta, ut quidam putant, a locis ustis. Loca enim urunt quaecunque tetigerint, morsuue omnia erodunt.

Hebreaeis Arbeth, [...].

Polonis Konick, Szarancza.

Hungaris, Saska.

Graecis [...], inde diminutivum [...], Locustula vel Locustella.

IOnia omnes Locustas à numero pennarum Tetrapleuridas vocat: Alij Cornopas, Parnopas, & Pornopas: unde Hercules & Apollo Parnopij, quod locustas eorum agro abegerant, Atheniensibus dicti, ut Pausanias, Hermol▪ Caelius Rhodoginus, Lilius, Gyraldus, Camersius, Strabo, Helichius, &c. annotarunt. Parnops tamen (nisi Aristophanis interpres non ludit) eam tantum locustarum speciem significat, quae se manui facile tractandam praebet. Antequam earum descriptionem differentiamue aggredior, nequeo non cum Marcello Virgilio admirari naturae artem, quae nescio ubi seriùs lusit, vel ludibundiùs (uti dicam) laboravit. Quis enim tot primum in eodem corpore colores descripserit? quis tam diversas corporum formas, ingressus, saltus, volatus, dignè ostenderit. Sunt enim quae virides, quae nigrae, quae liventes, quae aliqua parte hunc, aliqua illum ostendunt colorem. Sunt quae volantes tantum, latentem antea colorem proferunt. Sunt quae simplicibus; quae pluribus alis volant, quae alis carentes saltant: quae utroque hic motu privatae ingrediuntur tantum. Sunt quae longioribus, quae brevioribus cruribus sunt; & in his pluribus brevioribusque & paucioribus longioribusque internodijs. Sunt quae canunt, quae mutae sunt, ut Seriphiae. Sunt quae nihil homini in re rustica nocent, innocentesue se à pueris capi permittunt. Sunt contra quae pestem & calamitatem satorum omnium totis regionibus afferant. Vtque plura sunt in natura genera, sic etiam penè infinita [Page] earum nomina fuerunt,

[figure]

quae jam per [...]hysicorum ignaviam usu excidunt. Sunt autem omnes Locustae vel alata [...], vel non alatae. Alatarum aliae vulgares sunt, aliae rariores: vulgarium sex majores vidimus, (omnes virides) atque minores multicolores. Prima majorum cucullo veluti herbaceo caput, collum, mediumque fere corpus contegit: alae à collo subtus oriuntur, virentes, parvis paucisque nigris maculis insignitae, dorso item virenti venter fuscus subjicitur, caulis extremo nigricante; magnum illi os, & dentes validi latíque, ad

[figure]

fruges absumendas egregiè nati. Secunda huic similis videtur, sed epomis collo annectitur; nasus item & os ipsū magis rubescunt, puncta (que) in alis habet majora. Tertiae viridis omninò vultus; crura albicant, cauda nigricat, alas maculosiores obtinet, & circa extremitates ex albo rubescentes.

[figure]

Hae autem faeminae sunt, à quibus tres itidem mares hoc discrepant, quòd vel extremâ caudâ, vel supra caudam, duos tresve gestant aculeos, medio (que) item caputio magis rubent. Prima minorum species, Holtsspecht [Page] Tigurinis dicta, corpore nigro, externis alis maculosis, internis minio illitis conspicitur; crura obsoletius fusca, lineisque nigerrimis susque déque productis accurate picta. Secundae antennae oculi tibiaeque suave rubent; crura lineis item nigris variegata, alae lentiginosae; venter surdè rubens ex flavo, scitam nobis bestiolam & pulchram exhibent. Tertia ex nigro cinerea videtur, antennas habens brevissimas, atque alas praeter morem corpore longiores.

[figure]

Quarta undique obsoletè viret, nisi quod caputium nigris duabus lineis ornatur, tibiaeque postremae vivida quadam rubedine resplendent. Quinta nonnihil minor caeteris, sed colorum situ, & varietate gratior. Corpus illi nec non facies & pedes xerampelini, alis virentibus gestit, caputioque aureâ quadam institâ per medium ducta splendente. Omnibus istis minoribus alae longitudine corpori aequales, vel longiores; nullum item caulem, nullum in cauda spiculum gestant, pratisque & in pascuis (rarò inter segetes) luxuriant; ut in Gallijs nostraque patria Britannia saepe vidimus. Rariores tres tantummodo species vidimus, Italicam, Graecam, & Africanam. Illae mantes dicuntur, vel quia suo adventu, (primae enim omnium apparent) ver praesagiunt, ut Anacreon cecinit; vel famem praedicunt (ut Caelius & Scholiastes Theoc. annotarunt.) Vel quia anteriores pedes, veluti manus, supplices semper tenent atque elatas, vatum more; qui eo gestu orationes ad Deos fundere solebant. Mantis Italicae (Cujus hic iconem repraesento) mentionem facit Rondeletius, lib. de Piscib. ferè in haec verba: Pectus habet longum, tenue, cucullo tectum, caput simplex: oculos sanguineos, satis magnos, antennas breves, pedes sex, locustarum more, sed anteriores multò crassiores longioresque caeteris, quos quia junctos plerúnque elevat (precantium ritu) à nostratibus Preque Dieu dici solet: totum corpus macilentum est.

[figure]

Tam divina censetur Bestiola, ut puero interroganti de via, altero pede extento rectam monstret, atque rarò vel nunquam fallat. Cauda illi bifurca, setaceis duobus aculeis praedita: atque ut manuum elevatione vates refert, ita etiam & motus similitudine; neque enim ludit ut alij, neque saltat, neque gestit; sed lentè obambulans modestiam retinet, & maturam quandam ostendit gravitatem. Hanc quamvis in agro Monspesulano saepe se vidisse Pennius [Page] affirmat; tamen Iconem ejus ab ornatissimo Antonio Saraceno Genevensi medico missam fuisse, in schedis memorat. Alteram Mantis speciem [...], Viennâ misit Carolus Clusius é Graecia allatam, quae magnitudine & forma priori similis, alium tamen colorem ex naturae lociúe dono accepit, habet enim cornicula saturatè lutea, hyacinthinum ocellum; alas ex luteo fatiscentes; corpus reliquum amethystinum, nisi quod tibiae priores pilosioresque suffragines albescerent, & recuruae digitorum chelae nigrescerent. Africanám é Barbaria nostris aliquot sumptibus accersivimus, gracilem, quinque uncias longam, cucullatam, capite pyramidali, (ut Macrocephalum putares) é cujus penè vertice duo cornicula latiuscula, unciam

[figure]

ferè longa se erigunt, galerumue illum Turcicum, biplumem, (quali Ianisarij utuntur) superbientem repraesentant: paulo infra summitatem ejus oculus utrinque emergit satis prominens, grandis, obscurè rubens. Corpus illi oblongum, purpureo cruentum; cauda hyrundinia, bifurca; alae quatuor subcinereae maculis quibusdam fuscis ornatae. Priores quatuor pedes tibiaeue pergraciles; posteriores robustae, lacertosae, longae, & ex maculis transversim per femora ductis subnigrae. Atque hactenus de vulgaribus locustis aligeris, atque etiam rarioribus satis dictum sit: nisi forte alias differentias adjicere necessarium mecum una existimaueritis. Nam vulgarium facies torua, oblonga, rugosa, velut squamis munita, quae os fere contegunt: dentes illis superna parte affixi, lati nigricantes, durissimi, quibus aristas facilè mandunt, maximoue cum stridore fortiter conterunt. Graeca vero & Africana locusta breviori apparet vultu, dentibusue adeò est languidis, ut mollissima tantùm gramina & summitates herbae depascat. Vulgaribus antennae longae admodum; Manti vero perbreves: thorax illis durus, cartilaginosus, validus; huic ferènullus, inanis, languidus. Illis item aluus mollis, longa acuminata: his contra, durior, plena & torosa. Vtrisue quatuor alae membraneae, quasi ex nervorum filis contextae; nam licet interna complicata duplex videtur, ubi tamen extenditur simplex apparet:In suo de locustis Dialogo. Id quod Iodoco Willichio fraudi fuit, dum occulorum errore lapsus, sex locustis alas imprudentiùs ascriberet. Iucundum sane fuerit in nonnullis utriusque generis locustis animadvertere quorundan remora sexangularia, affabre in suis areis levigata plexu (que) retiformi artificiosè picta. Vulgares locustae oculos habent magnos & prominentes: unde [...] nomen Ebulo cuidam inditum ab Athenaeo. lib. 10. cap. ult. Locustis visum denegavit Nigidius multis verbis, uti refert Plinius lib. 11. cap. 37. tamen oculos habent claros & quasi vitreos, cornea quamvis membrana vallatos. Natura mendacij Nigidium arguit, quae oculum integrum visus quoque participem esse voluit. Quod vero colores attinet, nullubi copiosius lusit rerum pictrix natura. Nam licet plerumque virides videntur apud nos, vidimus tamen variè item rubentes, flavescentes,Color. [Page] phaeniceas, purpurascentes, & ex Morochia albissimas: atque Arabiam deauratas parere ab Aeliano accepimus, 10. & 13. de Animal. De Locustarum coitu Valeriolae, (qui diligenter earum naturam conspexit) quàm Aristoteli ipsi subscribam.Coitus generaratio. Coeunt inquit (quod vidimus) mare faeminam superveniente. Mas vero in concubitu duos illos aculeos dorso ultimo eminentes per caudae reflexionem in faemellae uterum immittit, arctissimè verò diutissimeue conjunguntur, ut vix avelli semel copulatae queant, neque saltu aut motu, imo quidem vix manibus avulsae discluduntur: Faemina subagitata aluum intentè movet, & se ima parte mari applicans illum diutius continet; modo vulvae hiatu, modo ejusdem coarctatione venerem sibi parans jucundiorem. Nam dum hiat vulva, mas sese penitius in imum usque uterum insinuat; dum vero contrahitur, blanda meatuum & uteri affrictione sese delectat. Visuntur enim meatus duo in faeminae pudendo, interstitio quodam disjuncti, & crassiusculo operimento contecti: quod externa sui parte nigricat, durumque est & cartilagineum; intus autem leviter hirsutum, rugis (que) quibusdam quasi scabrū videtur. Ad hujus operimenti fundum uterus albicans instar muliebrispudendi cernitur. Pariunt autem faeminae (Authore Aristotele) in terra fixo cauliculo illo qui caudae adnascitur: ac universim, ac loco eodem, faetum simul, non sparsim deponunt; ita ut quasi favus esse videatur. Hinc vermiculi speciem ovi gerentes oriuntur, qui terrena quadam praetenui tanquam membranula ambiuntur: quâ dissectâ, emergunt locustae, ac evolant. At (pace tanti Philosophi dixerim) ova ineunte Autumno revera pariunt, non oviformia: sicuti & oculis et manibus comperimus. Tam mollis faetura haec est, ut ad tactum levissimum conteratur. Non summae telluri partus committitur, sed paulo altius; duratque hyeme sub terra: Hic concoctione hyeme peracta, subsequenti anno, ultimo pene vere exeunt ex illo terreno amiculo parvae locustae nigricantes, ac sine cruribus pennisque reptantes; deinde majores statim efficiuntur. Pariunt exitu aestatis, & statim à partu moriuntur, pediculis circa collum nascentibus (veluti scarabeis accidit) tempore partus, qui eas strangulant. Tam frivola ratione morientes, serpentem cum libuit necant, singulae, faucibus ejus apprehensis mordicus. Vernis aquis intereunt ova; in sicco vere magnus proventus. Alij duplicem earum faetum geminumue exitum tradunt (in quorum numero Willichius.) Vergiliarum exortu parere, deinde ad Canis ortum obire, & alias renasci. Quidam Arcturi occasu. Locis montanis aut tenuibus locustae non fiunt, sed planis rimosisque, nec in superficie, sed rimis & cavernis ova deponunt: cum ut melius concoquantur, tum ut ab imbribus & frigore melius conserventur. Quod ex muli vel asinorum cadavere per putrefactinem (ut Plutarchus in vita Cleonidis refert) oriantur, nequeo cum Philosophis statuere. Tum quia illis vesci Iudaeis permittebatur; tum quod oculis nemo putridam illam & ignobilem locustarum generationem deprehendit. Obitus illarum varij videntur.Interitus sive mors. Mas enim a coitu (quo eum diutissimè haerere, humidumue radicale prolixiore venere, spiritusque unà omnes exigere verisimile est) statim expirat: Vti faeminae omnes à partu; nescio an doloris vehementia, an faeturae numero, qui sane maximus cum sit, matris exhaurire & absumere vires non nequit. Saepe item gregatim sublatae vento, in maria aut stagna per [...] decidunt. Longinqua quoque maria ab ijs trajici feruntur, continuata plurium dierum profectione. Namque & grandiores cernuntur, & tanto volant pennarum stridore, utaliae esse alites credantur, solemue obumbrent: Italiam ex Africa magna saepe cohorte infestant, omnia morsu erodentes, & fores quoque tectorum. Nec solum morsu segetibus, pascuis, pratis,Damna ab ipsis illata. hortis, pomarijsue nocent, sed stercore item, nigro, urido, mordace, gravi, biliosa (que) imprimis at (que) acri saliva, quam (Valleriola teste) multā ex ore [Page] inter rodendū fundunt, tamen veneno carent, Parthísque & Aethiopibus nonnullis victū suppeditant, & in delicijs habentur. In India ternûm pedûm longitudinis esse traduntur, cruribus & femoribus serrarū usum praebētes cum aruerint. Locustae suis gubernaculis vel pennis atterentes sonant,Sonus quomodo à locustis fit. (inquit Aristoteles;) Verū Plinio stridor ille proficisci ab occipitio videtur. Ego tribus id modis fieri existimo, dentiū stridore dum herbas rodunt, alarum converberatione dum illas vibrant, scapularum & colli durioris contritione dum se movent & saltant; veluti militibus accidit lorica & thorace armatis. Nunc ad locustas [...] orationem convertam. Illae autem potissimum sunt Bruchus, Attelabus, atque Asellus. Bruchus [...], id est, à mordendo & vorando dictus, impennis locusta dici potest, herbas devorans. Bruchorum quatuor species exhibeo: Primam maris, tres reliquas faeminarum.

[figure]

Mas collare gestat subcruentum, sub quo duplex pendet cucullus leviter ex flavo virens; dorsum ad caudam usque sex porraceae laminae transversim ad latera ductae adornant. Ventris (qui satis magnus) caudaeue tres illi parvi aculei ad recens natae herbae colorem accedunt flavoviridem, veluti etiam & femora, facies atque antennae; sed tibiae rubidae videntur. Prima faeminarum aeruginosa tota est, absue linea esset xerampelina à caputio ad caulem per dorsum ducta: caret item aculeo in caule nascente; videtur etiam plicis vel potius quasi orbibus 10. viridibus circumcincta. Secunda ferè omnino spadicea atque fusca: ventre tamen parùm flavescit, aculeumue geminum gerit principio caulis infixum. Tertiae vultus, caput porcinum vel vitulum marinum refert: antennarū loco barbellam quasi juxta nasum utrinue sitam obtinet; duo in suprema fronte tubercula, ursi veluti aures repraesentant, duosue in caule habet aculeos, fusci (ut totum corpus) coloris neque parùm acutos. Hos depinxit nobilis ille Eques Edmundus Knivet Anglus (ut genere, ita virtute & naturalium rerum indagatione inter paucos illustris) & ad Pennium in hujus operis amplificationem, quâ est singulari in doctos humanitate dono misit. Bruchi Illyricè Chrzast, Polonicè Knonick, Germanice Ranp, Anglice Feild Cricket vocatur. Attelabus sive [...] Hesychio parva quaedam locusta dicitur. Plinio vero é minimarum genere videtur. Hieronimus in tertium caput Naum Prophetae, parvos locustarum faetus Attellabos vocat: quos significantiùs eomessores interpretatus est Aquila. Parva locusta dicitur inter locustam et Bruchum mediae naturae: tam modicis donata pennis, ut impennis habita, reptare potius quàm volare videatur. Hanc ob causam ubicunque oritur, omnia ibi quasi in pollinem sive rubiginem conterit atque absumit. Alijs videtur species esse Bruchi, donec pennae excrescunt; postea vero in locustarum classem venire. Stephano [...] dicitur [...]; quoniam adeo minutis pennis conspicitur, ut carere omnino alis judicetur. Attelabi (ut Aristoteles prodidit) in aruis cessantibus pariunt, quomodo & cicadae. Pariunt autem, & quum pepererint moriuntur, uti reliquae locustae. Intereunt ova eorum aquis autumnalibus, cum nimis [Page] increverint, ac sicco autumno largior proventus Attelaborum est, quoniam minus ova intereunt. Asellus, sive [...] Dioscoridi dictus, à tarditate in motu nomen habet, sine alis, crassioribus cruribus, sed unà brevibus praeter aliarum morem (unde repere potius videtur quàm salire) ventre propendulo & magno, acsi ad fruges devorandas natus fuisset. Haec forte locusta in sacris litteris [...] dicitur, a Nicandro [...] atque [...] quamvis (Clitarcho referente) Ambraciatarum dialecto omnes locustae [...] dici possint, quia frumentum mandunt cum stridore. Franciscus Stancarus tractatiunculam de septem generibus locustarum scripsit, secundum Scripturas & Rabbinos: verum quatuor illas inter volucres mundas numeratas, quibus Iudaeis vesci licebat, non descripsit. Erant autem Arbeth, Salaam, Chargol & Chagab; Quas Chaldaei Gebah, Raschon, Chargola, Chorgeba, Graeci vero [...] nominarunt. Arbeth est Locustae species faecundissima, à multiplicatione dicta, ut Kimhi, Munsterus, & Broughto observarunt. Salaam [...] 70. Interpretes verterunt. Hieronimus Scarabeum non rectè vocat, est enim volucre animal quatuor prioribus pedibus gradiens, duobúsque posterioribus alijs longioribus dissiliens. Kimhi speciem locustae facit à Rabbinis Raschon dictam. Abenezra Salaam eam dici existimat, quod insideat saxis: cui sententiae Himski etiam subscribit. Chargol praedicti Interpretes [...] vocarunt; pugnat enim cum serpente, ejusque fauces praecludens animam eripit. [...] (inquit Arist. Histor. 9. Cap. 6.) [...], &c. Nec Nipho opus erat Ophiomachum illum, Scolopendram interpretari vel aspidem: quùm Philosophus disertè [...] vocet, virique 70. doctissimi Locustam fecerint. Sanè utcunque caecutienti Nipho impossibile videbatur, tam pusillum animal serpenti necem inferre, nobis tamen tottantorumue virorum testimonijs niti consultius fuerit (quibus locustarū rerum (que) fere omniū natura fuit perspecta) quàm tam frivoli cōmentatoris conjecturis. Hagab vel Chagab Attelabus dicitur; Hieronymus Attacen vocat. Inter locustas numeratas ultima censetur, & postremo loco, quasi gravissima futura, ascribitur: haec siquidem non delibat tantum fruges aut tondet, sed caulem ipsum confringit at (que) conterit. In terra frugū faecunda nascitur ex ovis, quae parens ibi deposuit postquā fruges fuerant consumptae.

Ioëlis primo, Amos 4. Deuteronomij 28. & Psalm. 78. quinque aliae locustarum species recensentur: Nempe Gazam a tondendo, Ielak à lambendo, Chasil à perdendo, Thelatsal à rubigine quam infert frumentis, & Chenamal à manendo, quia stationem semel positam non deserit. Rhodulphus Modius in Levit. & Ioelem Prophetam, varias Bruchorum species recenset,Bruchorum species. alios fulvi, alios flavi, alios grisei coloris. Quinetiam ex vermiculo asbicante in rore spumoso (qui Maio mense herbis inhaeret) volucre quoddam & viride animalculum progignitur; forma locustam referens omnium minimam. Saltat & à saltu volat, ideoue locustellam dicere non timeo. Angli spumeam illam materiam Wood-seare vocant; quasi diceres, silvarum tabem: Germani cuculi salivam esse autumant. Quâ vero forma fuerit [...] Suidae, [...], Coelij, [...] Nicandri, [...] Hesychij, [...] Aristophanis, [...] Eustathij, [...] Phavorini, Ludolochra Isidori, equidem ignoro, atque illum Oedipum audirem, qui earum naturas & usus enuclearet. Quod autem Marcellus affirmat esse locustas quae duabus tantum alis utuntur, & Willichius nonnullis 6. tribuit; sane vel illas descripsisse oportuisset, vel rem fide majorem tacuisse. Eò etiam turpiter est lapsus, quòd Regem ipsis assignat & Monarchiam. Fortè inter minorum turmas unam é majoribus invenit, & ex magnitudine praecellenti regem falutavit. Sed negat Salomon (Philosophorum, imò quidem sophorum facile princeps) [Page] eas Monarchiae patientes esse, & populari tantum statui formicarum more subjectas memorat.Damna quae inferuntur a locustis. Quo modo Deus per haec levia animalcula Parrhonis sive Pharaonis Regis contumaciam atque [...] castigavit, ex decimo Exodi satis patet; & in Templis, imo quidem trivijs decantatum est. Anno ante Christum natū 170. pascua fere omnia veluti nubibus locustarum cooperta, & centum ab eo annis circa Capuam ingens earum vis totum agrum implevit. Iulius Obsequens. Anno post Christū 181. bello diu per Illyricum, Galliam Italiamque grassante, & utcun (que) postea sedato, ne quid pravarum gentium poenae deesse videretur, Locustae numero infinitae & caeteris longè majores, herbam ubique omnem absumpserunt. Anno Domini 591. regnante apud Longobardos Agilulfo, maxima locustarum copia Tridentinum territorium graviter affixit, quae ex Africa vi ventorum delatae perhibentur. Maxima tamen earum pars procellis dejectae submergebantur. Sed non minùs Italis damnosae atque laetales: nam fluctibus ad Cyrenis littora volutae, pestifero vapore odoréque ejusmodi mortalibus luem intulerunt, ut hominum pecudum (que) 800000. tabe perijsse scribat Iulius. Venctijs item & in agro Brixiano ex frugum inopia (locustae enim omnia vastarunt) tam miseranda insecuta fames, ut anno 1478. (quo haec fiebant) supra 30000. hominum millia occubuerint. Annis item 593.693. & 811. Locustae ex Africa post siccitatem maximam volantes, plantas herbasque & cortices arborum devorabant, unde fames secuta ingens, & qualem Naumachiae author eleganter describit his versibus.

— & mortis alumna

Concomitante same, vacuis jejunia venis,

Et loculis peragunt, mendici (que) ostia pulsant.

Non jus besternum, non panis suppetit ater,

Per (que) avidas sauces, jejuna (que) viscera saevit,

Ora (que) vana movet, dentem (que) in dente fatigat

Dira fames; miseris vix sicris ossibus baret

Hirta cutis, per quam spectari viscera possint.

Ventris hïot pro ventre locus, pendere videtur

Pectus, & à spinae rigida modò crate teneri:

Labra incana situ, cava lumina, lu [...]idus ora

Infecit pallor; saetent rubigine dentes

Neque Gallia ab illarum dentibus & ingluvie libera fuit, sed annis à partu virgineo 455.874.1337.1353.1374. miserè depopulata, cives suos inedia undique absumptos, pesté (que) sequente ablatos plurimos, imo tertiam aliquando virorum partem amisit. Erant autem illae plerumque senis alis, & ab oriente eò delatae. Tandem verò in mare Britannicum sublatae ventorum vi, fluctibus obruebantur. Sed aestu Oceani in littus rejectae aërem infecerunt, pestemque anteacta fame non minus saevam intulerunt. Otho Frisingensis. Quinetiam anno 1476. totam ferè Poloniam vastarunt. Anno 1536. in eam Sarmatiae partem quam recentiores Podoliam vocant, ventorum impetu ex Ponto Euxino, innumerabilia locustarum agmina ferebantur: quae militari ordine castra mutantes, omnem agrum in quo stationes diurnas nocturnásve facerent, exederunt. Hae insuetae magnitudinis primum alis carebant, deinde alis excrescentibus pro arbitrio volabant, atque arbores ipsas, quid dicam? folijs & floribus? imò ferè corticibus denudabant. Postea per Germaniam errantes, ad Mediolanensem usque agrum iter caeperunt, eoque depasto, in Poloniam & Silesiam revertebantur. Tandem mense Novembri (tam diu enim vixerant) ut frigoris vi tabefactae maximum faetorem excitarunt, & nisi suibus aprisue sylvestribus pabulo fuissent, non minùs peste gravissimâ, quàm fame tam Germanos quàm Italos affecissent. Anno 1543. Locustae Misniae & Marchiae provincijs maximo damno fuerunt quo tempore in Lucano agro tam frequentes convenerant, ut glomeratae cubiti altitudinem excederent. Iacobus Ekcelius. Anno 1553. quantam locustarum agmina agris Arelatensibus jacturam inferrent, cuique notum est. Dum item haec scriberemus; accepimus Hispanos ingenti Locustarum numero ex Africa delatarum fuisse afflictos. Volabant enim cohortium instar per nubes, atque aërem densabant [Page] Populus vero illis conspectis campanas pulsare, bombardis intonare, buccinis terrere, aeneis nasis tinnire, arenas projicere, omnia denique tentare, quibus abigi possent. Sed eventus voto non respondit: tandemque inutili labori supersedentes, prae fame & putredine passim intereunt: ut ipsi nobis nautae & gubernatores (qui vix illam calamitatem effugerant) authores sunt. Eutropius libro 4. mentionem facit grandissimarum locustarum, quae non procul ab agro Romanorum maxima cum intuentium admiratione & stupore fuerant conspectae, inquilinis adeo formidabiles & voraces, ut illarum solo contuitu inhorrescerent. Hinc igitur colligere debemus, haec animalcula non minimū inter Deï copias & exercitus locum tenere; edita esse, quum peccata hominum puniret, legisue suae contemptum vindicaret. Caeterùm ut justitia ipsius admirabilis, ita in summa severitate misericordiam deesse non patitur. Nam cum varias gentes locustae ad inopiam & famem adegerant, & quo vescerentur non haberent, subitò illae omnes occiderunt, & genti quam afflixerant cibo fuerunt.Vsus. Etenim calidiorum regionum incolae (quos potissimum frugibus spoliant) ut Aethiopes, Tagetenses, Parthi, Arabes, Lybij, Mellenses, Zemenses, Darienenses, Afri, praeterea qui Leptin incolunt, Azanughi, Senegenses, & Mauritani aliquot, maximâ ex parte ijs vescuntur, earumue ova in delicijs habent. Alij autem sic parant: Primum in loco concavo & spacioso fumum magnum excitant, quo inter volandum locustae impeditae cadere coguntur; tum captas sale & sole & etiam fumo exsiccant, ac in massulas formatas pro annuo alimento (quemadmodum nos pisces) servant: non illas tantum quae longa habent crura, sed etiam Attelabos, Asellos, Asiracos, omniaque fere locustarum genera: ut ex Dioscoride, Strabone, Plinio, Solino, Agatharside, Plutarcho, Auicenna, Posidonio, Leone & Dionysio Afris, Aeliano, Diodoro Siculo, Aloysio, Cadmusto, Agricola, & navigationum centurijs legere possimus; unde [...]. Verum ut cunque illas in gratissimis cibis isti haberent, Graeci tamen inter viliora edulia numerabant. Si Aristophani, & Plutarcho in Sympos. credendum, ubiagricolarum mensae columen, locustas appellat. Ioannem Baptistam ijs sylvestrimelle commixtis vitam sustentasse, D. Mattheus 3. capite recenlet: atque quatuor ipsarum genera Deus munda esse voluit, populoque Israelitico ijs vesci permisit.Levitic. 11. Qui plura cupit de locustarum in cibis usu, venerandi Bezae doctissimas annotationes in Matthaeum legat. Veneno carent: Attamen qui ijs cibantur, non sunt longaevi & quadragesimum annum rarò attingunt, imojuvenes frequenter pereunt, ut Diodorus Siculus. Agatharsis atque Strabo notarunt. Non nocent (inquit D. Ambrosius) locustae vel hominibus vel frugibus per se, sed illos alunt, & frugibus non vescuntur nisi signum acceperint divinae praeceptionis. Eo vero dato enecant homines, depopulantur terras iraeue caelestis ultionem exequuntur. Mantis (quod diximus) iter monstrat erranti; Ophiomacus serpentes jugulat; omnes locustae ver indicant (quo quid nobis acceptius?) & si nimiâ multitudine famem praesagiant, ea ipso nos ad poenitentiam & preces suaviter invitant. Eâ inter sese vivunt concordiâ ut Rege vel Imperatore opus non sit: volitant enim (uti Salomon 30. Proverbiorum scribit) conjunctim sine rege, & concordiam invicem observant; unde & illud de Ecclesia dictum: Custodes tui quasi locustae, & paxvuli tui quasi locustae Locustarum: Vsus in medicina. id est, non numero solum permulti, sed animorum consensu conspirantes & confirmati. Quod vero medicos usus attinet, neque ijs destituuntur locustae. Nam suffitae stranguriae, praesertim mulierum, medentur. Dioscorid. panis cum locustarum carne comesus calculosos adjuvat: unguium scabriciem tollunt Locustae frixae. Crura locustarum cum sevo hircino trita, lepras sanant. Plinius. Mantes strumis auxiliantur. Aselli exiccati, & ex vino [Page] poti, contra scorpij ictum maxime prosunt. Attelabi apum, vesparum, crabronumue ictus & sanguisugarum vulnera percurant. Dioscorid. Eupor. 1. & Plinius 29.4. Ad oculorum albuginem, caliginem & nebulam hanc compositionem praescribit Arnoldus, Breviarij lib. 1. capite 16. Locustae nec omnino virentes, nec omnino nigrae, filo trajiciantur, & pauco vino albo suffocentur: deinde eas in umbra exiccato: tunc accipe radices primulae veris & foeniculi exiccatas ac puluerisatas: ac cum locustarum puluere incorpores: tum pulueres in Linteo ligati cum vino praedicto serventur in vase aereo, de quo vino (linteo leviter prius expresso) guttulas duas vel tres oculis infundito. Qualitatem atque temperaturam ipsarum si videas, non salitae parum calfaciunt, inflant, semen adaugent, venerem suscitant. Salitae vero pejoris succi videntur, sitimque excitant, & sanguinem adurunt. Hydropicistamen & leucophlegmaticis non adversantur. Silvaticus: Praeterea ut alios earum usus attingam: Locustae pedibus alisque spoliatae, cibandis pavonum pullis utiles habentur. Columella. Ranas palustres piscesue plurimos locustis vesci tam cuique est notum, ut Bellonij testimonio non egeat. Est etiam Selcucis [...], ut Hesychius meminit. Monedulae etiam eas devorant, quo nomine apud Thessalios, Illyricos, & Lemnios publici aerarij sumptibus aluntur: neque enim locustas adventantes solum perdunt, sed etiam sobolem devorant, unde fruges integre servantur atque illaesae. Alimento item sunt cornicibus, graculis, gallinis, anseribus, anatibus, alaudis, porcis etiam & ovibus, ut praeter historias longamue experientiam Plutarchus lib. de Iside & Osiride testatur. Denique (si Apomasari, Indorum, Persarum, Aegyptiorumque disciplina viro instructissimo, credendum,) somniare de locustarum adventu adventantis hostilis exercitus signum est,Quo pacto interfici & arceri possunt. quantum (que) illae nocere vel non nocere videbuntur, tantum quo (que) & hostis. Nunc quomodo nimia illarum copia arceri possit per prophylacticam hominum prudentiam, dicere tempestivum erit, at (que) ita huic capiti finem imponere. In Cyrenaica regione lege cautum fuisse memorat Plinius, ut ter quotannis locustas debellarent: primum ova atterendo, deinde faetus destruendo, postea adultas Locustas interficiendo: si qui officio deessent, defectorum poenas luebant. Magnesij & Ephesij ordine militari in eos procedunt. Nec verò mirum est varias gentes ad tam diram aciem domandam rationes injisse, quum varijs Africae & Mauritaniae locis, adeo numerosae damnificae que superent, ut incolas novos sibi lares parere compellant. Ovorum confringendorum destruendorumue varios ex Plinio, Valeriola, & Peucero modos adnimadvertimus. Primo verno tempore torrentes in ovorum locis deriventur, sic ut totam terrae superficiem, vel maximam ejus partem abundè humectent. Hoc si per loci iniquitatem & situm fieri nequeat, terra multorum pedibus conculcetur, adeo ut nullus relinquatur locus, qui vel reliquis altior vel profundior sit. Si pedibus nihil profeceris, trahâ, pectine, & cylindro rusticorum uti oportet ponderosiùs factis, ut conterere eas faciliùs, & terram rectiùs complanare possit. Curruum quoque militarium hic copia non obesset, frequenti enim & perpeti rotatione citissimè ova attererent: laudarem quoque aratri usum, quo terra effossa subverteretur, & locustarum veluti nidi proscinderentur. Sunt qui campanarum, tubarum, tympanorum, & bombardarum sonitu illo Salmoneo atque terrifico adultiores locustas attonitas reddere consulunt: quidam magnis à multitudine hominum clamoribus posse fugari autumant, ac si vel aëris fragore concuti possent, vel horrendos illos clamores (quod quidem absurdè somniant) audirent. Alij in pratis fossas profundiores faciunt, & crepitaculis quibusdam aerem vibrantibus locustas meticulosiores redittas sensim eò abigunt; in quas ubi sese contulerint, subito vel terra obruuntur, vel ruderibus [Page] injectis cooperiuntur atque exanimantur: alij garo ex locustis facto ita captas asserunt, quo statim somno gravissimo sepultae, postea sponte intereunt. His artibus Valeriola locustas agrum Arelatensem vexantes viginti dierum spacio interfectas fuisse author est. In Syria militari ordine eas expugnant: in Lemno insula singuli milites certam locustarum mensuram magistratui per singulos dies afferre tenentur. Quaedam gentes (ut dixi) monedulas alunt fisco publico, ut usu ferente locustas devorent. Praeterea Seleucides aves vocantur, quarum adventum à Iove olim impetrarunt Cassij montis incolae, fruges eorum locustis vastantibus. Hae quotannis veniunt ipsis auxilio; sed unde advolant, vel quo tandem recedunt, nemimi in compertis fuit. Statim quoque ab interemptis locustis montem relinquunt, domumue se recipiunt. Pulueris tormentarij sulphurisque suffitum neoterici multum commendant, & teterrimo odore locustas interficere existimant. Si vero locustarum [...], sive colluvies turmatim locum aliquem invaserit, incolae omnes sub tectis delitescant, nam nemine in itinere conspicuo, transibunt regionem illam; aliàs vero facilimae ibidem acquiescunt. Sin priusquam id perspectum fuerit, influxerint; nihil segetis, herbarum vel eorum contingent, quae lupinorum amaricantium & cucumerum sylvestrium injuria conditorum decocto fuerint conspersa; confestim siquidem ab eorum tactu dispereunt. Fortasse Centaurei minoris, absinthij, vel juglandis decoctum idem praestaret. Similiter sicco pede transcurrere illas regiones creduntur, ubi Vespertiliones in arboribus factae sint sub limes. Praeterea si locustas in fossa (eâ quâ diximus ratione captas) concremaveris, fumus ille vicinas reliquas vel suffocabit, vel demittere alas compellet, ita ur vel in venatorum manus nullo negotio veniant, vel à sole deinceps labefactae ultro occidant. Si vites ab illarum injuria tueri velis, prope radicem tria sinapeos grana serito, quae deinceps germinantia odore acri bruchum locustamue omnem appropinquantem vita exigent: uti Geoponica Cassij & Dionysij Vticensis (malè Constantino Caesari ascripta) nobis persuadent. Aristoteles 4. Histo. 8. odore sulphuris & cornu cervini, aut styracis suffitu locustas abigi tradit. Palladius ex Democriti praeceptis nec satis nec arboribus locustas damno futuras scribit, lib. 1. tit. 35. si fluviatiles vel marini cancri plurimi fictili vasi cum aqua immissi tegantur & sub dio statuantur, ut decem diebus in Sole vaporentur: postea quaecunque illaesa volueris, illa aqua perfundito per quodque octiduum, donec sata perfectè adoleurint. Arnaldus fumo stercoris vaccini vel bovini, vel cornu sinistri fumo, arceri locustas author est. Sed quare superstitiosulè dextrum excludit? nam ratio & natura, dextra sinistris meliora esse voluerunt. Magi suis nugis & Epodis plurimum hac in re fidunt atque attribuunt, quos cum Plinius lib. 37. cap. 9. dementiae insignis & vanitatis infandae redarguerit, non vos illis morabor. Peucerus lib. de divinationum generibus prodidit Romanos veri Dei cognitione nondum eruditos, quotiescunque locustarum agmina conspicerent, jejunijs, moerore, sacrificijs, omnibusque modis ad placandas Deorum iras usos fuisse, & Iovem Apotropaeum paulo diligentiùs coluisse. Eudoxus ait, Galatas orientales simili tempestare continuis precibus Avium ad Deum accedere, eumque saepius rogare, ut agros suos locustis inundantes servare velit immunes. Quae nos Christianos monere debent veri Dei Orgijs initiatos, vero illo lumine instructos, certissimum locustarum nocentium abigendarum remedium esse Numinis invocationem, cum vera poenitentia & pietate simulationis nesciâ conjunctam. Absque quibus fuerit, nae vires, virtutesue nostri ingenij omnes concidunt, neque instrumenta contra ipsas omnia quicquam valebunt: valdè enim probo illam sententiam: Deo destituta remedia similia sunt hominum otiosorum: ipso verò placato, & remedium animante, reveratum remedia dici debent.

[Page]

CAP. XVII. De Cicadis & Gryllis.

OMnium Insectorum quae sonum stridulum emittunt, Cicada primum sibi locum vendicat, & magno quidem jure. Nam sonum & argutum & musicum sole exaestuante edit, & rore vitam sustentans satis arboribusue non nocet. Apud Graecos pro regionum varietate diversa sortitur nomina. Passim & generaliter [...], Eleis [...], Sidetis [...], Cretensibus (Bellonio teste) [...], Suidae popularibus [...] dicebatur, quia rorem exugendo vivit: varias item appellationes, sexus, aetas, magnitudo, atque cantio illis attribuit. Nam faemina non vocalis Aeliano [...] quae & [...] Stephano [...]. Eustathius non cicadam sed cicadae simile animal credit. Sic etiam Athenaeus lib. 4. ex Speusippo: [...], simile cicadae aut parvo turturi. Sanè Lyae verba illa ex Alexide in Thrasone Athenaei citata, ( [...]) fidem faciunt amplissimā, & vocalem fuisse Cercopam, & à Cidarum gente alienam; nisi forte ut marem faeminamue turturem voluptatis gratiâ caveis includerent Graeci, ita etiam masculo Cicadae cercopam faeminam adjunctam fuisse statuemus; neque enim tantum cantus gratiâ eas cum picis atque philomelis alebant, sed etiam ut mutuas maris faeminaeue amplexus, amores, veneres conspicerent. Adde etiam Cercopam Athenaeum [...] vocare; tantum abest, ut viro suo omnes canendi obstrependique vices, praeter faeminarum morem, attribuat. Dicitur aetate provectiore cicada [...], novitia vero & tenella [...] & [...] ut Hesychius notat. Parvae cicadae (quas Gaza Cicadastras, nos Cicadulas vocamus) a Graecis [...] atque [...] dicuntur; ut mirer hanc significationem à Stephano praetermissam. [...] substantivè positum, cicadam minimam significat, authore Eustathio. [...] cicadastras item significant, ut apud Coelium legimus, Quamvis Eustathius animalcula ea esse contendit cicadis similia, atque alibi faeminas cicadarum vocat. Has Aelius Dyonisius à [...] nuncupatas voluit: [...] sive vocales & obstreperae Cicadae sunt [...], sive mares: dulcisoni illi quidem, & plectro quasi Thebaico modulantes. Mutae autem & agrestiores cicadae [...] appellantura silentio, atque [...]. Arabicè Gituole & Cicuale, & Velderetrich, & Robiche. Sylvat. Cicara barbarorum nomen est, à Latino vel Hispanico corrupto. Italicè Ligallo, Cicara, & alicubi Lazenzala. Hispanice Cignatregas & Cigarre. In Germania atque Anglia Cicadas reperiri non audio: tamen si quae ibi fuerint, utraque gens ipsas Bowc Krickells vel baulme Krickets appellant. Flandris Fieldtdresin. Wallensibus (ni fallor) Straffen. Polonis Konick Zyemuyco, Spiewa, dicuntur. Aliquando cum Gryllo confunditur Cicada, sed perperam nisi forte Gryllum cicadam esse dixerimus non alatam. Cicadam Latinos vocasse, autumant sonorum ancupes, quasi cito cadentem. Est enim illud Epitheton Cicadae apud Philosophorum principem [...], & revera brevissimi fati videtur. Cicadarum aliae vulgatiores sunt, aliae rariores. Vulgarium caput pronum, magnum videtur; & pentagonum imitatur lateribus inaequalibus finitum. Colore est viridi nigricante; utrinque tumulos duos obtinens ejusdem coloris, sed ovalis figurae & margine quadam fuscâ circumseptas; fusca item linea tumulos secat medios, mediumque caput [...] littera nigerrima rectà dividit: oculos habet ex fusco non multum viridantes, prominentes quidem, & magnas pro corporis ratione, ut mirer Nigidium (qui cicadis oculos negavit) eos non vidisse: [Page]

[figure]

Visu autem revera sunt hebetiore, ut Aristoteles meminit; si enim digitum contraxeris & paulatim versus ipsarum oculos remiseris, accedunt eò magis quam recedunt, atque umbra digitiallecti citius eum conscendunt. Supinum caput, sive facies, dilutè exalbo viridiusculum apparet. Cicada inter insecta & omnino in hoc animalium genere una, orc caret; habet tamen prolixum quid compactum indivisumque, intus plerumque conditum, quod veluti promuscis tum oris, tum linguae usum supplet, denis strijs transversis affabre canaliculatum, eoue ipso rorem haurit, alimentum unicum & peculiare: ut Virgilius cecinit. Pascuntur dum rore cicadae: unde Apud Athenaeum primum disputatum, deinde conclusum fuit, solam aquam nutrire posse, quoniam ea sola cicadae famem tolerant. Hinc etiam illud alibi apud eundem parasiti cujusdam dictum [...], quasi diceret, nec rore vivo, nec herbis vescor. Cui etiam affine illud Theocriti: [...], id est, aeriove fovetur ut rore cicada? Valeat igitur illa Aesopi quae circumfertur fabula; Cicadas à formicis cibos petijsse, quum ex Platone didicisse potuisset, Cicadas Apollini sacras id doni musarum benignitate assecutas, ut solo cantu, ne dicam rore, famem levarent. Fabulosa quoque Tzetzis commenta proborum auribus indigna praetermittemus, qui nescio quantum ijs ciborum delectum adesse memorat. Proditum tamen est ab Antonio Altomarino lib. de Manna, Cicadas ex fraxini & Orni praecipuè ramis corticibusque lacrymam exugere, quam nos Mannam arborem vocamus. Eas rorem duntaxat de herbis vel ex herbis papilionum more exugere, probabile magis est, tum quòd jejunae semper & inanes intus reperiuntur, tum quòd nihil excernere conspiciuntur; nisi fortè ubi plusculum roris absorpserint, superfluam ejus partem, ut rustici notarunt, removendo ejiciant. Corpus capiti brevissimo collo, vel potius nullo, annectitur: scapulae ex viridi & nigro maculatae, pectus dilute viride magis albicat, é quo tres utrinue pedes tibiaeue erumpunt prassini coloris. Venter in majoribus duos digitos transversos longitudine aequat, latitudine unum: interna ventris pars peltam refert in apicem desinentem, & limbo duodecim tredecímve articulis constante cingitur: intus incisurae aliquot apparent concolores ventri, caudamque extremam mares (id est minores) fissam habent, faeminae contra integram: dorsum nigricat, 7. vel 8. lineis & incisuris virentibus transversim ductis ornatum. Alae pulcherrimae, argento illitae, naevisue fuscis & maculis cum ornatu pictae, externae internis duplo longiores sunt, magisque variegatae. Fusca rarior videtur, quam ex Guinea delatam Ludovicus Atmarus Chirurgus diligentissimus Pennio dedit. Dedit illi aliam ex Virginia portatam Candidus, pictor non incelebris, cinerei omnino coloris, (forte Graecorum [...]) sed proportione cum primis simili; alas utrasque habet argenteas, sed neutiquam (ut primae illae virides) maculatas. Surculariae potissimum virides & magnae sunt; avenariae, frumentariae, gramineae, varios varijs in locis colores exprimunt, longéque minores apparent. Si verò Cicadarum naturas [Page]

[figure]

cum humana parate licet, servi nostri quū sint, virtutibus dominos antecellunt, & nobis morum magistrae esse possint. Etenim eam vitae ostendunt innocentiam, ut nullam creaturamlae dant, nullâ abu [...]antur: nos contra rectum rerum usum pervertimus, & ne à parentibus caedendis temperamus. Quis conviva jam perfert cicadarum pastum? simplicem illum quidem, & frugalem, nulla artis ciborumque varietate, & curiosula mixtura inquinatum? Imo eousque stultitie curiositas foeda pervenit apud homines, ut nisi contratiae misceantur naturae carnes, unáque fructus, folia, aromata, carnes, liquores, concoquantur, actum de gula cogitent, purasue & salubres illas mensas majorum fastidio habeant. Hae sitim suam roscidâ extinguunt aquâ; nos sitim mixtis poculis ceu lenocinio quodā allicere potius, quàm lenire aut tollere laboramus. Illae arbustis ad terram dejectae (in quibus lubentius canunt,) nihilominus hilarem degunt aetatem, humilem (que) fortunam altis ad coelum cantibus leviorem faciunt. Nos vero homunculi altioribus locis depulsi, animum amittimus, & ad quamue fortunae rotam graviter timemus.

Cicada ab incalescente primum sole ad vesperum inspiratam concionem non intermittit, sed [...] perseverat; concionatorûm verò permulti, nec suauiter sermones instituunt apud populum, & vix quater quotannis concionantur. Pudeat sanè ipsos civiliùs educatos [...] admonitricem habere, neque suum officium rectiùs exequi. Harum si ventrem scabas (ut poetae laudati) acriùs cantant: illos quantum quantum verbis demulces vel praemio invitas, tamen (ut Argonautae Martialis) neque remum adhibent, nec ad vela oculos manumve conjiciunt. Quinetiam in cantu singulae conveniunt; mutuàmque rebus operam impendunt: Illi verò utinam non serendis litibus, alendisque controversijstoti incumberent: utinam non de lana & linō, de figuris & formis, de decoro indecorè & turpiter concertarent. Verum [Page] est illud Theocriti proverbium [...]; sed homo, qui homini Deus esse debet, idem se potiùs lupum praebet ac diabolum, suaque in viscera saeviens hominem exuit. Inter cicadas, mulieres silent; virifere venerem aversantur, nec nisi multis faeminarum blanditijs eò trahuntur: nostrae autem mulieres verba viris praeripiunt; viri verò mulieribus longè intemperantiùs segerunt. Quid addam? solae cicadae inter insecta [...] videntur. nos vero animi perturbationes ita agunt praecipites, ut levi, imo nulla de causâ ira exaestuemus, dolore contabescamus, invidiâ et Zelotypiâ conflagremus. Musicam vero Cicadarum quod attinet: primas tenet inter [...] tam dulcis apud veteres habita, ut eundem sonum & cicadae & citharae [...] nomine vocarent, teste Polluce: unde fortè Lucretius cicadas Teretes dixit. Platonis eloquentiam cum Timon Sillographus commendaret, cum cantilenis cicadarum comparavit. Verba ejus apud Laertium haec sunt; [...]. Sole effervescente canere incipiunt, ea scilicet tempestate, qua alioquin messores ab opere desisterent, quare laboriofi cantores arbores conscendunt, ibique operantium atque itinerantium aures cantu Appollineo demulcent. Nam ut musica animo languenti, & fatigato cerebro quasi quoddam [...] exhibet; sic rusticis cicadarum cantus non affectatus, stridoris contentione ad laborem perferendum tanquam [...] quidam stimuli est loco, & messores ad fruges colligendas non modo invitat, sed etiam detinet. De certamine inter Eunomum Locrensem & Aristonem Rheginensem citharaedos, ac de victoria Eunomi ob cicadam advolantem ac citharae insidentem, fractae que chordae vices supplentem, legatis Antigonum mirabilium narrationum lib. 1. & Strabonem lib. 6. Geograph. Cujus quoque certaminis Solinus meminit. Imo prisci per cicadam musicam intelligunt; & ideo cicadam Eunomi citharae insidentem tanquam notam musarū hieroglyphicam pinxerunt: utia Strabone, Phlegetonte, & Pausania accepimus. Apud Athenienses antiquitatis & nobilitatis symbolum fuit, eoque nomine aureas cicadas, (ut nunc aureum vellus Hispani) cincinnis intertextas gerebant, atque inde [...] appellabantur. Dicit etiam Anthologij author lib. 3. veteres cicadam tanta in admiratione & amore habuisse, ut in Taenero Laconicae regionis promontorio monumentum illi ponerent, ac epicedium in laudem ejus perelegans exararent: Cui etiam Orus Apollo Hieroglyph 2. subscribit. Nemini denique cicadarum cantus insuavis videtur, nisi qui ab animo vel corpore ipsus aegrotat, & propterea sanae musicae sanus esse arbiter non potest. Graeci eô illas pretio habebant, ut caveis inclusas retinerent, & ad aures oblectandas foverent. Nunc pauca de sono addam, & deinceps ad earum ortum interitumque orationem flectam. Sonum illum stridulum atque obsterperum alij aliter edi existimant, Pierius eum in Promuscide formari autumat; Proclus Diadochus alarum contritione fieri putat: Cujus haec sunt verba; [...]. Id est, Canit cicada frequenti alarum in semet ipsam applausu, atque sonum ita emittit; veluti etiam sentit Hesiodus. Verum eos ore non canere omnes vident, ut nec alarum attritu locustarum more, sed membranulae reverberatione sub flabellis (sic enim vocant operimenta illa duo post postrema crura ventri adhaerentia) vel ut Aristoteles brevissime scribit: sonant alliso spiritu ad membranam septo transverso subditam: nam dum illa eo pacto distenditur atque remittitur, sursumque ac deorsum impellitur, sonus erumpit stridulus non secus quam in puerorum arundineis fistulis pellicula tenui constantibus; qua depressa, intenta, vel vibrata, sonitum fieri necesse est. Atque haec ratio est, cur faemellae cicadae non canunt; integrae nimirum & orbatae illo spacio intercrurali, ubi maribus tenuis nascens membrana strepitum sonumque emittit. Alij faeminas maribus multo frigidiores faciunt, atque id [Page] in causa ponunt silentij. Verum cum eunuchi, senes, atque mulieres vetulae praecipue (atque magis quàm Invenes calidiores) stridant, frigiditas in causa esse non potest. Adde etiam mulieres (si Hippocratis judicio steterimus) calore viros superare; vel si aliter se habeant; tamen faemellas cicadas maribus calidiores esse fateri oportet, quia sub septo transverso non sunt dividuae; mares autem in illo loco (nisi membranula illa de qua diximus obesset) omnino perflatiles videntur. Voluit sanè natura per vocem cicadarum faeminis negatam, nostras illud docere: [...]. Canere primum incipiunt sub finem veris, sole meridiem praetervecto, & fortassis in calidis regionibus citiùs, ubi arbusta rariùs consita, ibi & faeliciùs degunt, & lubentius concinunt. Sunt enim omnium animalium minus melancholicae, & propterea non solum viridem hilaremue locum, sed apricum etiam affectant. Imo non omnino inveniuntur ijs locis, quibus vel omnino arbores desunt, vel nimiae & umbrosae conspiciuntur. Hinc fit ut (Aristotele authore) apud Cyrenem nullis in campis cicadas inveneris, cum tamen circa oppidum frequentes audiantur. Loca item frigida vitant, imo ijs vivere non possunt. Oleas amant, quia ob raritatem ramorum foliorumque angustias minus sunt umbrosae. Loca non mutant, ut nec ciconiae, vel saltem perrarò; si verò mutaverint, perpetuùm silent: tantum valet patriae amor. In Milesia regione (inquit Plinius) rarò videntur. In Cephalenia insula amnis currit, in cujus altera parte copiosae sunt, in altera plane nullae: id quod ego vel nimiae arborum copiae, vel inopiae, vel naturali cuidam soli antipathiae ferrem acceptum: Quemadmodum Hybernia nullum animal nutrit vel generat venenatum. Regnum Neapolitanum ijsdem de causis aversantur; quamvis Maronis magia factum id fuisse meminit Niphus. Timaeus ille Siculae historiae scriptor cicadas in Locrensi agro ex citeriore parte fluvij. Helicis [...]. memorat: ex altera vero parte Rheginis subdita [...] facit: non quia Herculis precibus ob somnum impeditum stupent, ut Solinus finxit: sed quia domi lubentiùs gaudent & canunt, more Galli: unde fit, ut Locrenses apud Rheginos non stridant, nec Rheginenses vicissim apud Locrenses; distant tamen fluvij duntaxat interlapsu, quem lapidis uno jactu trajicere possis. Multum sane ipsas (quae una omnes in se charitates complectitur) movet patria: quum Iudaeorum exemplo aliena terra, patriam loqui linquam recusent, patriaque ejecti moriendi potiùs vias, quàm vivendi rationes cogitent atque ineant; usque adeo brevis animae prodigae videntur, natalisue soli studiosae. Hominum ita gaudent consortio, ut nisi agros messorum, itinerantiumve conventu repletos viderint, submissius canant & rariùs; vel potius tacitè tantum in sinu sibi applaudant. Si vero messores compotantes, congarrientes & concinentes (quod meridie plerumue fit) audiverint, tum veluti de lauro certantes vocem elevant, & maximo laterum conatu [...] adstrident. Quare non immeritò Parasitus ille apud Athenaeum [...] dicebatur, quia natura abstemius, garrulus adeo ferebatur inter prandium, & inter confabulantes vocalissimus esse contendebat. Lepidè cicadarum historiam in Phaedrone Platonis narrat Socrates, struens a meridie non dormiendum ne nos Cicadae derideant: nam diligentiam ipsarum magno praemio affectam ferunt Poëtae. Dicunt enim Cicadas ante Musas homines fuisse, qui natis postea Musis cantum monstrarant; quosdam vero ex ijs mufices & cantandi studio adeò delectatos fuisse, ut cibi potusue negligentes imprudenter interirent: quibus Musae in Cicadas transmutatis id (mercedis loco) donarunt, cibi potusue vacuos (etiam sole exaestuante) vivere posse, neque ullo succo nec sanguine indigere. Coëunt & generantur ex ejusdem generis animalibus, ut Aristoteles tradidit: masue inserit in faeminam,Coitus & generatio. quae genitali reciso recipit quod a mare injicitur: pariunt in aruis cessantibus, terram [Page] excavantes particulâ illâ caudae cavâ asperâ praecutâ, eodem modo quo Bruchi. Quapropter magna Cicadarum in agro Cyrenensi copia est. Quinetiam in arundinibus, quibus vites eriguntur, nidum faeturae excavant, & in caulibus squillae herbae interdum pariunt. Sed hic faetus facillimè in terram dilabitur. Hoc etiam notatu dignum, quod Hugo Solerius in Aëtium scribens affirmat. Cicadas in partu mori, discisso in faetus exitu parentis ventre, (quod nonnulli maximo cum errore de vipera fabulantur:) id quod certè plurimum demiror. Nam ova alba excludunt, non vivum animal, nisi (ut in nitedulis) ob imbecilitatem id contingat: ex ovo crescit primum vermiculus, deinde fit ex eo theca, aureliae papilionum similis; quae Tettigometra dicitur (quo tempore esu suavissimae sunt antequam cortex rumpatur,) postmodum circa solstitia noctu exeunt cicadae, ex matrice illa; nigrae protinus, duriusculae, & majusculae. Vbiverò eruperunt, Surculariae surculis, frumentariae frumentis insidunt; & in exitu parum quiddam relinquunt humoris, nec multò post volant, & incipiunt canere. Quod igitur de matris ventre discisso singit Solerius, id ego de matricibus intelligi debere contenderem. Cicadas cum mulier quaedam teneras aleret, cantus & voluptatis gratiâ: sponte sine maris opera gravidas invenit, si Arist. 1. de hist. anim. fides habenda: verùm cum faeminas omnes natura mutas dixerit, & spontanea haec impregnatio veritatem superet, vel faeminam verba Aristoteli dedisse suspicor, vel ipsum nobis. Alia est Cicadarum generatio, ut apud authores legimus. Nam lutum si non debito tempore effodiatur, Cicadas progignere testatur Paracelsus, atque ante eum Hesichius. Ob hanc causam Plato cicadas homines olim fuisse affirmat ex terra ortos, Musarum verò beneficio in cicadas ( [...]) versos. Etiam nunc non alio cibi genere quàm rore vitam sustentantes, & assiduo cantu sese pascentes vivunt. Hanc etiam ob causam Athenienses sunt [...] vocati, quia crinibus aureas cicadas gestabant pro ornamento, atque etiam nobilitatis atque an [...]iquitatis symbolo; ut Thucydides in primo Singraphiae testatur, atque Heraclides Ponticus de priscis Atheniensibus. Hujus consuetudinis argumentum praebuit Erythaeus ex terra ut ferunt editus, qui Atheniensium rempub. primus gubernavit, eos, Platonis judicio [...]: deinde mos obtinuit, ut nemo nisi Atticus esset, & Aborigo diceretur, auream cicadam capillis annectere auderet. Huic opinioni Aristophanes, & ejus etiam Scholiastes assentiuntur. Isidorus cuculi salivam cicadas gignere non recte affirmat, verùm Locustellas gignere manifestum est. Cicadas veterem pellem sive senectutem per aestatem exuere Lucretius lib. 4. testatur his verbis: Cum veteres ponunt tunicas aestate cicadae: eamue ob causam ab Hesichio [...] vocatur: quibus quidem minimè fidem dedissem, nisi hujus pellis ejectam iconem in procinctu habuissem. Ante coitum mares gustu suaviores sunt; post coitum vero faeminae; quippe quae ova candida & gustu gratissima habeant. Parthi, ut Plinius scribit, & reliquae ad orientem gentes, cicadis vescuntur; non solum nutritionis gratiâ, verùm etiam ut venas aperiant, languentemque appetitum citius excitent: id quod Athaeneus lib. 4. & Natalis de Comitibus disertè affirmant. Hinc Aristophanes in Anagyro deos item Cicadis vesci ex Theocrito scripsit, ubi eos per iram appetitu caruisse somniaret. Vidi ego (inquit Aelianus lib. 12. cap. 6.) qui connexas cicadas ad cibum venderent hominibus; animalium scilicet voracissima jejunissima vendebant, ne quid exquisitissimis ipsorum epulis deesset. Dioscor. assatas cicadas mandendas praebuit & vesicae doloribus prodesse scribit.Vsus Medici. Quidam (inquit Galenus) cicadis siccis ad colicos affectus utuntur; dant cum paribus numero piperis granis tres quinque aut septem; tam videlicet remittente quàm etiam urgente paroxysmo. Trallianus in calculo, exiccatas, contritas, alis, [Page] ac pedibus prius abjectis, in balneo exhibere cum mulso aut condito jubet. Aegineta etiam exiccatas nephriticis exhibet, atque in morbo renali compositionem diatettigon vocatam instituit: similem omnino antidotum Myrepsus praescripsit, sed omnes pedes capitaque tanquam supervacanea membra rejecerunt. Luminaris author electuarium ex Nicolao transcripsit hujusmodi. R. Cicadarum pedibus capiteue abstractis unc. 2. milij solis, sem. saxifrag. ana. unc. unam, piperis, galangae, cinamomi, ana drach. 2. ligni aloes drach. semis, mellis, q. s. Nicolaus Cicadas alis, pedibus, capitibusque abjectis, urit, terit, atque excipit melle attico, datque ad fabae magnitudinem cum vini mensura. Aëtius cicadas tres tritas ex vino exhibet. Quidam ad urinam provocandam pro cantharidibus cicadas substituunt, nec meo judicio sine ratione; nam & securiùs exhibentur, & citius tam hoc in morbo quàm in languida venere operantur. Antidotus ex cicadis [...] ad renum calculum à Nono medico praescribitur. Aretaeus de vesicae remedijs haec verba de cicadis habet: Vtilissimum vesicae remedium cicadae suo tempore pro cibo exhibitae. 1. mares ante coitum, faeminae post, ut ex Arist. patet: extra tempus verò aridae & tritae cum aqua & radicis nardi paxillo elixentur: in ijsdem quoque loco balnei ad vesicae laxamentum aeger desideat. Nec desunt in recentioribus qui cicadas oleo impositas Soli exponunt, & cum Scorpionum oleo commiscent, ac pubem, interfaeminium, testiculos, aliasque vicinas partes, ad dolores vesicae inungunt. Arnaldus in Breviarij lib. 2 cap. 20. & 32. in Coli dolore & Ileo puluerem Cicadarum commendat, atque etiam ad calculum ejiciendum, Si mediae cicadae puluis cum sanguine hircino vel cum vino diuretico propinetur. Lanfrancus ad frangendum calculum cicadarum spodium ex aqua raphani vel cicerum decocto sumptum magni facit. Quinetiam segnes torpentesque jam ocio pueros ad venatum provocant. Cujus meminit Theocritus Idyllio primo his verbis,

[...]

[...].

Neque solum gratae sunt in cibo at (que) in medicinis utiles hominibus, sed aves pascunt nonnullas atque inescant. Pueri enim Cretenses (teste Bellonio) hamum in Cicada sepeliunt; eam filo alligatam in aërem projiciunt. Cicadae gratiâ Merops advolat, & cum esca hamum unà deglutit, quo conspecto filum attrahunt pueri, atque ita aëriam piscaturam non absque lucro exercent. Cicadae item in fine veris multiplicatae annum morbiserum significant, non quod ipsae putredinem excitant, sed quia illarum copia putridae materiae abundantiam planè demonstrat. Saepius enim illarum adventus cantusue bonum rerum statum portendit, uti Theocritus cecinit; [...]. Niphus anno cicadarum parco annonae caritatem praesagit, rerumue omnium inopiam Quod vero Io. Langius, (multae lectionis doctrinae que philosophus, & medicus unà celeberrimus) Cicadas lib. 2. Epist. instar Bruchi fruges & pabula per Germaniam exedisse memorat, Idemue Stumfius in Helvetia factum, & Lycosthenes lib. prodig. Graecaque Epigrammata affirmant: sanè (nisi locustam pro cicada intelligerent,) merum mirum ostendunt, & quod (salvâ virorum tantorum aestimatione) credere nolimus, carent quippe dentibus & excrementum (ut diximus) non emittunt, sed rore tantum vescuntur & intumescunt. Praeterea licet omnem per reptavi Helvetiam, eaue diligentia cicadam quaesivi, quâ acum solent, nullibitamen eam vidi, ut nec in Anglia vel in Germania. Ideo tam ipsos, quàm Albertum Vincentium, & Guillerinum de Conchis, per Locustas vel Bruchos deceptos fuisse autumo, dum illos Cicadas esse vulgari quidem errore temerè crederent. Qui plura de ipsarum natura vel usu cupiunt, consulant Graecorum Latinorumue Epigrammatum [Page] grammatum authores, partim earum laudes, partim vituperia pro suo quemque marte & arte plurimis canentes. Aegyptij per Cicadam pictam hominem mysticum & sacris initiatum notarunt. Novi Hieroglyphi eas nonnunquam musicos, nonnunquam garrulos significare frivolè contendunt. Vtcunque fuerit, recte de semet ipsa Cicada cecinit meo judicio.

Sim licet insectigenus exiguum atque minutum,

Magna tamen parvis gratia rebus inest.

Post Cicadam Gryllus proximum locum vendicat, tum quòd eam forma, demptis alis,Grylli nomen. nonnihil refert, tum quòd cantu proximè accedit. Calepinus Graece [...] dictum affirmat, sed authorem non citat, imo nequit. Alij a clamore arguto, & procellarum aemulo, sic cum vocari putant (in quorum numero est Isidorus) qui gryllismus dicitur. Ab Hadriano Iunio propter soni stridorem [...] dicitur. Sed minus recte; cum hanc Locustam esse majorem ex Aristotele probaverim. Freigius natural. quaest. lib. ex Plinio Tryxalidem vocat. Verùm quum [...] sit insectum impenne, utcunque sono conveniunt, formam tamen & speciem Grylli non habet. Latinè item Gryllus dicitur. Gallice un Gryllon, Crinon. Arabice Sarsir (si Bellunensi credimus.) Barbaris Gerad. Avicennae Algiedgied. Polonis Swierc. Hungaris Oszifereg. Germanis cin grill, ein Heyme. In agro Argentinensi (à mense quo cantillat) Brach uogle. Illyricè Swiertz, Czwrczick. Italicè & Hispanicè Gryllo. Anglis Cricket. Belgis Crekel, Nachterekel. Gryllus autem vel campestris est, vel

[figure]

domesticus: utrosue Plinius ad Scarabeorum genera retulit minus propriè, quùm alas elytro toctas non habeant, sed omninò membraneas; licet exteriores densiores longè quàm quae subtùs latent. Calepinus postremò natus, genus locustarum facit, parili errore. Niphus in Arist. hist. 5.28. & 29. locustas terrestres, & Bruchos, Gryllos vocat; ut etiam Albertus per imperitiam cicadas. Campestrium alij sunt mares, alij faeminae. Mascicadae magnitudinem propè attingit, sed corpore paulo longiore, colore subnigricante; caput pro corporis ratione magnum; oculi grandes exerti, frons antennata, sed articulis carent antennae, & huc illuc tamen facilè, moventur. Sex item pedes obtinuit corpori concolores, & postremos longissimos ad saltum vegetiorem: antrorsum & retrorsum (quod singulis commune est Gryllis) incedit. Alae quasi leviter insculptae & incurvae, totum poenè corpus tegentes; cauda illi bifurca, moles corporis minor atque faeminae. Haec vero ventriosior, inamaenum quendam exprimit virorem: oculis herbaceis, antennis rubentibus, cauda tridentis aemula, & magnitudine corporis à mare dissita. Per aestatem in campis reperiuntur, ibique terram excavantes manent atque nidificant. Hyeme vero leniore latitant, saeviore pereunt in cavernis, quos sine cuniculariorum arte fodisse videantur. Alarum attritu sonum illum edunt perstridulum, teste Plinio: & sane alis eorum avulsis attritisque Iacobus noster Garrettus Pharmacopoeus diligentissimus eundem sonum rectè imitando assecutus est: ut mirer doctissimum Scaligerum id cui nescio folliculo & fistulae in cava alui parte collocatis; Sabinum verò, dentium collisioni acceptum tulisse: quod Plinius etiam non recte [Page] de locustis scripsit. Quùm leviter alas per antri sui angustias tam aruenses quam domesticae atterunt, parvum sonum efficiunt; cùm vero pro foribus fortius has vibrant: valde argutum, nec omnino sine alarum motu agitationeue strident: has enim amputaveris, vel avulseris, stridorem illum omnem perire citò videris. Sole incalescente (quo plurimum gaudent,) ac etiam noctu, pro foribus cavernae cantant. In pascuis & pratis frequentiores, in umbrosis opacisue locis illubentius manent, rariùs ad hyemem vivunt, ut Georg. Agricola scribit: magnam authoritatem illis perhibet Nigidius, majorem Magi, quoniam retrò ambulant, terramque terebrant & stridunt noctibus. Quo magis à nobis sunt dissiti, eo acutius stridunt, proximi verò silent, & prae dysopia vel formidine se in antra citi recipiunt. Gryllus (inquit Albertus) lib. 4. cap. 7. exercit. 273. si medius dividatur vel capite plectatur, adhuc canit & vivit longum tempus. Quod sane si verum sit, actum planè erit de alui illa fistula, cui stridoris Gryllorum causam Scaliger tulit acceptum. Venantur eum pueri formica circumligata capillo in cavername [...]us conjecta, efflato priùs puluere ne se recondat, & ita formicae complexu extrahitur. Plinius lib. 29. cap. ult. Sed citiùs & minore labore capitur, hoc modo; ramulo gracili & longo, vel stipula cavernae inserta, & per vices extracta, ante cavernae vestibulum illico erumpit; quasi interrogatura, qui foribus facit injuriam? Vnde in eum natum proverbium, qui levi de causa sese hostibus ostentat, & insidias ultro incurrit, Stultior Gryllo. Panico recenti, maturo frumento & pomis vescuntur. Gryllus domesticus à Graecis (si Alberto credendum) [...] dicitur, cujus nominis ne vestigium quidem reperio apud Graecos: forte Barbarum pro Graeco supposuit. Angli eos House-crikets, Germani Heimgrill appellant.

Plinius de scarabeis scribens (inter quos Gryllos malè retulit) haec verba subjungit: Alij prata crebris foraminibus effodiunt,Lib. 11. Cap. 28. alij nocturno stridore vocales aridam terram inter focos & furnos excavant. Sunt item domestici mares & faeminae. Maritotum ferè corpus fusco colore est imbutum, dorsum ex fusco varium magis nigricat: oblongo est corpore, & campestri longe minori; caput ei ferè orbiculare, oculis nigris praeditum, & antennis in omnem partem mobilibus, forma & compage omnino est campestri: juxta mediorum pedum exortum, duae lineae transversae niuis instar albicantes dorsum adornant. Iulio & Angusto mensibus volat, nec tamen longè nec diu; sed volatu undoso, (pici Martij instar) nunc ascendendo

[figure]

alis dilatatis, nunc complicatis vicissim descendendo. Caudam habet bifurcatam. Faemina majorest & longiori aluo, alis 4. volat, quarum externae breviores, internae arctiores simul & longiores. Caudae extremitas in tres quoque sive setas, sive spinas mavis, dividitur. Volant utriusue sexus, saltantque & celeriter satis currunt: spumam juris Zythique avide liguriunt, vescuntúrque sanie & liquore carnium. De hoc insecto Albertus lib. 4. cap. 7. sic scribit: Gryllus qui noctu cantat, non videtur os habere; (ut arvenses) sed invenitur in capite ejus longum membrum linguae simile, & nascitur super exteriorem capitis ipsius partem, & pars illa non est fissa, sicut finduntur ora animalium: nec invenitur aliqua superfluitas in ventre ejus omnino, licet vescitur humiditatibus carnium & brodiorum pingui, ad quae sive effusa sive reservata, noctu accurrit. Imo licet panem quoque depascit, superfluitatum tamen expers, & [Page] ventre semper jejuno perhibetur.Vsus. Grylli non solum homines labore fessos cantu recreant, sed etiam medicam syluam adaugent, morbósque abigunt. Veteres (ut Iulius Scaliger notavit,Exerc. 186. remue ipsam experimento veram expertus est) loco cantharidum ijs utebantur, simili successu. Purulentis auribus Gryllus cum terra sua effossus prodest. Gryllus manibus contritus sacro igni medetur; tonsillasue curat. Oportet autem cum ferro eum & cavernae suae terram tolli, atque deinde in manibus fricari; quo pacto non solum à praesenti malo aeger liberabitur, quinetiam per annum à recidiuo erit immunis. Plinius. Curant quoque Grylli parotides sive illiti sive alligati: strumis illinuntur cum terra sua.Lib. 30.4. & 9.12. Cinis eorum cum oleo, putrida ulcera ad cicatricē perducit. Contra calculum & dysuriam Gryllum aqua dilutum sumere prodest. Bellunensis eorū oleum auribus dolentibus instillat; eo (que) modo dolorē ijs omnem pulsationemque adimit. Marcellus in faucium tumoribus tactum illorum & simplicem alligationem multis effert: Halyque judicio in collo suspensi quartanam arcent. Tonsillarum tumores ijs sedari Serenus indicat his versibus:

Quos autem vocitant. Tolles, attingere dextrâ

Debebis, quâ Gryllus erit pressante peremptus.

Pueri alicubi nocturni cantus gratiâ (ut Cicadas in Italia) gryllos pyxide pertusa, vel fiscellis includunt; herbarum folijs appositis quibus vescantur ac totam aestatem servant. Aluntur & in Africa caveis ferreis, magnoque venduntur, ut à quibusdam mercatoribus accepi, ad somnum conciliandum. Delectantur enim Fessani arguto ipsorum sono, non secùs at (que) Hiberni & Walli plectri harmoniâ. Quo item doctissimus Scaliger non parum affici videbatur, quùm cantus ipsorum gratiâ in pyxide clausos servaret: quàm si cribro crebriùs pertusam reddidisset, tertio post die non mortuos sed diu quidem superstites reperisset, lib. de plant. Seclusa enim ab aëre vivere nequeunt haec animalcula, quae praeter vocem & aëra fere nihil in se aliud habere vel esse videantur. Aestate praeteritâ marem & faemellam subdito pabulo servavi; sed die octavo marem reperi faeminae latus erosisse, qui etiam post biduum expiravit. Lanio item avis (ut doctissimus noster Bruerus observavit) Gryllis vescitur; eos (que) supinos spinis transfixos juxta pullorū nidos collocant, ne quando cibi penuriâ tabescant. Verum ubi numero infensiores fuerint, his eos artibus fugabis, vel intercipies. Discū satis profundū, & aqua repletū ante eorum stabula colloces, farina avenacea crassiore cinctā. Sic Grylli saltu ascendentes in discum, aqua suffocati pereunt. Si quo (que) aquam vitriolo mixtam in eorum antra injicias, certò fugabis. Restat adhuc una bestiola alata, quā an ad cicadas an ad locustarū classem referam plane ignoro. Quâ enim catervatim volat ac segetes erodit, locusta videatur; forma tamen ad cicadam proxime accedit. Mira sane hujus bestiolae, & quasi in fantis facies. Caput galero triangulari tegitur, in cujus superiore parte quatuor sunt maculae nigrae, duae oblonge, & aliae duae fere orbiculatae, inter quas, duo etiam minutissima puncta nigra observabis. Alas habet quatuor, quarum internae duplicantur quùm quiescit, ita ut [...] videatur. Atque hi forte erant illae locustae, de quibus Cuspianus é Sigeberto sic scripsit: Mense Augusto, anno 874. Immensa locustarum vis senis alarum remigijs volitabat ab oriente & cum senis pedibus, &c. à quibus tota fere Gallia divastata est. Dixeris primo aspectu caputium scapulas ornare, sed propiùs intuenti, partes sunt superiorum alarum veluti semicirculo inclusae. Totum corpus valdè crassum, nigro fuscoque est colore: posteriorum alarum partes infinitis nigris maculis notantur. Petrus Quickelbergius Antuerpianus hanc ex Africa portatam ad Pennium transmisit, quam nos etiamnum exanimem in thesaurario [...] servamus, & Cicadastram nominamus. Nec minùs in Tryxalide (de qua antea dictum) haeremus. A rodendo nomen forte obtinuit: [Page] verum ut vel tryxalides Bruchos esse censeam, vel olerum locustellas, vel cicadas, vel Gryllos, nequeo quidem induci: Non solum quia Athenaeus, Plinius, alijue eo ipso philosophi sibi non constant; verumetiam vel quòd forma vel natura longe discrepent. Et quare obsecro [...], Id est, stridor, non male non derivetur? quòd si verum sit, sanè Gryllis maxime conveniet, quas tum aliàs tum per stridorem à Blattis Peucerus merito distinguit: id quod Ioachimus noster Camerarius (magni illius filius, & virtutum ex asse haeres) primus notavit. Plinius ex his viginti torreri jubet ac bibi é mulsa contra orthnopnaeas atque haemoptoicam passionem. Cinis illitus cum melle margines duros ulcerum complanat, & mulierum

[figure]

purgationes retentas praeclarè adjuvat. Huc etiam Cicadam Rondoletij aquaticam referre visum est, cujus caput pentangulum imitatur; oculi exerti atque globosi, non magni, & nigri: antennae ore extimo erumpunt perbreves; pedes utrin (que) ternos habet, postremos longissimos: in dorso vel alas, vel earū rudimenta gerit. Cauda illi bifurca, venter saepe veluti incisus; corporis color subfuscus vel potiùs ex albo nigricans. In aquis limosis stagnantibusue reperi, sed naturam ejus nondum habeo perceptam: hoc à terrestri differt cicada, tum quòd capite sit magis exerto, & cervicis aliquid habere videatur; tum quod alas habeat inutiles ad volandum, licet ad sui erectionem non ineptas. Haec in folijs nympheae, potamogeti, aliarumue aqua ticarum herbarum insidens, jucundum quid (more Cicadarum terrestrium) stridere dicitur: Sed à nobis hactenus non est audita.

CAP. XVIII. De Blattis.

MVlti multa de Blattis blaterant, sed pauci blattas propriè dictas rectè describunt, imo ne vel minimam earum notam ferè ostendunt: Sed hinc inde varia corradentes, in acervum omnia conjiciunt atque confundunt. Nisi Plinius huic lucem aliquam historiae attulisset, oppido perijssent Blattae, vel potius interijssent. Primùm ergo quibus Insectis Blattae nomen ab authoribus attribuitur ostendam; deinde veras ac propriè dictas Blattas describam. Blattarum verò nomine comprehenduntur, tum vermes in auribus nascentes, tum quae alvearibus nocent Phalaenae. Verùm cum hae lucipetae, illae lucifugae sint; cur pro Phalaenis habeantur, equidem non video. Blatta etiam vermiculus est libros & vestes erodens; ut Horatij sermones innuunt his verbis: Blattarum & tinearum epulae, cui stragula vestis. Martialis tamen blattas à tineis distinguit, diversaue esse animalia plane ostendit. Capitur etiam à recentioribus pro vermiculo [...] dicto, é cujus tela sericae vestes conficiuntur. Alij vermes grani in elice humili crescentis blattas vocant, unde Blatteus color. Turnebo advers. lib. 18. cap. 17. & lib. 28. cap, 23. ubi haec habet verba: Blatteus color vermiculatus est, id est, a vermiculis qui in cocci grano rubentes erumpunt, quorum (que) cruore floridissimus elicitur color, non niger, ut quidam putant, sed ex rubro purpureus: Cui liber de natura rerum, & Guillerinus de conchis assentiuntur. Lumbrici intestinorum blattae à quibusdam vocantur. Cardanus alicubi vermes farinarios Blattas appellitat. [...] uti etiam [...] Gaza Blattas interpretatus est. Dicitur autem rectissime [...]; apud Polucem [...] legitur, uti etiam apud Lucianum,Nomen. [Page] quando deridet indoctum libros multos ementem. Italis Blatta & Tarma. Hetruscis Piattela; Germanis Wibel; brottworme, brottkaefaer, Malkaefaer, springwibel. Norimbergenses quandam speciem Schavaben jocosè vocant, quia frigoris est impatiens, ut Cordus scribit. Illyricis Swime. Polonis, Molulowy. Hungaris Moly. Hispanis, Rapa coua polilla. Est autem Blatta Insectum lucifugum, scarabeo simile, sed elytro carens. Blattarum tres sunt species, Mollis, molendinaria, & Faetida. Freigius pessimè

[figure]

divisit Blattas, molles cum faetidis confundens, ac [...] tertiam speciem constituens, Gazae mala interpretatione seductus. Omnes senectutem exuere, tum Aristoteles Hist. 8. cap. 17. tum Plinius lib. 11. cap. 28. testantur. Mares omnes alati creduntur, faeminae certo alis destituuntur; illi quoque minores: hae magis ventriosae sunt. Omnes (faetidâ exceptâ) celeri cursuvalent & frigore pereunt. Mâs mollis, faemina colore multò nigrior, caput parvum habet, unde duo exeunt cornicula praelonga, in quam cunue partem mobilia; pectus unà cum scapulis orbiculare, in corpore incisuras septem habet. Alae adsunt corpori concolores, rariùs tamen volat, sed earum auxilio (struthiocameli instar) celeriùs currit: caudam habet bifurcam & forpiculatam; sex pedes obtinet. Circa ora latrinarum, & in balneis locisue uliginosis plurimum degit. Gryllos campestres nonnihil referunt, sed corpore sunt compressiore, & cruribus longè gracilioribus. In Philippo navi quam nobilissimus ille alter Neptunus (Dracum equitem intelligo) aromatibus onustam vi cepit, ingens blattarum alatarum multitudo inveniebatur. Sed hae nostris paulo majores, molliores, & coloremagis fusco. A multis fide dignis accepi, Blattam mollem vulgari sextuplo majorē in summo templo Petropoli nostrâ captā fuisse,Blatta Petrolitana. quae morsu non cutem tantū eam venantiā vulnerabat, sed & sanguinem altius copiosius (que) eliciebat: erat digiti majoris magnitudine, longitudineque, atque loco muris septo inclusa, evasit tamen post triduum; sed qua ratione aut via, nemo perspexit. Molendinariam siue pistrinariam vidi (Graecè [...] dicitur) faeminam ni fallor, quia alis caruit: vulgari illa molli longiorem, crassiorem, & cum majore splendore nigriorem, os forcipatum illi, parvum, quasi sub ventre positum, antennas habet

[figure]

primae similes, oculos item exiguos concavos, vel potiùs ocularum signa atque vestigia. Pectore pene quadrangulari quatuor primi pedes affiguntur, posteriores ventri: supra scapulas alarum quasi rudimenta conspiciuntur, alae tamen dici non debent; corpus reliquum crassiusculum, variè orbiculis incisum, quos si à latere intuearis serram referunt. Caudae apex & furca utrinque una innascens, ad tridentis formam accedunt. Stabulantur istae Blattae in locis tepidioribus, pistrinis & vaporarijs. Vix magna in fame lucem ferunt: vel si victus quaerendi gratia in apricum procedere coguntur, celeri cursu ad tenebras recurrunt, vel puluere fese tegentes,

[figure]

venatores fallunt. Tertium genus odore adeo invisum, ut à Graecis [...] à Latinis Faetida Blatta vocabatur: a Plinio describitur acuta clune; quam notam nisi expressisset, fortassis in tenebris jacuisset semper haec [Page]

[figure]

species, nec in oculos nostros venisset. Sunt enim scarabei omnino (praesertim pilulares) ad eam faciem, quos cauda abscissa graphic è repraesentat; nigerrimo colore splendet, tardigra [...]um est animalculum, si quod aliud; corpus ita formatum delineatumue ut alatam jurares elytroue tectum; carent tamen omnes alis, nec sane marem hoc in genere alatum (quicquid Plinius somniat) inveneris: gracilia habet crura & longiuscula: profundis in cellis habitat, & latrinarum hospes: nocte lentissimo gradu proreptat; sed ad signum lucis sermonisve levissimum, ad latebras redit: pudendum sane animal, lucisue (non propter dysopiam, sed mali odoris maleue rei gestae conscientiam) impatientissimum; sordida siquidem amat hospitia, parietesue perfodit alienas: teterrimoue odore non astantes solum, sed universam quoque viciniam inficit atque offendit; os illi bifurcum, dorsum quasi elytro tegitur, solitaria est, vix du [...]s simul reperies. An vero haec ex putri materia oriatur; vel mutua commistione maris & faeminae generetur, ignoramus.

Francofurti ad Moenum frequens videtur: Londini apud nos in cellis vinarijs, locisque tenebrarum plenis subinde reperitur: reliquae species in pistrinis frequentiores. Faetidam ob tetrum odorem quidam cum Cimice confundunt; non rectè. Peru incolae bestiolas quasdam alatas Aran [...]rs vocant, quas Serius Papiliones credit. Gryllorum magnitudine & gregatim noctu prodeunt, omnem ferè mollem suppellectilem ambedentes, lib. navig. Papiliones esse non dixerim, quia rodunt, non autem promuscide exugunt; vel ergo Gryllos facerem, vel novum Blattarum genus, vel quid ab utroque mixtum & confusum. Ex Epistola doctissimi cujusdam viri ad Gesnerum missae, alteram blattam faetidam describam. Est (inquit) insectum quoddam volatile faetidissimum in Hungaria, supra quam dici potest fastidiendum. Cicadam faetentem dicerem, nisi Gryllo esset similius. Hyemis tempore lucem appetit, aestate fugit: quum volat, dirum quid strepit & horrendum, faetore mox omnia replens. Quidam peste peraërem saeviente hoc animalculum ceu arcanum gestant adorantue: imo nonnulli, id quod sues sine nausea haud facerent, eam deglutiunt; usque adeo pestis metu tenentur, ipsamue arcere tentant. In muris generantur: ubi frequentiores inveniuntur, ibi vina generosissima nasci ferunt, atque ego experientiâ didici. Hucusque Epistola. Blattae juniores omnes leviter albicant, sed adultiores ex spadiceo nigricant. Faetidae vero de nigredine ne carbonem quidem metuunt. Authores item varij quatuor alias Blattarum species recensent, nempe veneream in humanis pudendis genitam; Apiariam, vestivoram; & quae codices exedit, librariam: verum nulla harum praeter apiariam cum Blattarum quadrat descriptione. Ea vero neque adeo faetida, ut [...] dicta: ne (que) tam mollis, ut quae antea describebantur: Sed mediae cujusdam naturae, & polline potiùs conspersa quàm pinguedine inuncta. Reliquas suis in locis, ubi de pediculis tineisque dicemus, adjuvante Deo fusiùs comptiusue dabimus ornatas. De colore blatteo magna opinionum varietas inter doctos videtur. Nam si haec insecta (de quibus egimus) verae blattae dici deberent, cur non potiùs nigrum spadiceumue colorem blatteum dicimus, quam muricatum illum atque purpureum? Certum est Blattae Bizantinae succo (est enim purpurae species) purpureum colorem elici, perinde ac ex Cimicibus (Coccionili vocatis) vermiculatum; vel igitur omnes colores blattei recte vocari possint, vel hic noster novissimus non est Blatteus. Equidem miror Turnebi Thylesijque peruicaciam, quod illum vermiculorum Blatteum esse contenderent, cum a nullo authore Blattae dicantur, sed potiùs propriè vermiculatus haberi debeat. Blatteus igitur color, revera [Page] est purpuratus. Nostrae vero Blattae hujusmodi nihil succi emittunt: sed lucifugae, sordidae, truces, faetidae, furaces, nocturnisue depraedationibus infames vivunt, unde Servius Pyratas noctu navigantes Blattas dixit. Hae licet bestiolae naturae ipsi, hominibusue & apibus exosae sunt, varias illis tamen virtutes Deus indidit, & quam Bizantinae illae praestantiores. Nam si concham illius unguemve dempseris,Vsus. quid inter caput (papaver dictum) & collum totus venter continet, quàm florem illum tingendis expetitum vestibus solis (que) oculis delectandis natum? Sane licet illum colorem Principes magnatesue Primarij nullo auro non emunt, & pretij magnitudine regium faciunt: ubi tamen contemptibilium harum blattarum vires audiveris, purpuram supra omnem caras dixeris. Etenim ad aurium dolores & surditatem mirificè prosunt hoc modo acceptae: R. blattas alis abjectis xij. vini veteris & mellis ana ℥j. ss. malicorium unum, succi pomi, sesquicyathum. Coquantur in olla nova, donec malicorium flaccidum fiat. Tum simul terantur omnia: tritis adde unguenti Syriaci ℥j. picis liquidae ℥j. ss. Succi è 4. cepis expressi; q. 5. conterantur & ad usum reponantur: decoctum lana succidâ & tepida instilletur. Gal. sec. loc. lib 3. Molles in oleo decoctae verrucis efficaciter illini experientia testatur. Molendinarias capite detracto, attritas, lepras sanare, Musa & Python in exemplis reliquerunt. Faetidae pinguitudinem, si caput avellatur, tritam una cum rosaceo auribus mirè prodesse scribit Galenus ex Archigene. Sed lanam qua incluserint, paulo post extrahendam: celerrimè enim id pingue transire in animal, fierive vermiculum. Alij binas ternasve in oleo decoctas efficacissimè auribus mederi scribunt, & tritas in linteolo imponi. Hujus item intestina trita cum oleo aut decocta, aurium dolores instillata mitigant, Dioscoride authore.Lib. 2. cap. 36. A prioribus duabus speciebus capita detrahenda, antequàm in usum medicum veniant, Plinius docet: à faetida pedes & pennas etiam detrahit, vel potius coriaceum illud dorsum penniforme, durius illud quidem & magis venenatum: alas enim non habet. Faetidae praeterea cum pisselaeo sanare ulcera traduntur, aliàs insanabilia; strumas item & panos diebus 21. impositae; sanant quoque concussa, convulsa, cacoethea ulcera, scabiem furunculosque detractis pedibus & pennis. Nos haec auditu fastidimus at hercule Diodorus (inquit Plinius) eos morbo regio orthopnoicis restitisse tradit, cum resinâ & melle: humanissimi eorum cinerem crematarum reservandum ad hos usus in cornea pyxide censuere, aut tritas clysteribus infundendas orthopnoicis aut rheumaticis. Infixa item corpori, illitas extrahere constat. Blattas dolores tollere narrat Cardanus; sed quos dolores, vel quod blattae genus, non memorat. Phryges & Lycaones Blattas illinunt his, quae vulvâ strangulantur. Plinius. Denique Castorei loco inserviunt in Antiballomeno,Lib. 30. cap. ult. quomodo fugantur. atque eas pro Bupresti substituit Galenus. Si verò Antisilyphium, sive contra blattas medicamentum velis; Cunilae manipulum (quae à Graecis mascula, à nostris cunilago dicitur,) projicias, atque omnes é tota domo Blattas convenire ad eam videres: ideoque Romae Blattariam vocant. Hirundinibus adversus blattas defensionem Natura largita est. Nam cum Blattae earum ovis perniciosae sint, matres apij folia ante pullos projiciunt, quibus a nido arcentur. Quod sane solius Aeliani figmentum citò dixissem, nisi Zoroastes in Geoponicis idem asseveraret. Vpupae amianto gramine nidos praemuniunt. Cornix verbenacam prostruit ne accedant blattae. Si quoque oleo spicae inungantur, blattae statim pereunt, veluti Ioach. Camerarius refert. Vt fugentur ab hortis blattae, audiamus Diophanis consilium: ventriculum vervecis recenter mactati, & suis adhuc faecibus impleti diligenter tibi comparato, eumque ubi blattis scatet hortus, terra leviter obruito; peracto biduo, blattas eò omnes convenire videbis; quas vel aliò deportabis, vel ibidem [Page] altissimè sepelies ne resurgant. Si verò apes ab ipsis tutas servare velis, suffumigijs acribus arceto, vel noctu lucernas juxta ponito, vel aluearium fulcimina unguine illinito, ne facilis fiat ascensus.

