1
          <1Has de cantar,>1
     <1que che hei de dar zonchos>1 !;
<1     has de cantar,>1
<1     que che hei de dar moitos.>1



                I


5       << Has de cantar,
     menin*a gaiteira;
     has de cantar,
     que me morro de pena.

         Canta, menin*a,
10   na veira da fonte;
     canta, dareiche
     bolin*os do pote.

         Canta, menin*a,
     con brando compa/s,
15   dareiche unha proia
     da pedra do lar.

        Papin*as con leite
     tame/n che darei;
     sopin*as con vin*o,
20   torrexas con mel.

          Patacas asadas
     con sal e vinagre,
     que saben a noces.
     iQue ricas que saben!
25        iQue/ feira, rapaza,
       si cantas faremos...!
       Festin*a por fora,
       festin*a por dentro.

        Canta, si queres,
30     rapaza do demo;
       canta, si queres;
       dareiche un mantelo.

        Canta, si queres,
       na lengua que eu falo.
35     Dareiche un mantelo.
       Dareiche un refaixo.

       Co son da gaitin*a,
       co son da pandeira,
       che pido que cantes,
40     rapaza morena.

       Co son da gaitin*a,
       co son do tambor,
       che pido que cantes,
       menin*a, por Dios >> .



                II

45        Asi/ mo pediron
       na beira do mar,
       o/ pe das ondin*as
       que ven*en e van.

         Asi/ mo pediron
50     na beira do ri/o
       que corre antre as herbas
       do campo frorido.
         Cantaban os grilos,
      os galos cantaban,
55    o vento antre as follas
      runxindo pasaba.

         Campaban os prados,
      manaban as fontes
      antre herbas e vin*as,
60    figueiras e robres.

         Tocaban as gaitas.
      O/ son das pandeiras
      bailaban os mozos
      cas mozas modestas.

65       iQue/ cofias tan brancas!
      iQue/ panos con freco!
      iQue/ dengues de grana!
      iQue/ sintas! iQue/ adresos!

         iQue/ ricos mandiles!
70    iQue/ verdes refaixos!
      iQue/ feitos xustillos
      de cor colorado!

         Tan vivos colores
      a vista trubaban;
75    de velos tan va/reos
      o sol se folgaba.

      De velos bulindo
      por montes e veigas,
      coidou que eran rosas
80    garridas e frescas.
               III

         Lugar ma/is hermoso
      non houbo na terra
      que aquel que eu miraba,
      que aquel que me dera.

85       Lugar ma/is hermoso
      no mundo n'hachara
      que aque/l de Galicia.
      iGalicia encantada!

      iGalicia frolida!
90    Cal ela ningunha,
      de froles cuberta,
      cuberta de espumas.

         De espumas que o mare
      con pelras gomita;
95    de froles que nacen
      o/ pe das fontin*as.

         De valles tan fondos,
      tan verdes, tan frescos,
      que as penas se calman
100   non ma/is que con velos.

         Que os a/nxeles neles
      dormidos se quedan,
      xa en forma de pombas,
      xa en forma de niebras.

                IV

105      Cantarte hei, Galicia,
      teus dulces cantares,
      que asi/ mo pediron
      na beira do mare.
           Cantarte hei, Galicia,
110    na lengua gallega,
        consolo dos males,
        alivio das penas.

          Mimosa, soave,
        sentida, queixosa,
115    encanta si ri/e,
       conmove si chora.

         Cal ela ningunha
       tan dose que cante
       soidades amargas ,
120    sospiros amantes,

       misterios da tarde,
       murmuxos da noite:
       cantarte hei, Galicia,
       na beira das fontes.

125        Que asi/ mo pediron,
       que asi/ mo mandaron,
       que cante e que cante
       na lengua que eu falo.

          Que asi/ mo mandaron,
130    que asi/ mo dixeron...
       Xa canto, menin*as.
       Coida/, que comenzo.

          Con dulce alegri/a,
       con brando compa/s,
135    o/ pe das ondin*as
       que ven*en e van.
Dios santo premita
que aquestes cantares
de alivio vos sirvan
140 nos vosos pesares;

de amabre consolo,
de soave contento
cal fartan de dichas
compridos deseios.

145       De noite, de di/a,
na aurora, na sera,
oire/sme cantando
por montes e veigas.

Quen queira me chame,
150 quen queira me obriga;
cantar, cantareille
de noite e de di/a.

Por darlle contento,
por darlle consolo,
155 trocando en sonrisas
queixin*as e choros.

Buscaime, rapazas,
vellin*as, mocin*os.
Buscaime antre os robres.
160 Buscaime antre os millos,

nas portas dos ricos,
nas portas dos probes,
que aquestes cantares
a todos responden.

165       A todos, que a/ Virxen
axuda pedi/n,
porque vos console
no voso sufrir;
             nos vosos tormentos,
     170     nos vosos pesares.
             Coida/, que comenso...
             Menin*as, iDios diante!





                     2


           Nasi/n cando as prantas nasen ,
       no mes das froles nasin,
       nunha alborada maa!nsi/nn*a ,
       nunha alborada de abril.
5      Por eso me chaman Rosa,
       mais a do triste sorrir,
       con espin*as para todos,
       sin ningunha para ti.

        Desque te quixen, ingrato,
10     todo acabou para min,
       que eras ti para min todo,
       min*a groria e meu vivir.

          $De que/, pois, te queixas, Mauro?
       $De que/, pois, te queixas, di,
15     cando sabes que morrera
       por te contemplar feli/s?

         Duro cravo me encravaches
       con ese teu maldesir,
       con ese teu pedir tolo
20     que non sei que/ quer de min,
       pois dinche canto dar puden
       avariciosa de ti.
         <1O meu coraso/n che mando>1
       <1cunha chave para o abrir.>1
25     <1Nin eu ten*o ma/is que darche,>1
<1       nin ti ma/is que me ped!r.>1



                     3


         Dios bendiga todo, nena;
       rapaza, Dios te bendiga,
       xa que te dou tan grasiosa,
       xa que te dou tan feitiiia
5      que, anque andiven moitas terras,
       que, anque andiven moitas vilas,
       coma ti non vin ningunha
       tan redonda e tan bonita.
       iBen haia quen te pari/u!
10     iBen haia, ame/n, quen te cri/a!

      --Dios vos garde, miiia vella;
       ga/rdevos Santa Marin*a,
       que, abofe/, sos falangueira2,
       falangueira e ben cumprida.

15        --Menin*a, por ben falada
      ningunha se perderia.
      Co/llense antre os paxarin*os
      aqueles que mellor trian.
      Morre afogado antre as pallas
20     o pitin*o que non chi/a.

             --Pois si vo/s foras p!tin*o,
       digovos, min*a vellin*a.
       que dese mal non morreras;
       que chiar, ben chiari/as.
25         --iAi! iQue/, sino/n, de min fora,
       min*a filla, min*a filla!
       Sin agarimo no mundo
       desde que nasin orfin*a,
       de porta en porta pedindo
30     tiven que pasar a vida.
       E cando a vida se pasa
       cal vida de pelegrina,
       que busca pelegrinando
       o pan de to/dolos di/as,
35     de cote en lares alleos,
       de cote en estran*as vilas,
       hai que deprender estonces,
       por non morrer, coitadin*a,
       o/ pe dun valo tumbada
40     e de todos esquencida,
       o chi/o dos paxarin*os,
       o recramo das pombin*as,
       o ben falar que comprase,
       a homilda/ mansa que obriga.

45        --iMoito sabe/s, min*a vella,
       moito de sabiduri/a!
       iQue/n poidera correr mundo
       por ser como vo/s sabida!
       Que anque traballos se pasen
50     alo/ polas lonxes vilas,
       tame/n ique/ cousas se saben!,
       tame/n, ique/ eousas se miran!

          --Ma/is val que n'as mires nunca,
       que entonces te perderias:
55     io que o/ sol mirar precura
       logo quedara/ sin vista!

       --Dire/s verda/, min*a vella;
       mais craras as vosas nin*as
       emprestouvos hastra agora
60     groriosa Santa Lucia.
          --Moita devoso/n Ile ten*o,
       imin*a santin*a bendita!;
       mais non sempre as nin*as craras
       son proba de craras vistas.
65     Moitas eu vin como a augua
       que corre antre as penas fri/as
       gorgorexando de paso,
       serenin*a, serenin*a,
       que antre tiniebras pousaban,
70     que antre tiniebras vivi/an,
       nas tiniebras dos pecados
       que son as ma/is escondidas.

       --Si de pecados falades,
       e/ pan que onde queira espiga,
75     en to/dalas partes crese,
       en todas partes se cri/a;
       mais uns son cor de veneno,
       outros de sangre runxida,
       outros, como a noite negros,
80     medran cas lurpias dan*inas
       que os paren entre ouro e seda,
       arrolados pola envidia,
       mantidos pola luxuria,
       mimados pola cobiza.

85        --<<Quen ben esta/, ben estea.>>
       De/ixate estar, min*a filla,
       nin precures correr mundo,
       nin tampouco lonxes vilas,
       que o mundo da/ malos pagos
90     a quen Ile da/ prendas finas,
       e nas vilas mal fixeras
         que aqui/ facer non farias;
         que, anque ese pan barolento
         en todas partes espiga,
95       nunhas apoucado crese,
         noutras medra que adimira.

            --Fala/s como un abogado
         e calquera pensaria
         que deprendestes nos libros
100      tan va/reas palabreri/as,
        todin*as tan ben faladas,
        todin*as tan entendidas.
        E tal medo me pun*eches,
        que xa de aqui/ non sai/ra
105      sin levar santos escritos
         e medallin*as benditas
         nun lado do meu xustillo,
         xunto dunha negra figa,
         que me librasen das meigas
110      e ma/is das lurpias dan*inas.


            --Que te libren de ti mesma,
         p!'delle a Dios, rapariga,
         que somos no/s para no/s
         as lurpias ma/is enemigas.
115      Mais xa ven a noite vindo
         co seu manto de estrelin*as;
         xa recolleron o gando
         que pastaba na curtin*a;
         xa lonxe as campanas tocan,
120      tocan as Ave-Mari/as;
         cada conexo o/ seu tobo,
         lixeiro, lixeiro tira,
         que e/ mal compan*eiro a noite
         si a compan*eiro se obriga.
125       Mais,  iai!, que eu non ten*o tobo
      ni burata conocida,
      nin tellado que me cruba
      dos ventos da noite fri/a.
      iQue/ vida a dos probes, nena!
130   iQue/ vida! iQue/ amarga vida!
      Mais Noso Sen*or foi probe.
      iQue esto de alivio nos sirva!