CAP. XIX. De Bupresti & Cantharide.

PHysici permulti Buprestis mentionem fecerunt, sed adeo exilem, ut neque formam, nec mores, imo nec verum nomen tetigisse videantur. Nam Ardoinus Bupestrem vocat, Vegetius (veterinariae lib. 3. cap. 15.) Vulpestrem atque Bulpestrem: etiam cap. 78. Bustrepem corruptissimè legit. Apud Sylvaticum Barbarismi (si quis alius) principem, Bustasaris, Bublistes, Bubestis item vocatur; usque adeò ijs exoculatis temporibus linguae Latinae vitium fuit illatam, & Barbaries omni loco inundans omnia confuderat.

Dicitur autem reipsa

Graecè [...], quia boves rumpit. Nicander in Alexipharmacis etymon ejus in hunc modum deducit, [...], id est, ab incendendis bobus. Primum enim per summam acrimoniam pecorum intestina inflammant, deinde tumor sequitur & febris, & tympanites species calidissimas; postea membranis ruptis crepunt mediae. Dicitur alijs, item Hesychio, [...] Sed haec rectiùs pro araneola illa ruberrima boves mordente sumitur, in pascuis oberrantes. (Angli Blaine-worme. Troings vocant) quae devorata à pecude eadem parit symptomata. Latini Graecum nomen retinuerunt. Germanis dicitur Gouch, Gach, Knoelster, Gualster, die grunen, Stinckhenden Wilden wentde: Renkaefer, Hidelbergensibus, à celeri cursu, atque alibi cin Holtzbuck. Italicè vocatur Bupresti. Hispanicè Arebenta buci, si Matthiolo credimus; nos vero Burncowe vel Burstcowe Anglicè dicere, audaculè fortè sed non malè, primi audebimus.

In agro Heidelbergensi veram Buprestem sese invenisse scribit Pennius, atque descriptionem dedit hujusmodi: Ex Cantharidum genere [...] (si Galeno, Aeginetae, Phavorino, Aëtio, Plinio, atque Avicennae credendum sit) videtur, sed oblongiore copore; elytrum exterius ex viridi flavescit, vel potiùs aurum imitatur. Longiora item

[figure]

crura habet, & crassiuscula, oculi globosi, prominentes; ex fronte juxta oculos duo cornua oblonga articulata; caput parvum, os patulum, durum, robustum, forcipatum, dentatum, quo crudeliter vulnerat & mordet: venter non rotundus, sed in longum productus; acriter cum scarabeis & lacertis pugnam init, ventres semper petens, (utpote molliores partes) quos citissimè erodit, & ubi vim metuit aut dolos, é vestigio quàm celerrim è recurrit, seque subducit. In gustu (inquit Actuarius) quiddam graveolens repraesentat. Aëtius eam [Page]

[figure]

nitrosi cum gustus tum odoris facit. Cornarius, Lonicerus, & Cordus, faetoris magnitudine subducti, Cimicem sylvestrem Buprestem dicere non abstinuerunt, ac propterea Knolster, & Quelster appellitant. Vescitur quoque muscis, erucis, lacertis, lumbricis, ac alijs itidem insectis, dummodo ea pugnando superarit, morticinia enim, vel aliorum opera ene catas bestiolas non tangit; ubi interfectorum sese carne explevit, reliquam stragis partem ad cavernam trahit, eaue postquam fames redierit ventrem satiat. Alios hujus bestiolae crudeles mores, Petrus Turnerus & Guilielmus Bruerus dixerint, (Medici eruditione paucis, vitae integritate nullis secundi) quia una cum Pennio in agro Heidelbergensi Buprestis vitam & vitia observarant. Buprestam veram Bellonius, in descriptione montis Athos exprimit hoc modo: Bestiola est (inquit) aligera, volans, longè faetidissima, Cantharidi similis, sed major, colore flavo vel luteo, tam exquisiti veneni, ut boves eo loci ubi aliquandiu manserit pascentes, ob infectam contagio herbam moriantur. Inter Cichoraceas herbas (ronces) urticasque & conizas saepius reperitur; ab incolis montis Athos Voupristis dicitur, Haec Bellonius; unde recte colligere quis possit, convenire utramue descriptionem de faetore, magnitudine, naturâ; genere & colore tantùm paulum differre. Nos enim flavas non vidimus; nisi ex viridi (ut dicam) aurescentes, flavas dixeris. Neque sane extimis formis aut coloribus adeò pertinaciter insistere aequum est, quin pro regionum diversitate, utrumque (ut in hominibus fit) salvâ rei specie alterari nonnihil posse confiteamur. Alteram quoque veram Buprestem vidimus, corpore paulo breviore, & circa ventrem latiore; caudâ magis acutâ, capite parvo, oculis prominentibus, ore hiatulo, & forcipito, elytrâ secundùm longitudinem striatâ, colore saturatâ, gramineo ex auro splendente. Crura tantum sex (Matthioli & Grevini icones, praeter rei naturam suorumue oculorum fidem,Hanc iconem videas in Aldronando 488. octo exprimunt) pro corporis mole longiuscula, (sed tenuiora quàm in prima Bupresti) & nigricantia; cornua item duplo minora & subtiliora; celeritate primum aequat, faetore superat, imo hoc ipso cimicibus, atque sylvestribus palmam eripit. Muscas & erucas venatur ijs, vescitur: tam non ferendae violentiae videtur, ut laetalissimum araneum interficiat. Rarò in Italia reperiri Buprestes scripsit Plinius, nunc verò (quid ni enim Marcello Virgilio credamus) frequentiores, quàm agrestis fortuna & res patitur. Esse autem eas venenatae admodum naturae, & tum pecudi & tum hominibus adversissimae, quos à tota substantia tollunt, Aëtio teste; vel ex eo satis apparet,

[figure]

quod earum Propinatores lege capiti teneri narrat in Pandectis Budaeus, ita enim lex loquitur. Qui Buprestem, vel pityocampen, tanti facinoris conscij, aut mortiferi quid venem ad necem accelerandam dederit; judicio capitali, & poena Legis Corneliae afficiator. Vidimus quoque in agro Heidelbergensi Buprestes duas Scaraboides, alteram ex auro virescentem, alteram ex flavo nigricantem. Illa priori à nobis descriptae omnino similis, sed aliquantum major; alae externae auro saturato lineatim ducto illitae, & pauxillo viridi adumbratae, inter lineas umbones concavi assurgunt, eleganter sculpti. Celeri cursu praevalet, communem Buprestium naturam viresue obtinens. Quae verò ex flava nigricat, eam ad me misit ex agro Viennensi Iacobus Quickelbergius Antuerpianus, qui nobis in hac [Page] historia locupletanda maximo fuit auxilio. Colore excepto, et quod major nonnihil fuerat, quatuorue antennis praedita; novissimè descriptam per omnia repraesentabat.

Quamvis perniciosa haec animaliâ, acrimonia erodunt, erodendo inflammant, atque inflammatione venenata inexplebilem sitim, horrendumue tympanitem & membranas ipsas rumpentem inducunt; tamen & illas hominibus salutares fecit rerum parens natura, atque ars deinde in medicanam raptas praeparavit, antequam in usum trahuntur.Vsus. Plinius & Aegineta eodem modo praeparandas disputant, quo Cantharidas. Dioscorides super cribrum suspensum ferventi cinere illas paulisper torret, & deinde reponit. Galenus aceto macerat. Hippocrates capita, alas pedésque abjicere jubet. Erodunt, exulcerant, inflammant, inflant, & calorem ad partes erosas potenter attrahunt. Diosc. lib. 2. cap. 59. id circo non temere idoneis rebus immixta, ad lepras, carcinomata ferinosue lichenas adhibentur. Pro Cantharide majore jure (meâ quidem sententiâ) substitui possunt, quàm (Pauli venia dixerim) Blattarum aliquae, non solum quia facie ad eam proximè accedit, sed etiam, ut Galenus loquitur, virtute. Cum sevo hircino Buprestes, septica vi, lichenas in facie tollere, Plinius asserit. Hippocrates in varijs vteri morbis sanandis magnam ijs laudem attribuit. Sic enim libro de nat. mul. & lib. de morbis mul. & lib. de sterilibus scriptum reliquit: Ad uteri duritiem. Succis & pinguedinibus emollientibus buprestem adiice & vtere. ad menses & secundinas pellendas. Corpus buprestis unius (parvae vel majoris) dimidium praeparatum, cum duplo ficus pulpae, commisce & suppone: purgat enim uterum & inflat, & desperatis mensibus, optimum est remedium. Aliquando solam Buprestem apponit (si satis magna sit) aliquando mollius reddens pessarium, decem accipit, atque illis olei acetabulum, vini, cumini, Aethiopici, seseleos & anisi, ana partes aequales admiscet; fervescentia deinde format in pessum, & vtero adhibet. In vteri suffocatione, cessante paraxysmo, corpore priùs purgato, medicamentum quoddam cum Bupreste componit Hippocrates, & naturae mulierum apponit. In uteri schirro utitur quoque Bupreste, sed cautè & cum diligenti consideratione; apponit enim in glandis forma perdiem, at (que) ubi multum aegram mordendo vexat, glandem extrahi praescribit. Quinetiam Buprestem, myrrham & elaterium cum melle componit, coquit, & subdit. Subdit quoque ad molem ejiciendam. lib. 1. Gal. [...] capite primo, ex Archigene, Buprestium medicamentum describit, cum aceto, ranunculo atque Ari radice; ad alopecias, lepras; elephantiasin, &c. quorum ibidem curam facilè videris. Ceterùm ut utiles ejus virtutes hactenus recensui, ita nunc, (ne historiae leges transgrediar) non minus horrenda illa symptomata aperiam, quae venenatum hoc animal tum generi humano, tum belluino item infligit.Signa Buprestis epot [...]. Si quis Buprestem intus hauserit, eadem fere patitur quae a Cantharide: corpus in tumorem attollitur, acsi tympanite laboraret, flatuum copia inter cutem & carnem valde multiplicata; quod ob humores veneno colliquatos, & vapores sursum elevatos, proculdubio accidit. Labra alieno colore tinguntur, nempe obsoleto violaceo. Ori non dissimilis intrò sapor oboritur virosus. Ventriculus, aluus, intestina, extremè dolent, urina supprimitur; anxietas toto corpore, tota item mente persentitur. Quorum symptomatum Nicander maximam partem descripsit his verbis: [...]: His auxiliatur aphronitrum, cum aqua vel felle bovino sumptum.Curatio. Confert item lac muliebre é mammis affatim & assiduè extractum, atque ejus penuriâ bubulum, & caprinum atque ovile. Vrina quoque muliebris, epota, ac vomitu reddita; ante autem vomitum dari non debent, quia sic febrem exasperarent. Dioscor. Primum igitur vomitus ex passo multo vel oleo myrtino, vel [Page] larido lacteo, vel pingui carnis suillae jusculo, vel oleo olivarum multo, vel sapa provocandus. Mustum largius epotum, peculiare contra buprestem remedium censetur.Lib. 2. de Antid. in Alexi. Galenus & Ardoynus. Nitrum ex aqua laudat Plinius, vel é lasere, assa dulce, Oenomelite, vel Benzoin dissoluto in aqua tepida. Vel accipe nitri rubri ʒiiij. & ex aqua vel posca tepida vomitum promoue. A vomitione sae pius facta, statim alvi quoque tentandae sunt evacuationes, deinde ficus aridae exhibendae (ut docet Gal.) vel earum decoctum ex vino veteri generoso. Postremo ubi accidentia remiserint, Thebaicarum simplex palmularum esus praescribitur, aut cum mulso lacteúe muliebri tritae exhibentur. Pyrorum omnia genera, oleum etiam melinum, Plurimum hac in re laudantur. Nicander pyra sylvestria (sic enim [...] significare puto, Dioscoridis authoritate fretus) praecipuè commendat, & myrti baccas. Refrigerant enim & astringunt, & ideo Buprestis calidam naturam mitigant, & ventriculi imbecillitatem tollunt. Cavendum tamen ne corpore adhuc tumido comedantur, ne morbum retento intus veneno magis adaugeant. Quidam non sive ratione 31. ex baccis solani vesicariae, & amygdalis, lac amygdalatum extrahunt una cum decocto lactucae. viol. borrag. buglo. solani hortensis, plantag. passul. & semin. infrigid. major. Aëtius scorpij radicem ex passo in potu exhibet. Cantharidum alas pedésque contra buprestim multi loco antidoti commendant, verum aut antipathetica virtus illi opinioni fidem servat illaesam, ant mendacij suspicione non caret. Si bos equusue buprestem devoraverit, inflatur, concitatur rabie, ac paulo post crepans medius spiritum effat; ut Aelianus. 6. de animal. cap. 35. & Herocles Graecus scriptor testatur his fere verbis:Signa pecudum laesa [...]um abesu Buprestis. [...], Idem paenè Vigetius. Si Buprestim bos vel equus in herba comederit, venter statim inflatur,Lib. 3. cap. 78. [...]teniatr. totus distenditur, cibum aversatur, stercora minutim & frequenter reddit, &c. His ita Absyrtus mederi jubet, [...]. Pari ferè modo Vigetius. Statim (inquit) sternendus est equus, & cogendus ad cursum; post ei vena aperienda in palato leviter, ut sanguinem effluentem transglutiat, tum assiduè deambulet, sit ei cibus Triticum passo infusum cum porris; ex cornu vero bibat vinum tepefactum cum uva passa diligenter contritum. Quidam (authore Praxano) oleum in boum nares effundunt, lib. 17. cap. 17. Capris qui Bupreste inflantur laridum dato, vel pingue ejus jusculum infundito. Idem.

[...] idem mihi videtur cum Bupreste; eadem quippe infert canibus symptomata, quae haec bobus. Si vero aliud sit animal, mihi in compertis non esse ingenue fateor.

CAP. XX. De Cantharide.

NEscio quid in causa Pennio & Gesnero fuerat, cur Cantharidas decantatissimas & in officina medica neutiquam desiderandas praeterierint. Verùm hanc mihi relictam provinciam lubens suscipio, atque illarum historiam sic bonis avibus incipio. [...] Graecè

[figure]

dicta, apud Latinos nomen non mutat. Gallis Cantaride; Italis Catarella: Hispanis [Page] Cubillo: Germanis grune kefer goldkaefer. Belgis Spaensche vlieghe: Anglis Cantarides or Spanish flye vocatur, quasi muscam Hispanicam dixeris.

[figure]

Cantharidum duo genera vidimus, alterum magnum, alterum verò exiguum. Majorum aliae sunt oblongo corpore crassae, ex tritico collectae, ac Blattarum more pingues, variae aureis Lineis, quas in pennis transversas obtinent (atque hae in medicina potissimae habentur;) aliae minutiores, macilentae, latae, pilosae, interiores dictae, & ad medicos usus inutiliores. Majorum quoque non omnes ex viridi radiantes videris, sed alias item ex xerampelino; inexplicabilis omnes splendoris, & colore oculis gratissimo donatae. Parvum genus Cantharidum Thomas Decataeus primus mihi communicavit; formâ nonnihil & mole dispares videntur; sed virtute Cantharidea & ortu consentiunt. Harum (scilicet minorum) prima corpore, & capite oblongo

[figure]

est et forcipato, oculis nigerrimis prominentibus, antennis longis atque nigris, alis circa medios lumbos extuberantibus, quae duobus punctis argenteis, & maculis paucis albis notantur: in Cicutaria herba per aestatem plerunue reperitur, pedes habet & crura, gracilia admodum atque longa, purpurascente minio ornata. Secunda ejusdem cum prima coloris est, nisi quod antennae oculiue virides videntur. Caput huic exiguum, scapulae globosae, atque gibbosae. Tertiae caput & scapulae confunduntur, coloris aeruginosi, sed ocelluli picem referunt nigerrimam: alas habet capiti concolores, sed striis quibusdam aureis micantes: pedes item piceos & breves. Quarta tertiam aemulatur, sed herbaceo potiùs colore est, quàm aeruginoso; aliàs praeter magnitudinem (quippe omnium minima est) non differt. Tam majores quàm minores istae Cantharides, non ex animalibus oriuntur, sed ex putrescente humido & sicco. [...], ut Aelianus lib. 9. cap. 39. (Verbatim ex Aristotele) recenset. Nascuntur itē ex vermiculo in spongia dentis caninae, at (que) ex erucis fici, populi, pyri, fraxini, oliuae, & rosae: generantur enim in his omnibus vermes Cantharidum parentes, sed in alba rosa minus efficaces. Coëunt quidem Cantharides & generant. Verùm non sui generis animal, sed vermiculum tantum. Legumine vescuntur & frumento, praesertim tritico, quo pastae, ad medicinam aptissimae habentur. Olfactu picem liquidam referunt, gustu cedrum, ut Nicander prodidit. Vis earum adurere corpus, & crustas obducere, vel (ut Dioscoridi placet) erodere, exulcerareque, & calorem incitare; quâ de causâ admiscentur medicamentis quae lepras ferasque lichenas, & cancri naturam habentia sanant. Ad ungues itaque psorodeis cum ceratis aut emplastris idoneis impositae, ita illos auferunt, ut toti cadant. Admiscentur quoque ijs quae clavos auferunt. Aliqui alopecias Cantharide trita illinunt cum pice liquida, nitro praeparata cute. Caustica vis earum; cavendúmque ne exulcerent alte; postea ad ulcera illa facta, capita, fel, aut fimum murium cum elleboro & pipere illini jubent. Cantharides mixta calce, panos scalpelli vice eradicant: nonnulli paululum quiddam earum injicere solent in medicamenta, quae urinam cient: Verum in ijs magna quaestio, quoniam ipsae venena sunt potae, vesicae cum cruciatu perpetuo. Verum illitas prodesse non dubium est cum succo [Page] tamineae uvae, & sebo ovis vel caprae. In medicamenta quae urinam cieant, nonnulli praeceptorum meorum solas alas cum pedibus injiciunt. Nos (inquit Galenus) totas Cantharidas injicere solemus, & aptiores eas judicamus, quae inventae infrumento, luteo transversim in alis cingulo ornantur. Lib. 3. & Lib. 11. de simpl. fac. Menses quoque potentissime eliciunt subditae; & antidotis impositae, hydropicis auxiliari creduntur: ut non solum Hippocrater & Dioscorides, sed Galenus, Avicenna, Rhasis, Plinius, alijque optimae notae medici testantur. Nequeo hic satis laudare probatissimum ipsarum usum, cum fermento, sale, & gummi ammoniaco, ad catarrhi diversiones, podagrae & Ischiatici doloris amputationes; dum materiam altiùs centro impactam, ad superficiem extrahunt atque absumunt. Salamandrae item veneno conferunt, ut docet Plinius Lib. 29. Cap. 4. Conferunt item certis rebus & certa mixtione ad penis impotentiam sive [...] tollendam, veneremue plurimum promovent. Caeterùm ut debitâ mixtione & pondere exhibitae saluti sunt, ita non rectè propinatae, applicataeve, gravissima symptomata, & quandoque mortem inducunt. Dum Basiliae circa annum 1579. haererem, sponsus quidam (aenobarbus ille nempe in Pharmacopaeo habitans Apothecarius) de pessuli infirmitate timens, quo sponsae primâ nocte pudicitiam esset pulsurus: Archiatrum quendam celeberrimum consuluit, ut medicamento rigescens praevalesceret, destinatúmque iter citius conficeret. Verum appetente diluculo; perpetua penis distentio sine veneris desiderio insequebatur, & cruenta postea urina cum vesicae inflammatione accessit, aegerue (nihil diu proficientibus antidotis) penè elanguit. Idem quoque nobili cuidam Francofurtensi accidisse memini, cui dum Chirurgus quidam indoctus hydropem per urinas cum Cantharide intus sumpta evacuare tentaret, doloribus cruciatum perpetuis exanimavit. Habeo ego singulare quoddam contra penis languorem remedium, quo cum promiscuè uterer, utcunque multis Nobilibus (qui veneris vulgo studiosiores videntur) animos & vires adauxit absque noxa; uni tamen inter caeteros sic obfuit, ut à venere (cui nimium litarat) sanguinem continuo mingeret, & lypothymia frequenti laboraret; Sane nisi lactis copia in procinctu fuïsset, omnino interijsset venereus pullus & meritas salacitatis cupidinisue poenas luisset. Atque haec de medica ipsarum vi,Signa & Curatio Cantharidum epotarum. nunc ad laetiferam illam & infamen veniamus. Inter venena maximè deleteria censentur, non solùm quia erodunt, atque inflammant, sed ob vim quoque septicam, quâ praepollent. Succus eorum in venas sive a stomacho, sivè a cute ingressus, ut venenum interimit. Vnde Ovidius cum hosti male precaretur, lib. Trist. sic cecinit. Cantharidum succos dante parente bibas. Cicero ad Paetum lib. 9. Epist. famil. Cajus accusante L. Crasso, Cantharidas sumpsisse dicitur: Ac si eo pacto sibi necem consciscere statuisset. Gal. lib. 3. de simpl. fac. ita scripsit: Si vel minima quantitate & rebus mixta idoneis intus sumantur, urinam potenter provocant, & aliquando rodunt vesicam. Ex quibus patet, quaecunque ex frigiditate interimunt, si exiguâ quantitate sumantur, nutrire corpus posse; at quae putrefaciendo (ut Cantharides) nequaquam, cum naturae humanae adversentur. Cossitem Equitem Romanum amicitiâ Neronis principis notum, cum in lichene correptus esset, vocatus ex Aegypto medicus ad hanc valetudinem ejus à Caesare, cum Cantharidum potum daret, interemit. Plinius. Cantharides item (ut idem lib. 29. cap. 4. testatur) Catoni uticensi objectae sunt, ceu venenum vendidisset in auctione regia, quòd eas sesterijs Lx. addixerat. Largiùs autem epotae, vel diutiùs foras & altiùs applicatae, symptomata hujusmodi solent producere. Accidit punctura & dolor in visceribus, qui etiam ab ore usque ad pectinem extenditur, & renes & anchas, & hypochondria; & ulcerant vesicam ulceratione dolorosâ, penemue inflammant, & vicinas illi [Page] partes, apostemate vehementi: postea mingunt sanguinem, & frustum deinde carnis. Quandoque diarrhaea sequitur & dysenteria, & syncope, & torpor, & mentis alienatio, & nausea, & gravitas, & frequens mingendi alui (que) exonerandae, sed ferè irrita, cupiditas. Invenit eas sumens in ore suo saporem picis: quae omnia symptomata ex Dioscoride, lib. 6. cap. 1. Gal. lib. de Ther. ad Pis. cap. 4. & lib. 3. de temper. cap. 3. & ex Rhase tit. 8. cap. 17. collegimus. Hoc modo affectis atque infectis Dioscorides lib. & cap. citatis, primùm continuum & frequentem vomitum imperat, deinde frequentem alui lotionem, per clysteres ex nitro factos; postea ad vesicae conservationem lac intus praebet & psyllium. Clysterum quo (que) materiam aliam tum esse vult, at (que) in Principio: nempe exaqua hordei, althea, albumine ovi, muscilagine, sem. Lini, aquâ orizae, decoctione fenugraeci, hydromelite, juribus pinguibus, oleo amygdalino, & adipe anseris, & vitellis ovorum. Intus item exhiberi jubet lac acetosum vaccinum, hydromel, grana piceae majora & minora, defrutum, pinguedinem anatis, dococtionem cum seminibus diureticis (nempe sem. 4. infrig. major.) et decoctionem ficuum cum syr. violaceo. Oleum vero de Cydonijs veluti certissima hujus morbi Theriaca unice laudatur, veluti & oleum liliorum, & lutum Samium. Rhasis, postquam clysteres ex jure pingui infusi fuerint, in virgam quoque oleum rosaceum injici vult, aegrumue in tina tepida balneari, tit. 8. cap. 17. Ipsarum Cantharidum venenum in qua parte sit, non constat inter authores. Alij in capite & pedibus existimant esse, alij negant. Convevenit tamen pennas earum auxiliari in quacunque parte sit venenum, quibus demptis laetale est: adeo ut hoc venenum suum in se contineat remedium. Plinius lib. 11. cap. 35. Portulacam Cantharidum antidotum esse, Lycus Neapolitanus tradidit: quod de sylvestri ocymo narrat Plin. lib. 20. cap. 13. Qui etiam acetum scylliticum, oleum oenanthinum, lac bubulum, & jus caprinum variè commendat, lib. 23. cap. 2. & 4. lib. 28. cap. 10. Atque de Cantharidum historia haec dicisufficiant, quam miror ab eruditissimo Gesnero, ipsoque imprimis Pennio fuisse omissam.

CAP. XXI. De Scarabeis.

SCarabeus est insectum [...], quasi vagini-pennem dixeris, é rebus putridis, & stercore nascens, eoue sese potissimùm alens atque oblectans. Hunc Graeci [...], Tyrrheni [...], Germani Kaefer, Nomen. Itali Escaravajo, polotero, Galli escarbot, Poloni Krowka, Illyrici Krabak. Angli Beetle vel bugg, Angli Boreales Clock vocant. Occidentales vero Starkenbeken, Arabicè Canafis, & Canafes dicitur Avicennae. Cantharos omnes mares esse Graeci singuli uno ore fatentur,Sexus. Descriptio. unde facile erit Ausonij Epigrammatis sensum in Marcum emasculatum intelligere, quem Rhodiginus reddit lib. 8. cap. 5. Antiq. lect. Propterea item Aegyptij Heroum suorum statuis hoc animalculum appingi fecerunt, insinuantes virilem solam virtutem, muliebri nullâ mollitie commixtam, viris verè fortibus atque illustribus competere, effaeminatam verò eos & languidam dedecere. Canthari omnes senectutem exuunt, carentque aculeo. Quùm tanguntur metuunt, motuue cessant, & corpore indurescunt. Perperam 4. alas ijs ascripsit Albertus sub vagina crustacea conditas; nam experientia vidit tantum duas, teneras illas quidem & valdè fragiles, quapropter superveniente crustâ inclusas gerunt, tutelae gratiâ, ne à duriusculis corporibus offendantur; Nam eorum maxima pars, vel terram [Page] fodit, vel ligna putrida dentibus atterit, ibidemque domicilia & nidos fabricat; adeò ut, nisi optimè muniti essent, nunquam ab externis injuriis sese sartostectos servarent. Dum volant, tanto stridore vel murmure & mugitu potiùs aërem replent, ut per eos Deorum cum hominibus fieri colloquia Laërtius scriberet. Rosas inter omnes plantas, non redamant; imò ceu sui generis perniciem aversantur: earum quippe odore intereunt (ut in Geoponic. legimus;) Sicut faetidis contra & [...] unic è laetantur.

Memini quendam cloacas expurgare solitum, cum in officinam cujusdam aromatarij Antuerpiensis flecteret, statim Lypothymia correptum recidisse; quod cum quidam ex astantibus vidisset, in platea collecto fimo equino, illum aegrinaribus adhibuit; atque ita faeculento odore homo faecibus assuefactus ad se redijt, & convaluit. Haud mirum igitur [...] (post stercore natos eodemque pastos meminimus) [...]: ne recedam à Clementis Alexandrini verbis, 2. pedagog. Quod etiam Plutarchus alibi, nec non Aelianus affirmat. Fumum Aldub & maximè foliorum abhorrent, veluti Pulsaemi, acegi, stercoris vaccini, ac nigellae seminis. Rhasis 88. Hemerocallis Dioscoridis à quibusdam [...] vocatur, ob insignem quâ Scarabeos necat virtutem. Verùm ut has plantas summopere vitant, ita umbram hederae maximè affectant, eamue naturali quadam propensione subire gestiunt, ubi cum in acervum fuerint collecti, nullo ipsos negotio tollere procline fuerit, difficulter enim aufugiunt. Scarabeorum autem alij majores, sunt alij minores. Majores sunt vel cornuti, [...], vel expertes cornuum, [...]. Cornutorum alij cervi cornua imitantur, ut [...], alij capri, ut [...]; alij tauri, ut [...]; alij arietis, ut [...]; alij naricornes, ut [...]; de quibus ordine dicemus. [...] à Nigidio Lucanus dicitur, teste Plinio. Alij taurum vocant; alij Cervum volantem. Hesichio, [...], quia cornubus spinosis obvia comprehendit. Comico & Eustathio [...], quia omnium maximus. Cardano [...], Graeco & Latino nomine conficto. Gaza [...] appellat. Italis Cereti dicitur, & vulgo Potapeso.

[figure]

Gallis Cerfvolant. Anglis Stag-flie, vel Flyng-flie. Belgis Vlieghende hert. Illyricis Gelin. Polonis & Sclavonibus Krowka, Wielka. Inter gentem omnem cornigeram, ob corporis formam, proceritatem, & magnitudinem primas meretur, maximeue est notabilis. Colore ex obscuro spadiceo nigricat, praecipuè circa elytra & pectus. Cornua illi duo integra, sine articulis, ramosa cervi instar, minimi digiti longitudinis in adultioribus, in minoribus minora ac breviora, vel (ut Plinius loquitur) praelonga cornua & mobilia obtinet, bisulcis dentata forcipibus, cum libuerit ad morsum vel compressionem coeuntia: stringit enim mirum in modum; atque cornubus utititur eum in finem, in quem chelis cancri atque astaci: oculi duri prominentes, albiduli, juxta quos utrinue antennas habet, unas in radice inter cornua & oculos racemosas, quarum articulus rectum fere angulum facit; alteras verò media fronte erumpentes, rectas atque planas, in tuberculum leve desinenes. Pedibus incedit sex, prioribus reliquis [Page] longioribus atque maioribus. Hunc marem Lonicerus facit; ego (si qua generis inter Cantharos fuerit distinctio) faeminam dicere non vereor: tum quia reliquae Cantharorum species minores sunt (Mares enim inter insecta, ut Aristoteles notat, faeminis longe minores;) tum quòd in coitu suscipere eas à minore, experientia confirmat. Mas illi omnino similis, sed minor, tum corpore, tum cornubus: quae licet utrinque non racemantur, acriùs tamen (compressa) pungunt digitum, quàm faemina jam descripta. Tertius priori triplo vel quadruplo minor, colore piceo, cornua admodum parva & Bisulca, juxta quae duae antennae plurimis articulis distinctae oriuntur. Oculos habet prominulos, & pro corporis ratione magnos. Scapulae utrinque in angulum acutum desinunt. Vescitur maximam partem succo tenaciatque pingui è quercu exudante, nec facilè extra querceta conspicitur.

[figure]

Quarta species rara admodum est, cui cornua exilia duo, ter intùs racemata, ex nigro candidula videntur, dorsum nigris albis, venter argenteis ceruleisue maculis segmentatur: pedibus sex graditur, quinon minus nigricant atque antennulae. Capite praeciso, reliquae corporis partes vivunt diù; caput verò (contra vulgarem insectorum morem) reliquo toto corpore diutius. Hic lunae sacer esse dicitur; caputque illi & cornua cum Luna crescere atque diminui tradunt mendacissimi astrologi. Cornua medicarum virium non sunt expertia,Laticornium usus. nam infantum morbis medentur, ex cervice suspensa, magna si fuerint, & valdè racemosa, alligata amuleti naturam obtinent. Strumis appositi cōferunt & podagrae, praesertim si cum terra ab ipsis egesta commisceantur. Plinius. Si cornuti Scarabei (quos Cervos vocant) in oleo decoquantur, atque eo brachialis arteria inungatur, tollit febres. Mizaldus. Parum sapuit (ut hoc obiter notem) Guillerinus de conchis, qui Librum de natura rerum sequutus toto coelo arravit, dum Cervum istum volantem inter Cicadas poneret. Est etiam quando locustae ascribit, est quando Brucho, imo alibi cum Cicindela confundit; usque omnia conjiciens, nil docet. Gigni cervos istos tantum ex vermibus putrido ligno innatis Philosophus memorat. Caeterùm quum experientia illorum quoque originem é stercore ducendam clamat, huic potiùs applaudo. [...] (sunt enim synonima) Latinis Capricornus. Germanis Holtz back. Anglis Goat-chafer dicitur;Nomen. Descriptio. magnitudine coloreue Platycerotem refert. Caput habet latiusculum, oculos bovinos & grandes, tres ferè transversos digitos longos: os illi forcipatum, hians, aduncis duobus dentibus durissimis horrendum; quibus dum ligna

[figure]

rodit, (experti scribimus) argutulum porcellorum grunnitum disertè exprimit. Hoc forte in causa fuit, cur eas arbori alligatas, culices ficarios abigere tradidit Hesichius. Scapulae ejus curiosulè a natu [...]a sculptae, manubrium ebeno factum & perpolitum, oculis objiciunt. Pedes sex habet, tribus quoque geniculis distinctum; sed imbecilles admodum & languidos, tantoque oneri sustinendo longè impares. His ferunt auxilium cornua duo, supra oculos nascentia, toto corpore longiora, novem decemue articulis flexibilia, non exactè teretia, sed asperitatem capri imitantia; quae licet in quamcunue partem movere possit, tamen dum volat, directè ea tantum protendit, atque volatu fessus pro pedibus utitur. Conscius quippe horum imbecillitatis, cornubus arboris ramulum circumplicat, at (que) ita pendulus quiescit, ut in agro Heidelbergensi vidit noster Bruerus; [Page] avem paradisi eò referens, quae pedibus destituta pendulis illis nervis ramos illaqueat, atque ita laboris satur quieti consulit. Gerras enim Germanas nobis obtrudunt, quotquot unicum illi tantùm volatum attribuunt; quo defatigata tandem, simul & terram tangere perhibetur, & diem obire. Fabularum mancipia hujus rei causam sic narrant. Terambus Satyricus Poëta convitijs ipsas Musas impetere non abstinuit, quae propter in Cerambycem meritò transformatus duplicem subivit poenam, nam tum enervatis cruribus claudus ambulat, & latronum more in ligno pendet. Antonius Liberalis, lib. [...] 1. rem perstringit his verbis [...]. Quae dum Xylander Latina facere tentavit (vir alioquin Graece Linguae peritus:) bis turpiter impegit. Primò quòd Cerambycem

[figure]

avem verteret, quum volucrem dixisset. Secūda quòd caput una cum alis lyram formare diceret, quum Graecus libersic loquitur, [...]. An vero hoc Scarabei genus, id sit, quod in caule eriphiae herbae sursum deorsumue currit sonum haedi ementiens, (quo Magi ad vocem emendandam nihil esse praestantiùs affirmant) equidem nescio: minorem tamen Scarabeum esse autumo; quia ferulae caulis vix hunc jam grandem caperet. Cerambyces praeter hunc memoratum varios vidimus, unum primo huic similem, sed magnitudine & colore varium; nam & paulo minor, & colore fuit ferè cinereo; Venter, crura, & cornua, dilutè caerulea; scapulae, cauda & elytra, nigris qubusdam maculis variegata. Cornuum quoque articuli nigricabant; postrema crura reliquis longiora crescebant. Hos a Quickelbergio obtinuimus, Antuerpia transmissos. Alterum habemus, extra viridem, supinè fuscum; caput, scapulae, elytra obscurè virentia, & auro itidem micantia; corpore est paulo porrectiore, priori similis videtur, sed paulo minor; cornua purpurea obtinet, crura, pedesue Hyacinthinos. Tertium huic concolorem ipse primus Pennio dedi, nucem moschatam & cynamum verè spirantem. Verùm fragantia illa dulcis (stacten contra non cara) cum vita in auras statim effluit, & cadavere exulans, sese in pyxidem (qua fuerit servatus) tota insinuat. Cardanus mentionem facit hujus Scarabei; sed qui ante me invenerit neminem novi. Est quoque alter cum splendore nigricans, ventriosus, crassus, corpore, cornuque breviori reliquis; cornuum juncturae non sunt (ut in alijs) globosae, sed utrinque leviter serratae. Hunc Carolo Clusio Pennius se debere fatetur. Quintus capite ore & dentibus primo omnino similis, oculis nigerrimis, colore per totum corpus fusco, ore patulo dentato, capite, [Page] collo, & alis, minutulis punctis nigris densè conspersis; corporis

[figure]

magnitudine ferè secundum aequat Cerambycem: rariùs conspicitur; in aedibus vivit & lignis aridis. Sexto cinerascenti caput valde exiguum, oculi albiduli, cornua longiuscula, articulata, candescentibus maculis distincta: elytris, imo toto ferè corpore, varius est; in aedibus

[figure]

item versatur, sed an etiam in lignis habitet, ignoro. Septimum ex Russia ab Edoardo Elmero allatum vidi, toto corpore infuscatum, juncturas habuit in cornubus globosas, septem vel octo; facile ex forma cognoscitur. Ab hoc octavus magnitudine & forma parum abludit, nisi quod capite, scapulis & alis subcaeruleis praeditus videtur.

[figure]

Nonum misit ad Pennium Ioachimus Camerarius (de literaria repub. optimè cum primis meritus) cui alae pedesue arenosi erant coloris; caput cornua venterque subnigricabant: cornubus repandis videbatur, ex pluribus verticillis nodulísue compositis, quae in utramvis partem nictu citiùs versabat. In plantis (& potissimum Cithyso)

[figure]

repitat. Hujus generis esse puto Scarabeum, quem Ioannes du Choul. (lib. de varia quercus historia, cap. 26.) ita describit: Degit in quercu animal de scarabeorum tribu (quantum conjectura ducimur) colore nigricante, proceris cruribus, geminos capite gerens aculcos, modice inflexos: quibus acerrimè stringit adversantia. Hanc bestiolam fabri lignarij quercus dolantes, in ipsis visceribus vivam invenere. Rustici Lugdunenses Thurro nominant. In laquearibus felicius diutiúsque vivit, seque hypocausta colentibus levi cum strepitu prodiens conspiciendum subinde praebet. Eundem vel illi similem quendam piae memoriae Gesnerus Epist. Lib. 3. ab anu pleuritin passa dejectum fuisse testatur in haec verba: Per aluum (inquit) à potione ex Oxymelite nostro cum decocto faenugraeci exhibita, prodijt vetulae pleuritide laboranti,

[figure]

scarabei genus nigrum, longis pedibus, longis item cornubus flexibilibus articulatisque, rudi plenum pure, vivum; longitudine duorum articulorum erant digiti. Decimus totus ex nigro purpurans, os forcipatum habet. Vndecimus ubique atrescit. Duodecimo cornua minus articulata, caput scapulaeue cyaneae, reliquum

[figure]

corpustotum spadicem videtur. Horum omnium in iconibus, utcunque cornua aliàs directa, aliàs curuata cernitis (explanationis gratiâ) tamen plerunque non [Page] nisi (caprorum more) ad humeros reflexa gerunt, veluti primus Cerambyx: eoque nomine in eorum classem rereferendos esse aequum duximus. Atque hactenus de

[figure]

Cerambyce sive Capricorno, ejusque generibus: quorum non alium in medicina usum didici, nisi quòd sinistra manu capta quartanas abigunt. Plinius lib. 30. cap. 11. Fortè posteri, quos meliori luto finxerit Apollo, alios ab ijs usus deprompserint, nec persuaderi sibi siverint, tam affabre pictum fictumque à Deo animal,Vsus. raris admodum in medicina virtutibus posse destitui, quas rebus longè vilioribus (pro suâ erga homines beneficentiâ) impartit. Vespertiliones hoc in primis habent delicijs, & culicibus praeferunt, praesertim si vivos ceperint atque compresserint.

[figure]

[...] vel [...] potius, cornubus duobus semper Taurorum more rectis & directis cernitur; ex spadiceo circumquaque nigricat, & ferè [...] videtur: habet autem exiguum caput brevibus crassisue scapulis immersum, mediáque fronte spinula exit (defensionis gratiâ) peracuta.

Nasicornium quatuor species vidimus. Prima omnium maxima atque rarissima apud Indos vivit, colore nigerrimo: nasum habet ad faciem rostri navalis cornutum & extra curvum, circa cujus umbilicum aliud cornu intus reflexum é tuberculo nascitur, quale etiam é scapulae tumulo. Totum corpus, ab ultimis cornubus ad caudam, longitudinem quatuor unciarum continet, latitudo fere duarum est.

[figure]

Cantharorum lege faeminam non habet, sed ipse suae sibi faber est formae; faetum solo sibi genitum producit, quod Ioch. Camerarius F. non inscite expressit, cum ad Pennium hujus insecti iconem é Ducis Saxoniae rerum naturalium penu mitteret, his versibus:

Me neque mas gignit, neque faemina concipit, author

Ipse mihi solus, seminium (que) mihi.

Moritur enim semel quotannis, suaque ipse ex putrilagine Solis beneficio (Phaenicis instar) renascitur, quae (testante Monino)

Quando millenas aestates, frigora mille

Vidit, & aeterno labentia secula mundo;

Annis jam gravior, post longae taedia vitae,

Optat ut ossa rogo tepido rediviva quiescant,

In (que) suo condi feretro cupit; & sua longè

Corpora sarcophago rediens potiora resumat.

[Page]

[figure]

Secundam Nasicornium speciem raram at (que) pulcherrimam, Mercurio sacram, Carolus Clusius Viennae depictam misit; in cujus agro frequens est. Forman illi, qualem vides; absque ventre saturatè rubro fuisset, totus videretur piceus: narium cornu illud recurvum adeo acutum est, ut (quod de praeliaturo barro fertur) aciem illi rupis tenacis affrictione addi putares. Tertius nasicornis & quartus, pariformes penè videntur, nisi quod illi alae longiores elytris excrescunt, huic vero breviores apparent. Splendente atramento perfusos diceres, usque adeo undiquaque nigricant. Aries sive [...] cornubus nodosis hyacinthū aemulantibus, capite ex auro viridante, scapulis miniatis, purpureo ventre, elytris capiti

[figure]

concoloribus, pedibus, cruribusue spadiceis incedit; alae vero vagina inclusae albicantem arundinis membranulam scite exprimunt. Canthari majores [...] sive excornes plurimi sunt. Nempe pilularius, Melolonthes, Purpureus, Atratus, Arboreus atque Fullo. Pilularem alij Stercoriarium vocant, atque fimarium, quia tum ex fimo & stercore nascitur, tum in illis lubentissimè versatur. Graecis [...] dicitur at (que) [...] nec non (à forma illud) [...], quasi feliformē appellaris. Germanicè Rosskafer, Kaat, Oder mistkafer. Anglicè, Dungbeetle, sharnbugg. Gallicae foüille merde, quasi fodi-merdam dicere velimus. Pilulariū vocant Latini, quia é stercoribus pilulas

[figure]

voluit globosas, quas posterioribus pedibus retro voluendo format. Porphyrius hoc modo illius naturam pingit: Pilularij omnes faeminas non habent, genitura in coelum emissa, pilulas magnas posterioribus pedibus fingunt, & in contrarium agunt; ut sol coelum circuitumque octo & viginti dierum observat. Penè idem Aelianus. Cantharus nullus faemina, Semen in globulum fimarium emittit, quem viginti atque octo dierum spatio volutat & calefacit, deinde faetum procreat. Hoc dicere voluerunt. Scarabeum pilulariumè stercore pilulam ad coeli formam conficere, quam ab ortu ad occasum tamdiu versat, dum ad mundi figuram perduxerit: postea eandem in terra subter stercus (ubi nidificat) reponit, repositam permanere sinit ad mensem lunarem; quo exacto pilulas sigillatim singulas caverna ejicit, quibus in aqua dissolutis, prodit scarabeus vermis, impennis, quia paucis diebus absolutus, in volucrem mutatur. Hac de causâ hunc Aegyptij Apollini sacrum fecerunt, & pro numine non parvo coluerunt, curiosa Apionis interpretatione, quâ collegit, solis operum similitudinem huic animali collatam ad excusandos gentis suae ritus. Plin. & Plutarch. sympos. 4. Rosas veluti suae familiae pestem, valde aversantur. Stercora verò (praecipuè vaccarum) & fimeta sic diligunt, ut eorum odore quàm longissimè naribus hausto, frequentes & citi advolent. Theoph. [...]. Verùm gressus eorum tardior, labor contrà continuus atque improbus; [Page] amorue in prolem exuscitandam fere proprius. Saepe enim pilulae quas formarunt, prae loci ventorumue iniquitate relabuntur, & de summo loco ad imum sese praecipitant; perpeti nihilominus cura (propagationis studio) volucella vigilat, pilulamque sisyphiam ad fossam varijs excidens conatibus, tandem reducit. Et sane nisi quasi caelestis anime ( [...]) huic adesset, perpetuis coctus, imo decoctus laboribus deficeret, nec ad opus tam incertum tamue arduum unquam rediret. Solis calore excaecatos, mori eos tradunt nonnulli; plerunue autem non nisi à pediculis (quibus undique scatent) suffocantur. Hyemen vix ant ne vix quidem sustinent. Hederae umbra inprimis gaudent, veluti quam maximè salutari. Praxanus in Geopon. Formam ejus ita graphicè caelatam, suisque coloribus notam (totus enim nigrescit) exhibemus, ut plura adjicere, salva patientiâ vestrâ, non liceat. Ex simo primum proveniunt Scarabei (inquit Ioan Langius) ut ex ligno putrescente cossi: deinde vero, semine in globulum effuso, eodemque vivificato sobolē propagant: nulli non satis noti, nisi sicubi nulla omnino sunt stercora; alibi enim passim se cuique praebent obvios. Varijs quidem usibus inserviunt hi scarabei,Vsus ab animi antivus & cae [...]plo. nam & animis nostris prosunt, & corporis nonnullas tollunt infirmitates. Etenim cum hoc animal (aut vix quidem animal, quippe cui sensus aliquot desunt) ex infimo insectorum genere nihil sit nisi crustum, varijs tamen virtutibus nos vincit, & ad modestiam, temperantiam, laborem, magnanimitatem, justitiam, prudentiamue incitat atque impellit. Nam licet aedes habet stercoreas, tamen ijsdem vivit contentus, versatur, oblectatur, deliciatur, nec lubentiùs in rosis potat prandétue, quàm in fimo caprino, quod amaricinum olere illi videtur. Vivit enim naturae scripto, ejusue leges transire scelus ducit. Praecipuum huic studium, pilas quàm maximè potest ingentes componere, seu pastillos, quas miro conamine volvit adversus; quod si contingat ut adversus molem aliquam onus protrudat, elapsis subinde pilis ac deorsum recurrentibus, putes te Aeolidem videre, recurrentem scopulum ad verticem montis semper voluentem; nec defatigatur, nec conquiescit tamen (tantus operis ardor) donec in antrum suum devexerit. Nos vero homunculi pro dignitate aut viribus nil agimus, imo in ipso arduae virtutis vestibulo deficimus, solemue & puluerem omnem, otiosi, malè conciliati, male habiti, malè item perditi subterfugimus. Magnanimitatem ejus quis non videt, si (quod Indorum Canthari facere perhibentur) vel cum aquila pugnare audeat? Imo opinor (utor Erasmi verbis) futurum, ut aliquis Romanis ducibus impensè favens, aquilae vicem deploret, cui cum tam humili plebeioue hoste res inciderit avi tam regali: quem vincere gloriosum non sit, à quo vinci turpissimum; & cui abunde multum laudis contingat, quod cum aquila concertarit, etiamsi victus discesserit. Apud poëtas enim puduit Ajacem Vlyssis adversarij tam imbellis, fortesque duces cum militibus confligere dedignantur. Rursum alius magis etiam demirabitur, unde huic insecto vilissimo tantum animorum, tantum audaciae, ut non sit veritum cum ave multum pugnacissima bellum suscipere: tum unde opes, vires, facultates, avocilia, ut tot jam annos bella ducere potuerit vere [...].

Verùm si quis hunc explicet Silenum, & contemptum hoc animalculum propiùs ac veluti domi contempletur, tam multas in eo dotes haud vulgares animadvertet, ut omnibus diligenter pensitatis, propemodum Scarabeum se malit esse quam Aquilam. Ne vero mihi reclamet aut obturbet quispiam priùs atque rem cognoverit; Primùm in hoc Aquilae praestat, imò homini, quod senectam quotannis exuit, ac subinde repubescit. Iam hoc ipsum tanti est, ut existimem humanos quoscunque Ioves, ubi perventum est ad inamabilem illam senectutem, qua aetas peculium & res abdicat, malle cum Scarabeis [Page] [...] abjicere, quàm coronam septemplicem accipere. Deinde in tantulo corpore, quantum animi robur? quàm heroica mentis vis? quantus ad invadendum impetus? ut nihil jam sit ad scarabeum Homerica musca. Iam vero nec ingenium vulgare, nisi quis temerè natum olim, vel ubique celebratum existimet. Graecum illud proverbium, [...]: quo nimirum singularis quaedam & incomparabilis tribui videtur sapientia. Neque mea refert, si quis cavilletur; eum parum bene habitare in domicilio deformi: sed potius illorum [...] juste damno, qui deformes ipsi cum sint & caenosis moribus, aedes politè, speciosè, ex amussim factas, Attalicis usque sumptibus aedificant, atque incolunt. Porro quod animantium excrementis ad suam commoditatem abutitur, ingenij laus est, non crimen. Quasi vero non idem nos medici faceremus, quoties multorum animantium cruorem, carnem, urinam, imo oleta quidem & stercora aegris applicamus, & in potione nonnunquam exhibemus. Nec pudet Alchymistas, viros plane divinos, & non amplius, (si quod cuperent, caperent) mortales, ad quintam illam essentiam eliciendam uti fimo; nec agricolas (quo quidem hominum genere nullum fuit olim honoratius, nullum jam sanctius) stercoribus arua saginare. Id quod quidem eas a pilulario primum didicisse, non abhorret à veri similitudine. Cur enim fimo potissimùm semen includeret, nisi illi vegetantis illius caloris humorisque (quo perficiuntur generationes) plurimum inesse Deus voluit? Hinc evenit ut fimi beneficio agros redderent praegnantiores, horridamue illam maciem, famem, sterilitatem prudentiores villici abigerent. Sed Scarabeis istis Pilularijs (inquis) res tam putida bene olet. Stultum vero sit nasum hominis in Scarabeo desiderare: siquidem id homini peculiare, odore sui fimi offendi: nec idem accidit in ullo caeterorum animalium. Felicior ergo nobis Scarabeus, non immundior. Quamquam homines quoque non tam res offendit, quam opinio: nam priscis illis temporibus res ipsa perinde atque nobis, non visa est abhominanda; quam auspicatissimo vocabulo, Laetamen appellarunt, nec dubitarunt Saturno deo sterculei cognomen addere: nimirum honoris causa, si Macrobio credimus. Nam prodidit Plinius, Sterculo Fauni filio hinc non nomen solum, verumetiam immortalitatem contigisse in Italia. Porro in Graecia res eadem duobus regibus summam peperit gloriam. Augeae qui excogitarit, Herculi qui divulgarit. Denique nunquam abolebitur regis senis memoria, quem Homerus (ut in Catone tradit Cicero) manibus suis laetificantem agros, nec alia re quam quâ delectatur Scarabeus, posteritati consecravit. Imperatorem Romanum nihil offendebat lotij putor, cum emolumento conjunctus. Cur Pilularium igitur à tantis commoditatibus leve deterreat incommodum? ut jam demus incommodum esse, quod suis fovendis faetubus est commodissimum. Denique cum videmus, Scarabeum in stercore semper purum esse, semperue crustâ nitidâ; contrà homines in lupanari inquinatos atque pollutos: quaeso uter altero mundior? Equidem hinc etiam nomen inditum arbitror, ut [...] veluti [...] sit appellatus. Quod si quis forte dotes has leves ac vulgares existimet, illud certè nemo non magnificum fatebitur, & ingenti cristâ dignum, quòd antiquitus inter sacras imagines, & in vatum mysterijs cum primis habitus est Scarabeus, egregij bellatoris aptissimum symbolum. Siquidem (ut refert Plutarchus in commentario de Iside & Osiride) in Hieroglyphicis Aegyptiorum picturis, Regis simulacrum erat oculus, addito Sceptro: cum recta justaque rerum administratione conjuncta significabatur. At Thebis (ait) imagines quaedam reponebantur, quae manibus carerent; eae judices repraesentabant, quos oportet ab omni munerum corruptela maximè esse sejunctos: atque inter has unam oculis quoque carentem, quae judicij praesidem referebat, quod hunc [Page] oporteat omni prorsus affectu vacare, tantúmque rem ipsam non personam respicere aut audire. Aderat non Corchorus inter olera (quod proverbio dicunt.) Sed inter sacras imagines Scarabeus, sigillo insculptus. Et quid tandem per hoc novum symbolum innuebant nobis sapientissimi Theologi? rem videlicet haud quaquam vulgarem; nempe belli ducem egregium & invictum. Nam hoc quoque Plutharchus indicat, ne quis sic à me confictum existimet: quemadmodum allegorias persaepè comminisci solent è vulgo nati Theologi. At dixerit imperitior aliquis, quid Scarabeo cum duce belli? Per multa sanè congruunt. Principio vides ut totus armis luceat, nullaque pars corporis sit non diligenter crustis ac laminis communita, ut non meliùs armatus videatur Mavors Homericus cum illum maxime sua instruit panoplia. Adde nunc militarem assultum cum horrendo ac Panico bombo, cantuue vere militari. Quid enim insuavius classicorum sonitu! quid [...] tympanorum strepitu? nam turbarum vocem, quâ nunc reges tantopere delectantur, olim Busiridae non ferebant, quod asino rudenti videatur assimilis; at ei generi inter abhominata habebatur asinus. Adde laboris in voluendis oneribus patientiam, invictum animi robur, ac vitae contemptum. Ad haec negant in Scarabeorum genere faeminam inveniri, sed omnes esse mares. Quaeso quid magis congruere potest in fortem Imperatorem, qui nec ipse faeminam in castris habere debet, nec alijs permittere. Quin & illud ad rem aptè quadrat, quòd in delicatis illis pilis de quibus dictum est, faetus suos edunt, fovent, alunt, educant: nec alius est locus nascendi quam vescendi. Verum hoc mysterij mihi non facilè sit interpretari. Rectiùs exponent Imperatorij milites, qui norint quid sit, [...], qui norint [...], qui in obsidione nuda, duras hyemes, duriorem famem saepenumero pertulerunt; qui vitam aegram non jam herbarum radicibus, sed faedo victu produxerunt; qui menses aliquot in navibus exegerunt. Si quis hujus vitae sordes perpendat, mundus erit Scarabeus: si quis miseriam, est quod Scarabeo invideat. At haec est Imperatorum sors & conditio: ne quis forte contemnat. Sed illud obiter demirari libet, quid acciderit nostris Pyrgopolinicis, ut in suis insignibus, quibus totam nobilitatem sitam esse putant, pardos malint, aut leones, aut canes, aut dracones, aut lupos, aut aliud animal (quod vel casus objecit, aut ipsi sibi adoptarunt) quum proprium ipsorum symbolum sit Scarabeus; atque id quidem cùm accommodatissimum, tum vero à prima ipsa usque antiquitate, unicâ nobilitatis parente, comprobatum dicatumue. Ad corporis formam quod attinet (absit modo vulgaris, & judicium praeoccupans imaginatio) non est quod contemni possit vel debeat pilularius. Etenim si verè proditum est à Philosophis, sphaericam figuram pulcherrimam esse, atque omnibus modis optimam; cur non et formosus videatur Scarabeus hic qui ex Demiurgi sententia, ad illus speciem propius accedit, quam aquila, quam homo ipse? Clem. Alexand. lib. 5. stromat. Facie vero licet catum, bestiā nobis familiarē, & magis utilem quam gratam, repraesentat; tamen eo etiam nomine ab Aegyptijs colitur, at (que) long è alijs insectis praefertur. Calcagninus. Deni (que) si equus in suo genere formosus, est si canis in suo, quî minus in suo placeat Scarabeus? Nisi ommnes omnium formas nostrâ metimur; ut quicquid ab hominis forma discesserit, id continuo deforme iudicetur. Colorē ejus nemo sanae mentis calumniabitur, ut qui gemmas etiam nonnullas, adamantem nempe ipsum omnium gemmarum Principem, commendat. Deni (que) non usquequa (que) contemnendum existimabit Scarabeum, quisquis secum reputarit, Magos ac Medicos maximis hominum malis ab hoc animante remedia petere. Siquidem non modo gestantur in crumena, verumetiam de collo suspenduntur, non nunquam & auro inclusa contra omnes infantium morbos. Quid quod in efficacissimis vixque credendis remedijs, (ni Plin. author esset) parem cum [Page] antidotis vim obtinebunt? Siquidem [...] Scarabeus Smaragdo gemmae insculptis, adversus omnia veneficia praesentaneum adfert remedium, nec omnino minus efficax, quam Moly quod Vlyssi quondā dedit Mercurius. Nec solum contra haec valet, verumetiam haud vulgariter prodest, si quis quocunque modo regem adire paret; ut hujus modi annulus imprimis gestandus sit ijs, qui constituerunt à magnatibus beneficium aliquod non jejunum, aut provinciam praepinguom emendicare. Item capitis gravedinem avertit, non mediocre profecto malum, praesertim potatoribus. Proinde quis ipsum Scarabeum despiciat, cujus & imago lapillis insculpta tantam habet vim? Admonet me gemmarum mentio, ut illud etiam adjiciam: Si quid Aquila sibiplacet cognomine gemma Aetite, ne hac laudis portione cedere Scarabeum: Nam huic quoque nomen debet Cantharias lapis, totam animantis speciem mirè referens, ut non effigiem expressam, sed vivum ac verum Scarabeum intra gemmam conditum dicas. Quinetiam immundum hoc sordidumque (si velis) animal, oleo rosaceo cum terrae intestinis coctum, optimè doloribus aurium medetur. Plinius. Avicenna solos pilularios contusos coqui jubet sine vermibus. Quod etiam approbat author libri ad Pisonem, cap. 12. Silvaticus cap. 94. ex Avicenna sic scribit: Scarabei pilularij conferunt matricis doloribus, provocant urinam & menses, abortum faciunt; cum Cordumeni: valent ad haemorrhoidas sanandas; conferunt item rigori, venenis per animalia infusis; & oleum (in quo franguntur) aurium tollit dolorem. Recentiores inter calculi remedia Scarabeos hos exiccatos celebrant praesertim Alexand. Benedic. Lanfrancus ad calculi curationem pulverem hujusmodi conficit, haud ignobilem: Pilularios Scarabeos vel quoscunque alios eodem modo combure, quo cicadas aut Scorpiones. R. Spodij illorum gran. 5. condisi ʒj. stercoris columbini ʒj. ss. siccentur, & fiat pulvis. Dosis ʒj. cum aqua decoctionis raphani, tribulorum, vel cicerum nigrorum. Ad haemorrhoidas hoc unguentum haud parum laudatur. R. ungt. populei ℥j. olei ros. in quo diu bullierunt Scarabei viginti, totidemue aselli ℥j. ss. croci grana 4. Incorporentur & fiat unguentum. Arnoldus de Villanova Breviarij lib. 1. cap. 25. contra spasmum se singulare nactum fuisse à magistro suo unguentum memorat, é Scarabeis confectum hoc modo. R. piperis, euphorbij, pyrethri, ana, Scarabeorum ad reliquorum omnium pondus, puluerisata omnia & commixta in Balneo cum succo flammulae, q. s. macerentur & fiant ad modum unguenti, ex quo pulsatiles venae brachiorum, pedum, temporum cum umbilico & spina inungantur. Quinetiam lib. 4. cap. 11. ad comatosos & lethargicos suscitandos (ubi nihil profuerunt cantharides & cauteria) Scarabeos pilularios vivos, duos vel tres sub mediae juglandis cortice conclusos circa occipitium bene rasum priùs & super musculos brachiorum anteriores (in unoquoque unum) & sub plantas cujusque pedis unum alligari jubet, quia mirabiliter excitat lethargicos. Imo Magister Iohannes de Florentia (inquit Arnoldus) hoc remedio, caeteris frustra omnibus tentatis, per septem dies lethargicum detentum expergefecit, & postea cum cantharidibus vesicatorijs in occipitio positis sanavit. Praestant in hoc casu pilularij: secunda ijs debentur qui sub lapidibus, tertia ijs qui in Balneo reperiri solent. [...], inquit Aelianus. Plinius & Trallian [...]modum utendi monstrant; nempe si vivus fuluoque linteolo inclusus appendatur collo, idquese multiplici experientiâ certum vidisse testantur. Tamen vix fidem habebunt magi, quum Chelonitidem gemmam aureis guttis insignem, cū Scarabeo in aquam ferventem missam, tempestates ciere insipienter magis quàm verè narrant, & autumant, Plin. lib 37. cap. 10. Taceo Aquilam, Gallinaginem, aves lanios dictas Gesnero, in quarum nidis Scarabei spinis affixi (quod observavit noster primum Bruerus) argumento sint, quod huic quoque [Page] usui inserviant, ut aves alant. Imo multa alia animalia, praesertim ranas palustres his vesci, author est Bellonius. Et sane quamvis Aquila, superbus crudelisque hostis, tam infimae sortis animal non minus affligit atque devorat, quàm Ciconiae nostrae magnates plebem solent ranariam: tamen opportunitatem nactus, par pari refert, exclusumue illum praedonem satis punit. In nidum enim cum commilitonibus suis Scarabeis citus convolat, & absente matre, aquilae ova profert ex nido, aliud post aliud, donec nullum reliquum fecerit: quibus lapsis minutisque, pulli informes adhuc, miserabiliter in saxa elisi, prius orbati vitâ sunt, quàm vitae sensum acceperunt. Nec sanè video quò graviùs excruciaret, Aquilam quàm in liberis. Nam qui sui corporis gravissimos negligunt cruciatus, levissima filiorum tormenta non ferunt. Videmus afinos (tarda & sensus penè exortia animalia) perignes objectos, miro vitae contemptu, pullis suis succurrere: adeo ut insitam Scarabeo in vindicta eligenda prudentiam nequeam non admirari atque laudare. Sed de hoc satis, ne non quidem elephantum é musca; Sed é Scarabeo Gigantem reddidisse videar. Dicam equidem, ut immensum de re parva volumen fingere nolui, ita subticere, quae legeram, scelus habui. Miror Pennij hic brevitatem & jejunitatem, cum in Luciano, Plinio, Homero, Aristophane, Theocrito, Alexandrino, Erasmo, aliisque innumeris authoribus, mira de Scarabeo Pilulario memorantur praefatu digna. Est alius omnino similis Pilulario,

[figure]

sed melaenocyaneus, cum illustri quodam splendore. Hic Augusto mense pediculis inter crura haerentibus vexatur, & tandem interficitur. Eum ego Feliformen potius existimarem, quia non plus ovum ovi faciem, quam hic cati. Vbique occurrit, sed in agro Colcestriensi saepius vidi. Pergamus porro.

Quem ego Smaragdum vel Viridulum dicerem, Graeci Comicique omnes [...], Attici [...], qui etiam [...] vocant. Eustathius. dicitur item nonnullis [...], sed nullo jure. Accipitur à quibusdam pro Scarabeo Arboreo, sed locus abusum dicet. Rustici Lombardi Gallerucas, quasi Gallicas erucas vocant (ut Niphus interpretatur) quum tamen nihil cum erucis commune habeant. Germanicè Gruenen, Oder, Gould kafer. Italicè Mariola. Polonicè Zielonakroroka, Anglicè Greene-chafer appellatur. Variae sunt scriptorum de isto animalculo opiniones; tum quia non ubique hic obvius Scarabeus, tum quod Cantharidi propior videtur. Alij Cantharidem esse volunt, sed caustica vis fere abest. Aristophanis Scholiastes [...] vocat, [...]. Eustathius Vespam majorem dicit. Pollux animalculum volucre affirmat, sed non genus notat. Gaza gallerucam vertit, sed nihil simile obtinet, qui verò scarabeum arboreum esse contendunt, vel oculis privantur, vel colorum varietates non dispiciunt. Hesichius eum Scarabeum facit, sed coloris aurei; ut Aristophanis Scholiastes flavum: recentiores viridulum vocant & Smaragdinum, sed auro radiantem. Sic Marcellus Empyricus innuit his verbis: Scarabeus viridis

[figure]

(Melolonthen vocant Graeci) colore Smaragdino & vivido est: ob cujus amaenitatem, oculis usque adeo gratus & beneficus, ut satiari eo non possint: nam quo diutus eum intuearis, eo magis discupias. Idem quoque Plin. lib. 30 cap. 70. & 29. ca. 9. Mas totus undique viret, oculos si [Page] [...] [Page] [...] [Page] exceperis rubicundos: elytra faeminae (quae major est) castanei coloris videntur, grato atque illustri splendore micantia, alias mari similis. Pectus utriusque mucronatum prominet, quod in alijs scarabeis haud observavi. Marem faeminamque quasi manu Apollinis pictos misit ad Pennium P. Quickelbergius, Apothecarius Antuerpianus; sed rerum naturalium studio plurimis medicis anteponendus. Aristoteles 9. de respiratione, stridulum illi sonum ascribit, quod fortè argumentum praebuit nonnullis, cur hunc Scarabeum Arboreum esse dicerent. Generantur (inquit Philosophus) [...]: id est, é vermibus fimi bovini, aut jumentorum. Alter Stephanus ex Thephrasto, [...]. Aliam speciem hujus Scarabei Carolo Clusio ferimus acceptam, cui pedes nigricant, uti caput, scapulaeue, sed é caeruleo;

[figure]

Antennas habet figurâ, non tactu, corneas; (quare inter [...] censemus) elytra striata videntur: sed in circumferentia nonnihil rubent. Alium non ignobilem Melolonthen Thilesius nobis proponit (atque ego vobis pictum exhibui) his verbis: Totus praeter oculos viridis (hi enim impense nigricant;) venter ex auro parum rubescit, uti & cruscula: medium dorsum luna elytris concolor adornat; quare non invenustè

[figure]

à Latinis, Equus lunae vocatur. Hujus Aristotelem meminisse scribit Thilesius, sed quo loco Philosophus id facit, nondum assequor. Thilesius dum hunc inter pilulares recenset (quare & ego attexui) hujusmodi eum versibus describit.

Quas figula ipsas facit, fert que refert que pilas,

Pars nigra ut Aethiopum, manus usta coloribus horret;

Regia pars viridi picta colore nitet.

Parva nitet cujus dorso nota, magna minutis

Si conferre licet, Luna pusilla velut.

Dixit equum Lunae hinc cognomine Brutia tellus:

Quod si bellator sic nituisset equus,

Illo capta foret non una Semiramis; essent

Centauri & plures quàm genus est hominum.

[figure]

Et profecto plerique pilulares tetro nigrore horrent; esse tamen non dubito, quin aliorum nigriore virore lucet crusta, aliorum peramaeno. Suntitem rutili, & ijdem praegrandes, qui terram fodiunt, acillie nidos ponunt. Sunt qui parvo, sunt qui metuendo bombo formidabiliue strepitu provolant, ut imprudentem non mediocriter strepitu provolant, ut imprudentem non mediocriter territent. Sunt & alia formarum descrimina. Verùm id commune est omnibus; in stercore ortus, in eodem victus, vita atque deliciae. Alius Cantharus purpureus Constantinopoli ad nos delatus fuit, qui (nisi oculi, venter, ac pedes picem referrent) totus esset purpureus ac violaceus. Atratus in lignis aridis habitans, hunc in modum formatur; seu lugubri indutus veste totus nigrescit, vel pullescit potius: [Page]

[figure]

os forcipatum illi, scapulae fere quadratae, tibiae atque antennae breviusculae; rarò volat, frequentiùs graditur, atque inter gressum maleficorum servorum more obmurmurat. Arboreus vulgaris

[figure]

admodum & ubique obvius, praecipue Iulio & Augusto mensibus, à sole consopito tum: enim magno murmure & mugitu caecoque impetu, in hominum faciem involat, jumenta (que) lacessit. Arborum folia corrumpunt hi Scarabei, quae insita malitia dilacerant potiùs quam mandunt. Vescuntur enim culicibus. Angli eos, Dorrs. Germani, Baum [...]afer, Loubkaefer: à Ioanne Agric. lib. De Subterr. anim. Seukaefer; à Gallis Hanneton nuncupatur. Vaginae alarum puniceae sunt, & tenuissimo quasi polline conspersae: aliàs leviter splendent; idem quoque tibiarum, pedum, ac caudae spinosae color, reliquae partes infuscantur totae, nisi quod oculorum circulus, antennulaeue parvae & supra caudae ortum flavescunt, juncturaeue ventris albescunt-In Normannia tertio quo (que) anno multo frequentiores, atque ideo, L'an des hannetons ab illis vocatur. Proditum est in Anglorum annalibus, Anno Chr. 1574. Vicesimo quarto Februarij, tantam eorum multitudinem in Sabrinam fluvium delapsam, ut aquaticis molendinis rotas sisterent atque obruerent: & sane nisi unà cum hominum industria, gallinae, anates, caprimulgae, tinnunculi, vespertiliones, aliaeque praedatrices aves, (quae hos in primarijs habere cibis videntur) auxilio fuissent; suffocatae abijs molendinae etiamnum hodie obmutuissent.

[figure]

Huic alter affinis creditur, colore totus ex fusco albicante, glauco ventre & quodammodo canescente. Quem in medicinis usum obtinet equidem me nescire fateor. Aucupes vero cum anates venantur, scarabeis duob. tribusve arboreis caudatim junctis hamum contegunt, filoue gladiolis aquaticis subdito (ne dispalescant technae) lapidem ponderosū alligant. Statim anas prae cibi aviditate hamum devoraret, ejus (que) dentibus inhaerens poenas luit. His cucurbitae inclusis, quomodo grues capiuntur, quiscire velit, Gesnerū legat de grue.

Scarabaeus quem Plinius Fullonem vocat, rarior est, nec ubique obujus. In Anglia, quantum audiverim aut legerim, nuspiam apparet. Gaza [...] ab Aristotele dictum, aliquando Fullonem transtulit; quum tamen ille semper Pilulàrem solum eo nomine notum voluit, atque reliquis Scarabeis proprias nomenclaturas contulit. Neque Fullo Scarabeus rubeus dici potest (ut Freigius conjicit) nec est animalculum

[figure]

cauda forcipata, quod Hadrianus Iunius nobis per Fullonem obtrudit; non est enim Forpicula [...] genere, ut fusiùs in historia ejus palam fiet: Sanè Scarabeus hic pulcher est, Arboreo major, sed Cervo volante Faemina nonnihil minor: caput illi adest fere corneum, antennulis duabus non invenustum, oculi pectúsque hirsutum ex albo flavescunt primulum, pedes anthracinos habet. Venter caudáque plumas referunt gruinas Scapulae atque elytra albis nigrisque maculis [Page] tam pulchrè variegantur, ut vestem Damascenam esse Phrygia manu intertextam facilè jurares. Hoc insectum utrique lacerto alligatum, Magi contra quartanas singulare esse dicunt remedium; nisi non Plinio credendum lib. 30. cap. 11. Iconem Primum à Carolo Clusio habuit Pennius: bestiolam vero ipsam Quicquelbergius postea transmisit.

CAP. XXII. De Scarabeis minoribus.

SCarabei omnes minores vel maculati sunt

[figure]

corpore, vel immaculati: illos [...] hos verò [...] Graeci appellant. Maculae aliorum ex nigro albicant: alij flavescunt, alij rubescunt. Albicantium é nigro septem, Flavescentium tredecim, Rubescentium duodecim; quos hic sua quemque classe donavimus.

Immaculatorum color corporis idem deprehenditur: atque inter eos sex nigricantes, duosspadiceos, globosum unum excaerulo nigrum, alterum exluteo vidimus. Quidam quoque nuperrimè a nobis deprehensus est fuco puniceo; alter muricis succo inebriatus comparuit. Aurescentes quinque habemus, parvulos illos quidem, sed clarè micanteue auro undi (que) suffusos, quos etiam ne invidisse nepotibus videamur, sculpi appingique curavimus. Quis verò singulorum usus sit, ubi generaliter de Scarabeis diximus, explicatum est

[Page]

CAP. XXIII. De Proscarabeo & Scarabeo Aquatico.

PRoscarabeus Latine, Paracelso Meloe; Agricolae pinguiculus; à melleo pinguique sudore affatim extillante dicitur. Graeci [...] & [...] appellant. Germanis à mense quo potissimum conspicitur Mayen Wurmlein & meyen Kafer dicitur. Heidelbergenses, Schmalts voghel, Ditmarienses Ever & Kadden (ut Wierus lib. de morb. incognitis testatur) nomini

[figure]

imposuerunt, Anglicè Oile Beetle sive Oile Clock non ineptè vocari possit. Cur vero Proscarabeus potius quam Scarabeus contra Gesneri Pennijue institutum dicitur, cùm multa afferre possim, tum illud imprimis, quòd sexu distinguuntur & coeunt. Faeminae magnitudinem hic vides, atque Maris majorem cernis, & aliam plerumque formam; huic enim os minime forcipatum, veluti Faeminae; haec item vel levissimo motu aut tactu, oleo (mellis liquidi instar) diffluit, mas semper quasi exuccus deprehenditur. Coeunt, ut saepius in agro Heidelbergensi vidimus, aversis caudis: faemina inter venerem marem trahente (canum more) ita ut hic retro reptare cogatur. Corpus utrique molle, é caerulo obsoleto cum splendore nigricans: cujus scapulis alae duae, vel alarum potius primordia innascuntur, sicut Struthiocamelo: non tam ad volatus quàm gressus celeritatem juvandam. Circuli illi ventrem dorsumue circumcingentes, in junioribus viriduli, in adultioribus caerulei magis apparent. Contriti fragrantiam reddunt gratissimam ut Toxites in Onomasticho suo affirmat. Folijs violarū praecipuè vescitur, deinde graminis tenelli. Rarò extra mensem Maium conspiciuntur reliquum anni tempus latebras colunt, vel semine pilulis inluso moriuntur. Heidelbergae Francofurti (que) in agris, pascuis, segete, ipsisue adeo hortis & trivijs multos cospeximus. Sed in Anglia adhuc vivos, ibidem (que) natos non reperi. Solus Agricola eos quadrupedes fecit, quùm revera sint omnes sepedes: eo fortè errore vel casu, quod in Proscarabeum incide [...]it, cui antea duo pedes fuerant avulsi. Wieri Proscarabeus, si supinum videris, ad humanam faciem (nisi hic senex luserit) factus apparet; alas longiores obtinet quàm reliqui, orbibusque sive cingulis pluribus corpus ambientibus distinguitur. Aliàs à praedicto non differt Nobilissimus. Edmundus Knivettus Eques primam in Anglia Proscarabei speciem se vidisse asserit, ejusue ad nos misit iconem; sed oleosum illum humorem quo Germanicus abundat, nunquam invenire potuit. Omnibus item dimensionibus superatur, vel quòd coelo, vel quòd solo utitur ad crescendum ineptiore. Ioannes Wierus de illorum usu sic scribit: In Ditmaria versus meridiem vermem maialem (sic enim Proscarabeum appellat,) filo circa collum appendunt, potissimum mense Maio, quando liquor ille melleus (venenatus creditus) copiosissimè extillat: hunc [Page] (vel aliquando duos aut tres) exiccatum & in pulverem contritum cum cervisia propinant, aegrumue vel labore, vel multis in lecto stragulis, vel in furno (à panibus extractis) citò multumue sudare compellunt. Deinde gravia insequuntur symptomata; nempe

[figure]

cordis dolor, virium omnium dejectio, totius corporis debilitas, quae dimidium ferè diem non superant. Hoc alternis, vel subalternis (ut res exigit) diebus iterant, usque ad nonum. Hunc potum Anticantharinum sive Kadden tranck appellant; quia ex Proscarabeis componitur. Et sanè in dolore illo capitis Epidemico (quem Placentinus in Chirurgiae fine, & Berptalia capite de vapore, & forsitan Avicennna 4. Lib. 3. Fen. Tract. 2. Cap. 9. definiunt) singulare dicitur remedium. Saxones hunc morbum. Fiuren sive Kadden vocant. Paracelsus Lib. 3. Cap. 6. de morb. Tartareis, medicamento ex istis Meloibus & semine raphani composito curatum à se hydropem commemorat: ejus confectio hujus modi est: R. meloum ʒx. seminis raphani [...]j. reduc in liquorem: dosis ab ℥j. usque ad tres, efflagitante necessitate. Vsus est etiam Oppodeltoch Meloum contra Syrones, lib. de vit. longa. Cap. 12. quod post alia medicamenta per duodeciem horarum spatium applicari voluit. Si colligantur ante Solis ortum & distillentur (inquit Agricola,) ad tumorem sub oculis multum valent, ubi loci affecti ter quaterve quotidie loti fuerint. Pinguedo item illa oleosa manuum fissuras sanat, ut à rusticis Heidelbergensibus accepimus, qui eorum mirificas virtutes non semel tantum nobis inculcarunt. Vrinam potenter pellunt, sed una sanguinem; Venas nervósque ac vulnera glutinant. Equorum scabiem contusionesque in dorso, sellarum iniquitate factas, percurant.

Casparus Reglerus lib. de peste, viginti Proscarabeos colligere consulit: non tamen manibus sed duabus virgulis. Deinde ubi in ollam fictilem vel vitrum inditi fuerint, in oleo olivarum dulcissimo. q. s. suffocentur, atque usui [...] serventur. Hoc oleo inuncto, Bubones, carbunculos, exanthemata pestilentialia, vulnúsque à cane rabido inflictum curari affirmat. Alio loco Saphiro bubonem circumscribere jubet, locumque deinceps oleo Meloum vel juniperino perungere, quippe quo murium in modum venenum extrahitur, atque pars affecta in naturalem temperiem citò redigitur. Marcellus Empiricus Scarabei cujusdam pilosi meminit colore leonino, vero aliàs per omnia similis praeter hirsutiem. Culionem dici proprio nomine contendit; in sepibus senioribus, fossisue & aggeribus derelictis invenitur. Hunc ad oculos scabros & palpebras ab humore salso & acri diu perforatas, vel pedicellis exesas mirabiliter valere scribit. Vtendi viam sic docet: Primum folium caulis rore nocturno madidum primo mane colligito & sic complicato, ut ros ad fundum folij omnis confluat. Tum ubi primoribus digitis & pollice pilosum hunc Scarabeum apprehenderis, confestim intra folium concludito, ut urinam (quam statim à compressione reddit) cum rore ipsius commisceat; aliàs enim excidet lotium, in quo totum inest arcanum.

[Page]Hoc rore Scarabei lotio veluti impraegnato, si cum specillo palpebras tetigeris, & loca scabra exesaque perunxeris, miras & stupendas ejus dixeris virtutes. Verum quis vel qualis iste Scarabeus, plane ignoro: nec alios authores qui ejus mentionem ullam facerent, meminisse possim.

Scarabei aquatici jam sibi locum aliquem dari contendunt; quos Graeci [...], Germani Wasser kafers, Angli, Waterclocks appellant. Horum omnium ventres spadice infecti, dorsa (que) carbone notata, praeter Anglicanum; in cujus icone si limbum scapulis totoque corpore ovali circum currentem leviter infuscaveris, atque oculos argenteos feceris, non est quod ampliùs expetas ad illius descriptionē. Sex quibus (que) pedes obtinuit, posteriores longitudine latitudine (que) caeteros vincentes, quibus pro remis inter natandum utuntur. Seb elytris nigerrimis, membraneae latent alae argento tinctae, quibus noctu aquis egressi, celeriter convolant per aerem, quem interdiu perrarò (fortè nunquam) diverberant. Omnium vero minimi sunt illi, qui irrequieto motu huc illuc in aquae superficie multi nullo ordine transcurrunt & quasi colludunt, & aqua turbata vel se fundo immergunt, vell in riparum foraminibus abscondunt: Deinde vero mutis & tranquillis fluctibus iterum gestiunt. Christophorus Leustnerus se Scarabeum in loco quodam invenisse scripsit ad Gesnerum, vaginaria (ut solent) crustula, cui quasi formicae caput subluteum, atque alae multae erant affixae; ventre inferiore pinnae spargebantur, caudis astacorum similes: quibus (ceu in aquis remiges) divagabantur. Cauda prominebat prosua munitione exigua, sed in longissimas setas divisa. Ex aqua palustri in fontanam conjectus, paucis interiectis diebus vitâ excessit. Atque hactenus de Scarabeis: quos inter regiones solus Olynthius ager, inter plantas Hemerocallis non profert. unde ille a Plinio, Theopompo, & Antigono, Cantharolethrus: haec à Dioscoride Anticantharos appellatur.

CAP. XXIIII. De Gryllotalpa.

LIceat hic quaeso nobis prae nominum inopia [...].

Bestiolam quam expressimus, Cordi Sphondylis, Dodonaei vera Buprestis est: perperàm uterque nominant & nullojure. Sphondylis enim alas non habet, hoc Insectum vides alatum. Buprestis Cantharidi similis apud omnes dicitur; hoc vero animal nec figura, nec colore, nec magnitudine quicquam

[figure]

eò accedit; ut taceam elytrorum hic absentiam, quibus Cantharides carere nemo sanus contenderit. Gryllum dicimus, quia eundem cum Gryllo stridorem nocte appetente facit. Talpam, quia terram continuo fodit. Belgis Weemol, Anglis fenkricket, evechurre, at (que) etiam [...] [Page] nec in suam substantiam convertere. Io. Langius, (homo multae lectionis & Philosophus doctissimus) & ab eo Cardanus, concedunt; quaedam animalia in igne vivere posse, sed non in eo generari. Hoc enim Philosopho condonant. At quam absurda sit haec condonatio, quis non videt? Quomodo enim in temperato genita in excessu viverent, non video. Nam quod de Salamandra dicunt, nihil est. Salamandra (ut recte Dioscor. observavit) non diu in igne vivit. Nam consumpto illo humore, qui hinc inde ex luteis (ut arbitror) maculis dum in igne versatur, manat (quod brevi fit) statim in cineres redigitur; ut aliquoties in agro Heidelbergensi unà cum nostro Bruero expertus est Pennius. Erastus Medicus doctissimus de febribus putridis disputans, totam hanc historiam subvertere his argumentis conatur. Primum quia Aristoteles historiam texit (inquit Erastus) quem ex auditu multa scribere in confesso est: fate or; sed tunc addit (ut aiunt) vel aliud vocabulum ejusdem significationis: (ut recte Niphus observavit;) quemadmodū de Salamandra loquens eodem loco, [...], adjungit. Hoc Philosopho in more positum observabimus, quando ex aliorum opinione vel relatione loquitur. Sed sit ita: ex aliorum loquatur relatione; Decepti sunt (inquit Erastus) qui ei narrarunt, ut in igne putarunt nata, quae in ipsum forte inciderunt. At loci circumstantiae hoc non esse verum ostendunt. Si in ignem incidissent aliunde, utique sua confessione ab igne consumerentur. Et nisi ibidem fuissent nata (ut antea dixi,) quomodo in tanto flammae excessu viverent. Praeterea observarunt spectatores, motum pedum, alarumue numerum, volatum, mortem praeterea & mortis causam, id est, cum extra ignem paulo remotius volarent. Haec & similia, eos narratores non omnino decipi, sed vera & indubitata narrasse convincunt. Verum author nullus vel ante vel post Aristotelem hoc affirmat, nisi ex ipso fortè aliquis transcripserit. Hoc tibi Eraste ignotum est, omnium authorum libros non legisti: maxima pars librorum perijt, ut ex Athenaeo manifeste apparet; & historiae testatur. Sed unde quaeso Plinio constabat, Pyrigonos quatuor pedes habere? Hoc ab Aristotele non didicit, nec in ejus scriptis quae extant, tale quid reperitur. Igitur vel ab alijs didicit, vel Plinij tempore nota erat historia. Hoc ergo Plinius adjecit, ut historiam perficeret. Quinetiam si Ciceronem legisses 1. de nat. Deorum, bestiolas in medio igne nasci pennatas, certò affirmantem vidisses. Neque Theologiae tam te expertem antea putassem, ut Beati Augustini (lib. de Civit. Dei 21. cap. 2.) illa te laterent, quae de Pyribijs notavit: Sunt, inquit, quae medijs ignibus vivunt; atque nonnulli vermes in aquarum calidarum scaturigine reperiuntur, quarum fervorem nemo impune contrectat. Illi autem non solum innocuè ibi sunt, sed etiam extra esse non possunt. Et Vincentius hist. nat. lib. 20. cap. 68. Quibusdam in aquis naturaliter ferventibus, haud aliter vivunt vermes nonnulli, quam in frigida pisces: imo extra eas aquas in frigidam migrantes moriuntur. Accedit & Solinus cap. 17. qui hujusmodi volucres Carystias nuncupat, & in Creta impunè involare in fornaces ignitas tradit. Sed & Seneca (quaest. nat. lib. 2.) affirmat animalia quaedam ex igne generari; atque ideo hos item Pyrigonos; uti recens longa disceptatione tradit Marsilius cognatus, variar. obs. lib. 1. cap. 23.24. Noli igitur ampliùs codtendere nullum post vel ante Aristotelem authorem hoc affirmare; quùm praeter jam dictos viros pios & graves, alios item afferre possem, qui te vel aperti mendacij vel non obscurae levitatis certo arguerent. At Theophrastus, libro de igne, hujus non meminit. Quid inde concludis Eraste? Historiae falsitatem? Egregiè. Forte non credidit, non tamen idcirco historia falsa. Attamen probabile est. Concedo. Multa probabilia, tamen falsa, ut experientia docet. Erastus multa probabilia contra Paracelsum scripsit, non tamen omnia vera, nisi vera sint, quae non [Page] intellexit. Conatus est sanè multa confutare quae scio illum nunquam intellexisse. Ad particularia jam non descendam. Sed ignis caliditas non est [...]. Hoc te latet Eraste; sed prius dixi, si in semine esset, quemadmodum Philosophus intellexit. Est enim [...] ut Aristoteli placet. Respondi tamen priùs, ignem non omnia corrumpere. Restringenda igitur est ista ignis sterilitas, vel (si mavis) corruptio. Nec sanè miraculosè fieri puto, sed naturae vi; nec fabulam puto, sed historiam cum natura consentientem. Quod vero de Salamandra scribit, [...] adjungit, ut ante dixi: non opus erat illud adjicere. Sed obsecro istos qui nihil credunt, nisi quae oculis percipiunt: Num aliquis exantiquis hanc historiam reprehendit, vel eam confutavit? De Graecis loquor. Imo ne Galenus quidem, qui alioquin est acerrimus Philosophorum reprehensor, ansamue hic dicto citiùs arripuisset, si tale aliquid cogitasset: verisimile est igitur historiam veram esse, quia nullus ex veteribus illam castigavit. Sed jam ad Matthiolum veniamus, qui omnium infelicissimè hanc historiam oppugnavit. In margine siquidem vanas Philosophi opiniones (ut ipse sibi persuadet) insectatur, cum ipse in nonnullis ipsa vanitate vanior inveniatur. Sed ad rem redeam. Naturae (inquit) operibus repugnat. Satis est Mathiolo id dixisse; non tamen probare? Si vera (inquit) fuisset historia, nunquam eam reliquisset Galenus, qui diligenter omnia investigavit; fornaces, metalla: & quid non? Respondebit Iulius Scaligerus, quamobrem proditum repeteret? Citiùs ille (ut erat tanti viri gloriae infensus obtrectator) id quod aliquot locis etiam ridiculum facit, si non reperisset, redargueret. Qui paucos ita dies fuerit, non rem omnem vidit; non erant, non semper sunt in procinctu, non rogavit fornicartos. Sed si istis objicerem pullum faeminam equae, recenter in lucem editam, lac abundanter, ex uberibus praebuisse, quid dicerent? hoc tamen nos ante sexennium vidimus Londini, plurimique alij testes omni exceptione majores, qui proprijs manibus lactis magnam quantitatem ex pulli uberibus expresserunt. Sed forte respondebunt, non credimus: maneant ergo increduli, non multum refert. Multae sunt in mundo generationes, quarum causas impossibile est cuivis mortalium cognoscere, & multo minus alijs ostendere. Nec certè sine magna causa, tam ut Dei infinitam potentiam admiremur, quàm ut nostram caecam ignorantiam agnoscamus. Ista enim & ejusmodi multa, ob suam solummodo gloriam condidit Creator, tum ut nostram umbratilem sapientiam confundat, tum etiam ut discamus, in ejus solummodo sapientia conquiescere, dum causas rerum naturalium scrutando, ulterius progredi sit omnino impossibile: hoc enim est ex Dei operibus, quod nostram superbiam retundit, nostraque ingenia ad sacram asinorum anchoram, occultam scilicet proprietatem, ac totam substantiam recurrere cogit. Istiusmodi enim opera ejus Majestatem & omnipotentiam, nostram verò ignominiam, confusionem, caecitatem & tenebras manifestant. Quid igitur nobis faciendum? Scilicet ad illum recurramus, a quo omnis sapientia, scientia & perfectio dimanat. Nam dum nos nostro freti cerebro, Dei scrutamur Majestatem, à gloria ipsius (ut Paroimiographus Salomon scripsit) obruemur. Quid ergo restat? Quibus haec impossibilia videntur, fruantur suis opinionibus, & alijs qui contra sentiunt non obstrepant.

Author Geoponicorum hanc bestiolam (ni fallor) Salamandram vocat, non rectè. Haec sunt ejus verba, [...], id est, Salamandra minimum animalculum ex igne habet generationem, & in igne vivens non comburitur à stamma. Ter hic ad mendacij scopulos impegit. Nam neque animalculum est minimum, sed incerta magnitudine; neque generatur ab igne, nec in igne, nec [Page] [...] [Page] [...] [Page] diu in igne vivit; ut prius ex Dioscoride dixi. Haec adjicere volui, ne Iuniores Geoponica legentes cum Zoroaste tam turpiter errarent. Quibus usibus inserviat, nequeo constanter dicere: tamen ex loci principiorumue ratione potenter exiccare mundificareue videtur. Est quoque tenuium admodum partium, corporisue vel remotissimus locos pervadit, & sanè si Cicada aëre pasta tam adurentis sit facultatis, quid de Pyrigono putabimus flammas potante atque vescente? Mentibus vero nostris hunc usum praebent Pyrigoni: Primum admirandam Dei potentiam intellectui nostro proponunt, qui maximum omnium elementorum ignem tam pusillae, tam siccae creaturae subditum fecit: dignatum ab illis se vinci, dedignatum ab hominibus aut majoribus animalibus se, ne dicam, vinci, (utor Majoli verbis; in dier. Canic. Colloq. 5.) sed nec attingi quidem.