          --Ame/n, min*a vella, ame/n;
      mais, polas almas benditas,
135   hoxe dormire/s nun leito
      feito de pallin*a triga,
      xunta do lar que vos quente
      ca borrallin*a encendida,
      e comere/s un caldin*o
140   con patacas e nabizas.

          --iBendito sea Dios, bendito!
      iBendita a Virxe Mari/a,
      que con tanto ben me acode
      por unha man compasiva!
145   0 Sen*or che de/ fortuna
      con moitos anos de vida.
      iVo/lvanseche as tellas de ouro,
      as pedras de prata fina,
      e cada gran seu diamante
150   che se volva cada di/a!
      I agora, min*a rapaza,
      porque un pouco te adivirtas
      bailando cas compan*eiras
      que garulan na cocin*a,
155   heiche de contar historias,
      heiche de cantar coprin*as,
<1      heiche de tocar as cunchas,>1
<1      min*a carrapucheirin*a>1.
         --<1Cantan os galos pra o dia:>1
<1      e/rguete, meu ben, e vaite.>1
      --<1$Co/mo me hei de ir, queridin*a,->1
<1      como me hei de ir e deixarte?>1

5        --Deses teus ollin*os negros
      como doas relumbrantes,
      hastra as nosas maus unidas
      as ba/goas ardentes caen.
      $Co/mo me hei de ir si te quero?
10    $Co/mo me hei de ir e deixarte,
      si ca lengua me desbotas
      e co coraso/n me atraes?
      Nun corruncho do teu leito
      carin*osa me abrigaches;
15    co teu manso calorin*o
      os frios pes me quentastes;
      e de aqui/ xuntos miramos
      por antre o verde ramaxe
      ca/l iba correndo a lu/a
20    por enriba dos pinares.
      $Co/mo queres que te deixe?
      $Co/mo, que de ti me aparte
      si ma/is que a mel eres dulce
      e ma/is que as froles soave?

25         Meiguin*o, meiguin*o, meigo,
      meigo que me namoraste,
      vaite de onda min, meiguin*o,
      antes que o sol se levante.
          --Ai/nda dorme, queridin*a,
30    antre as ondin*as do mare;
      dorme porque me acarin*es
      e porque amante me chames,
      que so/lo onda ti, menin*a,
      podo contento folgare.

35        --Xa cantan os paxarin*os.
      E/rguete, meu ben, que e/ tarde.

         --Deixa que canten, Marica;
      Marica, deixa que canten...
      Si ti sintes que me va!a,
40    eu relouco por quedarme.

          --Conmigo, meu queridin*o,
      mita/ da noite pasaches.

         --Mais en tanto ti dormi/as,
      contenteime con mirarte,
45    que asi/, sorrindo entre son*os
      coidaba que eras un a/nxel,
      e non con tanta pureza
      o/ pe/ dun a/nxel velase.

       --Asi/ te quero, meu ben,
50    como un santo dos altares;
      mais fuxe..., que o sol dourado
      por riba dos montes saie.

          --Irei; mais dame un biquin*o
      antes que de ti me aparte,
55    que eses labin*os de rosa
      inda non sei co/mo saben.
          --Con mil amores cho dera;
       mais ten*o que cofesarme,
       e moita vergonza fora
60     ter un pecado tan grande.

          --Pois confe/sate, Marica,
       que, cando casar nos casen,
       non che han de valer, menin*a,
       nin confesores nin frades.
65     iAdio/s, carin*a de rosa!

          --iRaparigo, Dios te garde!




                   5


          <1Min*a Santin*a,>1
<1       min*a Santasa,>1
       <1min*a carin*a>1
       <1de calabasa>1 ;
5         <1hei de emprestarvos>1
       <1os meus pendentes,>1
<1       hei de emprestarvos>1
<1       o meu collar;>1
          <1hei de emprestarcho,>1
10     <1cara bonita,>1
       <1si me deprendes>1
       <1a puntear.>1

          --Costureirin*a
       comprimenteira,
15     sacha no campo,
       malla na eira,
        lava no ri/o,
      vai apan*ar
      toxin*os secos
20    antre o pinar.
        Asi/ a menin*a
      traballadora
      os punteados
      deprende hora.

25      --Min*a Santin*a,
      mal me quixere
      quen me aconsella
      que tal fixere.
        Mans de sen*ora,
30    mans fidalgueiras
      ten*en todin*as
      as costureiras;
        boca de reina,
      corpo de dama,
35    co/mprelle a seda,
      foxen da lama 2.

        --iAi, rapacin*a!
      ti telo teo:
      isedas as que dormen
40    antre o centeo!
        Fuxir da lama
      quen naceu nela!
      Dios cho perdone,
      probe Manuela.
45      Lama con honra
      non mancha nada,
      nin seda limpa
      honra emporcada.
        --Santa Santasa,
50    non sos comprida,
      decindo cousas
      que fan ferida.
      Fala/ime so/lo
      das muin*eiras,
55    daquelas voltas
      revirandeiras,
        daqueles puntos
      que fan agora
      de afora adentro,
60    de adentro afora.