CAP. XXVI. De Tipula.

SEquitur Tipula levissima bestiola, cujus historiam tam leviter Authores tractárunt, ut nihil ferè alicujus momenti aut ponderis ex illorum scriptis ad hanc historiam illustrandam eruere possimus: tamen quod possumus praestabimus.

[...] Aristotelis, Tipulam Plautinam significare (ut Gaza interpretatur) omnino pernego; non enim mihi persuadeo, culices muliones ex istis provenire posse.

Latinè Tipula dicitur. Plautus, Festus,Nomen. & Nonnius Marcellus Tipulam scribunt: alij Tipullam. Guillerinus de conchis, Tapulam legit. Albertus & Vincentius in Speculo Tappulam vocant: nullus eorum rectè; à Plauto Tipula dicitur. Graecè (ut in schedis Gesneri repperi) [...], cujus vocabuli ne vestigium quidem ullibi invenio, nec quid propriè significat cognosco. Germanis quibusdam Wasser gems, quasi capra aquitalis, alijs Wasser spin, quasi araneus aquatilis. Belgis Wasser spinne. Anglis Water-spider, ut Germanis & Belgis ob quandam similitudinem. Hispanicè Gusano que corre sopra el aqua; vermis supra aquas currens. Italicè Capra di aqua. Polonicè Wood ny cieluch.

Tipula duplex est. Major & minor. Magnitudine solum differunt & fortassis aetate: majores in frigidioribus aquis frequentiores; minores paulo magis nigricant, & corpore sunt compactiore.

Majorad cinereum colorem magis declinat, corpore magis exporrecto. Quamvis varij varia scribant, nec certas notas quibus cognoscatur ostendant, neque in pedum numero conveniant; spero tamen nos adeo Tipulae historiam clarè & perspicuè explicaturos, ut nullus posthac dubitandi locus relinquatur.

Tipula est bestiola araneum ferèformâ referens,Descriptio. corpore oblongo & gracili, pedes quatuor habet pectori affixos: antennis juxtà os dúo brachiola externa antennarum forte loco; quae si pedibus annumeres, sex habebit pedes. Quibus tamen inter currendum, (quantum observare potuimus) non utitur; reliquis pedibus sunt duplo breviores, nec articulos vel juncturas ut reliqui pedes habent. Ideo Albertus & Alij Tipulae tantum pedes quatuor concedunt. Festus vero sex, brachiola unà cum pedibus annumerans. Alas habet quatuor languidas valde, quae ad volatum fabrefactae non videntur, sed ad [Page] saltum: corpore sunt breviores, quarum supremae paulo reliquis sunt crassiores & largiores, non tamen coriaceae (ut elytra) colore ex fusco nigricantes; internae minores, tenuiores, coloris argentei. An noctuvolitant hydrocantharorum modo nobis est incertum; saltant interdum supra aquas adeo leviter ut quae superficiem vix quidem moveant. Hinc natum priscis proverbium, Tipula levior. Sic Pierius hominum, & Maro Camillae levitatem expressuri, Tipulam ijs objiciunt. Plautus item in Persa: Tipulae levius est pondus, quàm fides lenonia. Sic enim omnibus codicibus, etiam Nonij, invitis, legit Lambinus. Non continuo cursu utitur, sed intermisso. Non subit aquas, nisi vi eò impulsa; corpus nullo modo madescit. In aquis stagantibus lacubusue imperflatis & tranquillis per totam aestatem reperiuntur. In fluvijs etiam quandoue, praecipuè juxta ripas fluminum, & maximè sub arborum umbris (utpote salicis vel alterius arboris) non nimis procerae inveniuntur: manent maximâ ex parte multae simul congregatae; videntur aliquando coire supra dorsum insiliendo,Vsus. sed citissimè venerem absoluunt. Hyeme vix eas invenies. An usum aliquem in medicina habeant, praeter communem illum muscarum, alijs experiendum relinquimus; nullum siquidem novimus; sine causa tamen à natura productas has bestiolas, omninò negamus. Quam vero pascendis saginandisque piscibus conferunt, fundulus, rubellio, gobius, percula, alijque Naidum cives satis loquuntur. Hanc Tipulam jam descriptam sine dubio Festus Nonius, Marcellus Sipontinus & alij intellexerunt; ut ex illorum verbis erit manifestum. Tipula bestiolae genus est (inquit Festus) sex habens pedes, sed tantae levitatis, ut supra aquas currens pedem non figere videatur. Idem ferè Perottus. Tipula (inquit Nonnus Marcellus) animal est levissimum, quod aquas non nando sed gradiendo transeat. Varro hoc modo: Levis Tipula levissimè frigidos transit lacus: sic enim locus corruptus, legendus est, & restituendus. Albertus Guillerinus de Conchis, & Vincentius, araneum aquaticum vocant, nomen Germanicum interpretantes; (habet enim quandam cum araneo similitudinem:) quatuor Tipulis solum pedes ascribentes, anteriora brachiola pedibus non annumerantes, utpote quibus inter gradiendum non utatur. Alij (ut dixi) brachiola pedibus annumerantes, sex pedes Tipulis attribuunt. Hinc constat certissimè, nos veram Plauti Tipulam descripsisse, adeo ut nullus posthac dubitandi locus cuipiam relinquatur. Sed antequam ulterius progrediamur, duos insignes errores Guillerini de Conchis ut refellam, veritas jubet. Primus error est cum dicit, Tipulam in aqua & terra aequaliter vivere. Secundus, cum dicit eam super terram velocissimè currere; quorum uterue experientiae manifeste repugnat; in terra si quidem non diù vivit, nec currit omnino, sed lentissimo gradu movetur, & quandoque saltat; sed immodicè.

An sit Tipula Catrab Avicennae (ut Wierus arbitratur) quod vocatur à Silvatico Cutubut, & Eckentubut, pro certo affirmare non possum: quamvis reverâ ex circumstantiarum vi Catrab Avicennae non esse Tipulam, facilè inducor ut credam. Sed Avicennae descriptionem audiamus: Catrab, (inquit Avic.) est bestiola existens in superficie aquae, quae super eam diversis motibus sine ordine movetur, & qualibet hora sese in fundum demergit: deinde iterum apparet. Silvaticus eadem ferè ad verbum habet; sed addit, quod quacunque hora ei aliquid accidat adversi, fugit, & iterum apparet. Ab ista bestiola ob irrequietum & inordinatum motum huc illuc sine ordine discurrentem Melancholiae species (à Graecis [...] dicta) Latinis Insania Lupina, Cathrab & Alcathrab, ab Avicenna vocatur; quâ correpti vivos abhorrent, & nocte exeunt, ac inter sepulchra versantur (ut Paulus scribit,) [Page] [...] [Page] [...] [Page] putantue revera se in Lupos conversos, ut Agricolae cuidam in Germania Anno 1541. accidisse scribit Wierus. Antiqui (inquit Wierus) Tipulam vocant muscam in palustribus frequentem. Hujus & Manardum alibi in Epistolis mentionem fecisse arbitramur: unde Chatrab non esse Tipulam plane mihi persuadeo, sed aliam bestiolam ex Cantharorum aquaticorum specie minimam, quae fere semper irrequieto motu (ut in eorum historia diximus) huc illuc absque ordine super aquae superficiem movetur, ad levissimam fere aquae turbationem vel agitationem, fundum petens: Limo subinde sese abscondit, sed paulo post, pacatis fluctibus ad aquae superficiem iterum ascendit. Rarò solitaria est haec bestiola, sed multae simul eodem in loco varie discurrendo colludunt. Solebam aliquando magna cum animi delectatione istos parvos nigerrimos cum splendore Scarabeolos se mutuo vellicantes & quasi palestricam exercentes contemplari. Sed de his inter hydrocantharos pluribus egimus. De Gazae item Tipulis inter vermes aquaticos considerabimus. Ascaris vocabulum, quod Tipulam interpretantur, nihil ad nostram historiam illustrandam facit.

CAP. XXVII. De Forficula, sive Auricularia.

ARnoldi Forficula, Latinis recentioribus Auricularia, Priscis Mordella dicitur. Niphus Velliculam appellat, à vellicando. Gallis Aureilliez, vel Perceaureille. Germanis Orenwurm. Nomen. Belgis Orenmetel. Anglis Eare-wig. Hadrianus Iunius, Fullonem esse existimat, quum tamen à Scarabei forma multùm differt. An haec Graecorum [...]? Sanè & ortus ratio, & morsus conspirant; nam & haec generatur in caulibus herbarum fistulosis (utpote pastinacae sylvestris, Angelicae, Ferulae) & in Brassica frequens conspicitur. Boreales Angli obscaeno nomine Twitch-ballock nominant, quasi Scortimordium vocaveris, vel [...]; nam ubicunque rugosam plicatamue cutem invenerit, vel ore mordendo, vel cauda bifurca stringendo, maximum dolorem excitat; quod semel nobis pueris accidit (inquit Pennius.) In duas auriculariae species incidimus;Differentia. & descriptio. utraque volucris erat, contra multorum opinionem. Nam si eas in loco aliquo tabuláve inclusas, scyrpo huc & illuc repuleris (quod illustrissimus Knivettus Pennium docuit) expansis continuo alis, quae sub elytris conduntur, avolat. Sed diligenter cavendū, ne festuca aut Scyrpo duriùs prematur, aut vulneretur; tunc enim

[figure]

si velit maximè, avolare minimè possit. Vulgatior corpore spadiceo cernitur. Antennae, pedes, caudaue forficularia, flavescunt. Alteri (quae in Anglia rarior, & semel atque iterum duntaxat à nobis visa) vulgatiore major est, corpore nigricantiore! collum, argenteus quidam torques adornat: extrema elytra subpuniceum referunt colorem; os forcipatum habet & flavum. In dorso utrinque juxta latera quinque maculae subflavae oriuntur, caudae furca brevis est & nigra, quâ versus caput sublatâ, per aërem irata provolat.

Reperiuntur saepe in brassicis & ferulaceis arboribus, ulmique foliorum tuberculis. Ex vermibus in caulibus ortis generantur: pellem quotannis veterem exuunt, qua spoliatae niveae videntur. Sed cum aetate renascitur pristinoue [Page] colore imbuitur. Anglicae mulieres maximo eas odio habent ob garyophillati flores depastos, atque exesos, insidiasue struunt hoc modo: extimis areis bacillo in terram defixo ungulas bovinas, suillas, vel veteramenta cava supponunt, pannis vel stramine leviter infarcta: quae dum per noctem (pluviae vitandae animo & tegumenti causa) Forficulae intraverint, mane veteramentis subito ablatis atque excussis, magnus earum numerus excidit, atque ita pedibus contritae diem obeunt. Arnoldus (Breviar. 1. capite 25.) eas in oleo communi vel flammulae coqui consulit: eoque convulsorum arterias,Vsus. tam in temporibus quam carpo inungi, ut febris (convulsionis medela) inducatur. Iosephus Michaelis Italus, Medicus non incelebris, magnum earum numerum colligere solet, ac in vitro arctissimè clauso per balneum in puluerem tenuissimum redigere. Tunc urinae leporis tantum pulueris admiscet, ut in aurem infundi mane vesperiue possit. Arcanum hoc esse in surditate pellenda saepius Pennio protestabatur. Alij puluerem cum oleo garyophill. miscent, atque adhibent ut supra. Gallinago minor (Snite ab Anglis dicitur) & gallinae, auricularijs vescuntur: maximumue harum numerum in ventriculis earum reperisse me, sat memini.

CAP. XXVIII. De Scorpio Formica & Pediculis Alatis.

ARistoteles 4. de part. cap. 6. Scorpijs alas negavit. Moventur (inquit) Scorpij, non volatu sed gressu. Verum seriorab eo aetas etiam alatos vidit atque agnovit.Lib. 11. cap. 25. Appollodorus (teste Plinio) plane quibusdam pennas adesse tradit, quod & Nicander prodidit. Pausanias in Boeoticis de Serpentibus alatis loquens, haec verba habet: Neque ad assentiendum proclivior quisquam esse debet, ne (que) se omnino incredulum ad ea praebere, quae rariùs offert natura: volucres ego serpentes nusquam spectavi: ut reperiri tamen credam eò facilè adducor, quod homo Phryx Scorpium Locustarum modò alatum in Ioniam attulit. Paramenes quoque lib. De bestijs venenatis in Aegypto, Scorpio alatas ac duplici spiculo in cauda armatos, non solum alienis, sed suis semet oculis vidisse meminit. Cui Aelianus lib. 16. cap. 42.43. suffragium affert. In India apud Prasios, pennatos [...] prodidit Megastenes. In Africa item & pennati sunt, & alij impennes; septenis in cauda internodijs, inquit Strabo lib. 15. Geogr. & lib. 17. Saepe Psylly (inquit Plinius lib. 11. cap. 15.) hos in Italiam importare conati sunt: sed vivere intra Siculi coeli regionem non potuere. Visuntur tamen aliquando in Italia, sed innocui, multisque alijs in locis; ut circa Pharum in Aegypto. Legimus etiam in Navigationum historia Iambolum Lusitanum, dum Palimbrotae haereret, (ea civitas est versus Orientem ad Gangem sita, & ab Hercule, Diodoro Siculo teste, olim condita:) magnam ibi Scorpiorum alatorum vim esse conspectam. Latinis,Nomen. Nepales, dici possit; quasi Nepa alata. Sic enim Plautus Scorpium vocat in Cassina, quum dicit. Recessìm cedam ad parietem, imitabor nepam. Sic vicissim Cic. 5. de Finibus. Nepas aculeis uti videas. Varro etiam & Columella eo saepius verbo Scorpium appellant: quamvis Festus cancrum intelligit. Nonius id nomen ab Afris mutuatum scribit, à quibus primum dicti Scorpiones Nepae, & in Latium portati. Magnitudinem atque formam vulgarem [Page] hic vides; colore est admodum melleo, unde [...]

[figure]

dicitur. Summae caudae nodus in hoc genere niger est, duplici praeditus aculeo, quasi non unus susticeret ad nocendum. Alas habet Locustae Mastaci similes; obliquus huic incessus & cancriformis: hominibus praesertim adolescentibus & pueris, infestissimus est. Aelianus flammeum colorem ei attribuit, & Flammeum appellat. Hujus venenum calidum, calorem infert extremum; quod in Scorpijs impennibus secus accidit. Lacertas, aspides, araneos & verticillos & omne serpentum genus enecat. Aelianus lib. 8. cap. 13. Hic Scorpius applicatus item suo vulneri medetur, ut caeteri: et si exusti nidor ad alios Scorpios pervenerit, aedibus exigit. Generationem habet cum impennibus communem, de quibus secundo libro fusèagemus.

Formica Latinis dicitur à ferendis micis, inquit Isidorus. Graeci [...] vocant; Hesichius atque Varinus. Hebraice Nemelah dicitur. Gallis Fourmis. Anglicè, Ant, Emit, Pisse-mire. Hispanicè Hormiga. Italice Formica. Sclavonicè & Polonicè Mrawenecz. Illyricè, Mrowka. Belgicè Micre. Flandricè Labnets. Germanicè Omays, Omnes, eims. Est autem formicarum pars pennata, pars vero impennis. Pennatas (de quibus duntaxat agimus hoc in libro) Graecorum non nemo [...], alius [...] appellat. Aristoteli [...] & [...] simpliciter lib. 1. De animalium partibus dicuntur. Equites Latinis, à summa (qua caeteras vincunt) celeritate. Sunt autem gradarijs & impennibus, corpore, lacertisue majoribus, unde eas ni fallor, Plinius Herculanas dixit,) inter nigrum furvumue mediae: quatuor habent alas argento perlitas, externas majores & longiores toto corpore: internas autem duplo minores. De Indicis Equitibus quod scribam certi equidem nihil habeo. Fluctuant enim ipsi authores, & Recentiorum plurimi totam Indiam fere pedibus permensi, auriferas illas atque carnivoras non invenerunt; de quibus Megasthenes haec prodidit: Apud Dardas (inquit) formicae quaedam alatae reperiuntur vulpibus non minores: quas cum Auricleptae carnibus ferinis vesci intelligant, frustulatim eas sternunt secùs itinera, atque ita dum formicae in cibos sunt attentiores, quicquid auri interim eripuerint, illaesi auferunt. Onesicritus scribit se pelles earum vidisse quasi pantherinas. Liber De natura rerum inscriptus, hamatis unguibus, alato corpore, rostro adunco, ita alitem describit, ut Gryphum non Formicam esse putares. Aethiopiam tales etiam alere legimus, apud Philostratum, qui formicas & in India Gryphos collocat; forma non omnino similes, sed fideles utrosque auri custodes & effossores. Indicae formicae cornua Erythris in aede Herculis fixa miraculo fuere, ut Plin. testatur, vel mentitur potius. Qui plura de ijs somnia voluerit, Herodotum, Arrianum, Tzetzem, Strabonem, Aelianum, Pliniumue legat, qui mendacijs ultro citroque acceptis & creditis, tantam habuerunt fidem, ut etiam pro veris ponere non erubescerent. Sed Indicis omissis, de Europaeis tantum agamus; quarum vitae institutum, pugnas, victorias, politiam, prudentiam, sagacitatem, parsimoniam, technas, frugalitatem, industriam, oeconomiam, charitatem, fidem, civilitatem, fortitudinem, [...] hic ad hominum ruborem proponerem; nisi eadem in secundo libro, quando de Gradarijs agemus, quibuscum naturam & Rempub. habent communem, repetere necessum esset.Vsus medicus. Modus conficiendi olei legitur in Rhasi, & Barthol montag. lib. 5. tract. 18. cap. 7. Formicis Herculanis tritis adjecto sale & pipere, psora, lepra & lentigo sanatur. Plin. Oleum ex formicis alatis factum venerem stimulat ac auget. Weckerus. Denique quibuscunque morbis aliae formicae prosunt (prosunt autem, uti leges, permultis) in ijs sanandis aequas vel majores vires obtinent [...]latae.

[Page]Agatharcides author est, à maris rubri incolis non multum distare Acridophagos, sive locustarum esores: quae quidem gens staturae alijs brevioris, aspectu macilens, ac supra modum nigra. Sub aequinoctium vernum, quando apud Italos Africi & Zephyri spirant, ex loco quodam incognito, ineffabilis magnarum locustarum multitudo vnà cum illis ventis ad ipsos provehitur, quae ab avibus volandi facultate parum, at corpore longè differunt. Ab hoc animalium genere toto tempore nutriuntur, ijs salitis atque alio modo paratis vescentes. Venantur. a. ipsas, fumo ex aere in terram dejicientes atque hi agilitate quidem & velocitate pedum pollere dicuntur. Sed quum valdè siccum nutrimentum capiant, ultra quadragesimum annum vitam minimè producunt, imò vitâ sanè miseriorem mortem obeunt. Siquidem appropinquante senectute, eorum corporibus alata quadam pediculorum genera innascuntur, figurâ quidem caninis muscis similium, sed alioquin minorum. Incipiunt à pectore ac ventre, breviue universam faciei cutem depascuntur. Atque horum alij scabiosorum instar afficiuntur, deinde semetipsos graviter dilacerant, tandemue morbo consistente, nec non cum bestiolarum exortu tenuibus effusis humoribus, intolerabiles cruciatus subire miseri coguntur: sic ue vel ob succos, vel ob alimentum, vel ob aëris pravitatem intereunt. Hieron. Mercurial. de morb. cut. Ex Diodoro Siculo. 4. antiq. libro.

CAP. XXIX. De Cimice Sylvestri Alato.

QVum de hac Alatorum tabula manum tollere statuerem, Cimices tres Sylvestres [...] genere ad nos delati sunt, quos hic supinos & pronos repraesentamus. Primae dorsum, collum, antennulae, atque elytra porrum referunt; alae elytris longiores ex viridi flavescunt, uti etiam oculi &

[figure]

pedes. Secundus undique infuscatur. Tertio corpus nigro rubroue varium, antennae pedesue anthracini: Omnes aureo quodam fulgore hic illic micant: quod Pennius non notavit, & corpore valde presso videntur & molli. In malvis saepius, in alijs plantis arboribusue coniferis, uti etiam in ulmo & salice, quandóque reperiuntur insidentes. Coeunt mense Maio aversis caudis, & finem veneri per diem integrum vix faciunt. Mas minor, faemina major & latior. Volant sole exaestuante satis celeriter, sed nec diu nec longè: Apud nos (inquit Cardanus) inter herbas duo gignuntur animalia cimicibus similia: unum odore, non forma; alterum forma, non odore. Neutrum tamen é Cimicum specie est, quia utrunque volat. lib. de vari. rer. Verùm qui horum faetorem formamque corporis externam animadverterit, eos è Cimicum familia alarum causa non exiget: quamvis revera sylvestres, sextuplo lactarium superant. Iacobus Quickelbergius ex agro Viennensi duas alias eorum species ad Pennium miserat, aureo nigróque undulatas. Matthiolus Plinium neutiquam intelligens, negat [Page] eos viribus ullis valere.Vsus Medicus. Plinius autem hortenses Cimices in cinerem factos & cum oleo rosaceo infusos, contra dolores aurium variè commendat. Palladius eos cum amurca, felle bubulo, folijs hederae & oleo inungit ad sanguifugarum virulentarum vulnera. Caput virgae mittatur in oleum Camomillae satis calidum, in quo bullierunt Cimices: deinde liniatur caput virgae cùm ab ipso oleo fuerit extractum, cum allio pistato, et certò urinam reddet. Arnold. de villa nova lib. 2. Breviarij. Cap. de stranguria & dysuria. An hi pro illis Cimicibus accipiendi, quos Germani Kn [...]lsters & Qualsters vocant? Atque de Insectis alatis quae novimus hactenus sunt dicta: Vos Plateri, Camerarij, Clusij, Quickelbergij, serique magis & serij Asclepiadei (Pectora queis luto meliori finxit Apollo) si quae hic desiderantur habeatis, pro candore atque humanitate solita adjicite, illúdque Poetae veteris: recolite: [...].

DE SECVNDI LIBRI DIVISIONE.

[Page]

[Page]

Praefatio.

DAEdaleo qualicunque remigio evadimus jam tandem ex Equitum Alatorum castris; ubi si dicerem quot me aculeis Minorum gentium Insecta impetiverint, quàm aegrè cerebrum, dextram, oculos (dum singula accuratiùs secarem perpenderemque membra) affecerint, sane vulnera recensendo vel ipse deficerem, vel quod absolvere cum animo institui meo, non efficerem. Quare quod strenui bellatores solent, calente adhuc ignotoque vulnere perrumpamus aciem utram (que) & melioribus ausis quantum per vires liceat superemus. Tu magne Deus qui felicissima ingenia in hac minimarum creaturarum synopsi attonita & perplexa reddis, vires concede: ut qua tua benignitate Equitatum instruxi, eadem pedestres & impennes has copias sic educam, ut tibi gloriam, reipub: literariae fructum, mihi vero nihil aliud quaesivisse videar, nisi ut operibus his tuis te invenirem. Age igitur Canicula impudens, qui Deum divinamque nescis virtutem: perfer, si potes, Phalangij aut Scorpij morsum; sustine sudorem scolopendrae: Erucam pineam deglutito: cum vermibus & lumbricis contendito: pediculos Herodes quantum quantum vales, feros negligito: Tandem senseris ne levissimae armaturae peditem hic merere, qui non tuas corporis animí (que) copias dicto citiùs imminuat, Deique agnitionem ex ore tuo satis usque impuro, per ministerium horum eliciat. Sic igitur aciem educo; sic militem nomino.

[Page]Impennia quae (que) Insecta sunt.

velterrestria

[...] Pedatorum alia

Multis pedibus incedunt; ut Erucae, sphondili, Staphlini atque Iulorum gens.

Octonis, ut Scorpius & Araneus.

Senis, ut Anthreni, Cicindela & Meleoe faemina; vermes item lignarij, Arborei, Stirparij, Fructuarij, Escarij, Vestiarij, Cubicularij, Humorarij.

[...], ut Oripae, lumbrici, terrae intestina.

vel Aquatica

Pedata quorum alia

Senis natant pedibus, ut squilla, Scorpius palustris: Notonectus.

Plurimis: ut Scolopendra Marina, & Squilla multipeda.

Expedata; ut Hirudo, vermis Setarius.

[Page]

CAPVT. I. De Erucis earumque differentijs & nominatim De Seribus & Bombycibus.

IN prima acie Erucas, Aegypti quondam depopulatrices, collocare visum est: tum quòd specie diversissimae, tum quòd dignitate et usu illarum nonnullae excellentissimae. Has ab erodendo Erucae nomen habuisse,Nomen. non ineptum est affirmare; erodunt enim folia, frondes, flores; & fructus etiam, quod in malo Persico animadvertimus. Has Ovidius Tineas agrestes vocavit.

Quaeque solent canis frondes intexere filis,

Agrestes Tineae, res observata colonis,

Feraci mutant cuin Papilione figuram.

Graeci erucam [...] appellant, ab undoso & arcuato gressu, quo se rependo curuat atque attollit. Hebraeis, Ghazam, quia detondet fructus terrae, ut dicit Kimhi Ioelis primo. Italis Rugaverme & Brucho. Sic enim Marcellus Virgilius in Dioscoridem; Nostra (inquit) aetas & gens totum Erucarum genus Bruchi nominant. Hispanis Oruga Gallis Chenille, Chattepeleuse. Angli communi nomine Catterpillers vocant, sed Boreales pilosas erucas Oubutts; Meridionales Palmerwormes nominant. Polonicè dicitur Eruca, Rup hausenka; Germanicè Ein raup; Belgicè Ruype; Illyricè gasienica; silvatico Certris & Cedebroa. Si omnes erucarum differentias attexere vellem,Differentiae. infinitus essem; aliae enim ad tactum rigidae, aliae molles; aliae cornutae: (idque vel in capite, vel in cauda;) aliae excornes: quibusdam plures pedes, quibusdam pauciores, ultrà sedecim nullis. Vndoso motu & celeri plurimae gaudent, aliae tamen planè & lentè incedunt; quaedam leberidem quotannis mutant, quaedam non mutant; Quaedam in Chrysalidas supra terram fixas ttansformantur, unde Papiliones diurni: quaedam subter terram, unde phalaenae exeunt. Quarundam item aureliae laeves sunt & aequabiles; aliarum hispidae, rugosae, acuminatae, asperae: quarundam (nempe duriorum) nudae; aliarum (nempe teneriorum) musco vel capillis sericis obductae. Plurimae ex ovis Papilionum nascuntur, & in aurelias abeunt; quaedam in arborum folijs generantur ex semine proprio ibidem in tela per autumnum derelicto, vel rore aëréve illi incluso & putrescente, ut convolvuli. Praeterea quaedam folijs vescuntur, quaedam floribus: sunt etiam quae fructus comedunt. Nos vero ut geminas illarum differentias exprimamus; Omnes Erucas vel [...] dicimus sive affiues, à Papilionibus & Aurelijs satas: vel [...] & consanguineas ex sua tantum tribu profectas facimus. [...] vicissim, sunt vel glabrae vel hirsutae: uti etiam [...]. Inter Glabras, primas Erucae illi serici fili textrici dari oportet,

[figure]

[Page]

Edward: Mouimus Berefish lib. 5.

Quae Tinea ex volucri fit, ab hac tineae (que) resumit

Mox spcciem. Quae bis vitales suscipit auras,

Bis tetricas Acherontis aquas, amnem (que) severum

Aspicit; & laetho mediam, vitae (que) relinquit

[figure]

Posthumicam sobolem, canae quae tegmine mauri

Nere solet tenero bombycina carbasa, clarum

Id stamen, tenuemque agilis deducere lanam.

Quam non ipsa sibi, nobis sed texit avaris,

Olim sceptrigeri tantum diademate dignum

Vellus. At haec diris ardens furialibus aetas,

Prodiga, setosae sic fundit regia lanae

Munera, ut e vilis Picellus fece popelli

Rabula, causicrepus, gens hispida Bambalionum,

Prorsus Orontaea radiet bombyce coruscans.

Tritior haud Scythici populo stat cannabis usus

Non satis id: ne (que) fila pudet textare metello,

Quod nostra aeterno praecordia concoquit igne.

Quibus verbis quamvis Seres nonnihil tangit depingitque divinus noster & antiquis purior poëta, haud eos ita tamen describit, ut Historiae satisfactum putemus. Sunt enim Seres Erucae glabrae, lacteae fere, ocellis piceis, ore (ut vides) forcipato praeditae. Ex ovis Papilionis niveae ortum ducunt, quae sensim in vermiculos crescentia, Seres Papilioni concolores proferunt: hoc enim (ne repetam) semel dici sufficiat, eundem esse fere semper Papilionis cum eruca sua colorem. Papilio ille Aureliam deserens quotquot ova posuerit, vel semina (si velis) oviformia: tot fiunt deinceps Seres, quas si calore fotas morique folijs saturatas charè habueris, mercedem esca & amore dignam, Sericum nempe vellus, repensurae sunt, Maio primum nascuntur; quo mense, alijsque insequentibus duobus, magnum foliorum vim devorant, atque inter edendum veluti sugentes labiant. Quum jam alimenti copia adoleuerint, habitiores factae telam ex se fingunt tenuissimam, aranei aemulam. Deinde frigorum impatientia, villis inhorrescere, & adversus hyemem tunicas sibi instaurare densas, pedum asperitate radentes folorum lanuginem in vellera: hanc postea cogunt subiguntque unguium carminatione, mox trahunt inter ramos; tenuant ceu pectine. Denique apprehensa hac tela corpus suum involuunt nido volubili. Tunc ab homine tolluntur, fictilibúsque vasis & furfurum escâ nutriuntur; atque ita subnascuntur sui generis plumae, quibus vestiti ad alia pensa dimittuntur. Quae vero caepta sunt lanificia, humore lentescunt; mox in fila tenuantur junceo fuso; haec mulieres nonnullae torquendo in filum deducunt, deinde texunt. Prima texisse in Co insula Pamphila Latoi filia dicitur. Bombycas & in Co insula nasci tradit Plin. lib. 11. Cap. 23. cupressi, terebinthi, fraxini; quercus fiorem imbribus decussum terrae halitu animante. Hoc licet primum fuit mulierum inventum opus, non puduit nihilominus has vestes viros levitate usurpare, propter onera aestiva: in tantum à lorica gerenda discessere mores, ut oneri sint etiam vestes. Quò folia, quibus vescuntur, tenuia magis fuerint & mollia; eò filum Bombyces subtiliùs ducunt. Quare apud Seres Scythiae populum, vestimenta conficiuntur mollissima, quae serica nuncupantur, ut testatur Marcellinus lib. Hist. 23. In India item atque Aethiopia magnus eorum numerus & usus; unde ad Hispanos & Italos ad summum mortalium luxum delatae. Sane quoties myriadas aliquot Bombycum noctu diuque perpetim operantes & veluti sudantes, vix ad tres uncias Sericae vestis conficiendas sufficere videram, toties imortalium talium profusionem et luxum damnaram, qui vestimenta [Page]

[figure]

[Page] Serica & holoserica (regum olim insignia) coeno polluunt, & non pluris ac penulam laciniatam aut laceram faciunt: Ac si puderet eos rei honoratae quàm vilis esse observantiores, omnemue in profusionem animum collocarent.Nomen. Graecis haec Eruca [...] dicitur, & [...]: quod nomen ad Latinos usu manavit. Itali Bigatto. Hispani guasano della seda, Galli ver à soye, Germani ein seyde Worm; Angli Silke worme appellant. Apud quos eo amore & pretio Serica vestis, ut lanam suam (Seres ipsos contra non vilem) regnique amplissimas & utilissimas merces despicatui habeant. Sed hanc illis malaciam aetas eripiet, ubi viderint suas in Italia pecunias ea tempestate coaceruari, cùm ijs vel ad proprios vel ad publicos usus per-opus habuerint. Illud pulchrum & observatione dignum; caput Bombycis caudam Papilionis in metamorphosi illa Aureliana constituere; caudam vero caput, quod in reliquis item Erucis omnibus in Aureliam versis contingit.

CAP. II. De reliquis glabris Erucis.

REliquae omnes glabrae vel virescunt, vel flavescunt, vel rubescunt, vel infuscatae,Virides 5. vel variae apparent. Viridium nobilissima est ligustro insidens Eruca, cui vultum ambiens circulus, pedesque omnes, & recurvum in cauda cornu, ex rubro nigrescunt; maculae lateribus transversim inductae dimidio purpurascentes albicant: rubescunt punctula: caeterum vero corpus undique virens videtur.

[figure]

Non multum ab ea differt Sambucina, nisi quod undique viret, transversis illis maculis albissimis, & punctulis quibusdam lacteis exceptis. Sambuco roseâ in primis vescitur.

[figure]

Tertia ubi (que) viridis in thecam sese fuscam appetente autumno vertit; olera comedit molliora, lactucas pra [...]sertim, unde lactucariam vocamus.

[Page]

[figure]

Q [...]arta Mespilaria minor est, undique virescens, in thecam cineream maculis nigerrimis conspersam sese recipiens.

[figure]

Quinta omnium minima, in arboribus (quercu praesertim) fila ducit, per quae descendit in itinerantium capita, vestesque & galeros illaqueat; notissimum aestate animalculum, & ubique obvium: rudi telâ sese implicat autumno ingruente, & rubro-viridi theca inclusa, moritur hyeme: decem duntaxat pedibus donatur, ut superae omnes.

[figure]

Flavescentes dicimus, quae maximam partem flavent.Flavae 3. Tales hae figurae repraesentant; quibus servatur quicquid à nigro liberum: id si pallidiori flavo infeceris, Icones habes depictas. Vivunt mollioribus folijs, praesertim tiliae.

[figure]

Vinula sequitur: elegans mehercules Eruca, & supra fidem speciosa: in salice eam invenimus avidè pascentem: labra atque os illi subflava, oculi anthracini, frons purpurea, pedes extremumque corpus herbacei:Vinula. cauda bifurcata ex vinaceo nigricans. Corpus universum veluti crassiore rubicundioreue vino intinctum; quod a collo per scapulas decussatim transiens ad caudam usque linea albissima, mirificè adornat.

[figure]

Porcellus Eruca dictus, ex fusco nigricat,Fuscae. 2. major praesertim; in minore quos vides orbiculos, albicant: trifolij palustris folijs frequenter insident, eaque mirâ celeritate devorant.

[figure]

Variae tres potissimum conspiciuntur. Primae facies caerulea, oculi nigerrimi;Variae 10. corporis cuticula caesia, nigris flavis (que) punctulis multum conspersa: in aureliam convertitur spadiceam, alba membranula vestitam, brassicas amat & genus universum naporum.

[figure]

Secunda caput pedes caudamue nigerrima obtinuit, cancelli quadrati [Page] flavi sunt: intus quae pinguntur tessellae, strijs nigris glaucisue alternatim in longum ductis distinguuntur. Feniculum amat, anisumque atque cuminum.

[figure]

Tertia ex albo viridis gibbosa in incessu graditur, est enim utrin (que) sepes duntaxat, sicuti omnes [...]. In aureliam echinatam mutatur, colore furuam: oleas absumit.

[figure]

Quarta, dracontium depascens, viperam maculosam refert: incedit semper capite erecto, & pectore potissimùm se sistit; amat juncos, & fluvijs innascentes plantas pappiferas.

[figure]

Quintae descendentes costas si obsoleto minio infeceris, pauca in Icone habes quae desideres.

[figure]

In sexta quod album vides, ochra impleas: gaudet utraque populo nigra, eaque sese ingurgitat.

[figure]

Striae in septima ductae ex flavo albescere debent: reliquum totum corpus fusci coloris in aureliam spadiceam se vertit.

[figure]

Octava, cinerea videtur, ex nigricante undulata: thecam facit nigropuniceam, é qua pulverulenta Phalena.

[figure]

Nona, varia quidem, & meritò, censeri debet: incisurarum orbes virent; cornu caudae reflexum, cyaneum: sub qua miniata macula ad ornatum facit. Media incisurarum pars cinerem emulatur: aurelia demum includitur xerampelina, hanc in via publica invenimus: gaudet ranunculo pratensi.

[figure]

Decima glauconigra: quod enim hic album est, id glauco superinducto bestiam exprimet. In thecam spiralem transmutatur dilutè caerulam, [Page] spiris subrubentibus, quae ad buccini conchae formam proximè accedit.

In solano Sylvestri (quam Itali Belladonnam vocant) glabra eruca provenit, crocei viridisue coloris, cornu in fronte gerit digiti longitudine; quam se saepius vidisse memorat Cardanus.

CAP. III. De Erucis hirsutis atque pilosis.

PIlosae, omnium maxime maleficae, vel densiore sunt pilo, vel rariore: quarum has vobis species exhibeo. Inter densiùs pilosas, Ambulones, Corilarias, Pityocampen, Antennatas, Neustrias, Pyriperdas, Vrticarias, Brassicarias, Sepiarias, Popliuoras, Cutiperdas, Calendulares, Maelaenochlorum, &c. Rarioris pili sunt Echini, Faeniculariae, Rubicolae, Mesoleucae; de quibus ordine dicemus.

Pityocampes, id est, pineae piceaeve Erucae, digitum minimum crassitie aequant, tres digitos transversos longae. Vndecim incisuris inter caput & caudam constant, sedecimue (more reliquarum) pedes habent: nempe juxta caput utrinque tres, medio corpore utrinque quatuor, & ad caudam extremam utrinque unum. Priores vero sunt adunci & exiles, quibus viam tentant; reliqui latiores, & multis crenulis serrati, ut folijs firmiter insistant. Caput formicae; rel quum corpus Erucis vulgaribus simile. Hirtae sunt pilis, villis (que) rectis undique obseptae: pili in lateribus natialbicant; in dorso fulgent, cujus pars media maculis veluti oculeis ornatur. Villis abrasis, cutis subest nigricans; pili valde exiles: pungunt tamen quàm urtica acrius, maximumque dolorem, ardorem, febrem, pruritum, inquietudinem adducunt: veneno scilicet subitò sine sensu vulneris infuso, & ad partes visceribus proximas delato. Telas subtiles quales aranei texunt, prioribus pedibus fila ducentes ac disponentes: has, veluti tentorium, nocte ingruente subeunt; tum ut frigoris, tum ut procellarum vitent incommoda: tentorij hujus tam tenax & subtilis materia est, ut nec ventos curet furentes, nec imbribus inundet. Amplitudo item tanta, ut vel millia plura erucarum facilè ferat. In ramulis Pini & Piceae supremis nidificant, ubi non solitariae (ut aliae,) sed gregales vivunt. Quacun (que) iter fecerint, nentes fila ducunt telaria: primaue luce (faveat modo serenitas) catervatim minores majores comitantur, ac viduatis fronde arboribus (omnes enim absumunt) strenuè textrinam colunt. Solae pini piceae que pestes, ad alias coniferas arbores non accedunt. In Atho monte; nemoribus Tridentinis, atque transalpinis convallibus (ubi frondis nutritiae copiâ) admodum abundant, ut Matthiolus testatur. Virulentissimae profecto bestiae, sive extra premantur manibus, sive intus exhibeantur: tam certissimi veneni olim habebantur, ut Vlpianus legem Corneliam interpretans de Sicarijs, Signa Pityxampes haustae: & remedia. in eorum numerum & paenam, Pityocampae propinatorem vocaret: §. Alium. ff. ad leg. Corn. de sic. Haustis Pityocampis dolor os & palatum graviter affligit; lingua, aluus, ventriculus ab erodente veneno valde inflammantur: etiam ingens dolor excruciat, licet initio pruritum quendam jucundum passi videntur: insequitur aestus, cibi fastidium, & perpetua, sed irrita vomendi dejiciendiue cupiditas. Tandem nisi occurratur, adurunt corpus, & ventriculo crustas inducunt, Arsenici fere modo. Diosc. Act. Plin. Celsus. Gal. item 11. simpl. cap. 5. & Avic. sos. Cap. 25. Hac de causa Aetius & Aegineta mensas sub pino sternere vel commorari, noxium dixerunt, ne forte cibi nidore, jusculorum vapore, vel clamore hominum Pityocampae suis sedibus motae, in [Page] escas decidant; vel semina saltem aequè laethifera demittant. Qui ab his laesi fuerint, ad Cantharidum antipharmaca respiciant: liberabuntur enim ijsdem remedijs: propriè tamen melinum oleum (quod é Cotoneis & oleo temperatur) ad vomitum usque bis terve hauriendum est, et Diosc. ex Aetij praescripto. Generantur vel potius regenerantur (convoluulorum more) é semine Autumnali in tela certis vesiculis relicto, vel ex ipsis Volvocibus putrefactis, vt Scaligero sentire visum est. Nunc ad Ambulones venimus.

Ambulones dicimus, quibus incerta domus & esca: unde superstitiosule peregrinantium modo vagantur, & (ut mures) semper comedunt alienum cibum. Quare Angli etiam eos Palmerwormes appellant, ab erratica nimirum vita (nusquam enim consistunt:) quamvis ratione hirsutiei, Bearewormes dicuntur. Certis folijs aut floribus non astringi se sinunt, sed audacter percurrunt delibantque omnes plantas ac arbores, & pro arbitrio vescuntur.

[figure]

Primò, quas vides in latere maculas albas, tales revera esse debent: corpus universum nigrescit, pili inferiores omnes subcrocestere oportet; superiores vero omnes in dorso positos canescere; tribus ijs ordinibus exceptis, qui in collo juxta caput nascuntur: ij enim eundem cum ventris pilis tenent colorem. Ex hujus aurelia exit, quem hic vides, papilio; cujus iconem coloresque & naturam superiori libro descripsimus.

[figure]

Sisecundi collum ventremue atque ibi nascentes pilos flavos feceris, non est quod plura expectas. Theca ejus fusca videtur; ova pallida; papilionem inde nascentem superiori libro expressimus.

[figure]

Tertius toto corpore pilís (que) é fusco flavus, nisi quod maculae lateratim in unaqua (que) incisura obliquatae latescunt, caput (que) puniceum furcâ quadam niveâ ornatur.

[figure]

Quarto venter atque inferiores pili infuscantur, dorsum atque superiores ex fusco flavent. Linea in facie bifurca seri colorem vel lac dilutum refert.

[Page]

[figure]

Quinto vultus spadiceus, ventris latera canescentia; corpus pusillis varium guttulis subluteis, atque haec supra, piceis: pili quasi radioli exeunt flavi, arguti illi quidem, & medio acuminatiùs crescentes: multum vicinas herbas & segetem laedit.

[figure]

Sextus colore est leucophaeo, nisi incisurae nigris lacteisue hic illic maculis essent infectae. Setae infra supra (que) natae, & tanquam serratim positae, hispidae valde sunt & rigidae, sed à colore corporis non recedunt.

[figure]

Septimum cute nigra, pilis autem nonnihil lutescentibus donatum, Peniculum vocare soleo, quia utrinque ex fronte, atque etiam in vropygio peniculus erumpit mollis, colore coracino. Quas vero cuneiformes in dorso eminentias conspicis, radice lacteae; caeterùm, nigellae videntur.

[figure]

Octavus murinum colorem exprimit, cujus in dorso cunei septimi illius respondent.

[figure]

Nonus coloris peregrini & rari; singulae enim incisurae varijs ab invicem coloribus, sed mixtis invicem omnibus pinguntur; quas clavus quamue argenteus pulcrè adornat.

[figure]

Decimus inter naturae luxuriantis lusus, non minùs elegans quàm rarus; nigris, caeruleis, viridibus, atque luteis liris, & nervis scabris striatus: quos guttulae quaedam aureae mirè efferunt. Pilos admodum molliculos gerit, mirae gratissimaeue viriditatis, the cam habet purpuream, membranulâ munitam.

[figure]

Vndecimi incisuras albicantes, prasinas imaginare; vellusue & pilos medio virentes facito.

[Page]

[figure]

Corilaria undique cum virore pallet, tribus inter cuneolos maculis nigris exceptis, & cornu illo in ultimo dorso, & quasi ouropygio crescente, quod rosaceum ruborem laete suscipit. Corili praecipuè folijs insidet, unde Corilariam dicimus. Duas illarum species vidimus; alteram saturatè alteram pallidiùs viridem.

[figure]

Multiplex naturae venustas in his resplendet: quibus licet faciem Aethiopis Mauriue tribuit, vestem tamen concessit polymitam; vario opere, vero artificio fulgentem. In fronte pili veluti in cirros nexi nodolos, antennas referunt; quales it [...]m in ultimo dorso: cutis iridis aemula, orbiculis splendet murice inebriatis, quos veluti latos clavos cost is affixit natura. Vellere enati pili fulgor [...]m Solis repraesentant, oculósque oculato die perstringunt.

[figure]

Neustrias é Normania duas accepimus. Majori vultus caeruleus, albis rubris caesijsque surculis corpus liratum; pili aureo splendore colore (que) grati. Minor convolutus, echinum exprimit. Caput illi nigerrimum, corpus glastinis quibusdam guttulis variè perfusum; pili croceum fulgorem imitantur.

[figure]

Ha [...]c pyri germina corrumpit, capite atrato, corpore nigris rubentibus & lacteis quibusdam liris ornato; medijs quasi humeris, & ad finem ferè dorsi, tumuli sive tubercula assurgunt livida, albis punctulis conspersa. Ova, é quibus nascitur, spadicea íunt; qui est etiam aureliae & pilorum color. Aliam vidimus congenerem, sed duntaxat tumulo gibbosam.

[figure]

Mesoleuc [...]m dicimus, quia hanc à capite ad dimidiatum dorsum obsolete luteam, deinde lilliaceam peperit natura. Venter luteocinereus clavis medio tesserato fixis ornatur.

[figure]

Vrticariae pedes si fatiscente luteo leviter tetigeris, parum à naturali icon differet: rigidulos & erectos pilos habet spinatim crescentes. Levi tactu vulnerant; primumue blandum, sed venenatum pruritum, deinde vix ferendum dolorem [Page] superinducunt. Haud desunt qui eam Pityocampes malitiam malignitatémque vincere asseverant.

[figure]

In brassica, eruca oritur capite cyaneo, corpore flavis surculis duobus utrinue lineato: inter quos subcaesia quasi area nigris quibusdam seminibus consita videtur: pili aureliae (quae cinerascit) colorem obtinent.

[figure]

Sepiarias hic binas offerimus. Majori crocesceret vultus, nisi quem nasi loco triangulum videtis lilliasceret. Corpus albis flavis rubrisque & nigris (quas expressimus) maculis, nullo ordine locatis, variatur: pilis subluteis horret. Sepes populatur, & nudat frondibus: ubi tandem serici rudioris relicto glomo, in thecam spadiceam, quasi in Sarcophagum, se recipit. Minori facies subcaerulea, uti & totum corpus, absque maculis quibusdam nigris albicantibusque esset: pilos cum prima concolores sortita est.

Rarioris pili sunt: Geranivora, Iacobaea, Antennula, Echinus, Rubicula, & Cornuta illa bestiola, quam Germani Horneworm appellant.

[figure]

Geranicolae magnitudinem formamque ritè hic dedimus, & affabrè explicatam. Albas maculas cingulos nigros ornantes, ferrugineas facere oportet; ventrém (que) pedesue & album inter cingulos spatium porraceo viridi ornare. Camerarius ad Pennium hanc misit, cum hac hypographe: Eruca grandis, herbis tantum agrestibus victitans, & potissimum Geranio palustri [...] infesta.

[figure]

Antennulatae corpus varium: à capite ad tertiam incisuram creta illitam diceres; quinque alijs sequentibus nigrocineream; tribus iterum postremis cerussatam: Antennulae ex pilis veluti colligatis constant; quales item ultimo dorso, cristae instar, se erigunt. Quatuor illi erecti in dorso cirri, é pilis quoque fiunt dentatim ordine crescentibus.

[figure]

Iacobaea, sive Senecionem majorem depascens eruca, capite pedibus (que) obsoletiùs purpurantibus, ventre pallidiusculè virente; corpus habet inamaeno viridi fatiscens, & nigris flavis flammeísque maculis ornatum. Pilorum color ventri consonans.

[Page]Echinorum duas animadverti species; unam é caeruleo virentem, alteram Mesoleucen.

[figure]

Primus Echinorum tessellato prodit corpore, ex nigro flavoque varius: spinae luteae videntur; ineunte autumno in aureliam cineritiam vertitur.

[figure]

Secundus reverâ Echinum prae se fert; dorsi dimidia pars, prior nempe, ex flavo nigricat; posterior cum flavedine albescit; spinas gerit argutas valde & crassas, colore caesio.

[figure]

Rubicolam nigrocineream liris utrinque tribus pallide flavescentibus pinxit natura: pilos rariores gerit, planè nigros.

Est & cerastes cujus varia loca é luteo virent, pili medio dorso nati canescunt; cornu vero crenatum rubescit.

[figure]

Variae item in verbasco, lupulo, Scrophularia, Glycypicra, Solano, Alno, ulmo, ocymo & Tithymallo nascuntur: imò quaevis paene herba peculiarem habet erucam vastatricem: quas, ne infinitus videar, quasi satis notas pertranseo. Erucam Gesneri faetidam nunquam contigit ut viderem, his ab eo verbis descriptam, ut in schedis habeo: Erucae (inquit) cornutae simillima est, sed et cornis, & colore aliquantum discrepans. In muro repentem cepi exeunte Augusto, Anno 1550. Gravem spirat odorem, ut plane venenatam crederes. Iracunda perrexit capite cum anterioribus duobus pedibus semper erecto; caecam puto: digitum longa & crassa, paucis sparsim pilis per dorsum & latera horrescens, dorsum nigricat. Ventris laterumque color ex flavo subrufus: internodijs quatuordecim totum corpus distinguitur. Singula internodia sulcum insuper quendam ceurugam per dorsum habent: caput illi nigrum, duriusculum; os forcipatum denticulatumque vel serratum; his forcipibus, quicquid comprehendit, mordet: pedibus 16. graditur, ut maximā partem omnis Erucarum natio. Proculdubio venenosa est. Vergerus Pityocampen putavit, alij scolopendram: [Page] Sed pedum numerus non patitur scolopendram dici. Vix ferebam odorem, dum vivam describerem: duo hypocausta nimio & abhominabili faetore adeo infecit, ut manendo ferendoque non essem. Haec Gesnerus.

CAP. IIII. De ortu, generatione, alimento, & Metamorphosi Erucarum.

CHare liber, nostrûm testis benefide laborum,

Ne tua purpureo suffuderis ora rubore:

Agrestes abacis tineas si expressero nostris,

Vermiculósque levem qui in Thecam vellera mutant.

Hi siquidem artificis prudenti pollice Dij

Finguntur; tenui qui non tenuatur opellâ,

Et qui vermiculis dextrae miranda potentis

Signa suae prodit, potius quàm corpore vasti,

Molifero Barrhi, tumido vel robore Ceti,

Squamatis (que) alijs, qui lata per aequora tentant,

Fulmineas sine mente minas, & nostra profundo,

Lintea quò mergant, largo mare gutture ructant.

Sic enim ordiri libet cum Poeta nostro, qui divinam in Erucis potentiam ex ipsarum ortu perspexit; quem dum varij authores variè exprimerent, nescio quas nobis tenebras obtrudunt. Arist. 5. Histor. 19. eas é virentibus herbarum folijs, brassicae nimirum aut raphani oriri tradit; semine scilicet milioformi, sub autumno ibidem relicto; unde vermiculi nascuntur. Ex his vermiculis trium dierum spatio erucae fiunt; morituro vere; quae auctae satisque alitae motu cessant, ac ineunte autumno cum Chrysalide formam vitamue mutant. Plinius rorem calore Solis densatum in folijs relinqui tradit; unde Erucarum genus speciemue omnem deducit; cui suffragatur Arnoldus. Alij earum originem papilionibus ferunt acceptam; quae simul ac aurelijs exiverint, supra vel subtus vicina folia, ova quaedam (stercora vocant Barbari) excludunt, pro ratione sui corporis majora vel minora: (horum aliquot testae caeruleae; aliorum flavae, albae, nigricantes, virides, rubentes;) quatuordecim fere dies fota Solis calore, rupto cortice Eruculas excludunt, parvulis lumbricis similes, sed coloratas; quae primo ortu famelicae, folijs floribusque devorandis totae incumbunt, praecipuè illarum arborum atque plantarum, quibus olim in ovo fuerant. Ego vero non unâ tantum ratione, sed his singulis vijs & modis oriri eas contenderim. Nam licet Aristotelis doctrina insulsior quibusdam videatur, brassicarium illum vermiculum in Erucam cedere: non abhorret tamen à ratione. Etenim natura ut ex ovo, ita ex verme parit animal perfectius; quasi perficiens, non quasi corrumpens. Nam tametsi vermis postea non est id quod prius erat (quod ad sensum apparet) at quantum quit percipi, & est hoc quod erat, & hoc amplius nunc existit; neque enim vermis moritur, ut nascatur eruca: quin corpori pristino addit magnitudinem majorem, pedes, colores, alas. Ita manente vita, alias partes, alia officia adipiscitur. Sic faetús humanus (utor Scaligeri verbis) post certos primores dies ex homine potentiali, homo actualis fit; generationem enim intelligas, quo tempore anima nondum agit intellectiva, gerere proportionem talem ad futurum hominem, qualem vermis ad Erucam aut apem. Sic etiam Pennius Plinij opinionem derisit, quum Erucas é rore natas scriberet. Verùm ex rore imperfectiora animalcula gigni omnes uno ore philosophi fassi [Page] sunt. Nec sanètemere. Nam sol calefaciendo agit, ut sit quasi forma: humor patitur, quasi materia. Solis quippe calor alius ab igne; animat enim, aut animas sua conservat similitudine [...], ubi mollitiei affectus a Theophrasto adducitur (lib. [...]) ad genitalis aeris commendationem. Nihil item rore magis alimentosum, quo solo quaedam vivunt bestiolae: quod & divinus poeta dixit; Quantum ros nocte reponit. Quâ igitur ratione humor est, materia est, qua tenuis, subit; qua attractus à sole & percoctus, ad generationem aptior, apparatus enim formae vehit sociam materiam, quibus coeuntibus progigni animal contingit. Neque solum roris proles est, sed & papilionum filia; ut dictum est, atque ut ipsa experientia testatur: imò maxima Erucarum pars ijs debent prosapiam, praeterque Brassicariam & convolvulos, paucae alias nascuntur. Hi enim ( [...] à Graecis dicti) ex rore vel humore in telis concluso atque putrescente fiunt; praecipuè flatu orientali aërisue tepore corruptionem accelerante. Tunc enim tam immensa illarum nostris regionibus acies prorumpit, ut tot nisi ex putredine provenisse, neque vere dicere neque cogitare possis. Magni omnes helluones herbarum atque arborum: unde Philippus Parasitus de se jactitat apud Athenaeum in Pythagorista, [...]: vescens thymo olere (que) Eruca sum. In hunc etiam sensum Martialis: Erucam malè pascit hortus vnam. Vbi devorandi tempus praeterit, vagulae huc illuc & jejunae migrant, sensimue marcescentes fame, aliae intra, quaedam supra terram locum idoneum quaerunt, ubi sese vel filo appensae in aureliam membrana tectam, vel in nudam thecam transforment: hoc media si aestate contigerit, post 24. dies rupto cortice evolat statim papilio: sin adultiore autumno, per totam hyemem durat aurelia, nihilue ante calorem vernalem excludit. Nec tamen omnes Erucae in aurelias convertuntur, sed aliae contractae (volvoces nempe) putres, cunt, é quibus nonnunquam tria quasi ova nigricantia excidunt, muscarum vel Cantharidum matrices. Quando papiliones serò coiverint, ova depromunt ad ver usque proximum, (si diligens eorum cura habeatur,) vitalia; ut in Bombycibus usu venit; quorum ova per uncias librasque vendi apud Hispanos, haud nova res. Has erucarum transmutationes Theophrastus recte distinxit his verbis. 2. [...]. An vero Chrysallis Aurelianae animal sit necne, ubi ad Apoda Insecta ventum fuerit, disputabitur.

CAP. V. De Qualitate & usu Erucarum earum (que) Antipharmacis.

OMnes Erucae uridam vim habent, cutiue deglubendae & vesicis excitandis aptam. Pityocampe longe est perniciosissima, sed malignae singulae, minus tamen depiles & glabrae. Caelij Secundi filia, Basileae degens (inquit Gesnerus) cum aliquot in horto brassicarias Erucas devorasset, à largo vomitu ventre intumuit; qui tumor, jam multis annis molestus, curam adhuc non invenit. Guilielmus Turnerus Theologus ac medicus doctissimus, Petri nostri ad Medicinae ipsius medicinam nati foelix pater, nobili cuidam Anglae medicamentum Catharcticum propinavit, cujus ope Erucam hirtam evomuit, quae per incuriam devorata diu miseram afflixerat saevis doloribus. Meminisse tamen volumus (inquit Marcellus Virgilius) cognomines in mari bestias, & erucas dictas, à veneno longè abesse; imò à maritimis incolis inter ultimae mensae fercula censeri. Contra [Page] vero maleficas & venenatas, suprà, tum in Cantharidum & Buprestis, tum in Pityocampes historia dictum est: parem enim curam postulant atque admittunt. Si hortos arborésque ab ijs illaesos velis, quicquid telarum denudatis ramis adhaerescere videris, per hyemem auferto; si enim ad ver permanserint citius natas conspexeris, quàm remotas. Brevi quippe spatio omnia devorant, virentia, & flosculos absumunt. Alij lacerti viridis, alij Tauri felle arbores illinunt, quod non ferri ab ipsis posse fama percrebuit. Rustici eas sulphure pauco cum stramine sub arbore accenso suffocant. Terra subaesculi arboris radice effossa si in horto spargatur, erucas profugat Hildegardo authore. Columellae contra eas remedium (ceu impudicum Democriti praestigium) omitterem, nisi Plinius & reliqui ferè omnes rusticam disciplinam colentes eidem applauderent. Verba sic habent:

At si nulla valet medicina repellere pestem;

Dardaniae veniant artes, nudata (que) plantas

Faemina, quae justis tum demum operata juventae

(Sed resoluta sinus, resoluto maesta capillo)

Legibus obscaenae: vivat pudibunda cruore;

Ter circum areolas & septem ducitur horti,

Quae cum lustravit gradiens (mirabile visu)

Non aliter decussa pluit, quam ex arbore nimbus,

Vel teretes mali, vel tectae cortice glandes,

Voluitur ad terram distorto corpore campè.

Plantas vino irroratas non tangunt. Theoph. Fumo psorae herbae illicò moriuntur. Aetius. Vnde apparet (inquit Siluius) scabiosam vulgo dictam, non esse psoram. Orobi praesidio tuta est ab Erucis brassica. Erucae brassicariae contactu vermes in Dipsaco inventicadunt. Plinius. Brassicam dum tria tantum folia remittit, nitro, terra salsuginosa, vel cinere aspergito, & salsedinis ratione erucas arcebit. Geopon. Palladius ea in re cinerem fici praefert. Si Cancri vel Paguri fluviatiles per decem dies Soli fuerint expositi & suspensi, Erucas ab oleribus fugabunt. Cardanus ex Palladio. Alij semina jam terrae committenda, leviter succo majoris vel Erucarum sanie madefaciunt, ut ab Erucis sint libera. Scilla in hortis sata aut suspensa Erucarum generationem impedit. Alij mentam, alij eruum, alij absynthium in hortorum ambitu serunt ut Erucas tollant: uidam non temerè caules & folia allij in hortis includunt, quo fumo undique diffuso concidunt Erucae. Pallad. apud quem plura antipharmaca legere cuique facile. Si vero equus eos devoraverit, tumores surgunt, arescit induraturque cutis, oculiue excavantur, inquit Herocles. Medicamentum vero praescribit hujusmodi: [...]. Nunc earum in Medicina & repub: usum dicemus. Erucarum tela & involucrum (Sericiaemulum) epotum, muliebrem fluorem statim sistit. Matth. Vsta item & naribus indita haemorrhagiam cohibet. Ligustrum depascens eruca, non solum Cyprium piscem mirè allicit hamo obducta, sed etiam ejus fimus naribus inditus, Epilepticis ab utero mulieribus statim succurrit: ut ab obstetrice quadam expertissima & fide digna accepimus.

Erucae essulares sive tithymallides ad purulentos uteros (Hippocratis sententià) valde sunt utiles, praecipuè si in sole exiccentur, cum duplo vermium stercorariorum pondere, modico deinceps aniso addito in tenuissimum pulverem redactae, & cum vino albo fragrantissimo dilutae exhibeantur: gravitate vero accedente in ventre cum torpore, aquam mulsam modicam superbibat. Hippocrat. lib. de superfaet. vulgares illas & gregarias erucas contra anginam in potu exhibet. Diosc. lib. 1. cap. 90. Verùm nisi occulta proprietate prosint, [Page] propter manifestam damnandas, eo praesertim in morbo, censemus.

Erucam hirsutam exiccatam in puluerem, fluxum ventris sistere, norunt Germani. Nicander ad somnum item conciliandum ijs utitur: sic enim scribit.

[...]

[...] &c:

Quae Hieremias Martius sic vertit:

Quod si rodentes olus & frondentia vermes

(Curva quibus virides depingunt terga colores)

In medio sacra de Palladis arbore succo

Triveris, hinc que tuum colleveris undique corpus,

Tuta dabis dulci securus membra quieti.

Sunt in spinosis hirtisque herbis (quales in urtica vidimus) asperae & lanuginosae quaedam erucae, quas alligatas protinus mederi tradunt infantibus, quum ijs cibus faucium isthmos non transeat. Eruca oleracea trita illitaque super venenato serpentum morsu, confert. Avic. Si Brassicaria eruca dentem vitiosum saepius fricaveris, intra paucos dies ultro excidet. Idem. Erucae oleo mixtae Serpentes fugant. Diosc. Si ejusmodi oleo manus, aliaeve partes linantur; ne quis ab apibus, vespis vel crabronibus laedatur efficiet. Aetius. Plinius superstitiosa multa ex magorum sententia citat, de virtutibus erucarum, quae cum Theologorum scholâ ejecta viderim, & tacita mente damnarim, nolo hic commemorare. Varijs item avibus nostro usui & victui necessarijs, cibo sunt; nempe monedulis, sturnis, pavonibus, gallinis, turdis; ut taccam trutam, rubeculam, tincam, Cyprium, Scorpium, Luciumque pisces, qui erucato hamo facilè falluntur; cujus fraudis modos si scire velis, Tarentinum in Geopon. consulito, Quis item (ne animae medicinam per erucas datam praeteream) Dei misericordias inter palantes Israelitas non cecinit, quum Erucarum quasi diluvio inundantem Aegyptum viderent?Prodigia. Quomodo item Romanos duplex una aestate nimbus erucarum anno 1570. expavefecit, cum nihil in eorum agro virescens ab illarum praedatrice gula liberum superesset? Sane licet hujus tam gravis poenae memoriam insequentis anni fertilitas absterserit, multos tamen poenitentia ductos de emendatione vitae cogitasse, non est quod dubitemus. Faxit Deus ut aliorum vapulantes supplicijs, nos immunes servemus; ne quam levissimam creaturam esse putamus, eandem longè gravissimam (potest id enim Deus) sentiamus.

CAP. VI. De Sphondyle.

[...] Graecis, Verticillus Gazae dicitur. Plinius Graecum nomen non mutat,Nomen. sed Sphondylam appellat. Germanis Engerle, ut Georg. Agricola docet. Gesnerus Twaer etiam vocari memorat, quia Serratis pedibus in diversum vadit. Angli Boreales andever appellant, Meridionales Whurlworme, id est, verticillum, sive convolvulum. Vincentio, Zuvarola dicitur; quia cucurbitas infestat. Errat Plinius qui hanc serpentem fecit, cum inter insecta, vitae institutum & ratio ipsam annumerat. Si hic Gazae, Plinij, Theophrasti, Absyrti, Phavorini, Aristophanísque Scholiastes, & Erasmi dissidia, de natura & forma Spondylae attexerem; videar revera quod dicitur [...], titionemque potius ad hoc ingeniorum incendium, quàm aquulam afferre. Quin potiùs ex illorum dissensionibus id colligo; Duas esse Sphondylarum [Page] species: aliam nempe domesticam, aliam sylvestrem. Sic enim Aristoteles & Absyrtus. [...]. Coeunt (inquit) Sphondylae domesticae aversae, etiam in nostro conspectu (ut Scarabei) mari superveniente faeminam, diuque in coitu haerent. Apage igitur Plinianas nugas, qui has serpentes esse voluit, qui nullo modo aversi coeunt. Hesychius & eum sequutus Favorinus, hoc modo describunt: [...]. Aristophanes vero & ejus Scholiastes hoc modo: [...]. Camersius ex Aristophane, [...]. Ex quibus statuo, Domesticam illam Sphondylam, & Silphio similem, graviter olentem; quam si tetigeris fugitat, & prae metu male pedit. Sic enim Aristophanes [...]. Quo in versu Erasmum (per quem nescio Atticismum) Sphondylen Telem interpretatum esse, Chil. adag. 3. cent. 7. nequeo satis mirari. Est autem exiguo corpore & subnigro (inquit Plinius) quae & tacta dum vivit, & post mortem teterrimum odorem emittit. Hanc me nondum vidisse ingenuè fateor, sive per coeli nostri sive per soli antipathiam fiat. De Sylvestri Spondyle haec apud Theophrastum legimus, [...]. Quae verba Gaza reddidit latinè: Ebestiolis externis (id est, quae non ipsis radicibus innascuntur, sed extra eveniunt) nulla radicem aliquam tangit, excepta Sphondyla; quae intactam nullam relinquit; eaque est propria hujus Insecti natura. Georgius Agricola, philosophus doctissimus, de Sphondylis rhizophagis sic scribit: Sphondyle Vermis infra terram reperitur, circa radices convolutus (quod certè nunquam observare potuimus) ut Verticilli, (quem Graeci [...] vocant,) speciem prae se ferat, unde nomen invenit.

Ei longitudo & Crassitudo minimi digiti, caput rubrum, reliquum corpus album, nisi quod supernè nigricat, ubi cibo haerente turget. Haec hortorum pestis cum nec careat pedibus (sex enim habet) nec serpat, tamen fruticùm cortices quibus radices obducuntur exedit, nec quicquā à radice cucumeris asinini, chamaeleontis nigri, centaurei, pancedani, aristolochiae, vel vitis silvestris temperat: quas aliud quodcun (que) insectum ne attingit quidem. Illud insectum est procul dubio ille vermis, quem Malleolus ille in libro suo de spurcissimis exorcismis introducit his verbis: Vocatur (inquit) quidam vermis Germanicè Engar, vel Ingar, sub terra vivens, longitudine medij digiti, coloris albicantis, capite nigro, sepes; qui gyrando, sulcando, evertendoque terram,Ionas. & corticem erodendo plantis sterilitatem inducit.

Tertio suae generationis anno instar formicarum volantium prorumpit, quae parentum similes arboribus inhaerent, ac fructus absumunt: tum vulgò vocantur Lawbkaefer. In dioecesi Moguntinensi tanta illorum multitudo fuit, ut frustra excogitatis omnibus remedijs solo exorcismo fugatae (sic enim ludit Malleolus) abjerint. De his item Cordus: Spondylae subterraneae sunt vermes Inger vel Enger à Germanis, quasi [...] dicti.

Anno suum ortum sequente semper in Scarabeos Maiales vertuntur: radicibus vim inferunt, & quaslibet (etiam amaras, venenatas) tam fructicum quàm arbusculorum radices erodunt, ita ut subito herbae totae, vel saltem folia flaccescant. Quod cum olitores vident, terrae circa radices effossa vermes extrahunt atque interimunt. Aprili, Maioque mensibus plurimum nobis nocent, Iulio & Augusto reperiuntur multi apud nos locis maricosis; sed Vermes Maiales nulli, nisi in Devonia & Cornubia Angliaque occidentali. Hoc advertendum diligenter, haud secus Insectis accidere, quàm plantis; ut scilicet [Page] colorem semper cum regione & terra mutent. Vidi enim & habeo penes me sphondylam eruciformen, colore ex cinereo albicante, capite nigricante; tacta veluti sese in sphaeram colligit, & Verticillum faeminarum fuso nentium scitè exprimit: unde nomen. Extra terram torpet, aëris impatiens. Vulnerata liquorem emittit dilutius atrum, quo tanquam encausto literas scribere

[figure]

quis possit. Habeo & rubram sphondylam intra terram ad duorum pedum profunditatem viventem: cui caput nigerrimum, os forcipatum, collum ex luteo rubescens, dorsum cocco infectum, sex pedes anteriores miniatuli, venter reliquumque corpus omnino flavum; nisi lateri utrique juxta ventrem, octo rubescentia punctula, ornatus nomine addita fuissent. Medium digitum longitudine aequat, & vergente aestate in muscam transmutata abit. Vidimus quoque lucidam, corpore crassiore, satis à medio dorso ad caudam caerulescentem: à collo autem caesij magis coloris videbatur, caput illi flavescens, uti & pedes: os forcipatum atque rubeculum. Dum juvenis est, toto candicat corpore: Livor aetatem sequitur, incipitque à cauda. Mirum quo modo corpus in latum longumque undoso quodam motu sine loci permutatione agit, ac inter movendum colores saepius mutat. Nam dum in terra quiescit, albicattota; dum vero agitatur, quasi per iracundiam, livescit. Omnino Cossis majoribus simillimum

[figure]

Insectum, quod ad corporis formam attinet; sed illi sese in verticillum agere & torquere nequeunt. Ex isto vermi magnum muscae genus natum conspeximus, quatuor alis donatum. Aliam denique habemus juxta caepae radices inventam, ejusque fere cum livida magnitudinis, capite viridi, quatuordecim pedibus, cornuta, & ex albo viridante cauda: toto corpore viridi, albo, Xerampelino, coloribus mixtis notato: nos Caepariam vocamus; quarum hic omnium Icones repraesentamus. Nunc insuper Ioach. Camerarij de sphondylis sententiam addere placet, cujus mihi judicium semper integrum. Sphondyli (inquit) forte sunt isti vermes qui in terra inveniuntur, initio Veris, planè

[figure]

candidi, aut potius nonnihil lividi; qui autumno fiunt obscurè virides;Vide Ioach [...];num Camerarium. & pellucente è cute, pullo quodam succo colorantur: Caput ijs spadiceum, nigricans, & satis durum, ut facilè radices arrodere possit, Erucae statim conglobantur, & moriuntur, aliasque resumuut formas, muscarum aut erucarum. Crassitie sunt digiti

[figure]

unius & longitudine sesquiunciali; pedes habet octo in medio corporis, quod caput spectat: nostri vocant, Erdtworme. Guilandinus dicit Sphondylos esse vermes, sic dictos, quod instar Verticilli radicibus

[figure]

herbarum circumvoluuntur. Alij etiam vermes, nigri, subrubentes, testaceoque cortice, multis pedibus instar scolopendrae praediti (cui etiam cognati videntur, nisi quod rotundiores, nec ita lati) reperiuntur in terra eruta prima aestate, eo quo dixi modo, (si quis eos tetigerit) convoluti. Engerlin [Page] quoque vocant. Germani vermes subterraneos, flavos, nigro capite; juxta quod pedes tenues; in reliqua corporis parte nulli. Hi cum eruti fuerint, in globum se formant, atque Soli expositi statim tabescunt. Vivunt enim tantum intra terram, & plantarum radices arrodunt. Omnes hi sese conglobantes vermes, quis non inter Sphondylas censeret? Hactenus Camerarius. Niphus in Aristotelem, verticulum dicit esse aranei speciem globosam, in cujus medio corpore concavitas quaedam conspicitur verticilli formam referens. Sed hoc contra philosophi mentem somniavit, & nos lusit. Sphondylarum in medicina quis usus fuerit, nondum legimus aut scimus. Illud constat ex Philosophorum principe, noctuas & nocticoraces eas venari; uti fortè & Talpae. Cordus venenatas sentit. In Aethiopia Scorpij, quos Sibytas dicunt, Sphondylis item vescuntur (Aeliano teste:) à quibus ad Staphylinos transimus.

CAP. VII. De Staphylino.

[...] Gaza pastinacam vertit herbam, oscitante quadam incuriâ vel potiùs imperitiâ. Sed ut in Scholijs Nicandri apparet, neque antiquis medicis satis cognitus. Nam Scholiastes scribit staphylinum Sphondylae similem bestiolam: alij Cantharidi similem affirmant. Hippocrates semel ejus meminit, sed non describit.

Aristoteles de Equorum morbis orationem instituens, irremediabile malum esse dicit, [...]. Absyrtus autem sic scribit: [...]. Staphylinus (inquit) similis est Sphondylis, quae in aedibus versantur, sed maior; ubique in agris gignitur, & graditur elevata cauda. Vnde sane verum Staphylinum dignoscere nullius negotij rem fore perspicimus, si domestica nobis Sphondyla non esset ignota. Tamen ut meo officio & lectoribus fiat satis, duo Insecta suis cum Iconibus depromam, quae an Staphalini dici debeant, equidem nescio; sed non longè differre, plusquam conjectura est: prima (ut videtis) tota cum splendore nigricat Blattis non multum disimilis; sed corpore

[figure]

magis gracili ac longiore. Totum corpus duos digitos transversos vel minus longum, cauda bifurca; quam dum aufugit, (fugit autem at (que) currit valde velociter) quasi in sui defensionem elevat, ac duos veluti aculeos candidissimos, breves, extrudit: verum nec pungere eum vidimus, nec ferire; minores (que)

[figure]

& molliores aculei sunt, quam ut penetrare possint. Hos dum per iram exerit, effundit cum ijs albam & crassam quandam substantiam, sed humido unguento molliorem. Vivit

[figure]

maxima ex parte subter terram; saepius tamen inter segetes supra terram conspicitur. An vero Sphondyle Aristotelis vel Absyrti sit similis, ignoramus. Rustici Cantiani animal venenatum credunt, bovesque ejus veneno non secus quàm Buprestis inflari. Sane venenatam bestiolā Staphylinum esse apparet, non solùm ex ipsorum relatione, verum etiam ex Aristotelis & Nicandri authoritate. Secundū staphylinum vermem forma mirabili, à Nobili viro Edmundo Knivet sua ipsius manu graphicè pictum accepi, in Norfolcia Anglorum satis [Page]

[figure]

frequentem. Caput illi parvum é puniceo fuscum, ferè globosum; os forcipatum atque exiguum. Proximè à capite tres utrinque pedes; quorum duo priores breves sunt, (Erucarum more:) quatuor reliqui colore fere sanguineo, quadruplo longiores. In medio corpore sub ventre octo habet pedes obtusos, veluti etiam Eruca. Cauda tuberosa, & duabus setis bifurca. Venenatam utriúsque naturam ex eo didicimus, quòd equi duo, dum cum faeno eas devorarent, toto corpore inflati interierunt. Quo in morbo Absyrti remedia nosse non erit inutile, ut simili deinceps in casu habeamus in procinctu, quo equis mederi possimus.

[...], &c. id est, Staphylinum si equus ore prehensum manderit, dum granum vel faenum depascit, ejicit eum illico, propter spiritus acrimoniam & cruores quasi viperinos. Intumescit autem postea tumoribus maximis.

Primùm igitur tumores copiose fomentato, ablue, & frica mari calido. Tum acceptis fecibus aceti, linum tenue concisū ipsis injice, quae coquito cum aqua, & perunge totum: Vbi vero capit medicamentum, consistat in tecto calido, molliue stabulo, pannis indutus, & ignis perpetuus proximè accendatur. Vnctio autem copiosa fiat & matutina; dehinc tertio die multum eluatur aqua calida, & sudorem exicca; tum tectum fricato, fricatum nitro perungito. Neque timeas si labijs & oculis tumescat (solet enim ita contingere;) nam certò convalescet citissimè hoc pacto equus, & in pristinam sanitatem restituetur. An vero hi cum Cordi staphylino vel Gallorum Courtilles conveniant, videant aequi rerum aestimatores. Inveniuntur in hortis parvi digiti quandoque longitudine, tumulosque elevant, more talparum, in quibus dormiunt. Thymum potissimum & sambucum infestant; sed non ita, quin alijs quibuscunque herbis plantisue vim inferant. Si quid vero alij de Staphylino certius habuerint, per Philosophiam & Physicam rogandi, ut hic suum quoque collocare talentum non graventur. Sic tandem Naturalis Insectorum historia, ipsorum operâ locuples facta, non grates solum gratissimè sed & sortem quoque cum faenore amplissimo benefica rependet.

CAP. VIII. De Scolopendris & Iulis.

SColopendrae, Iuli, atque Aselli ultima hic acie positi, pedum numero Erucas Staphylinosue & Sphondylas, imò omne insectorum genus longè superant, unde Multipedae nomen maximo & veluti peculiari jure ijs competere videatur. Haec Aristoteli [...], Theophrasto [...],Nomen. Dioscoridi (à serpentum interitu) [...], Varino & Hesichio [...], alijs [...], nonnullis [...], vulgo Graecorum [...] dicitur. Latini item Scolopendram vocant, & sepam, & porcum lutosum, & Centipedam, millepedam, Multipedam; quae tria ultima nomina Iulis item attribuunt. Hebraicè Ghazam, Arabicè Alcamptia & alamula, ut Sylvaticus testatur. Alberto Almuga, altapua; Polonicè Stonogrobak gaflanka; Hungaricè Zonos, hiragopap, matzkaia. Germanicè Ein nassel. Italicè Centopede Vermi. Gallicè Chenille, millepied; Anglice Scolopender & Manyfoot appellatur. Tantum à Iulo differt (mea sententia) quantum locusta marina ab Astaco; pariformes enim sunt, sed hi semper minores, neque adeo morsu infesti, nec venenati.

[Page]Maxima terrestris Scolopendra, eá quam vides crassitie & longitudine est, color totius corporis ex fusco nigricante splendens. Singulis incisuris pedunculus appendet luteus, id est, in singulis lateribus sexaginta prorsum & retrorsum aequa facilitate promovet. Num et caput versus ingreditur, & in caudam; ideoque à Nicandro & Rhodigino biceps dicitur. Partem inter caput & aluum non simplicem sed multiplicem habet: quo fit, ut praecisum hoc genus vivere possit. Irritatus hic Scolopendra tam acriter mordet, ut Ludouicus Atmarus (qui nobis eum é Libya dono dedit) quamvis chirothecis duplicique linteo munitus, vix eum manum petentem ferre potuerit; altè enim in linteum os forcipatum adegerat, diuque pendulus vix tandem excuti permisit.

[figure]

Horum alium ex nova Hispaniola allatum linea quaedam flammea medium per dorsum ornat, atque aeneus later pilorumque color commendat: habet enim capillares pedes, atque armatim se tollens celerrimè currit. Hoc summa admiratione dignum est, quum natura huic animalculo caput minimum dederit, memoriam tamen, vimue rationis aemulam, neque congio, nec urceo, sed amplissima quâdam mensura tribuisse: cum enim innumeri adsint pedes quasi remiges, & à capite veluti clavo alij permultum distant; novit tamen quisque officium suum, & pro imperantis capitis mandato in hanc vel illam partem se conferunt.

[figure]

Alius item ad nos ab Augustini promontorio ex India perlatus, corpore nonnihil atque pedibus major, qui septuaginta livescentibus incisuris, & bis totidem spadiceis pedibus constabat.

[figure]

Plures Scolopendras reperiri non dubito, omnium ferè colorum, praeter viridem: quamvis etiam Ardoynus de viridi mentionem facit. Insita singulis proprietas (ex Theophrasti sententiâ) ad Gladioli herbae radices sese conferre. Bubulas autem exuvias meretur Robertus Constantinus, eumue secutus Stephanus, nec non Ardoynus ipse; qui Scolopendram primùm serpentem, deinde octipedem, tum in cauda cornigerum, ultimò tardigradum esse comminiscuntur. Taxandi Rhodoginus, Albertus & Avicenna, quòd nullum Insectum supra viginti pedes habere temerè affirmant, illique numero Scolopendram alligant. Quamvis etiam Nicandro biceps dicatur his versibus:

[Page]

— [...]

[...],

[...]:

Tamen pace tanti authoris dixerim, unicum illi, duntaxat caput, licet pari facilitate prorsum capite, retrorsumque ducente caudâ incedat: quod Nicandro alijsque imposuisse minime dubito. Verúm (inquit) utraque item parte morsum infert. Quod sanè aequè à veritate abhorret. Ore enim duntaxat forcipato mordet, cauda vero non aliter la [...]dit, quam venenato contactu & virulenti cruoris exudatione.

Terrestris Marinâ saevior habetur, Oppiani judicio, & revera est. Cui opinioni Grevinum Parisiensem nullâ authoritate fretum in lib. de venenis repugnare, maximè admiror.

Nequam hanc bestiolam ac venenatam esse omnes historiae testantur, ac eò magis quo sunt hirsutiores. Rhytienses horum multitudine sua civitate ejectos apud Aelianum, atque Obterietes apud Plinium, ex Theophrasto legimus: unde quamvis nos Scolopendras ultimâ statione locavimus, tamen eos in divina militia & ultione exequenda primos aliquando fuisse colligere possimus. Rustici ex Scolopendrarum exitu frequenti, serenitatem aëris praesagiunt: vbi verò se abscondunt, pluvias praedicunt; Marcellus Virgilius in Dioscor notavit. In medicina hos usus obtinent. In oleo decocti capillos auferunt levi cum pruritu. Gal. 11. Simpl. & Aet. lib. 7. adversantur cimicibus faetidissimis animalibus, atque eos suffitu necant, vivosque devorant. Rursus morsibus, interius sumpti vel illiti medicinam afferunt Cimices, reciproca quadam & quasi aemulante Antipathia, ut ex Plin. & Ardoyno lib. 6. de venenis, manifestum est. A morsu Scolopendrae terrestris, locus undique liuescit, putrescit, intumescit, & vini rubri fecibus similis videtur, ipso primo morsu exulceratus. Aegineta. Aetius dolorem addit intolerabilem.

Dioscorides totius etiam corporis pruritum. Omnes insanabilem tradunt morbum, omniaque fere remedia respuentem. Symptomata habet, (inquit Anazarbaeus) uti & praeservationem & curam, cum viperae morsu communia lib. 6. Cap. 23. Contra hunc morbum alia intus sumuntur, alia foris applicantur. Inter interna, Aegineta commendat trifolium asphaltites cum vino haustum. Dioscor. rutam sylvestrem, dracunculi radicem tritam, asphodeli, radicem, semen & flores, serpyill ramos ac folia, calamintham, seniculi & aristolochiae radices, ex mero vel ex vino & oleo multum effert. Actuarius nepitam cum vino exhibet. Plinius salem ex aceto, vel potius spumam salis, quasi utiliorem laudat. Plurimi etiam facit mentastrum, vel pulegium sylvestre, cum vino exhibita. Aetius absinthium & mentham cum vino propinare jubet. Externa quod spectar, locum vulneratum primùm scarificato, profundè incidito, ac venenum per cucurbitas extrahito. Tum succi centaurij minoris cum tertia parte vini dulcis ad mellis consistentiam coctum imponito, & corium superligato, per. 8. aut 14. dies: locum deinde cum spongia vino calido intinctâ foveto, & Scolopendrae morsum certo curabis. Anonymus. Plinius varia ad id medicamenta etiam praescripsit; nempe aceti feces; ablutionem cum aceto factam; milij farinam cum pice liquida, butyrum cum melle; caprifici grossos cum eruo & vino; laesi ipsius atque veruecis urinam; salem combustum ex aceto & melle illitum; pulegium sylvestre cum sale; salem cum pice cedria & melle; cuminum sylvestre cum oleo, atque omnia adianthi genera. Dioscorides laudat allium, cum folijs ficus & cumino, & cum farina erui & vino; calamenthae item folia, & hordeum ustum cum aceto; laudat item fomentum ex acida muria factum. Archigenes aqua Aluminatâ; Aegineta oleo multo calido locum foveri jubent. Nonus oleum rutaceum calidum praescribit.

[Page]Quidam intus atque extra ea plurimum efferunt, quae ad Muris aranei morsum dari solent. Aristoteles Scolopendras liquidae styracis sumo elici, atque deludi scribit, cujus dum inhaeret visco, facile capitur.

De Iulis.

SEquitur Iulorum genus: quos [...] Graeci, mea quidem sententià non à lanugine, sed à nucum iuglandium atque avellanarum veluti caudis, quarum villi callo compactili infixi, Iulos hos repraesentant: unde & ipsi [...] nomen sortiti.Nomen. Ego latinè Iulum dici non nescio, sed Triremem quoque dicere auderem: Quandoquidem Lycophron Paridis triremes numerosis utrinque scalmis celeres [...] vocat. Eandem similitudinem Nicander Scolopendris applicat, unde pariformes esse Iulum ac Scolopendram facile apparet. Hos Hispani, Centopeas, Itali Cento gambi: Angli (ex me forsan) Gally worme dicturi. Numenius Lumbricos terrestres nigros Iulos item vocavit, Athenaeo teste lib. 7.

— [...]

[...]:

Nihilominus nisi fuerint etiam multipedae,Differentiae. in Iulorum numerum nomenue non venient. Sunt autem Iuli breves (ut dixi) Scolopendrae, pedum numero non Asellum tantum atque Erucarum gentem, sed omnia alia Insecta vincentes. Iulorum alij glabri cernuntur, alij hirsuti. Glabrum unum vidi in lactuca capitata, parvi junci fluviatilis crassitie, atque ea

[figure]

quam videtis magnitudine: caput illi nigerrimum, dorsum aurea tinctum flavedine. Venter ex caesio argentatus, incisurae pedésque capillares totidem ut oculos & memoriam facile fugerent. Secundus

[figure]

totus nigrescebat, alba lineâ exceptâ, quae à capite ad caudam us (que) rectà per dorsum ducitur. Tertius obsoletiùs flavescit; caput illi rubescit, uti & pedes; antennae autem & nascentes juxta caudam setae livescunt. Quartum si corpore nigrius punicantem feceritis, pedibus autem & antennis levius, facile rem expedietis. Horum alios é musco arborum corticibus innascente prodeuntes, alios sub ollis truncisue putridis latitantes cepimus. In hirsutos non plures incidi quàm duos.

[figure]

Primus hac figura & forma albicans, in muro repsit, pili brevissimi innascentes nigri fuerunt. Secundus ventre sublivido dorsóque inamaena flavedine maculato: est illi os punicatum, ocellus niger, pili canescentes. In arboribus effaetis atque annosis inter corticem & lignum latitat, atque etiam inter saxa musco villoso ac denso obducta. Omnes Iuli tactu se in gyrum colligunt & convoluunt. An sint venenati equidem ignoro: sed si fuerint, sane perbeatum Pennium! qui varie ipsis nuda manu irritatis ac laesis, immorsus sanusue evasit. Georgius Agricola aenei coloris Iulum (sed is Scolopendram vocat:) his verbis recenset; Scolopendra admodum exigua, in truncis arborum, aut in palis terrae infixis, (unde nomen invenit) gignitur & vivit; quibus amotis vel commotis egreditur, aliàs omnino latitura. Pennis caret, sed plurimos habet pedes. Si quando repit, corporis partem mediam, veluti areum intendit: si bacillo aliave re tangatur, se contrahit: color illi aeneus; corpus tenue, nec latum, tres transversos digitos longum; ad summum quatuor.

Alia item specie, ijsdem ferè locis reperitur, corpore exili & terete, fili fere crassitie, spadicei coloris dilutè: pedibus adeò numerosis atque exiguis, [Page] ut eos numero complecti [...] sit: quatuor digitos transversos longa est: sub ollis degit & asseribus putridis. Avicennae Scolopendra (qui etiam Iulus) solummodo 44. pedes habet, palmam longus, tam exilis ac tenuis, aures ut intrare possit, lib. 4. Fen. 6. tract. 5. cap. 19. Hujus (inquit) aut nullum aut languidum venenum est, nec magnum dolorem excitat: qui floribus Asphodeli, vel sale cum aceto mixto statim sedatur. Iuli nostrates (inquit Gesnerus) si in aedibus fuerint, ad Saccharum Thomae, id est, purissimum (ceu ad optimum caseum mures;) congregantur. Bruerus noster (peritus ac industrius naturae explorator) Scolopendras se hic in Anglia vidisse, & habere refert noctilucas, in ericetis muscosis toto corpore fulgentes. Cui licet, mentiendi nescio, ultrò credam: eò tamen magis, quod Oviedus idem in nova Hispaniola per agros; & Cordus in Germania in cellis humidis observasse se scribunt. Mirum videtur quod Plutarchus refert, Bestiolam asperam multis pedibus celeriter ambulantem, multo cum femine ab Ephebo Athenis ejectam. lib. 8. Sympos. problem. 9. Iulus cellarius in puluerem crematus,Vsus. mirifice urinam provocat. Merula. Iulorum cruor cum humore ex Asellis expresso, ad albuginem oculorum tollendam divinum & efficax remedium. Arnold. Brev. 1. cap. 18. Atque hactenus de Iulis, de quorum natura Hesichij, Aristotelis, Nicandri, Lycophronis, & Ardoyni varias opiniones praetereo, quia variae, non verae.

CAP. IX. De Asellis.

ARistotelis [...], Medicis Graecis [...], Theophrasto [...], Dioscoridi [...],Nomen. Absyrto [...], Asiaticis (Galeno teste) [...], à forma fabae, cui similis videtur dum se in globum contrahit. Vel quod (secundum doctissimum illum nostrum Staffordium Minoritarum Wigorniensium sub Ricard. reg. 2. praesidem) è fabarum folliculis culmisue solent prodire atque oriri: [...] Plinius vocat, à callo cutisue duritie. Alijs [...]; quamvis & pedum paucitate (ultra enim 14. non habet) & quod arcuare se nequit, longe alius à Scolopendra vel Iulo videatur. Valeant igitur Guillerini, Vincentij, Plinijue hac in parte insomnia, Iulorumue ijs nomen liberè negemus. [...] autem vocatur, non ab asini forma aut tarditate, sed quòd ad colorem ejus accedit, ut Pennius notavit. Est enim bestiola multipes, coloris asinini, nascens in locis humectis. Dioscorid. lib. 2. cap. 37. Galenus 3. de loc. affect. & 11. de simp. fac. cap. [...]. Latini Asellum, Cutionem, & Porcellionem vocant. Centipedem Plinius male dixit, quum 14. tantum pedes obtineat. Angli à forma Sowes, id est, Porculas: à loco ubi stabulantur, Tylers-lowse, id est, Tegulares pediculos appellant: Vocantur item Thurse lowse, sive Ioviales pediculi; à spiritu quodam non malefico, cui eos majores nostri superstitiosè ferebant acceptos. Alijs item in locis Chesbug & Cheslip dicuntur; sed nominis rationem nescio. Germanicè Esel, Eselgen, Holtzwentle, id est, arborum pediculus, quia inter corticem & truncum saepius invenitur: dicitur etiam Shefflein Georgio Agricolae, & vulgò Keller esel, quasi asinum cellarium dixeris. Saxonicè Eselchan, à colore asi nino, ut Graeci [...], Italicè, Porcelletto. Gallicè Cloporte. Hispanicè, Galmilha. Arabicè Harua Haura, Gauda schachalochada, Kiren, Grix, Sylvatico authore. Brabanti Piffe de suege appellant. Parvum quidem Insectum est, digitum transversum vix longum, semidigitum fere latum [Page]

[figure]

(de grandioribus loquor) colore livido nigricante; praecipuè ille qui in sterquilinijs & terra reperitur; qui vero sub tegulis & hydrijs, plane asininum colorem refert; quatuordecim illi pedes, utrinque septem; singulis pedibus unica est junctura,Descriptio. vix perceptibilis; duas habet breves antennas, ut viam tentet: tactus se in globum colligit; vel (ut Galenus loquitur) ad fabae similitudinem, unde [...] nomen indidit: latera circa pedes serrae modo dentata: sub tegulis, vasis aquarijs, in medulla arborum exesa, inter corticem & caudicem putrescentem nascitur; uti etiam sub petris, ex humido putrescente nati. Deinde coeunt, & à coitu ova deponunt (unde vermis) candida, splendentia, margaritulis similia, multa, & eodem loco coacervata, ut anno 1583. observavimus: tepido humore vivunt, in rimis parietum aut aedium latebris hyemem transigunt. Ex ovis primum vermes duriusculi excluduntur, qui aliquantisper ferè immobiles haerent & albicantes; tandem parentum more, liquorem atque rorem sugunt. In calidis regionibus & siccis etiam reperiuntur; sed ubi nocturno rore vaporeque resarciunt, quicquid per diem humoris fuerat exhaustum. Galenus hoc Asellum pacto describit, [...]. Aristoteli fuisse eum cognitum id probat, quod pediculum marinum huic similimum dixerit, dempta cauda. Aselli attenuant, aperiunt & discutiunt,Vs [...]s. ut Galenus ex Aclepiade nos docet. Ad oculum contemptiles videntur, sed in oculorum remedijs praestantes. Intus item (carent quippe omni veneno) magno sunt usui; nam ex vino contriti & poti, Vrinae difficultati auxiliantur. Dioscorides; cui medicamento haec adjicit: ℞. asellos (inquit) duos vel tres; coque eos in modico garo, ipsumque garum ex aqua cyathis duobus bibito. Plinius ad calculum & Dysuriam ijs utitur hoc modo: ℞. stercoris murium & columbarum, ana ʒ. ss. porcellionum sive asellorum tritorum duorum corpora contrita bibe, & sedato dolore vel calculum vel arenulas plurimas excernes. Idem Marianum Barolitanum affirmare, ex Gesneri schedis accepimus. Galenus ex mulso eos propinat, & a regio morbo hoc pacto multos liberavit. Asclepiades hujusmodi ad dyspnaeam & asthma medicamento faelicissimè est usus: ℞. Elaterij ob. dimidium, asellos ex sterquilinio petitos, ac diligentissime tritos n. 3. ex aquae cyatho propina. Gal. [...]. Asclepiades item antiquorum medicorum authoritate fretus, asellos vivos & igne combustos & cum cochlearis mensum melle sumptos plurimum commendat: asthma enim à proprietate curant: cui sententiae Hollerij & Ioannis Agricolae praxis fidem facit. Quidam torrent in patina sextarium illorum in cinerem albissimum, deinde cum melle exhibent. Suspiriosis medentur (inquit Plinius) ter septeni cum melle Attico triti, & pauca calida per arundinem hausti, scilicet ne os & dentes nigrescant. Aetius ad idem quinque vel sex cum hydromelite exhibet; & praeter opinionem anhelosis, suspiriosis, suffocatis, etiam elephansiasi Asellos 21. cum melle optimo tritos, & ex aqua bibitos. Paralyticis mederi prodit Marcellus Empiricus cap. 35. In potu Phthisicis conferre author est Plinius; qui etiam eos ad denarij pondus ex vini cyathis duobus in potu exhibitos, lumborum atquae coxae doloribus prodesse affirmat: huic Alexius Pedemontanus ascribit. Caelius Aurelianus haec & similia tamen ab Insectis remedia improbat, rei potius insuetudine, quàm vilitate aut incommodo eò mētis perductus. Experientia constat asellos recentes multos bene contritos, ex vino, cervisia, Ala vel liquore convenienti haustos, vel extrinsecus adhibitos, Omnes fereoculorū morbos ab adnatis vel innatis ortos (catarrhacta excepta) curare posse: quod superiori capite ex Arnoldi Breviario notavimus. In Angina cum melle lingendi sunt, inquit Gal. [...]: & partes gutturis externae [Page] ijsdem inungendae, Aselli cum rosaceo triti, & in malicorio calfacti, ac Auribus dolentibus infusi medentur. Dioscorides. Gal. lib. sec. loc. & eupor. 2. tres. vel 4. in oleo coqui jussit, atque expressum deinde oleum auribus surdis, tinnientibus, dolentibus infundi. Oleum asellorum in propinquam denti dolenti aurem infusum, dolorem à calida causa factum certo tollit. Aetius. 24.27. Quidam cum unguento aliquo conveniente mixtum auribus instillant. Severus (inquit Galenus) ulceratis auribus cum fructu infudit. Faventinus ad frigidos aurium dolores, 21. Asellos in oleo omphacino coctos praescribit, quo loco circa aures ungendae, & parum etiam instillare praecipit. Cardanus idem medicamentum experientiae calculo ratum facit. Ad strumas Plinius accipit resinae terebinthinae quartam ad Asellos sterquilinarios partem: quo (inquit) medicamento parotides, Strumae, atque omnes ejusmodi tumores curantur. Eadem habet Marcellus Empiricus. Avicenna, 2.2. capite 729. idem docet, & ex aliorum authoritate adjungit, Asellos in potu sumptos sanare Spasmum & Alcusez, quod à nemine proditum meminimus. Capiti dolenti si oleum vel butyrum Asellorum saepe adhibueris, dolorem tolles. Gal. Eupor. 2.91. & Apsyrtus de quadrup. Tonsillas faucium (que) mala triti percurant. Dioscor. Vivus Asellus paronychiae appositus medetur. Panos item tollit cum resinae terebinthinae 3. parte applicatus. Plinius, ℞. unguenti popul ℥j. olei rosacei in quo decocti sunt Aselli ℥j. ss. croci grana iiij. misce, fiat unguentum, ad haemorroidas dolentes atque tumentes, nobilissimum. Alij (inquit Alex. Benedictus) porcelliones cum adipe aut butyro coquunt, deinde ovi luteum addunt, atque hoc, dolorem illum saevum sedant. Duritias item (Plinio narrante,) Vlcerum & carcinomata, atque vulnerum verminationem curant, terebinthinae admixti. Ne vos autem nihil caelatum sinam, subjicere illud placuit; ipsum Pennium asthmate laborantem diu Asellis vino maceratis usum fuisse: sed cum semper sine fructu id faceret, meo tandem consilio fumum sulphuris per infundibulum bis terve hausit, & à Symptomate illo tam diro plenè convaluit. (rum). olei violacei ℥iij. in quibus bulliant 4. Aselli ad 3. partis consumptionem. Salsum humorem reprimit extra inunctum. Incertus. Gallinae item, lacerti aquatici, ranaque terrestris, & Serpentes (ut Theophrastus refert) Asellis vescuntur. Bestiolam quandam Asello similimam per vomitum ejectam scribit Ambros. Paraeus Chirurgus Parisiensis; quale quid de muliere Solerius scripsit in secundum librum Aetij.

CAP. X. De Scorpijs terrestribus.

[figure]

[...] Graecis dicitur [...]: vel utalij [...] item Scorpium significat, vel Scorpij speciem; de quo Nicander in Theriacis. ‘— [...]’ [...] an Scorpij sit species dubitari potest; brachia sanè habet sive chelas, & in cauda spiculum gerit. Latinè Scorpius & Scorpio à Plinio vocatur. Cicero, Plautus, Varro & Nonius Nepam appellant, quo nomine Columella saepe utitur. Hebraicè Acrab & Cancrab, quod pede calcantes pungit. Arabice, Natarab,[Page]

[figure]

Achrab, Necharab, Hacharab, Acrob, Rhasis Conches; Pandactarius satocollon vocant. Hispanicè, Escorpion vel alacram. Italicè Scorpione, Scurrificio; Germanicè, Anglicè, Gallicè, Brabantice, Scorpion. Sclavonicè Niedwiadeck. Illyricè Istir. Danicè Wollekow, in nova Hispaniola Alacrani. Qui verò gibbosus caudam post se trahit convolutam, Algararat dicitur Sylvatico. Est autem Insectum corpus oviforme obtinens, fuligine veluti obductum; è cujus imo cauda producitur globulis multis coagmentata, quorum ultimus caeteris uti longior videtur, ita solus praefixo vel simplici vel duplicato aculeo, & non nihil reflexo ad ipsius extremitatem, armatur. Pedes octo illi, atque chelis & forcipibus solidis furcata brachia. Caput, ut caeteris latens in pectoris summitate gerit, in quo tam exigui & pene nulli ocelli conspiciuntur, ut ipsorum apud authores haud fiat mentio. Sunt autem omnes Scorpij vel caudati, vel excaudes. Caudatorum alij unico muniuntur aculeo; alij verò duplici, sed specie & natura non differunt. Scorpionum terrestrium septem à Nicandro species describuntur. Primus albicat & minime est laetalis. Secundus ore est (inquit) rufescente: ex cujus ictu vehemens ardor, febricitatio, & sitis intolerabilis: cui consentit Aelianus. Tertius luridus & nigricans, cujus ictus inconstantem efficit motum membrorum, cachinnumue Sardonicum & vanum inducit, qualis esse solet stultorum. Quartus est colore ad viride inclinante. Hic simul ac quem piam percusserit, frigus atque horror invadunt, adeò ut vel in calid [...]simo tempore

[figure]

grandine se obrui percussus existimet. Plura habet hoc genus internodia, septena scilicet aut novena; quod item in causa est, cur propter caudae longitudinem profundiùs vulneret. Quintus livido pallidove colore est, amplo ventre distentoue; herba namque vescitur & inexplebilis est. Non solum cauda percutit, sed etiam mordet venenato dente. Ejus virus Nicander [...] vocat, quoniam ab ipso vulnerato homini bubo intumescit. Sextus cancro marino littorali similis est, non tamen absque cauda, sed corpore grandiori & fere orbiculari, adeo ut cancrum referat caudatum. Matthiolus se hujus generis nigros, ferrugineos, viridesue vidisse dicit in comitatu Arcinonensi, non longe à Sarcu flumine. Septimus ad Paguri formam accedit. Chelas quoque habet ut ille grandiores: gigniturue hoc genus ex paguris in sicco, cavernam aliquam (piscatorum insidiantium vitandi consilio) ingressis: quibus in locis si forte moriantur & putrescant, oriuntur inde hujus generis Scorpiones, ut elegantissime de hac re Ovidius.

Concava littoreo si demas brachio cancro,

Caetera supponas terrae: de parte sepulta

Scorpius exibit, caudâque minabitur uncâ.

Aelianus hunc flammeum vocat; nam pagurum coctione rubescentem aemulatur. Est & alia Scorpij species, quem Rhasis dicimus & Arabum: Nicander enim & Graeci illam nō viderant: gibbosus admodum est, & omnium celerrime currens: cauda pro corporis pusilli ratione valdè magna: pallidus videtur, sed aculeus admodum productus albescit. Rhasis eum vocat Iarareti, Albuchasis Grati, Avicenna Algeraratie: reperitur in regionibus Orientis, presertim in Coz, & in Hascari; ut notat Gordonius. Caeterorum Scorpionum ictus frigidum venenum infundere tradunt philosophi: hunc unicum calidum remittere tradunt Arabes. Nos è Barbaria allatum vidimus, [Page] & imaginem hic exhibemus. Omnium caudatorum aculeus cavus est, quo per vulnus venenum infundit, ut Aelianus refert, lib. 9. cap. 4. Cui item Plinius lib. 11. cap. 37. & Nicander in Theriacis subscribunt. Quamvis Galenus noster aliter sentit, lib. 6. de loc. aff. cap. 5. ubi in haec fere verba eos alloquitur, qui specificam laedendi juvandive qualitatem humoribus vel vaporibus ferrent acceptam. Sed longe majorem admirationem meretur Scorpionis ictus, qui brevi admodum spatio ingentia adfert symptomata, & id quod injicitur dum ipse pungit, aut perquam exiguum est, aut nihil omnino, nullo apparente foramine in ipsius aculeo: & sane quum certis animaliumpiscium plantarumque dentibus spinis atque a culeis solidissimum venenum vulneri ab ipsis illato videamus inferri, quid ad reconditas & forte nunquam visas vesiculas, sub aculei radice latitantes confugere opus habemus, quas feracia magis quam certa verique studiosa ingenia excogitarunt? Octo ut dixi singulis pedes, praeter primos chelates cancrorum more (quos ego lubentiùs brachia dicerem:) alij verò (si penitiùs introspexeris) bisulci. Cauda ipsorum constat é sex, septem, & quandoque novem internodijs: in extrema cauda unus fistulosus aculeus; aliquando (sed rariùs) duo. Si alibi quàm in cauda aculeum habuisset (inquit Aristoteles lib. 4. hist.) quia gradiendo se movet, ad feriendum fuisset inutilis. Aelianus aculeum ejus exilem admodum & oculos ferè fugientem facit, è cujus invisibili fistula (si qua talis fuerit) venenatus spiritus vel humor quidam liquidior, vulnere vix perceptili vel sensibili facto, instillat. Laterorsum incedit cancrorum more, caudam perpetuò movens ad feriendum promptam, ne opportunitatem elabipermittat: Mares saeviores, graciliores, longiores, ventre, chelis, & spiculo maculatiores. Faeminae contra (ut recte Avicenna notat) majores,Lib. 11. ca. 25. pinguiores, ventricosiores, placabiliores. Mas item venenum habet infestius, Plinij judicio; faemina mitius: omnes candidum, nisi nos ludos facit Apollodorus. Constat eos quibus septem vel novem caudae internodia, saeviores esse: pluribus enim sena sunt: ferit obliquo ictu & inflexu. Venenum omnibus medio die, summa item aestate exasperatur, cum incanduere Solis ardoribus: itemue cum sitiunt inexplebiles potu. Pestis ejus importuna videtur, & quae gravi supplicio lenta per triduum morte conficit. Virginibus laetales semper ipsorum ictus, faeminis item maximam partem, omnibus: viris autem, mane quando exeunt cavis, priusquam aliquo fortuito ictu egerunt venenum. Proprium Scorpionum, quod manus palmam glabraque non feriunt membra,Lib. 19. cap 4. nec nisi pilos tetigere. Scorpiones in totum nulli animalium nocere putat Plinius, quibus non sit sanguis. Quod falsum esse Doctor Wolphius Tigurinus, medicus doctissimus testatur: vidit enim (ut Pennio retulit) Viperam vase cum Scorpione conclusam, quae se mutuis morsibus ictibúsve interemerunt. Imo confligere ipsos escae causa cum viperis atque omni virulentorum insectorum genere, narrat Aelian, lib. 8. cap. 13. Scorpium à vipera devorari certum est, inquit Gesnerus: imo inde gravior fit ejus morsus. Scorpionum item ictu serpentes mori Theophrastus asserit, non homines: Galenus autem id dogmatis, experientiâ fretus, mendacij alligat atque convincit. Mirabilem Scorpionum fraudem Aelian. lib. 6. cap. 23. narranti Pennius fraudi vertit: verùm cum idem in Italia ipse animadverterim, asseram authoris fidem, & caput redimam. Scimus enim quicquid eo loci artium homines habent, id omne ad fugiendos Scorpios depromere: quare soccis se muniunt; lectos in sublimi suspendunt, procul à pariete lecti Atlantes sive fulcra in vasis aqua plenis collocant, aliasue multas vias excogitant, quibus Scorpionibus fraudi vel exitio esse possint. Verùm tum illi tectum aedium conscendunt; confractam (si qua talis fuerit) tegulam seponunt; per rimam unus é ducibus robustissimis (chelarum [Page] virtute fretus) dependet, cauda item pendulâ; tunc alius perejus dorsum veluti per scalam descendens, prioris caudam apprehendit; sic tertius secundi caudam; quartus vicissim tertij, &c. donec concatenati lectum attigerint. Tunc postremus descendit, dormientem spiculo vulnerat, & per catenam sociorum recurrit, postea reliqui eodem ordine sese subducunt (catenam veluti solventes,) donec sese omnes alter per alterius dorsum sursum receperint. Hujus proprietatis meminit etiam Clem. Alex. 1. Stromat. Caeterùm neque omnibus in locis venenati sunt, neque cunctos ex aequo vulnerant vel afficiunt. Nam neque in Sicilia vivunt; vel si vivant, non laedunt tamen: operamue propterea & oleum perdiderunt Psylli, quum peregrino hoc malo (quaestus causa) Italiam implere essent conati. Plin. lib. 11. cap. 25. Idem de Pharo Aristoteles memorat, lib. 8. hist. cap. 29. de Melita insula, Diodorus lib. 4. cap. 3. de Tractu Norico Iosephus Scaliger exerc. 189.5. ubi licet nullum non movebis saxum sub quo non offendas plurimos, tamen aut non omninò; aut nullo cum salutis periculo homines feriunt. Contra in Aegypto, Scythia, Africa, atque Albania, laethale infligunt vulnus, ut in Alexandri ab Alexandro, Plinij, Dioscoridis, at (que) Strabonis libris videre est. Anglia, Scotia, Hibernia, Vasconia, Scorpiorum familiam ferre nequit; ut neque frigidiores illae insulae Aquilonem magis spectantes. Licet enim diurni Solis calorem iniquiùs tolerant. Atque latitant propterea sub saxis totum diem: noctu tamen haud minus caloris indigi videntur, cujus desiderio non cubilia tantum sed & lectos item affectant plumosos, seque dormientibus ibidem applicant atque accumbunt: varia de Agro Tridentino, Sancti Vigilij precibus ab ictu Scorpionum laetali liberato affirmant, sed penes lectorem fiat electio, utrum pro re gesta id an fabula velit agnoscere. In Scythia contra fit, ubi si hominem vel suem, vel quamvis bestiam aut alitem percusserint, certo interimunt. In Italia Cardanus raro nasci praedicat laethales. Sed Matthiolus ibidem, praesertim in Hetruria, à Scorpionum ictibus horrendam Symptomatum Syndromen recenset, aliquando cum morte junctam; traditque Aelianus, lib. 8. cap. 13. non solum per ictus Scorpionum vitam periclitari in Aethiopia, sed eorum item excrementa calcantes, exulcerari pedibus, atque aegre vix iterum convalescere: hos autem Scorpiones Sibritas nominat, aspidibus, lacertis, Phalangijs, alijsque virosi generis insectulis vescentes: unde illis tanta veneni vis & veluti graduatio (ut cum Paracelso loquar) contingere videtur.

Aristoteles item quosdam in Caria Scorpiones memorat valde [...] (circa Latmum Cariae montem id fieri narrat Aelianus) qui Iovi hospitali sacri, advenas & peregrinos non feriunt, vel feriendo non multum laedunt: indigenas vero si percusserint, statim occidunt. Leo ubicunque Scorpium videt, ut vitae hostem fugit, Physiologo teste, cui fidem facit Ambrosius.Generatio. Ferunt à vespis apibus & Crabronibus nunquam vulnerari; quem Scorpius percussit. Plinius. Generatio eorum duplex est; communis per coitum; rarior,Natura. (quo ad nos) per putrefactionem. Sunt qui eos non coitu producere contendunt, sed nimio Solis calore procreari.Victus. Aelianus lib. 6. de ani. cap. 22. inter quos Galenus primum taxandus, qui lib. de faet. form. non naturam sed casum, Scorpionum muscarum araneorum vermium lumbricorumque facere videtur parentem, atque illorum ortum fortuitis coeli loci materiae calorisque constitutionibus ascribit: verum coeunt procul dubio, vermiculosue (quod vidimus) vivos, albos, ovorum specie pariunt, & incubant: mox ut prolem perfecerunt, pelluntur ab ea ipsâ, sicut & araneis, (Phalangijs praesertim) accidit, & interimuntur à suis liberis magno quidem numero. Faecunda animalia Scorpiones; saepius enim undenos pariunt. Quidam & ab ipsis [Page] faetum devorari arbitratur (nempe Antigonus) unum modo relinqui solertissimum; qui ipse matris clunibus imponendo, tutus & à cauda & à morsu, loco fiat; hunc esse reliquorum ultorem, qui postremo genitores conficiat superne. Vere & autumno, bis scilicet in anno, pariunt. Rarior per putrefactionem Scorpionum ortus varijs fit modis: nam ex paguris putridis nascuntur, teste Plinio, lib. 11. cap. 25. & ex Crocodili cadavere, asserente Antigono, lib. de mirab. hist. cong. 24. Extat enim ex Archelao Aegyptij cujusdam ibidem Epigramma, in haec verba:

[...]

[...]. id est,

In vos dissoluit morte, & redigit Crocodilum

Natura extinctum (Scorpioli) omniparens.

Lib. 20. ca. 12.Addit praeterea Aristoteles, ex Sisymbrijs putrescentibus Scorpios nasci. Ex ocymo item ortum habere, praeter Plinium Kiramides author est. Dum Italus quidam Ocymi odore multum delectaretur, Scorpius illi in cerebro natus est, qui post vehementes longosue cruciatus, tandem mortem intulit. Hollerius, lib. 1. cap. 1. praxeos. Idem de puella quadam Gallica audivit Gesnerns, ut ipse suo Chirographo testatur. Doctor Bauchinus, in Anatomicis nulli secundus, Doctori Pennio retulit, se basilicon sive Ocymum in muro quodam Parisiensi abscondisse, & post certum tempus duos ibidem Scorpios invenisse. Non immerito igitur Chrysippus ocymum multis vituperavit. Non desunt qui affirmant, si quo die quispiam à Scorpio vulneretur, eodem ocymum ederit, mortem eum effugere non posse. Tradunt alij, simanupulus Ocymi cum decem cancris marinis vel fluviatilibus teratur, & simul in loco Scorpijs obnoxio relinquatur, omnes Scorpios eò conventuros. Plin. lib. 20. cap. 12. Dioscorides autem lib. 2.135. & lib. 32. cap. 5. tradit Scorpiones à cancris interfici, si cum Ocymo admoveantur. Alb. Magn. lib. 19. anim. cap. 18. nec desunt qui cum Avicenna ex putrefactis quibusdam lignis generari illos autumant, & pro libitu componi.

Plurimum quoque ad ipsorum generationem & ortum locus facit. Siquidem in Hispaniola, Canarijs, Numidia, Scythia, Pescara, Barbaria, Aethiopia, tanta Scorpionum copia, ut cives aliquando agros, solumque vertere necesse haberent. Oviedus, Thevetus, Leo Afer, Plinius. Regio circa lacum Arrhatam in India Orientali prope flumen Estamenum adeo scorpijs faecunda & infecta, ut incolae consilij melioris inopes, iedibus relictis, solitariam illam reliquerint. Aelianus, lib. 17. cap. 40. Quum quis bidui iter è Persicis Susis in Mediam fecerit, infinitae scorpionum multitudini obujus fit. Quare Persarum Rex equo eò iter facturus, triduo ante civibus imperat scorpios venari; plurimosue capientibus maximam statuit mercedem. Id ni fieret, per scorpionum copiam, nullo non sub saxo latentium, transeundi venia & facultas non esset. Aelian, lib. 15. cap. 26. India Orientalis, Agatharside teste, nec non Africa, scorpios gignit permultos & magnos, qui etiam aculeis vulnerant, ut Europaei. Americani scorpij omnium minimi, sed maxime virulenti, si Africanos dempseris: quorum tam praesentaneum venenum, ut principe viscere statim petito; quàm citissimè perimat. Noricorum subalpinorum regione scatent admodum scorpij, sed (ad naturae admirationem) omnes innoxij, ut Scaliger affirmat. In Pharo item & Avaniensi territorio scorpij (quod antea diximus) non laedunt.

In quibusdam Helvetiae agris (ut circa Rappisuill) Scorpij minimi reperiuntur, & innocui. Gesn. Sic etiam in quibusdam Germaniae regionibus. In nova Hispaniola magna Scorpionum vis. sed parum venenati ictus eorum. Sequitur dolor, sed nec gravis nec diuturnus; imò a Vespae punctura vel apibus [Page] magis laeduntur; nisi forte jejunus fuerit Scorpius, vel nuperimè vulneratus. Manardus. Scorpij autem ex insula Ferrata (quae est una è fortunatis) & Copto Aegyptiaca, maximum dolorem cum veneno laethali inferunt. In Castella Hispaniae regione, saepius agricolae dum terramaratro scindunt, Scorpios innumeros Formicarum more congregatos inveniunt, ubi per hyemem delitescunt. Matthiolus. Locafrigidiora Scorpijs carent ut Vasconia, Anglia, Scotia, Hibernia, Dania, & maxima Germaniae pars; vel si qui ibidem fuerint, veneno haud pollent. Mirum de Isidis Sacerdotibus narrat Aelianus; quae in Copto, urbe Aegyptiaca, ubi multi pestilentissimique abundant, scorpios calcare & humi projicere tuto solent. Psylli item gens Africa, a Scorpijs laedi, imo peti non possunt; quum enim ad venenatā aliquā bestiam accesserint, stupet illico, & veluti incantata vel syderata, nō movet. Porci quo (que) omnes non nigri (hi enim percussi omnino mori untur) liberi sunt ab eorum ictu.Victus. Deni (que) Stellionem, Ascalaboten, Cancrum, accipitrem, Scorpius aliave venenata bestiola non laedit, ut Gal. ad Pisonē, & Gesnerus noster notarunt. Terrâ vivunt, & aliquibus in locis, herbas, lacertas, aspidas, verticillos, blattasque at (que) omnem venenatam bestiam comedunt. Aelia.Vsus. Qui vero eorū excrementa calcaverit, ulceribus scatebit. Gallinis, Ibidi, Viperisque, magno esui, usuique sunt, unde Viperam Aristot. [...] dixit. Nec tam illis cibo quam nobis remedio. Nam suo ipsorū vulneri appositos succurrere cui (que) notissimum est. Scorpius itē tritus, Stellionum veneno resistit. Pli. Quidam cum vino tritum bibunt,Vsus medici. cauda abjecta; alij super prunas posito vulnus suffumigant, & deinde cinere scorpij aspergunt. Nonnulli tritum cum sale, lini semine & althea, vulneri alligant. Ad calculum pulvis Lanfranci, ℞. scorpios viginti vivos, claudantur in olla angusti oris, & lento igne spodium confice, quod ad calculum pellendum mirabile▪ Scorpius tostus ustusve, ac cum pane devoratus, vesicae calculos frangit. Author ad Pisonem. Scorpij tres nova olla inclusi, ac operculo optime lutato impositi, igne ex sarmentis vitium in clibano redigantur in cineres, dosis ad gran. 6. cum syrupo 5. radicum, Renum calculos mirabiliter pellit. Sylvaticus. Recentiores scorpionum spodium inter calculi remedia celebrant, & eorum oleum in vesicam infusum, supraque inunctum. Alex. Benedict. Aggregator, & Leonellus Faventinus ex Galeno (Eupor. 3.) tres exiguos scorpiones comburere docent, & eorum cineres è syrupo, vel decocto, vel condito appropriato exhibere ad calculos atterendos, & lib. 2. cum adipe mistos tostosue dare ijs jubet, qui aliàs abhorrent ab eorum esu, ut citra suspitionem sumatur. Medicamentum item illud Abolai, quod tam multum laudat Arnoldus, ex cinere scorpionum constat, ut in 2. Breviarij, cap. 18. videre est; uti etiam syrupus mirabilis Regis Francorum ad calculum, qui eodem libro & capite describitur. Rondeletius (capite de calculo) in sua Praxi scorpium frigidum esse asserit, & ideo ad Calculum pellendum oleo ejus composito non simplici, utendum. Compositum illud oleum Matthiolus docet, commentar, pag. 1407.20. Sed ante eum Luminare Maius id confecerat, hoc modo; (rum). Aristolochiae rot. rad. gentianae, cyperi, cort. capparum, ana ℥j. olei amygd. amar. Kist. j. stent in Sole triginta diebus. Tum adde scorpiones xv. & arctissimè clauso vase, iterum tandiu ac antea dictum est Soli exponas. Coletur deinde oleum & servetur usui. Alij hoc modo praeparant, ℞. ol. antiq. q.v. pone in eo Scorpiones quot nancisci potes mense Iulio (tum enim maxime venenati, & huic remedio aptissimi) atque adde dyctamni albi, fol. absinthij, betonicae, verbenae, roris marini, ana, m. j. infolentur per longū tempus, deinde per alembicum in balneo destillentur. S. Bernardi oleum vocatur: urinam potenter provocat. pectini inunctum valet contra morsus quoscunque venenatos; vermes ad miraculum usque expellit. Brassavolus. [Page] Ex oleo Scorpionum & linguis aspidum fit medicamentum praestantissimum contra pestem, ut Crinitus restatur. 1.7. Paratur nunc oleum (inquit Manardus) Scorpionum cum oleo antiquo, additis multis medicamentis ad venena laudatis; estque mirabile in peste & venenis omnibus. Scivi enim hominem qui hoc solo munitus, saevissimam quamvis pestem nihili fecerat, nec solum semetipsum, sed etiam famulos ad aegros invisendos venientes, incolumes servarat. Novi item solâ inunctione permultos evasisse, à saevissimis haustis venenis. Haec Manardus. Linimentum Scorpionum, contra pestem & venena universa, Fumanellus quoque describit lib. de cur. pestis, cap. 12. Confert quoque Scorpius a Vipera percussis, inquit Gal. lib. 11. de simpl. Samonicus ad dolorem oculorum mitigandum valde eos laudat, his versibus;

Sed dolor immeritum lumen si forte lacessit,

Lana madens oleo noctu connectitur apte,

Viventis (que) nepae lumen gestatur amicum;

Ex folio & caulis cineres, confractaque thura,

Et laticem Bacchifaetae cum lacte capellae

Desuper induces, at que una nocte probabis.

Si quis scorpiones attritos ex vino mulso capiat Ictero affectus, quam primùm Galeni sententiâ, curabitur. Kiranides ad quartanam quotidianam & tertianam pellendam, Scorpium in cotylam olei circa Lunae diminutionem mitti, ac servari praecipit: atque hoc oleo totum corpus, qua articuli conspiciuntur; quinetiam extremitates pedum manuumque; frontem item & caput, ante horam paroxismi bene inungi. Quatuor postremos articulos caudae scorpionis unà cum auricula panno nigro sic involutos, ut nec scorpium dimissum, nec eum qui alligaverat, aeger persentiscat, triduo. Quartanam tollere author est ex Magorum sententia Plinius Secundus. Sed haec mittamus, & ad Antiscorpionia dicenda orationem flectamus. Primum igitur de Prophylacticis. Si locus heliotropij surculo circumscribatur, negant Magi scorpionem egredi posse:Prophylactica contra scorpiorum ictus. herba vero imposita, omnino mori affirmant. Plinius. Fumigatio facta cum sulphure, galbano & ungula asini, scorpiones fugat. Rhasis. ℞. Styracis, arsenici, stercoris ovium, adipis Zirbi ovium, ana partes aequales; dissolvantur cum vino, & fiat suffitus juxta scorpionum cavernas. Siraphanus incisus cavernae imponatur, non egrediuntur. Confert item scorpio ustus, asini jecur, sandaracha, cum butyro vel adipe capri in suffumigijs. Varignana, & Diophanes in Geopon. Rhasis radicem enulae gestatam laudat: Macer de semper-vivo sic scribit,

Affirmant istam, qui secum gesserit herbam,

Hunc non affectat laetali Scorpius ictu.

Si quis manum herbâ, Paris dictâ, vel radicis ejus succo inunxerit, scorpium impunèteneat. Flaminius. Vvae praeservant homines à scorpionis ictu, uti etiam nuces Ponticae in zonis gestatae. Aetius. Fugat etiam eas, vel ictus nou laetales facit, Lapathisylvestris semen, vel radix epota cum vino. Dioscorides; qui etiam ex Afrorum relatione ocymum idem facere narrat. Delphinium herba substrata, uti & lychnis sylvestris, ignavos reddit & torpidos: idem. Imo aiunt (inquit) quandiu quis Attractylidem herbam manu retinuerit, tandiu vel à scorpione immunis erit, vel saltem ab ictu non dolebit. Semenacetosae sylvestris bibitum à scorpionibus praeservat.

Avicenna. Genicularis herbae substratu vim Scorpionum repelli, Isidorus [Page] affirmat. Qui raphanum comedit, heliotropium gerit, vel stellionem aridum secum portat, eum Scorpij non vulnerant, ut ex Africae incolis didicit Plinius. Dyptamus item suffitus, mentastrum substratum, oleum Scorpionum cavernarum foribus illitum, ne in cubiculum veniant, optimè faciunt. Rhasis. Necant vero eos Imposita; raphanus commansus, Basilicon latifo lium juxta aquas nascens, folia malvae, aconitum, helleborus niger (albus contrâ eos morituros vivificat, si Plinius meretur fidem;) telephium, rhodia radix, ocymum rubro flore, saliva jejuni & biliosi homiuis. Bhasis, Plinius, Avicenna, Democritus in Geopon. Ad curam vero ictus atque vulneris,Curatio ictus. Scorpiorum. Guilielmus de Placentijs hoc generaliter praescribit; nempe, ut Theriaca intus atque extra per 12. horas vel plures statim detur. Deinde cauterio actuali adhibito, secandus locus affectus, & venenum cucurbitulis extrahendum. Galenus vincula superius injicienda monet, & partes infectas abscindendas. 5. de loc. aff. Cap. 3. Verùm cum illud aegris difficile, ne dicam crudele subsidium videatur; placuit é veteribus ea describere, quae huic vulneri medentur. Primùm autem factum ab ijs vulnus ita dignosces: Locus statim rubet inflammatus, alternis vicibus (ut in febri intermittente accidit) frigescens; quandoque melius se habet aeger, quandoque pejus. Plenus sudore madet, pili eriguntur, totum corpus pallescit, inguina intumescunt, flatus per aluum erumpunt, viscosis lachrimis & sordibus oculi difluunt, juncturae indurescunt, & ani procidentia laborat; spumat ore, convulsionibus opisthonicis corripitur; etiam singultu, & quandoque largo vomitu. Labore subito fatigatur, horroris sensu vexatur & tremore; extremae corporis partes frigescunt, dolor pungens totam cutem perturbat; nonnunquam sibi grandine percussus videtur. Galenus enim (3. de loc. aff. Cap. 7.) percontatus à Scorpione percussum, quid sentiret: videor (inquit) mihi grandine coopertus & infrigidatus. [...], addit Aetius, sive verucarum formicantium in ano eruptionem. Tandem lypothymia; ab hac syncope; deinde mors. Si infernis partibus vulnerantur, (scribit Aetius;) inguinum tumor sequitur; si supernis, axillarum. Cognito jam & perspecto vulnere, ac per sectionem dilatato, generalique cura (quam recensuimus) adhibita, specialia deinde applicare convenit, quorum immensa apud authores sylva. Galenus inter exteriora haec numerat; Balsamum, absynthium verum, vel succum baccarum myrti nigri inunctum; Sputum item jejuni hominis variè commendat, & veluti incantamentum adhibet. 10. lib. simpl. Intus vero exhiber [...] jubet, Balsamum verum cum lacte muliebri, saphirum lapidem tritum, assam faetidam, scordium, centaurium minus, rutam, castoreum. Ex Cassione Medico hoc laudat: ℞. Assae faetidae, galbani, ana. p. aeq. Confice cum decocto Scordij & Aristol. rot. Dosis avellanae quantitas cum calida. Ex Andromacho istud commendat lib. de Theriac. ℞. Theriac. ʒij. vini ℥iiij. misce & propina.

Doscorid. externa. | Delphinum. |
Cyperus contusus & impositus | Mullus piscis dissectus. | apposita.
Amomum ex Ocymo illitum | Smaridis piscis caro.
Lacteus ficus, vel salviae succus | Salita lacerta dissecta.
instillatus. Scorpius ipse tritus. | Mu [...]es domestici dissecti.

Souchus contusus.

Intybus.

Hieracia.

Melissa.

Rubiflos.

Morifructus.

[Page]Verbascus.

Chamaepitys.

Scorpioides.

Heliotropium.

Calamentha.

apposita.

Trifolium.

Scordium.

Lotus rustica.

Ocymum cum polenta.

Farina triticea cum aceto & vino.

Sampsuchum cum aceto & sale.

Lacer oleo dilutum.

Aqua marina.

Sulphur vivum cum resina & Terebinthina.

Sal cum semine lini.

Galbanum splenij modo inductum.

[Page]

Interna ex Dioscoride.

Cardomonum.

Myrti succus.

Lauri baccae.

Fimus asini vel equi.

Semen Lychnidis.

[Page]Oxylapathi semen.

Phalangium herba.

Abrotanum.

Asphodeli semen & flores.

Rubiflos

ex vino pota.

Pastinace semen.

Heliotropium.

Cupressi ramuli.

Ruta.

Origanum.

Olusatrum.

Peucedani succus epotus.

Souchi succus epotus.

Decoctum Gentianae rad.

Aristolochiae cort.

Pulegij.

Scorpius tostus devoratus.

Cancri fluviatiles crudi triti (que), cum

Lacte asinino poti.

Vrina humana pota.

Externa alia ex Avicenna.

Majorana cum aceto imposita.

Radix colocynthidis contusa.

Arundinis contusa.

Cortex avellanae Indicae.

Caro arietum adusta.

Mummiae 4. gr. cum butyro ex lacte vaccino.

Decoctum ameos.

Furfur Emplastri modo.

Sapa.

Cortex thuris.

Bedeguar.

Spina alba.

Grana pini.

Dactyli.

Ficus.

Polium montanum.

Anacardus.

Cinis alkali.

Furfur tritici decoctum cum fimo columbino.

Sal urinae.

Oleum absinthij.

Decoctio urticae, vel Chamaemeli.

Sed praecipuè valet Naptha alba calfacta & applicata. Ore item venenum exugere confert, nisi sit antea ulceratū: at (que) tum inflammantia applicare, qualia sunt pyrethrū & Allium.

Interna ejusdem.

Absinthij succus cum aceto.

Doronicum.

Cynamonum.

Myrrha.

Carthamisylvestris fol. & fruct.

Citri semen.

Mummia.

Galbanum.

Rad. colocynth. & Gentianae.

Avellana indica comesta est ejus Theriaca.

Scyllae radix comesta, mirabile contra Scorpionum ictus.

Bruchi tosti & devorati.

Caeparum & absinthij succus.

Centaurei minoris succus.

Sapa item bibita valde prodest.

Antidota Anderam, aliàs Braz. regis Siciliae.

℞. Castorei ʒj. Scordij ʒij. casti amari ʒj. ss. assae faetidae ʒiij. ss. confice cum melle. Dosis ʒiss. vel ʒij. cum vino.

Aliud Ejusdem.

℞. Aristol. long. & rot. ana. aureum j. Cymini ʒiij. assae fetidae, carui, sem. rutae ana ʒij. Castorei ʒiiij. cum melle confice. Dosis Drach. ij. cum decocto calido radicis Gentianae vel Aristol. [Page] & mero. Dabat etiam Drach. ij. assae faetidae & aliquando. Drach. iij.

Laureolae cum aceto.

Medicamentum Andro. Philosophi Graeci.

R. Semen rutae, sulphuris vini, ana aur. vj. Castorei aur. j. assae faetidae aureum cum semisse; Pyrethri styracis liquidae, ana aur. j. confice cum melle. Docis ℥ss. cum aceto vel vino optimo.

Aliud optimum.

℞. sem. rutae. aur. j. Cast. aur. semissem. Aristol. long. & rot. ana aur. ij. rad. Gent. assae faet. ana drach. 8. (alias aur. 8.) confice cum melle. Dosis Drach. j. ss. cum vino puro. Electuarium Zenonis, sive Diaruta. ℞. assae faet. Costi amari & dulcis, ana aur. v. Aristol. rot. agari. ana aur. ij. Castorej Cinamon, Aloes, ana Drach. iij. rad. Ireos, Sarcocollae, ana Drach. j. ss. Aristol. long. Gent. ana. Drach. vj. confice cum melle. Dosis Drach. iij.

Laudat item, Theriacam magnam, Andromachi Theriac. Esdrae. Mithridatium & theriac. diatesseron. Cujus descriptio. ℞. Gent. baccarum lauri. Aristol. long. Myrrhae ana part. aequales; confice cum melle despumato. Dosis aur. j. cum calida. Aliud contra Scorpionum ictus. R. sem. rut. agrestis, cymini Aethiopici, sem. trifolij minianth. ana. cum aceto q. s. fiat confectio. Dosis aur. j. Aliud. R. alliorum, nucum, ana, part. j. fol. rutae siccae. assae faet. myrrh. ana partem semis confice cum lacte. Dosis Drach. iij. Aliud. R. Castor. piper. albi, myrrhae, oppij, ana, conficiantur in trochiscos. Dosis oboli iij. cum vini ℥iiij. Aliud. R. opopan. myrhhae, galb. Castor. piper. albi, ana; conficiantur cum Styrace liquida & melle. Aliud. R. rad. colocynth. capparis, absynth. aristol. long. cichorij sylu. ana. Dosis pro pueris scrup. j. pro viris Drach. j. mirabilis in hoc morbo virtutis. Aliud. R. Kali virentis succum cum butyro vaccino. Coque ad formam Elect. Dosis aur. ij. hoc maxime juvare affirmant. Aliud. R. opij, sem. hyosc. albi. Confice cum melle: & cum calidioribus parum attempera. Plura ex Avicenna qui velit, eum ad Can. 4. Fen. 6. Tract. 3. relegamus.

Externa Rhasis.

Anacardi oleum calidum in putamine ovi manens infricatum, ligetur primùm vulnerata pars, deinde solvatur, & oleo jasmineo inungatur. Tertio die aperiatur vena, sed post cibum & somnum. Locus item Castoreo ungatur, vel melle Anacardino & allio, cum plumbo argento vivo superinducto.

Sagapenum extra applicatum vulnus sanat, & mustelae caro superposita.

Lapide topazio confricatus locus sanabitur.

Muscâ confricatâ vulnus juvatur.

Aquâ é folijs raphani, & oleo sinapis & Majoranae vulnus curatur.

Butyrum coctum, prodesse scribit Serapio.

Interna Rhasis.

Sudor quovis modo eliciendus tam externis quam internis medicamentis.

R. nucum, alliorum mundatorum ana; pistentur.

Dosis ℥j. & post horam merum bibant. alij his rutae siccae, myrrhae, & assae, ana addunt. Dosis ʒiij. cum vino puro.

Aliud. R. sem. nigellae partem. j. assae part. 3. Dosis trochisse. j. cum vini ℥j.

Aliud. Bibat vinum forte ad ebrietatem usque & mane venam aperiat.

Aliud. R. rad. colocynth. corticum rad. cappar. absinthij, Aristol. long. seminis endyviae, ana: fiat pulvis. Dosis Drach. j. pueris scrup. j.

Alia Theriaca contra Scorpionum ictus. R. arist. longae, rad. Gent; baccar. lauri, rad. capp. colocynth. absynth. cheled: vitis albae ana, confice cum melle.

Aliud. R, myrrh. opopan. apij ana Drach. j. ss. vitis albae, Aristol. longae, pyreth. ana. Drach. vj. sem. rutae, nigellae, trifolij, ana Drach. iij. gummi [Page] arab. q. s. cum aceto fiant trochisc. Dosis Drach. j. ad Drach. jss. Aliud. R. alliorum mundat. Drach. v. nucum. Drach. x. assae Drach. j. incorporentur optime. Dos. Drach. ij. Aliud. R. Gent. Arist. myrrh. costi amari, rutae, castorei, mentastri sicci, pyrethri, piperis, sem. nigellae, assae faetid. ana. confice cum melle: Dosis aureum j. cum vino. Confert etiam rad. eryngij pulvis cum calida, & cuscutae pulvis. Napelli item aur. j. cum aqua. Iua & polium cum aqua, valde prosunt. Si febris supervenerit, venam incide; stercus asinisiccum & cum vino bibitum, multum conducit. haec ex Rhasi

Externa ex Albucasi.

Vngatur locus oleo de Ben. pluribus diebus, vel oleo Iasmineo, cum quo teratur euphorbium & Castorium, vel castoreum, & allia terantur cum oleo veteri, & fiat emplastrum.

Rana scissa & superposita valde prodest. R. olei vet. lb. j. cerae ℥iiij. euphorbij ℥j. liquefiat in oleo, & eo inungatur locus.

Interna Albucasis.

Bibat butyrum vaccinum calidum cum vino vel melle. Pentaphylli semen, & feces vini, Theriaca sunt in hoc malo: uti & erucae semen.

Hiera Anacardina contra Scorpionum ictus. R. Pyrethri sem. nigellae, costi amari, piper. nigri, acori, ana ℥x. fol. rutae, assae faet. rad. Gent. Aristol. long. baccar. laur. castorei, cassiae lign. Sinapis, mellis Anacardini. ana drach. v. pulveres cum oleo nucum malaxentur; & cum sueco radicis conficiantur. Doss. drach. j. quotidie, provocat sudorem. Cerebrum Gallinae potum valde confert.

Haly Abbas nova non adfert, sed solum recipit quae ab alijs sunt perscripta. De sigillis quibusdam (in Centiloquium Ptolomei) & incantationum formulis, tum ipse, tum Kiranides mentionem facit; sed quae ab homine Christiano credantur, imo quidem recenseantur, indignis.

Ioannitius Emplastrum cum allio & butyro valde laudat. Vel si ungatur locus cum petroleo, aut succo porrorum puro.

Intus dari vult Cataputij majoris medullae scrup. iiij. cum aqua tepida. Rabbi Moyses hexagium unum praescribit, thuris cum vino q. s. Exhibet etiam stercus columbinū exiccatum, & subtilissime tritum, cum butyro & melle. Dosis: duo hexagia.

Guil. de Placentia majoranam siccam vel viridem intus cum urina humana propinandam & foris applicandam suadet.

Constantinus 4. Pantechni lib. foris stercus Gallinae vel cor commendat; intus pimpinellam: cum pulvere Gent. Cinamomi, centaurei in vino sumptam.

Averrhois lapidem Bezoar supra omnina extollit. Dosis quarta pars aurei.

Aristoteles [...] Locustae speciem [...] describit, quae statim comesta Scorpionum ictibus medetur.

Serapio radicem colocyn: masculi tritam & vnlneri appositam, dolorem tollere affirmat. Intus commendat Absynthium, lactucae semen cum allio, Mumiae gr. ij. cum decocto tribuli marini, & foliorum Silphij.

Oribasio probantur lilij radices & folia trita & imposita, & emplastrum verbenae, quod ita habet. ℞. Verbenae ℥iij. resinae ℥vj. Cerae, picis, ana ℥ij. ss. olei ℥. ss. Fiat emplastrum.

Intus laudat cancrorum fluviatilium spodium cum lacte caprino vel agrimo niae succi ℥ij. cum haustu vini vel Dracontij radicem tritam cum vino.

Aetius Calamentham aquaticam laudat, & Nepetam, quam ita dictam putant nonnulli, quod Neparum, id est, Scorpionum ictibus medetur: cochlea hortulana (inquit) trita & imposita extrahit venenum. Laudat item verbenam rectam & virentem, si cataplasmatis forma applicetur. Nec non ovillum stercus cum vino impositum. Conficit quoque hujusmodi emplastrum: R. rut. sylvest. cum aceto tritae [Page] drach. j. cerae ℥j. resinae pini quadrantem, fiat s. a. emplastrum, quod contra Scorpionum vulnera mirabile est. Intus, Elephoboscum praeter opinionem auxiliari scribit, sive viridis edatur, sive sicca cum vino bibatur. R. castorei succi cyreniaci, piperis, ana drach. iiij. Costi amari, Spicae Nardi, croci, succi centaurei minoris: ana drach. ij. mellis despumati. q. s. misce. Dosis nucis Ponticae magnitudo cum vino diluto, venenum Scorpionum é quavis parte pellit, ut Aetius in semetipso probavit. Aegineta sulphur vivum cum Cancro tritum ex vino propinat.

Nonus argenti spumam ictui statim superponi jussit, atque sulphur laudat, si ad pondus fabae Aegyptiacae cum octo piperis granis ex vino sumatur.

Aratolius hoc laudat [...].

Sylvaticus ex Haly talpam, vel Soricem domesticum majorem, superpositum commendat: & ex Serapione, stannum tritum ac potum.

Orphaeus Corallium potum laudat, & lapidem [...] dictum, cum allij capite impositum.

Octavius, Aretaeus, Horatinus, Zoroastres, Florentinus, Apuleius, Democritus, alij que Geoponicorum authores, pauca addunt veterum medicamentis praeter aniles quasdam Epodas, & sigilla incantatoria, Deo hominibusque invisa. Tale quoddam figmentum narrat Plinius; sed qua ratione aut fide nemo dixerit. Si percussus (inquit) à Scorpio asinum conscenderit facie caudam respiciente, sanabitur homo, & asinus torquebitur.

Myrepsus iridem bene tritam cum vino sufficiente vel aceto, ac deinde bibitam extollit.

Quintus Serenus sic scribit & consulit: Sunt minimae species sed dirae vulnera pestis, Quae magis in tenui latitantes corpore fallunt. Scorpius, & gravis est arancus; haec mala semper Captant securos multa jam nocte sopores: Et documenta dabit magnus prostratus Orion, Magna quod exiguis perimantur saepe venenis. Est cum vulnus atrox incussit Scorpius ardens, Continuò capitur tunc dignâ sede retusus, Vulneribúsque aptus fertur revocare venenum; Aut calidis pelagi lymphis loca laesa foventur: Sive meri potu dissoluitur improba pestis.

Plinius inter exteriora haec adjicit: Sinapitritum, corcorum herbam, Camelaeontis radices, Algā, caepas sylvestres, leporis coagulum, fel testudinum, fimi gallinarum cinerem, tussilaginem, & verbasci folia. Intus autem plurimi facit, corpus optime purgare; cucumis agrestis semine & elaterio, deinde succum lactucae propinare, & folia tosta ac thyrsos ex aceto bibere.

Ami cum semine lini. | ex vino pota. | Hyacinthi semen.
Cuminum sylvestre. | cum abrotano.
Cunilae tertium genus. | Semina trifolij & erucae.
Semen feniculi. | Agarici oboli quatuor.
Radix cyperi. | Vetonicae et plātaginis succus
Crocus major. | Ranae fluvialis spodium.
Nasturtium. | Camaepytis.
Chrysocome. | Nodia herba.
Cauliculi grossi. | Paliuri semen.
Lauri baccae. | Lychnis flammea.

Arnoldus Villanovanus haec habet: Herba trinitatis vulnera Scorpionum curat, & Scorpios ipsos occidit. Bibat aeger cochlear unum succi radicis Ebuli cum vino, & est infallibile remedium. ℞. rad. cappar. colocynth. absinth. aristol. long. Gentianae; baccarum lauri, Ben. citrini, vitis albae, ana: confice cum melle. Dosis nucis quantitas cum vino. Aliud, R. Sem. rutae [Page] agrest, cumini, alliorum, nucum & avellanarum, ana, ʒj. fol. rutae sicc. gran. j. ss. myrrhae, thuris, ana, gr. j. piper. albi, oppij ʒiij. opopanacis, galbani, ana ʒ. ss. confice cum melle. Dosis, fabae quantitas ex vino. Ioannes Ardenus Anglus (Chirurgus omnium Britannorum longe suis temporibus peritissimus,) post longam hic & in Gallis praxim, nihil magis a Scorpio vulneratis salutare vidisse sese affirmat, quàm si tres quatuorve sanguinis guttae extrahuntur juxta vulnus, eodemue vulnus sanguine statim linatur. Celsus tale quid fecisse illos medicos insinuat, qui sanguinem é percussorum brachijs extractum servare soliti sunt. Atque haec de medicamentis contra Scorpionum ictus sufficiant; Si quis à Rhasis (Scorpione illo, quem gibbosum diximus,) morsus fuerit, à primo die parvus dolor sentitur; sed sequenti, angustia, gravitas, tristitiae occupant: color corporis in horas fere singulas varius, & ex viridi, flavo, albo, rubidoue alterans: unde appareat omnes humores esse infectos; locus ex dolore & humoris confluxu ardet. Sequitur syncope, & cordis tremor; acuta febris, & linguae tumor, ob humores in cerebro putrescentes colliquatos, & ad radices musculosue linguae diffluentes. Quandoque & urina sanguinea ob materiae venenosae acrimoniam, bilisue porracea per vomitum ejecta; intestina etiam dolore acuto & vehementi torquentur. Nervis omnia fere accidunt symptomata, quae malè ipsos afficere possunt. Hos Rhasis hoc modo curari jubet. Primum à sectione loci facta & cucurbitulis adhibitis, forti cauterio actuali inuratur; tum vulnus ungatur succo endyviae sylvestris, vel cum oleo rosaceo, aqua hordei, succo pomorum, & cum omnibus rebus frigidis. Si alvus non sit lenita, leniente clystere aliquo, & succo blitae, nitro, & oleo violaceo solvatur; & hanc Theriacam capiat. R. opopan; myrrhae, galbani, castorei, piperis albi, ana: confice cum styrace liquida & melle. Dosis jujubae quantitas; lapide molari calfacto, & cum aceto irrorato membrum affectum suffumigetur. Fov eatur item aqua lactucae sylu. Theriaca exercitualis. R. cortic. rad. cappar. rad. colocynth, absynth. aristol. rot. hepaticae, taraxacon, sylu. siccae, ana, fiat pulvis. Dosis drach. ij. Poma acetosa item comedenda. Pro ventris dolore. Bibant oleum rosaceum cum aqua hordei, citrullos, cucurbitam, & lacacetosum etiam exhibent. Pro cordis tremore, Accipiant succum Endyviae, vel syrupum acetosae, vel syrupum de pomis cum trochiscis de Camphora, vel lac acetosum eodem modo. Si vulnus dolore acri crucietur, Vicina loca cum bolo & aceto emplastrentur; ad defensionem, & medicinam acutam mordentemue ex Euphorbio, vel castorio superponito; Radix polij hausta cum aqua, & caro arietis combusta confert. Theriaca Hascarina, in Hascari Provincia primum inventa. R. fol. ros. rub. drach. iiij. spod. drach. ij. santal. citrin. drach. ij. ss. croci drach. j. glycyrrisae drach. ij. sem. citrulli, melonis, cucum. cucurb. gummi tragac. spicae, ana, drach. j. ligni aloes, cardamomi, amyli, caphurae, ana drach. j. sacchari albissimi, mannae, ana drach. iij. cum muscilagine Psyllij, & aqua ros. q. s. confice. Gens Hascarina aegrorum sanguinem solebant extrahere, (inquit Haly Abbas) fere ad animi deliquium: deinde lac dulce propinabant, & aquam è pomis acidioribus destillatam; lac acetosum item exhibebant magna quantitate: haec Arabes de pestilentissimo hoc genere Scorpionum: Nicandro omnibusue Graecis ignoto, & in Hascari regione nimis familiari. Nunc de Araneis dicemus.

[Page]

CAP. XI. De Araneorum nomine differentijs (que).

ARaneus, sive aranea,Nomen. Graecis [...]. Quidam dictum putavit [...]: quasi laxa, rara, aut spongiosa texens. Alij [...] sive muscatricen; Kiramides [...]; Hesichius [...] vocat. Hebraei Acabitha, acbar, acabish, Semamith. Arabicè Sibth & phihit; Aldebahi, & Aldebani Bellunensis vocat. Germanicè Spinn & banker. Anglicè Attercop, spider, spinner. Brabanticè Spinn: & Gallicè Araigne. Italicè Ragno; ragna. Hispanicè Arana, vel Tarranna. Illyricè Spawanck. Polonicè Paiack. Barbaricè Koatan, Kersenati. Isiodorus lib. 12. Araneam dici affirmat, quasi ab aëre nutritam & natam; duplici quidem errore. Nam si aëre viverent, quare tam sollicite muscis capiendis casses conficiunt atque tendunt? Si vero exinde nascerentur, quare coeunt? cur vermiculos atque ova excludunt? Verùm arrogantiori Etymologo veniam dabimus, cui familiaris ludendi in nominibus consuetudo ferè pro lege est. Plura autem horum sunt genera; omnibus internodia terna in cruribus;

Estque caput minimum, toto quoque corpore parvum est,

In latere exiles digiti pro cruribus haerent;

Caetera venter habet, de quo tamen illa remittit

Stamina.

Sunt autem omnes aranei,Differentiae. vel innoxij morsus, vel venenati. Innoxiorum, alij Cicures & domestici, omnium maximi; alij verò subdiales, qui à rapacitate venatorum & lupi nomen invenere: horum minimi non texunt; qui verò major est, asperam parvamue telam apud terram aut sepes orditur. Cavernarum exigua vestibula praepandens, & primordijs telarum intus positis observat, dum aliquid in tela offendens commoverit; mox accurrit ut capiat. Noxij sive Phalangia dicti aranei, morsu ita infesti sunt venenato, ut attactum locum statim in tumorem adigant. Haec in duo distinguuntur genera: Sunt enim alij minores, alij majores. Varij minores, procaces, cacuminati, salacesue & assultim incedentes; quos [...] sive pulices, & Pithecos simiosve nuncupatos lego. Oribates alij dicuntur, quod in arboribus praesertim montanis reperiuntur. Hypodromi etiam, quoniam sub folijs degunt. Gesnerus. Animal est pilosum; in arboribus majoribus nascitur. Venter ei leniter incisus, ut sectio notata filo videri possit. Aelianus.

CAP. XII. De Araneis noxijs sive Phalangijs.

PHalangium est Italiae ignotum (inquit Plinius;) plurimorum generum.Phalangiorum descriptio & differentia. Vnum praegrandi simile formicae, sed multo majus; rufo capite, reliquâ corporis parte nigrâ; albis intercursantibus respersum guttis. Aetij Formicarius corpore fulginoso describitur, cervice cinerea, dorso veluti astris insigni: [...] Nicandri, [...] vocat Aetius: Latini venatorem dicunt; imbellam plagam infert & doloris expertem, sed nonnihil unà venenatam. Inter Araneorum telas invenitur, ubi (venatorum more) muscas, culices, apes, asilos, tabanos, imo quidem vespas; & (nisi Lonicero diffiditis) aestros, & quicquid casses capiant te neantue, depraedatur. Idem [Page] hoc esse cum Aristotelis pulice nemo sanae mentis inficias iverit; corpus illi latum, volubile, rotundum; quae circa collum partes sunt, incisuram habent. Et circa os eminentiae tres enascuntur. Aliud quoque Phalangium, Nicandro [...], Aetio [...], Aeliano [...] dictum (ab acini uvae nigrae similitudine) figura rotundâ, colore nigro, splendente corpore & globoso, pedibus brevissimis tanquam imperfectis, incessu tamen velocissimo: os autem habet, sed dentatum, sub aluo natum; accumulatis pedibus movetur. An sit mordax illud Aristotelis, penes lectorem esto judicium: Sane haud multum abludit, ut Grevinus rectè conjecerat. In hujus descriptione Aetius, Aelianus, Plinius, fere cum Nicandro consentiunt: male tamen Aelianus [...] pro [...] posuit, & Lybicum duntaxat animalculum esse asseveravit. Idem esset [...], nisi stellulis, & virgulis qubusdam niveis, pinguibus illis & lucidis, distingueretur. Hujus post Nicandrum solus Plinius mentionem fecit; acsi Aristoteli, Galeno, Aetio, Aeliano, Avicennae fuisset ignotum. Pejor istis omnibus Cyaneus, sive caeruleus [...], ut Nicandri verbis utar; sublimibus utrin (que) & longissimis pedibus incedens. Scholiastes addit [...], idest, lanuginosum & sublime, non sublime lanuginosum, ut Lonicerus vertit; lanugine nigrâ hirsutus inquit Plinius, quamvis ego vix inducorut credam phalangium caeruleum nigra esse lanugine villosum. [...] Nicander vocat illud Phalangium, quod alij [...] dicunt: à crabrone rubicundo penna tantum differens, & vehementer rufescens. Caeruleo longè pejus habetur, quamvis ipsum solo tactu venenum ingerit, & speculum crystallinum levi transcursu (Scaligero teste) confregit. Tetragnathij duo genera habentur; Pejor cui caput medium linea una alba, & transversa altera distinguit. Mitior, sive cinereus, posteriore parte candicans, eodem colore, ac qui telas muscis in parietibus latissimè pandit. Plin. & Hermolaus. Vti vero Aetius tradit, Tetragnathus Phalangij species est, corpore latiore & subalbulo, pedibus scabris: duo illi in capite prominent tubercula; alterum rectum, alterum latum; ut videatur quidem ora habere duo, & maxillas quatuor. Circa fluvium Arrhatam in India magnus illorum & quandoue civibus exitialis numerus; ut Aelianus narrat. Inveniuntur messis tempore in leguminibus (cum manibus colliguntur) Phalangia quaedam parva [...], specie cantharidi similia, colore flammeo ruberrimo quales Twyngs Anglorum nostrorum esse, quorum esu pereunt saepenumero jumenta, meritò contendam. Nascitur item Phalangium in eruo, & in Persica arbore, cui nomen [...] Nicandro & Aetio, [...] Dioscoridi; quia praetereuntium capita audaculus ferit, cum vel per filum descendit, vel absque filo sese praecipitat. Animalculum est Phalaenae Papilionis specie: capite semper nutabundo horribilis incedit, & ventre gravi; corpore oblongus est, & colore viridante; aculeum in summo collo gestat, quod si in quem inciderit, ferit eas maxime quae circa caput sunt partes, Aetio authore; [...], unde Scholiastes insinuare nobis videtur, esse hoc genus Phalangij alatum, quod nemo hactenus animadvertit. Ponsetus & Ardoynus, Cranocalapten, Tarantulam esse arbitrantur, à Rabbi Mose decepti: hunc erroreum secutus est Gilbertus Anglicus, cap. de Tarantula. Sclerocephalus, formâ a priore parum differt: caput habet saxi duritie, & totius corporis lineamenta illis animalculis quae lucernas circumvolitant similia. Scolecion longiusculum est, & maculis quibusdam, praesertim circa caput, variegatum. Est & quoddam genus Phalangij, Plinio Lanuginosus dictus, grandissimo capite: quo dissecto, inveniri dicuntur duo vermiculi, qui mulieribus corvina pelle ante sobolis ortum adalligati, praestant ne concipiant; estque haec vis eorum annua, ut Caecilius [Page] in Commentarijs reliquit. Vltimum appulum vocamus, vulgo Tarentulae nomine, non incelebrem, à Tarentino agro in Appulia (ubi frequentiores vivunt) cognominatam. Ejus hic Iconem à mercatore quodam Italo piae memoriae Pennio datam exhibemus, ubi si a [...]bicantia

[figure]

loca, fuscedine leviore; adumbrata verò, saturiore infeceritis: ecce vobis lentiginosum & verum Tarantulam, à nemine (quod sciam) hactenus verè descriptum. Ferdinandus Ponsettus sepedem duntaxat comminiscitur, & Ardoynus idem sentit, caudamue extensam praeterea affingit. Rhasis, Tarantulam, Syptam; Albucasis Alsari; Rabbi Moses, Aggon sarpa; Avicenna, Sebigi; Gilbertus Anglus Taranta, Ardoynum secutus; qui duo Tarantularum genera constituit, alterum fuscum, quale dedimus; alterum croceum, clarumue, quale Aegyptus parit.

Phalangium Italiae ignotum, ex Plinio diximus; at nunc in ora meridionali penè tota reperiuntur, magno cum messorum venatorumque incommodo, ut diurna experientia liquidum fecit. Valde hallucinatus Ponsettus, qui 3. lib. cap. 15. de Scorpione, Phalangiam muscam venenatam appellarat. Dirum est animal (inquit Alex. ab Alexandro) tactu pestilens; aestate sole exaestuante morsus eorum venenatus, alio tempore non item. In frigidissimis regionibus multi aranei, nulla autem phalangia; vel si quae fuerint, veneni atque malignitatis omnis exortia. In sulcorum rimis aestu dehiscentibus latitant Tarantulae, ac imprudentes messores vel venatores dentibus lacescunt ac pungunt. Quam ob causam indigenae pedibus manibusque se muniunt, quoties ad messem vel aucupium proficiscuntur. Telam quasi nassam texit magno silentio, & quodcunque é minutis quibuscunque bestiolis inescare potest, illud in coenam parat & destinat. Singula phalangia in reti (quod crassum confecerint) pariunt, atque incubant magno numero; cumque ipsa proles increverit, matrem amplexa interficit & ejicit saepe etiam & patrem, si ceperit: adjuvat enim faeminam incubatu, pariunt autem & trecentos. Bellonius. lib. sing. obs. cap. 68. in sabulosis locis phalangia parva per equorum tibias ascendentia observavit (quae forte Germanorum Stein spinnen) quorum frequenti morsu subitò languescebant, & continuò titubantes intabescebant. Basilius decem phalangiorum genera esse dicit, sed non describit. Avicenna (ex quo nescio Galeni libro) in Aegyptiacum, Nigrum, Rutilum, Rachen, Album, Citrinum, uveum, Formicarium, Cantharadeum, Vesparium & Orobaten, Phanlangia dividit. Sed tam

[figure]

ineptè (ne quid gravius dicam) tam ipse, quàm universa Arabum familia illa describit, ut nihil de re tanta tam enormiter videris confusum. Denique ut omnes (quas vidimus legimusve) phalangiorum species addamus, placuit etiam Cretense adjicere, cujus hic imaginem accuratè sculptam habetis. Est autem ex colore fusco cinerascente, corpore glabro, tibijs hirsutis, juxta os duobus quasi uncatis stimulis munitum, quibus mordet & pungit. Vivit Araneorum more ex muscis & papilionibus, quibus illaqueandis telas conficit. Ova ponit fovetue sub pectore, unde Paraphalangia excluduntur, quae sub ventre haerent materno, donec adultiora facta matrem occidunt. Foramen excavant pro [Page] corporis magnitudine aptum; nam ut non ubique unius coloris, ita nec ejusdem magnitudinis. Habitant in caverna duos pedes profunda, quam extra stramine operiunt, ne puluere repleatur. Aranei hi omnes venenosi ex insita natura venenum obtinent; non enim illud ex herbis sugunt (ut similitudinum corrasores nonnulli autumant;) quas ne gustant quidem, nec é cibi malignitate. Vescuntur enim potissimum muscis, culicibus, apibusue, nihilque cacochymiae ex eorum corporibus exugunt.

Signa morsus Phalangiorum.Formicarij morsum gravia insequuntur symptomata: nam vulneri tumorem infert ingentem, genua labefactat, cordis tremorem excitat, virium dejectionem inducit, quandoue & mortem. Nicander aegros adeò profundè dormire author est, ut in sempiternum [...] demum incidant; patiuntur enim ea quae ab Aspide; quam Cleopatram pectori adhibuisse referunt historiae, ut sine dolore é Pompeij manibus evaderet. Agrostis imbellem plagam infert, & doloris fere expertem, nec ullo modo laetalem, nisi plane neglectui habeatur. Rhagij valde exiguum est vulnus, & oculos fallens; ab eo inflicto oculorum inferiores partes, uti & genarum, rubescunt. Lumbos deinde horror languorque, & genua imbecillitas corripit; totum corpus caloris expers inhorrescit, & veneni malignitate nervi convelluntur. Partes generationi inservientes adeo sunt enervatae, ut semen retinere haud possint; urinam emittunt, similem araneis textis; dolorem sentiunt qualem à Scorpione. Asterij ab Ictu, enervati atque elumbes videntur, genua concidunt, sopor hominem corripit pariter ac horror. Pejor hisce omnibus caeruleus, caliginem concitans, & vomitus araneosos; deinde lypothmiam, genuum imbecillitatem, coma & mortem. Dysderi sive Vespiforme Phalangium eadem cum Caeruleo, sed mitiora infert symptomata, & lento quodam veneno tabem inducit. A Tetragnathijs locus percussus subalbicans est, vehemensue in eo & continuus dolor. membrum verò ipsum ad articulos usque gracilescit. Corpus denique totum ex alimento nullum sentit commodum, & post adeptam quoque sanitatem immodicae in festant hominem vigiliae. Aetius. Nicander Cinereum Tetraganthum morsu venenum infundere disertè negat. Cantharideum sive leguminare pustulas excitat, quàs Graeci [...] vocant, mens perturbatur, oculi distorquentur, lingua balbutiens & vacillans incondita profert, cor furore quasi exagitatum oberrat. Eruestris eadem producit mala, & equos devorantes, jumentaque siti exardescere, mediaue crepere causatur. Cranocalaptes si quem percusserit (inquit Plinius) non longo post tempore mors sequitur. Aetius & Nicander contra affirmant, ipsius vulnus nullo fere negotio persanari. Sequitur capitis dolor, frigus, vertigo, corporis inquietudo, jactatio, ac ventriculi pungentes dolores: sed idoneis medicamentis (Nicandro affirmante) singula sedantur. Huic Sclerocephalus, ut formâ, sic viribus similis, eademue efficit; veluti etiam solecium. Lanuginosum sterilitatem arcere, vel gestatum, diximus; an sit vero vehementer virulentum, nullus, quod sciam, determinavit. Lentiginosus sive Appulus phalangius, pro vulnerati complexione & praesenti dispositione varia contrariaque parit symptomata. Nam rident alij, alij flent, quidam blatterant, alij omnino silent; hic dormit, ille perpetes agens vigilias discurrit: hunc gaudium, alacritudo, motus; illum tristitia, desidia, torpor afficit. Sunt qui reges se esse arbitrantur, & cunctis imperant: sunt qui captivitatis imaginatione contristantur, & in nervo jacere se fingunt. Denique ut non una hominum ebrietas, ita nec horum insania: sed nonnulli pavidi, taciturni, tremuli; nonnulli audaciores, clamosi, constantes fiunt. Hoc solum omnibus commune, musicis instrumentis delectari, eorumque sono ad gesticulationem, choreas, tripudia, animum corpusque ducere. Imo cum prae morbi mora & [Page] vehentia jam morti proximi videntur, Musica tamen audita animos recolligunt, majoreque indies cum alacritate choreas agunt. Quibus noctu atque interdiu continuatis, tandem agitatis satis spiritibus & veneno per insensilem transpirationem evaporato, convalescunt. Si vero quacunque de causa Tibicines musicam intermiserint, priusquam mali fomes fuerit exhaustus; in eosdem recidunt aegri affectus, quibus primùm opprimebantur. Hoc inter alia mirari possumus, omnes Tarantulatos (Italia peperit, & jam usus trivit hoc verbum;) tam recte saltare, acsi choreas nossent; tam eleganter canere, acsisymphoni [...]s assuevissent. Cardanus praeter fidem & experientiam eos musicâ sanitati restiui posse negat; tamen & nos id ipsum Basileae accidisse, à Felice Platero & Theodoro Zuingero praeceptoribus nostris charissimis clarissimisque accepimus: & in Matthiolo, Bellunensi, Ponsetto, atque Paracelso legimus. Et sanè si suave tibiarum melos equis lymphatis, & coxendicum dolori auxilio fuerit (ut Asclepiades scriptum reliquit:) Quidni etiam Tarantula percussis opem ferat? Sunt qui nescio quem minorum gentium Divulum huic morbo praeficiunt: Vitum nomine, canendi olim peritia non incelebrem, quo invocato & tibiarum modulamine placato, Musices Patrono per superstitionem id imputant, quod musicae & motui debuissent. Cretense Phalangium non dissimilia mala inferre, author est Bellonius: dolorue & vulnus ejus musicâ item curatur. Haec duo phalangia cum veteribus essent ignota, haud mirum si nec ipsa descripserint, nec eorum morsus remedijs persanandi viam monstrarint. Dioscorides de communibus phalangiorum morsibus, sic scribit: Symptomata quae eorum morsum comitantur, plerunue hujusmodi sunt: locus vulneratus rubet, nec intumescit, nec calescit; parum autem humescit; quo frigescente totum intremiscit corpus, poplites & inguina distenduntur, in lumbis fit collectio, ad urinam reddendam saepius urgentur, ac in excrementis alui ejiciendis maximo cum labore & dolore sudant: undi (que) frigido sudore diffluunt, ab oculis caligantibus lacrymae destillant.

Aetius haec addit: Vigilijs detinentur, aliquoties virga erigitur, caput prurit, quando (que) oculi & surae cavi fiunt. Venter inaequaliter flatibus distenditur, totum corpus intumescit, praecipuè facies; gingivae, lingua, tonsillae, ineptiùs & oscitanter verba proferunt; aliquando dysuriâ laborant, pudendis dolent, urinam aquosam & velutitelis plenam emittunt. Pars affecta pungitur, intumescit (quod Dioscorides antea negavit,) & modicè rubet. Haec Aetius; à quo Paulus, Actuarius, Ardoynus & alij parum discrepant. Gal. lib. 3. loc. aff. Cap. 7. haec habet. Morsus, inquit, Phalangiorum ob vulneris exiguitatem vix conspicitur:Hi [...] est sensus verbo [...]um Galeni, non ipsissima verba. solummodo cutem primùm afficit, unde ab ejus superficie per villorum continuitatem in cerebrum totum (que) corpus defertur: cutis enim é membranis, hae à nervis & cerebro. Hoc manifestum est, quia vinculis statim injectis partibus remotioribus, ab infectione veneniin vicinia existentis integrae servantur. In Zacyntho quos Phalangium momorderit aliter afficiuntur, & graviùs atque alijs in locis. Corpus obtorpescit, debilitatur, tremit, valde (que) frigescit: sequitur vomitus cum spasmo, ac virgae inflatio; aures acerbissimo dolore affliguntur & pedum volae. Balneis ad salutem recuperandam utuntur: in quas si postea sanus sese ultro immerserit, vel fortuito per insidias eò ductus fuerit, per calidam veneni diffluentis contagionem suscipit, & eadem quae curatus mala toto corpore persentit. Simile quid scribit Diosc. Cap. de Trifolio asphaltite in haec verba: Totius, inquit, plantae decoctum fotu dolores eorum finit, quos Serpentes percusserint. Eodem balneo quisquis se ulcerosus laverit, perinde afficitur, atque ille à Serpente morsus. Galenus miraculo id fieri credit, lib. de Theriaca ad Pisonem, si modo illum scripserit Galenus. Verùm magis miraculosè Aelianus, ubiid sanis contingere affirmat, nulla facta ulceris mentione [Page] Atque haec de Symptomatis.Curatio. Nunc ad curam: Curatio alia particularis, alia generalis. Particulares paucae à Medicis recensentur, quia Generalis plerunque efficax.

Plinius tamen contra Formicarij Phalangij morsum, quod rufo est capite, in remedio ponit; Si quis ejusdem generis alterum vulnerato ostendat. Et ad hoc servantur, cum mortui inveniuntur. Valde item conducit catulus mustelae, cujus ventriculus fartus fuerit coriandro, inveteratusque, ac in vino potus. Vesparij Phalangij venenum vespa (Ichneumon dictus) contusus & applicatus retundit (inquit Bellonius) non secus atque vivus vivum perimit. Etenim Ichneumon, authore Aristotele, animalculum phalangijs infestum. Ingreditur saepe eorum cavernas & vicissim egreditur, operam perdens. Magni enim laboris res est tam pusillo animali, hostem sese majorem vi extrahere: si vero foris depraedantem hostem invenerit, non aliter phalangium secum trahit & rapit, ac formica granum: & quo pertinacius ipsum se retrahit, eo protrahit vespa ardentius, nullisue parcens laboribus, omnes corporis atque mentis nervulos intendit: quandoque nimio labore fessus, evolat paulisper & respirat, recollectoque deinceps anhelitu quaerit suum phalangium, & spiculo, cribro crebrius perfossum, tandem enecat; enecatum in proprium hospitium sublimem rapit, atque ubi incubando genus revovat. Tarantula quos percusserit, motus violentior & incontinuus adjuvat, ubi à caeteris Phalangijs ictis hominibus quietem contra imperat Celsus & parcum motum. Est autem vera ipsorum Antidotus, Musica & cantilena. Christophorus de honestis statim dare jubet Theriacam Andromachi. Exhibet item butyrum cum melle, & radicem croci cum vino. Ejus Bezoar (inquit) sunt viridia lentisci grana. Ponsettus lib. de venen. Decem grana lentisci cum lacte danda consulit, vel succi fol. mori. ℥j. ss. In augmento curat cum agarico aut viti alba, post multum sudorem, refocillandi frigidis & humidis, qualis est papaveris aqua. Merula eos curari dicit sono, saltu, cantu & coloribus. De tribus equidem primis non contenderim; sed quomodo coloribus curari possint, haud satis video; praesertim cum vulneratorum oculi vel non videant, vel obscurè hallucinentur. Ait etiam, inquilinos civesque proprios ab ijs laedi, peregrinos autem salvos & liberos; quod nemo non maximae vel levissimae potius fidei crediderit. Generalem curam ita Dioscorid. instituit. Primum scarificatio iteranda, & cucurbitulae saepius cum forti admodum igne affigendae. Absyrtus consulit locum affectum suffumigare, testis ovorum gallinae primum in aceto maceratis, & tum cum cornu cervi vel galbano accensis.

Deinde scarificationem adhibendam, & sanguinem vel suctione, vel cucurbitis eliciendum, vel (quod tutius fiet) cauterio actuali comburendum locum affectum, nisi nervosus fuerit; tum enim cauterio vicinas partes potius inurendum; Tum sudor provocandus stragulis, vel lentâ magis & longâ deambulatione. Denique curam ut perficias tentare oportet, tum internis tum externis medicamentis, qualia hic ob oculos proponimus, & laudatissima meliorisue notae singula asterisco notamus.

Medicamenta interna; Ex Dioscoride.

℞. sem. abrotani, anisi, cumini, anethi, aristol. rot. ciceris syl. fructus cedri, plantag. trifolij, minianthes semen, ana. terantur sigillatim. Dosis singulorum ʒij. ex vino. si vero plura conjungas, potes ʒiij. vel quatuor intus cum vino praebere. Conducit item myricae fructus ʒj. cum vino. Chamaepit. & viridium nucum Cupressi decoctum, vino adjecto. Sunt qui Cancrorum fluviatilium succum laudant cum * lacte asinino ac semine apij; ac statim ab omnibus doloribus liberare promittunt. Lixivium quoque ficulneum [Page] contra omnium Phalangiorum morsus bibitur. Confert item Terebinthinae fructum, baccas lauri, Mellissophylli folia, daucorum omnium & corisemen, succum baccarum myrti, hederae, mori, caulis, & foliorum aparines, cum vino vel aceto bibere. Anagyridis foliorum ʒj. cum vino hausta.

Decoct. rad. asparagi, succus sempervivi, succus aparines cum vino. Laudat quoque cochleam tritam crudam & cum lacte asini bibitam. Folia * item melissae cum nitro, & maluam cum radicibus coctam, & frequenter haustam. Phalangij herbae folia flores semenque, & semen nigellae: decoctum asparagij myrrhis, morique succum.

Ex Galeno.

℞. Aristol. opij. ana aur. iiij. rad. pyrethri aur. iij. fiant trochisci ad fabae quantitatem. dosis trochisci duo, cum vini puri ℥iij. Cinis ungulae arietis cum melle & vino potus. Diophantis remedia ad phalangiorum morsum. ℞. Aristol. ʒiiij. pyrethri tantundem, piperis: ʒij. opij ʒj. fiant pastilli ad fabae molem, sumantur duo, cum vini meracioris cyathis duobus.

Aliud praestantius ℞. sem. rutae sylu. sem. erucae, pyrethri, styracis, sulphuris vivi, ana ʒvj. castorei ʒij. misce. fiant trochisci, ut supra, cum sanguine testudinis. Dosis oboli iij. ex vino. Aliud. ℞. myrrhae, castorij, styr. ana ʒj. opij. drach. ij. galbani drach. iij. sem. apij. anisi; ana acetab. j. piperis gr. xxx. confice cum vino. Aliud. myrrhae drach. v. nardi syriacae drac. vj. floris junci rotundi drach. ijss. Casiae drach. iiij. Cinamom. drach. iij. piper. albi drach. j. ss. thuris. drach. j. & obulus. costi, drach. j. Attico melle confice. dos. nucis avellanae quantitas cum mulso vel aqua. Appollodori * remedia. R. Cumini sylu. acetab. j. sanguinis testudinis marinae drach. iiij. coaguli hinnuli, vel leporis drach. iij. sanguinis haedi drach: iiij. conficiantur cum vino optimo, ac reponantur. Dosis olivae quantitas, ex optimi vini cyatho dimidio. Aliud. R. sem. trifolij butuminosi, Aristol. rot. sem. rutae sylu. sem. erui in sole exiccati ana drach. vj. vino excipiantur, & fiant pastilli quatuor drachmarum pondere. Dosis pastillus unus. Gal. 2. de antid. ubi plurima ex authoribus congessit.

Ax Aetio & Aegineta.

R. Sulph. vivi, galbani ana, drach. iiij. amygd. amar. excortic. succi cyren. drach. ij. vel laseris drach. iiij. in vino diluantur, & melle excepta bibantur: foris item hoc pacto imponantur.

Aliud. R. Ameos. drach. ij. irid. drach. j. aut. hyperici, aut trifol. bitum. bibe ex vino. Vel. R. anisi, dauci, cumini, melanthij, piperis, agaric. ana drach. j. bibant. Vel, R. cupressi folia, aut nuces tritas, cum vino, & olei hemina una, detur bibendum.

In hunc etiam finem praescribit baccas lauri, scorpiodem herbam, serpillum, silphium, calamentham, chamaepitym per se, & cum ruta ac pipere. Aliud. Menthae fasciculus ex posca recentiore coquatur, ac cyathos duos bibat. chamaedryos item, chamae pityos, spinae albae & pulegij decocta prosunt. Lixivium quoque & succus hederae cum aceto.

Asclepiades his usus erat. R. sem. sphondylij sicci, calamenthae ana, terantur, & ex vini cyathis duobus saepius in die bibantur. Aliud. R. succi cyren. sem. dauci, mentae siccae, spicae nardi, ana: confice cum aceto. Dosis drach. j. cum posca meraca ad cyathos quatuor: hoc accepto, statim in balneum calidum ducatur. Succo cyreniaco deficiente, duplum puri laseris substituito.

Aliud Praestantius. R. cenchryos, * sem. rutae sylu. piperis, myrrhae, staphidis sylu: ana Drach. j. ss. rad. cyperi, Drach. fiat confectio. Dosis. Drach. j. cum vini cyathis quatuor, & cyatho uno mellis. Allij quo (que) esus confert, uti balneum & vinum, & quae viperarum morsibus medentur. Eadem Paulus repetit, & cuminum [Page] Thebacium, vel semen viticis, aut folia populi albae in potu valde effert.

Ex Nicandro. Resina terebinthi, pinus, vel piceae, devorata vel pota, valde conducit; quod Gesnerus & Bellonius, se experimento verum didicisse contestantur.

Ex Avicenna. Myrtus, myrti fructus, doronicum, mastix, assa faetida, cuscuta ejusque radix, avellana Indica, (quae est hujus mali Theriaca) bdellium album, cum vino pota. R. rad. aristol. iridis, spicae Celticae, pyreth. dauc. helleb. nigri, cumini. rad. asphodeli. fol. siligae ceratiae, fol. dactyli, summitatum granatorum, coagulilep. cinamomi, succi cancrorum fluviatilium, styracis, opij, carpobalsami ana ℥j. omnibus tritis, fiant trochisci ponderis aur. qui est eorum dosis. Accipiat item in vino decoctionem sem. trifolij bituminosi, nucis cupressi, & sem. apij. Praeterea bibat grana pini, cumin. Aethiop. fol. & cort. platani, semen oxytriphylli, ciceres nigros & sylvestres, sem. nigellae, abrotani, anethi, Aristolochiam, tamarisci fructum; nam haec omnia plurimum conferunt. Succus quoque lactucae sylvestris & sempervivi perutilis.

Decoctum nucum cupressi praecipue cum cinamomo, & jus cancrorum, anseris: & decoctum rad. asparagi cum vino & aqua.

Aliud. ℞. Aristol. cumin. ana. drach. iij. cum aqua calida: Theriaca experta. R. sem. nigellae drach. x. Dauci, cummini. ana drach. v. rad. & nuc. cupressi, ana drach. iij. spicae nardi, baccarum Lauri. aristol. rot. carpobals. cinamomi, gentianae, sem. oxytriphylli, & apij ana drach. ij. fiat confectio cum melle. Dosis nucis quantitas cum vino antiquo. Confectio ex Assa. R. assae faet. myrrrh. fol. rutae ana, confice cum melle. Dosis drach. j. vel drach. ij. cum vino. Ex absyrto, Lullo, Albucasi, Rhasi, Ponsetto. R. piperis albi grana. xxx. cum haustu vini veteris: saepe sumat. Datur etiam Thymum in vino. Absyrtus. Superbibat cochlear vini cum melissa destillati. Lullus. R. rutae, siccae, costi, mentastri, pyrethri, cardumeni ana: assa faet. quartam partem, mellis, q. s. misce & confice. Dosis ad avellanae magnitudinem in potu. Albucasis. Gallinae cerebrum cum pauco pipere ex vino dulci, vel posca epotum. Decoctum nucum cupressi cum vino. Theriaca contrá Phalangiorum Morsus. R. tartari drach. vj. sulphuris citrini drach. viij. sem. rut. drach. iij. castorei, sem. erucae, ana drach. ij. cum sanguine testudinis mar. fiat opiata. Dosis drach. ij. cum vino. Alia. R. pyreth. Arist. rot. ana partem j. piperis albi partem semissem. marrubij partes quatuor: confice cum melle, Dosis. Drach. j. Alia. rad. cappar. aristol. longae, baccarum lauri, rad. gentianae, ana bibat cum vino. vel diassa bibatur cum mero forti, & cumino, & viticis semine. Alia. R. sem. nigellae, drach. x. dauci, cumuni. ana, drach. v. sem. rutae sylu: nucum cupressi, ana drach. iij. spicae Indicae. bccarum lauri, arist. rotundae, carpobals. cinamomi. rad. gentianae, sem. trifolij bituminosi. sem. apij. ana drac. ij. fiat confectio cum melle. Dosis nucis quantitas cum vino veteri. Rhasis.

Ex Plinio, Celso, Scaligero.