        --Costureirin*a
      do carballal,
      colle unha agulla,
      colle un dedal;
65      cose os buratos
      dese teu co/s,
      que andar rachada
      non manda Dios.
        Cose, menin*a,
70    tantos furados
      i hora non penses
      nos punteados.

        --Min*a Santasa,
      min*a Santin*a,
75    nin ten*o agulla,
      nin ten*o lin*a,
        nin dedal ten*o,
      que alo/ na feira
      rouboumo un majo
80    da faltriqueira,
        decindo: <<As perdas
      dos descoidados
      fan o lotin*o
      dos apan*ados.>>
85        --iCostureirin*a
       que a majos trata!
       Alma de cobre,
       collar de prata.
       Mocida/ rindo,
90     vellez chorando...
       Anda, menin*a,
       coida, do gando.
          Coida das herbas
       do teu herbal:
95     tera/s agulla,
       tera/s dedal.

          --Deixade as herbas,
       que o que eu queri/a
       era ir cal todas
100    a/ romeri/a.
          il ali/ con aire
       dar cada volta!
       Os ollos baixos,
       a perna solta.
105       Pes lixeirin*os,
       corpo direito.
       i Pero, Santin*a...,
       non Ile dou xeito!
          Non vos metades
I 10   pedricadora;
       bailadorin*a
       face/me agora.
          Vo/s dende arriba
       anda/ correndo;
115    facede os puntos,
       i eu adeprendo.
          Anda/, que peno
       polos penares...
       Mira/i que o pido
120    chorando a mares.
          --!-Ai da menin*a!
       iAi da que chora,
       ai, porque quere
       ser bailadora!
125       Que cando durma
       no camposanto,
       os enemigos
       fara/nlle espanto,
          bailando enriba,
130    das herbas mudas,
       o/ son da negra
       gaita de Xudas.
          I aquel corpino
       que noutros di/as
135    tanto truara
       nas romeri/as,
          o/ son dos ventos
       ma/is desatados
       rolara/ logo
140    cos condenados.
       Costureirin*a,
       n'hei de ser, n'he!-,
       quen che deprenda
       tan mala lei.

145       --iAi, que/ Santasa!
       iAi, que/ Santona!
       Ollos de meiga,
       cara de mona,
          po/r n'hei de porche
150    os meus pendentes,
          po/r n'hei de porche
       o meu collar,
          xa que non queres,
       xa que non sabes
155    adeprenderme
       a puntear.
      <1Nosa Sen*ora da Barca>1 !
     <1ten o tellado de pedra,->1
<1     ben o pudera ter de ouro>1
<1     min*a Virxe si quixera.>1





5       iCa/nta xente..., ca/nta xente
     por campin*as e por veigas!
     iCa/nta polo mar abaixo
     ven camin*o da ribeira!
     i/Que/ lanchas tan ben portadas
10   con aparellos de festa!
     iQue/ botes tan feituquin*os
     con tan feituquin*as velas!
     Todos cargadin*os ven*en
     de xenti/n*a forasteira
15   e de rapazas bonitas
     cura de to/dalas penas.
     iCa/ntos dengues encarnados!
     iCa/ntas sintas amarelas!
     i Ca/ntas cofias pranchadin*as
20   dende lonxe relumbrean
     cal si fosen neve pura,
     cal froles da primadera!
     i/Ca/nta maxesa nos homes!
     i/Ca/nta brancura nas nenas!
25   I eles semellan gallardos
     pinos que os montes ourean,
     i elas cogollin*os novos
     co orballo da man*a/n fresca.
As de Muros,
30 que un coidara que se creban,
c'aquelas caras de virxe,
c'aqueles ollos de almendra,
c'aqueles cabelos longos
xuntados en longas trenzas,
35 c'aqueles cores rousados
cal si a aurora Ilos pun*era,
pois asi/ son de soaves
como a aurora que comenza;
descendentes das airosas
40 fillas da pagana Grecia,
elas de negro se visten,
delgadin*as e lixeiras,
refaixo e mantelo negro,
zapato e media de seda,
45 negra chaqueta de raso,
mantilda da mesma peza,
con terciopelo adornado
canto enriba de si/ levan;
fillas de reinas parecen,
50 griegas estatuas semellan
si a un raio de sol poniente
repousadas se contempran;
ricos panos de Manila,
brancos e cor de sireixa,
55 cru/zanse sobre o seu seio
con pudorosa modestia,
e por antre eles relosen
como brillantes estrelas,
aderesos e collares
60 de diamantes e de pelras,
pendentes de filigrana
e pechuguin*as de cera.

As de Camarin*as visten
cal rapacin*as gaiteiras,
65     saias de vivos colores
      polo pescozo da perna,
      lucindo o negro zapato
      enriba de branca media;
      chambras feitas de mil raias
70     azuladas e bermellas,
      con guarnicio/s que Iles caen
      sobre a rumbosa cadeira.
      Para tocar o pandeiro
      non hai coma tales nenas,
75     que son as camarin*anas
       feitas de sal e canela.