Propinare confert a Phalangio percussis, formicas quinque, vel sem. nigellae Romanae. drach. j. vel mora rubicum hypocistide & melle. Helioselino item & rutae sylu. radici peculiaris & efficax contra Phalangium vis est. valent item sanguis testudinis terrestris, origani succus, Polymoniae radix, verbenaca, pentaphyllum, sativorum bulborū semen, sempervivi genera omnia, cupressi radix, heliotropium tricoccum, succus rad. hederae, ex mero aut posca; Castorei item drach. ij. ex mulio ut evomat, vel ex rutae succo, ut retineat. ita etiam & seminum viticis drach. ij. Apollodorus, Democratis sectator, herbam quandam Crociden nominat, cujus tactu phalangia moriuntur & ipsorum [Page] hebescit virus. Holoschaeni folia radici proxima, cōmanducata prosunt. Plinius. R. myrrhae, uvae tamineae ana. ex passi haemina bibantur. Item radiculae semen, aut lolij radix ex vino bibenda. * Celsus. Praecipua autem Antidotus, inter multa alia certissima remedia, Scaligero debetur, nostri orbis & seculi ornamento; cujus haec forma est: ℞. * Aristol. verae & rotundae, Mithridatij ana ℥ij. terrae sigillatae ℥.ss. muscas in Napelli floribus victitantes duo deviginti; succi citri q.s. misce. Nam (inquit) contra hoc maleficium, vel contra quemvis alium serpentum morsum, Ars tam efficacem Theriacam nondum habuit. Scaliger. Succus Pomorum potus & endivia, sunt Bezoar contra ictum Phalangij. Petrus de Albano. Exteriora Laudatissima haec habentur. Aranei quin (que) oleo putrefacti & impositi * Cineres ex fimo jumentorū ex aceto illiti, vel posca. R. aceti sextarios .iij. sulphuris sextantē. misce. foveatur locus cū spongia, vel à balneo, do lore nonnihil sedato, locum mari mul to foveto. Putant Achaten gemmam omnium Phalangiorum morsus sanare, eoue nomine ex India allata carè venditur. Plin. Cinis ficulneus, addito sale & vino, rad. sylu. panacis trita. Aristolochia & farina hordei cum aceto subacta, aqua cum melle & sale fotu adhibita. Melissae decoctum vel folia ejus in pultem redacta & apposita. Balneis calidis continue utendum est. Plinius. Linguae venas incidito, & loca tumefacta sale & aceto multo perfricato. Deinde diligenter & cautè sudorem elicito. Vigetius. Panacis Chironiae radicem valde commendant practici. Theophrastus. Vulnus oleo irrigetur, allia contusa vel bulbum, aut polygonum, vel hordeaceam farinam cum lauri folijs, & vino, vel cum vini fece, vel rutā sylu. ex aceto ad modum cataplasmatis apponito. Nonus. R. Sulphuris vivi, galbani, ana, denar. iiij. liquoris lybici (an, euphorbij;) nucum avellanarum excorticatarū ana ℥ij. vino dissolvantur, & cum vino fiat cataplasma; intus etiam magno est auxilio. Muscae contritae & super locum affectum positae. Mullus quoque venenosi aranei morsibus medetur, si crudus dissecetur & applicetur. Galenus. Totum corpus cerato liquidissimo inungatur. Locus affectus oleo (in quo Trifolium bituminosum maduerat) vel calido aceto cum spongijs, diu & saepe foveatur, tum ex sequentibus cataplasmata fiant; nempe bulbo, sanguinaria, polygonato, porro, furfuribus aceto incoctis, hordeacea farina, & folijs lauri cum vino & melle coctis; fiant item ex ruta, caprino stercore cum vino, cypero, sampsucho, & ruta sylvestri cum aceto. Asclepiadis emplastrum. R. sem. rutae sylu. sem erucae, staphidis agriae, cenchryos, viticis, pomorum nucum, aut foliorum cupressi, ana. terantur omnia cum aceto, & cum melle fiat emplastrum. Aetius. Decoctum lupinorum supra locum affectum ponatur, eschara prius sublata; tum adipem anserinum cum coagulo caprino, ruta sylvestri, & oleo, sub dio sole calente, vel ad ignem inungito, vel ex hordei pulte, & lupinorum jure fiat Cataplasma. Oribasius. Avellana Indica illita sanat Phalangiorum morsus. Oleum Absynthij, & lac ficuum inunctum valde prodest. Avicenna. Ex cinere calido, ficubus, & sale cum vino fiat emplastrum. Confert item tinam sepelire in arena vel cinere calido, & ibi ex antidotis sudare. Rhasis. Stercus Caprillum cū pultibus dissolvi debet, & loco affecto applicari Kiranides. Apponatur saepe ferrum frigidum. Petrus de Albano. Foveatur locus cum succo Plantaginis assiduè. Hildegardis. Oleum Balsami artificiale mire confert. Evonymus. Fotus ex tibijs & caulibus * Imperatoriae continuatus; vel verbenam ex vino bibat, contusam quoque foris applicet. Turneiser. Rutam cum allio & oleo tritam impone. Celsus. Varia denique hujusmodi remedia apud Plinium & Dioscoridem invenies [Page] ordine ita digesta, ut nostrum hic potius silentium, quam curiosam & inutilem repetitionem expostulare videatur: atque haec hactenus:

Nunc imus ad illam

Artificem, mens nostra cui est conformis, Arachnem,

Quae medio tenerae residens in stamine telae

Qua ferit Eurus atrox, trepidat volitantibus auris,

Tangitur ut resono vagus illi byssus ab aestro.

CAP. XIII. De Araneo Cicure sive domestico.

INter Insecta ipsa etsi multa inveniri possint, (ut rectissimè Plinius atque Caelius Curio secundus, ex quibus horum plurima desumimus) quae exercere magna ingenia possint; Araneorum tamen naturam, vel praecipuâ admiratione dignam, eruditâque operâ conspicuam quisquis sani luminis dijudicat. Aristoteles, naturae maximus indagator, Animal hoc lautissimum & sapientissimum dixit. Salomon vero ipse, cujus sapientia toti orbi miraculo fuit, inter quatuor illa minutissima animalia, quae prudentiâ ipsos vincunt Philosophos, Araneam connumerat, habitantem (uti refert) in Regum aulis, telasue inimitabiles texentem. Hanc puellam quandam Lydiam olim fuisse Poëtae fingunt, à Minerva omni acupingendi texendiue artificio instructam; quibus dotibus illa (mulier enim fuit) superbiens, negabat se a Pallade doctam, ac eò processit arrogantiae, ut magistram Deam de textrina non metuens in certamen lacesseret. Quare indignata Pallas venit, puellaue acriter objurgatâ, opus miris imaginibus intertextum ac varium radio perfregit. Quod virgo aegerrimè ferens laqueo vitam finire decreverat. Sed Dea illius vices miserata, non statim eam mori voluit, verùm tenuissimo funiculo pendentem in Araneam transformavit.

Atque ita vive quidem, pende tamen, improba, dixit,

Lex que eadem poenae, ne sis secura futuri

Dicta tuo generi, seris (que) nepotibus esto.

Verum enimvero qui, seu fabulam, seu historiam hanc interpretati sunt; aiunt, Arachnem linum nendi, suendi, texendique artificium invenisse, sumpto ab araneis argumento & exemplari. Quod minime cuiquam absurdum videri debeat, quum Plasticam & Oculariam hirundines; Architecturam aquilae;Laudes Aranei domestici a corpore sumpta. Phlebotomiam Hippopotamus; Enematicam Ibis; Antidotariam caprae, testudines, mustelae, ciconiae docuerint. Hanc igitur ut verè laudem; Primùm corporis, tum fortunae, animi deinde divitias vobis aperiam. Si materiam spectes, levis est, aëris ignisue (nobilissimorum scilicet & maximè energeticorum elementorum;) multum; terrestris verò gravitatis & fecis parum particeps. Si figuram desideres; vel omnino sphaericam habent atque caelestem, vel saltem huic proximam ovalem. Substantia item ejus tenuis, pellucida, subtilis; imo quamvis nonnunquam praedae ubertate, veluti sagina facta ad juglandis (imo, nisi errat Cardanus, ad passeris) magnitudinem excresit; tamen si in tela pendulam adverso lumine conspexeris, instar chrysolithi pellucet tota, radiosue oculo gratissimos reflectit. Color huic, qualem Ovidius amantibus ascribit, pallidus; & quum diffusis undique pedibus sublimis haeret, stellae pictae effigiem graphicè exprimit. Ac si natura instituisset [Page] non caeli tantum, sed & syderum ibi viventium imaginem huic conferre: cutis illi adeo mollis, laevis, polita, tersaque est, ut malacas puellas, & formae observantissima Scortilla facile superet; tantaeue perspicuitatis, ut speculorum more, intuentium imagines repraesentet. Digitos habet, quales formosae virgines discupiunt, longos, teretes, graciles, subtilissimi tactus, quo & neminem non temnit, & omnibus creaturis antecellit. Pedes habet ne (que) innumeros, ut scolopendrae; ne (que) nullos, ut infima insecta; neque sex tantum, ut impennium vulgus, sed octo, quem numerū perfectissimo proximū esse nemo ignorat. Hi etiam proportione constant sesquitertia illa mirabili & veneranda, ita ut licet posteriora primis semper breviora sint, tamen inter se mutuam qualitatem non amittunt. Visum illis negatum multi statuerunt philosophi, ipsi caeci. Nam exoculatae si essent, quo modo loca venationi aptiora eligerent, quo ductore filum filo, suo quo (que) ordine annecterent, aut disruptas casu telas cognoscerēt, & resarcirent. Quum etiam Cicuratae & familiares ad porrectam à latere staminis muscā longè accedunt, audacius appetunt, & veluti de manu in manum (quod saepè vidimus) accipiunt: sane caecutiunt illi summo meridle, qui videre ipsas non vident neque intelligunt. Nihil in isto araneo noxij est, nihil venenati; morsus quamvis infert inanes, & titillationi quàm dolori propiores. Imo quidem ipsarum corpora, cadavera, ova & excrementa, ad profligandos nonnullos morbos prodesse, quando de earum usu dixerimus, satis constabit. Nescio sane cur Pennio horrorem pararet, dum de illarum esu cogitaret: quum & Nobilem Anglam, & Phaë rum medicum cognosceret, id ipsum omni sine noxa saepius fecisse. Sunt igitur Araneae a veneni labe immunes, salutares quidem. Quod vero nonnullis horrendum animal & ipso aspectu fugiendum videtur, id ego non formae vitio, sed illorum melancholiae, malaciae & acrasiae ferrem acceptum. Haud enim minor in illis naturae elegantia & bonitas, quàm in papilione & musca apparet; morbusue mentis non levis est, fastidire tam bellum opus, & filatricis tam solertis praesentia inhorrescere. Denique mirabili corpori mirabilem cutis dispositionem naturamque attribuit Deus. Nam non semel duntaxat anni (viperarum more) sed mensis cujusque curriculo (si bene pasta fuerit) hanc mutat, aliamue subinde novam atque una politiorem induit. Tantae item temperaturae per [...], vitaeue frugalitatem perhibetur, ut salubri in loco praedaeue omnis non inopi immortalis vivat. Inter fortunae vel fati potius bona,Laudes Aranei domestici à bonis Fortunae. illud praestantissimum esse duco; quod materiem telarum ventre inhaustam gerunt; Cujus tanta ijs suppetit vis, ut innumera stamina producere texereue, & captas vel centum muscas quasi latioribus fascijs implicare possint. Quinetiam quamvis nec horreo congestum cibum habeant ut formicae; nec appositum vel consitum, ut apes; sed fortuitâ tantum praedâ & venatione victitent: tamen advolante per Dei providentiam praeda inediam sublevant, & aliquando opimis ex hostico ferculis pingues fiunt. Ad haec non minimam bonae fortunae partem Araneae tum datam crederem, quum aulicae molestiae satura, aedes cum podagra commutaret. Audistis enim jam antea Solomonem illi locum in aula olim tribuisse, ut suis aulicis, laboris, ingenij, sapientiae, parsimoniae & virtutis esset exemplar. Ibi telas exorsa, textrinae manibus pedibusque incubuit, aucupio vacavit, nullas insidias, nullos tum formidans insultus; & (ut dicam breviter) sapientissimum animal sapientissimi regis larga dominabatur in aulâ. Postea mali insecuti principes, male conciliati, feriati, perditi, dictu difficile est, quam duriter eam acceperint, atque illicò scopis & sudibus, tanquam nocturnum furem, expelli, pessundari, occidique mandarent. Adfuere protinus furiae quaedam converrentes, & quicquid erudita operatione texebat lacerantes, adeo ut vix oculatas trigodaemonum scopas possit effugere. [Page] Misera planè, quae in tanta rerum affluentia, sola egebat; & in tam spaciosis aedibus, ne angulum quidem unum inveniebat. Regis item exemplo ducti nobiles & divites, virtutis laborisue magistram foras exigunt, & ne telam quidem (magnae sapientiae indicem & anathema,) superesse permittunt. Haec cum olim proficisceretur (ut non male fingit Apologus;) fortè se illi Podagra comitem adjunxit, tametsi passibus ambiguis admodum aegrè illam sequeretur. Iam unius diei itinere confecto, appetente vespero, consilium fuit diversum hospitem experiri. Ac Aranea oppidum ingressa, opulenti cujusdā civis domum nacta est, apud quem dum telas coeperat tapaetaque praepandere, (Regis mali exemplo) pessimis modis habitam pellunt, & illā nocte errantē pluvijs exponunt. Podagra vero pedibus capta, cum nequiret ultra progredi, in primas se ejus oppidi casas dedit, ubi vix tandē pauperis cujuspiam tuguriolum impetrávit, quum ibi decubuisset, nihil non miseriarum experiebatur; Apponi caenaturienti vel stomachanti potius ater panis, cum olusculo vix sale condito; & è proximo stagno, aquula samiolo poterio peti, unde sitim extingueret. Sic igitur excepta, sibi poscit lectum insterni; Torus illi palearis, vel fortè roboreus datur, in quo suspirans & gemens membra componit. Sed ô quam male membris mollibus & [...], (utor Hippocratis verbo:) cum tam duris culcitris puluinaribusue convenit? Primo igitur sole, convenere iterum aranea pariter & Podagra. Et prior illa, magnopere de diuitis civis incivilitate conquesta est. Podagra contra, de hospitis sui tenuitate asperoue victu: commonstrans lividas vibices, quas lignea scuticosaque fulcra tenellae cuticulae impresserant. Qua de re posteaquam aliquandiu deliberatum inter eas fuit, in hanc pedibus sententiam venerunt, ut sequenti subinde nocte hospitem mutarent, videlicet, ut Aranea deinceps pauperum tabernas & tuguria; Podagra vero divitium aulas, Regumue turres incolerent. Itaque podagra promissi nequaquam immemor, pedetentim tacitisue vestigijs pecuniosi cujusdam domum ingressa, ad obesuli heri pedes procubuit. Quam ubi conspexit hospes humanissimus, qua lenitate, quibus nominibus, quantis prothymijs viscerationibusue excepit? Substernuntur olorinae culcitrae; puluinis tora libusque milesijs cubilium fulcra replentur; fervet culina, omnia sunt in parato officia. Iam dapibus mensas onerant, & pocula ponunt. Huc capi praepingues atque altiles, Phasiani, perdices, pavones, coturnices, turtures, ficedulae atque aves illae binis cordibus superbientes convolant. Rhombos, Scaros, silurosue praetereo. Lucrina item conchylia, Abydena ostrea, & quicquid mare superum inferúmve lauti emittit. Hic vinum, candidum, nigrum, rubellum, purpureum, dulce, tenerum, austerum, Cecubum, Falernum, Chium, plenis crateris infunditur. Taceo mensas secundas à Tarentinis allatas, & exquisitissimis bellarijs in rosa violisue & Hyacintho instructas. Denique nihil deliciarum, cupediarum, lenocinij, ac voluptatum non exhauritur, ut Diva Podagra (est enim Bacchi venerisue filia) cum sororibus suis Chiragra atque Gonagra, suavibus modis & molliter acquiescat. At Aranea, fato item benigno ducta, pauperis aediculas jam regijs vicarias subit

— atque ibi miro

Dogmate, quidve marem deceat, deceat (que) maritam

Addocet, atque suo sese sudore saginat.

Verum opponit aliquis, Nihil hic bonae Fortunae conspici, quam propter laudem Araneae vices in hac hospitis hospitijue commutatione. Imo quidem permultum, non solum quia tutiùs & quietiùs vitam transigit; verum quia de specula non amplius adulteria, epulationes, compotationes, profusiones, ludos, choreas, aleationes, tesserationes; vanitates denique & turpitudines illas in pauperum casulis prospicit, quarum sese, dum in aulis caenaculisue [Page] divitum viveret, consciam cognovit. Qui sane cum primùm araneam (laboris atque frugalitatis magistram) eliminassent, illicò, sola Podagra? imo quidem omnis Luxuria, supparasitatio, dissimulatio, superbia in eorum aulas, vel potius in aures oculos mentesue intimas irrepsit, atque eos omniscelere sceleratorum consortio coinquinavit. Nae, quantum praestaret regibus, pio, frugali, sapienti, & innoxio animalculo auram concedere: quàm his aurem & aurum; qui pessimis consilijs atque exemplis rectissima quaeque ingenia citò pervertunt. Ex animi Araneorum dotibus,Laudes Aranei domestici ab animi dotibus. nescio an prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam, [...], solertiam, munditiem, aliasue ejus virtutes; an artem vero ipsam mirabilem, peritiamue texendi laudem. Prudentiae exemplar in eo apparet, quod incremento amnium aedibus minaturo, telas suas altiùs attollunt; quod sereno, quando volitant muscae, non texunt, ut aucupio vacent; ruinis quoque imminentibus, cum telis primi cadunt, & ad alios se lares sedemque certiorem conferunt: ad molestae rei contactum crura contrahit, caputque in centro (uti viperae solent) abscondit, tum ut minus doloris persentiscat, tum ut corpore laeso (cui facile medetur) capitis tamen, totius gubernatoris, saluti sit prospectum. Quis hoc illis indicavit? an Caldaeus aliquis ex situ posituque syderum praedixit; non certè: sed prudentia quaedam divina in Araneum diffusa; & ut verè ille vates cecinit,

Spiritus intus alit, totos (que) infusa per artus

Mens agitat molem.

Quinetiam qu [...]m primùm hostem in casses incidentem viderint, non statim eum pungunt aut mordent hostili modo, sed basijs quibusdam & titillationibus demulcent, donec viscida tela è podice postremis pedibus educta eum perleverint, & quasi fascijs perplexo impeditoue, avolandi, resistendi, movendiue omnem copiam ademerint. Eo tum filo reti appenso, ad centrum se conferunt; observaturian nova se objiciat praeda. Sic aliquando decem, imo viginti muscas, filo sublimes factas animadvertes, quas sigillatim singulas rupto filo quo pendebant, & postremarum tibiarum alteri annexas, ad centrum sui operis perducunt; depascuntque. Vescitur autem solo succo muscarum, reliquumque cadaver exangue & exuccum redditum, ceu inutile staminis pondus demittit. Praeterea quia faemina major aliquanto quam mas est, idcirco subter pendens observat, ne bestiolae sibi caveant, sed incautae in plagae superiorem partem incurrant, ineptior enim propter corporis magnitudinem est ad venatica munia obeunda. Mas vero (utpote agilior) quasi aliud simulans, supernè incubat, aut in quodam exiguo suae telae specu omnia videns, atque à nemine visus delitescit. Cumque captura incidit, quàm vigilans & attentus ad cursum? elabi enim praedam non sinit, sed à suprema plaga ad infimam dicto ocyùs discurrit; ubi etiam saturatus abundè fuerit, reliquos reponit hostes, ac alio tempore devorandos filo suspendet. Quum item peraetatem, telae viscositatem suam tenacem amiserint; aut retexit eas Araneus, aut novo quodam glutine confirmat. Finito opere, aut se in centro continet, aut superiùs invigilans filum à centro deductum quasi manibus retinet, per quod ei accessus ad retia & recessus, simulque (si quid praedae irretiatur) ex telae motitatione persentiscit. Sed ut certior fiat priusquam descendit, filum aliquoties retrahit, ut ex motu & pondere rem videat. Tum primum ad centrum properat; quod irretitae bestiolae aut sentientes aut divinantes, quiescunt, ne se motu prodant, atque amplius involuantur. Caeterum araneas non fallunt, qui oculis pedibusue indicibús praedam sentiunt, & concitatis gradibut numerò accurrunt. Verùm (Deus bone) quae, quanta inter Araneos justitia atque aequitas conspicitur? Nemo inter eos alterius conjugem eripit, [Page] nemo alterius subit telam: quisque suo victitat labore atque peculio, vicinámque sepem confringere nefas ducunt:

Non ita mortales, quos (proh dolor) urget habendi

Tantus amor; domibus domus, aruis additur aruum,

Monticulus monti; maribus mare; sique potessint

Addiderint mundum mundo, suaque omnia dixint.

Adhaec, non probis animalculis insidias collocant & retia; sed crabronibus, Asilis, tabanis, Vespis, fucis, aestris, culicibus & muscis; quae nobis tanquam lenones, fures, parasiti (ut Comicus loquitur) multa pariunt incommoda, bono verò usui sunt nulli. Audet etiam (quâ est singulari fortitudine roboreque praeditus) vel lacertorum catulos venari, quos primùm plaga reluctantes celeriter involuit: mox labra vtraque diro morsu corripiens, adeo tenaciter stringit, ut eos efflare animam cogat, ac demum velut alter Cacus, in latibula exanimes retrorsum ductos deportat. Quod si forte in tanto certamine retia rupta aut implicata conspicatur; illico reficit, explicat, & ad pristinam polituram ingeniosissimè sarcit. Quid quod Araneo atrox sempiternaque simultas cum Serpentibus est? Nam si quando ille umbras, & frigora captans sub arborem Araneis plenam inciderit, filo se suo aliquis eorum in caput serpentis librat, tantaque vi rostro eius cerebrum arietat, ut stridens subinde ac vertigine rotata sibilans, nec filum quidem superne imminentis rumpere, adeo nec fugere miserrimus queat. Neque tanti spectaculi finis est; donec ariete crebro noster athleta illius animam Plutoni muneri transmiserit. Sileant hic amphitheatrales Romanorum pugnae, & Elephantum saeua certamina; quando Araneolus cum atro luridoque serpente audet in arenam descendere: neque descendere solum, sed etiam de hoste triumphum & opima spolia reportare. Quis in tam exiguo & paene nullo corpusculo, quod nec ossa, nec neruos, nec carnem, imo vix cutem habet, tantam non miratur vim, tantum pondus, tam acres durosque morsus, & incredibilem sanè fortitudinem, non à corpore, sed animo, vel Deo ipso potius profectam? Eadem ratione cum bufonibus & rubetis pugnam committunt, & singulari certamine hostem perimunt. Quod non solum Plinius & Physiologus Albertus memorant, sed Erasmus etiam in Dialogo amicitiae monachum quendam, à cuius dum dormiret ore, bufo pendebat, hoc pacto liberatum recenset. Imo in palaestram persaepe cum crabone descendunt aligero, spiculigero, duro, & fere corneae fibrae colluctatore, qui licet ingenti vi eorum telas, ut diuites auro leges perrumpit, tandem tamen tenaciori collâ implicitus, violatarum aedium paenas dependit, & monomachia victus Araneo subjacet. Nolo temperantiam omittere, hominibus olim propriam, nunc vero Araneis quodammodo peculiarem. Quis nunc (si per aetatem liceat,) vnissese satiat amoribus, & in vagos concubitus animum corpúsque totum non tradit? Verum aranei simulatque adoleuerint, matrimonia contrahunt, nunquam nisi morte interitura. Porro sicuti riualium impatientissimi, maechos in tuguria sua ausos irrepere, primum morsibus, deinde exilio, nec rarò nece affectos iustè puniunt: ita nec ipsorum aliquis alterius coniugi vim facere, vel pudicitiam pellicere attentant. Tanti est inter eos cupiditatum cohibitio, conjugij fides, tanta probitásque, & quasi turturalis amor. Praeterea si oeconomiam spectes, quid araneis frugalius, laboriosius, vel mundius mundus ostentet? nam ne minimum filum disperdi, vel frustra poni permittunt, vicarijsque operis sese subleuant. Nam cum faemina texit, Mas venatur; si alterutri aegrotant, vnus ambo explet officia, ut paria fiant merita. Sic venatur etiam mulier interdum, & vir texit, si quando alter alterius indiget opera; nec tam expertes [...] eos arbitremur, vt in tanto amore conjugij vicarias nolint pro necessitate subire operas, & benevolentiam mutuis [Page] subinde officijs tueri. Coniux domi iam & nendi & texendi rationem à parentibus edocta (veluti apud nos etiam fieri consueuit,) telas orditur, tantiue operis materiae vterus eius sufficit: siue ita corrupta stato tempore alui natura (ut Democrito placet;) siue est intus quaedam lanigera fertilitas, ut in Bombycibus. Aristoteles tamen materiem foris esse vult, veluti corticem, eamque nendo texendoque explicari: seu more eorum quae suis villis iaculantur, ut histrices. Vtcunque fuerit, ne tantilli fili iacturam faciunt, sed prouidentiâ Duce quaeque attentant. [...] ipsorum solus is recte dixerit, qui ipse prolis fouendae atque educandae viam tenuit. Etenim mutua incubatione oua conseruant, caloremue eorum suscitant & augent, & quamvis faetus trecentos saepe pariunt, omnes tamen ad laborem, parsimoniam, disciplinam, textrinam aequè assuefaciunt, parilíque amore & animo complectuntur. Munditiem illarum saepe admiratus sum, quum vel macilentos & morbidos ad imam telam è specu descendere, atque aluum exonerare viderem, ne forte excrementorum sordibus aedes, vel textrina & tela inquinarentur. Atque haec de ciuilibus domesticisque virtutibus dici sufficiat. Nunc ad artem illam telariam veniamus, Palladi inventrici adeo infestam; superauit enimea discipula magistram suam, & subtilitate operis anteiuit. Primum autem materiam illam lentam sequacem & glutinosam consideremus, quae nec siccitate, nec humore tenacitatem amittit. Hanc ex vtero duci ex Plinio diximus; tamen quum & mares etiam texunt, ex podice potius proferri cum Bruero nostro charissimo, jure contenderim. Inexhausta item cum sit, infinitam hic Dei atque inexhaustam potentiam veneremur; nam corporeis illud aut physicis causi, ascribere, dementiae proximum videtur. Qui vero aranei artificiosissimi creduntur, veluti Autumnales & Holci, filum ducunt omni pilo, vel bysso potius longè exilius, tenuius, levius, atque eâ (teste Aeliano) subtilitate, vt tota tela complicata vix vnum filum linteum, quamvis tenuissimum adaequet. Hos tam mares quam faeminas Edoardus Monimius eleganter descripsit, Heptam lib. 7. his verbis:

—Ille domum venatu pascit, at ista

Maeonio graciles orditur tegmine telas.

Stanniparus venter, vomifilus, lanifer, ipsi

Palladiam cumulat que colum, calathosque ministrat.

Ipsius est fusum pondus; quod fila trahendo

Nectit & intorquet parili sub tegmine ducta

Illa suam à medijs orditur Daedala telam,

Et gracili tenues intendit stamine tractus.

Tela iugo iuncta est, stamen cecernit arundo,

Inseritur medium radijs subtegmen acutis,

Atque oram à centro pannum sibi staminat illum.

Peruia tela patet gemina de parte, feroci

Ne concussa Euro frangantur stamina, quóque

Musca volax tenui stretur sinuamine cassis,

Reticuli primam vix muscula contigit oram.

Mas abit in telae centrum, ut discrimine paruo

Vinciat ipse suo peregrinam casse volucrem.

Horum reticulorum tanta varietas, vt eorum artifex mille operum Dea non male dicatur. Nam quaedam laxiora, quaedam densiora; alia triangularia, alia quadrata, quaedam Rhomboidea, pro loci venationísque commoditate. Orbiculare vero illud inter duas arbores, vel arundines, & saepe in fenestris varijs antennis funiculísque appensum, Deus bone; quantam rationem, judicium, artem, quàm mirabilem sapientiam pulchritudinemue ostendit? Sane non [Page] male hinc Euclides figuras: piscatores reticularia, didicerunt; unde enim aliàs tam peritae, tam industriae magistrae peterent exemplar? Tam moderato unguine, tam tereti opere, tam aequali stamine rem absoluit, ita fusi ponderisue loco se librat, ut conferri cum Minerva posse, nisi me exemplum terreret, facile dicerem. Sed & operis firmitas etiam mira videtur, quum rerum infirmissima apparens, crabones teneat, venti perferat furores, pulvereque injecto distenditur potius quam frangitur aut violatur. Reticulariae suae modus hic est. Primum quinque semidiametris ad circumambientia loca pro suo instituto aptissima circumductis, deinde nullo circino, sed fatali pedum scientia 44. circulos, a centro ad superficiem certis semper partibus ab invicem distantiores filo posito delineat. Quin porro illud nobis scitu jucundum, ut & visu doctissimo Turnero & Bruero mirabile videbatur, Araneos istos quando filum rectâ lineâ à summa trabe ad terram figere cupiunt, lapillum pedibus complecti, seque tum sensim per triplicatum filum demittere, ut terrestris angulus trabali examussim respondeat. Sed illud ante omnia suspicionem meretur, quomodo primum filum in citeriore parte amniculi, secundum in vlteriore ligant, cum nec eis volandi, nec natandi scientiam docuit natura; an vero saltu eum trajiciunt, equidem dubito. Secundas in textrina occupant & merentur domestici in contignationibus tectorum aedificantes; alijue agrestes, qui in herba latam, spissam, planamue telam, & revera telam concinnant, veli linteique instar expansam. Horum in opere si tramas, foraginem, insile, radium, pectinem, subtegmen, stamen atque vescas propius inspexeris; sanè aut nihil, aut Deum ibi planissimè videris insensibiliter (tamen re ipsa) haec omnia administrantem. Et profecto hoc ipso Aegyptios, Lydos, Penelopen, Tanaquillida, Amestrim, Claudianam Romanam, Sabinam, Iuliam, & reginas Macedonum textrinae peritissimas longè superant, quòd (praeter vulgarem rationem & artem) nullis filis per transversum actis exarctissima quadam villorum in longum continuitate solidam tenacemue telam componunt. Confectum jam opus saliva quadam viscidâ & glutinosâ obducunt, cujus solo contactu inviscata praeda, caecitatis imprudentiaeue poenas persoluit. Color telae aërius atque pellucidus, vel potius nullus; id quod imponit incautis muscis, & vel oculatis fraudi sit. Nam si quem manifestum colorem repraesentaret, praecauto opus esse existimantes, longiùs vitarent. Ignobiliores aranei (desides nimirum, obesuli & speluncarij,) telam rudem admodum conficiunt, & longè crassioris fili, quam cavernis tantum muralibus praepandunt. His corpus ponderosius, pedes breviores, carminationiue & stamini ineptiores, praedam apprehendunt potius casu, quam quaerunt, quoniam foramen extra magnum, peropportunum muscis latibulum videtur. Verum primo limine implicati ab Araneo arripiuntur, & quo morituri solent, in carnificinam intus deportantur: altè enim in muris excubant, tum ut aves sibi insidiantes (passeres, erythacos, Philomelas, troglodytas) fallant, tum ut muscis nihil inesse mali arbitrantibus citius imponant. Atque de Araneis innoxijs eorum (que) telis generaliter haec dicta sint. Iam de illarum speciebus à nobis observatis pauca adjiciemus.

CAP. XIIII. De certis quibusdam Araneorum speciebus ab authoribus observatis.

ARaneos ita divisos à nobis esse meministis, ut Alij noxij Phalangia dicti essent, alij vero innoxij. Phalangiorum pauci (forte nulli,) textrinam exercent; Alij vero omnes vel retibus, vel telis conficiundis operam navant. Retiarij alij domestici, alij agrestes; veluti [Page] etiam telarij. Inter Retiarios unum vidimus omnium maximum: Cujus hic iconem. Autumno inter rosarum ramulos rete artificiosissimum expandit,

[figure]

& transcurrentem alium araneum, vel culices & muscas advolantes mira dexteritate attracto fune illaqueat, atque ita suspensas in futuram famem relinquit. Corpus illi spumeum, & ovali penè figura; caput sub ventre exiguum atque forcipatum; dorsum varijs maculis candicantibus ornatum. Est ex Autumnalium Holcorum genere, brevique temporis spacio, a pisi magnitudine ad eam quam videtis crassitiem increscit. Inter Telarios quosdam vidimus subtilem telam texentes, alios mediocrem; quosdam vilem, crassam, rudem atque deformem. Subtiliores artifices sunt domestici, quorum hic unum fulcicoloris, depictae magnitudinis, & inter oculos solemque positum, nonnullae (uti dicam) pelluciditatis. Hic ille est cujus Encomium Caelius Secundus Curio; Cujus naturam Plinius curiosulè descripsit; qui Hebam, Penelopen, Aegyptios, Lydos, Macedones, aliosue telariae deditos erudivit. Mediocrem telam & fortem texit hic Araneus sylvestris in sepibus linteamen expandens cum sago, ubi habitat observans praedam. Crassior est ejus tela, ne pluvijs

[figure]

perpluat, & ut ventorum vires meliùs sustineat: corpus fuscum obtinet, sed pedes veluti polymitos nigrisalbisue maculis seriatim varios. Os illiforcipatum acetabulis munitum, supra quod in capite duo parva albicantia puncta cernuntur, nescio an oculorum officio defungentia; totum corpus leniter hirsutum. Longèlatéque telam expandit, ut praedam plurimam (cui rei deditissimus videtur) capere

[figure]

queat. Vilem atque incomptam telam ducit, & quasi in fasciculum colligit hic campestris, quem in agro Colcestriensi primum observavit Pennius inter Origanum sylvestrem muscis insidiantem, nec aliàs conspexit unquam. Pedes habet proxime descripto similes: corpus globi aemulum; dorsum quidecim albis maculis notatum: anum quoque habet quadrangularem & nigrum. Huc etiam tres luporum species referimus, in murorum rimis, macerijs, lapidumue ruderibus victitantes. Sordidam telam & parvam in cavernis texunt, extra speluncam interdiu spe praedae longiùs vagantur, quam magno impetu adorti, in antrum trahunt. Maximus fusco est colore, caput illi quasi ovale, corpus globosae fere rotunditatis, utrumque latus duae parvae ac breves lineae albae exornant, [Page]

[figure]

circa medium dorsum colore est magis albicante: pedes habet ex nigris fuscisque maculis pulchre varios. Medius minor est, tinctura grisea. Spinam albae tres quasi margaritae illustrant, quarum quae collo proxima, major & longior. Tertius nigrior videtur, dorso crucem gerens transversam, rectangularem albissimam, ideoque à quibusdam, Sanctus vocatur. Eluporum hos esse genere conjicio, quia currunt cum saltu quodam, & voracitatem miram produnt, nihil enim incrastinam reponunt, sed omnes uno die praedas absumunt. Cinereum hujus generis vidit Gesnerus. Sunt praeterea aranei longipedes, inordinatae rudissimaeque telae artifices. Campestrem corpore ferè globoso & fusco, graminicolam, ovisequum, Angli

[figure]

Shepherd sive opilionem nominant, vel quia ovium consortio gaudet; vel quòd agros illis refertos, pastores noxa & veneno carere (est enim & ipse tam intus quam extra sumptus, animal innoxium:) existimarunt. Sunt adhuc plures Araneorum species. Est enim Araneus quidam niger breviusculis pedibus, ovum sub ventre niveum secum portans, & celeriter currens; rupto ovo araneoli multi egrediuntur, qui cum matre ad pastum omnes unà procedunt; vesperi verò parentis dorso conscenso requiescunt. Hunc verrucis asperum credidit Pennius, donec stipulae contactu araneolorum descensum plane viderat. In putridis quoque & cavis arboribus Aranei nigerrimi, magno corpore, pedibus brevissimis, cum Asellis & Iulis habitantes. Vidimus item (inquit Gesnerus) totos albos, compresso & latiusculo corpore, in flore Oreoselini, in rosis atque in gramine, pedes illis tenuissimis longissimi, os maculâ, latus verò utrunque rubicunda lineâ notatur. Venenatum credit, quia cercopithecum ejus esu pene exaninem vidit, & vix oleo infuso liberatum. Novimus quoque oblongo corpore araneos

[figure]

& acuta cauda, ex atro ruffescentes, veluti etiam virides. Sunt & rubri duum generum. Vnum majus in terrae cavernis tantum habitans, pectore miniato, pedibus ex rubro flavescentibus, cauda atque ventre ex fusco colore ad flavum nonnihil tendentibus. Aliud genus valde minutum, Reduvio ovili minus, intensè (veluti

[figure]

ex Cocco) rubens. Sex tantum pedes habet, ut monstrum Aranei referat: caput illi araneis simile, sed parvum valde. Intra terram habitat, rudissimam telam operans & indigestam; quandoque foris oberrat, & in praeda captanda magnam agilitatem monftrat. Plura Araneorum esse genera facilè concedimus, plurium item colorem: neque enim nostra fert omnia tellus, neque ipse Actorides, quamvis [...] dictus, vidit singula. Caetera gratior forte posteritas & meliorenum eraverit. Nos interim de Araneis si non ad voluptatem, sane ad voluntatem diximus; neque enim plura voluimus, qui in his etiam scribendis strenuè sudavimus. Illud tantum notabimus, Omnes Retiarios, Telariosue araneos, cum aetate peritiam acquirere majorem; lanis inclusos Tinearum generationem augere, & senectutem quotannis saepius exuere. [Page] Quanto etiam latiores & strigosiores, tanto ingeniosiores in vitae muneribus reperiuntur.

CAA. XV. De Generatione, Coitu, & usu Araneorum.

GEnerari Araneos aliquot ex seminibus aërijs situ & corruptione putrefactis, ex eo constat,Generatio. quòd novissimae aedes primo fere quo dealbantur die, eorum corporibus telisque scatent. Propagatio autem plerunue coitu fit, cujus desiderium & actio fere totum Ver durat.Coitus. Tum retis mutua ac repetita attractiuncula venerem quasi accendunt; continuo inter trahendum propiùs accedunt; tum deni (que) aversis clunibus copulantur, quia ille coeundi modus (ob globosam corporis formam) maxime erat conveniens. Eodem modo Phalangia, (quotquot texunt) venerem absoluunt, & generantur ex ejusdem generis animalibus, ut Aristoteles testatur. Ipsa autem non Vere, sed appropinquante hyeme coeunt, quo tempore velocioris motus, certissimae noxae, magisue venenati morsus videntur. Quaedam à coitu unicum ovum pariunt portantue sub ventre, colore niveo, & per vices incubant, mare subinde faeminam juvante. Aliae multa minutaue ova ponunt, semini papaveris similia: é quibus exclusi triceni aliquando araneoli, post vanos quosdam in tela lusus, tandem cum matre prodeunt, vespereue exorto telam repetunt: donec quisque propriam telam texere didicit, qua tutius atque jucundius vitam peragat. Saltando faetus excludunt, ovis per triduum incubant, menseue lunari prolem perficiunt. Domestici tenuiori tela ova deponunt, crassiori sylvestres, quia magis imbrium ventorumue injurijs opponuntur. Generationi plurimum confert locus. Nam ut in regione Arrhatensi & in Creta insula abundant phalangiorum genera, ita illa Hibernia non vidit, Anglia non diu sustentavit, turris Gratianopolitana non pertulit. Quamvis enim Aranei nostri permulti intus devorati noceant, morsus tamen eorum veneni expers, & nemini, uti omnium contra Phalangiorum, laetalis. Innoxij morsus Araneos ubi non videris? Scandunt Regum aulas, ut virtutem addiscant. Divitum cubiculis insunt, ut officij admoneant; pauperum tabernas incolunt, ut patientiam, tolerantiam, laborem ijs commendent. Si pomaerium ingrediaris, vestiunt unamquamue arborem. Si hortum, in rofis latitant: si agrum, in sepibus operantur. Domi forisue eos inveneris, nequa abesse virtutis diligentiaeque exemplar conqueri cum causa possis. Araneam licet Minerva petulantem, Martialis vagam, Claudianus audacem, Politianus pendulam, Iuvenalis aridam, Propertius putridam, Virgilius levem, Plautus inutilem autumant atque appellant: Tamen varijs eam usibus creatam esse liquido manifestum fiet.Vsus. Quare adorata numinis majestate, quae tantas tam pusillo corpori virtutes indidit, ad commoditates dicendas veniamus. Araneus muscarius linteolo involutus, ac sinistro brachio appensus, ad quotidianam arcendam bene facit, inquit Tralianus. Magis autem, si multi cum oleo laurino ad linimenti consistentiam fuerint cocti; quo loci pulsatiles in utroque carpo, & cubito & temporibus, quando ante paroxysmum inuncti fuerint, remittit febris & postea perrarò redit. Kiramides. Araneus cum splenio subactus, ac linteo extensus, temporibusque applicatus, Tertianae febris accessiones curat. Dioscorides. Araneus lycos dictus, in calamo pectori alligatus, idem praestar, authore Plinio. Araneus ille domesticus, qui densam gracilem ac candidam telam texit, aluta vel nucis putamine inclusus, ac Lacerto vel collo appensus, Quartanae paroxysmos [Page] avertere creditur. Dioscorid. Quod per experientiam verum fuisse, scripsit Pennius. Tres Aranei viventes, oleo injecti, statim super ignem ferveant, oleum illud tepide auri dolenti instillatum valde conducit; vel succum araneorum cum rosarum succo exprime, & cum lana infunde. Marcellus Emp. Plinius eas aceto, vel oleo rosaceo macerari atque conteri, deinde in aurem mitti consulit, cum croco, & doloris sedationem certo recipit: idem quoque Dioscorides affirmat. Sostratus lib. [...] scribit, Crancocalapten (Aranei speciem) in oleo suffocatum, contra venena praesentaneo esse auxilio, uti Scholiastes Nicandri meminit. Sunt qui Araneum sinistra manu captum, & tritum cum rosaceo, in aurem illius regionis infundunt, quâ dens dolet, & prodesse asserit Plinius. Suis ipsorum morsibus impositi, imo intus quidem sumpti auxilio sunt. Quid referam albugines oculorum, infestissimum morbum? At is quam parvo negotio, nostri Aranei opere diluitur, si quis modo longissimos tenuissimosque pedes (praesertim ejus generis araneorum qui candidiores sunt) cum oleo conterat, eoque medicamine affectos oculos inungat. Plinius. Oculorum quoque fluorem (Graeci [...] dicunt) Aranei domestici sanies & urina reprimit, cum rosaceo vel croci drachma instillata, aut perse lana apposita: quo noscatis nihil in eo tam sordidum, quod non secum aliquam ferat utilitatem. Ad uteri suffocationem Aëtius ceratam ex Araneis umbilico applicavit, & plurimum contulisse scripto prodidit. Lienis dolorem tumorem (que) Araneis cedere, Plinius memorat; rationem non monstrat. Ait etiam, si quis Araneum cum filo descendentem ceperit, manuque cava contritum umbilico apposuerit, provocari alvum: si vero ascendentem ita adhibuerit, cohiberi. Scribit etiam Araneum aegro nesciente impositum, tertioque die solutum, furunculos curare. Dempto capite pedibusue, infricatus condylomata persanat. Idem. Suffitu Araneorum decidunt omnes pediculi, nec alij postea nascuntur. Adeps anserinus cum rosaceo & araneo mammis inunctus, eas à lactis coagulatione post partum custodit. Anonymus. Imo (nodosum illud divitum flagellum, atque medicorum ludibrium) Podagra, quam nulla ratione posse curari docti pleriue statuunt; sola praesentia Aranei levamen sentit & curationem, si luna soleque unà exoculatis (id est, illâ, quâ non lucent hora) acceptus, pedibusue posterioribus multatus & cervina pelle inclusus, pedi alligetur dolenti, at (que) ibi aliquandiu manere permittatur. Quinetiam tutos fere (quod paucissimis pharmacis usu venit) à podagra chiragraque eos videmus, quorum aedes frequens Araneus colit, snisue auleis & peristromatis exornat; ô rarum naturae miraculum! ô miram contemptibilis bestialae virtutem! ô perbeatos divites si tam praesenti quidem bono uti fruique scirent! Antoninus Pius dicere solitus est, Sophisticas arguitias similes esse araneorum telis, vt quae plurimum artificij atque ingenij, sed vtilitatis minimum haberent. Quoties autem per recens vulnus totus humani corporis cruor miserè fluxit? quem tamen, densiore paulo Aranei texto stricté alligato, inhibere in promptu fuisset, siquidem attentiores aliquantò essenus ad nostratia domesticáque remedia. Sed peregrinis & é longinquo petitis inhiamus, tanquam aut meliora sint, quae ex vltima vsque India magno negotio advehimus; aut salubriora, quae magna secum pretia ferunt. Sane nisi libido nos insana, veluti aestro percitos, per omnes terrae marisque tractus agitaret, ad sanguinem sistendum, ulcera curanda, saniem prohibendam, inflammationem arcendam, vulnera conglutinanda, pluris unam Aranei telam, quam Sarcocollam, Sandaracam, Bolum ex Armenia petitum, terram sigillo nobilem, samiam Argillam, Lemni denique lutum faceremus. Astringit enim, refrigerat, siccat, glutinat, & nihil putridum diu subesse permittit. Quâ de causà omnem é naribus Haemorrhagiam, (uti etiam haemorrhoidas & sanguinis ex [Page] dysenteria, menstruis, & venarum ubicunque anastomosi nimiam euacuationem) citissimè sanat, siue sola cum vino intùs forísque detur, siue cum lapide haematite, croco Martis, allijsque id genus commisceatur. Ingreditur item tela Araneorum unguentum contra Serpigines; & ani condylomatis alligata, sine dolore illa absumit. Marc. Emp. Epiphoras item curat teste Plinio, & cum oleo imposita articulorum vulnera consolidat. Quidam cinere telarum cum polenta & vino albo uti malint. Verrucas nostri chirurgi curant hoc modo: Telam aranei rudiorem in pilae formam convoluunt, ac verrucae impositam accendunt, ibidem (que) in cineres redigunt: quo pacto radicitus, imo eradicitus tollitur verruca, neque postea unquam renascitur. Marcellus Empiricus telas araneorum in cupresso repertas podagrico cuidam medicamento inserit, ad dolorem leniendum. Ad perforati dentis dolorem, Gal. 5. [...]. ex Archigene, oua araneotum oleo Nardino diluta, dentique imposita, valde commendat. Oua item ad tertianam abigendam propinat Kiramides. Vnde cum Galeno ad Pisonem concludimus; Ex aranei textrina intelligi satis posse, Nihil tam sordidum naturam péperisse, quin suos eosque pernecessarios usus habeat, modò diligentiam maiorem medici ostenderent, communémque [...] syluam ingredi non fastidirent. Nunc ad reliqua me conferam, ne dum tantus in Aranei historia videor, texisse reuera videar (quod dicitur) [...]. Illud tantum adiungam, Cercopithecos Simios, stelliones, lacertas, Vespas, ichneumones, hirundines, passeres, paros, troglodyten, Araneis vesci. Lusciniam vero, Oscinum facile principem, illorum esu à quibuscunque morbis liberari. Regnante Alexandro meretrix puella in Alexandria longè blandissima perhibetur, quae à juuentute usque araneis nutriebatur; eamque ob causam rex admonitus, ut accuratè ab ejus amplexu caveret, ne veneno inficeretur per sudores vaporante. Albertus item meminit Coloniensis cuiusdam nobilis virginis, araneis à teneris usque annis cibatae. Imo & nos Angli Heroinam etiamnum viuentem habemus, quae (ut supra dictum est,) ab eorum esu non abstinet. Nequeo non historiam repetere à viro fide dignissimo, Bruero nostro charissimo, olim relatam. Venereus quidam nepotulus, profligatis rebus, & inter commessationes lustraque perditis, quidvis pecuniae causâ etiam cum capitis periculo ausurus; ubi diuitem quandam matronam Londinensem tympanite deploratissimo affectam, ac à medicis pro desperata habitam audiuisset, personam ac officium medici mentitus, seillum, imo omnem curaturum esse morbum multis recepit. Sed ut moris est, mediam mercedis partem statim numerandam, reliquam syngrapha spondendam, & in fine morbi soluendam procurauit. Tum, veluti desperatae, Araneum illi propinauit, salutem certam promittens à triduo, atque ita citissimis quadrigis ex urbe euolat, ne rumore de aegrotantis morte (quam in limine positam conjecerat) interim oborto, caedis alligaretur. At faemina paulo post viveneni morbo liberatur: & medicus ignarus, tanti author facinoris, haud cognoscitur. Post aliquot menses redijt hic bonus vir, securus rerum omnium quae contigerant, atque clam de mulieris illius statu sciscitatus, convaluisse didicit. Tum vero palam se ostentare, rogare quomodo sustentatum sit, excusare absentiam per amici summi valetudinem, & quòd nihil mali ex tam salubri medicina contingere potuisset, certo sciret; confidenter item reliquum mercedis petere, & non illubenter auferre. Nae praesenti hac in morum & temporum corruptela, quanti jam fuerit hic medicaster, qua fortuita bona artis esse putantur; & temeraria unius morbi curatio, vel cum vitae periculo instituta, medicos tum creat ex fece agyrtarum, tum laude item & lauro dignos judicat? Sed haec Nemesis melior castiget: nos ad formicas venimus.

[Page]

CAP. XVI. Formicarum Encomium, in quo differentiae, Natura, ingenium, earumque usus describitur.

EXorsurus Formicae laudes, nescio an à corpore an ab animo principium ducam;Laudes à corpore peritae. cùm vtroque non solum multis Insectis, sed etiam quibusdam hominibus Formicae sunt praeferendae. Ne (que) enim vnoculi Coclitum prosapiam referunt, neque limulis aut truculentis oculis conspiciunt, neque collatitio ventre incedunt, ut Comici Ballio, neque insigniti, vari, valgi, compernes, ventriosi, bucculenti, panso ore, macilentis malis, inculta fronte, vel effaeto utero incedunt, ut Nobiles & Heroinae permultae, quibus libido perijt; sed & formae dignitas mentis bonitatem consequitur, naturaque illis (pro suo loco & ordine) constantem & absolutam quandam perfectionem attribuit. Cardanus visum ijs primus eripere voluit, ob corporis parvitatem; parum memor multa esse muscarum & culicum genera formicis minora, quae tamen & oculos & visum obtinuerunt. Sed si oculis capiuntur, quid lux ijs prodesset non video, & caeca nocte aequè atque interdiu elaborarent. Fateor equidem antennas ipsis loco baculi inservire ad viam tentandam, non quia cujusmodi sit via, non perspiciunt, sed quod mollitiem, duritiemue objectorum ijs tantum medijs explorant. Caput habent exiguum, sed caeliforme rotundum, cerebrosum, oculatum, ore item dentato, gutture non elingui & palato praeditum. Pectus illis quadratum, costis munitum, pulmonibus, vel vicarijs follibus donatum; quibus illa firmitudo & laxitas, ut nullis laboribus anhelosi spiritum semper ducant liberrimum. Ventri stomachus inest ad digerenda venena (serpentibus & bufonibus saepe vescuntur) non imbellis, atque uterum grandis calor & fertilitas quaedam grata commendat. Quid ego hic pedum celeritatem agilitatemue memorem, & aequalem incessum? quibus non solum equos gradarios vincunt (pro corporis analogia) sed etiam citissimis quadrigis praeferendae sunt. Colore per loci & generis differentiam variant. Nam & rubros habent Magni incolae, & Budemelitae albos agnoscunt. Europaei potissimum nigros viderunt & aureos, atque ex flavo nonnihil erubescentes. Hic vero breviculi, strigosiores, tenui collo, graciles, & infirmi corporis videntur: tamen & hi onus triplo corpore majus & ponderosius portant, atque etiam Indiani non contemnendae molis, magna carnium frusta auferunt atque absumunt.

Laudes ab animo de sumpta.

Corpora vidisti; mores quos ante gerebant

Nunc audi: parcum genus est, patiens (que) laboris

Quaesitique tenax, & quod quaesita reservet.

Virg. 4. Aeneid.

Sane quoties Caij Iulij Caesaris profusionem, Caligulae luxum, Neronis prodigalitatē, nepotinas Apicij helluationes, & Heliogabali sumptus repeto magnificos; toties Formicae genium ingenium (que) maximè laudo, atque hominum prudentiae facilè praefero. Vixerunt illi (sat scio) suavibus modis, atque uncta é patribus patrimonia, opulentas haereditates obtinuerunt. Tamen commenti novum balnearum usum, periculosissima genera ciborū, exquisitissima convivia, liburnicas de Cedro factas, gemmatas puppes, margaritarum potionem; unius anni curriculo tantum decoxerant, quantum toto vitae decursu, spolijs tributis (que) domi forísve habitis, extorserāt. Habuit Licinius Crassus olim multa; quem ad incitas redactum, & occurrentium cachinnis exceptum, populus per ludibrium divitem vocarit. Atqui (proh deos!) inquit Comicus, Quàm miserum, isthoc est verbū, Habuisse tam olim multa, habere jam nihil? Quàm [Page] nobis Formicam imitari praestaret, quae collectas Autumno fruges hibernis commessationibus non prodigit, sed in futuros usus diurnumue alimentum providè conservat. Hinc fit, ut non arida unquam pauperie excrucietur, nec adversae fortunae undis jactetur, nec aere alieno obnoxia implicetur, nec ab alio animali, vel operam, vel vitae salutísve praesidia mutuetur. Et, si frugalitas à frugibus, quod Etymologi statuunt, dic [...]a fuerit, (Majores nempe nostri, veteris sobrietatis magistri, alias epulas haud norant:) sane illam a protoplastis illis parentibus, in Formicas migrasse verisimile est, quae illis solis vitam sustentant siccam, & conquisitam ferculorum multitudinem effugiunt. Ex his igitur Myrmedonas, optimam (quà temperantiam, quà diligentiam atque laborem spectes;) Graecorum gentem nasci non male finxit poëta. Vnde enim illis tanta rerum opumque affluentia, nisi formicina quadam prudentiâ parta servassent, in paupertatis evitationem reposuissent? Atque sicut in retinendo parsimonia, ita in acquirendo sedulitas, industria, sagacitas & diligentia ipsarum mirabilis spectatur. Primùm autem vitae, deinde prolis, ultimo victus commodam ineunt rationem. Ante omnia aedes sibi parant, ut Aureo illo seculo, non tegula deliciari, sed viridante cespite tectas, & non cocto latere, sed terreo quodam muro circumcinctas. Pyramides & fossas Aegyptias, Creticumque laberinthum historiae plurimum celebrant. Sed fossarum quas Formicae fodiunt elegantiam, figuram, dignitatem, flexiones, diverticula, anfractus, nemo satis videat aut laudet. Etenim hae ineffabili prudentia ac artem omnem vincente, subterranea aedificia tortuosissime construunt, ut viam solum inviam insidias sibi struentibus aperiant. Primum terram teneris unguiculis ligonum vice excavant, ac pro cavernis posterioribus pedibus bipalliorum loco ejiciunt. Hinc regestum exaggerant, ac tanquam muros vel propugnacula circumvallant. Deinde paleis, stramine, frondibus, corticum & ramulorum fragmentis opus tegunt, novaque materia accumulata turrim erigunt de longinquo eminentem, (Myrmeciam dictam) jacto fundamento longe excelsiorem, & declivem; tum ne pluvijs stagnantibus aedes concidant, tum ut aëre item perflatae salubrius degant. Figuram aedificij divinum hoc animalculum à coelo petijt, vel quia multitudo suae gentis capaeissimam posceret, vel praestantia optimam expostularet: Introitus non rectus, sed varijs meandris valde perplexus atque ambiguus. Cavernas in hac sua arce triplici ordine distinguunt, sed aditu tam inaccesso, ut vel Argum ipsum totoculum saepè eludat. Prima camera satis larga, quasi basilica videtur, ubi omnium una Panegyris & conventus, à nobis Panmyrmecium vocata: sub hac profaeminis Gynecaeum Dae dalea manu & opere fornicato, quo ovis in tuto positis faetus pariant, fabricatur, ne posteritatis videatur neglecta cura. Tertiae aedes intimae & tutissimae ab imbribus pro granorum acervis extruuntur, ut ibi quasi in horreo ventris thesaurum condant, & ab Hyberno frigore omnia pervadente praemuniant; radices & extimas monticuli oras Caemiterio assignant, eoque vita defunctos cum honore & pompa sepeliunt. Atque haec aedificij ratio; simplex illa quidem & in terrae cavernis posita; qualis illa sapientum priscorum, antequam superba, & caelo minitantia tecta insana Nini ambitio excogitaverat. Ab ejus obitu, Reges memorem aut Principes? imo ex imi subsellij civibus quidam supersunt, qui immani sumptu, non formicinum cumulum; sed Mauseolum, vel cadaveris sui ergastulum aedificant, omnique opera & arte poliendum curant. Digni sane qui ab ipsis formicis vivi pereant, ut prudentis animalis morsu intereuntes, dignas stultitiae luant poenas. Neque aediculas vel turres erigunt, ut otiosis latibula, male feriatis asylum subministrent: sed quisque (imperante tamen nemine) honestam sibi capit provinciam, & in Democratiae suae publicam utilitatem mutuas vicariasue [Page] operas impendit. Hi enim, veluti in fodinis metallicis, sese cuniculis agendis strenuè exercent; illi aedibus reparandis, ornandis, everrendisue vigilant: alij mortuos, magna comitante caterva, & ferali solennitate in Propylis sepulchro claudunt; alij contra aegrotantibus praestant auxilium, atque ex thesauro granum quoddam medicamentosum, (sunt enim ibidem penè omnium herbarum grana) apportant atque praeparant. Nec desunt illis Frumentarij, spicilegi, promi condi; oeconomi, fabri, architecti, fornicarij, cunicularij; vel potius ea est singulorum virtus & scientia, ut quisque quid ubique factu opus sit rectè teneat, & reipub. juvandae comiter incumbat. In communi autem opere qui labor, quanta sedulitas apparet? Si Myrmeciam subitò extruere in animo sit, vel saltem (ob veterum ruinam per injurias talparum suffodientium factam) novas quam citissimè aedes ponere necesse habuerint: veluti facto examine omnes prodeunt, atque è dirutarum rudere, in vicinia alias aedificant. Primum autem ovagranaque dispersa colligunt, & suo quoque loco recondunt, postea cumulum reparant, cui addito tecto, sarta tectaque singula praeservant. Festo & laeto sole in segetum strage quando pabulatum proficiscuntur, Majores natu (tanquam duces) praecedunt, reliqui sequuntur. Illi summam stipulam scandentes spicas demordent: quarum ruinae juniores inhiant, ac (delapsis glumis) vaginis granum eximunt, exemptum deinde domum portant, ac erosa ligula (ut germinandi facultatem eripiant) si necessitas jubet, pro foribus insolant, factaque ventilatione iterum reponunt. Peracto Spicilegio, triturantium areas frequentant, atque inde non clam surreptis, sed palam arreptis vitae subsidijs, thesaurum penuarium locupletant; quem ipsorum laborem Virgilius scite luserat his versibus:

Ac veluti ingentem Formicae farris acervum

Quum populant, hyemis memores, tectoque reponunt:

It nigrum campis agmen, praedam (que) per herbas

Convectant calle angusto. Pars grandia trudunt

Obnixae frumenta humeris, pars agmina cogunt,

Castigant (que) moras: opere omnis semita fervet.

Quare non immeritò mortalis prudentiae Princeps, pigrosillos & glirinos homunculos (qui ut mures semper victitant aliena quadra, & ostiatim vaguli stipem rogitant,) ad Formicam in disciplinam relegavit; ut ejus exemplo occasionem premant, paupertatem exuat, laboremue (omnium bonorum propolam) plurimi faciant. Huc tendit illud Gallicipoetae,

O piger, à lenta quisquis laqueare vacuna,

Formicae munimen adi; quae provida mater

Oeconomus (que) premat nese penuria rerum,

Mense uno glomerat, quod toti sit satis anno.

Haec illarum diligentia in colligendo, sollicitudo in praeservando, prudentia in recondendo, oeconomiae disciplina in distribuendo alimendo. Videamus quoque modestiam in itinere, quae non omittenda mihi videtur. Nam licet angustam terunt viam, tamen nullae ibidem rixae, luctae, vel concertationes, murmurilla, digladiationes aut caedes de via audiuntur, (sicut inter superbos usuvenit:) Sed minor majori, inanis onerato cedit, & devitare quisque potius injuriam per modestiam, quam petulanter inferre paratus est. Si quis conferat onera cum corporibus earum, fateatur nullis pro portione vires esse majores; gerunt ea morsu. Majora aversae postremis pedibus moliuntur, humeris obnixae. In ijs reipub. ratio, memoria, cura; Semina arrosa condunt, ne rursus in fruges exeant é terra; Situi obnoxia, & imbre madefacta, foris proferunt, soli exponunt, abstergunt, torrent, & deinceps horreo recondunt. [Page] Majora ad introitum dividunt. Operantur & noctu plenâ Lunâ (probi ut messores solent) eaedemque interlunio cessant. Iam in opere qui labor? quae sedulitas? Et quoniam ex diverso convehunt altera alterius ignara, certi dies (authore Plinio) ad recognitionem mutuam nundinis dantur. Quae tunc earum concursatio? quam civilis cōversatio? quàm officiosa salutatio? quàm diligens cum obvijs quaedam collocutio at (que) percontatio? Silices itinere earum attritos videmus, & in marmore semitam excavatam; ne quis dubitet, qualibet in re quid possit quantulacun (que) assiduitas. Nam eâdem fere omnes semitâ viam capescunt; quia si onus vires portantis superet, obviàm venientes impeditam adjuvant, humeros manus (que) praebent auxiliares; si levius, paucae; si ponderosius, multae accurrunt, & vel retrahendo, vel trudendo, vel onus (si majus fuerit) arrodendo dividendo (que) opus promovent; eoque pacto magnam stipularum quisquiliarum (que) molem domum reducunt. Si quis vero laborem formicarum impediret, (quod obvij nonnunquam serpentes atque rubetae faciunt.)

— quaerunt per vulnera lauros,

Corda vomunt, pulchrum (que) mori succurrit in armis.

Tunc enim (veluti Syncretismo facto) conspirant & lentis saevisue morsibus hostem perimunt: Parum se de repub. meritum putat, quisquis communis hostis corpori dentem non infixit, eoque nomine concertant. Messis tempestate ubi hoc accidit, in exanime corpus non saeviunt, sed statim à prostrato hoste, ad pensum recurrunt, & seposita in castris ante praelium grana recolligunt: neque enim spolijs inhaerere prudens consilium est, ubi gravius avocat negotium, & cum cadavere certare inglorium ducunt. Vescuntur potissimum tritici, siliginis, zeae, & mazae granis, & (qui est ipsarum delectus) solidioribus. Cupressi nucleis valde delectantur, floribusque herbarum teneris & rubicantibus. Scorpios, Geraret dictos comedunt Rhasi teste, serpentumque & ranarum cadavere famem sublevant. Alioquin à putridis & venenatis abhorrent, frugesue menstruo sanguine pollutas ne gustant, ne tangunt quidem. Nonne item hominibus equos, lupos, serpentes, olera, cadavera arctissimis in obsidionibus fames ingessit? Munditiem illarum id satis comprobat, quod in granorum glumis seu folliculis mortuos efferunt, ut Romani olim in urnis, nunc in feretro, defunctos sepelierunt: aedes enim gestiunt puras colere, eumue in finem alui onus (urinae simile) non intus ponunt: atque ubi per coenum facto itinere maculosae redeunt, in ipso aedium vestibulo ad asperum sese corticem elimant. Faetuum illa illis cura & amor, ut semper in ulnis ova gestent, quamdiu and nimiam amplitudinem labores impedientem non excreverunt; deinde alto sinu deponunt; ut Pico Martio, Vrso, Lusciniae, alijsque eorum praedonibus imponant. Quum vero exclusis ovis Formiculae exierint, illicò ad laborem eas instruunt & diligentiam, operaeue impatientibus cibum denegant. Hinc videas cuique quandam dari provinciam: fortiores ungulis, ore, rostellis, terram egerere; egestam accumulare; cumulatam leviter (ut spongiosa fiat) stipulis inspargere: Sapientiores aedificant; minores in cuniculis versantur; peritiores maeandros, labyrinthos, concamerataque cubilia efformant. Si quem otio languentem viderint, non solum fame maceratum aedibus ceu spurium exigunt: sed etiam pro foribus ductum factâ omnium ordinum coronâ, capite mulctant, ut filiolis documento esse possit, ne pigritiae in posterum & mollitiei nimiae animum appellant. Coitum diebus labori & quaerendis frugibus convenientibus omittunt, hyemeque potissimum, (quando nec seritur, nec metitur) propagationi studenr. Intùs autem plerunue veneri dare operam modestia illas induxit, ut apum genus; quo tempore faeminas charè habent, suisue complexibus gravidas factas perdiligunt. Vltra omnia id curant (ô mirabilem [...]!) ne quid [Page] proli ad corporis alimoniam, vel ad mentis doctrinam desit. De Formicarum fortitudine Solus ambigere is potest, qui nec vidit ipsarum pugnas, nec natam. de ijs famam accepit. Neque enim bilis tantum his inest (ut adagium loquitur;) sed etiam pugnandi institutum, quo vel cum hoste externo manus conserunt, vel civilibus bellis per famem ortis invicem confligunt. Etenim licet pleno horreo, nunquam litigant formicae, atque Democratiam suam habent cum satietate rerum incolumem: tamem (quod in Monarchijs etiam optimè institutis accidisse legimus) in annonae caritate vel defectu potius, de victu & vitâ pugnas ineunt acerrimas, minoresue majores (quasi grandiores reipub. gurgites) oppugnant. Necessitatis quippe est dare non accipere leges, tumue imprimis venter molestus cliens, quando vacuis & singultantibus intestinis semet ipse exedit. Lysimacho pauci justiores reges numerantur, neque Atheniensibus subditi meliores; utrisue tamen fames multa suasit perperam, atque illum pusillanimitatis, hos defectionis crimine inussit. Laudandum igitur hoc Formicarum bellum non pro Corona murali, vallari, aurea, vel graminea (quae antiquissima perhibetur) habitum: sed intestiná necessitate & naturâ duce expressum, quandoquidem ne ipse quidem Solon sitim perferre; nec Salomon famem vincere valebat. Suffodiunt enim istae omnes parietes, nullis teneri se vinculis patiuntur, solaeque leges & limites non agnoscunt. Hujus pugnae miram historiam refert Aeneas Silvius lib. de Europa, cap. 50. in haec verba: In agro Bononiensi pyrum aridam pastus gratiâ ex minoribus formicis famelicis complures ascendunt, supervenere majores non parvo numero, quae illas erepto faucibus bolo partim occiderant, partim dejecerant. Dejectae ad suam revertentes Myrmeciam sive acropolim, in itinere cum obvijs (quasi habito colloquio) injurias memorant, omnemque sociorum vim & numerum castris educunt. Post duas fere horas tot Minorum centuriae, tantae acies exortae sunt; ut totus ager nigro agmine atratus videretur, accessere stipatae omnes, & arboris undique stipitem circundantes, paulatim ascendere ceperunt. Majores, ubi hostes adesse animadverterent, conglobatae superne pugnam expectaverunt, postquam simul commisso praelio acies convenerant, Majores é minoribus permultas morsu rabido interemerunt, omnesue primo impetu ascendentes miserrimâ strage confectas disjecerunt, ut mortuarum cumulus ad pyri radices non parvus in terra succreverit. Reliqua minorum pars mediaque acies, non animos propterea ponere, aut loco cedere voluerunt; sed concenturiatis spiritibus ultionem tentant, pertinaciusque instantes, at (que) aciem acie prementes, majori quam antea numero arborem conscenderunt, hostesque à tergo, à latere, & à fronte undique pungentes, manus herbamque dare vi coegerunt. Magnae majoribus vires ad victoriam valuissent, nisi minorum praevaluisset numerus, unamque viginti simul essent adortae. Haec acta sunt Eugenio 4. Pontificis cathedram occupante, spectante Nicolao Pistoriense juris consultissimo viro, omnemque pugnam bona & sincera fide narrante. Tale quid Olaus Magnus recenset Vpsaliae & Holmiae contigisse, antequam barbarus & immanis ille Tyrannus Christiernus Secundus à Sueciae incolis é Gothorum Suevorumque regionibus fuit expulsus. Quo in praelio illud non omittendum; Minores post adeptam victoriam suorum cadavera inhumasse, relictis hostibus & ad corvos parosque expositis. Martis item in aream Campanile elegerant altissimum, acsi Tyrannorum prodigium ejusue Satellites, ad sui fati [...] poenaeque imminentis contemplationem, clara voce vocarent atque attraherent. Elephantos atque Vrsos laedunt, sed non nisi ab illis prius laesae; Serpentes & Dracones in rabiem agunt & affligunt, sed vel quia laborantibus iter impediunt viamue obstruunt, vel quod cavernis turribusque [Page] suis venenatum halitum inspirant. Cicadas gliresue summo prosequuntur odio: illas quia cantando aestatem conterunt, hos quia dormiendo hyemem perdunt, pariter enim & male occupatos & desides respub. bene constituta punit, otiososue civitate ejicere solent Spartani. Longam vivunt aetatem, imò mortalitatem vix gustarent, nisi ab avibus immaturae abriperentur, pluvijsque & inundationibus aquarum suffocarentur. Sanae degunt plerunque, quoniam illa tria Platonis saluberrima strictissime observant, [...]. Quid enim illis in labore alacrius, in alimento temperantius, in venere moderatius unquam peperit natura? Multa illis etiam domesticae disciplinae, justitiae, amicitiae aliarum ue virtutum insunt semina: quae si vel naturâ vel arte nobis infigerentur, non alieno amplius sudore viveremus homunculi, ventrisque fieri mancipia recusaremus. Habent item quendam futurorum sensum: nam imminente fame mirum in modum sunt laboriosae, noctu diuque operam continuantes, thesaurumue ingentem undique condentes, unde Iuvenalis Satyr. 6.

—frigus (que) famem (que)

Formicâ tandem doctus depelle magistrâ.

Quùm igitur (ut omnia paucis perstringam) tantae pietatis, prudentiae, justitiae, fortitudinis, temperantiae, modestiae, charitatis, amicitiae, frugalitatis, perseverantiae, industriae, artisue nomine praecellant; haud mirum si Plato in Phaedone statuerit: Qui virtutem civilemue vitam consuetudine propriave diligentiâ coluerunt absque philosophiae adminiculo, eos à Formicis animas sumpsisse, atque in easdem mortuos r [...]verti. Huc accedit, ut antea retuli, Myrmidonum fabula: qui olim Aeginetae cum essent, diligenti agriculturâ, perpetuâ fossurâ, improbo labore, & continuâ parsimonia cum virtute juncta, ad eas opes pervenerant, ut humanam sortem & indolem superantes, Theognis é Formicis ortos, vel in Formicas versos fingere necessum habuit; unde (ut Strabo refert) Myrmidones sunt dicti. Graeci aliter alij rem narrant. Iovem scilicet in Formicam mutatum; Eurymedusam Gratiarum matrem violasse; acsi non aliter optimam mulierem quam optimi animalis figura specieue falleret. Hinc postea Iupiter Formicarius, & Formicarum rex dictus. Ea enim virtute ac justitâ praedita Formicarum gens, ut nec rege opus sit aliquo, dum suos quisque regit affectus; vel saltem illo tantum supremo, quem invocant omnes Iovam; qui & Formicinae, & humanae omnis virtutis, unicus fons & author meritò censetur. Etenim inter homines qui rectiùs Formicas regat nemo est; imo qui docere ipsas deberemus (ut inquit Hyeronymus) discere ab ipsis varia possimus & corpori & animae salutaria. Nam cum contra industriam & ingenium suum absconduntur, propiùs abesse pluvias certo novimus; & cum circumquaque concursantes ovaque progerentes cernimus, tempestatum ventorumue violentiam praecaverimus. Solent item rusticâ prudentiâ nobiles, frumentum omni foro praemercari, famis futurae praecognitione, quoties formicas, veluti conduplicatis passibus insolentiùs currere, granisue reponendis sudare animadvertunt. Rectiùs quippe & certiùs naturali quadam magiâ tempestates praemonstrant, quam Divinaculi nostri Planetarij, à pijs vereue doctis omnibus derisi atque explosi. Nam ut Ennium loquentem audiatis,

Hi quum sibi semitam non sapiunt, alteri monstrant viam:

Quibus divitias pollicentur, ab his drachmam ipsi petunt.

Neque minus eleganter Accius Poëta, in scribendis tragaedijs summus, ut in Atticis legitur;

Nihil (inquit) credo Auguribus, qui aures verbis divitant

Alienas, suas ut auro locupletent domos.

[Page] Melius illi quidem, meo judicio, qui Formicam observant, atque ex ejus moribus, labore, industriâ, quiete, studio, divinant. Midam legimus omnium facilè regum ditissimum: cui jam adhuc puero dormienti formicae in os triticum congesserunt, vaticinatae proculdubio, eum Formicina prudentiâ praeditum, eas frugalitate & labore opes conquisiturum: ut aureus Fortunae pullus & Bonae Deae alumnus diceretur. Aelianus. Quum etiam Tiberij Caesaris Serpentem in delicijs habitum, adhuc viventem corroderent atque absumerent, nonne eum satis commonuerunt, caveret sibi à multitudine, à qua postea misere interfectus animam reliquit? Suetonius. Animam vero nostram instruunt virtutis & laboris exemplo, tum quod parsimoniam inculcant & perseverantiam, tum quod perpetuam servent in opulentia & inviolatam amicitiam. Nam licet eâ tempestate homo homini Lupus, & cum abundantia habendi plura cupiditas ( [...] vocant Graeci) accrescat, tamen [...], ut Comicus loquitur, neque unquam nisi fame ingenti digladiantur. Avaritiam illis imp [...]ngit Horatius, quod semper augent acervum; verùm, cum in commune bonum id faciant, convitium istud illius, non illarum vitium merito censebitur. At Serpentes comedunt, & venenis quandoque vivunt: fateor, & fortè Theriacae loco utuntur: an propterea non laudandae Formicae? imo etiam ut Ciconiae, publicis fisci sumptibus insuperalendae, ne dicam, cum Ichneumone colendae sunt. In Isthmo Formicas Soli immolabant Sacerdotes, vel quia pulcherrimo Deo (sic enim habebatur) pulcherrimam hostiam, vel prudentissimo (quippe omnia novit) prudentissimam dare oportuit. Verùm infestae (inquies) sunt vitibus, fraxinellis stolonibus, & teneris permultis plantis; dicunturue à Plinio, Pestes arborum. Imo meliùs & rectiùs Gellio, Vindices & Iudices Otiosorum: evocant nos enim hoc pacto è lustris & popinis ad hortos agrosque diligentiùs colendos, ut exerceant ingenij vires, atque ad rem attentiores, quantùm aequum est, reddant. Exi enim, Otij mancipium, atque calidam calce gravidam pauculam aspergito, & metibi, nisi & Formicas illinc omnes longe abegeris, & novos vegetioresque spiritus plantis infuderis. Origanum, sulphur, assa, nitrum, cochleae, lupini, laser, cucumersylvestris, fel taurinum; cocta, projecta, suffita, illata: varia denique instrumenta in procinctu sunt sedulo & diligenti, quibus hanc citissimè pestem hortis exigas, & fructus copiam, industriae tuae magnum vectigal, jure expectes. Quaecunque denique vespas & crabrones arcere supra notavimus, ea tibi dederint remedium, & formicas unâ operâ interiment. Quamvis revera (ô piger) alere potius debes hoc animalculum, & statuam illi statuere auro factam. Sic enim antiquitas olim egisse scribitur, quum [...], sub symbolo Formicae tres ore spicas tenentis, veneraretur. Sunt enim ut Aristotelicè loquar, [...] sive populares tantùm & exreges. Tamen quisque sibi & patriae pater est, rem tamque familiarem quàm communem pro viribus adaugent. Quod si objeceris, Formicas morsu suo ruborem, tumorem, pruritum, & deinde acrem dolorem tibi inferre; equidem haud miror. Illud potius admiror, quomodo vel visae te totum in ruborem non dederint, quem pudere oportuit recordantem tantae in tantillo corpore industriae, & tot ejus vigilias, labores, itinera, sudores, animo volventem. Nec tamen adeò grave vulnus infligunt otiosis (quos unicos laedere dicuntur) quin emplastro Varignanae (ex muscis & Formicis mixto) ultro coalescat: medentur enim (ut Scorpiones) suis morsibus, & cum malo medelam pariter afferunt. Alia tibi remedia Plinius, Columella, Arnoldus. Aelianus, Albertus, atque Vitalis subministrant, sed non nisi Formicinâ prudentiâ promenda & applicanda. Vis ut infinita illarum beneficia, pro leviusculo hoc damno, tibi enumerem? [Page] Para tuinterim aures, & aequus audias, quae de Formicarum viribus produnt Majores. Haud enim solis Serpentibus, Draconibus, Vrsis, Gryllis, Soricibus, Gliribus, Chamaelconti, Vpupae, Pico, Martio, Alaudae, Philomelae, Phasiano, Motacillae, vel Gallinis, nunc ad famem levandam cibo, nunc ad satietatem vomitione liberandam medicamento sunt, ut ex Plinio, Solino, Plutarcho, Palladio, Eustathio, Bellonio, Alberto, atque ipsa experientiâ, satis liquet. Verum & Mangi regionis incolas formicis rubris cum pipere conditis vesci, easue in maximis delicijs ponere, Nicolaus Venetus testatur. Conferunt item ad Gryllos, & pisces non nullos inescandos, Rocam praesertim. Medicinam quod attinet, paucos morbos videre est,Vsus medicu [...]. quibus non hae Deorum manus aliquam salutem. Torret te Febris, & veluti in Perilli machina vivus ureris? Audi mirabilem aquam, & ad illud extinguendum incendium (ut Gesnero ab amico relatum est) percelebrem. ℞. aq. font. li. j. mellis cochlearia iij. in cantharo conquassata collocentur in Myrmecia, sic ut facile incidant formicae: cum tot incidisse conspexeris, ut aqua incrassetur, cantharum concutito, ac (modo quo aquam rosaceam soles) destillato. Dosis cochlearis dimidium, vel plus, pro aegri viribus; provocabit vomitum egregiè & per urinas etiam materiem morbi evacuabit. Plinius Quotidianam, Tertiam, Quartanam atque omnem intermittentem febrem curari ex Magorum doctrina author est, si aeger omnium unguium praesegmina pro Formicarum aedibus projici curet; & si primam ea trahentem apprehenderit, collo (que) subnexam gestaverit. Aurium te dolor vexat? Eia, vitrum ovis Formicarum ipsisque cum formicis repleto, optimeque in furno clausum cum pane coquito, donec panis calorem contraxerit. Tunc aquam invenies, ad dolorem aurium tollendum quotidiana infusione, certè vtilem. Oculo pannus praepositus visum impedit? é formicis rubris succum exprime, oculis infunde: corrodit enim ipsos cum aliquantulo dolore, & penitùs extirpat. Eroti: Trotula: Theophrastus. Ova Formicarum trita & auribus imposita, quemvis obtusum auditum citò sanant, Authore Marcello. Quidam conterunt, & aquosam substantiam exprimunt, ac instillant. Alij vitreo vase in oleo macerant, idque in igne concoctum auribus infundunt.

Si retenta urina Hydropem peperit, viginti formicas cum totidem earum ovis ex vino albo bibas, & salutem invenies. Ad urinam quoque interceptam, ova illarum distillata plurimum conferunt. Leo: Faventinus. Formae curans puella, certum cupis experimentum, quo superciliorum arcus denigres? ova Formicarum cum muscis trita id praestant, votique te compotem efficient. Sunt item, quibus per aetatem vel morbum (utor Poetae verbis) vapulat peculium, & libertatem penis amiserunt, ut mariti officio si velint, haud possint fungi. His authores quidam oleum Sesaminum cum formicis contritis mixtum, & insolatum, commendant; si virga & testiculi eo fuerint inuncti: huic oleo addunt nonnulli Euphorbij scrup. j. piperis, sem. rutae, ana ʒj. Sinapeos ʒ ss. ac iterum Soli exponunt. Rhasis. Arnoldus Formicas nigras hoc in casu laudat oleo Sambucino maceratas. Nicolaus cum radicibus satyrij miscet, & aquam inde destillatam jejuno alij propinant. Gesnerus in Evonymo Aquam eò conferentem describit. Accipe (inquit) ollam melle intus obductam, & ad medias Formicis plenam: tunc adjice piperis longi, nucis moschatae, cardamomi, pyrethri, ana p. j. butyri. q. s. per 14. dies macerentur fimo equino; tum in balneo destillentur, & jejuno parum quotidie bibendum exhibe. Oleo formicarum alij (inquit Merula) Symphytum addunt: alij Boracem, vel radicem imperatoriae, cum vino laudant, quando impotens dormitum vadit; atque hoc pacto viris [...], mulieribus sterilitatem tolli affirmant. Verùm equidem miror Formicarum hac in parte potentiam, [Page] quum 4. tantum in potusumptas, omnem veneris ac coeundi potentiam auferre tradat Brunfelsius. Idem tamen contendit, Formicas unà cum sale communi, & ovis, ac veteri axungia panno interposito, applicatas, Ischiadicum dolorem sanare. Impetigini cum modico sale appositae, praesentaneo sunt remedio, inquit Marcellus. Quinetiam contra pruritum & Scabiem é papulis, ut Serenus ait;

Proderit ex oleo pulvis, quem congerit alte

Dulcibus é latebris patiens Formica laboris.

Ova quoque Formicarum inter Psylotra numerat Arnoldus, atque aquam ex his destillatam ad Noli me tangere & Phagedenas omnes commendat. Flatus item potenter dissipant cum vino sumptae, ex Alberti sententia. Clavos enumera, totidemque Formicas accipe, ac linteo raro unà cum cochlea deligato; ac in cineres redacta omnia cum aceto misce. Clavos deinde illinito, & curationem accipito. Capite Formicae parvae ablato, reliquum corpus digitis conterito, ac eo abscessus cujuscunque tumorem inungito; statimue detumescere incipiet. Nonus. Deus item, ne quid omisisse videar, Solipugarum morsibus (quod est genus Formicae venenatum) Cynamolgos (mollem desidemque Aethiopiae populum) à sedibus fugavit atque delevit. Plinius. Has alij Solifugas dicendas putant, Cicero Solipugas appellat. Pauca ab Authoribus in Formicarum laudes ex Anthologio, Apthonio, Natalis Comitis [...], & Moscheae faceto ejusdem hypotheseos libro dicenda habeo; earumue naturas & elimatam vitam Aratus, Herodotus, Strabo, Aristophanes, Rhasis, Aggregator, Beroldus, Ryffius, Zetzes, Arnobius, obitertranscurrunt; verùm cum parum reliquis addant, nollem diutius [...]; ne dum elegans viderer, curiosulus essem, & singula minutissimè rimando, rimas agerem. Faxit Deus, qui nos ad Formiculam otio crapulaeque deditos in disciplinam misit, ipso ductore illuc eamus, ipso doctore officium perdiscamus. Pusillum sanè est animal, & contemnendae propemodum magnitudinis: [...]. Dixi.

CAP. XVII. De Cicindela, & Meloe faemina, aeque Anthreno, & Asello aruense.

MAgnae factionis & generis Nobiles cum plebijs conjugio copulari plerunque molest è ferunt. Tamen Iovem muliebres non dedignatum amplexus Poëtae cantant: Cicindelamue & Proscarabeum, sive Meloen (quamvis Aligeri sunt ordinis) cum Depennibus rem habere non pudet. Et profecto cum in his faeminis, eadem naturae dignitas & vis adsit, quae in masculis conspicitur, nescio equidem cur eos suae sortis uxorumque distaedeat, quum (demptis alis) animi & corporis item dotibus conspirent. Harum nomen, formam, figuram, mores, virtutes, usus, libro primo (quo de viris ipsarum aligeris multa disputabantur) abundè diximus; & quamvis Impennibus hic debetur tractatus, nolui tamen artis nomine faeminas à viris sejungere, quas (à primo usque saeculo) naturalis conjunxit amor.

Anthreni Iconem vobis offero, quem Graeci etiam [...] vocarunt. Alij Crabronem esse reptilem conjiciunt. Alij speciem illam Phalangij, quae [Page]

[figure]

à Plinio pennis tantùm differre à Crabrone dicitur. Rostrum illi aduncum & forcipatum, vultusque erectus. Noctuam illam cornutam (qualem in Belgio vidimus) plenè exprimit; oculos habet piceos, pectus hirsutum valde & fulvidum; pedes ortu flavi, deinde fusci: octo incisuris ex rubro flavescentibus constat reliquum corpus, quas maculae in dorso coracinae valde ornant. A summo rostro, antennae siue cornua emergunt flava, hirsuta, flexibilia, tamen tactu nonnihil dura. Morsum ore infert agrè curabilem; non ita tamen laetalem, ut Phalangium videatur; nec ita lenem quin Crabronis superet [...]. Si plura post hac de hujus bestiolae natura, moribus, & usu explorata habuero.; lubentissimè faciam, ut pariter mecum sciatis. Absit enim à me voluntas caelandi aliquid, quod reipub. literariae in rem siet.

Ob similitudinem quam cum Asellis habet hoc Insectum, Asellum aruensem appellamus: reperitur enim aruorum inter segetes, pedum duntaxat numero (quippe sex tantum parvos & nigricantes habet) à reliquis discrepans; collum illi brevissimum, corpus latiusculum, compressum; cauda aliquantum mucronata. Iulio mense agro Colcestriensi eum Pennius vidit, aliàs nunquam reperit. Quem in medicina usum obtinuit nobis adhuc inexploratum est.

CAP. XVIII. De Vermibus mineralibus hexapodis.

IN Pennij de Vermium natura Schedis, opinionem ejus aliquandiu mirabar, quum lapidum Vermes commemoraret, seque eos in cariosis aetate lapidibus vidisse, parvulos sepedes, assereret. Etenim ab omnibus Philosophis acceperam; admodum amara, salsa, acria, acetosa, oleosa, calida, frigida, solida, duraque; quamvis corruptionem tandem admittunt, Vermes tamen non gignere, atque propterea à Theophrasto, [...] vocantur; non quod vita, sed quod animalibus carent. Coepi ego attentiùs rem cogitare, justaque & fallendi nesciâ staterâ omnium sententias expendere; tandem Majores nostros & hic & illic turpissimè lapsos persensi: plusque unis Pennij meisque oculis, quam illorum omnium verbis attribui. Dicite enim mihi bona fide, Ecquid felle vel agarico amarius, marisalsius, fermento acrius, aceto ipso acidius, igne calidius, congelata nive simplicius atque frigidius? Generari tamen ex his singulis vermes certum est, & ex historiae sequela satis patebit: pari ratione vermiculos lapidibus innasci, non siccitas, soliditas, frigiditas, non caloris humorisve inopia prohibet: neque illud admisero [...]. Haud enim solum ubi humor materiam subministrat, atque calor humorem manifestè concoquit, animalia procreantur; sed ibi etiam (ne Deum cancellis claudere [Page] videamur) ubi nihil horum adesse oculis cernimus, imo ubi planè abesse cogitamus. Pyrigoni in flammis, Oripae in congelatissimis nivibus generatio id satis stabilire possit: quae me ratio induxit, ut lapidum verminationi citiùs ascriberem. Quinetiam molitores dum lapides suos versatiles usu nimio laevigatos stilo excavant, Vermes ibidem natos saepe reperiunt, ut Pennij frater testatus est. Retuli tmihi Foelix Platerus, dignissimus Medicorum Bafiliensium Antistes, se in centro magni lapidis serra divisi, vivum Bufonem à natura inditum reperisse: quale quid optimus ille Zuingerus de Scorpio meminit. Quae sane horridiora visa fuissent & longissima à side, nisi idem in lapidicina Guilielmi Caui Leicestrinensis nobilis contigisse scirem. Nec sane Philosophia & ratio huic adversatur opinioni, quum terrae omnium parenti omnigenus calor, omnigenus humor, spiritus item insit omnigenus, & ferè omnium (utor Archiatri verbo) plena esse omnia videntur. Neque sanè video cur magis in animalibus lapides, quam in lapidibus animalia nasci queant: atque ut nobis metallicos spiritus facile tribuo, ita illis animales concedere, salvâ veritatis lege, non timeo. Habent enim & illi invisibiles & tacitos meatus, nervos, venas, & sinus: quibus alienum humorem, aliena semina, & peregrinos spiritus vel attrahunt, vel saltem vi illatos admittunt. Memorant quidam medullam spinae humanae putrefactam, serpentem longe venenatissimum producere. Ex cineribus vermium vermes renasci author Cardanus: Scorpios ex ocymo inter parietes sepulto, praeter Plinium multi referunt scriptores. Lapides in aëre genitos nemo non videt: imo vitulos, sanguinem, & saxa depluisse, Bonus Ferrariensis repetere non erubescit. Quae licet asperiora videntur quàm ut aemulentur veritatem; tamen neque temerè audeo negare, neque nostram de lapidaribus vermiculis sententiam unquam imminuent. Cujus rei ratio si tam altè positavideatur, ut nihil sit aequè difficile at (que) eam indagando pervestigare: cogitetis veritatem tam altis quoque tenebris esse reconditam, ut vix seris tandem annis prodiderit; nec unquam in his rerum generationibus (quarum solus sibi Deus est conscius) nisi per conjecturas, similitudines, proportiones, collationes, observationes, semetipsam ostendat. Ludit enim hic Deus, ut nos ludat homunciones, strabis oculis non creatricem duntaxat officinam intueri ausos, sed etiam rationem operum anquirere, rimari, tentare, imo quidem imitari neutiquam veritos. Vtinam vel Salmonis fato, vel Salomonis consilio admoniti, ad sobrietarem sapere disceremus: illa enim ad cognitionem rerum via est unica, & sola omnium (quod sciam) salutaris.

CAP. XIX. De Vermibus vegetabilium hexapodis, & primum de Arboreis.

VEgetabilium Vermes sunt vel arborei, vel Fruticarij, vel leguminarij, vel frumentarij, vel Herbarij. Arborei, quidam lignum, quidam corticem, nonnulli folia, flores & fructus exedunt, de quibus ordine dicemus. Ligniperdes, sive [...], multi deprehenduntur; nam qui in virentibus crescentibusque truncis innascuntur, [...]; qui in aridis & in exuccis, Enxyla; qui in solidis & siccis, Thripes; qui in lignis calidioribus, Termites; qui in caesa materia, Cossi: qui in navium tabulis, propriè Teredines dicuntur. [...] forte [...] nomen sumpserunt; mordent enim & mandunt vivas arbores, adeo ut saepe ad earum radices magna [Page] pulueris vis, quasi serratione facta, conspiciatur: Caput huic deforme; varium, tegmine coopertum, quod exercete & contrahere pro libitu potest. Pedes habet in [...]osteriore parte caudam versus, sicut Cossi in pectore; reliquum corpus tunica arenosa tegitur, quasi putamine; quâ exuti moriuntur, ut cochleae testis nudatae.