          As de Ce/, iVirxe do Carme!,
       ique/ carin*as tan ben feitas!
       Cando esta/n coloradin*as
80     no ruxe-ruxe da festa,
       cada mirar dos seus ollos
       fire como cen saetas.
       Nin hai mans tan ben cortadas,
       tan branquin*as e pequenas
85     como as que amostran finxindo
       que non queren que Ilas vexan.

          Son as de Laxe unhas mozas...
       iVaia unhas mozas aque/las!
       So/lo con velas de lonxe
90     qui/taselles a monteira,
      porque son vivas de xenio,
      anque son rapazas netas.
      Bailadoras... n'hai ningunhas
      que con elas se entrometan,
95     pois por bailar bailarian
       no cribo dunha peneira;
       mais, en tocando a que recen,
       en rezar son as pirmeiras...
       Dan o/ mundo o que e/ do mundo,
100    dan a/ igrexa o que e/ da igrexa.

       As de Noia ben se axuntan
       cas graciosas rianxeiras,
       polos redondos pei/n*os,
       polas cabeleiras crechas,
105    polos morenos lunares
       e polas agudas lenguas,
       que abofe/ que en todo pican
       como si fosen pementa.

       Ven*en dempois, recatadas
110    anque un pouquin*o soberbias
       por aquelo que elas saben
       de antigu%edade e nobresa
       (pois por aco/ todos somos
       tal coma Dios nos fixera),
115    as menin*as ben compostas
       dunha vila quisquilleira,
       que por onde van parece
       que van dicindo <<iCanela!
       $Prantamos ou non prantamos
120    a cantas ha! nesta terra? >>
       Mais si prantan ou non prantan
       non son eu quen o dixera,
       que fora pouca cordura,
       que fora farta Ilanesa.
125    Baste desir que, xuntin*as
       todas na porta da igrexa,
       ma/is bonitas pareci/an
       que un ramin*o de asucenas,
       ma/is frescas que unha leituga,
130    ma/is sabrosin*as que fresas.

        Xa que fosen de Rianxo,
       que fosen de Rendodela,
       de Camarin*as ou Laxe,
       de Laxe ou de Pontareas,
135    todas eran tan bonitas,
       todas tan bonitas eran
       que o de ma/is duras entran*as
       dera as entran*as por elas...
       Por eso se derreti/an,
140    cal si foran de manteiga,
       diante delas os rapaces,
       os rapacin*os da festa,
       os marin*eiros do mare
       que donde a/ Virxe vin*eran
145    porque a Virxen os salvara
       de naufragar na tormenta.
       Mais si salvaron no mare
       non se salvara/n na terra,
       marin*eiros, marin*eiros,
150    que aqui/ tame/n hai tormentas
       que afogan corasonci/n*os
       sin que Ile vallan ofertas,
       que oie a Virxe o/s que se afogan
       do mar antre as ondas feras,
155    mais non oie o/s namorados
       que de afogarse se alegran.



                  II

        Ramos de froles parece
       Muxi/a a das altas penas
       con tanta rosa espallada
160    naquela branca ribeira,
       con tanto caravelin*o
       que relose antre as areas,
       con tanta xente que corre,
       que corre e se sarandea
165    o/ son das gaitas que tocan
      e das bombas que reventan,
      uns que venden limoada,
      outros augua que refresca,
      aque/les dulce resolio
170    con rosquillin*as de almendra;
       os de ma/is ala/ sandi/as
       con sabrosas sirigu%las,
       mentras tanto que algu/n cego
       o/ son de alegre pandeira,
175    toca un carto de guitarra
      para que bailen as neras.
      iBendita a Virxe da Barca!
      iBendita por sempre sea
      min*a Virxe milagrosa
180    en quen tantos se recrean!
       Todos van por visitala,
       todos ali/ van por vela
       na su/a barca dourada,
       na su/a barca pequena,
185    donde esta/n dous anxelin*os,
      dous anxelin*os que reman.
      Ali/ chegou milagrosa
      nunha embarcaso/n de pedra
      Ali/, porque Dios o quixo,
190    sempre adoradores ten*a.
       A pedra, bala que bala,
       si/rvelle de centinela
       e mentras dormen os homes
       ela adoraso/n Ile presta
195    con aquel son campanudo
       que escoitar lonxe se deixa
       e a quen o mar con bramidos
       humildosos Ile contesta.

       Cando as campanas repican
200 e a mu/sica retumbea,
      cal nun ceo, polas naves
      da recollidin*a igrexa;
      cando os foguetes estalan
      nos aires, e voces frescas
205    polo espaso cas gaitin*as
       e cos tambores se mescran,
       estonces a pedra bala
       tan alegre e tan contenta
       que anque un cento de presoas
210 brinca e salta enriba dela,
     coma si fose mocin*a,
       ma/is que unha pruma lixeira,
       alegre como unhas pascuas
       salta e rebrinca con elas.
215    Choven estonces presentes,
      choven estonces ofertas
      que lle traen os romeiros
      en feitin*as carabelas
      diante da Virxe bendita,
220    o/s pes da sagrada Reina,
       e por eso ali/ lle cantan
       cando se despiden dela:
       <1<< Nosa Sen*ora da Barca>1
       <1ten o tellado de pedra>1
225    <1ben o pudera ter de ouro>1
<1       min*a Virxe si quixera.>>>1


                   7


            Fun un domingo,
       fun pola tarde,
       co sol que baixa
       tras dos pinares,
  5    cas nubes brancas
       sombra dos a/nxeles,
       cas palomin*as
       que as alas baten
       con un batido
10     manso e suave,
       atravesando
       vagos celaxes,
       mundos estran*os
       que en raios parten
15     ricos tesouros
       de ouro e diamante.
       Pasi/n ! os montes,
      montes e valles;
      pasi/n llanuras
20    e soledades;
      pasi/n os regos,
      pasi/n os mares
      cos pes enxoitos
      e sin cansarme.