Tempore a natura constituto, in thecam aureliae similem obdurescunt, sed quae bestiola pennata inde provenit, nondum animadvertimus. Cosso longe major ob nimiam edacitatem, & minus delicatus. Pici martij, aliaeque lignipetae aves, rostro virentes arbores percutiunt, & sono concavitates investigantes, eo loci perforant & pertundunt, donec ad mordellas istas pervenerint, ipsasque deglutiverint. Valde enim delectantur hoc cibi genere, ejusue gratia integros aliquot dies in perfodienda arbore insumunt. [...]. [...] in ligno surdo reperitur, & pumicoso, quod ne baculo quidem percussum sonum edit: cerastae Theophrasti, & pityocampae Medicorum valde cognatus, nisi quod tres tantum utrinque pedes consecutus sit. Virosum illi & pertinacem odorem, & vim valde septicam tribuit Gesnerus. [...] a terendo dicti videntur, [...]. vulgares satis vermiculi ac frequentes, parvi, corpusculis albidis, capitibus nigricantibus vel ex rubro infuscatis, pedibus sex juxta collum tenuissimis, exilibus, & cum rubedine non magna nigricantibus; vermiculo avellanae nucis structura corporis persimiles, sed medio minores atque breviores; nigra ligna non amant, sed albicantibus duntaxat (qualia sunt Alburni, Coryli, Betulae, Cinamomi, Platani) innascuntur: quae jam arida solidaque perterebrant, & absorptâ humiditate cariem inferunt. Omitto hic Plinij, Hesichij, Theophrasti, Plutarchi de Thripis significatione altercationes; quorum alij tam rarò, alij tam indiligenter verborum proprietatem observant, ut in eo describendo obscuri; vel potius nulli videantur. Antiqui lignis [...] sulcatis, & Lacones i [...]primis (teste Hesichio) pro sigillis utebantur; unde Lucianus in Lexiph. [...]. Vermiculari quippe processu varias characterum herbarum, animaliumque formas exculpunt, & divinam illam Phidiae, Praxitelis, Myrmecidis, Bupali, Sophronisci, Anthermi, Glyphicam fere superant. Dactyliographi cujusdam Galenus meminit, lib. 17. de usu part. cap. 1. qui in annuli cujusdam pala Phaetonta cum curru equisque praecipitatum, graphic è per omnia repraesentavit, non sine magna artis admiratione. Verùm Thrips neque stylo neque ferro instructus, molli admodum dente, signa solidissima effingit, & miras quandoque rerum omnium imagines, solâ naturâ duce efformat. Vbiligna Solis nimio calore torrefacta fuerint, vermem quidem procreant & nutriunt, Termitem;Termes. qui (Servio authore) ex ipsa medulla genitus, matrem tantum absumit, osseamque & corticeam substantiam non attingit. Ingratum sane animalculum, tantoque alijs vermibus deterius, quanto cordi arborum & vitali ipsi fonti perniciosius; vivunt enim aliquando cute & ossibus spoliatae: atqui medulla absorpta, statim

[figure]

pereunt, nec mederi tanto valet vulneri natura. Corporis effigie Cossos referunt; sunt autem minores multo, & non parum molliores.Cossus. Cossi nomen a [...] Graeco vocabulo fortè deductum est, quasi ligni Curculionem dicere velis; [...]: inquit Philosophus. Ab Anglis Timberwormes appellantur, quoniam non nisi caesae materiae plerunque insunt, & ad aedificandum destinatae. Rugosi admodum sunt corporis, unde & consules quidam Romani Cossi vocabantur. Majores Cossi [Page] ferè minimum digitum crassi videntur, & tres digitos transversos longitudine adaequant; colore albicante, erucis majoribus fere similes: quare a Plinio praegrandes Cosses dicuntur; pedes utrinque tres, non procul à capite penduli, breves, exiles, nigricantes. Corpus annulis duodenis constat, versus caudam semper minoribus & pellucidis; caput crassiusculum, colore fusco, ac parvum, forcipatum, acutum, & quasi mucronatum, colore nigro, duae in fronte laminae; juxta os sunt exiguae quasi setae aculeatae, singuli annuli in lateribus, singulis punctis rubentibus modice cavis notantur: tardigradum valde est animal, & motus vix perceptibilis; qua de causa ventriosos & desides, Cossos appellat Festus. Oculos habet parvos valde, dorsum teres, ventrem nonnihil concavum, colore albicante dilutum; obesuli videntur & valde molles, lignis novitersed intempestivè caesis innascuntur; si vero diutiùs resecta fuerint, plurimamque humiditatem amiserint, minores oriuntur Cossi, magnitudine solum à majoribus diversi. Veteres in Ponto & Phrygia (ut Plinius & Hieronymus tradunt) ijs quasi delicatiori cibo vesci solebant, atque eum in usum farina saginabant, ut Vermiculi quoque altiles fierent. In medicum etiam usum veniunt Plinio teste: sanant enim ulcera, lac augent, nomas illiti percurant; id quod Albertus quoque confirmat. Teredines capite ad portionem grandissimo, rodunt dentibus, perforantue robora, vel sono teste. Hae tantum in mari sentiuntur (Theophrasto teste) nec aliam putant teredinem proprie dici: Horum alios tam longos in navibus Venetorum, quae diu in Alexandriae portubus constiterant, repertos meminimus, ut cubitum longitudine, pollicem crassitudine aequarent. Quales etiam inclytus ille Franciscus Drakus, alter quasi Maris Neptunus, in nave sua orbivaga (carie jam pene spongiosa) domum reduxit. Vidimus alias Teredines unciam longas, vermi farinario persimiles. His corpus teres, caput ex luteo splendente, parum rubens, osforcipatum, à cujus quasi labris parvae spinulae nascuntur; pedes utrinque terni, incisurae corporis undecim, aliquantum rubentes: reliquum corpus dilutè livescit cum splendore; quo majores

[figure]

fiunt, eò ex phaeniceo obscuriùs splendent; quo verò minores,Hi tres in putridis arborum truncis reperti fuerunt. eo intentiùs albicant. Itali Byssam, Hispani ab edulio Bromam vocant: exedit enim naves, & perforat; unde Aristophanes in Equitibus triremem exesam, loquentem, introducit his verbis, [...]. Sic etiam Ovidius 1. De Ponto: Estur ut oculta vitiata teredine navis. Hunc inveni iuxta radicem malvae arborescentis. Vescitur lumbricis terrestrious, continuo eos moriens atque exugent, donec eos dederit exuccos. Teredines non naves tantum, sed & aedium trabes infestare (pace Pennij dixerim) ex Homeri Scholiaste (Odyss. λ.) constat, cujus haec sunt verba: Melampus, cui

[figure]

Draco aures purgaverat, ut brutorum sermonem intelligeret, ob boves Iphicli abactos in carcerem conjectus est. Vbi cum intellexerat ex Teredinum colloquio, parum superesse de trabe, efferri se jussit, ne illa decidente vitam finiret. Atque dum a viro & muliere sublimis factus efferretur, domo corruente, uterque reversus perijt. Patet id etiam ex Comicorum Latinorum facilè principe, quum Philolachen adolescentem his loquentem verbis introducit;

Atque illud saepe fit: tempestas venit,

Teredo aedes ingreditur, & vermis malus.

Venitimber, lavit parietes, perpluunt

Tigna, putrefacit aër operam fabri, &c.

Magnis hi praesertim nocent arboribus, nempe Quercui, pyris, malis, castaneis, [Page] larici, Iuglandibus, fagis, mespilis, ulmis & latifolijs Salicibus: in quibus immature caesis & plantatis, pinguedo quaedam mollis & mala oritur (albumen & alburnum saltuarijs dictum) omnium Teredinum seges & fomentum. Quò sicciores, amariores, oleosiores, atque duriores sunt arbores, eò magis a Teredine liberae creduntur: tamen aliquando cupresso, juglandi, Guajaco, & Tiliae, Ebeno etiam ipsi, vim facit. Modus autem generationis ipsorum in lignis hujusmodi est. Plerique innascuntur, non foris se inferunt; depascuntue sua principia, ut ex quibus constant, exijsdem constare pergant. Materialis causa & conjuncta, est dulcis & alimentarius lignorum humor putredine infectus, quemadmodum ex pituita dulci lumbrici intestinorum nascuntur. Putrescit autem dulcis ille humor duplici de causa, Dyscrasià scilicet, vel continui solutione: per Dyscrasiam qualitas corrumpitur; per vulnera vero, non tantum innatus effluit, & se effundit humor, sed alienus quoque per pluvias caliginesque illatus putredinem efficit. In vetulis, raris, & sic catis per aetatem arboribus, maximi sunt vermiculi; tum quia humidum radicale magis minuitur, tum quod Dyscrasia calorque & humor peregrinus magis augentur: quemadmodum & senes plerumque dira scabies, & syrones acarique crebrius infestant. Sub Luna exposita ligna citiùs vermiculantur, ob nimiam aëris humiditatem; sub sole autem calidiore, ob nimium ardorem. Qui vero innascuntur, hi omni tempore generantur: Illatitijs autem, & ex semine culicum, muscarumve natis, ver potissimum atque aestas amica sunt: hyeme enim conglaciati pereunt. Caelum quoque & solum magnam vim habent, ligna quippe Hibernica rariùs putrescunt, ex Soli virtute; quemadmodum & Arabica, ex caeli. Nunc particulares describemus.

Eorum vermium qui in Ficis existunt, alij ex ipsis nascuntur arboribus: alius item paritur, qui vocatur Cerastes. Quum enim vermium magna pars specie formáve inter se differunt, discrimen tamen praecipuum in his est, quod in alia arbore fructúve nati, translati in aliud genus servari nequeunt. Cerasten autem & in olea nasci, & in fico parere asseverant. Habet itaque & ficus suos vermes,Ficus vermes, & illos quoque emittit, quos alienos receperit. Omnes tamen in Cerasten figurantur, sonumue edunt parvuli stridoris. Sypontinus duo illi cornua in capite assignat. Cum erodendo tantum loci excavaverit, ut semetipsum circumagere possit, [...], aliud animalculum progignit, & unam speciem in aliam (erucarum more) transmutat.

Et Sorbus arbor infestatur vermiculis rufis, pilosis atque ita emoritur. Mespilus item in Senecta vermes tales procreat, sed grandiores quàm in alijs arboribus, ut Theophrastus refert. Alburnus vermen profert Thripiformem, ex quo Culices deinceps vel phalaenarum species nascuntur, [...] Hesichio, quia Pyros sylvestres acriter infestant. Vermiculus in Esculo arbore (Galbus à Suetonio dictus) mirae est exilitatis, unde qui primus Sulpitiorum Galbae cognomen tulit, à summa gracilitate ita vocatus est. Carabum Platanus producit, (testibus Hesichio & Aristotele) vermem cancris marinis similem, sed sex tantum pedibus donatum. [...] Hesichij hoc modo noscitur: (Theophrasto authore;) ligni Cinamomi ramulos binum digitorum longitudine abscindunt; recentesue bovinis tergoribus insuunt; tum exinde lignis putrescentibus vermiculos nasci aiunt, qui lignum corrodunt, corticem nullatenus tangunt ob acrimoniam: lignum hoc in aedibus Pennij visum est, a vermiculo erosum quod cinerei fuit coloris; non valde durum, insipidum prorsus, & inodorum, contra quam Lusitani aliquot mercatores, & medicastri simplicium ignari, affirmant. Raucae vermes Quercus radici innascuntur, ijsque nocent. Olea (inquit Plinius) male ponitur, ubi quercus effossa fuerat: nam relicti in quercus radicibus Raucae vermes, [Page] ad oleae radices transeunt, atque eas infestant. Ioannes de Choul, idem asserit. Corticarij vermes, pauci à veteribus numerantur, praeter Scolopendras Iulos & Scorpiunculares illas Tineas, quarum naturam capite de Scorpijs expressimus. Hos Germani Clopt vocant, pulicis non multum excedentes magnitudinem, rubri coloris, decempedes, in lignis aedibusue pineis Moschovitarum frequentes; interdiu ligni uligine inter corticem exudante vescuntur, noctu prodeambulant, & si in dormientes homines inciderint, morsu dolorifico sanguinem exugunt. Folia arborum & flores depascunt vermiculi Syrones dicti, quorum crassities quantilla sit ex eo cogitare possumus, quod inter folij tenuissimi membranas fodiendo serpit, salvâ utraque epidermide. Post aceti lumbricos: (inquit Ioach. Camerarius) nullum vermiculum vidi adeo compressum. Cuniculi, quos agit, subtilissimas aliquando lineas & fibras referunt; folia cerasi & mali maculata plurimum laedunt, atque post satietatem excidunt, & videntur ex multis seminibus peponum secundum latum conglutinatis formati, nisi quod longè sint minores. Ab his emortuis aliud prodit insectulum, veluti & hi ab alio. Syronibus persimiles [...], quos Angli tam in lignis, cortice, folio, floreue & fructibus arborum, quàm caseo & cera genitos, Mites, id est Minutulos sive atomos appellant; à Syronibus eo differunt, quod ex multis Acaris constare videntur. Acarus autem ipse globosum, album, sepes, & pedicillo simile est animalculum; tam nullius fere substantiae, ut inter digitos pollicemue fortissime compressus, ob exilitatem laedi sentiríve nequeat. Antigonus eum & Aristoteles [...] vocarunt, id est, Iovis promum; eam forte ob causam, quod crassissima vini dolia rostro perforat. Et sane nisi Iovis ei aliquid inesset aut divinae virtutis, quomodo tantae vires in tam pusillo & paenè nullo corpusculo cernerentur? In fagi quoque folijs tubercula parva reperiuntur, in quibus vermiculi exiles. Fructus etiam arborum (ut Theophrastus loquitur) est [...]: etiam cum adhuc crudus est, ut in Sorbis, Mespilis, pyris, malisque cernimus. Oliva tam in cute quam nucleo vermes [...] vocatos patitur: unde haud contemnenda pestis Theophrasto dicitur, quae non solum succum & oleum absorbet, sed etiam nuclei tam duri ossa exedit. In gallis perforatis vermiculi etiam deprehenduntur, ipsa intima medulla geniti; é quibus postea muscarum & culicum quorundam genus oriri, Valerandus Doures Pharmacopoeus Lugdunensis author est. In Quercus item glande & pomis illis fungosis vermes aliquando nascuntur; eoque anno famem & annonae caritatem Astrologi praesagiunt. Nucibus avellanis vermes inesse notius est, quam ut de ijs contendam: praesertim aestate humida, & vento ex austro flante. Mirum est quod Ringelbergius lib. experiment. scribit, Hos vermes lacte ovillo ad Serpentis magnitudinem enutriri posse. Cardanus tamen idem confirmat, modumque nutricationis, 7. de rerum var. ostendit. Vermiculi in ficubus arefactis similes ijs qui in avellanis nascuntur, capite nigro, reliquo corpore ex luteo albicante, sed minores. Conos cedri vermibus esse obnoxios comperi (inquit Bellonius) quemadmodum & pineos. Cicindelam faeminam crassitie referunt, digitum transversum longi, capite formicae, sed magis compresso; incisuris duodenis; pedes juxta caput utrinque tres, antennae circulares binae, venter crassus, cauda mucronata. In praeduris quoque & lignosis Opuli pericarpijs, semen inest latiusculum & saepe vermiculis exesum: quorum veluti aurelias ibidem reperies. Nullus denique fructus nominari possit, quem non tinea aut vermis inficit: imo ipsum aliquando Manna, (ut Poetae fingunt, Deorum; ut Scriptura asserit, Dei filiorum cibus) putredinem & vermem admisit, quum, praeter Iehovae mandatum in crastinum reponeretur.

[Page]

CAP. XX. De Vermibus Fructuum leguminum, frumentorum, Vitis, Herbarum.

IN Salice humiliori (praesertim quando gallae tuberculosae erumpunt) nonnunquam quasi rosae inveniuntur, quae vermibus scatent, uti etiam in lentiscifolijs accidit. Ilicis (inquit Quinqueranus) duo genera: alterum arborescens, alterum frutex exiguus; sesquipedali proceritate. Laetissimè viret, folijs laevore praefulgidis, spinarum vallo ambitis numeroso, stolone assurgit in modum rosarij: a nostris Fagi appellationem sortitur, quamvis nullam fagi imaginem repraesentet. Provenit locis planis quidem, sed in altitudinem evectis, exilibus & sitientibus collibus, sed infaecundis. Vere medio rorati imbribus frutices, Coccum hoc modo ordiuntur. Vbi imus scirpus se in duo brachia sortitur, in horum medio prmum omnium increscit rotundum quiddam magnitudine & colore pisi; hoc Matrem vocant, quod ex eo caetera grana producuntur. Matres porro habet ut plurimum quinque quaelibet cespitum familia, quae ineunte aestate aestuque minutissimorum vermiculorum catervam profundunt, fatiscuntque in summitate. In animalia prorepit nova soboles colore candida, pro se quisque in sublime. At ubicunque vermiculi vel germinantis surculi axellis occurrerint, decident, & incrementis aucti Milij magnitudine fiunt. Inde liberius adolescentibus, albus color in cinericium transit, jam (que) non animali sed Pisum rursus apparent. Tunc que ea grana maturitatem adepta colliguntur, jam coloratis vermiculis faeta: dum asportantur mercatoribus, ambiens pellicula prae teneritate rumpitur. Vermiculorum quidem qui citra vaginulam habentur pretium in libram quamlibet, aureus solatus: in granorum vero quae adhuc eorum partem retinet, hujus quadrans. Torpent interim vermiculi, ac immobiles jacent. Caeterum, quum primum tempestivitas adest, in lintea praecipitati Soli exponuntur. Tum libato colore statim prorepunt, atque aufugere nituntur; sed a custode, qui continuus assidet, concussu lintei in medium eousque rejiciuntur, donec emoriantur. Tanta quidem dum haec fiunt, totoque mox triduo, odoris suavitate ac gratia, ut non Cibetae, non Moscho, non Ambrae, sed ne Citriorum quidem floribus concesserit. Si quae vero grana legentis effugerint sedulitatem, ea mox alatorum animalium numerosum exercitum in auras effundunt.

Observatum est uno anno ex campo lapideo, in Arelatensi agro, hunc proventum undecim aureorum millibus aestimatum. Haec Quinqueranus. Similis Cocci parandi ratio etiamnum meo tempore (inquit Carolus Clusius) in Gallia Narbonensi, atque etiam in Hispania observabatur. Areas enim sub dio habent ad id destinatas eminente aliquantulum margine, quibus linteo panno instratis Coccum effundunt, custodibus cum bacillis summo fervore Solis perpetuò assidentibus, & extrema lintei concutientibus; ut vermiculos effugere properantes, in interiorem lintei partem repellant. Verum Petrus Bellonius li. j. observat. ca. 17. aliam prae parandi Cocci rationem refert.

Cocci baphicae (inquit) proventus in Creta magnus est: Pastores & pueri eam colligunt. Invenitur mense Iunio in exiguo quodam frutice ex Ilicis genere quae glandem fert, sine pediculo inhaerens illius fruticis stipiti, colore ex cinereo albicante. Quoniam vero istius fruticis folia spinis horrent, uti Aquifoliae; pastores fertulam sinistra gestant, qua ramos dep [...]imunt & inclinant. Dextra falcem putatoriam, qua ramulos demetunt; a [Page] quibus vesiculas rotundas exigui Pisi magnitudine auferunt, quâ parte ligno adhaeserant apertas & hiantes, plenas exiguis rubris animalculis lende minoribus, qui per hiatum istum effugiunt, & vesiculam vacuam relinquunt. Pueri Coccum jam collectum ad Quaestorem deferunt, qui ex dimenso ab illis redimit. Is animalcula à vesiculis cribro segregat, deinde ea summis digitis leniter prehendendo in pilas efformat, ovi gallinacei magnitudine: Etenim si nimium comprimeret, tota in succum resolverentur, & color periret. Itaque duo infectionis genera, unum pulpae, alterum vesicularum; & quoniam pulpa inficiendo magis utilis est, ejus pretium quadruplo majus quàm vesicularum. Vermes quoque exiles é croceo rubentes in summis Iuniperi surculis conspexit Gesnerus. In Cynosbati, sive rosae sylvestris spongia vermiculi nascuntur albicantes, ex quibus Aristoteles Cantharidas provenire scribit. Post duos menses (inquit Gesnerus) in hypocausto servata spongia magnum numerum vermiculorum viventium effudit. Spina item, & Sentis, Rosa, Erica, Genista, Colutea, Rubus Idaeus, Myrtilus, Capparis, uva crispa, Carpinus, Oxyacantha, ligustrum, vitex, glycirriza, omnis denique frutex & suffrutex à vermibus exeditur: neque Ricinus ipse (Ionae, divino illi vati, nimium exaestuanti umbram praebens) ab hac peste legitur immunis. Sunt item Cerealia dona, Legumina (utor Philosophi verbo [...]: sed quomodo id eveniat, incertum est. An quoties diffundi nequit humor ob aestum & squalorem, ut Theophrastus innuere videtur? An potius dicendum à sicco humorem appeti, humorem autem illud refugere tanquam adversarium? Sic pendentes arido parieti videmus guttas. An calor nimius corrumpit naturalem cum calorem tum humorem intus contentum? Sane eo modo putredinem induci, morbidissima Aethiopia testis est. Fabas depascitur vermiculus, Midas Theophrasto, Hesichio [...] vocatus. [...] vermiculus leguminaris dicitur, sed praecipuè in Pisis versans, & ab erosione nomen obtinens: qualis etiam in cicere, posteaqvam pluvijs ab eo elota fuerit salsugo; ut praeter Hesiodi Scholiasten Phavorinus & Theophrastus statuunt; leguminibus dulcioribus saepe innascuntur, tum ob alimenti aptitudinem, & elementi verminantem naturam. Dulcia enim vermes citò generant, generatos (que) nutriunt & signant. Frumentarij Vermes, in genere [...] dicuntur; qui tritici, siliginis, panici, avenae, orizae, milij, & Secalis radicibus, stipulis, calamis, spinisue victitant. Eorum alij amylo vescuntur frumento, ut Farinarij: alij integro & mola nondum confracto, ut Curculiones. Farinarios Angli, Meale-wormes appellant, teredini similes, sepedes, capite parvo & spadiceo, corpore anuloso, & pro farinae diversitate vario colore: proba enim & albissima farina, albos generat; vetustior flavos; macra & furfuribus immixta etiam fuscos. Cardanus eos Blattas frumentarias vocitat, sed (ut saepe fit) incogitanter. Furfure nutriti mirum

[figure]

est in quantam excrescunt multitudinem, & ex decem, trecentos brevi videas. Apud panni lanei textores quovis fere tempore inveniuntur: hi enim ex furfuribus, aceto & axungia mixturam faciunt, unde copiosissimè nascuntur. Integri frumenti, sive tosti (ut in [...] Aetij quam Mault Angli, cervisiae matrem, appellant) sive crudi, strages Curculio: Sic enim rectissimè meus Comicus, etsi Virgilius at (que) Varro Gurgulionem & Curgulionem scribant. [...] Graecis dicitur, Anglis Pope, Bowde, Weevill, & Wibill, quasi Birostrum dicas, quum sit tamen reipsa animal trirostrum. Triticum praecipuè, sed etiam alia quaecunque vastat frumenta; praeter cassam tenuemque membranulam nihil reliquum faciens; nam ut Georgicorum Vates; populat (que) ingentem farris acervum, Gurgulio. Ad Scarabei minuti faciem formatus, rostrum habet sibi peculiare, [Page] & trifurcum. Corpus alijs nigrum, alijs suffuscum, alijs & majoribus subviride, cujus mediū isthmus coarctar. Bestiolae tanta est siccitas, ut primo quo (que) tactu levissimo in pulverem abeat. Vere maxime generatur paucorum dierū spatio, antequā examina faciunt apes. Nascuntur, inquit Theophrastus, ex alia grani parte; quod vero reliquum est, pro cibo utuntur: rustici nostri [...] hoc animal in parietū rimis ac inter tegulas ova ponere pro explorato habent, unde per procreationem nova soboles. Tria de his bestiolis mira memorant.

Primum quod licet ab initio paucae fuerint, brevi in infinitam sobolem propagantur. Secundo, quod inter tegulas ac in rimis parietum triennium ac amplius fere sine cibo vivunt. Tertio, si una cum hordeo vel tritico per triduum submergantur, tandem exemptae reviviscunt. Syliardus noster (diligens naturae observator) Curculionis propagationem ita describit: Quum Formicae aristae culmen exederint, ascendit curculio, et per exiguum illud foramen ovum unum vel alterum (rarissimè tertium) deponit, magnitudine fermè grani milij; oblongum, fulvum, liquidae materiae & fulvae plenum: ex quo deinceps novus prodit Curculio. Datur in hoc insectulo uterque sexus; siquidem coeunt antequā hanc injuriam inferunt. Petrus Comestor ex sabarum corruptione provenire affirmat, cui praeter Guillerinū de conchis nemo subscribit, ne Curculionē cum Mida male confunderent. Praeter vulgo notum hunc Curculionem, Ioach. Camerarius é Germanorū horreis duos ad Penniū alios misit, ventre longe turgidiore; quorum unus subcineritij, alter viridis coloris. Est etiam in tritico (inquit Scaliger) Curculio quidam erostris, quem forte Plinius Scarabei frumentarij nomine subintellexit. Huc etiam bestiolā quandam refero in horreis versantem, pedibus sex incedenté, antennis duabus brevibus iter tentantem, medio dorso & lateribus maculosá, reliquo corpore nigram, quam ideo curculionē maculatū voco. Haud multū frugibus incommodū animalculum, quia fere solitarium & perraro duo simul uno in horreo inveniuntur. Circa Lentzburg oppidum Germaniae in agris reperitur Insectum, quod alij Vtput, nonnulli Korne worme, quidam Kornevele appellant. Dicitur esse adeo venenosum & noxium, ut agricolae aratro relicto obvium illud persequantur & interficiant. Ex rubro parvo nigricat, inter segetes habitans & grana comedens. Vermes in vitibus nati Cocci illos vermiculos aemulantur, quales in Pimpinellae radicibus colligi putat, imo pertinacius instat Brassavolus. Inter Herbas tam medicas quam culinarias, violae, raphanus, ruta, ocymum, aliaeque permultae vermibus infestantur. Violarum vermes minutissimi conspiciuntur & nigri, celeri repentes cursu; ut Iacobus Garetus, Pharmacopola diligentissimus, & Simplicium cognitione inter paucos celebris, observavit. Eradice Cinarae prodit vermis hexapus, eruciformis, albicans, capite ex nigro rubescente. Cinarae radices qua rodit, nigras reddit; ac tandem interire facit; tales item Raphanus producit. Referunt (inquit Cardanus) vermem in rutae folijs inventum, lacte ovillo, eodem modo quo Avellaneus, ad magnitudinem non parvam enutriri. Vermiculus filius roris, Ocymique hospes, corpore fere erecto, posterioribus pedibus haeret, dum prioribus locum captet. Ex arundine Saccharina, saccharum paratur, omnium quidem salium dulcissimus, &, (ut vulgus medicorum existimat) putredinis omnino expers. Tamen fretus Scaligeri clypeo, in Saccharo pusillum vermem, longum, pulicis colore, & (si rostrum adimas) Curculioni persimilem nasci asseveramus; & Saccharinum propterea merito dicimus. Hujus item Bellonius mentionem facit. Videtur etiam rara admodum generatio ejus Insecti. quod Germani (utor Camerarij verbis) Mayen wormlen appellant. Quippe mense Maio saepe cadunt rores insalubriores, qui si in lupuli folia inciderint, vertuntur in animalia, Hoppen dicta. Eorum aliquot inter millia unum interdum videris alijs longe majorem [Page] (quamvis ipse pediculum obesiorem vix superat) cui lutei circa ventrem circuli, dorsum striatum, cauda satis protensa, color maximam partem corporis subniger. Huic cum ros deficit alimentarius, reliquos sui gregis sigillatim devorat, semper à proximo incipiens. Bombycum instar cutim mutat, demum ubi totus fere perlucet, deposita ultima tunica, capite & pedibus per gluten quoddam tenue folio affigitur, atque ita emoritur. Hunc Vermem lupularium vocare quid impediat? In Asphodeli caule vermis gignitur [...], cum herba florere incipit; ex hujus scapulis alae sensim excrescunt, atque tum volucris factus, lares deserit. In Persicariae siliquosae & Cardui Sylvestris geniculis extuberantibus, vermiculi nascuntur albicantes, ut in floribus Pseudoca caliae purpurascentibus sublutei, in Pimpinellae radice miniati. Apio faeminae vermes lanuginosos; in Fungis, & Brassica, graciles nigricantesque; in Acori radice albidos saepe vidimus. In radice Enulae sive Helenij virentis & crescentis, vermis albus decem vel undecim articulis conspicuis oritur, ad pennae anserinae crassitiem, capite parvo & nigro, pedibus sex brevissimis, & colore anthracino. Indorum reges (Aeliano teste) in planta quadam vermem repertum, igneque tostum, secundis mensis adhibent, & pro cibo suavissimo blandissimoue laudant. In Dypsaci capite vel caule vermiculum vidimus exiguum, capite parvo, pedibus sex nigricantibus, incisuris decem vel undecim. Primum caulis medullam illam spongiosam depascitur, eaque deficiente, per inopiam pabuli commoritur. Mensis octobris initio facile invenitur, quamvis Marcellus in Dioscoridem, insigni sane audaciâ, id denegat. Hic est ille, ni fallor, quem Tatinum appellant veteres. Galedracon vocat Xenocrates plantam leucanthemo similem (inquit Plinius) Caule ferulaceo, alto spinosoue capite, & oviformi: in hoc unà cum aetate vermiculos nasci tradunt, in dolore dentium perutiles.

In radicibus Carlinae (quae planta in excelsis Sabaudiae montibus luxuriat) vermiculus reperitur, in quibusdam nascens, in alijs adolescens, in plurimis alatus & avolare paratus. Albus est, in aliquot divisus articulos, oculis nigris conspicuus. Animalculi in potenti herba geniti usus in re Medica forsan eximius est: cujus curiosis secretorum naturae indagatoribus disquisitio committatur.

CAP. XXI. De usu Vermium Mineralium vegetabilium que, ac eorum perdendorum ratione.

VErmes in lapidibus genitos (de quibus egimus) illos nimirum qui magnitudine syrones exprimunt, unà cum lapide ipso contusos in pulverem, ulceribus conferre putant nonnulli. Hos etiam ex aquae cyathis tribus tritos & exhibitos, findere ac per urinam ejicere calculos Marcellus testatur. Ligna solidiora Thripum dentibus exculpta, pro sigillis adhibebant veteres, idque Herculi inventum defert antiquitas. In annosis arboribus vermes rubelli nascuntur, de quibus ita Serenus;

Annosa rubros si legeris arbore vermes,

Ex oleo tere, & tepidos infunde dolenti

Auri, &c.

Cui etiam medicamento Galenus ex Apollonio subscribit. Vermes in cavis putridis (que) nati arboribus, ulcera recondita & vniversa ulcerum symptomata, vitiaue in capite persanant; combusti item & cum anetho sicco pari pondere [Page] triti, carcinomata curant. Marcellus. Aëtius vermes lignorum tres unguento contra Elephantiasin, adjicit, quod non nisi juramento taciturnitatis interposito à medico quodam didicit. Caries vero horum dentibus inducta, quum sine morsu exiccar, ad varia est utilis. Contra eminentias, fissuras, ficusue ani, Gal. Eupor. 3. Cap. 7. hujusmodi pulverem commendat. R. auripigmenti fissi ℥iij, cariei é quercino ligno concussae ℥iiij. fiat pulvis subtilissimus. Locum deinde affectum, primùm pueri ephebi lotio tepido foveto, & postea hoc pulvere aspergito. Cossi vero non solùm Ponti Phrygiae (que) incolis alimento, atque in delicijs sunt (ut Germanis caseorum intestina atque Syrones) sed sanant item ulcera, lac augent, atque nomas, Plinio teste, combusti curant, Dypsaci vermis, Cavis Dentibus inditus mirè prodest. Plinius. In folliculo collo & brachijs appensus, Quartanis febribus remedio esse fertur. Dioscorides. Samuel Quickelbergius, doctus juvenis; in epistola quadam ad D. Gesnerum scripta, haec verba habet: Senex (inquit) quidam mihi herba, colligenti obviam venit, dum in capite Dipsaci vermiculum investigarem, & dixit; O te faelicem juvenem, si occultas hujus bestiolae virtutes, quae & multae & maximae sunt, certò scires. Rogatus autem ut eas mihi aperiret, obticuit; nullisque eò precibus adduci sese permisit. Erucas Brassicarias ejus solo contactu cadere morique Plinius asserit. Galedraconis vermes (quam plantam cum Dipsaco confundunt quidam) pixide conditos, adalligatosque cum pane brachio ejusdem lateris, cujus dens dolet, mire dolorem tollere, inquit Xenocrates. Cynosbati vermes somnum provocant, & ideo Germani nonnulli Schlafoirs appellant: imponuntur vivi (impari semper numero) paronychijs, easque certo sanare Quickelbergius testatur. Vermiculus in Carduo herba inventus, phaenicio inligatus, collo (que) suspensus, dolori dentium medetur. Marcellus. In Pimpinellae radice vermes qui inveniuntur, purpureum colorem reddunt incomparabilem (inquit Gesnerus;) ita ut mirer nihil de ipsis veteres attexuisse. Vermiculi omnes in spinosis herbis reperti, si quid cibi haereat in faucium isthmis, protinus infantibus mederi tradunt. Plinius. Brassicae vermiculis saepe dentem vitiosum confrica, & à paucis diebus ultrò excidet. Farinarij vermes ad Melanocephalas, & Philomelas capiendas nutriendas (que) nati videntur, nec est illis hyeme cibus salubrior; purgant siquidem, calefaciunt, & unà nutriunt, tenui vitae fomite donatas. De cocci vermium utilitate jam antea est dictum. Brasavolus idem de vitium vermibus affirmat, sed quàm rectè alij viderint; verùm non solùm tincturâ commodi, sed etiam in medicina necessarij, siquidem astringunt & siccant, sine morsu abstergunt, incarnant, epiphoras ex sanguine columbino sanant, oculis suffusis opitulantur, dysenteriam curant, difficili partui & collapsis viribus medentur, Melancholiam, timorem, epilepsiam auferunt; provocant urinam & menses, vulvam calfaciunt, solvunt aquam & choleram, cordis palpitationem sedant, eo (que) nomine confectionem Alkermes ingrediuntur, eique basim substernunt. Dioscor. Avic. Kiranides. Taceo quàm Herbarum arborumue vermiculis avidè pascuntur passeres, pici Martij, gallinae, rusticulae, gallinago, pardus, merula, corydalus, ficedula, junco, aliaeque aves permultae, quae nobis aut medicamento aut cibo esse solent. Nunc quia commoda cum incommodis Deus admiscuit, tum ut nostram prophylacticam prudentiam excitet, tum ut poenae peccatis debitae persolvantur, quomodo utrunque averti possit paucis ostendam. Ionas Ricini sub umbra refocillatus, tutum esse beatumque, tanto praesertim in aestu, existimavit. Verùm hanc Deus verme immisso abstulit, ut ejus & patientiam tentaret, & fragilitatem demonstraret. Eboracensis quidam Episcopus cognomento Grejus (ut nostri referunt annales) cum in maxima annonae caritate omnis generis frumento abundaret, tamen paupereulis commeatum [Page] meatum prece pretioque petentibus denegavit. Paulo post horrea ipsius frugum plenissima, Curculionibus ita erant exhausta, ut ne unum quidem tritici hordeive granum integrum superesset: juxta illud Salomonis dictum, Qui comprimir triticum execrabitur eum populus, benedictio autem incumbit capiti venundantis. Sic etiam Deus, ut pigrum patrem familias foris evocet, in ipsius hortum & agros tineam immittit atque vermem; tum ut illi desidiam hoc pacto excutiat, tum ut praesidia remediaque oblata in usum revocet, qualia à Majoribus plurima traduntur. Caeterum cum ea Cato, Vitruvius, Plinius, Palladius, Theophrastus, Columella, Varro, Virgilius, multi (que) rei rusticae principes abundè expresserint, nos hic gustum eorum tantum praebemus, quorum illi atque alij plenum haustum. Ne ligna a vermibus exedantur, serantur novilunio, atque interlunio caedantur. Cedria quoque ungantur, & amurca saepius madefiant: serventur etiam ejusmodi in tecto, ubique neque solis nimio calori, nec imbrium violentiae exponantur. Ne arbores vermiculationem patiantur, earum radices ante primam plantationem illinantur, & postea cum humana urina & aceti fortissimi parte tertia humectentur. Quidam Scyllam cum lupinis diu macerant, ac loca vermiculantia irrorant, vel spongi [...] liquorem exprimunt, vel arboris truncum illinunt, ad madorem usque, & foraminibus bitumen cum oleo mixtum infundunt. Alij vivam calcem aspergunt, alij amurcam & veterem urinam adhibent, alij suillum stercus vel caninū cum urina asini radicibus prius ablaqueatis affundunt. Democritus terra lemnia (forte rubricam synopicam voluit) cum aqua trita oblinire docuit; quidam clavo aereo bestiola extracta, plagā fimo bubulo obducunt. Vermes rufi & pilosi internam medullam sectantur, quibus (illaeso cortice) detractis, ac in proximo combustis, reliquos perire proditum est. Prodest etiam fel taurinum & amurcam saepe radicibus affundere: Scyllam, rutam, absynthium juxta plantare; mulierem menstruantem saepe transire, falces putatorias oleo Cantharideo inungere, macrum aridumque solum vitare. His medijs mala medica, Persica, Armeniaca, Cydonia, pyra, denique poma, oleae & Quercus, aliaeque arbores diutissime vivunt incolumes, & vermiculationis fere omnino expertes. Cinis Ficubus appositus, vermiculationem arcet; salis enim vim habet, sed leviorem. Ficuum semina vel grana à vermiculis non erodentur si in eadem fossa Italici lentisci, vel Terebinthi talea posita fuerit. Quod vites attinet, ampeliten terram verno tempore aqua diluere, ac germinantium vitium radices tum inungere jubet Aetius. Si etiam hircino adipe, vel ranarum sanguine falcem putatoriam, vel cotem ipsam illeveris, vermiculi non innascuntur. Vitis lachrimam cum sarmentorum cinere mixtam, ac cum vino radici appositam, idem praestare scribit Africanus. Fimi item bubuli, cornu cervini, unguium caprarum, radicum lilij, scobis eboris, pilorum muliebrium suffitu enecantur. Paeonia herba vel perfoliata inter vites plantatae, vermiculos arcent. Sunt qui assam faetidam & succum Cyreniacum cum oleo coquunt, ac truncos arborum (à radice incipientes) inungunt, aut allio trito vites illinunt. Semina quae terrae sunt mandanda serventur in testudinis corio; vel menta inter olera serenda, & ervum praecipuè. Cupressi folia contrita si admiscueris, valdè conferet. Aggregator. Palladius omnia semina à vermiculis libera fore pronunciat, si paulo ante sationem sylvestris cucumeris succo fuerint imbib ita. Lupinorum semina ante sationem condi in fumo vel loco calido jubet Plinius, quoniam in humido vermiculi umbilicū ejus in sterilitatem castrant. Varro caepam, quae cum sale aut aceto sata est, vermiculis non infestari asserit. Semina denique omnium olerum aizoi succo ante sationem madefacta, vermes non admittunt. Contra curculiones, certissimam frumenti pestem, parietes luto ex argilla alba pilisque mixto, tam foris quam intus [Page] oblinire bonum est. Alij cucumeris asinini fructus & folia per biduum macerant iu aqua calcis, & cum arena subigunt in luti formam, atque eo internas partes granarij obducunt; etsi Plinius calcem frumentis inimicissimam scribit. Quidam calci pecorum urinam adjiciunt, ali absinthij, Sedi majoris, lupulorumve succum. Nec desunt qui amurcam, halecum garum, & Conizae decoctum solo affundunt. Strabo Chalcidicam admiscet; alij saepius ventilando frumentum à Curculionibus integrum servari asserunt: Sed hoc Columella verum esse pernegat. Cato lib. De re rustica, lutum cum amurca factum commendat, atque eo granarium loricari consulit. Eodem fere modo Varro utitur, sed laudat etiam argillam ex amurca, acere, & frumento mixtam. Angli nostri varijs eos modis fallunt atque disperdunt. Quidam in medio acervo ollas cupreas aquâ calidâ semiplenas sic collocant, ut frumentum fere suprema earum labra attingat: hoc enim pacto curculiones capi vel arceri autumant.

Quidam sacco magno formicas cum Myrmecio sua tota includunt, ac in angulo granarij postea effundunt: decem deinde dierum spacio formicae curculiones omnes interficiunt, quibus consumptis, cubilia repetentes auferunt & exportant. Solent etiam Gallinarum pullos parvos ibidem emittere, qui citò curculiones omnes depascuntur. Nonnulli salsuginem alliatam aspergunt, vel lupulum salictarium, sambuci flores, absinthium, rutam, nigellae semen, mentastrum, juglandis folia, Satureiam, lavendulam, abrotanum, psyllium, anagyriden, aceto scillitico incocta: Naporum semine (dulcedinis gratia) mire delectantur: adeo ut prae eo frumentum deserant, atque ejus esu distenti medij crepent. Haec utcunque alijs [...] videbuntur, tamen medicis & Philosophis convenire probat Hippocrates (epistolâ ad Cratevam,) non solum in describendis, colligendis, reponendis, utendisue simplicibus artem tenere, sed etiam in praeservandis, praeparandis, ac ab insito vel illato veneno putredine que & verme perpurgandis.

CAA. XXII. De Animalium vermibus hexapodis, & primùm de pediculis hominum.

QVùm homini inter animantia Imperium & monarchiam Deus dederit, ab ipso hic principium ducemus; primo aetatis tempore dum integer vitae scelerisue purus degeret,Pediculus. putredini & corruptioni nulli obnoxio; at vero ubi plani illius improbissimi artibus seductus, parem cum

[figure]

Deo scientiam superb è affectaret, humiliavit eum Deus varijs morbis, vermibusue & lumbricis; imo quidem pediculis, syronibus, tineis, termitibus, minutissimisque lendibus & acaris subjecit: Norunt Acastus, Alcmaeon, Phericides, Pharo Aegyptiorum Rex, Cassander Antipatri filius, Democratus, Calisthenes, Olynthius, Scylla dictator, atque illud Eloquentiae flumen Herodes, rem ita habere atque scribo; qui morbo pediculari contabescentes; medicamentis & balneis frustra adhibitis, miserè interierunt. Quinetiam Platonem altiùs forte quàm par est, & cum aliorum fastidio sapientem, hoc vilissimo morbo sublatum quidam scribunt; unde proverbium natum, Pediculi Platonis. Taceo Henricum secundum tyrannum crudelissimum, & Theodorum Arrianismi propugnatorem, Vandalorum Reges: mitto Arnulphum Imperatorem, mollissimum cinaedum: Maximum Caesarem, turpissimum moechum, qui etiam à pediculis consumpti, vel minimum [Page] & contemptissimum animalculum satis virium (deo jubente) habere satis senserant, in peccatoribus perdendis; & (cum Pharaone) etiam hic Dei digitum agnoscere erant coacti.

Nomen.Pediculum Hebraei Kifim, & Chinnam. Graeci [...]. Itali Pidocchio. Hispani Piecio. Galli Poù. Germani Luss. Angli Lowse appellant. Latinis Pes dicitur, ut ex Plauto legimus in Curcul. Perinde est is genus leoninum, atque muscae culices, pedes (que), pulices (que): odio, malo, & molestiae omnibus, bono autem usui estis nulli. Et Livius, Gladiolo pulicesne, an Cimices, an pedes, responde. Et Lucilius, ubi me videt, caput scabit, pedes legit, inquit Festus. Foedum sane animal, & cauponis, castrisue magis notus, quam gratus hospes. Vilitatem ejus Achilles Iliad. 1. exprimit his verbis; [...]; non pluris eum facio atque pediculum, quale apud Anglos de pauperrimo natum proverbium, Pediculo non valet. Sunt autem qui homines infestant, vel mansueti vel feri: illos Anglice Lyse, hos ex Cancri forma, quam referunt,Differentiae, & Descriptio. Crab-lyse dicimus: Boreales Angli Pert-lowse, id est, petulantem pediculum; utrumque genus, certissimum miseriae symbolum, & inevitabile quandoque Dei flagellum. Mansueti ex sanguine corrupto geniti, minores atque rubentes conspiciuntur, ex phlegmate albicantes, ex melancholia & adustis humoribus nigricantes: é mixtis varij, ut Petrus Gregorius, lib. 33. notavit. Inter digitos leviter fricati quadranguli videntur, & pulicibus paulo duriores, unde etiamin tenebris facile de utro (que) capto discrimen haberipossit. In capite nati majores, longiores, nigriores & velociores videntur; in reliquo corpore magis obesuli, ventriosi, tardi, obscure albidi, & nigricantibus liris insigniti. Sunt qui alatos pediculos mense Maio se vidisse constanter asserunt, ijsdemque Acridophagos, Libyae populum (ex largiore locustarum esu) ubi quadragesimum annum excesserint, interire, Diodorus siculus 4. Antiquitatum libro disertè affirmat. Agatharcides hujusmodi pediculorum meminit, sed [...] facit, id est, Ricinis similes. Feri mentum praecipuè palpebrasue, & densiùs vestitam pubem, nec non inguina & axillas occupant, compressiore corpore, sed acutiore rostro, magisque atque reliqui mordentes & minus titilllantes. Ricini enim modo rostro altè penetrant in cutem, adeò ut vix cum capitis jacturâ possint avelli; rarò item vagantur, sed diro satis morsu sibi locum excavant, ibique consident affixi. Latinis quibusdam Cicci, alijs ricini humani, alijs vulturini pediculi dicuntur. Aristoteles [...] appellat, hist. anim. lib. 5. cap. 31. duriorem mansueto, quodque difficiliùs a loco quem mordet removetur. Galli nostri (inquit Ioubertus) Morpiones & Pattas, Germani F'eultzleuss vocant. Gordonius Pessolatas: haerentes cuti firmissimè, vel cuticulam suo morsu penetrantes; aridiorem sortiuntur materiam, qualis est semi assata, unde minus turgiduli, sed pressiores videntur. Arabicè Alcarad, Guardam, Faed, & cum articulo Alguardam & Alfaed nominantur; ut Ingrassias notavit. Motes item & Immores dicuntur in Synonimis Cont. Rhasis: quos Itali Piatolos sicuti Chatillos faciunt, & Albenzoar platulas. Ex humoribus, carne, adipe, sudoribusue corruptis ortum habent omnes pediculi; & pro loci humorisue natura longè differunt. Nam ex sanguine humano geniti, sanguine aliorum animalium illiti intereunt. Imo in hominum capitibus nati, in reliquo corpore vix atque non diu vivunt. Sic etiam in pube nati feri pediculi, capitis regionem colentes animam efflant. Ex carne putrefacta qui proveniunt, quales in male curatis ulceribus saepius scatent,Causae. Phihiriasis generalis. cutis excrementis neutiquam aluntur; (Inquit Hieron. Mercurialis, lib. 1. cap. 7. De morb. cut.) Circa hujus morbi generationem variae sunt authorum sententiae. Aristoteles 5. hist. anim. cap. 31. arbitratur pediculos gigni ex carne corrupta; quo in loco tria affirmat. [Page] Primum quod ijs, quibus innascuntur pediculi, prius fiunt pustulae quaedam in cute, qúas si quis expungat, apparent pediculi. Deinde non fieri hoc malum nisi in praehumidis corporibus, vel à morbo diuturniore eóque humido vexatis. Denique aves pisces & quadrupedia omnia laborare hoc morbi genere, solo Asino excepto. Prima assertio mihi non placet, tum quod in cute capitis nascuntur plurimum pediculi, ubi minima est carnis portio; tum si nascerentur ex carne tantum corrupta, puerorum tenellorum capita (in quibus tam frequenter visuntur) adeo destituerentur carne, ut tota fere consumeretur. Quinetiam in Atrophia Hectica & marasmo plerun (que) abūdant, ubi omnis caro ita eliquata est, atque exucca, ut nullus remaneat locus pediculorum generationi. Theophrastus diversam ab Aristotele habet sententiam,Lib. 2. de plant. cap. 2. affirmans pediculos oriri ex sanguine corrupto & putrefacto: id quod Hieron. Mercurialis loco prius citato infringere his ratiunculis contendit. Primum quia in febribus a sanguine putrescente natis, nullus apparet pediculorum proventus. Secundò quia si fierent à sanguine, aliqui saltem apparerent coloris rubri atque sanguinei, cum orta suis attestantur principijs; sed nulli tales videntur; Ergo, &c. Quo sanè in loco principia duo petere videtur vir alioquin eruditissimus. Nam in puerorum nostrorum capitibus ruberrimi & miniati pediculi creberrimè reperiuntur, & é Synocho putrida convalescentibus similes item nonnulli mixtiue coloris plurimi conspiciuntur. Galenus 1. De comp. medic. sec. loc. cap. 7. & Avicenna lib. 4. fen. 7. tract. 5. cap. 26. aliam corum causam recensent, & Mercurialis judicio, omnium verissimam. Nempe ex calidis excrementis tertiae & ultimae concoctionis putrefactis, non acribus, non pravis. Quorum sententia ut rectè intelligatur, sciendum est; ubi sanguis in substantiam membrorum convertitur, multa excrementorum genera produci, quorum alia dissolvuntur per insensibilem transpirationem, alia persudorem, alia convertuntur in sordem, alia vero in cute retinentur. Quae in cute supremâ retinentur, furfurationem faciunt; si in profundâ cute retinentur, aut sunt prava, aut acria, ophiasin pariunt. Si autem neque acria fuerint nec prava, pediculos ibidem gignunt. Caeterum quum in deploratè tabidis, quibus humorum acrimonia vel pilorum exest radices, diffluere saepenumero pediculos animadverterimus, quidni ex acribus item humoribus (pace illorum senserim) initium capiant atque deducant? Scaliger pediculos ex putridis humoribus non oriri, ex eo probare tentat; quod herbae é semine sine putrefactione excrescunt: alterari siquidem principium sentit, corrumpi autem non credit. Sed cum venia dixerim, aut Scaligerum aut Apostolum falli necesse est. Sìc enim Paulus, 1. Cor. 15. [...]: Non viviscit (inquit) nisi mortuum fuerit. Si autem mors corruptio dicenda sit, ut Philosophi statuunt, sanè fraudi sibi fuit Scaligeri opinio, & (salvis amicitiae legibus) à nobis non immeritò rejecta. Atqui ex thymo epithymum, ex arboribus nonnullis viscum oritur, etiam sanis & putredini nondum subjectis. Verum respondeo, magis differre pediculos ab eo (unde oriuntur) principio, quam thymum ab epithymo, arbores à visco. Sunt haec enim ejusdem generis, & quasi ex materiae utilis abundantia protruduntur, atque medulla ipsa arboris viscum nutritur. Constat autem, pediculos sanis in corporibus non omnino, vel admodum raro nasci; contra, copiam eorum adesse cachecticis, Tabidis, purulentis, ichorosis & quibus non adeps solum & sanguis, sed caro item & cutis fuerit corrupta. Sudant persaepe sani homines, sed pediculis carent, neque enim ex omni sudore gignuntur, sed ex putrido, eoque amaritudinis experte: ubi vero amarescere inceperit, (ut in moribundis, atque ictericis videmus) stationem deserunt, & ex corpore in pulvinaria subdita se conferunt. Non tamen semper aliò se subducunt [Page] in mortuis, aliquando (ut libitinarij affirmant) circa os ventriculi, & sub mento jux [...]a asperam arteriam etiamnum haerent; quae loca caloris nativi plenissima ubi [...]emel petierint, non contemnendum vicinae mortis indicium est. Multum ad eorum generationem facit item complexio, regio, & cultus. Quibusdam enim plurimi, nonnullis pauciores, quibusdam quacunque in Orbis plaga omnino nulli innascuntur. Scribit Oviedus, lib. Navig. cap. 82. In India occidentali Christianis ne in capite quidem pediculos innasci; quum tamen incolae valde sint (ut Plauti verbo utar) pedicosi. Animadverterunt etiam nostrates iter maris Indici ingressi, ubi Asores Insulas à tergo reliquerint, pediculos confestim omnes tabescere; atque ubi eas reviserint, iterum innumeros alios subito oriri. Rationem puto (ut hic Pennium adjuvem haesitantem,) caloris inter Tropicos exuperantiam, quae non illis solum alimentum sed & elementum quodammodo exugit. Vespucius de insula D. Thomae testatur, nigros ibi homines pediculis scatere, albos illo taedio non affici. Cultum corporis quod attinet: Pediculorum causâ Hibernia infamis audit, adeo ut tota illa insula diffluere ipsis credatur. Caeterum per gentis sorditiem atque mundi muliebris inopiam id accidisse palam est, quod Angli corporis colendi studiosiores, frequenti indusiorum lotione mutationeue, pestem illam (post tot annorum ibidem facta hospitia) evitarunt. Hinc videas castra & ergastula pediculorum quoque plenissima, putrefacto scilicet in ijsdem semper vestibus sudore, unde subministrata materia ortum, calore mediante, ducunt. Sic qui Diaetae negligentiores ingluvie & illuvie delectantur, viperasque, raphanos, ocymum, caricas, xyloaloen, apium hortense, dactylosue ingurgitant, putrefactis postea humoribus, inter cutem pediculos pariunt, ut Diodorus in Empiricis, Simon Sethi, Aetius, atque Plinius affirmant. Dioscorides tamen ex esu viperarum pediculos nasci, rem à veritate longissimam esse dicit. Lana ovis à lupo occisae pediculos gignit, si vestis ex ea sudore madeat: quod sane Aristotelis Plinijue commentum sit; attamen experientia quemlibet docuerit, pannos equino adipe inunctos quàm citissime illud efficere. Aelianus asserit eum pediculorum multitudine afflictum fore, quem oleo inunxeris, in quo Stellio sit suffocatus. Contra horrendum hunc affectum,Praeventio & Curatio. quem [...] vocant Graeci, varij varia remedia excogitarunt. Hyberni Islandique homines (apud quos frequens hoc pediculorum malum, & per aestatem volans perhibetur) subuculis croco infectis vestiri novimus, ut pediculos arceant, optimo sane cum successu, sed post sex menses, lixivio indusia iterum abluunt, & croco noviter inficiunt. Antigonus vero in Synag. histor. Paradox. ubi primum pustulae seu vesiculae exiguae in corpore apparuerint, perforari eas jubet, & pediculos eximi: sin vero integrae relinquantur, Vniversalem illam Phthiriasim superventuram, quâ Alcmaeonem Physicum & Pherecydem Syrum interijsse perhibent.

Curatio Phthiriasis generalis.

Bonum illum Venetum Anconae (de quo antea mentionem feci) generali Phthriasi laborantem, Amatus Lusitanus percuravit hoc pacto. Primum per venae sectionem & medicamentorum purgantium usum, putridos & corruptos humores, mali fomites ejecit, non semel tantum, sed bis autter. Postea topicis remedijs applicatis, brevi ab hâc ferâ lue liber est factus. Habent autem Topica medicamenta in hunc modum. ℞. lupin. amar. pug. iij. sem. staphidis agr. pug. ij. in aceto acerrimo fiat decoct. q. 5. Quo aceto universum corpus a capite ad pedes usque lavetur, ac posteà abstersum & exiccatum linimento sequenti illinatur. ℞. Staph. agriae partes duas; sandarachae [Page] Graecorum partem unam. Nitri finissimi partem mediam: in aceto acerrimo cum oleo raphanino omnia accuratissime pista misceantur, & ex h [...]s fiat inunctio: quibus brevi assecutus est Amatus scopum suum, nec amplius in eandem faedationem aeger devenit. Amat. Lusit. cent. 3. curat. 58. Herodes (ut Iosephus & Aegesippus testantur) ubi hanc magnam faeditatem fua nimiâ superbiâ divinitùs contraxerat, transjordanicas thermas & lacum asphaltiten adjit, satis alioquin in hoc morbo profligando salutares: Sed illa tempestate quum Deus arrogantissimum Monarcham vilissimo animalculo punire cum animo statuerat, neutiquam valentes. Sitotum corpus pediculis scateat, generalem cacochymiam denotat; quare primum secta vena catharcticum propinare suaserim pro humoris natura; postea ad specifica veniendum, & cum loco affecto congruentia. Dioscorid. interna hujusmodi praescribit. ℞. allium cum origani decocto, bibat per tres dies. Aliud. Coriandrum cum origano tritum bibat aeger. Exterius mel inungi jubet. Commendat item alumen ex aqua, & Betae decoctum, hederae succum & lacrimam cum melle, picem liquidam cum alumine. Minium sinopicum cum aceto inunctum, nitrum cum terra Samia & oleo. Alia externa Pediculos enecantia ex Plinio. Staphidis agriae semina corticibus abjectis trita, corpus à pthiriasi liberant; melius autem admixta cum Graecorum Sandaracha, Sinapi, allium, cum aceto & nitro ad idem valent. Oleum raphaninum morbum pedicularem longa aegritudine contractum tollit. Sileris semen in oleo tritum, hysopus oleo subactus, Cedria, lacrymae odoriferae, succus uvae Tamineae .j. staphidis agriae, cum aceto cocta, vestes eo morbo liberant. Confert item veratrum cum oleo vel lacte illitum. Interna ex Plinio. Senecta anguium trita & bibita tridui spacio corpus à pthiriasi facit immune. Sinapios semen vel Myricae semen epotum valde prodest: prosunt quoque aqua ex raphani folijs, ligustri baccarum succus, Plantago, allium, elaterium, & cedri lachyma. Nonus oxylapathi radicem cum oleo tritam & inunctam laudat, priusue abluto corpore cum decocto lupinorum, medicamentum ex Sandaracha Graecorum, nitro, & herba pediculari praescribit. Oribasio probatur Helxines succus diu infricatus, vel nitrum cum uva Taminea in balneo. Rhasis Berberis folia, gummi hederae, corrigiolam majorem, & aquam marinam praefert. Avicenna argentum vivum cum oleo rosaceo non male effert, & Staphidem sylvestrem cum arsenico. Haly abbas purgari corpus, deinde euchymis cibari, ablui à sordibus, saepe mutari etiam vestes imperat: tum argentum vivum cum staphide agria tritum cum oleo seminis carthami accipit, atque eo corpus mane ac vesperi balneatum inungit. Praescribit item hujusmodi medicamenta. ℞. Aristolochiam longam, tere cum folijs pini, & argento vivo, ac cum oleo lupinorum, q. s. fiat unguentum. Eo, nocte ungatur corpus, mane aquâ calidâ lavetur, postea decoctione Aluminis, vel Absinthij Santonici, aut Artemisiae abstergatur. Aliud. ℞. Aristol. rot. & longam, Sandaracham Graecorum, id est, Arsenicum rubrum: & cum oleo de Ben. fiat unguentum, quo vesperi ungatur corpus, & mane cum furfure & farina fabarum confricetur. Aliud. ℞. costi amari, Cardamomi, fellis taurini; tere cum oleo pistaceorum, ungatur eo corpus, & mane cum aqua decoctionis furfuris macri vel hordei lavetur. Constantinus argento vivo cum cinere, lithargiro, aceto, & oleo mixtis utitur, in calidis complexionibus: in frigidis autem succum pini, aquam marinam, staphidem, nitrum, arsenicum, atque oleum cnici adhibet. Ioannes de rupe scissa argentum vivum cum aqua ardente, & staphidis sylvestris puluere commiscet, cingulumque ex eo parat, quod circa nudos lumbos gestatum pediculos enecat. Serenus, Abinzoar, Amatus Lusitanus, Matthiolus, Hildegardis, Ioannes Vigo, alijque alia praescribunt remedia, sed pleraque [Page] ex his fontibus, Plura qui velit remedia contra Phthiriasin, Paulum Aegin. consulat, lib. 3, cap. 3. Galen lib. 1. de compos. med. sec. loc. & Gulielmum de Saliceto, lib, 1. cap. 48. Novi quendam (inquit Pennius) qui Nosocomij praefectus cum esset, phthiriasin isto modo curavit: Virgis betuleis aegros nova pelle vestivit, quae vibicibus superinducta pediculos postea non admisit; nova sane medendi ratio, & otiosis argonautis desidique gregi aptissima. Amatus Lusitanus (ni male memini) pauperi cuidam foramen in dorsi cute vi ulceris factum recenset, ex quo magna quotidie pediculorum copia emersit; inter cutem carnemque proculdubio geniti fuerunt, & postea unguento ex staphide sylvestri, hydrargyro, pipere, & larido, convaluit. Rulandus balsamum sulphuris cunctis prefert, nec injuriâ, remedijs.

Feros Pediculos primum evelli magna cum diligentia debere, scribit Aetius; tunc aqua marina tepida locus fovendus: cautè tamen (si in palpebris haeserint) ne oculos offendas: tandem hunc pulverem applicato. R. Aluminis scissi. ʒij. staph. agr. obol. j. piper. ob. ij. aeris usti ʒj. myrrhae, ob. ij. lap. scissi, ob. ij. ss. Misy torrefacti ʒj. terito, & sicco utere: tunc in balnea ducantur, ac eorum caput discutientibus & corroborantibus calfacito, corpusue totum lava, & demum confrica. Nostrates pediculis evulsis loca sapone nigro fortissimo optimè inungunt, et si corpus fuerit calidius, argento vivo cum pulpa pomi dulcis excepto, eos illinunt, certo experimento. Palpebras saepe ita infestant, teste Celso, ut oculis deinde exulceratis visus aciem obtundant; tum hydrargyrum depuratum cum absinthij comis & axungia veteri incorpora: nihil enim citius & certius medetur, modò cum cautione fiat. R. item aloes ℥j. cerussae, oblibani, ana ℥.v. laridi, q.s. fiat unguentum: huic quidam hydrargyrum atque sulphur non male admiscent. Hic autem notandum, si feri pediculi barbae, palpebrarum, pectinisue & perinaei regiones densiùs occupaverint; radendos esse primum pilos omnes, statim à purgatione universali; & deinde Topica praedicta adhibenda: fella omnia, praesertim tauri, vituli, perdicis & caponis, cum succo centaurij, & hydrargyro, praestantissima habentur. Lixivium é cineribus myricae pediculos perdit. Vulturis vivi exemptā medullam cum vino bibitam, Rhasis atque Albertus ante omnia commendant. Varignana utitur lacte volubilis majoris & sisimbrio, & Cicla, & lotione mellis; sed praecipuè effert hoc medicamentum. R. staphis agriae ℥ij. vini phialas iiij. setarum porcinarum, ℥ij. Hydrarg. purgati ℥j. bulliant & decocto corpus undi (que) lavetur. Vini fecem, succum genistae, Lixivium senae, acorum, cassiam, pyrethrum, Marinellus alijque plurimi faciunt. Gilbertus autem Anglicus, coctam styracem & sanguisugas simul comburit, é quibus cum porcino sanguine optimum parari unguentum author est.

Vsus pediculorum.Faeda ista animalcula, & majore odio quam canis aut vipera à delicacioribus habita nepotulis, & gaudio aegrotantibus, & nonnunquam medelae sunt. Quippe qui longo putridoque morbo diu laborant, his pediculi in capite nati solutionem morbi praedicunt. Signum enim est exhalantis, & à centro ad superficiem evolantis. Constat item experientia, Arquatos duodecim pediculis contusis & ex vino haustis curari. Mendicis & precario viventibus cum butyro eos saepe exhibuit Pennius, atque ita desperatos nonnullos valetudini restituit. Quidam in dysuria pediculos vivos & grandes, coli immittere solent, ut titillatione urinam prolectent: quod argumentum de Cimicibus Alexander Benedictus narrat. Vbi viscosi humores oculos laeserint, quidam pediculis impositis eos expurgant, qui tanquam hormini sylvestris semina huc illucque reptantes, lemas colligunt, atque ijs involuti postea excidunt. Vescuntur item ipsis, quid dicam Simiae? Cercopitheci? imo homines in Ponto [...] faciunt Herodotus atque Strabo; (quibus Arianus in Periplo consentit:) [Page] idemque de provinciae Cuenensis apud Indos occidentales incolis narrant Hispani. Tam avidè quoque eos venantur & expetunt, ut ne vix quidem Hispanorum mancipia ab eorum esu coerceri possint. Nec mirum sane ijs pediculos cibum praebere, qui equos, asinos, feles, cossos, & (quod majus est) homines crudos devorant. Verùm quia ociósa est provincia, pedes legere, mulieribus demandatur; quae ferè solae eo funguntur officio, & propterea pedilegae à Strabone appellantur. Horum item Serenus alium usum memoravit, dum de ijs sic cecinit,

Noxia corporibus quaedam de corpore nostro

Produxit Natura, volens abrumpere somnos

Sensibus, & monitis vigiles inducere curas.

Vide caput de Lendinibus inter [...] Insecta, Cap. 35.

CAP. XXIII. De Pediculis Brutorum & Plantarum.

NOn Solum in homines ob Protoplasti scelus, sed in Bruta item serpsit haec lues. Verùm ut inter illos pueri magis quàm juvenes, viri quàm faeminae, aegroti quàm sani, inculti quàm mundi pediculis abundant; ita etiam inter animalia reliqua se habet. Solus Asinus ab hoc morbo immunis perhibetur, non quia Christus in eo equitavit (ut Stulti somniant;) sed quia rarenter sudat ob tardum motum; vel Antipathia quadam peculiari fuerit ab Altissimo donatus. Leo, magnanimū sane animal, & Brutorum princeps; tamen à pediculis palpebras infestantibus adeo affligitur, ut unguibus, & scalpturâ nihil proficientibus, in rabiem saepe agatur, si Plinio credendum sit. Equi, generosissimi illius quad rupedis, quis non pediculos vidit, & lendes rubentibus capitibus, reliquo corpore obscurius albicante conspicuos? Boum & vitulorum nigri sunt, & in macris magni multique, pediculis porcorum fere similes, sed breviores, & paulo crassiores.

Porcorum pediculi forma illis respondent; sunt autem adeo grandes & duri, ut vix digitis interimantur. Hi Vrij ab urendo dicuntur, ut Albertus libro. 4. Caput. 205. testatus est. Canes quamvis rariùs, aliquando tamen pediculantur. Sunt autem eorum pediculi parvi, lentiginosi, capite albicante, reliquo corpore ex caerulo livente vel nigricante, ut in Canibus Melitaeis primum vidi. Pediculi ovium minuti valde, quibus capita rubent, corpora candicant. Caprini ab his parum differunt. Cervus ubi cornua abjicere intentarit, insigni palpebrarum pruritu angitur, à pediculis capiti concoloribus exorto. Olorum, Gallinarum, Anserum, Columbarum, Coturnicum, Phasianorum, Perdicum & accipitrum, aliarumue avium pediculi, cui non ex Gesneri de Avibus historia propriaque experientia noti sunt? Satis item omnium Brutorum pediculationis curas Palladius, Columella, Paxanus, Varro, alijque veterinariae Principes ostenderunt; adeo ut nec nobis ijs insistere gloriosum, nec vobis fructuosum fuerit. Quid Avicenna lib. 4. fen. 6. tract. 5. per pediculum vulturis sibi voluerit, equidem conjicere nequeo, & hic Oedipi alicuius operam valde imploro. Scarabeos pilularios à pediculis proprijs occidi, supra lib. primo meminimus. Salmones item pisces, macilentiores praesertim, sub branchijs saepenumero pediculis scatentes vidit Plinius. Reperiuntur item in plantis, nempe Abrotano, Absinthio, Nymphae floriribus, & potissimum in Aquilegiae folijs, mense Iunio, ob singularem (ut inquit Gesnerus) ejus dulcedinem. Pediculares autem plantas nonnullas dici legimus, vel quia ijs adversantur, ut staphis; vel quia generant pediculos, ut Fistularia Dodonaei; vel quia scatent pediculis, ut Aquilegia; vel ob summam [Page] vilitatem, ut pruni majusculi fructus, quos pedicularios inde dictos Ruellius testatur.

CAP. XXIIII. De Syronibus, Acaris, Tineisque animalium.

SYronem Antiquitati ignotum fuisse, Tho: à Veiga falsò memorat: nam ipsum [...] Aristoteles vocat, 5. histor. animal. cap. 32. Syrones item dici videntur, [...], quia tractim sub cute repunt. Animalculū est omnium minutissimum, solens innasci caseo & cerae inveteratis, & cuti item humanae. [...], teste Polluce & Suida, exiguum illud dicitur, quod ab exiguitate non possumus [...], id est, dividere, Latine Pedicelli, Galli [...]e des Cirons, Tautini Sciros, Vascones Brigantes vocant. Anglicè Mites, in caseo, folijs, ligno arido, atque cera: sed in homine Wheale-wormes dicuntur, & Germanis Seuren. Syrones (inquit Abinzoar) Assoalat & Assoab dicti, sunt pedicilli subter manuum crurumue & pedum cutem serpentes, & pustulas ibidem excitantes aquâ plenas: tam parva animalcula, ut vix visu perspicaci discerni valeant. Et Gabucinus; Ad nostra tempora quoddam supplicij genus indomita faeditate pervênit, in manibus exilis quidam pedicellus, lente minor, sub cute serpit. Et Ioan. Phil. Ingrassias ex Abenzoar, ita eos perbelle describit: Excoriata cute ubi minimus ille jonthus varulusve cujusdam sudaminis inftar apparet, exeunt animalcula viva, tam parvuncula, ut vix possint videri. Et Ioubertus, Sunt Syrones dicti omnium minimi, semper sub epidermide latentes, sub qua serpunt (talparum ritu) illam erodendo & molestissimum excitando pruritum. Ex sicciore quam Morpiones materiâ sunt, quae lentoris inopiâ ferè in atomos discinditur. Nascuntur saepe in capite, & pilorum radices exedunt, quos Graeci [...]; Tineas peculari nomine appellant. Syronibus nulla expressa forma (ut rectè Scaliger notavit) praeterquam globi: vix oculis capitur magnitudo tam pusilla, ut non atomis constare ipsum, sed unum esse ex atomis Epicurus dixerit. Ita sub cute habitat, ut actis cuniculis pruritum maximum loco ingeneret; praecipue manibus, vel alijs partibus affectis & igni admotis. Extractus acu & super ungue positus, movet se, si Solis etiam calore adjuvetur. Altero ungue pressus, haud sine sono crepat, aqueum (que) virus reddit: colore est albicante, capite excepto; propius intuenti nigricat, vel nigro parum rubet. Mirum est quomodo tam pusilla bestiola nullis quasi pedibus incedens, tam longos sub cuticula sulcos peragat. Hoc obiter est observandum, Syrones istos non in ipsis pustulis, sed prope habitare. Illorum quippe proprium est non longe residere ab humore aqueo in vesicula vel pustula collecto: quo absumpto vel exiccato, brevi omnes intereunt. Vnde colligimus, quemadmodum ex sero putrefacto oriantur, sic eodem vicissim sustentantur. Horum nullus antiquorum meminit praeter Abinzoar, qui morbum hunc vidit, & curationem ejus rectè instituit. Neque Syrones isti sunt de pediculorum genere, ut Ioannes Langius ex Aristotele videtur asserere: Nam illi extra cutem vivunt, hi vero non: neque revera Aristoteles ullo quod sciam scripto inter pediculos Acaros numeravit.

Quam gravis sit morbus, & vel ipsâ cum phthiriasi comparandus, novit nobilis quaedā Angla sexagenaria, Penruddoci Equitis aurati lectissima faemina: Quae ante annos decē ex nimia lactis caprini ingurgitatione (timebat sibi enim de phthisi) toto corpore his Acaris offendebatur; quae noctu diu (que) oculis, Lubijs, [Page] gingivis, plantis pedum, capite, naso, alijsque cunctis partibus miserè lancinata, vitam aliquandiu duxit molestam atque insomnem, sed tandem (invitis remedijs) aucto malo, & carne etiam totâ depastâ, diem obijt. Illud non praetereundum; Quò diligentius & saepius astantium muliercularum acubus effoderentur, eo majorem successisse sobolem, & quando carnem etiam eroserant, magnitudine eos insigniori apparuisse. Hinc discant elati cordis homunculi, non se vermes duntaxat esse, sed vermiculorum pabulum; atque illius Imperatoris potentiam timeamus, qui tam contemptibili exercitu, superbiam arrogantiam, elegantiam, formaeque dignitatem omnem confundat, & victoriam dé strenuissimo hoste insignem reportare possit. Syrones intra oculos generari forte quibusdam impossibile videtur: Sed id fieri vidimus, & ex epistola. D. Le Ieune regij Chirurgi ad Iacobum Guillemaeum, olim factum esse accepimus, cujus haec sunt verba: Scias (inquit) quòd in membrana conjunctiva, sive albo oculi (ut vulgo loquuntur) Syrones quidam majusculi, vagis hic illic reptatiunculis ex morsibus tantum excitant pruritum, ut abstinere quin confrices haud possis. Ego hoc in casu remedijs usus sum à Majoribus contra phthiriasin praescriptis, sed sine ulla utilitate. Tunc amici ad aegrotam faeminam quandam miserunt, quae coram acu argentea adeo dextre & nullo cum dolore Syrones extraxit, ut mihi miraculo esset. Et sane nisi proprijs luminibus gradientes bestiolas vidissem, Syrones ibidem ortos fuisse nunquam credidissem quidem. Moriuntur humido destituti alimento, & maris aemulo: vel medicamentis contrarijs perimuntur. Hos peculiariter vulgus acicula extrahit, (Germani vocant Seuren graben.) Sed quum non simul tollatur causa eorum Fomes, perseverat affectio. Itaque praestat unguento vel fotu eos occidere, quo simul tollatur pruritus ille infestissimus. Maximè [...] Syrones interimens est acetum salsum. Laur. Ioubert. Vini sublimati lotione omnino tolli, Io. Arden. Anglorum Chirurgus olim doctissimus, scripto reliquit. Quod certe a ratione non abhorret. Nam exiccat, penetrat, putredini resistit, ac sua calida acrimonia omnes enecat. Abinzoar lib. 2. cap. 19. Tract. 7. sequentia praescribit. Primùm corpus cum infusione sem. cnici & urticae purga: deinde exterius cum oleo amigd. amar. vel ricini, & succo foliorum Persici inungito. Pro cibo perdices cum pauco aceto coctas, & panem fermentatum dato. Abstineat ab omni fructuum genere (avellanis demptis) praecipue ficubus, uvis, jujubis, & pomis. Corpus cum carne sive pulpa melonum, vel seminum ipsorum mucilagine saepius fricato. Si vero corpus fuerit carnosum, fricetur cum succo foliorum Persici. Plinius hoc in malo carnem bubulam, porcinam, anserinam, & legumina omnia interdicit.

Erotis lib. de pass. mul. sic scribit; Frumentum cum vino distemperatum, olibani pulvere adjecto, locis affectis emplastri modo applicatum, Syrones ubicunque perdit, maxime in malis & fronte. Aliud. R. salis commun. saponis nig. sulphuris vivi, ana; incorporentur cum aceto scyllitico, & eo loco illinantur. Aliud ad Syrones faciei, quos Rosae Anglicanae author Barrones vocat. R. lapathij acuti, olibani, dracontij, ossis saepiae, ana; fiat pulvis, & ter in hebdomada fricato loca verminosa, prius tamen facie lotâ decocto furfuris, & in die Sabbathi faciē lava cum albumine ovi & amylo, ac deinde cum aqua fluviatili saepius lava, sive amylo. Alexander Petronius Trajanus hoc remediū maxime laudat: Linteum nimirum tenue in lanuginem abrasum, quo mollius fiat & tenacius adhaereat. Hoc parti affectae alligato, mox ovi tosti albumen induratum calidum, & in laminas latiusculas divisum impone, & linteum aliud crassius superliga, ita ut per aliquot horas quiescat. Deinde omnibus ablatis, interius linteum pedicellis plenum reperies, quod hoc modo probatur. Excutias ipsum [Page] supra ignem, & crepitantes syrunculos facile auribus percipies. Ad Trichobrotos & Tineas in capitibus puerorum frequentes, ac minutissima foramina ibidem dolantes, Alexius istud remedium magni facit: R. olibani, axungiae, aprugnae, q.s. bulliant in vase terreo vitreato, & fiat unguentum. Aliud: aluminis usti pulverem aspergito, ac linteum supraponito. Aliud non inefficax: Sulphur vivum in pulvererem redige, cum aceto rosaceo vel scyllitico, vel etiam aqua rosacea incorpora, & linteo superinductum alliga per 24. horas. Aliud expertissimum: R. succi limonum, & aquae vitae, ana; salis usti. q.s. misce ac saepius inunge. Aliud Hildegardis: Despumationem aeris, id est, telas illas quasi araneorum autumno sparsas, applicato, & syrones tineasque omnes certo perimit. Pulverem quoque apum in alueari mortuorum, locis affectis asperge, & morientur: praesertim si cum vino sublimato, vel aceto scyllitico fuerit admixtus. Aliud. Panis siliginei micas adhuc calidas saepius alliga; calore siquidem peribunt. Semen in abiete summa crescens in cineres redactum, & aspersum, valde conducit. Interim item nuclei oxyacanthae pulverisati ac loco affecto applicati, Syrones tollunt. Ioannes Vigo ista contra syrones ubicunque natos praescribit: Omnia (inquit) amara contra ipsos faciunt; radantur primum loca affecta, ut medicamenta citius penetrent. Oleum vitrioli cautè & leviter effusum eos potenter occidit. Argentum vivum cum sapone Gallico & pauco auripigmento, & aceto Scyllitico, cum aloe, plurimum confert. Ad Syrones dentium. Sunt qui vermes in dentibus natos Syrones vocant, quos in chordarum ramenta & seminis hyoscyami fumo ore excepto procidisse affirmant. Quamquam illa ramenta vermes esse merito negem. Syrones tamen putridis dentibus innasci, lippis & tonsoribus notissimum. Ad Syrones venenatos. Morbus Boum Abynzoari dicitur, inter cutem carnemque vermiculatio quaedam venenata; quae tumorem non parvum excitat, juglandis magnitudine, in quo Syro vermis (venenatus ille quidem, licet exiguus) latitat. Hic morbus neglectus occidit, curationem instituit hoc modo: Locus statim cauterio actuali comburendus; tum applica lintea rasa cum farina hordei & aqua dulci. Sedato ex ambustione dolore, unguento Agrippae & oleo rosaceo, tumor considet: tum ablue locum cum aqua mellis, & pulverem rosarum aspergito: & incarnativis demum adhibitis, ulcus claude. Si vero cauterium & ferrum respuat, R. farinae lupinorum, fuliginis, piperis, radicis scarae, ana; omnibus tritis & cum Alchitram madefactis, dimidiam testae nucis partem ijs repleto, & loco affecto apponito; maneat (que) tamdiu, donec vis medicamenti ad vermem pervenerit. Sed diligenter cavendum, ne loci affecti parsaliqua extra testam nuda relinquatur. Nigua bestiola (ut Thevetus comminiscitur) Indos occidentales valde vexat; insectum (inquit) hominum manibus infestissimum, pulice longè minus, sed in pulvere ut pulex natus; quo sane errore captum Lireum cum Theveto delirare non puduit. Oviedus vero inter cutem & carnes generari eos affirmat:De L [...]ry. sed potissimum sub unguibus digitorum nasci: quo loco ubi sese insinuaverunt, tumorem pisi magnitudine cum pruritu maximo concitant, atque tanquam lendes multiplicant. Si vero non opportune extrahatur haec bestiola unà cum suo faetu, paucis diebus pruritus in dolorem cedit vehementem, morbique violentiâ aegri pereunt. In Accipitrum Falconumque corporibus sub pennarum radice vermis nascitur, Trocta dictus; eum Syronem, Tineam aut Acarum esse, ex Alberti codice dubitare desijmus, apud quem illius morbi medelam fusius legeris. Quinetiam in urinis nonnullarum praegnantium, ut Bonaceiolus refert, Syrones quidam exigui & rubelli apparent, quod infallibile conceptionis argumentum ponit. Dermestes insectum est pelles consumens, unde à pellibus nomen est adeptum: & pro pellium ratione colorem mutat. Nam pilorum colorem [Page] plerunque sequitur, pulicem magnitudine aequans, & sex pedes rostrumque forcipatum ostendens. Tinea item vestes consumit: praesertim laneas: vorax valde animalculum & ex psychis, (ut diximus) procreatum.

CAP. XXV. De Cumice.

Κόρις Graecorum, Latinis Cimex dicitur. Hebraei Pischpescz à Scrutatione vocant. Scrutatur enim animalia dormientia, ut eorum sanguine se repleat. κόριν dictam vult Isidorus & Cimicem, à Cori herba, quam latini Cimicariam vocant; quae (ut ingenuè fatear) nobis incognita, nisi sit Atriplicis sylvestris species illa humilis & faetidissima, quae juxta muros & aggeres nascens, obscaeno nomine Vulvaria dici solet. Etenim Matthioli Coris bene olet, & cum Cimicaria proinde non convenit. Arabibus & Barbaris Alcarad, Deboliar, Fesafes, Coroda, & Corab dicitur. Germanicè Wantlausz, Anglicè Wall-lowse. Saxonicè Wantzen, id est, Pediculus parietum. Brabantij item non male, Wuegluys, sive spondarum pediculum. Hispani Chimesas. Itali Cimice. Galli Punaise nominant. Sunt autem Cimices vel domestici atque impennes, vel pennati & sylvestres. De his antea diximus libro primo: nunc de domesticis agemus.

Domesticus hic, fastidiendum naturâ animal, ut Plinij verbis utar, similis fere Ricino, est enim corpore rhomboide, colore nigro, parum rubente: pedes habet juxta collum breves, utrinque tres; dorsumue

[figure]

& ventrem incisuris notatum: cutis apprime tenera, ut vel levissimo contactu crepet media, faetoremque maxime abhominandum expret. Noctu acriter mordendo ex hominum corporibus sanguinem exugit in vitae sustentationem. Lucem enim (Blattarum modo) non perfert, eaque nascente in rimas lectorum parietumque se recipit. Post morsum vestigia purpurascentia cum dolore pruriginoso tumida relinquunt. Generantur, secundùm Aristotelis sententiam, ex humore per summa corporum animalium exudante, lib. 5. ca. 31. Hist. Sed sine dubio ex humoribus alijs circa lectos putrescentibus, & é lignis paulatim exudantibus, oriuntur: propagantur item coitu, ut in agro Aurelianensi Pennius olim animadvertit. Nam

[figure]

dum Phytognomices studio Natali Caperoni comitem se daret, ut ramulum arboris truncaret, gladium distringere tentavit. Quum autem per rubiginem id aegrius praestaret, vaginam secare necessum habuit, in qua Cimices adultos plurimos, ac juniores non paucos, cum magno ovorum dilutius albicantium numero comperit. Generantur etiam in Gallinarum caveis, Scaligero teste; sed in Coturnicum caveis brevi tempore infinitè multiplicantur. In abiegnis lectis frequentes sunt, maximeque palea inveterascente. Inter chartaceos quoque libros gignuntur: Ludovicus Vives parietes alabastro obductos cimicibus procreandis aptissimos in Dialog. arbitratur. Vulgo jactatum est (inquit Ios. Scaliger) é Cimicibus contritis Cimices oriri, quod vix verisimile existimem. Carthusianos Cimicibus nunquam vexari, fingit subtilitatum fictor Cardanus: causam adferens, quod à carnibus abstinent. Tolosati lectuli (utor Scaligeri responso) carnes non esitant, & nihilominus ea peste sunt infames. Munditiem potius frequentemue lectulorum & culcitrarum lotionem pro causa attulisset, quam quum Galli, Germani & [Page] Itali minus curant, pariunt magis hanc pestem; Angli autem munditiei & cultus studiosissimi; rariùs ijs laborant. Anno 1503. dum haec Pennius scriptitaret, Mortlacum Tamesin adjacentem viculum, magna festinatione accersebatur ad duas Nobiles, magno metu ex Cimicum vestigijs percussas, & quid nescio contagionis valde veritas. Tandem re cognitâ, ac bestiolis captis, risu timorem omnem excussit. Contra istos nocturnae quietis hostes Deus noster misericors, remedia nobis suggessit, ex antiquis novissimisque scriptoribus haurienda: quibus in usum productis, vel arcere ipsos, vel necare etiam possimus. Fumo enim stercoris bovini, pilorum equinorum, hirundinum, Scolopendrae, sulphuris, vitrioli, arsenici, aeruginis, xyloaloes, bdellij, filicis, spatulae foetidae, Aristolochiae, clematites, myrti, cumini, lupinorum, corrigiolae, nigellae, cupressi, interficiuntur; ut ex Aetio, Rhasi, Florentino, Didymo & Cardano videre est. Praestat autem cortinis circa lectum expansis fumum ita includere, ne qua expiret. Parantur item eum in finem unguenta, illitiones, & embrochationes, ex felle bubulo, hircino, erinaceo, vitulino, caprino, asinino, cucumere, haederae folijs, citro, icthyocolla, amurca, fimo bovis & aceto acri, sulphure vivo, scylla, capparibus, staphide sylvestri, absinthio, passo, calce, argento vivo, lauro, sapone nigro, halicacabo, succo arantiorum, limonum, &c. de quibus Varronem, Palladium, Arnoldum, Didymum & alios consule. Prophylactica quod attinet, Canabis vel Halicacabi fructus juxta lectum positi vel suspensi, cimices fugant. Democritus ait, cornu cervinum, vel leporis pedes circa lecti fulcra pendentes, idem praestare: quod etiam auriculae vulpis alius tribuit. Feces butyri cocti, projectae ubi sunt Cimices, satietate eos disruptos mirifice perdunt. Forte haec est illa pinguedo de qua Cardanus his verbis: Sciebamolim, sed jam oblitus sum, (inquit) Pinguedinem, quae ligneo orbi superlita cimices omnes (ceu epode facta) ad se alliciebat, ita ut vix lignum videri potuerit. Referunt obulum lecto substratum, Cimices pellere. Quidam linteum frigida madefactum appendunt, atque ita activa frigiditate eos repellunt. Oleum per se, aut cum atramento sutorio, vel cum felle taurino, vel decoctum chamaeleontis nigri, Cimices fugat. Amarissima denique omnia & fortiori odore praedita, Cimicibus proculdubio adversantur: gravem autem odorem eos profligare, rubentium pellium copia (inquit Olaus Magnus) loco aliquo coacervata ostendit. Hos supra modum multiplicatos pestem praesagire asserit Alexander Benedictus. Significat enim vel humorum, vel aëris, vel utriusque magnam putrefactionem. Bacchus ad inferos descensurus, apud lepidisfimum Graecorum Comicum,Vsus. eas sibi dari cauponas in itinere precabatur Iovem, in quibus paucissimi essent Cimices. Tamen concordia illa rerum & repugnantia (inquit Plinius) quae totam, duce natura, replet medicinam, nihil non ex aliqua parte homini conducibile produxit, adeoque quod Comicus ille Deus infestum putavit, humana quidem posteritas salutare sensit. Acri sane facultate praediti sunt Cimices, suum tamen in medicina locum obtinent. Nam cum sanguine testudinis sumpti Serpentum morsibus medentur. Odore eorum Epilepsia ex uteri suffocatione orta discutitur. Ovo, cerae, aut fabae inclusi atque devorati, Vomicae & quartanis febribus (ex Plinio, Dioscoride, Galeno, Marcello, Aetio, Actuario istud) auxiliantur. Ex aceto poti, vel etiam suffiti, Sanguisugas tenaciùs adhaerentes facile removent. Tertianis item febribus conferre, Quinti Sereni carmina illa ostendunt:

Allia non pudeat terno cum Cimice trita

Et diluta mero, medijs haurire diebus.

Praeterea tritus Cimex potatur in ovo,

Horridus attactu, sed gustu commodus apt [...].

[Page] Gesnerus huic experimento in schedis fidem facit, facto in plebe viliori & rustica semel atque iterum periclo. Lethargo correptis septenos in cyatho aquae dabant veteres, annis puerilibus quatuor; Plinius: cui consentit Serenus his versibus,

Quidam dira jubent: septeno cimice trito,

Vt vicientur aquae, cyathus (que) bibatur eodem.

Haec potiora putant, quam dulci morte perire.

Qui etiam Haemorrhagiam narium Cimicis odore solo sisti, olim cecinit. Quidam oculos hebetiores ex cataracta factos sanant, illis tritis in sale & lacte mulorum. Quidam aures dolentes melle Cimicario inungunt, magno cum salutis fructu. Vomitum quoque cohibent, Marcello teste, remedium que expertum asserit, si in ovo sorbili Cimex contritus a jejuno rem ignorante sorbeatur. Eos contra aspidis, Viperae, atque omnium serpentum venena facere, inde probare vult Plinius, quod Gallinae ijs vescentes, a talium animalium ictu perstantillaesae. Ad stranguriam & calculum pellendum, Cimices contritos laudat Aetius. Vegetius hoc in casu, unum Cimicem in aurem, alterum in meatum penis imponit, & leni locorum fricatione; urinam statim reddi affirmat: quod remedium videtur ex Herode in Hippiatricis mutuatus. Gal. Eup. 5. Cimices non solum urinam provocare asserit, sed etiam per novem dierum spatium epotos, eandem involuntarie labentem pueris sistere. Hos ex vino, jusculo, vel aqua calida bibitos, Calculo laborantes mirifice juvare Valarandus Douvres Insulanus, Pharmacopoeus Lugdunensis doctissimus, saepe retulit. Cineres ipsorum idonea cum decoctione per clysterem injectos in calculo item pellendo, recentiores mirè celebrant. Contritis & colis meatui illitis, protinus Vrinam provocat Marcellus. Sunt (inquit Gesnerus) qui in Colico dolore Cimices quatuor vivos ex vino mane bibendos praescribunt, & jejunium duarum horarum postea injungunt, totidemque duabus ante caenam horis propinant; & sic die sequente, donec duodecim cimices devoraverint: fastidiendum hercle remedium, sed nec novum in desperato illo dolore, & praesentaneum. Functium urbis Tigurinae praetorem, ejusque aliquot nepotes secundo haustu liberavit, fereque ad Encomium Cimicis scribendum excitavit. Externos quod spectat morbos: si pilas radicitus evellas, & locum affectum sanguine Cimicum illinas, siccarique permittas; ex Galeni, Aetij, & Noni sententia nunquam renascentur. Cum Anserino adipe & Cimicibus perunctis mammis; dolores minuere, molas uteri erumpere, Scabiem matricis sedari, narrat Plinius. Cornelius Gemma in appendice operis Cosmocrit. mentionem facit mulieris, in cujus calvaria aperta, magna Cimicum multitudo erat reperta.

CAP. XXVI. De Ricino & Reduvio.