25        Colleume a noite,
       noite brillante
       cunha lunin*a
       feita de xaspes,
       e fun con ela
30    camin*o adiante,
      cas estrelin*as
      para guiarme,
      que aquel camin*o
      so/lo elas saben.

35        Dempois a aurora
      co seu sembrante
      feito de rosas
      veu a alumbrarme,
      e vin estonces,
40    antre o ramaxe
      de olmos e pinos,
      acobexarse
      branca casin*a
      con palomare
45    donde as pombin*as
       entran e saien.
       Nela se escoitan
       doces cantares,
       nela garulan
50    mozos galantes
      cas rapacin*as
      de outros lugares.
      Todo e/ contento,
      todo e/ folgare
55    mentras a pedra
     bate que bate,
     mole que mole,
     dalle que dalle,
     con lindo gusto
60    faille compases.

      Non hai sitin*o
      que ma/is me agrade
      que aquel mui/n*o
      dos castan*ares,
65    donde hai menin*as,
      donde hai rapaces
      que ricamente
      saben loitare;
      donde rechinan,
70    hasta cansarse,
      mozos e vellos,
      nenos e grandes,
      e, anque non queren
      que alo/ me baixe,
75    sin que o soupera
      na casa naide,
<1      fun o/ muin*o>1
<1      do meu compadre;>1
<1      fun polo vento,>1
80    <1vin polo aire.>1


             8


      Un repoludo gaiteiro,
de pano seda/n vestido,
      como un pri/ncipe cumprido,
      carin*oso e falangueiro,
5     antre os mozos o pirmeiro
      e nas siudades sin par,
      tin*a costume en cantar
      alo/ pola man*ancin*a:
      --<1Con esta min*a gaitin*a>1
10    <1a/s nenas hei de engan*ar.>1

          Sempre pola vila entraba
      con aque/l de sen*ori/o;
      sempre con poxante bri/o
      co tambor se acompasaba;
15    e si na gaita sopraba,
      era tan dose soprar,
      que ben fixera en cantar
      alo/ pola man*ancin*a:
          --<1Con esta min*a gaitin*a>1
20    <1a/s nenas hei de engan*ar.>1

          Todas por el reloucaban,
      todas por el se morri/an;
      si o tin*an cerca, sorri/an;
      si o tin*an lonxe, choraban.
25    i Mal pecado! Non coidaban
      que c'aquel seu frolear
      tin*a costume en cantar
      alo/ pola man*ancin*a:
      --<1Con esta min*a gaitin*a>1
30    <1a/s nenas hei de engan*ar.>1

       Camin*o da romeri/a,
      debaixo dunha figueira,
      ica/nta menin*a solteira
      <<Que/rote>>, lle repetia...!
35    I el ca gaita respondi/a
      por a todas emboucar,
      pois ben fixera en cantar
      alo/ pola man*ancin*a:
      --<1Con esta min*a gaitin*a>1
40 <1a/s nenas hei de engan*ar.>1

     Elas louquin*as bailaban
      e por xunta del corri/an
      cegas..., cegas, que non vian
      as espin*as que as cercaban;
45 probes palomas, buscaban
     a luz que as iba queimar,
     pois que el soupera cantar
     alo/ pola man*ancin*a:
      --<1O/ son da min*a gaitin*a>1
50    <1a/s nenas hei de engan*ar.>1

         Nas festas ica/nto contento!
      iCa/nta risa nas fiadas!
      Todas, todas, namoradas,
      de/ranlle o seu pensamento.
55 I  el que, de amores sedento,
      quixo a todas engan*ar,
      cando as veu dimpois chorar,
      cantaba nas man*ancin*as:
      ----<1Non sean elas tolin*as:>1
60 <1non ven*an o/ meu tocar.>1


                9



         Di/xome nantronte o cura
      que e/ pecado...
      Mais aque/l de tal fondura
      $co/mo o facer desbotado?
5        Da/lle que da/lle o/ argadelo !,
      noite e di/a,
      e pensa e pensa naquelo,
      porfi/a que te porfi/a...

         Sempre malla que te malla,
10    enchendo a cunca,
      porque o que o diancre traballa,
      din que acaba tarde ou nunca.

         Canto ma/is digo-<<'iArrenegado!
      i Demo fora! >>,
15    ma/is o demo endemoncrado,
      me atenta dempois i agora.

         Ma/is ansias ten*o, ma/is sinto,
      irematada!,
      que non me queira Jacinto
20    nin solteira nin casada.

         Porque deste ou de outro modo,
      a verda/ digo,
      quixera atentalo e todo,
      como me atenta o enemigo,

25       i/Que e/ pecado..., min*a almin*a!
      Mais que sea,
      $ca/l non vai, si e/ rapacin*a,
      buscando o que ben desea?

         Nin podo atopar feitura,
30    nin asento,
      que me esta/ dando amargura
      sempre este mal pensamento.
         Din que pare/s lagarteiro
      desprumado,
35    si e/ verdad, imeu lagarteiro
      tenme o coraso/n prendado!

         <<Cara de pote fendido>>
      ten de alcume;
      mellor que descolorido,
40    que/roo tostado do lume.

         Si elas cal eu te miraran,
      meu amore,
      nin tolin*a me chamaran,
      nin ti me fixeras dore.

45       Vino unha man*a/n de orballo,
       a/ man*ecida,
       durmindo o/ pe dun carballo,
       enriba da herba mollida.

       Arrimeime pasenin*o
50    a/ su/a beira,
      e sospiraba mainin*o
      coma brisa mareeira.

         E tin*a a boca antraberta,
      como un neno
55    que mirando o/ ceu desperta
      deitadin*o antre o centeno.

         I as guedellas enrisadas
      Ile cai/an,
      cal ovellas en manadas,
60    sobre as frolin*as que abri/an.
5        Da/lle que da/lle o/ argadelo !,
      noite e di/a,
      e pensa e pensa naquelo,
      porfi/a que te porfi/a...

         Sempre malla que te malla,
10    enchendo a cunca,
      porque o que o diancre traballa,
      din que acaba tarde ou nunca.

         Canto ma/is digo-<<'iArrenegado!
      i Demo fora! >>,
15    ma/is o demo endemoncrado,
      me atenta dempois i agora.

         Ma/is ansias ten*o, ma/is sinto,
      irematada!,
      que non me queira Jacinto
20    nin solteira nin casada.

         Porque deste ou de outro modo,
      a verda/ digo,
      quixera atentalo e todo,
      como me atenta o enemigo,

25       iQue e/ pecado..., min*a almin*a!
      Mais que sea,
      $ca/l non vai, si e/ rapacin*a,
      buscando o que ben desea?

         Nin podo atopar feitura,
30    nin asento,
      que me esta/ dando amargura
      sempre este mal pensamento.
         Din que pare/s lagarteiro
      desprumado,
35    si e/ verdad, imeu lagarteiro
      tenme o coraso/n prendado!

         <<Cara de pote fendido>>
      ten de alcume;
      mellor que descolorido,
40    que/roo tostado do lume.

         Si elas cal eu te miraran,
      meu amore,
      nin tolin*a me chamaran,
      nin ti me fixeras dore.

45       Vino unha man*a/n de orballo,
       a/ man*ecida,
       durmindo o/ pe dun carballo,
       enriba da herba mollida.

       Arrimeime pasenin*o
50    a/ su/a beira,
      e sospiraba mainin*o
      coma brisa mareeira.

         E tin*a a boca antraberta,
      como un neno
55    que mirando o/ ceu desperta
      deitadin*o antre o centeno.

         I as guedellas enrisadas
      Ile cai/an,
      cal ovellas en manadas,
60    sobre as frolin*as que abri/an.
         i Meu Dios!  iQue/n frolin*a fora
      das daque/las...!
      iQue/n as herbas que en tal hora
      o tin*an pretin*o delas!

65       iQue/n xiada, que/n orballo
      que o mollou!
      iQue/n aquel mesmo carballo
      que cas ponlas o abrigou!.

         Mentras que asi/ o contempraba,
70    rebule/u;
      e pensei que me afogaba
      o corasoncin*o meu.

         Bate que bate, bati/a
      sin parar;
75    mais eu tembrando deci/a:
      <<Agora Ile hei de falar.>>

         E volveu a rebulir
      moi pasenin*o.
      iAi!, e botei a fuxir,
80    lixeira polo camin*o.

         Dempois, chora que te chora,
      avergonzada,
      dixen: <1<<Si>1 el non me namora,
      non lle direi nunca nada.>>

85       E non me namora, non,
      imaldizoado!
      Mentras o meu coraso/n
      que/relle anque sea pecado.

         E vai tras de outras mocin*as
90 tan contento,
      i eu con unhas cadin*as
      prendino o/ meu pensamento.
         E que queira que non queira,
      esta/ comigo,
95    i a/ postre i a/ derradeira,
      con el me atenta o enemigo.

      iSempre malla que te malla
<1      enchendo a cunca!>1
<1      I e/ que o que o demo traballa,>1
100   <1acabara/ tarde ou nunca.>1

         Por eso, anque o cura dixo
      que e/ pecado,
      mal que tanto mal me fixo
      nunca o darei desbotado.