RIcinus vulgo Graecorum [...], Hesichio [...], Suidae [...], alijs [...]. Sypontinus non rectè [...] vocat, quum alis careat. Arabibus, Alcharad, Alfesafes, Alhalem, ut Bellunensis refert. Ferlini etiamnum hodie (inquit Hermolaus Barb.) ut ex Didymo Zelonote accepimus, Ricinos [...] appellant. Latine Ricinus dicitur, quia Ricini plantae semina imitatur. Gaza Reduvium vocat; Albertus non nuspiam Tacam appellat. Albertus item Vincentius, & Guillerinus de Conchis, Eugulam nominant. Cicam primùm dictam reor, (inquit Scaliger) [Page] quia [...] idem cum Crotone est. Italis Zeva. Germanis Holtzbock. Gallis Plata, ob corporis compressionem. Anglis Woodteek vocatur. Quidam Ricinum & Reduvium isto modo, rectissime quidem, distinguunt.

Ricinus Insectum est parvum, aestate ineunte in pascuis inter gramina & in sylvis inter folia nascens ex putri quodam humore: compresso valde & plano ad tactum corpore, cute admodum tenaci, figura corporis rhomboide, colore nigro cū quodam splendore, aut ex fusco obscurè nigricante; posteaquam vero animali cuipiam adhaeserit, & capite cuti infixo sanguinem hauserit, brevi grandescit turget que, ac temporis progressu ferè fit globosus: sex habet pedes collo affixos, rostellum illi acutum, sed breve: nec prolem gignit, nec ab alijs animalibus gignitur, atque in eo à cunctis differt Insectis, quod cibo affatim repletur, excrementi tamen exitum non habet, unde forte Hetruscis Coeca dicitur. Materiales ergo Philosophi cum Aphrodisaeo omnia à manifestis Elementorum facultatibus ducentes, perpendant diligenter, ad quem materiae hic defectum, vel confusionem confugerint. Si comminiscantur. Naturae defuisse subulam, qua illi podicem terebraret, sibilis excipi merentur. Quinpotius Paracelsicum illud hic videant atque agnoscant; tum ex corporibus spiritus, tum ex spiritibus corpora fieri posse. Plinius Ricinum turpe animal appellat, cujus saginae finis (ut epulonibus accidit) mors ipsa; nam paucis diebus satietate nimia dehiscit. Tamen & famem quoque fortiter perfert per septiduum. Vix assentior Scaligero, qui eum in hominis barba & inguine nasci credit, quia victus causa ibi affixus tenaciter inhaeret; quamvis Eustathium & Hesichium patrocinantes habet his verbis, [...]. Haud enim ex animalibus gignitur Ricinus, sed ex putrida foliorum graminumque materia, ut antea retulimus, atque ut Aristoteles affirmat, Histor. 5. cap. 19. [...]. Forte per Ricinum pediculum cancriformem intellexit Scaliger, vel Reduvium forte humanum: nascuntur enim ambo in barba & inguine; nec nisi magna cum difficultate avelli possunt: Boves valde vexat, & homines, sed praecipuè latrantium animalium caetum. Ovibus etiam & capris molestos esse Ricinos testatur Cato, similitudine corporum deceptus. Nam ovium ille Pediculus Reduvius dici debet (nostri Sheep-lowse appellant) inter quem & Ricinum variae & differentes notae. Nam Reduvio rostellum longius, corpus vero etiam à maxima repletione nunquam ita distentum, quin semper compressum, nunquam globosum videatur: hujus item pedes obscurè rubent; dorsum cineritio est colore, tribus minutissimis punctis nigricantibus

[figure]

distinctum, & ad cordis figuram effigiatum. Caput non semper, imo rariùs cuti infigitur; nam non nisi per vices sanguinem exugit, & excrementa inde genita per anum exprimit: quae lanam viridi ita tingunt colore, ut vix calido lixivio, ne dum frigidae cedat tinctura. In vellere detonso annum integrum vivunt Reduvij; Ricini solo sanguine aluntur & calente animali. Sint igitur ejusdem generis cum Catone; at differre eos maximè veritas affirmat. Sacos est animal parvum; tuberibus Leprosorum non dissimilis, inquit Albertus. An Ricinum eo intelligat, an Asetum, dubitat Gesnerus. Ricinum potius arbitror, tum à tuberum orbiculari forma, tum à sublivido colore argumento facto. Amurca optimè depurata, & vini fortioris fecibus cum decocto lupinorum addita, inunctione oves tonsas liberat a reduvijs; tum per biduum triduumve sudent; tandem aqua maris laventur. Cato. Anglicani opiliones pice liquida & sevo ovillo eas illinunt vellere nudatas, vel radicem acori tundunt, & in aqua elixant, & tepida decoctione corpus fomentant. Nonnulli Cedria tantùm utuntur. Alijs etiam in usu est radix Mandragorae; cavendum autem ne à pecore gustetur; ob stuporis, quem inducit [Page] summum periculum. Alij Cyperi radicem coquunt, eaque decoctâ oves abluunt. Diophanes in Geopon. Contra canum Ricinos, eorum aures oleo nucum avellanarum & amygd. amararum illinere jubent veteres; id experientia remedium confirmat. Quinetiam teste Nemesiano,

Vngere profuerit, tepidoque ostendere Soli

Auriculas, Ricinos candenti & pellere cultro.

Rhasis contra canum Ascharden, sive Ricinos, ablutionem commendat, ex vino, aceto, Cymino, & aqua salsa. Theonmaestius & Cato ex amaris nucibus contritis oleum parant, eoque digitos & aures feminaque ipa inungunt. Eos cedria necat. Dioscorides. Columella avelli Ricinos a bobus canibusque vetat, ne loci exulcerentur, atque picem liquidam cum larido mire effert. Succo item utriusque Chamaeleontis perimuntur, Plinio authore. Sanguinem Ricinorum ulcera expurgare,Vsus. eosque vino infusos ebrietatem statim inducere narrat Albertus. Laudantur quoque ad ani Fistulae curam à Sereno, cum dicit;

Obscaenos si ponè locos nova vulnera carpent,

Horrentum mansacurantur fronde ruborum.

At sij am veteri succedit Fistula morbo;

Mustelae cinere immisso curabitur ulcus,

Sanguine ceu Ricini quem bos gestaverit ante.

Ignisacro Ricini quoque sanguis auxiliatur: tradunt item Ricinum ex aure sinistra canis avulsum, omnes dolores sedare adalligatum, ut Plinius ex Nigidio scripsit. Asserit item, mulieris lumbis ejus sanguine perunctis, taedium veneris supervenire. Hircorum Ricini 9. vel 10. ex vino hausti menses sistunt, Dioscoride testante. Sanguine Ricini à cane faemina adempti palpebras illinito, pilis prius evulsis (inquit Gal. simpl. 10. cap. 5.) & nunquam renascentur. Sic etiam Avicenna & Plinius; sed ex aliorum fide. Dionysius Milesius ad pilos pungentes & senticosos tale psilotrum praescribit: Leporem marinum in novo vase fictili comburito, ac cinerem cum Ricinorum sanguine in corneâ pyxide servato; utere, pilis prius evulsis. Reduviorum pulveris drachmam cum semisse in potu exhibitam, Icteritiam citò & certissimè curare, Angli multi experientiâ docti satis noverunt.

CAP. XXVII. De Tinea vestivora.

PEnnius hujus insecti historiam orsurus, Tineam [...] facit. Nempe Hieracij pediculos apud Albertum; vermiculos ligniperdes apud Plautum; favorum pestem apud Virgilium; ulcera capitis manantia, & vestium more exesa apud Plinium significat: unde forte Claudianus, Miserabile, turpes— exedêre caput tineae. Gaza [...] Tineas transtult, nullo plane judicio, ut in Erucarum historia annotavimus. Vexant & tineae femina ficorum, inquit Plinius; vermiculos in ipsis ficubus ortos, unde [...] veniunt, intelligens. Niphus Scorpiolum libros depascentem (de quo inter Scorpiones egimus) Tineam appellat. [...] autem & [...], si quis proprie loquatur, [...]: id est, vermiculus vestium. Latinè Tinea dicitur, Isidoro interprete, à tenendo: pertinaciter quippe inhaeret vestibus, nec facilè locum mutat. Gallis Teigne. Hispanis Tina. Italis Tignola. Illyrice Mel. Polonice Mol. Anglice Mots vocatur. Haebrei sua lingua Hhasch & Sas [Page] nomen dederunt; ut ex Iobilib. cap. 13. & Esaiae 51. apparet. Vermiculus est parvus, colore ex livido albescente, cui Phalaenae minima illa species, noctu ad lucernas advolans, ortum debet. Reperiuntur item quidam argento illitae, quas Angli, Silver-moths. Belgae Schieter, appellant, à motus velocitate. Hanc Niphus Scorpium librorum magno errore constituit. Est item Tinea quaedam pendula, vel tunicata (inquit Plinius:) tunicam suam sensim attrahens, ut cochleae testam; quâ spoliata statim expirat: si vero nimium excreverit tunica, in chrysalidem abit, ex quâ Phalaena quaedam exigua stato tempore erumpit. Haec species filo appensa in aedibus pendula aliquandiu manet, antequam in aureliam mutatur. Caput huic nigricans & exiguum; reliquum corpus obscurè ex fusco albicat. Theca ejus oblonga, ex aranea ferè composita, non omnino teres, sed leviter compressa, & utrâque in extremitate nonnihil hirsuta. Phalaenae inde natae, summis aedibus per pedes adhaerent, donec corrupto ac putrefacto corpore iterum nascuntur: putrescente jam corpore, alisque & pedibus ultro cadentibus, filo per caudam sese suspendunt. Tandem Thecam acquirunt, ac in hanc Tineae speciem vertuntur. Habet quoque Germania & Helvetia Tineam ruffo colore, capite crafsiusculo, corpore caudam versus sensim extenuato. Ventris color splendidior, subflavus, & instar Serici villosi mollis. Tenera admodum bestiola, praecipuè illa deargentata, & quae solo tactu conteritur. Vnde regius ille Psaltes Psa. 39. Quum in reprehensionibus castigaveris quempiam, dissolves eum sicut Tineam. Et Iobus cap. 40. certissimum improborum exitum amplificans: Conterentur (inquit) antequam Tinea. Omnes Tineae in sepedum grege numerantur, oriunturque in vestibus tam lanarijs quam pelliceis, à puluere & situ non expurgatis: eoque magis, si araneus una includatur, ut Aristoteles scripsit: siquidem hic humorem illis insitum absorbet atque exiccat. Cavendum igitur, ne cum crasso ac humido aëre complicentur vestes atque puluerulentae reponantur. Quidam, ut Tineas vitent, vestes calido sole ventilant: quod nostrae mulieres severè vetantes, in umbra ventoque rabido algente rem peragunt. Solis enim radios Tineis amicos; umbram ventumque procellosum, inimicos sentiunt. Hi vermes ubisensim sine sensu extimam panni faciem depasti fuerint, interiora inde absumunt, mediaque substantia ita sese insinuant, ut ne diligentissime quaerentibus satis pateant. Antiqui in Tineis perdendis expertissimi erant. Nam Servij Tullij vestes duravere ad Sejani exitum, ea diligentia vestipicorum curatae, ut nec ipsae diffiuerent per aetatem, nec Tineam per incuriam admitterent. Qui pannos laneos vendunt, Ispidae avis pellem (nostrates Kings-fisher appellant) cum pannis una convoluunt, vel in officina suspendunt, quasi secreta quadam antipathia Tineis adversam. Odore sussituque Sabinae, lupulorum, dactylosae, absinthij, rorismarini, polij-panacis, anisi, helichysi, mali assyrij, corticis citri (nam hic ferè solus Citriorum usus apud veteres) Myrti maricosi, cedri, cupressi, calamenthae, sulphuris, plumarum molliorum, praeclarè abiguntur atque necantur. Libri in monumento Numae reperti, Cedria illiti scribuntur, ideoque salvi à Tineis supra quingentos triginta & quinque annos creduntur, Teste Plinio. Ossa Bergersterts (bestiam ignoro) in pulverem redacta, & cum vestibus sparsa, Tineas prosligat, si Hildegardi fides habenda: Cantharides medijs aedibus suspensas idem facere, narrat Rhasis; qui etiam refert, Vestes pelli leonis involutas, tutas esse a Tineis. Quidam linteum lixivio fortissimo madefaciunt, ac sine expressione in sole ficcant; quo involutas vestes, à Tineis non erodi affirmaut. Vestiarium amurca aspergi, Cato praecipit. Mirum est quod Plinius refert, vestem feretro suppositam vel cadaveri instratam, semper à Tinearum injurijs esse immunem. Ditior populi sors (Cui stragula [Page]vestis, Blattarum & Tinearum epulae, putrescit in arca, ut Horatius cecinit) vestes aestate diligenter inspici curant, & exarcis sublatas, loco admodum perslatili ventilant: deinde ex lobis milij Indici, vel ex setis porcinis, aut musco scopario, vel etiam ex absinthio factis virgulis, pulverem discutiunt. Antiquitus bovina caudâ id facere solebant, de qua ita Martialis,

Sordida si flavo fuerit tibi pulvere vestis,

Colligit hunc tenui verbere cauda bovis.

Nec desunt lautiores mercatores, qui arcas è cedro & cupresso confici curant; & ex origano, absinthio, Iride, mali citrij cortice, myrto, pulverem paratum ponunt cum vestibus, ijsque remedijs lanivorum hoc pecus longe arcent.

De Tineis lignarijs, librarijs, cuticularibus, fructivoris, ante scripsimus, inter Vermes hexapodos. Nunc quod huic addam capiti non habeo: nisi ut Divites adhorter, thesaurum ibi deponere; ubi neque Tineae vestes arrodere, nec rubigo argentum depopulari possit. Mittant item infinitum illum Vestium multarum luxum, cujus ecquem alium speremus finem, ut Lyrici verbis utar; Quàm nigras Blattas tineas (que) ut pascat inertes? Si homo (inquit Calvinus) de muliere natus, [...], & tanquam putredo veterascens, se velutivestem esse quotidie cogitaret quam exedit tenea: sanè superbia positâ, rubore suffunderetur, ac ad pedes Omnipotentis supplex caderet.

CA [...]. XXVIII. De Pulice.

Ψύλλα καὶ ψύλλας Latinè Pulex dicitur, quasi pulvis, vel pulveris filius, Isiodoro teste. Hispanis Pulga, Italis, Pulice, Gallis Puce, Anglis Flea, Germanis à fugae celeritate, Floch vocatur. Non minima pestis Pulices, praesertim cum majori numero domientes perturbant, & tum fessis tum aegris molestiam exhibent, periculo sese liberant faltu & fuga, primaque luce èlecto sese subducunt. Omnibus infesti sunt, sed praecipuè (ut lascivus poeta cecinit) teneris puellis, quarum agiles & saliva quasi inviscatos digitos vix fugiunt. Sunt autem communes, vel Rariores. Communes, parva sunt animalcula, pediculorum magnitudine, molliore tamen corpore, dorso gibboso, & ferè porcino: color eorum nigricat, cum splendore; pectus venterque ex nigro flavent. In catellis candidis dilutiores sunt, in ruffis fulvidiores, in nigris nigriores, atque in alijs. Natur [...]e miraculum ex hoc advertas velim, quòd posteriora cruscula ventrem versus retro flectuntur, anteriora verò ad pectus, quadrupedum more, ut in cunctis paenè infectis usuvenit, quibus quatuor tantum pedes dedit Natura. Eum forte in finem sic disponuntur Pulicum juncturae, ut facilius inter longiores lodicum lemas plicasque se à prosequentibus abscondant. Extremae tibiae bifidae, uncatae, acutae, & quasi corneae videntur; non solum ut certius scandant sublimia, sed etiam ut glabrae cuti, alijsque rebus firmius insideant atque inhaereant. Caput illis exiguum, os non forcipatum habent sed torosum: collum breviusculum, cui Marcus quidam Anglus (subtili omni opera peritissimus) catenam auream, digiti longitudinis, unà cum sera & clavi tanto adaptavit ingenio, atque eâ subtilitate, ut facilè à Pulice incedente traherentur; nec tamen pulex, catena, fera & clavis, grani pondus simul excederent. Accepimus item a side dignis, pulicem fic catenâ alligatum, currum aureum perfecte omnibus suis numeris absolutum, nullo negotio traxisse; id quod & artificis industriam, & suas ipsius vires [Page] multùm commendat. Proboscidis mucro paulò est rigidior, ut cutem faciliùs penetret. Cava sit necessitas postulat, ut sanguinem exugat, & intus transvehat; teneriora loca petunt, duriora promuscide non attingunt. Duabus minutissimis antennis è fronte natis, tum viam explorant, tum de objectorum natura atque duritie judicant. A morsu, locum rubicunda macula notatum dimittunt, & veluti suae virtutis signum erigunt. Tempestate pluviosa nimiùm mordaces sunt, omnemue tunc corporis locum audaciusculi oberrant. Intestinum unum habent minutissimum, & implicatum; quod pro cibi quantitate vel relaxatur, vel contrahitur. Minores, strigosiores, jejuniores, acriùs pungunt; pinguiores lubentiùs ludunt, & titillant: oculos habere verisimile est, tum quòd suos eligunt recessus, tum quòd appetente luce sese subducunt. Carni putri vel mortuae non insident. Morbo regio laborantes ob succi amaritudinem; morituros ob ejusdem corruptionem & faetorem neutiquam violant. Omni hora hominibus canibusque molestae sunt; sed noctis quàm diei delectum habent majorem. Quamvis permolesti sint nobis, tamen neque faetent, ut Cimices; nec habenti ignominiam pariunt, ut pediculi. Pigras tantùm puniunt familias; nam à tersis admodum aedibus longè discedunt. Quum de suo capite comitia haberi intelligunt, & appropinquantem digitum praesentiunt, dicto citiùs fugâ suae consulunt saluti, & horsum prorsum saltando hostem ludunt. Horum dum aucupes mensurare saltum curiosulè dant operam, (ut Aristophanes loquitur) [...]. Manè à pastu in lodices villosas se penetrant, vel parietibus haerent, vel in scirpis & pulvere sese abscondunt: quo Gallinis, columbis, alijsque avibus, nec non hominibus, canibus, talpae, & muribus parant insidias, atque praetereuntes vexanr. Venatores nostri vulpem ijs etiam scatere affirmant, & modum qno liberatur haud illepidum narrant. Evepribus nimirum pugillos aliquot lanae decerpit, convolutamue ore mordicustenet. Posteà flumen gelidissimum sensim intrat, & unciatim sese immergens, ubi omnes pulices suffocationis periculo ad caput migrasse, atque inde in lanam perfugijspe repsisse intelligit, eam suis hostibus onustam cum latratu expuit, atque ita laetus salvusue ab eorum vulneribus terram repetit.

Ortus illorum primus ex pulvere, praecipue urina caprae aut hominis praemadefacto. Inter canis pilos etiam ex humore succido putrescente nascuntur, Scaligero teste: minima certe putredine gignuntur, sedemue sui ortus obtinent sordes aridas. Martyr, Decadum navigatoriarum author, scripsit, in Perienna Indorum regione, guttas sudoris è mancipiorum corporibus cadentes, illico in pulices converti. Quaedam regiones ita illis infestae, ut nec importati alantur ibi omnino, nec generentur, ut in territorio Sigelucensi Tefethore. Contrà, Heae civitas maritima (nisi Ioannes Leo nos fallit) ex caprarum abundantia pulicum feracissima est, sicut etiam & Dede. In Hispaniola pulices reperiuntur, sed nec multi, nec magni; morsus autem diritate longè nostris molestiores: loca calida & sole illustrata amant. Verno tempore abundant, initio hyemis moriuntur, frigoris impatientissimi. Coeunt mare faeminam conscendente, ut muscae; tumque unà gradiuntur, saliunt & quiescunt. Diu in coitu haerent; aegrè admodum divulsi. Statim à coitu gravida faemina obesior videtur, ovorum plena; quae licèt in ventre oblonga, minutissima, numerosissima, & candida videantur, exclusa tamen, repente nigricant, ac in puliculos abeunt (si Pennio nihil negandum) mordacissimos. Pulices non ova sed lendes parere, Philoponus in lib. de generat. asserit, atque idem velle Niphus videtur. Quòd vero id crepitu quùm premuntur probare contendunt, nihil eorum opinionem confirmat; nam ova etiam sub ungue non sine sonitu franguntur. Aristoteles ex ijs, sive ovis, sive lendibus, sive vermiculis, aliud animal generari non sentit, cui ego lubens subscriberem, nisi naturam [Page] nihil nullo fine producere existimarem. Rariores illi pulices videntur quos juxta Niguam fluvium parit India, ut ex Theveto accepimus. Pedum potissimùm molliores partes sub unguibus invadunt, morsuue venenato; post quatriduum tumorem pisi cicerisúe magnitudine excitant, & faetum lendibus candidis similem; qui nisi omnes citissime eximantur, locusque affectus calidis cineribus uratur, membri fiet jactura; ut Numidicis mancipijs saepe contigit. Ipse item in provinciâ Peruvianâ huic malo obnoxius, non nisi frequenti in flumine ablutione, valetudinem recuperavit.

De Pulicello ita scriptum liquit Cardanus:Lib. 9. subtil. India occidentalis mittit é pulicum genere Niguam, pestem quandam atrocem. Minus est pulice multo hoc animal, quod homini adhaerens adeò lancinat, ut pedes quibusdam, alijs etiam manus excidant. Inventum auxilium, si locus oleo perungatur, novacúlaque radatur. Ad quem ita Scaliger respondet: Niguae narratio tua mutila est, non inutilis, si philologiam spectes;Exerc. 94. n. 8. ad subtil. Card. 23. addemus ea quae abs te omissa sunt.

Pulicellus est rostro acutissimo: pedes potissimùm invadit, (rarò partes alias,) non ingredientium tantum, sed & cubantium quoque. Ideò in sublimi cubant Indi. Frequentissimè partem illam quae subest unguibus lancinant, quarta die crescere tumor incipit, tum ad eam turgent magnitudinem ut pisum superet. Tumor faetus est lendinibus candidis: quibus extractis, calidos imponunt cineres. Non multo aliter Benzo:In navig. hist. Pestiferis insectis maxime infestantur Indi. Inter alia Niguae, magnitudine pulicis, citrà ullum sensum inter carnem & ungues praesertim pedum sese immergunt, alunturque in pulvere. Saepe enim accidit, ut nullus ex ijs dolor sentiatur, donec in magnitudinem cicerum aut lentium excreverint: ac tum cum ingenti lendium copiâ fruticante, acu aut spinâ aegrè evelluntur: atque id mali cineribus calidis sanatur. Porrò Numidiae mancipia, quae Hispani in familijs habent, calceis quia destituuntur, ea pestis pervicacissimè infestat: tantaque copia pedes eorum appetit, ut nullâ curâ praeterquam ferro aut igne arceri queant: itaque multi ex eo digitis pedum, vel pedibus integris mutilati superfuere. Intereunt Pulices a nimio frigore, & propterea algidiore hyeme disparent: vel vi occiduntur à nobis, atque canis canem non minus gratè expulicat, quàm mutuò scabunt. Suppeditat item benignissima natura integram remediorum syluam, ut quorum vestigia nos fallunt saltus (que) ludunt, eos aliquando tamen perdamus, & corpora [...] ab illorum ictibus salva servemus. Dedit enim nobis caules, ebuli folia, fili [...]em, anchusae radicem, pulegij flores, rutam, colocynthidem, rubum, Oleandrum, mentam, mentastrum, lupulum, rapi semen, cuminum, staphidem agriam, psyllium, conizam, crocum, coriandrum, chelidoniam, Siliquam, cicerem sylvestrem, persicariam, Sinapi, lupinos, radicem Chamaeleae, hellebori, folia populi nigrae, lauri, juglandis; quorum oleis, aut succis decoctis, irrorato pavimento, vel suffitibus domo infectâ, fugantur pulices, & plerunque interimuntur. Supra omnia equae urinae feces, aut aqua maris laudantur, aspersae; & cornu cervini ustio valdè confert. Sanguis hirci in fovea vel pelvi depositus, omnes pulices ad se allicit; uti etiam lignum adipe ericij, cuniculi, simiae, ursi, tauriaut vulpis illitum. Aqua decoctionis arsenici aut sublimati aspersa, certo experimento pulices necat. Calx viva cum hellebori albi succo commixta, idem praestat. Lampyris in media domo posita, fugat pulices. Herba pulicaria in civitate Chairi pulverizatur, & circa lectos pulvis spargitur, cujus odore stupefacti pulices non mordent. Si pulex in aurem irrepserit, Oleum infundito, cui aceti vel rutae succi parum fuerit admixtum. Oleum spicae, petrae, terebinthi plurimum auxiliatur. Haec remedia ex Apsyrto, Varrone, Columella, Galeno, Aetio, Palladio, Avicenna, Rhasi, Kiramide, Guilielmo, [Page] Placentino, Ioannitio, Bellunensi, Hermolao Barb. atque Plinio petita sufficiant. Barbari autem (teste Lerio) ne à pulicibus mordeantur, oleo quodam crassiore & rubro, è fructibus expresso, sese illinunt, quos illi, Courog. appellant. Petrus Gallissardus, Caelius Chalcagninus & Tzetzes, Encomium Pulicis scripsisse perhibentur; in quod incidisse animus nobis fuit, non fortuna.

CAP. XXIX. De Apodis sive Depedibus Insectis: Ac primum de Terrae Intestinis.

DE pedum Insectorum terrestrium quaedam in ipsa nascuntur; Quaedam in animalibus & Plantis. Vermes terrae Lumbrici Plauto & Columellae, fortè a lubricitate appellantur. Terrae quoque Intestina vocantur, tum quod in ipsis terrae visceribus ortum habent, tum quod compressi (animalium intestinorum modo) excrementa ejiciunt; tum quia illorum formam & figuram repraesentant. Hos Graeci [...] Hesichius; Siracusi [...] vocant. Anglis, Meds, Earthwormes. Gallis Vers de terre; Italis Lumbrichi; Hispanis, Lombriz; Germanis Flandrisue Erdw' urmen; Arabibus, Charatin dicuntur. Manardus scribit, lib. 2. ep. 4. [...] ovisculos olim vocatos. Lumbrici autem terrestres vel majores sunt, vel minores. Sunt autē Majores, vermes oblongi, similes ferè ijs teretibus qui intestinis hominū innascuntur, semipedē longi, imo extenti pedē aequant; color ijs carneus dilutus, & maximam partem omnes annulo circa collū, vel potius torque crassiusculo ornati, in quo sanguis paucus continetur; oculis carent, ut omne lumbricorum genus. Ex terra putrefacta primùm nascuntur, eadem deinceps nutriuntur, & in terram postremò resoluuntur. Quos in foraminis margine aggerulos crispantes cernis, excrementa esse conjector; nam in ipsis nihil praeter terram reperimus, cujus succo alimentario exhausto, reliquam partem ceu inutile pondus pro foribus ejiciunt; quibus, ne pluviae illabantur, praesidio sunt. Nocte, praesertim pluviosa, libenter coeunt, & ad auroram usque cohaerent: in venere non complicantur, ut Serpentes; sed lateribus arctè conjunctis mutuo adhaerescunt, spumosam quandam salivam inter coeundum emittentes. Mediam corporis partem, posteriorem scilicet (etiam in venere) intra cavernas retinent, neque unquam sic conglutinantur, quin levissimo terrae motu divisi sese subducant. Tempore pluvioso magis albicant, nisi dum coeunt: tum enim praecipue rubent. Aprilis medio lumbricum faeminam dissecui (inquit Gesnerus) satis crassum. Intra carnem per totum corpus receptaculum quoddam descendit, annulatum, membrana tenui donatum: dissecanti odor gravis occurrit. In hoc continetur terra ab ijs ingesta. Ova autem supra receptaculū, proxima ori, multa simul congesta albicant. Minores, clarioris doctrinae gratiâ, Ascarides cum Georgio Agricola vocamus: in sterquilinijs & sub lapidū aggere frequentes. Horum alij rubri (quos Duggs vocamus) à piscatoribus desiderati; alij sublividi; alij caudâ flavefactâ, Yellowtailes appellati; quidam etiam torquati & pingues; quidam non torquati & graciles, quos mares puto. Autumno potissimum hi generantur ob humiditatis paucitatem, ut Aristoteles videtur asseverate. Vtrumque genus dìu in aqua vivit, sed tandem alimenti inopia commoriuntur. Tractu & pulsu quodam deloco in locum moventur; neque enim propriè volutari a Philosopho dicuntur. Degunt majores in terrae visceribus, maximè ubi aer liber est, atque [Page] hominum subinde fit concursus. Manè dum in cavernas sese receperint, fores, sudo aere, egestâ muninut; pluvioso, festucâ intus attractâ obstruunt. Plerumque terrâ, sed avidissimè micâ panis triticei, non fermentati, vescuntur; ut ex nostro Turnero (teste fide dignissimo) saepèaccepimus & vidimus. Hyemis frigidioris impetu, atque nimia aestatis siccitate multi pereunt. Quinetiam fossione, factoue terrae motu, & infuso succi medicati liquore (qualis juglandium, canabis, & lixivij) foris expelluntur, atque ita à piscatoribus colliguntur. Conducit item hortos (quos miserrimè populantur) nocte intempesta atque illuni tacite intrare, & Vulcani in cornu gestati beneficio coeuntibus obrepere. Sic enim unâ nocte millia eorum aliquot intercipi atque occidi possunt. Varij contemptissimi hujus animalculi usus commemorantur: imò vix aliquod simplex tribuit natura, cui contra plures morbos tantae virtutes. Etenim lumbrici terrestres molliunt, glutinant, dolorem sedant,Vsus. terrestriue suâ & aquaticâ simul humiditate temperamentum parti affectae conciliant. Puluis lumbricorum ita paratur: Majores lumbricos terrae musco per aliquod tempus volvi sinito, quo se glutinoso illo lentore exterius adhaerente liberent. Deinde posteriorem partem, caudam versus, comprimito, ut excrementis ejectis puri reddantur. Tum in vasculum cum vino albo & pauco sale conjicito, ac modicè eos digitis constringendo, primum illud vinum abjicito. Novum affunde, atque post ablutionem vermium, ejus quoque nonnihil auferto. Haud enim totum abjiciendum est (ut quidam volunt) donec omnino clarum evadit; nam lenta & glutinatoria illa facultas unà amitteretur. Hoc modo parati, sensim in furno exiccandisunt, donec tactu in pulverem teri possint: Tum tritus, cribroque projectus pulvis (odore autem coagulum aut caseum referet) remotiùs ab igne in vase vitreo servandus. Aliàs praestabit lumbricos dissectos in vino salito enecare, atque illinc mortuos eximere atque purgare. Hic pulvis cum succo calendulae Epilepsiam; cum vino mulso, Hydropem; cum vino albo & myrrha Trogloditica, Icterum; cum sapa, hydromelite, aut vino, Calculum, ulcus renum, atque vesicae curat. Dantur autem drachmae pondere. Ex aquae cyathis tribus internos abscessus rumpunt, ac ad excretionem deducunt, si septem aut novem numero in pulverem fuerint radacti. Sistunt quoque Diarrhaeam, sterilitatem abigunt, gravidis secundas retardatas expellunt, Ischiadicum dolorem leniunt, hepar aperiunt, febres tertianas soluunt, omnes intestinorum lumbricos necant atque ejiciunt, ex liquoribus aut decoctis appropriatis. Decoctum item vermium terrestrium ex succo sanguinariae aut symphyti bibitum diabeti convenit, praecipuè si unà etiam per clysterem infundatur. Clyster item ex eorum decocto injectus, haemorrhoidum dolorem mirè tollit. Quidam, ubi sanguinis concreti suspicio est, decoctum lumbricorum magno fructu propinant. Ad aurium vitia vel deplorata, adipe anseris decocti infundantur. Ad dentium dolores in oleo decocti, infusiue auriculae cujus è parte doleat, ut Plinius testatur, praestant levamentum: vel si in contrariam aurem instillentur, ut docet Dioscorides. Hactenus de Lumbricis intra corpus exhibitis ex Dioscoridis, Galeni, Aetij, Aeginetae, Myrepsi, Plinij, Vularisque experientiae testimonio. Exteriùs item adhibiti, atque triti, vulnera & nervos praecisos glutinant, & septem dierum spatio consolidant; itaque in melle servandos Democritus censet. Cinis cum oleo veteri putrida ulcera expurgat, eorum (que) duriores margines, cum pice liquida & Simblio melle (asserente Plinio) absumit: Dioscorides Siculum mel, Simblicum vocari dicit. Quidam Chirurgus jam apud Anglos non incelebris, ex terrae vermibus & melle linimentum parat, quo turundam illitam, & alumine subtilissimè pulverisato conspersam, Fistul [...]e indit; atque callum sine dolore exesum extrahit, ulcusque occludit. Cinis eorum infixa item [Page] extrahit; & ex oleo rosaceo impositus Pernionibus medetur. Marcellus.

Dissectis vulnere nervis, (inquit Serenus) Profuerit terrae lumbricos indere tritos, Queis vetus & rancens sociari axungra debet. Marcellus Empiricus cineri lumbricorum atque axungiae Senecionem adjicit, & tenera buxi cacumina cum olibano. Ex his tritis Emplastrum conficit, nervisue praecisis vel dolentibus apponit. Ossibus confractis, horum & sylvestris muris pulveres commixtos, emplastrique formâ cum oleo rosaceo adhibitos, valde conferre docet Plinius.

In Equorum tam nervorum quam articulorum dolorem sedantibus medicamentis, Russius, Absyrtus, Didymus, magnum Lumbricorum numerum accumulant: unde colligit Cardanus, ijs omnes dolores posse levari. Mundella contractiones nervorum sanari affirmat, ubi ex oleo chamomelino vermibus his praegnante illiti fuerunt. Idem narrat Marcellus de melle (uti dicam) lumbricato. Podagrae proculdubio (inquit Aetius) in oleo cocti, cum pauca cera, singulari sunt remedio. Idem quoque Marcellus; sed etiam aliquando mel admiscet. Vigo ad juncturarum dolores ex his & ranis Emplastrum componit, quibus viperarum etiam adipem adjungit.

Ad dolores juncturarum, ℞. Cineris lumbric. ℥iij. olei rosac. vel vulpini. q.s. misce. fiat unguentum. Aliud praestantissimum: ℞. medullae cruris vituli, olei ros. completi & antiqui ℥iij. Lumbricorum mundatorum cum vino & sale ℥ij. bulliant in balneo Mariae ad mucilaginis consistentiam. Hac cervicem & scapulas & locos dolentes inungito; nam mirè prodest. Plinius. Eos cum melle illinit, atque inde malagma confectum imponit Marcellus. In membri alicujus extrenuatione & atrophia, lumbricos mundatos, in phialam indere oportet optimè lutatam, ne quid expiret, & in clibanum tepidum vel balneum reponere. Inde in lentum quendam humorem resolventur, Ad paralysin membrorum expertissimum & mirabile remedium: ℞. cinerum lumbricorum tenerorum lb. iij. Zingib. galang. ana ℥iij. cum melle despumato; incorporentur, & fiat unguentum. Hoc tribus noctibus continuis inunge patientem, ligando fortissimè brachia supra ventrem vel stomachum: tum bene cooperiatur, & à frigore caveat. Iacobus de Parma. Ad canitiem arcendam oleo huic cineri admixto utuntur mulieres dum caput pectunt, Plinio Authore; cui subscribit Serenus his versibus,

Lumbrici quoque terrestres miscentur olivo,

Et juvenem praestant redivivo flore capillum:

Dentium dolori quomodo medentur, antea diximus. Quin porrò cinis illitus dentes integros juvat, & putridis injectus facile eos, imò vel molarem cadere cogit: praesertim dente priùs scarificato, & pulvere satis repleto atque asperso. Aetius. Gal. 5. sec. loc. idem fere ex Archigine habet. Prosunt & cum mori radice in aceto Scyllitico cocti, ita ut colluantur dentes, Auribus purulentis cum oleo infusi valde conducunt ex Galeni sententia: inflammationes earundem mulcent cum rosaceo cocti. Aetius.

Serenus.

Si verò obtusus sensus remoratur in aure,

Lumbricos terrae, sebumque ex ansere rauco

Excoque: sic veterem possis depellere morbum.

Myrepsus lumbricos cum exigua terrae parte, unde desumpti sunt, terit, subigit, ac illinit ad aures contusas. Marcellus terit cum rosaceo, Celsus cum oleo olivarum. Faventinus in aurium doloribus oleo lumbricorum partes inungit extimas, atque etiam internis ipsum instillat. Marcellus porra, non plantata sed sata, impari numero cum lumbricis totidem teri jubet, & in oleo optimo decoqui ad tertias: hoc deinceps oleum auribus inditum, earum primis doloribus, ac hebetudini valde auxiliari profitetur.

[Page] Fissuras aurium manuum ac pedum, oleo lumbricato curat Abinzoar. Ad antiquum capitis dolorem, ex thure, castoreo, & cum aceto triti applicatiue praeclare conferunt. Galenus ad idem hujusmodi in Euporistis parat remedium. ℞. vermes terrestres numero 15. grana totidem piperis, aceti, q.s. misce, atque illine. Aliud. R. Vermes terrest. muscerdae, piperis, albi, myrrhae, ana ℥ss. tere ac subige cum aceto, locumue Hemicrania laesum illinito. Myrepsus illos vermes impares esse vult, utque sinistrâ tantum manu legantur, superstitiosè injungit. Si vis explorare (inquit Marcellus) utrum tumor in collo apparens, Struma sit necne; lumbricum vivum, unicuique eorum apponi curato; qui (si struma sit) in terram convertetur lumbricus; sin minus, integer manebit atque illaesus, idem Plinius. Lumbrici terrestres nobile illud Emplastrum Arnoldi (2. Breviarij) ex pelle aretis, & sanguine hominis rufi, Contra rupturam ingrediuntur; eoue ad Enterocelen, & epiplocelen sanandum laudat Holleriu. Calculum quoque minuunt, tum intus sumpti, tum in unguento pectini crassius illiti. Gal. Mulierum quod mala attinct, Collo alligati partum retinent, femori contra appositi, eundem & secundas educunt: attrahunt nempe potenter, ubicunque vivi applicantur. Plin. Collectiones mammarum vermes terreni per se impositi curant; nam concoquunt, aperiunt, extrahunt, & ad cicatricem perducunt. Alex Bened. Sic Myrepsus ex ijs contusis Emplastrum componit. Mammis induratis ac inflammatis, terrae intestina cum malis cotoneis apponito, vel cum polenta; Actius. Si autem post partum mulieribus mammae intumescunt, atque (ut Sereni verbis utar,)

—Clausas penitus dolor angit acerbus,

Lumbricis terrae turgentes unge Corymbos.

Etenim mammarum suppurationes & abscessus concoquunt, coctosue evacuant & persanant. Ad ignem sacrum Indi (narrante Carolo Clusio) ex Lumbricis terrestribus unguentum ita conficiunt: R. Lumbricos terra exemptos, eosue Mazae folijs vel pollinenutrito aliquandiu; ac pingues redditos, in fictili vase (semper despumando) coquito; colatos deinde rursus percoquito ad Emplastri ferè consistentiam, quod rectè paratum luteierit coloris. Hujus partem aliquam in aqua rosacea stillatitia dissolve, locumque affectum ablue bis in die. Praestan [...]issimum sane remedium (inquit Clusius) & experientiâ longissima corroboratum. Plinius eos exaceto idem praestare affirmat: Qui etiam (unà cum Aetio & Myrepso) mirabile auxilium esse dicit, Lumbricos tritos ac Scorpionum plagae impositos; nam & dolorem (inquit) confestim sedat, & tumoris malignitatem corrigit.

Oleum Lumbricorum ad varios utile esse morbos nemo non novit: & secundum veteres ita paratur. ℞. Vermium terrest. lib. ss. olei ros. omphac. l. ij. vini fragrantis albi, ℥ij. bulliant in balneo ad vini consumptionem. Hoc nervos relaxatos, & contractos, & stupidos, & dissectos, & infrigidatos curat: omnes fere mitigat dolores, & calculum minuit pectinis Lumborumue inunctione. Verùm in ejus praeparatione, quisque suam sequitur sententiam. Quidam enim ante olei additionem, lavant eos & purgant vino albo; quidam omnino nec lavant, nec terram exprimunt, & vinum odoratum potius suadent, ut citius penetret. Alij simplici oleo utuntur, non rosaceo; alij vicissim chamaemelino. Coquendi item varios modos ostendunt. Nam hic in clibano, ille in balneo, alter in fimo rem digerit; & quidam flores chamaemeli & anethi ad dolores mitigandos; quidam hypericonis flores ad vulnera glutinanda; alter limaces; alter cocleas, pro suo quisque animo admiscet. Aquam quoque mirabilem ex Lumbricis parat Bartapaliae author, fol. 254. in vulneribus morbisque externis & internis plurimis perutilem. Ad Lumbricos[Page]Equorum ac boum, Lumbricos terrestres vivos naribus infundit Pelagonius, quamvis cornu eos in stomachum transferre longè praestaret. Cineres Lumbricorum tritos cum carne calida accipitri dare Tardinus praecipit, cum alvum exonerare nequeunt. Sunt item cibo Talpis, ijsque fodientibus mira festinatione erumpunt è terra. Sues (ut Varro scribit) limum turbant, terramque rostro effodiunt, ut ijs vescantur. Albertus bufones, Bellonius Lacertos, Tarentinus paguros marinos; experientia ranas, anguillas, fundulos, Cyprinos, rochas, truttas, darcas & tineas, Lumbricos avidissimè devorare satis testantur; [...] quoque Aristotelis, avis species, Vannellus à quibusdam dicta, nec non gallinae, & tota cornicum natio ijs vescuntur. Parum illi autem prudentes piscatores, qui Lumbricos succis medicatis exire cogunt; quippe amarulentiores factos pisces respuunt; contra vero, si per diem integrum in farina triticea cum pauco melle jacuerint, & tunc hamis affigantur, vel ipsa quidem ambrosia magis sapiunt. Nec contemnendam quoque utilitatem ex ijs capere possumus, eò quod pluvias imminentes nobis praesagiunt, subita è terra eruptione. Si autem pridiana vesperâ latuerint, crastinam serenitatem promittunt. Quidam ferrum ad chalybis duritiem fingunt hoc modo. ℞. Vermium terrest. partes duas, rad. raphani partem unam; contundantur, & alembico destilletur aqua: vel accipe aquae Lumbricorum stillatitiae, lb. iij. succi raphani l. j. misce: ferrum saepius hac aqua extinctum in eadem maneat per decem dies, ac valde indurescet. Aliud. (rum). Lumbr. terrest. l. ij. succi raphani l. j. destillentur in alembico lento igne: & in hâc aquâ destillata tempera ferrum. Item; Acedulae, cicutae faetidae, & Aristolochiae rot. succus pari mensurâ extrahatur, & in illo chalybs multoties distemperetur. Succus quoque Cyclaminis idem praestare creditur; authore magistro Fakenham Medico insigni. Aliud. R. Sanguinis hirci, cui adde parum salis communis; olla vitreata & bene lutata sepeliantur in terra per dies 30. Tum sanguinem in balneo destilla, & liquorem destillatum aquae Lumbricorum adjungito pari mensura. Aliud. R. aquae Lumbricorum, raporum, radicum malorum arborum, ana; separatim destillatarum aequam mensuram misce, ac ferrum in ea aqua extinguito, ut dictum est. Anonymus Gallus.

CAP. XXX. De Animalium Lumbricis.

Nomen. LVmbricos à lumbis dictos putat Isidorus. Nam & Lumbos ventrem appellant veteres, & [...] apud Hesichium & Suidam, Lumbricis laborantes, quidam interpretantur. Sed rectius à Lumbricis terrestribus quos naturâ & formâ referunt, nomen sumpserint. Cornelius Celsus eos vermes, Plinius Interraneorum animalia vocat. Apud Graecos [...], & (cum ad magnitudinem non vulgarem pervenerint) [...] dicuntur, ut ex Aeliano apparet, lib. 9. cap. 33. Advertendum est differentiam esse apud scriptores latinos, inter vermes & vermina, seu verminationem: quia vermes propriè sunt animalia; vermina autem & verminationes dicuntur tormina intestinorum: quemadmodum praeter Celsum, Serenum, Plinium, Seneca Epistola 97. testatur. Verùm Arabes Emicar, Sylvaticus Elingen, Germani Spulworme, Bauchwurm, Angli Gutt-worme, Descriptio. Illyrici Sskrkawka, vocabulo difficilis pronunciationis vocitant. Est autem Lumbricus animal insectum, depes, in corpore animalium natum, variè laedens operationes. Dixi Animal, ut Lumbricos [Page] illos latos Taenias dictos excluderem, qui licet substantia sint adnata intestinis, & animalis formam repraesentant: non propriè tamen pro animalibus haberi possunt; ut Hippocr. 1. de morbis recte affirmat: dixi Insectum, tum quia annuloso sunt corpore, tum quia veteres inter serpentes illos non numerant, nec classe aliqua peculiari hactenus donarunt. Dixi Depes, ut à pedalibus vermibus distinguerem. Dixi in corpore animalium natum, quia non solum in intestinis gignuntur, sed etiam in singulis partibus carnosis; imò in corde ipso, ut in historia patebit. Neque homines duntaxat ijs vexantur, sed & equi, boves, vituli, canes, porci, accipitres, atque totum animalium perfectorum genus. Dixi, Varie laedens actiones, quoniam ab ijs dolores, tabes, convulsiones, epilepsiae, phrenitides, variaque alia mala sequuntur; praesertim si vel magni substantia vel numero plures excreverint. Sunt autem isti omnes Lumbrici vel in viventibus membris nati, vel in mortuis. Viventium vermes triplices videntur; [...]: quos Latini Teretes, Cucurbitinos, & Motitores jure appellant: quales in intestinis animalium saepe nascuntur. Neque ibi solùm, sed etiam in alijs vasis atque visceribus: quâ de re apud veteres scriptores maximam controversiam invenio. Nam Gal. 1. de loc. aff. cap. 5. certos morbos, certis partibus alligat; ut Lumbricos intestinis, calculum renibus & vesicae. Verùm ipse cum plurimis alijs Academicis vidi calculum instar ovi columbini, per alvum excretum Cantabrigiae à Doctore Larkino, Regio medicinae ibidem professore, qui dolore coli & Atrophia diu afflictus, calculum qua dixi, forma & magnitudine, ceu molestissimum ani partum, tandem enitebatur. Idem Morituus & Benivennius se vidisse, scripto affirmant. Quinetiam uno clystere Nobilis Leonardi faeminae lectissimae injecto, triginta quinque calculos, à Mespili seminibus non abludentes, uno tempore (anno 1583.) eduxi. Pedemontani, Arculani, Guainerij, Tralliani, Benivennij & Montui fidem multi in dubium vocant, quod (praeter Galeni sententiam) in capite, pulmonibus, venis majoribus, folliculo bilis, sub lingua, in juncturis, alvo, calculos se non femel conspicatos esse literis prodiderunt. Caeterùm cùm experientia quotidiana istos purgat mendacij, Graecum Graeca fide dixisse, hos autem rem verissimam narrasse confiteri debemus.

Meminisse sane potuit Galenus, Hippocratem epid. 5. sect. 12. non temerè affirmasse, Ex mulieris utero manibus obstetricis expressum esse lapidem asperum, magnitudine verticilli fusi. Quae sanè praemittere visum est, ne dum Lumbricos cunctis penè partibus innasci, ex aliorum fide, nostrisue oculis, asseveramus: aut rem novam, aut falsam dixisse existimemur. In Hemicraniae vehementissimo dolore raro apparent vermes; aliquando tamen id fieri docet Hollerius lib. 1. cap. 1. Morbum hunc Poloni Stowny roback; Germani Haùptwurm appellant; fuitue olim in Germania & Hungaria frequens, atque omnes eo correpti in phrenesin vel maniam inciderant; mortuisque dissecto cerebro, vermiculus inventus est. Tunc medici allium cum vino sublimato exhibuerant, semel aut bis in die, quod quicunque biberant, convaluerant; alij vero omnes perierant. Philippus Shotus quinque famulos suos eo morbo affectos ita curavit; ut quidam in Epistola ad Gesnerum scripsit. Vermes in cerebro saepius conspici, Thomas â Vega, com. in cap. 5. lib. de loc. aff. Galeni, & Balthasar Conradinus cap. 10. de febre Hungarica testantur. Cornelius quoque Gemma in appendice operis Cosmocrit. de Haemitritaeo pestilentiali disserens, mulierem in civitate quadam Mosae fluvio adjacente, vehementissimo & diuturno capitis dolore correptam memorat; qua posteà expirante, cerebrum dissectum fuit, atque inibi maxima putredinis vis vermiumque copia reperta. Dignoscitur ista affectio, authore [Page] Rhase, ex corrosione prorae capitis interna, doloreque vehementissimo, & ferè ad insaniam ducente. Curatur per sternutationes, & succos vermes necantes naribus injectos, Rhasis, lib. 1. cap. 9. Qui vero quotannis in cervorum, & aliquando caprarum, ovium & arietum (praecipue pinguium) cerebro inveniuntur vermes; venatoribus, & lanionibus notiores, quàm ut à me describi debeant. Sunt autem Eulis maximis (Alexandro Benedicto, & Matthiolo referentibus) aequales, ejusdemque cum illis formae. Horum quòque Theophrastus meminit, Hist. lib. cap. 53. & Aleander Trallianus, lib. 1. cap. 15. Ferunt Democratem Atheniensem in adolescentia morbo Comitiali laborantem, oraculum Apollinis consuluisse, Pythiamue respondisse his verbis.

[...]

[...],

[...].

id est,

Longum de gregetolle capellae vertice vermem

Ruris amatricis, & ovis detergore circum

Multivago vermi pecoris de fronte revulso.

Quo responso nonnihil anxius redditus adolescens, Theognostum Democratium adijt nonagesimum octavum jam agentem, qui oraculi sensum explicaret. Huic Theognostus, nihil planius dici posse memorat. Se enim longa experientia in caprarum oviumque capitibus vermes vidisse, qui pelle nigra ovis involuti colloque appensi, morbum Comitialem mirè tollerent. Scribunt quidam (teste Plinio) Eulas duas in capite Phalangij lanuginosi reperiri, qui vermes cervina pelle inclusi, & ante Solis ortum mulieribus alligati, conceptum prohibent. De abdominis vermibus; Faemina quaedam mihi notissima (inquit Pennius,) se vidisse retulit quosdam teretes ex ventre per umbilicum non semel tantum prodeuntes.

Aures item vermium sepè locum esse statuunt Antiqui, contra quos hujusmodi remedia proposuerunt: ℞. radicis cucum. Asini succum, & succi salviae nobilis, sive latifoliae, tantundem, misce, & auribus infunde; Gal. lib. 3. sec. loc. ubi Andromachi auricularias compositiones numerans, hanc Pritanidis & Harpali valde cōmendat. ℞. Opij ob. ij. myrrhae, nardi, croci, ana ob. iij. aeris usti, ob. v. aluminis scissi & rotundi, ana, 31. veratri nigri ʒij. excipe passo vel rosaceo, & auribus applica. Lib. Eupor. secundo, locustam aurium vermes necare scribit & pomum odoratum ferè perforatum auri adhiberi jubet, quoniam exibit vermis odoris dulcedine illectus. Plinius Cyperi radicem in aqua coctam valde laudat, & urinam pueri impubis, & succum canabis, rutae, rubi, & capparis fructus, infusum. Varia denique remedia ex Columella, Vegetio, Marcello Empyrico, Tralliano, Vigone, Tardino, & Arabum familia depromere possitis, quibus hic supersedere visum est, & ad alia transire. Monardus cuidam narium Polypo laboranti succum Tabaci injici curavit: quo perpurgato ulcere, vermiculos multos ejecit: gignuntur ergo etiam in naribus (invitis Gabucini argumentis) non duntaxat ex alijs partibus ejiciuntur. Sub lingua lumbricos nasci bubulci nôrunt, & canis Lytta (cujus vermis gestationem, rabidi canis morsum arcere tradit Plinius) satis convincit; imò sub linguis hominum eos se vidisse prodit Valescus. Pectus ipsum & pulmones à lumbricis tutos non esse, multorum experientia satis constat. Testor Antonium Benevennium, Benedictum Renium, Mundellam, & Antonium Siculum; qui eos non excreatione aut vomitu, sed tussi ejectos viderant. Scribit etiam Alsaravius, capite de tussi; fieri aliquando tussim ex animalculis in cannis pulmonum & cavitate pectoris generatis; quae muscilionibus haud majora cum sint, tamen ubi deloco in locum migrant, [Page] tussis oritur, sicuti quiescentibus vicissim ipsis, sedatur. Horum quoque mentionem facit Abynzoar Abhomeron. lib. 1. tract. 11. cap. 3. affirmans antiquos Medicos idem vidisse & scripsisse. In jecore & liene, Albertus & Gentilis; in fellis vesicula vermes Platerus vidit. Quare utcunque Galenus, vel Avicenna, ex perpeti pulmonum motu, cordis vicinitate, alijsue frivolis argumentis hoc convellere statuunt, tamen sensibus cedere debere rationem (physicis praesertim in rebus,) nemo non dixerit. Nobilis quaedam mulier Fanensis (inquit Hyeronimus Gabucinus, commentario de Lumbricis, cui magnam hujus historiae partem debemus) quum stomacho gravissimè diuue laboraret, durioris tandem pituitae globum ejecit; quo dissecto, veluti carnis frustum comparuit, in quo vermis; mulier convaluit, quam veneficio affectam vicini putarant. De Vermibus Renum & vesicae: Putrescentibus renibus aut vesicae musculo, vermiculi saepè ejiciuntur, de quibus has ex Pennio historias exscribere placuit. Faemina triginta sex annos nata, ab apostemate renum vehementer doluit atque intabuit: tandem vermiculos ejecit, digitum transversum longos, quos in hypostasi urinae primus repperi, anno 1582. Randulphus Medicus Londinensis, eruditus & pius, cum nephritici cujusdam cadaver dissectum intueretur, in morbido rene altero, rugoso illo quidem & putrido, vermen justae longitudinis invenit. Timotheus Brightus,Mentento coqui Reginae Mu [...]ke, qui per nares Scolapendram rejecit, &c. Mr. Crane. peritus sanè Medicus, & cui ob Historiae Ecclesiasticae epitomen multum debemus, studiosum quendam Academicum, dum Cantabrigiae degeret, Vermem sesquiunciam longum eminxisse vidit: erat autem non depes Eularum more, sed & multis pedibus & citissimis donatus. Aloysius Mundella, Medecin. Dialogo 4. Argenterius cap. de vesic. morb. Rundoletius libro de dign. morb. cap. 17. Scoliastes Hollerij lib. de morb. int. cap. de vesic. affec. (ut Levinum, Cardanum, & propriam meam experientiam taceam) satis testantur, Hujusmodi quoque animalcula vesicae innasci. Ex utero vermes Ascaridibus similes prodijsse non nos soli Francofurti in Germana muliere, anno 80. vidimus, sed Aloysius idem Epistola ad Gesnerum; & Hippoc. 2. de m. mulier, & Avenzoar lib. 1. tract. 2. confirmant. Kiranides in mulae matrice vermem reperiri scribit, qui alligatus mulieri, sterilem reddat. In India regionibusue supra Aegyptum animantes quaedam vivae Lumbricorum formam praeferentes (Dracontia vulgò) in brachijs, cruribus, suris,Vide de vena Meden. atque alijs musculosis partibus consistunt, in puerulis item in latebris coeunt sub cute, aperteque moventur: deinde ubi perennarint diutius, in extremitate aliqua Dracontij locus suppuratur, & aperta cute foràs progreditur Dracontij caput. Paulus, lib. 4. cap. 59. Soranus concedit quidem id, sed animalia esse dubitat. Oriuntur quoque in sanguine ipso animalia lumbriciformia, exesura corpus, veluti scribit Plinius, Hist. 26. cap. 13. Plutarchus, 8. Symposi: q. scribit, Ephebum quendam Atheniensem lumbricos una cum semine rejecisse. Ex inguinibus & naribus Aegineta proijsse vidit, ut lib. 4. testatur, cui Benivennius, cap. centesimo subscribit.

Nascuntur item sub ungulis ovium (teste Columella;) quales etiam nos vidimus sub unguibus panaritio laborantium. Atque de viventium corporum Lumbricis hactenus. Qui vero in mortuis putridisue membris (sive id morbi, sive Chirurgiae vitio contigit) nascuntur, Latino nomine carentes, Graecis [...] dicuntur; ut ex Hippocrate apparet: Angli Maggots appellant. Caelius Eulas Latinè etiam dici voluit, mutuata à Graecis nomenclatura. De his ordine decemus. Primum autem de Lumbricis Intestinorum, quorum descriptiones, Causae, signa, symptomata, curationésque explicatae, multum caeterorum historiae lucis afferent.

[Page]

CAP. XXXI. De Lumbricorum Intestinorum descriptione.

LVmbricorum qui in intestinis procreantur tria esse genera, suprà fuit commonstratum: quid autem eorum quodque sit, operaepretium fuerit explicare. [...] sive Teretes lumbrici primam constituunt differentiam, eamue omnibus perspicuam, quod sanè alijs frequentiores sunt: ita nuncupati, quod revera teretes atque rotundi appareant, non absimiles vermibus, qui in faetunticetis nascuntur, quos Graecos [...] id est, terrae intestina dixisse, antea memoravimus. His, ut cui (que) vermium generi, nulli sunt oculi, & longitudo palmaris, vel paulo maior. Tamen Benivennius cap. 2. Fabrum quendam unà cum crassiore pituita lumbricum teretem vomitu expulisse affirmat, longitudine ferè sesquipedali, satis planum, rubro capite, levi, & pisi magnitudinem non excedente: caeterum illi corpus lanugine quadam confectum, cauda item lunata. Romae item anno 1543. quidam aetate jam ingravescente constitutus, quum multis diebus (historiam Gabucinus narrat) maximis torminibus discruciaretur, lumbricum tandem aluo deposuit nigrum, pilisque refertum, longitudine pedum quinque, magnitudine qualis est arundo. Vidit etiam qui palmae longitudinem non excederet, rotundis omninò persimilem, nisi quod dorsum habebat lanuginosum, & pilis rubris veluti consitum: quo idoneis medicamentis evacuato incolumis quidam juvenis evasit. Canonicus quidam Antonianus (Hieronymo Montuo asserente) viridem lumbricum ejecit, sed brevi tempore à propulsa fera diem objit. Maximam tamen partem leves sunt, non hirti; palmares non pedales; utraue extremitate mucronatâ & veluti rostratâ. Eatenus etiam à terrestribus differunt, quod nec torquem nec cingulum ullum gestant. Colores quod attinet, vidimus nonnullos, rubros, flavos, nigros, & ex parte albos vel fulvos. Virides rariùs se objiciunt, verùm & tales viderat Montuus. [...] dicuntur vermes illi palpitantes, & cucurbitae semina repraesentantes, de quibus inter Gabucinum & Mercurialem magna lis. Etenim ille cum de lato lumbrico infinitis Cucurbitinis pelliculâ interclusis constante agit, sic loquitur: Ego vero (inquit) nihil aliud latum lumbricum esse existimo, quàm secundùm Hippocratem, veluti abrasionem intestinorum albam, tota complectentem intestina, intra quam cucurbitae semini similes animantes procreantur: quae tunc excerni videatur, quùm illa tota excernitur; frequenter autem per partes: quae si in excretione frangantur, tum licet intueri illos lumbricos cucumeris semini simillimos seorsim excretos; interdum plures simul complicatos, interdum pauciores. Si quis vero totam illam portionem viderit, sciat non abrasionem illam taeniformem, sed cucumeri similes animantes intra ipsam, vivere. Hunc ego lumbricum, latum dictum, mirae olim longitudinis palpitantem conspexi, & motu sese locali commoventem, quem mulier quaedam in febre quotidiana egessit: quumque illum summopere suspicerem, ejusque motus causam vestigarem, ecce tibi alter paucis ab illis diebus, qui lati lumbrici portionem effatu dignam excrevisse dixit, quam veluti miram nobis ostensurus, incredibilisui cum desiderio monstravit. Haec autem portio sese commovebat, quo factum est, ut avidius motus ipsius causam perquirerem. Diligentissimè tandem examinans, per ejus totam cavitatem cucumeris similium animantium seriem conspexi, quae ex ea veluti è quodam lectulo prodibant interdum unum, interdum duo simul complicata; plerumque quatuor, pluresue: atque eam abrasionis partem, quae vacua ab hujusmodi [Page] cucurbitionis animal culis erat, nullo pacto moveri, imo subsidere. Quo factum est, ut latum lumbricum nil aliud esse existimem, ac mucos inter intestina genitos, vel mucosam pituitam intestinorum frigiditate addensatam loricae modo intestina introrsum ambientem, quam mulieres assidentes lectulum lumbricorum vocant. Ex qua mucosa materia cucurbitae similes animantes, conceptus more producuntur, qui à secunda nuncupata membrana intra uterum primùm e semine genita, undiquaque contegitur. Haec Gabucinus. Cujus sententiae suffragatur Avicennas Fen. 16. tract. 5. cap. 2. his verbis: Cucurbitini & lati lumbrici progignuntur ex ipsis viscositatibus fixis in superficie intestinorum, quas comprehendit panniculus mucosus velans eas, quasi ipsi generentur ex eo, & in eo putrefiant. Idem & clarius Antonius Benivennius Florentinus in Com. de mirandis morb. causis, cap. 87. testatur: qui in Avinonis thermis, quae sunt in agro Senensi, mulierem vidisse scribit continuis septem diebus aquâ epotâ complures cucurbitinos ejicientem: qui usque adeo inter sese dum alter alteri mordicus inhaereret, jungebantur, ut cum sua ipsi serie quatuor cubitorum longitudinem excederent, unum tamen corpus, unum duntaxat lumbricum existimares. Ioannes Bibliopegus Basiliensis (dum in ea Academia sub Zuingero Plateroque praeceptoribus, anno 1579. medicinae incumberem) ejusmodi latum lumbricum decem ulnas longum dejecit, sine omni doloris sensu, & non multis antè annis similem quoque excreverat. Constabat autem ex multis Cucurbitinis: absque quibus fuisset, expers motus, sensusque, ex animalium numero jure esset exclusus. Platerus talem lumbricum exiccatum habet octodecim ulnarum longitudine, quem ego vidi. Lumbricum scribit Plinius ab aegro rejectum ad longitudinem trecentorum pedum. Quare quicquid Mercurialis contrà objicit lib. 3. de morb. puer. cap. 7. approbante rem ipsam experientiâ, fundamento caret. Verùm dicit, Fieri non posse, ut animal aliquod tot faetus edat, quot apparent seminibus Cucurbitae similes. Deinde; Nequaquam locum intestinorum capacem esse tot faetuum. Tertio; Fieri id violenti exitus figuratione, quia inter exeundum confractus, in ea minima segmenta cucurbitina dividitur. Atque hinc potest colligi, nugas esse quas comminiscuntur Arabes de lumbricis cucurbitinis, quandoquidem nulli sunt tales. Quid audio doctissime Hieronyme? Te canis consitum, longa experientiâ instructum, propriae imaginationi ita applaudere, ut rem sensibus obviam, nostris, Gabucini, Benevenij, Arabumque oculis manifestam, negare ausis? Eia; Nullum animal tot faetus edat cucurbitinos? quidni, obsecro? quum una puella, sumpto ad lumbricos necandos medicamento, septuaginta (teste Gabucino) ac septem teretes supra centum dejecerit? ut omittam quae de horum admiranda multitudine Benevenius vir probatae fidei (cap. 85.) commemorat. Quod vero loci in capacitatem obtrudis, id si pro argumento objicis, lepidè erras.

Etenim intestina non solum quot sunt in cucurbita, sed ipsam quoque cucurbitam praeparatam suscipiant. Ludis autem non laedis Avicennam & Arabes ultima objectione: quandoquidem in dissectis cadaveribus cucurbitini vermes taenia involuti conspecti fuerunt, non igitur ex ani violenta expulsione, vel modo excretionis, cucurbitinam formam assumpserint; ut tu vel malitiosè fingis, vel potiùs imperitè credis. Concludo igitur cum Gabucino, Cucurbitinos & esse lumbricos, & latum lumbricum Taeniam dictum, non revera esse lumbricum, imo ne animal quidam; sed [...], ut Hippocrates vocat, hujusmodi Cucurbitinis loricatim positis repletum. Ascarides [...] nomen obtinent: quoniam ijs affectos mordicatione & pruritu valde exercent. Alij ab [...], Moveo, derivant. Iumentarij veteribus dicebantur, quia rarius in hominibus, saepiùs autem in equis, canibus, gallinaceis, [Page] boumque genere apparent. Imò tam infrequenter olim homines vexabant, ut Hippocrati Celsoue ejus sectatori aut ignoti aut mentione indigni viderentur, qua de causa siluerunt eorum historiam, quum de reliquis lumbricis fuse dicerent. Sunt autem teretibus lumbricis similes, sed & breviores decuplo (rarò enim unciam excedunt) & pro qualicunque sua longitudine crassiores in extremo longaone & ani fibuli initio reperiuntur, vehementem horum locorum pruritum excitantes. Galenus in lib. de linguis Hippocratis scribit, Ascaridas vocatos esse à Coo sene [...], id est, longos lumbricos; quam nobis difficultatem facile superat Mercurialis, quum pro [...] legendum recte monuerit. Quinetiam licet, pro ratione crassitiei & latitudinis, longi videntur; sunt tamen, factâ ad teretes comparatione, breves ducendi. Horum atque teretum varij, pro materiae cibi vel coquentis caloris differentia, colores: Cucurbitini verò semper. Vnde ego conjicerem hos solos, èsola pituita, illos ex omnibus humoribus recrementis (que) originem habere. Prodeunt persaepe magno simul numero, & ante excretionem valde pungunt.

CAP. XXXII. De Lumbricorum Intestinorum ortu.

MAterialem Lumbricorum causam Aristoleles lib. 5. gen. & Hippocrates ante eum, 4. morb. stercus ponunt. Oribasius lib. 3. aph. 30. atque eum magistrum secutus Montanus, ex omni humorum genere gigni animalia intestinorum existimarunt. Quos dum hallucinatos putat Mercurialis, pleno ipse meridie caecutivit. Sed argumenta ejus examinemus. Non fieri è sanguine compertum est (inquit,) quia sanguis nunquam ad tantam putrefactionem provenit, ut ex eo gignantur animalia. Tum etiam ex Alexandri Tralliani sententia in venis animalia nasci non posse affirmat. Verùm, primo argumento experientia nervos praecidit; secundum Rhasis, Loppij, Plinijue auctoritas satis jugulat. Non etiam gigni possunt ex humore melancholico, quia frigidus & siccus; non ex flava bile, quoniam amarescit: amaris autem rebus non nutriuntur, sed interimuntur haec animantia. Cui opinioni licèt Aristotelem, Hippocratem, Galenum. 4. simpl. med. Aeginetam, lib. 4. cap. 27. patrocinantes inducit; quid tam tamen exile ac isti omnes? Norunt enim lanij in oviūsplene, melancholici humoris fonte; & in boum felle, biliosi & Aloetici illius succi receptaculo; innumeros aliquando visos esse lumbricos. Neque sane video cur minus ex bile flava vermes, quam in absinthio; ex melancholia quàm in lapidibus; ex sanguine, quam in saccharo nascantur. Caeterum nisi ex illis oriuntur, cui tandem materiae debent principium? Respondet Patavinus Medicus: Remanet igitur, ut duntaxat generari possint ex pituita cruda: quam scilicet vel nimia ciborum optimorum quantitas per caloris inopiam; vel malorum quantitas corrupta per depravationem peperit, Quae licet sententia Galeno, Aeginetae, Aetio, Avenzoari, Avicennae, Columellae, Celso, Alexandro, nostroque imprimis Mercuriali vehementer placet: rectius tamen Hippocrates mea sententia, qui non secus animalia in Microcosmo gigni, ac majori in mundo existimavit: Sicut igitur habet in se terra omnigenum humorem, calorem, spiritum, ut nascentia nutrire possit: [...]. Quinetiam quum haec animalia terrae illa intestina per omnia repraesentent; ijsdem sanè principijs utraque frui nemo sanae mentis negârit. Quae terrae pituita inest? gignit tamen paritque teretes, cucurbitinos, [Page] ascaridas, omnisque generis Lumbricos, imò optima tepidissimaue terra ijs abundat: tantum abest, ut ex crudis corruptisque tantùm humoribus originem ducant. Nonne etiam ab hominibus sanis atque valentulis Lumbricos dejectos quotidie videmus? Equidem novi Francofurti ad Moenum Flandram quandam, quae ab ineunte aetate ad quadragesimum usque annum Teretes diurnè aliquot ejecit, citra salutis dispendium: neque unquam ab ijs male habuit. Concludimus igitur ex omni corporis humore crudiusculo nasci posse Lumbricos; non solum ex pituita minus concocta vel corrupta. Formalis causa à calore pendet interno, blando, miti, benigno, animante & vivifico: in quo illa fictrix Caleodea Naturae vis (utor Avicennae verbo) ignis secreti gradibus colores illinit, formamque latam cucurbitinam, (& aliquando lacerti, bufonis, bruci, erucae, anguis, anguillae, ut in historijs legimus;) ludens superinducit. Haec gustum tactumue & motum subministrat: haec illam sugendi vim, qua succos intestinis illapsos avidè atque validè prolectant. Absque isto fuisset, calor alter ille [...] materiam forte putrefactione alteratam disponeret; nunquam autem animalis ei formam & schema conferret. Non enim quia intestina tèretia, Teretes propterea Lumbrici procreantur, ut quidam somniant: sed externa forma ab interna pendet, spiritusque de animae ipsius sinu depromptus, sine caelatore aut fabro species effingit. Qui spiritus, efficiens causa mediata est; Deus autem ipse [...] hìc rebusue alijs habendus: in quo, ut nos, ita Lumbrici, movent, sunt, atque sentiunt.

Finalis causa usum monstrat:Vsus, qui Dei omnipotentiam & Naturae Majestatem, tum utriusue singularem in homines providentiam curamque declarat. Colliguntur quippe in nobis putridae superfluae & excrementiae nonnullae partes, quas benignior naturae manus in Lumbricos vertens, corpora depurat; quemadmodum pediculis â longo morbo scatere, inter bonae valetudinis signa habemus: absumunt item multas in hominum corporibus humiditates, & nisi certum numerum transierint (tunc enim alimentares depascunt succos) intestinis maximo sunt commodo. Tantum abest, ut perse inter morbos, vel causas morborum à Medicis censeri debeant. Inter concausas, locum tantùm & Regionem refero. Nam licet pueris magis quam adultis, faeminis quam viris; pestilenti tempestate quam salubri, autumno quam Vere; malae quam exactae diaetae hominibus frequentius accidant; tamen unamquamque aetatem, sexum, conditionem, tempestatem, diaetam, comitantur; ne aliquis ab ijs fuerit tali privilegio immunis. Locis duntaxat & Regionibus immunitas quaedam conceditur, pro quorum naturâ, in his multi, in illis nulli vermes nascuntur. Siquidem Lumbrici non omnes intestinorum partem quamcunque occupant; sed Teretes duntaxat in gracilibus; Ascarides in longaone tantùm; Cucurbitini in omnibus soli procreantur. Sunt item Theophrasto, Plinioque testibus (lib. hist. pl. 9. cap. 2. lib. nat. hist. 27. cap. 13.) gentium & Regionum differentiae non mediocres: nam lati, seu Cucurbitini Lumbrici, Aegypti, Arabiae, Syriae, ac Ciliciae populis familiares: è diverso, Thraciae, Phrygiae incolis ignoti; imò quum eodem confinio Boeotij cum Atheniensibus copulentur, illi frequentissime laborant Lumbricis, hi quasi privilegio donati eos non sentiunt. Quae sanè ille solus mirabitur, aut cum figmentis ponet, qui terrarum naturas pro situsyderum, ventorum natura, ac glebae ipsius conditione variari nescit. Amnis (referente Aristotele lib. de nat. anim. cap. 28.) in Cephalenia insulam dirimit, cujus circa alterum latus est Cicadarum copia, ultra alterum nullae. In Prodoselenâ via interjacet, cujus ex una parte Cattus gignitur, in altera gigni non potest. Terrae Boeoticae in Orchomenio lacu talpae habentur multae; at in Lebadio vicino, nullae sunt; [Page] neque aliunde portatae terram confodiunt. In Ithaca insula lepores vivere nequeunt, nec in Sicilia formicae equestres; nec in Cyrenensi agro ranae vocales; nec in Hibernia (ut novimus) aliquod venenatum genus: cujus rei argumentum solus is dixerit, qui sine basi terram medio coelo suspendit. Neque enim mihi ille oculus, quo hoc videam; nec animus ut intellectu majora unquam affectem. —Vos ist hoc Delia proles, ‘Queis solium sedem (que) Iovis scandisse libido est.’

CAP. XXXIII. De Signis & curatione Lumbricorum ex Gabucino.

LVmbricorum igitur notas, ab ijs qui Teretes vocantur exorsi, dicamus; tum quia frequentiùs hi pueros vexant, tum quod saeviora inferunt symptomata; de quibus Paulus hoc pacto scribit. Sequitur autem eos qui Teretes Lumbricos continent, ventris & intestinorum morsus; tussis cum exigua satietate irritans & molesta; nonnullos singultus comitatur: alij dormientes saliunt, & absque ratione expergiscuntur; aliqui clamitando surgunt, ac rursus sopiuntur; arteriarum cursus inaequales; febres absque ordine, quae cum extremorū perfrictione tertiam, interim quartam die vel nocte accessionem sine ratione habet. Pueri supervacuè mandunt, & linguam exerunt; dentibus strident, connivent oculis, taciturnitatem diligunt, excitantibus irascuntur: malae per exigua intervalla modó rubent; modó livent: si vero ad ventriculum procurrunt, nauseam, morsus, & inappetentiam faciunt; & si cibum capere aegrotantes coguntur, vix deglutiunt; & si quid accepêre, revomunt: multas quoque venter ciborum corruptiones excernit, & instar tympani inflatur: reliquum corpus non ex ratione macrescit, neque esurie, neque evacuatione modica suborta. Haec autem eveniunt, dum animalia per intestina serpunt roduntque: febris autem calor vapores sursum cerebro pravos transmittit, ex putrida in ventriculo collecta humiditate exhalantes. Haec Paulus. Aetius vero in hunc modum, ex Herodoto: Caeterùm (inquit) hoc malo affectos incredibilis morsus stomachi ac ventris comitatur, tussiculaeque tenuissimae ac frequenter irritantes, quum tamen nihil rejiciatur; in somno tremunt, & praeter naturam exurgunt: quidam vero & linguam foràs exerunt, oculosque claudunt, ac taciturni sunt, excitantesue molestè ferunt, ob imbecillitatem vigilare nequeuntes. Quidam autem oculos sanguine suffusos habent, & pulsum inaequalem, obscurum, deficientem, ac recurrentem: quibusdam etiam appetitus dejectio accidit: Pueris insuper dum dormiunt, manducatio liuguae; cui accedit conformatio oris in modum lactentjum, ac cibum accipientium: verùm haec pauco tempore, & per intervalla fiunt. Aliqui verò infantes praeter rationem & cum clamore exurgunt, citoque rursus collabuntur. Aliqui etiam dentibus strident: quod contingere verisimile est animantibus cibum attrahentibus, mordentibusue ventrem ac intestina. Iam verò & ad stomachum quosdam processisse constat, nausearumue ac morsuum causas fuisse. Saepè etiam per sese sursum rejectantur; aliquando vero cum pituitoso quopiam humore. Quidam etiam infantes neglecti motu destituuntur, ac refrigerantur; atque instar eorum qui animo linquuntur, tenuem quendam ac frigidum humorem exudant, & ut plurimùm livescunt. Contingit autem aliquando faciem fieri rubicundam, maxime circa malas; verùm color hic rursus in pallorem solito majorem transit. Alij autem instar delirantium peregrina verba loquuntur in somnis; [Page] alij decubitum transmutant, continuè dormientes, angoreue vexantur, atque ex loco ad locum sese vicissim projectant: verùm pàucos omnino ex his plorare constat; plerique enim in mentis inopia ac taciturnitate degunt. Porro qui a Lumbricis rotundis infestantur, etiam cibum aversantur; & si quid acceperint, revomunt, aut nauseabundi vix deglutire possunt: febres enim in eos cum vehementi extremarum partium refrigeratione irruunt. Quibusdam autem venter ad tympani modum inflatur. Haec Aetius. Quas vero ex Hippocratis sententia notas recenset, hae sunt. Lumbrici circa alvum his signis deprehenduntur. Si somnolenti sint, non permittente morbo; & extremae partes frigidae, & cordis morsus; urinae conturbatae; & lingua humectatur. Item qui animantibus in ventriculo abundant, sputo replentur: & si tenuis quispìam prodierit Lumbriculus, amplius non spuunt. Quicunque igitur in ore ventriculi Lumbricos habent, ferè in totum ipsos vomitu rejectant; quibus vero in intestinis existunt, ipsos infernè excernunt. Omnes autem nauseabundi sunt, vomuntque quaecunquae acceperunt. His qui punguntur similes sunt, totoque corpore contrahuntur, ac repentè acervatim (que) moventur; & tormina accidunt interaneorumue dolores. Evaporationes ad caput delatae, vertigines inducunt. Quin & victus ratio, quae praecessit, ostendet tibi Lumbricorum generationem, & reliqua. Hae igitur sunt Teretum Lubricorum notae; quae tamen non in omnibus sunt omnes quaerendae (veluti inquit Paulus:) sed quaedam ac potiores. Poterant & multa ex neotericis huc conferri, nisi quae dicunt, ab ijs omnia & magis ab Avicenna desumpsissent.

Latarum taeniarum notas has Paulus scribit.Latorum signa. Abundant interdum in non febricitantibus, interdum febricitantibus, in longis morbis superveniunt, morsus stomacho inferentes, appetitumque ad cibos intemperatum. Escam etenim ita devorant, ut aliâ opus sit: quae nisi praesto adsit, morsus inferunt vehementes: tenuitas corporis cum imbecillitate, quadamue inaequalitate contingit. Infallacissimum vero indicium est, quod cum alui excrementis corpuscula quaedam cucurbitae seminibus similia excernuntur. Haec Paulus: à quo non dissentit Aetius, nisi quod quos ventriculo inferunt morsus, dicit esse continuos, atque appetitum ad escam inexplebilem: & quod cibi assumpti celeriter in excrementa commutantur. Consequitur affectos corporis imbecillitas cum tarditate, assiduusue famis sensus: quod enim vivificatum est in intestinis, ubi recens exhibitum cibum consumpsit, postea ipsa solida corpora arrodit. Minimè vero fallax signum erit, si cum recrementis quaedam cucurbitae semini similia excernuntur. Quas verò Hippocrates notas recenset, Hae sunt. Scribit enim ad hunc modum. Species autem alia hujus est, quae veluti ramenta alba intestinorum exit, quae has notas habet. Nam veluti cucumeris semen dejicit, quumque jejunus est, jecur petit, vexatue, spuitque multum: quandoque non: quadoque cum vehementer jecur vexat, vocem intercipit, multumque spuit, postea sistitur: & intestinorum maximus interdum dolor innascitur, quandoque scapulae dolitant, illicque sistitur: quandoque haec latae taeniae signa dantur. Qui hanc bestiolam habet, semper fermè validus est, cum verò debilitatur, vix sustinet, reficiturvè. Taenia enim earum rerum quae ventriculum intrant, partem aliquam sumit: qui si curatur, sanescit; sin minus, taenia quidem sponte non exit, nec perimit, sed consenescit, & quae sequuntur. Ascarides vero imâ aluo,Ascarides. circa quam consistere diximus, vehementem pruritum inferunt ferè semper, veluti Paulus & Aetius scripsere; & animae quandoque, uti ferunt, defectionem. Id enim nominis notatio indicat: assiduè enim commoti, animal continuò extimulant, & exercent. Qui ab his cruciantur, praecordiorum gravitatem, ac dorsi persentiscunt. Horum notae ex recrementorum potissimùm graveolentia [Page] sumuntur. Qui Lumbricis tentantur, ijs initio oculi translucent statim, genae livescunt, noctu frigido sudore profluunt, ora pallent, saliunt in somno: die febris magis accenditur, lingua labiaque arefiunt, oris faetor plurimum adest, facies pallet, nauseae crebrique vomitus adsunt, cibos aversantur, dentibus strident, nocte praesertim; linguam exerunt (nam & commanducare videntur:) expergescentibus irascuntur; aliena verba loquuntur, lethargi interdum fiunt, praeterquam quod paleas colligunt, capitisque dolorem patiuntur: in somno clamant; increscente morbo cor supra modum palpitat, vox intersecatur, arteriarum pulsus imbecilles fiunt: quandoque supremo cruciatu distensionibus comitialiter ore spumante torquentur, venter veluti tympanicis intenditur: tum intercessiones, tormina, vel colici dolores cum fluore alvi lyenterico quam plurimum sentiuntur; alvus interdum supprimitur, excrementaue dura egerit. Hactenus Lumbricorum notae; eorundem praesagia prosequamur. Prognostica vero,Prognostica. quantum ad aliorum morborum curationem aegrotantiumque conditionem cognoscendam conferunt, quum omnes, tum vel maxime Hippocrates in Prognost. abundè demonstravit; qui in primi libri initio de prudenti medico prodidit: praesertim enim hic praedicens coram aegro praesentia praeterita ac futura, quaeque aegrotantes omittunt, enarrant; creditur agnoscere aegri conditionem: atque hinc fit, ut homines audeant magis sese concredere medico. Quoniam vero difficile admodum est hujusmodi praesentire, nisi quis artificiosa utatur conjectura; (voco artificiosam conjecturam, quae propè ad veritatem accesserit:) hanc verò quis difficilè consequi valeat, nisi vires omnium quae in arte sunt didicerit, memoriae mandaverit, atque diligentia omni adhibita sese in operibus artis exercuerit. Res vero cognoscentur hoc pacto. Si quis supponens esse aliquam vitalem virtutem, summopere curet, ut agnoscat ejus ita in robore, veluti ut in imbecillitate dispositionem: ubi vero in his exercitatus fuerit, studeat deinceps, omnes morborum tam in magnitudine quàm etiam in more differentias, & post hac futuri status praecognitionem perdiscere. Vbi vero haec omnia didicerit, tunc sese exerceat in comprehendenda per exquisitam conjecturam tam morbi magnitudine, quàm aegrotantis robore, & quanto hoc tempore possint perdurare: Multum vero ad hoc illum juvabit in operibus exercitatio. Priùs vero quam ea omnia, quae diximus, diligenter didicerit, nihil aegrotos intuendo proficiet. Hac igitur methodo Medicinam profitentes, nunquam ullam calumniam subibunt, neque curando, neque praesagiendo: id quod celeberrimis quibusdam medicis interdum accidisse ferunt. Hinc itaque colligi potest, cur alijs alij fortunatiores medici adjudicantur, & quam mendax, quicun (que) is fuerit, qui Medicum fortunatum oportere esse dixerit: quod quam absurdum dictu fuerit, Erasistratus olim, & Galenus demonstravere: Medicum dicentes tum mente exercitatum in omnibus, tum diligentem, tum etiam naturâ prudentem esse debere: ut omnibus inter se collatis, unam praedictionis summam, quae & sibi & laboranti sit ex usu, valeat comparare. Tanta enim praedictionis vis existit, ut semper vel magna ex parte praesagia eveniant, ubi ipse qui curat, medicus optimus est, & aeger nihil deliquit. Quoniam vero, ut constat, ex prognosticis Medicus immortalitatem ferè consequetur, tum maximè ex ijs quae ad hunc spectant affectum, gloriam sibi comparabit, aegrotantibus, qui plurimùm pueri sunt, nescientibus, vel verbum quidem morbi eos affligentis exponere. Cum igitur huic affectui summopere necessaria praesagia sint: quaecunque de ijs veteres dixere, huc conferre non cunctabor. Paulus ergo Galeni maximus aemulator, de his ad hunc scribit modum; Circa febrium initia geniti, subsistentiam habent ex subjecta corruptione: circa consistendi vigorem, ex morbi malignitate: circa declinationem, omninò [Page] ad melius proficiunt. Ait enim Hippocr. Bonum est Lumbricos teretes exire, ad Crisim eunte morbo. Aetius verò ex Herodoti medici sententia ad hunc modum: Lumbrici in febribus & absque febribus fiunt, multitudine, magnitudine, colore, & tempore invicem differentes. Circa enim morbi principia geniti, substantiam ex subjecta recipiunt corruptione: circa consistendi vigorem, ex morbi malignitate; circa declinationem, ex transmutatione ad melius, qui & celeriter excernuntur, naturâ eos ad exteriora non secus atque caetera excrementa propellente. Deteriores verò sunt majores minoribus, multi paucis, rubri albis, & viventes mortuis. His neoterici addunt: incipientibus acutis morbis, si Lumbrici teretes vivi dejiciuntur, pestilentes morbos indicant; inclinantibus autem mortui, malum quoque augurium faciunt, inter utrumque tempus quoquo modo appareant malo est. Ob id fortasse, quod febris insequens Lumbricos, semper malum sit; Quia Lumbricorum materiam absumit. Accidit etiam, quod Lumbrici ex febre inflammantur, & incalescant, contorquenturue ac moventur; ut eo magis Lumbricis affectos molestent & afficiant. Addunt praetereà experimento constare, Lumbricos esse in ventre, si manè pueris supra ventriculi osculo frigida spargitur: nam in unum congregabuntur locum. Lumbrici sanguine conspersi dejecti malum: intestinorum enim noxam valde magnam indicant, eorundem vomitu dejectio, malum; si quidem ventriculum vitiatis humoribus refertum indicat. Frequens puellorum anhelitus ac frigidus, tumescente adhuc corpore, laethale; sequenti enim die mortem denunciant. Si aegrotantium oculi aliquantisper compressi, assidentium digitis non clauduntur; mors proxima est. Sunt qui, Alsaharavij fortasse authoritate persuasi, dicunt, ascaridibus infestatos brevioris vitae fore. Scrupus verò non mediocris superest dissolvendus; quo enodato, finem ijs quae ad prognostica ex Lumbricis sumenda spectant, imponam. Aetius viventes mortuis deteriores Lumbricos suprà paulo dixit. Rhasis verò, atque ipsum sequutus Avicenna, oppositum sentiunt, mortuis vivos simpliciter praeferentes. In qua quaestione, ut alios mittam, illud mihi dicendum videtur, firmius semper esse judicium quod ex mortuis sumitur, ut quos necesse sit expelli, nec suapte sponte exire. Hippocr. nihilominus sequor, qui quodam in loco [...] (inquit) [...]. id est, ventrium abundantiae perturbationem ferunt, veluti possidoniae, & Lumbrici qualia generant. Quibus verbis nos monet, ut diligentiùs consideremus, qualia Lumbrici generant symptomata, quandoquidem si citra aliqua [...] egrediuntur, bonum protendunt. Sed & clariùs alibi per haec verba: [...]. Lumbricos verò teretes idoneum est exire cum excrementis, morbo in judicationem eunte. Ita ut per hoc intelligamus, si alio dejiciantur tempore; Symptomatis potius fieri ratione, quàm naturae vi, & propterea vel corruptionem, vel malignitatem indicare, veluti Paulus & Aetius distinxere.

Quoniam autem Lumbricorum curativam methodum rectè moliri non possumus, nisi in quo vagantur venter. rectè habeat: neque hic,Curatio. nisi universum corpus: hoc vero victus ratio optimè disponat; ea imprimis est optime instituenda, ut sine qua frustra in tuenda reparandaque valetudine tentantur auxilia. Haec enim tam praeclara & ferè potior Medicinae pars est, ut admirabilis ille Cous, Celsus, Galenus, Plinius & veteres medici omnes, nunquam illam satis laudare potuerint. Ea Asclepiadi olim tanto fuit in pretio, ut [...], id est, curativam per medicamenta methodum, penè omnem sustulerit, ad hanc ut sese totum converteret: consistit autem hoc non solum in quantitate, qualitateque cibi ac potus, sed & omnibus his quae (velimus nolimus) [Page] nobis occurrunt; veluti somno atque vigilia, motu & quiete, tum corporis totius tum singularum partium abundantia & inanitione, animique affectibus; praecipuè verò in ambiente nos aëre, qui non solum extrinsecus semper adhaeret, sed in intima corporis nostri penetralia, per inspirationem continuò adigitur. Quod igitur ad ea, quae assumuntur, attinet, veluti satis per se nota, non exequerer; nemo enim est qui nesciat, maligna pravique succi, & varia edulia, maloue ordine sumpta, cruditates, & Crapulas, maximum corporibus nostris & animis detrimentum affere, nisi quod multa quae alijs affectibus noxia sunt ciborum genera, his utilia conspicimus. Ea igitur veluti [...], id est, praeter institutum attingemus; si priùs quae Paulus scribit subjunxerimus: Escae patientium lumbricos sint boni succi, quae facilè diducantur, atque ad membra transeant, nec causam foveant, nec vires comminuant.

Quamobrem, vinum concedimus aquosum, cibumque crebrò exhibemus: tum propter id, tum etiam ne lumbrici morsus inferant. Si adsit ventris profluvium, indicio est multos gigni cibo non distributo, miscendaue eo casu sunt sorbitionibus vel pyra vel cotonea. Iuvat mirandum in modum deuterius panis addito aniso, faeniculo, vel sale subactus, vel qui [...]. i. medius inter furfuraceum & similagineum nuncupatur; ita dictus, quòd in eum [...]. i. congeritur simul furfur, utriculi, & simila. Nominant autem eundem panem [...], i, quoniam [...], totum ipsum triticum, nulla sui dempta parte in panificum cedit. Oportet autem & triticum ipsum ex quo farina sumitur, ex illis esse quae generosa dicuntur: quaedam enim ex his multum furfuris continent, quae ignobilia nominant; quaedam vero siliginem, quae, veluti diximus, generosa vocant. Vinum autem quod aquosum quidem est, caeterum leviter adstringit, idoneum censetur. Aviculae item montanae esui dantur, & sylvestris pullus columbaceus, senecio viridis, ac hirci barbula, jus ciceris atri, & brasicae, capparis, colymbadesque commanducatae; & cum Synapi, (modò febris non adsit:) caetera sumant obsonia; acetosa item atque oleosa laudantur. Panicum quoque (quod mel frugum Diocles appellavit) durantissimum; siquidem inter fruges existimantur: halyca insuper in myxorum decocto, & ptisana cum multo oleo Omphacino; lupini praetereà, nasturcium, beta, menta, apium, raphanus, muria quoque commanducata, juvant. Pueris in potu ante omnem cibum myxorum decoctum admixtâ mentâ exhibendum: Lac summopere damnatur, veluti pisces & legumina, & quicquid frigidae crassaeque materiae fuerit, ac serae concoctionis. Panis verò non fermentatus lumbriculos gignit (is enim nemini prorsus est accommodus) & omnia humida, & quae facilè intus vitiantur.

In omni autem Lumbricorum genere abstinentia maxime prodest, qua eorum generatio prohibetur: at quum infestant, exiguo cibo sed frequenti utendum: qui maximè convenit, cum lacerasse desinunt. Qui vero Ascaridibus infestantur, cibis boni succi uti debent, & qui facillime concoquantur: ne scilicet illorum vires ad rectum intestinum pertingant. Namque nutrimenti idonea pro eorum generatione materia consumitur. Hactenus qui assumuntur cibi ac potus. Reliqua verò quinque genera, quae non usquequa (que) sunt manifesta, summa etiam cum brevitate pertractabimus, à somno exorsi. Is brevis admodum non sit, nimisue longus: nocturnus potiùs quàm diurnus, duabus (quod minimum est) horis à cibo. Longa praeterea ocia laedunt, exercitium prandium praecedat, quies sequetur, nec quilibet motus exercitiū putandus, sed ille tantùm per quem respiratio permutatur; nisi fortè sumpto adversus lumbricos medicamento; tunc enim equitatione opus est, aut cursu, quibus corpus concutiatur: siquidem faciliùs emittuntur acri exercitatione aut labore; haec vero difficile à pueris observantur. Danda porrò est opera, ut alvus bis eat; quod si non sponte fiat, molli balano, vel clysmate aliquo citanda [Page] ex ijs confecto, quae in hisce affectibus ex usu esse solent. Animae omnes affectus, quicunque sint, omnino sunt fugiendi; veluti rixae, irae, tristitiae, majoresque curae & cogitationes, maestitiae, timores, invidiae, & id genus reliquae perturbationes, potissimumue à cibo. Siquidem alterant, atque à naturali statu corpus avertunt. Frigora vitent, Aquilones; nec nudis obambulent pedibus. Aer verò, ut nos semper ambit, ita eligi pro arbitrio nequit: est enim interdum praesidium; causa interdum vel faciens vel fovens; praesidium quidem certè in praesentiâ erit, si modicè calidus ac siccus fuerit, purus (que) & clarus & tranquillus: morbum praecipue fovebit, quando frigidus valdè, vel humidus & austro vel aquilone commotus, vel nimio calore vires dissolvens; qui tunc arte in hunc modum parabitur, si in cubiculis ex juniperi, citriar boris, ac persicae lignis ignis succendatur; alijs (que) id genus lumbricis adversantibus. Suffimentis etiam adhibitis ex absynthij coma, persicae arboris folijs, citrij mali corticibus, punicae arboris radicibus, una cum filice atque hedera. Illud verò inprimis confert, quod ex myrrha & aloe paratur. Aliud quod & animae defectae lumbricorum vitio succurrit: Ambaris denariûm pondo duûm, moschij denarij pondo unius, gummi arabici denarium pondo quatuor, rosarum, santalorum, caryophyllorum, cypri, thuris, singulorum denariûm pondo tantundem. Galliae moschatae, quam vocant, denariûm pondo sex, agallochi in carbonem conversi denariûm pondo viginti, carbonum è palmitibur vitis extinctorum, quod satis est, rosaceo aceto excipiuntur.

Lumbrici vehementioribus praesidijs adeò saepè irritantur,Catholica curatio lumbricorum. ut ad convulsiones, animi deliquia, interitumue pueros demùm perducant. Non igitur temerè neque utcunque sunt ea exhibenda. Quoniam vero diversis qualitatibus medicamenta ad lumbricos vel enecandos vel educendos idonea creduntur, ideo in universum excalfacientia, exiccantia, incidentia, acria, amara, salsa acidaue, atque attenuantia praesidia medentur. Aut enim per acredinem occidendo, aut per amarorem subducendo, aut ad expulsionem invitando, aut per consequentem ad ea quae exhibentur lubricitatem, efficacia cognoscuntur. Extrahuntur autem simul, ut verisimile est, per sorbitiones vias lubricas facientes, aut etiam per innominatam aliquam efficacem qualitatem. Sunt ex refrigerantibus quaedam, quae peculiariter lumbricos pellunt; quaedam occulta quadam vi, veluti cervini cornu ramenta. Sed quae lumbricos necant inprimis sunt exhibenda, quoniam quoad vivunt, occasionem nocendisemper habent. Siquidem difficulter pelluntur; & cum interfecti fuerint, protinus aluo per glandes extrudendi; alioqui tetro virulentoque vapore cerebrum afficiunt & corpus pariter inflammant, appetitumque & concoctionem oblaedunt. Quoniam verò lumbrici plurimùm pueris obveniunt, qui difficulter tractari possunt, non reticendam censui miram (veluti Paulus appellat) methodum, per quam & aloe pueris & sorbitiones per os injiciuntur. Instrumentum quoddam coquinarium, quod [...], vocant, supinis ipsis detentis ori imponitur; & per clysteridion validum habens [...], invitis aloe quanto magis fieri potest, intimiùs ore eorum distento impellitur: cujus meminit Pollux, non tamen quale sit edocet. Caeterum quicquid sit Zomerysis, duo praecipue per ipsam consequimur, & quod proclivis fit descensus, & quod proclivis fit descensus, & quod amaror deglutiendae rei non persentitur; altero vero instrumento, quod clysteridion idem Paulus appellat, violenta fit impulsio. Concurrentibus autem simul natura & vi velocissimus fit motus, re gravi inferiora petente, & ab eodem vehementissime impulsa. Aliud quoque Paulus instrumentum describit, per quod liquores ano subjiciuntur, multis pervium foraminibus, quales ab utero Metrenchytae nuncupantur. Aetius verò clarius his verbis: Ad quam rem corneam fistulam undequaque perforatam apparare oportet, circa fundum amplam, ac loci magnitudini [Page] convenientem, quam ultra adstrictiorem ani partem inditam cedria implemus, ita ut cedriae immissio palam tum per amplitudinem, tum per transversa undiquaque contingat. Caeterum quando ignota nobis sunt haec instrumenta, quum medicamenta ad lumbricos vel necandos vel educendos hauriuntur, pueri nares comprimito, ósque subinde dulci aliquo colluito vel acri; ac epoto medicamento lumbricos necante, ventriculus acacia, hypocysthidèue cum vino fovendus est. Idem praestat & rhus obsoniorum, & anetum, & capparis in cibo. Quae necant, cum dulci commodè dantur lacte aut melle, Oxymelitèue aut syrupo quem vocant acetoso. Quidam triduano potu pueros priùs satiant, mox medicamenta exhibent. Infundunt & eadem dulcia, ut ea animalia ad inferna detrahant. Si vero venter fluat, necesse est ut lumbrici tantum necentur: motus enim ventris eos dejicit. Quum verò appetentia fuerit oblaesa, cum alvo soluta; Lumbrici tantùm amaris sunt necandi, quae stypsi quadam sunt praedita, veluti inter calida absinthium, abrotonum, & centonicum: ex frigidis maliciorum, acacia, plantaginis succus, portulaca: atque ejuscemodi caetera.

Simplicia medicamenta calida contra lumbricos [...]x Dioscoride, Celso, Plinio, Scribonio, Largo, Galeno, Oribasio, Paulo & Aetio.Ex calidis, nasturcij semen omnes ventris lumbricos excutit, contritum ex aceto, vel vino potum: efficacius addito mentastro; aluum tamen turbat. Lupini farina cum melle delincta aut in posca pota, & cum taurino felle extrinsecus umbilico illita eosdem abigit. Ipsi quoque macerati & sua cum amaritate esitatiidem possunt: decoctum insuper ipsorum idem munus praestat cum ruta & pipere potum. Absinthium marinum per sese, aut cum Oryza coctum, interaneorum animalia addito melle pernecat; magisque cum absynthio idem facit. Abrotanum idem praestat, nimirum quum sit amarum. Item Cardamomum eosdem interficit. Hyssopi praetereà decoctum epotum, aut ejus herba cum melle delincta; Ascarides & Lumbricos cum sale & melle epota Calamintha necat: nec secus cruda coctaúe si esitatur, vel si ejus succus aut infundatur, aut potetur. Thymi praetereà decoctum; veluti & Ruta fervefacta ex oleo & pota, eosdem exigit. Vinum item cedrites, & cedria ipsa: Omphacinum oleum largiùs praesertim potum; nam & pro infantibus ad hos usus ita immaturum exprimitur. Oenanthino idem effectus, qui Omphacino: contra enim ventris animalia laudatissimum est. Melimela, praeterquam quod ventrem molliunt, animalia expellunt: quod qua facultate praestent, (dulcia quum sint, mellisque sapore, à quo nomen sumpserunt, quae potius ea alere deberent:) Ex eo colligitur, quod fortasse dejectam hoc cibo aluum, ea etiam sequuntur; & quae alioquin haesissent, impetu excrementorum quasi in torrente pisces, qui largiore per aestatem imbre abundaverit, rapiuntur; ac deorsum feruntur. Ventrem enim ea mala mollire, inquit Dioscorides lib. 1. cap. de Melimela. Brassicae item semen, ejus praesertim quae in Aegypto nascitur, potum lumbricos omnes pellit; quanto ea scilicet temperatura siccior est, & magis agrestis. Idem facit cicinum oleum epotum. Myrrha etiam sua amaritate tum necat, tum ejicit. Hellenij decoctum; Scylla ex aceto & melle sumpta, priùs tamen assata sit oportet: alioquin interaneis maximè noxia censetur. Dant & ad omnes in aceto mulso radicis corticem capparis. Heliotropij parvi herbam suam cum semine potam, adjecto nitro, hyssopo, nasturcio, & aqua, latas, teretesue taenias excutere, Dioscorides lib. 4. cap. 1. scripsit. Paulus verò pro nasturcio, nisi vitium in eo sit, cardamomum connumerat, lib. 7. cap. 1. Erucae semen ex vino, corpori innascentes bestiolas omnes arcet. Terreni vermes 7. aut 5. è passo poti, Lumbricorum genus omne depellunt. Amygdalae amarae, oleumque prodest. Agaricus cum melle, sed molestè purgat; est enim ob levitatem ac fluxionem, quam facit stomacho, noxius. Styrax cum Terebinthina resina devoratus: Aloe ex frigida aut lacte [Page] pota, eadem, si decocto melli admista bibatur, sine molestia educit. Tithymali semen, ejusque succus circa guttulas 5. cum caricis aut palmulis mistus, Viticis folia, polypodium, Chamepythis, centaureum minus ex aceto tritum atque epotum. Item ejusdem radicis pondus denarij unius cum cyathis tribus vini potum, juvat. Marrubium cum Absynthio & lupino pari pondere in aqua mulsa coctum, & cum vino bis aut ter appositum, omnia ventris animalia pernecat. Costus ob amaritatem, quae illi inest, Lumbricos pellit ex aqua. Dioscord. verò lib. 1. latas ventris taenias tantùm pellere ex aqua & melle scriptum reliquit: quem locum interpretatus Marcellus, Verbum illud (& melle) veluti supposititium expunxit hac ratione, quòd contrarium, nec respondere lumbricorum curationi videretur. Excitantur. n. inquit, & aluntur dulcibus, non pelluntur lumbrici ventris; nisi forte mel ideo addi opportet, ut suavitate ejus decepti, lumbricis admistum Costum, utpote amarum, copiosiùs haurirent; non aliter quam in curandis pueris fit, quibus amarae potiones aut virosae, dulci sapore & jucundo aliquo odoramento circumlitae porriguntur. In qua re veluti in scyrpo nodum quaerere videtur (ut in Comaedia legitur,) à quo tamen alienum omninò esse testatur. Sive. n. in Dioscoridis contextu mellis vox legatur, sive non legatur, (siquidem id pro comperto nondum mihi est, nec Ruellius apposuit) sat est amara medicamenta (qualia sunt costus & id genus reliqua) semper ferè Dioscoridem, Plinium, Galenum, & alios lumbricis curandis cum dulcibus, potissimumque melle mulsave, aut Oxymelite, eâdem quam Marcellus inquit lib. 4. cap. 57. ratione commiscere; quam Paulus his verbis addidit: Quoniam verò nonnulli subinde amaras potiones veluti ingratas respuunt, ex ijs, quae modo comprehensa sunt, dabuntur non manifesto amara, i. aliquo dulci commista; veluti supra paulo ipse dicebat, omnia haec medicamenta cum melle Oxymelitevè esse propinanda: sive (ut inquit Lucretius) ut improvida illa aetas ludificetur, vel potiùs ut tali à gustu recreata valescat; pueri. n. quam plurimum lumbricis obnoxij sunt. Nihil igitur obstat quin mellis vox addi debeat, Marcello praesertim ipso in antiquis quibusdam exemplaribus legi attestante. Cantharis similiter levigata, & cum bryoniae radice pota, lumbricos educit,Simplicia frigida contra lumbricos. Galeno authore lib. de compos. Theriaces. Ex frigidis, succus auriculae muris cum Zytho, singulorum cyathus unus. Senesio. —Comestus, plantaginis succus, in aluo praesertim soluta, de cochleari, vel de ligula datus potui, ipsaque herba tusa umbilico apposita: Coriandri semen cum mali punici succo, & oleo, animalia interaneorum perdit, vel cum passo potum. Calida item beta cocta, atque cum allio crudo sumpta, nitrosa, quâ praedita est facultate eosdem educit; noxij tamen succi est. Punicum malum contusum ex tribus vini heminis decoctum ad heminam, lumbricos pellit, ac tormina ejus etiam radicis succus victoriati pondere eosdem necat. Idem rhus facit Syriacus, atque atriplicis semen. Addunt neoterici, experimento constare dormituris acetum acerrimum epotum lumbricos educere. Inter ea verò, quae plurimum valent, est corallina nuncupata, quae trita ac melli Oxymelitève commixta, mulsavè pota, mirandum in modum Lumbricos vel necat, vel seminecatos educit. Haec vero à Corallij similitudine, dum utrumque in aqua est, nomen accipiens, & quae a sexaginta ferè annis hactenus ad ejiciendos ventre Lumbricos magni usus esse coepit, lib. 4. à Dioscoride & Galeno (ni fallor) [...], id est, Muscus marinus dicta: cui si ijdem peculiarem adversus Lumbricos facultatem non attribuerunt, qualem in corallina, quam vocant, conspicimus, non proptereà putarim aliud esse Dioscor. & Galeni [...], ab hac nostra corallina. Siquidem simplicium medicamentorum singulas vires veteres non cognoverunt; vera etenim cujusque natura non nisi medico effectu praenosci potest. [Page] Opus ingens occultumue divinitatis, ex quo nullum reperiri majus possit. Plurima etiam inveniuntur hodiè, quae apud majores nostros non fuere inventa; nec mirum, quando eas agrestes literarumue prorsus ignari experiuntur; utpote qui inter illas soli vivant: praetereà securitas quaerendi obviâ medicorum turbâ; multis etiam inventis nomina desunt; accedit ratio inventionis anceps, quippe etiam in repertis alias invenit casus, alias (ut inquit Plinius) lib. 25. cap. 2.) Deus. Turpissima vero causa raritatis, quòd etiam quisciunt demonstrare nolunt, tanquam ipsis periturum sit, quod tradiderint alijs. Invidi quidem certè perinde atque illi, qui aut supprimunt veterum monumenta, aut omninò demoliuntur; quod quidem eò committunt, ut quae in ijs scripta sunt, sibi ea attribuant, aut si praeclari quid tradiderint, qui alienas opiniones scripserunt, illud pereat. Si qui vero sint, qui fieri non posse contendunt, ut eos latuerit, vim hanc Lumbricos educendi musco inesse marino, ijs responsum velim, priscos simplicium medicamentorum vires, quascunque noverunt, scriptis non mandasse. Si quidem multa Socratis ac Pythagorae placita sciuntur, quae tamen ex eorum libris, quos nullos scripsere, non habentur. Plato etiam quum tot reliquerit libros, praeter tamen literis prodita, alia etiam hominis placita autumant ejus discipuli, quae non retulit in scripta. Nec illud [...] ubicunque natum (veluti ferunt) aequalem habet facultatem; sed certis quibusdam Italiae locis hoc expiscantur pharmacopolae, quod sub corallinae nomine venditant. Sed hoc satis: illud potius perscrutandum, quum corallina salsum obtineat saporem, cur Dioscorides, Plinius, Galenus & alij, refrigerandi vim illi tribunt: quando notum est omnia salsa calida esse ac terrea, amaris haud dissimilia, quae calida sunt. An quod marina aqua salsa cum sit, plurimum tamen habet in se potabilis aquae, (Quod & ab Aristotele fuit olim satis demonstratum:) per quam minus calida existit? An etiam, quod multum terrae inse continet; atque ob id siccior est ac spissior? Quae verò in mari proveniunt, ejusdem cum ipso facultatis esse necesse est. Ex eo igitur quod muscus marinus in mari prouenit, spissandi vim illi tribuunt Dioscorides, & alij: quae vero multum in se continet aquae potui idoneae, & quà terreae facultatis est, ea refrigerat. Omnes demum quos Lumbrici male habent, Ichneumonis pili (murem Indicum vocant) authore Paulo suffitu juvant.

Teretes ventris Lumbricos sedi succus in vino potus,Simplicia. Seorsim. Lumbricos. Teretes. Ascarides. Lates educentia. è ventre pellit. Absynthites vinum epotum idem munus praestat. Heliotropij majoris herba suo cum semine pota, addito nitro, hyssopo, nasturcio, & aqua, eosdem ejicit. Filicis faeminae radix cum vini ʒiij. epota, Teretes, latasque ventris taenias excutit; veluti Ruellius, Marcellusque, Dioscoridem interpretati unà contendunt. Galenus vero non teretes, sed Ascarides unà cum latis interficere eandem scripsit; ita namque lib. Therapeut. methodi, cap. decimo quarto ait. At Teretes quidem Absynthium interimere potest, latae vehementiora praesidia poscunt, quale Filix est; adhuc autem, & quae [...] Graece dicitur. In hanc sententiam Theopstrastus venit, qui filicem faeminam utilem ait contra interaneorum animalia lata melle subactam, & contra tenuia in vino dulci; ita namque Graece loquitur. [...]. Filix verò faemina utilis existit ad elminthas, & latos & tenues; ad latos quidem subigimus melle, ad tenues verò in vino dulci exhibemus. Constat verò Ascarides tenues, & esse, & dici Lumbricos. Praeterea Galenus, lib. de simpl. medicam. facult. 8. similem huic faeminae vim tribuit, qualem mascula sortita est. Illam vero latas tantummodo taenias interficere & non Teretes, scribit Plinius, lib. hist. 27. cap. 9. ad haec utramque (tam scilicet marem [Page] quam faeminam,) intestinorum animalia pellere, ex ijs taenias cum melle, caetera in vino dulci, triduo pota; nec Teretes, nec Ascarides excludens. Galenus verò uno in loco & Teretes & Ascarides excludi: alibi vero Ascarides unà cum latis interficere scribit. Quid igitur, in tanta authorum varietate sententiarum, dicendum? An quod Filix faemina omnia intestinorum animalia ejicit? similem n. facultatem masculae ei tradit Galenus; potissimum vero latas taenias, secundo ab hoc loco Ascarides, quae quum ima insideant alvo, validius praesidium, quale Filix est, exposcunt, ut ejus vis illuc usque perveniat. Quum vero latas & Ascarides, de quibus minus videtur, ejiciat pellatque, & alterae complectantur intestina, alterae longissime absint à ventriculo, facilius multò teretes, qui in superioribus decumbunt intestinis, occidet. Non igitur Galenus secum pugnabit, quando satis sibi esse debet, ut latas pernecet; quas si interimit, facilius Ascarides; facillime omnium teretes excutere possit. Plinius vero, ut qui optime id nosset, caetera (id est, & teretes & Ascarides) pellere ait. Quod autem ita ait, liquet ex Paulo; lib. 7. ca. 58. qui in curativa methodo quum latorum, tum teretum Lumbricorum, filices meminit; quam tamen proprè latos excutere omnes unâ convenere. Id ipsum Avicennas, 16. Tertij tract. 5. cap. 4. clarissime ostendit his verbis: Et medicinae quae interficiunt Ascarides validiores sunt ijs quae interficiunt longos; & quae Ascarides & rotundos occidunt, longos etiam interficiunt. Gith seu melanthium non solúm comestum, sed & cataplasmatum ventri extinsecus, vel peruncto ex aqua umbilico, eosdem educit. Quo loco advertendus est Marcellus, qui latos Lumbricos pellere, non teretes, contra quam Ruellius est interpretatus: quod an recte a Marcello factum fuerit, aliorum sit judicium; illud constat, Galenum Ruellio suffragari, qui Lumbricos tantum interimere scriptum reliquit. Quod verò Lumbrici teretes tantum significent quum plurimum, supradictum fuit. Ruellio Paulus uni & Aetius suffragantur; qui in teretum curativa methodo saepe melanthij commeminere: in latarum taeniarum curatione, nunquam. Sandonicum per sese aut cum Oryza coctum, eosdem addito melle pernecat. Contritum urticae semen, Brassicaevè, aut cumini, cum aqua; vel mentha cum eadem, vel hysopus cum aqua mulsa; vel nasturcij semen cum aceto contritum, eosdem necat. Ex Celso lib. 4. cap. 17. Oribasius lib. ad Ennapium filium, Calamintham, Cardamomum, lupinum, pulveremque ex ijs factum in potu, aut cum melle in Electuario, aut in posca potui datum, sufficientia ad occidendum teretes Lumbricos scripsit. Persicae item mali folia ac germina contrita superque umbilicum apposita, idem possunt, veluti & menta epota ac acetola. Portulata percocta, sereos succus, aut myxorum decoctum, myxavè ipsa cocta atque esitata, idonea sunt. Cornu praetereà cerv ini cinis ad eosdem efficax quam maximè creditur, ejus praesertim (ut inquit Solinus) quod dextra cervini capitis parte enatum est. Hoc verò pacto uritur; Contusum cervinum cornu crudo fictili luto circumito, & in furnum indito, uritur; donec albescat. Scribonius verò Largus cap. 141. hoc pacto ipsum exhibet. Cornu (inquit) cervinum limatum lima lignaria quantum 4. vel 5. cochlearia ex aquae myxorum coctorum, cyathis tribus pridiè maceratum, deinde tritum & datum aquâ exiguâ adjectâ. Bovis talus ustus, cum lacte potus, Lumbricos teretes educit, Gal. authore. Latas autem ventris taenias, Costus ex aqua pellit. Gal. de com. Ther. ad Pis. Cardamomum, allium esitatum, Filicis faeminae folia cum melle in eclegmate sumpta. Masculae verò radix easdem excutit sumptis ʒiij. ex aqua mulsa; melius si cum scammonij aut veratri nigri totidem obolis detur. Chamaeleonis item albae radix acetabuli mensura epota, in quem usum bibitur cum vino austero & Origani decocto. Nuces juglandes largius esitatae, [Page] radicis mori cortex decoctus in aqua & potus, praeterquam quod alvum resoluit, latas etiam taenias excutit; radicum praeterea punicae decoctum, easdem pellit & enecat. Idem potest & malicorij decoctum epotum. Anchusae radix acetabuli mensura cum hysopo, & Cardamomo epota, easdem pellit. Ruellius, Dioscoridis interpres, Paulum sequutus videtur, qui cum hysopo, & Cardomomo: Marcellus cum hysopo & nasturcio potam latas pellere taenias dicunt; id quod superius de heliotropio dictum fuit. Galenum lib. 6. de simp. fac. hoc loco sequutus videtur Marcellus, qui Oxybaphi mensura ad easdem idoneam esse cum hysopo & nasturcio potam scribit. Ascarides verò cedria pernecat, & calamintha, injecto per clysterem ejus succo aut epoto. Absynthij decoctum oleo admisto per clysterem injectum, minoris autem centaurei decoctum cum nitro ac melle, idem munus praestat, aut curcubitae sylvestris cnicivè, si prius acri muria rectum intestinum vacuatum fuerit. Filicis faeminae radix cum vini tribus drachmis triduò pota, Ascarides excutit. Axungia quoque vetus ano immissa, quam maximè prodest.

Febres plurimum comitari teretes Lumbricos, quum Paulus & Aetius testantur, tum quotidiana nos docet experientia.Teretum Lumbricorum curativ [...] methodus, ex Paulo praecipue & Aetiatia. Quum igitur febris affuerit, interdum febris & lumbricorum curam habere convenit, interdum parum de febre solliciti, lumbricos è ventre eximere connitemur: plerique enim negligentes, ab ipsis comesti & convulsi interiere; nec desunt qui per inguina exeuntes vidisse testantur. Caeterum occisos hos omnes prius educemus; occidemus autem amaris usi potissimum medicamentis. Quum ergo febris ac lumbricorum communis sit curatio, simpliciora conveniunt praesidia, veluti ubi est ambigua affectio, mitioribus est utendum. Siquidem acrioribus auxilijs febris exacuitur, si falsam ceperimus suspicionem; stabilivero dignotione existente, temporibus morbi attendendum. Circa enim primos dies, multoque magis, si juxta vigorem totius morbi apparuerint, acrioribus insistendum remedijs. Eos vero qui declinante morbo apparent, mitius curabimus: atque eo magis, si viscerum inflammationes ac tensiones affuerint. Veluti rectè Hippocr. lib. aph. 1. cap. 24. In acutis, inquit, morbis rarò, & in principijs, medicinis purgantibus uti oportet, & hoc cum praemeditatione faciendum. Hi namque plurimum turgent & agitantur; veluti saepissime visum est, ideoque circa eorum initia morborum utiliter contingit acrioribus uti; illud vero multa cum cautione ac praemeditatione faciendum. Vt prius scilicet diligenter examinemus an aeger illa possit ferre praesidia, & an recte paratus ad eadem sit suscipienda, atque rectumne judicium ex eorum exhibitione expectare valeamus. Neque n. periculum minimum, in acuto morbo, qualis est Lumbricorum affectus, uti acrioribus medicamentis, quum id genus omnia sint potentiâ calida. His igitur qui phlegmonas ac tensiones patiuntur, cataplasmata exhibeantur ex lini semine, crassiore lupini farina pari mensura commista, vel etiam humida fomenta ex oleo chamaemelino, vino, absynthij coma, & aloe, praecordijs accommodentur; ubi vero modicae febres molestant, pueris ante omnem cibum myxorum decoctum potui dabitur: vel ipsa myxa esui cum menta offerentur. Haec n. Lumbricis affectos maxime juvant, vel (ut inquit Serapion) quod illi dulcedine haerent, vel quod prae lentore ab ijs avelli non possunt, fit ut cum illis exeant. Viscosa. n. adeò sunt myxa, ut ex ipsis in Syria (veluti aiunt) probatissimum id viscum paretur, quod Damascenum vocant. Ex hoc igitur quod suo lentore lumbricos dejiciunt, si ventriculum infestant, supernè exhibenda myxa sunt; si vero in ventre atque intestinis fuerint, per inferna ejiciemus. Eis verò, qui ad integram aetatem pervenerunt, efficaciora quoque praesidia optima sunt: qualia absynthij aut [Page] abrotani cremor, vel mali punicae acidae radicis vis ad tertias redactum. Dantur & terni aloes lotae scrupuli, quod remedium laudatissimum existit in validioribus: illota quoque aloe utimur; utrisque verò etiam si febricitant, & si trimestres tantùm infantes sint. Vermes terreni cum epsemate (sapam dicunt) confidenter exhibeantur. Si vero sapam non admittunt, cum hydromelite, aut, ut lubet, praebere possis, nihil veritus, neque vilitate contempta, quinque vel septem dato. Quod si nuda non sit suspicio, sed certa lumbricorum deprehensio, & curatio propria eis convenit; tunc cataplasmata ex lupinorum farina in mulsa decocta imponenda, quibus aliquando etiam bryoniae radix adjicienda. Vmbilicus interim taurina bile impleatur, aut melanthio cum lacte muliebri contrito, aut absynthio, aut abrotano, aut bryonia, pinguibus caricis admistis. Spina verò universa ex medulla cervina perungatur. Superior interim venter caerato integatur, ex absynthio, oleoque cyprino apparato. Alvo etiam adstrictae glans immittenda, praesertim pueris; quae si nihil profecerit, clyster adhibendus, morbi vigore remittente, ex absynthij, aut abrotani, aut centaurij decocto cum melle ac nitro. Subducere verò conabimur eos per sorbitiones, vias lubricas facientes; quales sunt oleum omphacinum, cujus paulatim duo cochlearia absorbeantur; quà, n. amarum est, Lumbricos necat, quà lubricum, detrahens, ipsos cum stercore reddit. Praepotationes verò ex oleo semper augebimus; multae namque commoditatis existunt. Prodeunt autem lumbricì quidam adhuc vivi, verum vertigine affecti, ac si ita dicere lubeat, seminecati; plurimi verò mortui unà cum stercore evacuantur. Nascuntur verò & in alvi profluvio lumbrici; eos, fluorem inspissando, & concoctionem tum per cibos, tum per cataplasma in melius permutando, curare oportet. Quantum, n. fluor invalescit, tantum & lumbricorum augetur generatio, vicissimque fluore cessante, lumbrici interquiescunt: quare diligenter conabimur, ut alvus adstringatur, firmitasque ei adjiciatur. Conjicienda itaque in Cataplasmata alias ad fluxiones sistendas idonea ea, quae ad lumbricos valere dicta sunt, & quae fluores non committunt; Veluti est absynthium, abrotonum, sandonichum; item malicorium, acacia, hypocysthis, balaustia, & ejuscemodi reliqua cum cruda hordeacea farina. Cerata quoque imponenda ex his parentur. Vtendum etiam sorbitionibus, inter quas reliquis omnibus plantaginis succus praefertur, ipsaque arida plantago: ex aequo, n. utrique fluori inquam, & lumbricis efficax est. Mali praeterea punici vinum suo cum cortice expressum, mirandum juvat in modum. Ad nauseas verò ex lumbricis obortas, stomachique morsus salis mica in ore detenta deglutitaque & liquefacta, mirificè prodest; acredo, n. (ut apparet) eos statim infra subsistere cogit. Si vero ab ijsdem causis singultus infestat, catapotia succurrunt, quae habent succum hastulae regiae, absynthij, santonici, sisymbrij, scordij, singulorum denariûm pondo quatuor coquuntur ad mellis crassitudinem, dein aloes pollinis denariûm pondo quinquaginta additur: omniaque in catapotia excipiuntur, quorum denarij pondus devoratur; haec, n. singultum sedant, lumbricosque interficiunt. At si ex febre, vel lumbricorum tetris vaporibus, fumidisvè medicaminibus (qualia plurimum sunt, quae adversum ipsos exhibentur) caput petunt, ita ut cum dolore maximopere afficiatur; tunc synciput cum fronte ac temporibus, rosaceo efficacissime illinitur, vel acaciae succo, vel hypocysthidis admisto. Alij fermentum cum croci momento & aceto, imponunt illitis his ipsis partibus: nam somno intempestivo, & caeteris perversis affectibus medetur.Composita interna ad Lumbricos necandos & educandos medicamenta. —Inter eos vero quos vocant Syropos, qui ex absynthio vel calamintha, vel marrubio fiunt, commendantur: alius hoc modo faciendus. Succi mentae, helenij radicis, absynthij, rutaeque, purgati. n. tollitur abjecto sedimento singulorum heminae [Page] pondo semissis. Succi sereos, & graminis, cujusque cyathi pondo septem: in ijs cervinum cornu torrefactum, rhus, portulacae semen, ac balaustia infunduntur, & percolato decocto saccharo, vel Attico melle purissimo excipiuntur. Alius. Abrotani, calaminthae denarûm pondo octo, mentastri, radicis helenij recentis denariûm pondo sex, ex aqua ad tertias discoquito: datur id decocti cum syropo absynthiae, vel oxymelite scyllino. Absynthites item vinum ad hos usus maxime commendatur; variè autem conficitur: nonnulli, n. in musti metretam, Celticae nardi drachmas quad raginta illigatas linteo demittunt, & post quadraginta dies transfundunt. Alij vero in viginti sextarios musti libram absynthij conjiciunt, & pice ae resinae sextantem, postque dies decem vinum colo diffusum recondunt. Syropus ad lumbricos cum febre ac symptomatibus. Radicum graminis denariûm pondo sexdecim, seminis portulacae, acidae lapathi, utriusque denariûm pondo octo, myxaria decem, coquuntur ad tertias, his adduntur succi mali punici ac medici, viniúe omphacini, singulorum cyathi pondo unius ac semissis, succi chicorij hortensis tantundem, sacchari pretiosioris, q. s. in syropum componito: hujus semissem infantibus, pueris integram unciam innoxie exhibebis. Zulapium, quod lumbricis affectis succurrit. Dictamini Cretensis, gentianae, zadurae, costi Arabici, denarij pondo unius: seminum brassicae, anethi, sandonici, portulacae, singulorum tantundem; aquarum mentae, absinthij, graminis, singularum pondo heminam: fervefacito ad tertias, & percolato: his addito sacchari purissimi denariûm pondo viginti. At in febre radicis graminis, siliginis, hordei, singulorum denariûm pondo quindecim, ex aqua decoctum datur largâ portione. Aliud efficacissimum pariter, ac suave. Aquae stillatitiae oxalidis, rosaceae, graminis, intybi hortensis, buglossi, succi punici mali, singulorum pondo heminam; seminum portulacae, attriplicis, rhois, citri mali, singulorum denariûm pondo trium: seminum coriandri, myrthi baccarum, sylvestris apij, singulorum denariûm pondo duûm: seminum acidae lapathi, brassicae, cumini, singulorum pondo tantundem: rosarum rubrarum, heptaphylli (quam tormentillam vocant,) oxyacanthae (berberim dicunt,) singulorum denariûm pondo duorum: balaustij denariûm pondo tantundem: cornu cervini cineris denariûm pondo 5. dictamni albi Cretensis, denarium pondo octo, corticum è radice mori delibratorum, radicum filicis, singulorum denariûm pondo duûm. Myxa decem numero, coralliorum rubrorum denarij pondo unius, sacchari purissimi. q. f. ut Zulapion conficito. Quod verò omnium quae diximus; praesens remedium existit, id est, quod vulgo ab officīnis Diaturpethiam nuncupatur, cum rheo potissimum Barbarico, à drachmis tribus inde devoratum. Quod cum diutino experimento comprobatum fuerit, rationem etiam habet amplissimam, ut cunctis alijs medicamentis praeponatur. Dulcedine namque antidoti illecti pueri, libenter devorant; rheo verò barbarico lumbrici occiduntur, ac membra roborantur. Turpetho illorum sedes expellitur, reliqua verò non solùm gratiam praestant, sed & innoxium reddunt; ita fit, ut jucundissimum, innoxium, validissimumue una existat: conficiunt verò hoc pacto. Santalorum alborum, ac rubrorum, violarum, zinziberis, singulorum denariûm pondo duûm; anisi, cinamomi, croci, mastiches chiae, singulorum denarij pondo unius; myrthithae, quam officinae Turpenten vocant, denariûm pondo octo, rhei barbarici denariûm pondo decem: scammonij de more parati denariûm pondo 4. Sacchari purissimi denariûm pondo centum nonaginta, quo cum omnia excipiuntur, orbiculique fiunt ( [...]. Graeci ab efformationis figura vocant) quorum quisque ʒiij. prendat: ubi usus necessitas fuerit, alter devorabitur ad commemoratum affectum. Alia Antidotus. Rhei barbarici, croci, scammonij, sandonici, dictamni [Page] Cretensis, singulorum denariûm pondo duorum, sacchari delecti denariûm pondo octoginta; aqua graminis excipiuntur, pastillique finguntur; hujus denarij pondus innoxiè exhibetur infantibus, aqua graminis dissolutum, pulvis quo utor efficax est, & pulvisculus ita paratus. Rhei barbarici, agarici, Scordij, singulorum denariûm pondo duorum. Musci marini denariûm pondo quatuor, sandonici seminis, ac portulacae, singulorum denariûm pondo duûm, aloes illotae, denariûm pondo 6. hic scrupuli pondere, vel obulorum duorum, vino exceptus, pueris innoxiè exhibetur. Interdum & haec omnia tusa cribrataque & cum absynthij mentaevè succo in catapocia finguntur, deglutiendaue praebentur, quorum tria desumi possunt. Alia ad idem, alterius authoris. Cornu cervini usti, centaurij minoris, mentae, pulegij, sisymbri, absynthij, sandonici, scordij, lupinorum, singulorum denarium pondo 4. omnia in tenuissimum pollinem redigito, & cum lacte, aceto, aut oxymelite, aut utcunque utitor. Alia. Neotericorum experta. Rhei barbarici, coriandri, seminum ocymi, arnoglossi, sydiae, careos, rhois, singulorum denariûm pondo duûm, seminis attractylidis (quam Carduum benedictum vocant) cornu cervini ramentorum, atque eboris, singulorum denariûm pondo octo. Corticum è radice mori delibratorum, seminum brassicae, citrij mali, corticum salicis, singulorum denariûm pondo 6. seminum portulacae, dictamni Cretensis, denarium pondo 4. unionum, corralliorum rubrorum, singulorum denariûm pondo duorum; arida laevigantur: hujus integra drachma, vel duae cum vino hyeme & non febricantibus; cum oxycrato aestate vel febricantibus innoxiè dabitur. Antidotus lumbricos interficiens, febrem comminuens, & quae cardiacis subvenit, seminum sandonici, musci marini, seminis apij sylvestris, cornu cervini deusti ad albedinem usque, singulorum pondo aequas portiones; omnia triduo in aceto infundito, in quo haec prius ferveant, seminum portulacae, Oxalidos, rhois, coriandri, brassicae ac myrrhae parum; dein siccantur, ijsque adduntur seminum malorum aureorum partes duae, citrij mali pars una, saccharo vino punici mali dissoluto excipiuntur, pastillique finguntur, quibus nonnihil cinamomi & moschi nuncupati addi potest. Quoniam vero saepissime extrinsecus adhibita medicamenta lumbricorum curationi plurimum contulisse visum fuit, consentancum rationi videtur, ut eorum compositionem subscribamus. His enim non solum corpora tuemur, verum & lumbricos neci tradimus, enecatosque depellimus.Composita medicamenta externa contra Lumbricos. Illud igitur satisfaciet quod habet: Lupinorum farinae, centaurij minoris, foliorum mali persicae, ac prassij, cum posca contrita ac ventri imposita. Aliud Experimento Neotericorum constat, centaureum minus oleo è nucleis persici mali fervefactum, umbilicoque illitum, lumbricos pelli & educi. Aliud. Hordeaceum panem torrefacito & aceto infundito, mox exprimito, & in foliorum persici mali succo rursus infundito, calidum cum linteolo ventri imponito. Alij farinam lupinorum, abrotonum, & taurinum fel admiscent. Aliter lupinorum farinae, centaurij minoris singulorum denariûm pondo 4. aloes, taurinae bilis, cujusque obolos 4. cum absynthij succo excepta imponuntur infantibus. Aliud. Absynthij, melanthij, cornu cervini cineris, singulorum pares portiones melle commiscentur ac illinuntur. Aliud ventriculo benefaciens, lumbricos interficiens, & ad alui fluorem idoneum, Absynthij, mentae, rosarum, sandonici, lupinorum farinae, singulorum denariúm pondus octo. Panis torrefacti, acetoque acerrimo infusi denariûm pondo 4. fellis taurini denariûm pondo 16. nardi montani machyros (galliae quam vocant moshcatae) caryophyllorum, calami odorati, nucis myristicae, galangae, careos, singulorum denarium pondo 12. hypocystidis, acaciae, rhois, cujusque denariûm pondo 4. oleo myrrheo, menthae succo, ac cerâ quoad fuerit satîs excipiuntur; si febris [Page] non adsit, umbilicus ac faemen cum melle illinitur, in calido affectu cum lacte, mox aloes paulum superspargitur; miro siquidem modo lumbricos interficit, utiliter etiam inunguntur nares theriaca ex aceto. Ceratum ad Lumbricos ex Paulo. Aloes, Absynthij, lupinorum farinae, seryphi, melanthij, singulorum scrupuli sex: cerae uncia & semissis, chamaemelini olei q. s. felle taurino arida levigantur. Aliud ex Aetio. Lupinorum farinae, absynthij farinae, hordeaceae tenuissimae, cujus (que) denarium pondo 7. taurini fellis denariū pondo 8. Scobis cornu cervini denariū pondo 4. cerae denariûm pondo 26. olei deuterij denariûm pondo 12. Aliud Expertum: aloes semissis, croci ob. ij. succi citrij mali, drachmae totidem, vino albo & odore excepta, cordi applicantur. Aliud Expertum: taurinae bilis denariûm pondo 30. thuris delecti pōdo 128. aquae ardentis (ut vocant) heminas duas; omnia chymicorum more stillato, & vitreo vase ac cera operto, adversato quod emanat, quum (que) res exigit, utitor. Aliud Efficacissimum, lumbricos interficiens & ejiciens. Absynthij, gentianae, minoris centaurij, corticum è radice mori delibratorum, lauri baccarū demptis nucleis, corticum radicis punicae arboris, radicis fraxinae delibratae singulorum denariûm pondo 16. Sampsuci denarium pondo 14. abrotani, aloes, myrrhae, agarici, singulorum denarium pondo 12. dictamni Cretensis, scordij, sabinae, singulorum denarium pondo 8. Polij montani, radicum graminis, singulorum denarium pondo 10. staechadis, chamaedryos, chamepitios, seminis citri mali, singulorum denarium pondo 6. Cornu cervini cineris, sandonici, denarium pondo 4. colocynthidis seminis denarium pondo duûm, fellis taurini denarium pondo 24. aceti acerrimi heminam ac cyathos. 3. olei omphacini amari congium ac heminas sex in tenuissimum pollinem arida levigantur, diebus (que) decem unà commiscētur; die undecima duplici in vase ferveant, quo acetum usque absumatur: his refrigeratis additur olei laurini hemina, amygd. amar. nucleorum persici mali, singulorum tusorum denarium pondo viginti quatuor: haec omnia in modum praedictum vitreo in vase abscondita stillantur. Aliud etiam praestantissimum & expertum. Persici mali nucleorum, allij, vermium terrestrium aceto lotorum, singulorum denariûm pondo 24. gentianae, dictamni Cretensis, radicum graminis, ac praeoniae, corticis è radice mori delibrati, singulorum denarium pondo 52. croci, Calami odorati, caryophyllorum, aloes, calbanes, colocynthidis, zinziberis, nucis myristicae, cassiae, piperis longi, olibani, carpobalsami, corallij rubri, singulorum denarium pondo 8. Theriaces optimae denarium pondo 12. mentae, absynthij, abrotani, minoris centaurei, foliorum persici mali, porri capitati, pulegij, calaminthae, plantaginis, rutae, marrubij nigri, foliorum lauri, salviae, majoranae, betonicae, scordij, corticum mali medici & è punicae arboris radice delibratorum, singulorum denarium pondo, 16. Seminum sylvestris apij, portulacae, raphani, brassicae, sandonici, plantaginis, porri capitati, musci marini, apij sativi (petroselinum vocant) singulorum denarium pondo 12. aceti acerrimi, cotoneorum succi, singulorum pondo heminam; olei mastichini, nardini, bituminis liquidi (petrocheum vocant) olei laurini, singulorum denarium pondo 16. Olei antiquissimi, aut Omphacini, heminas 8. levigantur arida, unaue commiscentur, atque vitreo in vase sub equino per mensem fimo sepeliuntur, demum duplici in vase fervent ad tertias, refrigerataue percolantur, validaque prius expressione peractâ, vitreo in vase, quod emanat ad usus adservatur: hoc verò pacto utitor; tempora primum deinde nares, post modum colli vertebrae, 4. loco jugulum, postea pulsus arteriarum qui in brachiali existit; stomachus deinde perungatur: voco autem in praesentia stomachum ventriculi osculum, sumpto impropriè stomachi vocabulo cum propriè gulam significet: quo loco neotericorum medicorum erratum [Page] non est omittendum, qui in affectibus oris ventriculi, dorso è regione ejus praesidia apponunt, quod cùm Galeno, tum rationi pugnare videtur, tertio ac decimo de morb. cur. libro. quem tamen locum malè (ni fallor) Thomas Linacer est interpretatus, vir alioqui doctissimus, & interpretandis authoribus exercitatissimus; sive quod codex ille graecus mendosus fuerat, sive aliam ob causam. Rationi praeterea consentaneum videtur, ut in oris ventriculi affectibus anteriùs praesidia apponantur, sub ea statim rotunda cartilagine, quam [...], id est, mucronatum vel ensiformem appellant. Ex hoc, n. loco ventris osculum cataplasmatum ceratorum vires facillimè suscipit, utpote nullis munitum ossibus, quibus plurimis i [...]sque validissimis stomachus propriè dictus, id est, gula, veluti septo quodam contegitur: anterius enim pectoris ossa, dorsum posterius habet. Verùm haec praeter institutum dicta sunt. Inter aliam vero unius loci perfusionem atque alterius alteram, tantisper quiescendum, quoad quis 40. passuum iter perageret. His igitur locis perfusis, majori demum interposito spatio, renes, & umbilicus foveantur. Adeo vero tria haec proxime dicta praesidia praesentanea sunt, ut pueri nisi jam mors propè sit, solo harum partium fotu ab orco revocentur. Quae lata taenia nuncupatur, his qui febre carent abundat,Latorum Lumbricorum cura ex Celso potissimum, Scribonio, Oribasio, Paulo & Aetio. ac in longis ac diutinis morbis enascitur; hujus curativa methodus eadem, quae & teretum existit. Siquidem potus amari & acres ex usu maxime sunt, & allij esitatio, vel calaminthae, vel dictamni, vel pulegij; per triduum, n. allium plurimum edendum, & veteratus caseus mollis. Secundum hoc Macedonicae filicis aridae contusae, & cribratae denariûm pondo 8. cum melle quantum quis voluerit, consumat: post horas 4. danda aloes est, & scammonij,Victoriatus nummi species, [...]. singulorum victoriati mensura ex aquae mulsae cyathis 4. Cum coeperit desurgere, aqua calida supponatur; dabitur autem & potui aqua in qua lupinum aut cortex mori decoctus sit, aut cui additum sit contritum vel hysopum, vel piperis acetabulum, scammonijue paulum; vel etiam post allij esitationem quam diximus, vomat, posteroue die mali punici radiculas colligat, quantum manu compraehendet, easue contusas in aquae tribus sextarijs decoquat, donec tertia pars supersit; huic adjiciat nitri paulum, & jejunus bibat; interpositis deinde tribus horis, duas potiones sumat, aut aquae vel muriae durae sic adjectae; tum decidat subjecta aqua calida in pelui, veluti dictum est; dabuntur autem in potu & vermes terreni, siquidem illi quàm maximè prosunt. Propriè autem ad ipsas facit myosotos succus, binûm cyathorum mensurâ cum Zythi unico cyatho potus; celerrimè namque latas taenias educit. Praebibere vero hoc medicamentum oportet quod sequitur; neque ijs qui lumbricis vexantur inutile censetur, si febre potissimum caruerint. Ex Paulo. Habet autem nitri rubri, piperis, cardamomi, singulorum pares portiones; haec omnia commisceto, & cochlearij mensura cum vino exhibeto aut aqua calente; confestim namque eas educit. Aliud Pauli Eclegma. Piperis, baccarum lauri purarum, cumini Aethiopici, mastiches Chiae, aequales partes; mellis q. s. Datur cochleare unum manè dormituris: si vero id efficacius facere velis, nitri quoque parem portionem adjicies. Aliud ejusdem. Ptereos acetabulum, nitri denarium pondo duûm, datur cum cochleari aquae, evacuationeprius peractâ, satius fuerit si etiam scammonij momentum assumat. Aliud ejusdem & Aetij. Corticum radicis punici mali acidi in suprema parte delibratorum, piperis, singulorum denarium pondo 4. cardamomi, denarium pondo 6. marrubij denarium pondo duûm, mellis purissimi, q. s. da ex eo cochleare post allij commestionem vel porri. Verum ut ex toto affectus discutiatur, theriacem quoque exhibeto; ad hunc, n. usum Galenus summopere commendat. Aliud ex Oribasio, quod ipse ex magistrorum experimento, & modo, longo probato jam usu in [Page] ijs semper utitur. Habet scammonij scrupulum unum, Euphorbij tantundem ac semissem, combustarum pennarum pulveris scrupulum unum, nitri pensi siliquam unam, in mulsa pastovè dabis bibendum. Salubrius autem continget, si ante allia vel caetera acria comedat. Item alterius authoris Emplastrum ad omnes potissimum (que) taenias, lupinos, lauri bacchas puras, fel taurinum supermittes, & pones ad umbilicū, & fascia alligabisdie unâ ac nocte, aut certe duabus vel tribus. Ad latas alterius authoris: abrotani, cornu cervini rasurae, coccognidij & sesami, singulorum denarij pōdo unius, cardomomi triobolum; dabis cum oxymelite bibere. Aliud ad easdem. Gummi Arabici denarij pondo unius, ptereos denarium pondo trium, cardamomi denarij pondo unius, nitri denarium pondo trium, dabis in hydromelite aut Cizico. Item ad easdem Antidotus Diapterion, ptereos denarium pondo 8. scammonij, melanthij, cardamomi, salis nitri, singulorum denarium pondo duûm; dabis in oxymelite aut Cizico, addes autem polypodij denarium pondo 4. Pueros atque eos qui ad integram aetatem pervenerunt, Ascarides vexare dictum est. Pueri vero assidue ad egerendum irritantur, atque ut plurimum ab excretione meliùs habent; qui vero ad integram aetatem pervenerunt, causarum molestiam inferentium animadvertentes, digitos anoimmittunt, ac procedentes educunt, quin & litoreis calculis sole perustis aut ignitis lapidibus fovendo mordaces pruritus leniunt. Verum quidam prae pusillanimitate nihil horum auxiliorum admittunt, minime tamen malum negligere oportet; non. n. praesidijs facile cedunt, nec facile excernuntur, nisi gravioribus medicamentis. Pueri igitur ex melle glandibus cum salis momento vel nitri aut acri muria sunt evacuandi; aut absynthij decocto oleo admisto validiorem quoque solutionem esse convenit; à qua ubi projecerint excrementa, affectus locus, id est, longano illinendus; simplicibus quidem, acacia, hypocisthidis rhoisue succo, cum alumine liquido vel nitro; compositis vero, veluti Andronis pastillo & sphragide polydiae inscripta, & lanâ succidâ, & quae his fimilia existunt: coacta. n. ab adstringentibus caro validior fit, aptitudinem (que) ad animantium generationem admittit, atque Ascaridas ipsas excludit. Andronis verò pastillus hoc habet modo. Cytinorum denarium pondo decem, gallae denarium pondo 8. myrrhae denarium pondo 4. Aristolochiae longae, tantundem atramenti sutorij, croci, aluminis scissi, crocomagmatis, myseos, thuris, singulorum denarium pondo duûm, laevigantur in vino adstringente, vel aceto: polydiae vero sphragis ita habet. Aluminis fissi denarium pondo trium, thuris denarium pondo 4. myrrhae tantundem, vel denarium pondo octo. Calcanthi denarij pondo duum. Cytinorum denarium pondo 12. bilis taurini denarium pondo 6. Aloes denarium pondo 8. vino austero excipiuntur: qui vero ex lana succida confit, ita habet: lanae succidae denarium pondo 40. Scobis plumbi, squammae bituminis, singulorum denarium pondo 10. Aluminis fissi rotundi, malicorij, gallae, myseos, chalcitheos, thuris, singulorum denarium pondo 5. myrrhae denarium pondo duum, amurcae heminas 8. Provectiores verò aetate itidem vacuandi acrioribus & calidioribus medicamentis diapicram compositis, oleoue cum vino copiosissime adjecto, & alijs infusis, qualia sunt muria, centaurij decoctum cum nitro ac melle, aut colocynthis, aut Chamaeleontis, Anchusaeve aut lupinorum; deinde cedria ijs infundenda, postea quiescendum; saepe eandem curationis methodum reperentes, carnem praeterea salitam pinguedine derasa sublongam & rotundam formabimus, eamque adstrictiori ani parte intrudemus, ligamentoue adhibito, quamdiu possint sustinere inditam sinemus; deinde solvemus, praedictaue iterum infundemus; atque hoc saepe praesidium repetemus.

[Page]

CAP. XXXIV. De Lumbricis extra Intestina nascentibus, & praesertim de Eulis.

QVi in capite, cerebro, pulmonibus, hepate, liene, vesica, venis, musculisque vivi oriuntur Lumbrici, ex ijsdem quibus intestinales causis proveniunt, & ijsdem pereunt remedijs. Eulae verò Hippocraticae, ab Anglis Magots & Gentels dictae, sunt Vermes depedes, A [...]cari [...]ibus non dissimiles, sed breviores nonnihil, & pro longitudine crassiores. Hos in morticinijs putridisque carnibus natos nemo non vidit, & in mortuis quandoque membris chirurgorum incuria: cum scilicet medicamentum applicant, quod cum vulnere aut ulcere computrescit. Hippocrates vocat [...]: à Suida [...]: à Lucretio saeva vermina dicuntur: [...] juxta Plutarchum [...]. Horum mentionem facit Homerus [...]. &. [...]. Vermes ex putrilagine ortos, in auribus, longè minores, quam qui in ulceribus, Eulas item vocari scribit Caelius; quos Latinè scribentes impropriè blattas aurium appellant, quum nec figurâ nec formâ nec notâ aliâ aliqua consentiant. Vermiculi denique e muscarum ovis in carnibus aestate orti (Angli Fly-blowes, Germani Maden vocant) ut Carmersius notavit, inter [...] censentur, quae verò in carne porcina & larido Eulae gighuntur, peculiari nomine à Festo & Perotto Tarni vocantur. Eulae autem vel caudatae sunt, vel caudae expertes; Gallinae utrisque vescuntur, & aliae forte aves. Vt mulier concipiat, Hippocrates caudatorum tres quatuorve portiones cum Origano & rosaceo tritas accipit, ori matricis apponit, primo de morb. mulier. Alio item loco ejusdem lib. capita horum vermium cum secundina mulieris & alumine Aegyptiaco ac anserino adipe diluta in lana apponi jusserat.

Ferunt Democratem Atheniensem, quum adolescens esset, & morbo comitiali teneretur, ad Delphos profectum Deumque rogasse, quid ei comitiali morbo laboranti consuleret, ac Pythiam respondisse:

[...]

[...]

[...].

Longum de grege tolle capellae vertice vermem

Ruris amatricis, & ovis de tergore circum

Multivago vermi pecoris de fronte revulso.

Democrates cum haec audisset, Theognostrum Democratium nonagesimum annum jam agentem adijt, qui miratus Dei providentiam, dubium oraculum expedivit. Gregariarum inquit caprarum caput naturaliter multis vermibus juxta cerebri basim plenum efficitur, ac sternutamentis animali obortis multi vermes in nares caprae insiliunt; oportet igitur veste substrata, ne terram attingant, illos excipere, unum, vel tres, & indutum pelle nigrae ovis tenero collo alligare; atque hoc ait morbo maturaliter adversari. Contra Eulas in ulceribus & vulneribus tam hominum quam caeterorum animalium natas, haec faciunt. Primum expurga locos affectos, ranarum felle, succo chelidoniae, aqua marina vel nitrosa, mellis decocto, absynthio, marrubio, folijs persici, erigerone, succo betae cum vino; deinde ad necandos vermes piper, sal nitrū vel alumen in pulverem redactum, veratrum, hyoscyamum, aristolochiam rotundam vitriolum aspergito, vel succo calamenthae fluviatilis vel centaurei decocto, vel porri & prassij succo ulcera saepius lavato, buglossam Ioannes Agricola praescribit. Aristolochiam cum melle Plinius effert. Succum chelidoniae [Page] Paracelsus laudat. Montanus ante omnia nitrum commendat. Vegetius frigidâ summo mane partes lavari, imò perfundi jubet: Sic, n. vermes rigore contractos cito decidere affirmat. Aetius polium recussum absynthium, cum pice mixta adhibet, laudatue jejuni hominis salivae illitionem. Hildegardis apij ossa, testudinis testam, apes in alveario mortuos, folia corticemque pruni in pulverem redigi, atque eum ulceribus inspergit. Bayrus calcem vivam cum aceto acerrimo contemperatam applicat. Hippiae succo perfusi loci vermiculantes, illico sanantur, inquit Tardinus. Quid vero Hippia fuerit, nemo finivit. Quidam Tanecetum agreste; Quidam Argentinam vertunt. Gesnerus Anagallidem intelligit, quae acri & nitrosa sua facultate (ut betae) omnes vermes enecat.

CAP. XXXV. De Lendibus.

Nomen, descriptio. LEndes Graeci [...] —& [...]. Itali Lendine. Hispani Liende. Germani Niss. Angli Nits. Illyrici guida, appellitant. Sunt autem minuta quaedam animalcula albicantia, Syronibus (sipedes haberent) quam simillima, sed duplo fere minora; corpore item oblongiusculo, ex quibus nihil aliud gigni posse Aristoteles testatur. Inter ungues compressi cum sonitu moriuntur; non solum in hominum capillis & cilijs, sed etiam boum & equorum macilentiorum crinibus scatent; pedum exsortes tam pertinaciter nihilominus ad haerent, ut eadem operatotum pilum qua illos auferas. Has Trotula [...] non inepte dixit,Ortus. nam ut cochleae herbarum, sic istae capillorum succo victitant, eosque depascunt. Philosophus ex pediculorum coitu provenire eos affirmat, quorum proinde ova dicūtur. Sunt autem Iosminisflorum apud nos crescentis similia. Nam sicut ille flores p [...]ofert seminis expertes,Interitus. sic pediculi ova pariunt effaeta. Moriuntur aut alimenti inopia, aut pectinis densioris usu, aut medicamentorum vi: qualia veteres neotericiue medici multa praescribunt. Plinius alumen cum aceto, vel acetum cum felle vitulino miscet, & lacte item caprino eas tolli affirmat. Laudat item nitrum cum Samia terra illitum, & scobem cornu cervini cum vino epotam. Abynzoar cum centaurea minore & Alkitrum capillos inungere praescribit. Sulphur in aceto tollit lendes, uti quoque oleum cum lixivio illitum. Marcellus stercus suillum cum vino & succo rosarum mixtum, mellis item cum sale armeniaco inunctionem, sed praesertim oleum raphani cum fortissimo lixivio variè praedicat. Hildegardis ex dactylorum ossibus lixivium parat, quo cum oleo radiculae mixto lendes enecat. Ardenus sublimati hydrargyri parum cum vino ardente miscet: atque etiam dicit. Si caput primum ovo gallinaceo, deinde cyclamini succo, vel aqua marina irrigetur, nunquam renascituras esse lendes. Gilbertus Anglicus fel cujuscunque animalis, uti etiam amara, mundificativa, & aromatica, cum succo calendulae mirè effert.

CAP. XXXVI. De Aurelijs & Teredine Depede.

Nomen, descriptio. AVrelia Latinorum, Graecorum [...] est, ab aureo qui in plurimis conspicitur colore nomen sortita. Neque os illi, neque aliud manifestum membrum, nec excrementa reddit, nec comedit, nec movet nisi ab alio mota & violata. Quod Plinius scribit Chrysallidem esse duro corpore, [Page] id puto respectu erucae intelligendum esse. Sed quod adjungit, ad Aranei tactum movere, quamvis hoc verum esse experientia novimus, tamen vereor ne verba illa ex Philosopho male transtulerit: [...], &c. id est, Tactu moventur, & araneosis poris sunt obductae. Nihil hic Aristoteles de transcurrente araneo, ut vertisse Plinius videtur. Hanc non solum ex Insectorum, sed etiam ex animalium numero Aristoteles excludit, atque erucarum quasi ova statuit. Caeterum quid hic cum ovo communionis? illud alio animali deponitur, exors actualis vitae & motus: Aurelia a nullo deponitur, sed ab uno in aliud transformatur, veterem inquam faciem mutando, aliam induit, & vitam motumque non in potentia sed actu retinet. Quòd vero nec vescitur nec augetur, id vitam non aufert, quum nec glires totahyeme cibantur: vita quidem ejus [...] illum [...] nonnihil exprimit, quo homines nec planè vigilantes nec dormientes obscurius viuunt moventque. Verùm scripsisse hoc philosophum conjicio, ut illud suum axioma ratum faceret credulae posteritati, Insecta omnia vel vermes ponere vel ova, verba ejus sic habent; [...]. Nihilominus ovum non esse Aureliam satis ex praedictis patet, estque revera erucae in hanc, atque hujus in papilionem transmutatio quaedam dicenda, non generatio. Haec eo à nobis animo dicta sunt, ut qui Aristotelem pro Deo colunt, hominem fuisse eum meminerint, & humanis lapsibus obnoxium. Aureliarum duo genera vidimus,Species. alias vellere coopertas, alias glabras, utrasque varij coloris, & nunc auro illitas, (quae vere Chrysallides;) nunc verò (quae spuriae;) auro vacuas. Ortum habent ex erucarum interitu, quae ut sensim & per certa dierum intervalla contabescunt,Ortus. ita sensim crusta quotidiè magis magisque indurascente in aureliam transformantur. His vicissim proximo vere vel autumno sensim exanimatis,Interitus. Vsus. provolat papilio simili metamorphosi prognata. Quibus humano generi usibus inserviunt equidem nescio. Satis scio quàm Aristotelis ingenium mirifica transmutatione torquent, & Dei interminatam potentiam nobis commendant.

Teredinem depedem solus Georgius Agricola nobis proponit, quem ab aeneo colore Kupfer Wùrm appellat- Serpit (inquit) quia & pennis caret & pedibus. Crassitudo ipsi quasi parvae anserinae pennae, longitudo scolopendrae; teres est, sub lignis putridis natus, & plerumque juxta scolopendram inventus: hujus iconem inter scolopendras sitam facile videris.

CAP. XXXVII. De Aquaticis Insectis depedibus, & primum de Squilla.

AQuatica omnia Insecta vel [...], vel [...] esse supra diximus. Pedatorum alia sex pedibus natant, ut Locusta, Squilla, Scorpius palustris, Notovectum & pediculus marinus. Alia quaternis; alia pluribus; de quibus sigillatim agemus. Squilla Insectum a Squilla pisce parum differt, nisi quod & breviores multò antennas, & colorem magis spadiceum vel terrestrem potjus obtinuit. Horum alij testa fragili obducuntur, alij plani sunt & nudi. Testacei in vivulis praesertim degunt, arundinum vel gladioli radicibus adhaerentes: colore sunt subflavo, nonnunquam autem albicante atque cinereo. Sex tantùm pedibus incedunt, reliqui hic appendices pinnarum munere funguntur. Nudi, vel molles sunt vel crustacei: molles figura haec satis monstrat, modo caput spadiceum, reliquum vero corpus [Page] obsoleto cinere tinctum imaginemur. Crustaceorum genera omnia articulata sunt, sed alijs

[figure]

globosi articuli, alijs alij: globosi effigies graphicè hic repraesentatur, si ipsam leviori spadiceo mollius atrigeris. Talis primi & secūdi non globosi color: tertia autem species dorso nigricat, ventre fusco: at omnibus os fo [...]tipatū & appositi

[figure]

pertinax. Quartus priobus tribus pedibuse movet, caeteris appendiculis pro remis utitur. Collem illi & antennae forcipesue minio dilutiùs illitae; corpus fuscum,

[figure]

vel magis cinereum. Quinto caput longe nigerrimum; corpus planè malicorio simile. Sextus [...] videtur, eâ quam vides formâ

[figure]

& colore cinereo. His omnibus oculi duri, picei, membrana vitri modo perlucida obducti, qui non minus continuo moventur, quam quadrupedum aures. Assultant illi protinus, ut Squillae pisces, in coitu, & ubi licentia audacīa crevit, implent faemellam. Hoc tempus speculatus index morsu levi significat: illa ore compresso quicquid inclusit exanimat, partemue socio tribuit: coeunt enim ore, cancrorum more & locustarum. Quem vero in medicina usum sortiuntur, nequeo ex scriptoribus vel Empyricis ullis, quibus vel ignoti Squillae vel despecti videntur, recensere. Id tamen constat, mense Aprili & Maio, nihil ad pisces inescandos utilius haberi posse.

CAP. XXXVIII. De Locusta, Scorpio, Notonecto, Cicada, Anthreno, Forficula, Lacerta, Corculo, & Pediculo aquaticis.

LOcusta Insectum Locustam piscem imitatur, cum nec ipse caro sit dicendus nec piscis. Forman videtis. Colorem habet pallentem cum virore. Scorpiorum palustrium tria vidimus atque habemus genera; quorum primus nigricat nonnihil, reliqui arenam candicantem referunt. Notonecta dicimus Insecta quaedam aquatica, quae non ventre ut alia, sed spinâ innatant; â quibus homines [Page] hyptionecticen, id est, supinè natandi peritiam didicisse verisimile

[figure]

est. Horum alijs oculi, Scapulae,

[figure]

corpusue nigricant; alijs virescunt, alijs pyropum, alijs picem referunt: rarò enim duos ejusdem videris coloris; tam variè in ipsorum ornatu lusit natura. Cicadae aquatici formam descriptam retinent. Verum nigerrimi illis oculi & corpori cinereus color. Anthreno fuscum ubique corpus, oculis piceis exceptis,

[figure]

Forficulae idem fere color, sed magis saturus; carere oculis videtur, sed intus conditis cernit atque dijudicat

[figure]

objecta. Lacerta varij coloris est, & piscatorum gaudet intuitu: circa rupes Britannicas non infrequens, ubi piscibus insidias parat. Corculus cordis effigiem, pedibus capiteque

[figure]

demptis, scitè exprimit; ocellos habet perexiguos & nigros, tibias item sex concolores, duobus quoque digitis donatas. Pediculus marinus Insectum est Balneis cetorumue generi infestum, quos mordendo titillandoque ita in furorem agit, ut se in arenas projicere aridumque petere cogantur. De horum usu nihil novimus, sed posteritatem ad ipsum investigandum seriò hortamur.

[Page]

CAP. XXXIX. De Pulice sive Asello & Scolopendra marinis.

PVlex sive Asellus marinus squillam molliorem refert, nisi quod quatuor tantum pedibus (pace Gesneri dixerim) donatur, & frequentibus longisue saltibus se liberat, à numero pedum. Asellus dicitur a saltu, Aristotelis pulex: à dorso gibboso, Scrofula nuncupatur: color illi lividus cum nigredine. Longitudo fluviatilium,

[figure]

digitum transversum: latitudo, semidigitum non superat; marinorum major dimensio, qui littore refluente, & in aquis dulcibus saepe conspicitur. Venatoribus item spectatoribusque mirum agilitatis praebet exemplum.

Scolopendra marina, alia grisei coloris, alia rubicundioris cernitur. Haec longior & macilenta, illa brevior & crassior; utramque vidi anno 1578. in Ostrearum areis. Non, n. in profundo maris (ut Gesnerus autumat) sed in limosis stagnis, ubi ostreae saginantur, latent, ibique generantur & vivunt. De his piscatores monuit Numenius, quum diceret,

Id specta idcirco, stupidum divertere par est

Iulida, laetiseramque simul tetram Scolopendram.

Sunt autem (Aristotele teste) terrestribus minores, formâ vero non dispares. Ex ijs Nonus Medicus psylotrum hujusmodi confectum, cap. 43. multis laudat. ℞. thuris, atramenti sutorij, ana ℥ij. Scolopend. marin. ℥iij. Omnia ad laevorem trita, cum calcis pulvere commisceantur, & evulsis primum pilis locos inungito.

CAP. XL. De Insectis aquaticis Depedibus, ac primùm de Oripe.

NIvem, aquam esse longâ in aëre sublimatione spumifactam, nemo Philosophorum rectè sentientium inficias iverit. In hac vermesprocreantur, Graecis [...] dicti. De his Aristoteles aliquid scripsit, quam historiam breviter perstringam. In nive gignuntur hirti vermes, torpidi, & difficulter moventur, quare inter depedes censeo; à nive remoti, illico pereunt, ut Pyrigoni ab igne dijuncti. Cum nive vetustiore & rubescente ipsi etiam rubescunt, in nupera autem reperti, candescunt. Notum (inquit) est, non magis nivem putrescere atque ignem; imo putrescere haud possunt; tamen in utrisque generantur animalia, & in utrisque etiam nutriuntur. Eustathio Scholiastae Homeri neutiquam assentior, quod nives ruborem è minio contrahere affirmat, quia loca illa sunt [...], unde ex miniatis vaporibus elevatis rubedinem additam existimat. Sanè nonnullis in locis ita se habere non denego. Caeterum in locis minio destitutis nivem rubescere (etiam invito interprete,) concedendum est. Horum Strabo mentionem facit his verbis: In Charzena & Cambicina Regione, & Caucaseis montibus vicinis, bestiolae quaedam altis nivibus gignuntur, quas Apollonides [...], Theophanes [...], id est, Convolvulos montanos transfert, Teredinibus majoribus similes. Earum generationem aequè mirabilem sentio atque pyrigoni; [Page] facilius tamen in nive quàm in igne gignuntur animalia, quia in nive aëris, terrae spiritusque multum inest, quae ignis affatim absumit. His si calor Solis accesserit, fimum conficiunt (utor Scaligeri verbis) omnium laetaminum multò excellentissimum. Copiosè item in Carinthia generantur (ut Ioach. Vadianus refert.) sed rem admirabilem Strabo in com. in Pompon. Mel. adjungit, cum illos aqua optima repleri asserit, quam, ruptâ tunicâ vel cute, viatores accipiunt, factáque levi expressione hauriunt. Salubris enim est, & in fontium turbatione (quae copiosa in nive fit) persalutaris.

CAP. XLI. De Hirudine.

HIrudo sive Sanguisuga, Graecis [...], Hebraeis, halukah. Gallis Sangsue. Italis Sansaga. Hispanis Sanguisuella. Germanis Ein agel so das blut sauget. Anglis Horsleech vocatur. Sunt autem vermesaqutici, sanguinis animalium sitientissimi, eoque sese affatim etiam ad animae expirationē nonnunquam replentes. Harum aliae alvo sunt imperforatâ;

[figure]

aliae perviâ; quarum hic vobis effigies repraesentamus. Perforatas Europa vix novit: Americanis & Indis celebriores. Imperforatae quibusvis obviae, quae sanguine distentae cutem suam, ceu cancellatis quibusdam fibris textam, exprimunt. Colore aliae sunt vario, aliae viridante, piceo & fusco, sed veneni expertes; solae spadiceae & castaneae corticem repraesentantes. Generantur in stagnis potissimùm, ubi jumenta aquari solent; nam ab eorum pedibus terra sordesque ablutae, in fundum decidunt; ut taceam stercoris ibidem subsidentiam, ex quo vitali calore non destituto animalia item gignuntur. Natae semel, sanguinem avidissime sitiunt; ac propterea in ipso stagni vestibulo quasi in insidijs latent, ut

[figure]

equos, boves, Elephantosue vulnerent, quamprimùm, frigidae desiderio, ipsum intrant. Elephanto tam molestae scribuntur a Plinio, ut eorum titillante in promuscide suctione in rabiem agatur: quod mirificam Insectorum potentiam plane demonstrat. Quid, n. Elephanto majus? quid Hirudine verme contemptibilius? tamen illius moles ingeniumque hujus cedit virtuti, vel potius concedit. Cruore maximam vescuntur partem, & sanguine bestiarum: nihilominus restagnantibus quoque aquarum sordibus, per alimenti inopiam se replent. Plinius eas vere evanescere scribit, lib. 9. cap. 51. nos autem illam tempestatem earum generationi esse gratissimam videmus. Nec sane video cur hyemis inclementiam superantes, veris benignitatem non perferant: imò illud pro comperto habemus, emori hirudines [Page] tempore hyemali, nisi cautè in aqua tepida, & uberrimè sanguine enutriantur. Hirudines si quis deglutierit, alij muriam, quidam nivem superbibere suadent. Asclepiades autem primùm os colluere, mollemque spongiam frigida madefactam faucibus immittere, ut Hirudo spongiae insiliens extrahatur. Postea lentis succum exhibet, & cervicem extrinsecus emplastris refrigerantibus operire docet. Apollonius autem cognomento Mus, acetum acerrimum propinabat cum muria; qui vero nivem dabant, eam calefaciebant, & dissoluta utebantur; cibumque & potum ad subducendam alvum opportunè exhibebant, ut hirudinem ejicerent: saepenumero, n. aiunt, una cum excrementis ipsas deferri, Gal. lib. 2. de Antidotis. Plinij temporibus maleficij studio illas nefarij & scelesti homines hostibus clam propinabant; sed ruta cum aceto, vel solum ipsis butyrum, (ut alijs exulcerantibus venenis) praesentaneo fuit remedio. lib. 20. cap. 13. & lib. 28. cap. 10. Vsus earum in medicina non unicus conspicitur.Vsus. Nonnulli enim (Galenum loquentem affero lib. de differentib. sanguinis detrahendi modis, tract. 10.) captas Hirudines includunt, easque variè accommodant: ubi, n. mitescunt, facile cuti admoventur; quae verò captae fuerint, per diem asservandae, exiguoque sanguine alendae; atque ita fit, ut quicquid virulentum contineant, cito exprimant. Quando autem ijs uti opus est, ea pars, cui Hirudines admovebis, nitro prius fricanda, inungendaque, unguibusúe ipsis scalpenda, ut hoc pacto avidiùs adhaerescant. Oportet etiam eas ipsas in tepidam aquam, quae vase lato & mundo contineatur, infundere; mox spongiâ comprehensas mucore & sordibus manu purgare, atque ita admovere. Vbi vero admotae fuerint, ne ea pars cui inhaerent frigescat, oleum tepidum superinfundes; si autem manibus aut pedibus affigendae sunt, in aquam, in quam Hirudines injectae sunt, immergantur: si verò non firmiter haeserint, earum caudae forcipe incidendae sunt: namque ubi ita sanguis effluxerit ab attrahendo non desistant, donec cinere aut sale os earum aspergatur. Postquam autem exciderint, quod relinqui ab ijs venenosum solet, cúcurbitula exhauriendum est; vel si id minime fiat, fotu per spongiam adhibito utendum. Quod si inde cruentae lacrymulae adhuc effluxerint, farinam cuminumque adhibeto, lanamque subinde modico oleo madentem alligato. Caeterum si manare sanguis non desinat, linteolum aceto madefactum, gallamve combustam, vel spongiam in liquidā anteà picem immissam, mox crematam imponito. Illud quoque compertū habere oportet, Hirudines sanguinem illum attrahere, qui carni adjunctus est, non qui in imo corpore continetur. Earū vero usus pro cucurbitulis esse solet. Praetereà removendae tum sunt, quum dimidiā sanguinis partem extraxerint. Quinetiam prohibendum, ne sanguis eousue effluat, quousue sit satis: siquidem pars ipsa frigescit, tum ob ipsas hirudines naturâ frigidas, tum quoq, ob aerem ambientem. Haec Galenus. Cardanus non nitro sed lacte illinire locum admonet, ut promptius adhaereant, & comprimere Hirudinem jubet, ut dum ulcisci velit, venam perforet, lib. 7. de rer. var. cap. 28. Quanto Dionysio, Heracleotae Tyranno auxilio fuerint, historiae testantur; quod, belluae magis quam hominis simulacrum, immenso abdomine mortuum, vermes diù anteà exedissent, nisi hirudinibus utrique lateri admotis, nonnullam humorum molem quotidie evacuasset. Longum hîc esset recesere omnes Melancholicos & Amentes, qui, ani haemorrhoidibus harum rostello apertis, convaluerint. Nequeo item omittere Nobilem Ricardum Caundisium, Thomae illius inclyti Cosmo-nautae patruum doctissimum, quem podagra multis annis excruciatum menstrua haemorrhoidum inferiorum per hirudines apertio perfecte curavit, adeò ut nunc magna totius Aulae admiratione sanus solusue sine adminiculo incedat, & valentulus doloreue vacuus senium perferat. Hirudines etiam podici affixae humores in universos articulos à toto corpore irruentes [Page] adeò mire revellunt, ut ipsos dolores illico, & tanquam incantamento demulceant. Quod utique Lugduni experti sumus in excellenti musico Rosoto: qui quidem prae doloris saevitiâ & continuis vigilijs in ardentem febrem cum delirio inciderat, vigente Cane, quo tempore purgationes esse difficiles ait Hippocrates. Adeò enim inde remedium est, ut alteri cuicunque praeferendum sit: nam evacuant a toto corpore absque ulla molestiâ, & virium jacturâ. Iac. Aubert. exercit. 50. progymnasm. Fernel. Abdit. Godfridus à Cenami, Venetus, vir illustris, justâ verâque amicitiâ mihi junctus, dixit se vidisse Arthriticum a doloribus suis securum multos annos vixisse admota hirudine parti dolenti. Eadem suadent Matth. de Grad. & Sanavarola Iacob. Dournet. Apolog. lib. cap. 3. Hirudinum item cinere cum styrace cocto, Phthiriasin omnem curari narrat Gilbertus Anglicus. Neque vivae solum nobis sunt usui, sed mortuae quoque & exustae. Nam ut Plinius refert, lib. 32. cap. 7. capillum denigrant sanguisugae, quae in nigro vino diebus sexaginta computruere. Alij in aceti sextarijs duobus sanguisugarum sextarium in vase plumbeo jubent putrescere, totidem diebus; mox illini in sole. Sornatius tantam hoc medicamentum vim habere tradit, ut nisi oleum ore contineant qui capillos tingunt, dentes quoque eorum denigrare dicat. Meges psylothrum palpebrarum in aceto enectas putrescentes ranas scripsit; sed sanguisugarum cinis ex aceto illitus idem efficit.

CAP. XLII. De Lumbrlcis Aquaticis.

IN aquis tàm marinis quàm dulcibus Lumbrici

[figure]

magni atque parvi ex putredine oriuntur, aestate praesertim, terrestribus similes, sed nodo vel torque illo collari non donati: asperiores item sunt longè & magis strigosi: insabulo plerumque degunt, terramque è cavernis ejiciunt, Terrestrium more. In aquis dulcibus stagnantibus & non profundis genus Lumbricorum saturatè rubentium reperitur, qui à formâ Teredinem depedem referunt, sed capita habent majora. Cauda ijs bifurca, quâ se firmant ac sustentant, dum capite elevato locum invenerint, ubi reliquum figant corpus; tum supra limum ac saxa incedunt, & vibratili quodam modo sese arcuatim promovent. Oculato & calido per aestatem coelo emergunt, magno simul numero, sed limo vel leviter tremente sese statim subducunt. Angli Sommerwormes vocant, quia vel aestate tantùm comparent vel hyeme pereunt. In mari mediterraneo Lumbricus teres, anguis majoris magnitudine & colore reperitur, sed sine capite & cauda, ut Weckerus notat; aliquando ad viginti pedum longitudinem accedit. Quis horum usus aut Natura fuerit, nondum accepimus, [Page] sed ab alijs speramus lucem, quae utrumque monstret. Illud autem constat, Lumbricos istos in piscium capturâ escae loco servire, praesertim parvos illos & rubidos, quos Piscatores eum in finem sedulò venantur. Aquaticos autem dicimus quia sicut Lumbrici terrestres in aqua haud diu vivunt, ita etiam Aquatici in arida positi, citò intereunt: illi videlicet aëris, hi verò humiditatis penuriâ laborantes.

FINIS.

Errata Corrigenda. Prior numerus paginum: Posterior lineam denotat.

PAg. 19. lin. 43. Demortius aro demortuis, p. 26. in margine. Colligite pro col [...]igitur. ib. lin. 46. mentumque pro mentemque, p. 30. l. 28. munitio, pro munito, p. 37. l. 21. Miscetur pro misceatur. p. 38 l. 2 sui pro fur, ib. ido pro ideo, ib. 41. mirium pro mirum, 42. l. ultima, [...] pro [...], p. 46. l. 19. in margine, Vsus pro sexus, p. 47. l. 1. Ibi deest integra linea, quam sic supp [...]ebis. Etiam melle & quicquid his conditur. Vespae [...]m nonn [...]liae teste Plinio, è sylvestribus praesertim, &c. p. 52. l. 9, Occulaturi pro Oc [...]utaluri, p. 53. l. 13. [...] pro [...], p. 64. l. 20. tenenet pro t [...]net, p. 85. l. 29. absopti pro absorpii, p. 86. l. 19. lecto [...]ij pro s [...]ctorij, ib. l 31. Nouus pro nomus, p 88. l▪ 11. papilionem pro papilionum. p. 89. l. 11. spendorem pro splendorem. p. 93. l. 23. distin [...]tas pro distinctas, p. 95 l. ult. subluto pro sublutea, p. 109. l. 4. [...] inci [...]datae pro cicinde [...]ae, p. 110. l. 2. ova multa semella pro ova multa edidit. femella. p. 113. l. 8. fugoris pro fulgoris, p. 116, l. 34. non ludit pro nos lud [...]t, ib. l. 43. hede pro hoc motu, 125. l. 35. parere pro parare, p. 127. l. 13. cidarum pro cicadarum ib l. 46. magnas pro magnos, p. 133. l 17 paxillo pro pauxillo, p. 139. l. 5. alatam pro alatum, p. 141. l. 20. Calidissimas pro calidissima, p. 143. l. 7. medicanam pro medianam, p. 148. l. 12. Post pro quos, p. 149. l. 28. aviavit pro erravit, p. 160. l. 34. [...] pro devorat, p. 162. l. 33. Vescitur pro vescuntur, p. 164. l. 10. sex quibusque pedes pro quisque, ib. l. 12. seb pro sub, p. 265. l. ult. ne pro neque, p. 167. l. 28. testatur pro testantur, p. 172. l. 28. scorpio alatas pro scorpios alatos, p. 173 l. 43. [...] pro [...], p. 179. l. 11. cuin pro cum, p. 205. l. 41. brachio pro brachia, p. 209. l. 36. sumatur pro sumantur. p. 212. l. 30. am pro iam, p. 220. l. 23. Lypo [...]hmiam pro leipothymiam, ib. l, 39 solecium pro scolecium, p. 222. l. 19. cnbro pro cribro, ib. l. 37. setione pro sectione, p. 223. l. 21. Scorpiodem pro Scarpioidem, p. 230. l. 32. Crabone pro Crabrone, p, 241. l. 36. al pro ad, p. 251. l. 23. Ex soli viriute pro ex solij, ibid. l. 51. usque pro eique nocent, p. 255. l. 40. qua rodit pro. quas rodit, p. 259. l. 4. ali absynthii pro alii, p. 269. l. 24. expiet pro expiret, p., 282. l. 37. Interraneorum pro interaneorum, p. 297. l. 46. quidam pro quidem, p. 314. l. 41. petrocheum pro petroleum, p. 321. l. 33. bal [...]eis pro balanis.

Recensui hunc Tractatum, cui titulus est Insectorum, sive minimorum animalium Theatrum; unà cum Epistolâ ad Generosum virum D. Gulielmū Paddy Equitem auratum, & Archiatrum Regium; in quibus nihil reperio, quo minùs cum utilitate publicâ imprimantur, ità tamen, ut si non intra septem menses proximè sequentes typis mandentur, haec licentia sit omnino irrita.

Ex aedibus Lambithanis 4. Decem. 1633.

Guliel. Bray.

§

§

[Page]

Vermes in tubulis delitescentes Rondeletij.

Physalus.

Oestrus sive Asilus aquaticus.

Hydrocantharus major Anglicus [...] nostras

Ad Caput 23. viz. de Hydrocantharo, lib. 1.

Hydrocantharus à D. Iano Antonio Sarraceno missus Genevâ, 1578.

[Page]

Ad Caput. 1. Lib. 1.

Hippocampus.

[Page]

Mantis species, referend. ad pag. 118.119.

[Page]

Phalangium Imperati, Aranei venenati, genus pictum, Lib. 28. pag. 787. ad Cap. 12. Lib. 1. de phalangijs, pag. 218.

Ad Cap. 14. Lib. 2. pag. 233. lin. 14.

Ad Caput de Scarabeis minoribus 12. lib. 1.

Ad Caput 10. lib. 1. pag. 294. de Scorpijs terrestribus.

Hic est tertius cantharus, descriptus, pag. 149. linea 7.

[Page]

Information about this book

Title statement

Insectorum sive minimorum animalium theatrum olim ab Edoardo Wottono, Conrado Gesnero, Thomaque Pennio inchoatum ; tandem Tho. Movfeti Londinâtis operâ sumptibusq́[ue] maximis concinnatum, auctum, perfectum ; et ad vivum expressis iconibus suprà quingentis illustratum.

Moffett, Thomas, 1553-1604.

Edition statement

1634

Publication

Publisher

Text Creation Partnership,

Place of publication

Ann Arbor, MI ; Oxford (UK) :

Date

2007-01 (EEBO-TCP Phase 1).

ID [DLPS]

A07600

ID [STC]

STC 17993B

ID [STC]

ESTC S5109

ID [EEBO-CITATION]

38160647

ID [OCLC]

ocm 38160647

ID [VID]

29279

Availability

This keyboarded and encoded edition of the work described above is co-owned by the institutions providing financial support to the Early English Books Online Text Creation Partnership. This Phase I text is available for reuse, according to the terms of Creative Commons 0 1.0 Universal. The text can be copied, modified, distributed and performed, even for commercial purposes, all without asking permission.

Series

Early English books online.

Notes

(EEBO-TCP ; phase 1, no. A07600)

Transcribed from: (Early English Books Online ; image set 29279)

Images scanned from microfilm: (Early English books, 1475-1640 ; 1932:8)

Source

— Insectorum sive minimorum animalium theatrum olim ab Edoardo Wottono, Conrado Gesnero, Thomaque Pennio inchoatum ; tandem Tho. Movfeti Londinâtis operâ sumptibusq́[ue] maximis concinnatum, auctum, perfectum ; et ad vivum expressis iconibus suprà quingentis illustratum., Moffett, Thomas, 1553-1604., Wotton, Edward, 1492-1555., Gesner, Konrad, 1516-1565., Penny, Thomas, d. 1589., Mayerne, Théodore Turquet de, Sir, 1573-1655..

Extent

[20], 326 [i.e. 316], [4] p. : ill.

ex officinâ typographicâ T[ho.?] Cotes,. Londini :: 1634.. (Illus. t.-p.) (Error in paging: 286-295 omitted in number only.) (Edited by Sir Théodore Turquet de Mayerne.) (Signatures: A⁶, a⁴, B-2D⁶, 2E⁴.) (Imperfect: p. 165-166 lacking, 167-168 repeated.) (Reproduction of original in: Bodleian Library.)

Creation

Created by converting TCP files to TEI P5 using tcp2tei.xsl, TEI @ Oxford.

Editorial practices

EEBO-TCP is a partnership between the Universities of Michigan and Oxford and the publisher ProQuest to create accurately transcribed and encoded texts based on the image sets published by ProQuest via their Early English Books Online (EEBO) database (http://eebo.chadwyck.com). The general aim of EEBO-TCP is to encode one copy (usually the first edition) of every monographic English-language title published between 1473 and 1700 available in EEBO.

EEBO-TCP aimed to produce large quantities of textual data within the usual project restraints of time and funding, and therefore chose to create diplomatic transcriptions (as opposed to critical editions) with light-touch, mainly structural encoding based on the Text Encoding Initiative (http://www.tei-c.org).

The EEBO-TCP project was divided into two phases. The 25,363 texts created during Phase 1 of the project have been released into the public domain as of 1 January 2015. Anyone can now take and use these texts for their own purposes, but we respectfully request that due credit and attribution is given to their original source.

Users should be aware of the process of creating the TCP texts, and therefore of any assumptions that can be made about the data.

Text selection was based on the New Cambridge Bibliography of English Literature (NCBEL). If an author (or for an anonymous work, the title) appears in NCBEL, then their works are eligible for inclusion. Selection was intended to range over a wide variety of subject areas, to reflect the true nature of the print record of the period. In general, first editions of a works in English were prioritized, although there are a number of works in other languages, notably Latin and Welsh, included and sometimes a second or later edition of a work was chosen if there was a compelling reason to do so.

Image sets were sent to external keying companies for transcription and basic encoding. Quality assurance was then carried out by editorial teams in Oxford and Michigan. 5% (or 5 pages, whichever is the greater) of each text was proofread for accuracy and those which did not meet QA standards were returned to the keyers to be redone. After proofreading, the encoding was enhanced and/or corrected and characters marked as illegible were corrected where possible up to a limit of 100 instances per text. Any remaining illegibles were encoded as <gap>s. Understanding these processes should make clear that, while the overall quality of TCP data is very good, some errors will remain and some readable characters will be marked as illegible. Users should bear in mind that in all likelihood such instances will never have been looked at by a TCP editor.

The texts were encoded and linked to page images in accordance with level 4 of the TEI in Libraries guidelines.

Copies of the texts have been issued variously as SGML (TCP schema; ASCII text with mnemonic sdata character entities); displayable XML (TCP schema; characters represented either as UTF-8 Unicode or text strings within braces); or lossless XML (TEI P5, characters represented either as UTF-8 Unicode or TEI g elements).

Keying and markup guidelines are available at the Text Creation Partnership web site.