                   10


         <<Qui/xente tanto, menin*a,
      tivenche tan grande amor
      que para min eras lu/a,
      branca aurora e craro sol;
5     augua limpa en fresca fonte,
      rosa do xardi/n de Dios,
      alentin*o do meu peito,
      vida do meu corazo/n>>.
      Asi/ che fali/n 2 un di/a
10    camin*in*o de San Lois,
      todo oprimido de angustia,
      todo ardente de pasio/n,
      mentras que ti/ me escoi/tabas
      depinicando unha frol
15    porque eu non vise os teus ollos
      que refrexaban traicio/s.
      Dempois que si/ me dixeches,
      en proba de teu amor,
      de/cheme un caravelin*o
20    que gardin no corazo/n.
     i/ Negro caravel maldito,
     que me fireu de dolor!
     Mais, a pasar polo ri/o,
     io caravel afondou...!
25    <1Tan bo camin*o ti leves>1
<1      como o caravel levou.>1





         <1Campanas de Bastabales>1,
<1      cando vos oio tocar,>1
<1      mo/rrome de soidades.>1


                I



       Cando vos oio tocar,
5 campanin*as, campanin*as,
      sin querer torno a chorar.

         Cando de lonxe vos oio,
      penso que por min chamades,
      e das entran*as me doio.

10      Do/iome de dor ferida,
      que antes tin*a vida enteira
      i hoxe ten*o media vida.

         So/lo media me deixaron
      os que de alo/ me trouxeron,
15    os que de alo/ me roubaron.
        Non me roubaron, traidores,
     iai!, uns amores tolin*os,
     iai!, uns tolin*os amores.

        Que os amores xa fuxiron,
20 as soidades vin*eron...
     De pena me consumiron.




        Alo/ pola man*ancin*a
     subo enriba dos outeiros
     lixeirin*a, lixeirin*a.

25      Como unha craba lixeira,
     para oir das campanin*as
     a batalada pirmeira.


        A pirmeira da alborada,
     que me traen os airin*os
30   por me ver ma/is consolada.

        Por me ver menos chorosa,
     nas su/as alas ma traen
     rebuldeira e queixumbrosa.

        Queixumbrosa e retembrando
35 por antre a verde espesura,
     por antre o verde arborado.

        E pola verde pradeira,
     por riba da veiga Ilana,
     Rebuldeira e rebuldeira.
               III


40       Pasenin*o, pasenin*o,
      vou pola tarde calada
      de Bastabales camin*o.

         Camin*o do meu contento;
      i en tanto o sol non se esconde,
45    nunha pedrin*a me sento.

         E sentada estou mirando
      co/mo a lu/a vai sai/ndo,
      co/mo o sol se vai deitando.

         Ca/l se deita, ca/l se esconde
50 mentras tanto corre a lu/a
      sin saberse para do/nde.

         Para do/nde vai tan soia,
      sin que aos tristes que a miramos
      nin nos fale, nin nos oia.

55       Que si oi/ra e nos falara,
      moitas cousas Ile dixera,
      moitas cousas Ile contara.


                IV


         Cada estrela, o seu diamante,
      cada nube, branca pruma;
60    triste a lu/a marcha diante.

         Diante marcha crarexando
      veigas, prados, montes, rios,
      donde o di/a vai faltando.
          Falta o di/a, e noite escura
65     baixa, baixa, pouco a pouco,
       por montan*as de verdura.

          De verdura e de follaxe,
       salpicada de fontin*as
       baixo a sombra do ramaxe.

70        Do ramaxe donde cantan
       paxarin*os piadores
       que ca aurora se levantan.

          Que ca noite se adormecen
       para que canten os grilos
75     que cas sombras aparecen.


                V


          Corre o vento, o rio pasa.
       Corren nubes, nubes corren
       camin*o da min*a casa.

          Min*a casa, meu abrigo;
80     vanse todos, eu me quedo
       sin compan*a nin amigo.

          Eu me quedo contemprando
       as laradas das casin*as
       por quen vivo suspirando.




85        Ven a noite..., morre o di/a,
       as campanas tocan lonxe
       o tocar da <1Ave Maria>1
          Elas tocan pra que rece;
       eu non rezo, que os saloucos
90     afoga/ndome parece
       que por min te/n que rezar.
<1       Campanas de Bastabales,>1
<1       cando vos oio tocar,>1
<1       mo/rrome de soidades.>1


                12


                I


          Vinte unha crara noite,
       noitin*a de San Xoa/n,
       pon*endo as frescas herbas
       na fonte a serenar !.
5      E tan bonita estabas
      cal rosa no rosal
      que de orballin*o fresco
      toda cuberta esta/.
      Por eso, namorado,
10     con manso suspirar
       os meus amantes brazos
       boteiche polo van,
       e ti con dulces ollos
       e ma/is doce falar,
15     meiguin*a, me emboucastes
       en pra/cido sola/s.
       As estrellin*as todas
       que alo/ no espaso esta/n,
       sorrindo nos miraban
20     con soave crarida/.
        E foron --iai!-- testigos
        daquel teu suspirar
        que o/ meu correspondi/a
        con amorin*o igual.
25      Pero dempois con outros
        ma/is majos e gala/ns
        (mais non que ma/is te queiran,
        que haber non habera/),
        tame/n, tame/n, menin*a,
30      soupeches praticar
        a/ sombra dos salgueiros,
        cabo do romeiral.
        Por eso eu che cantaba
        en triste soleda/,
35      cando --iai de min!-- te vi/a
        con eles parolar:
        <<Coida, min*a menina,
        das pra/ticas que da/s,
<1        que donde moitos cospen,>1
40      <1lama fan.>>>1
  II




           iQue/ triste ora te vexo...!
        iQue/ triste, nena, esta/s...!
        Os teus frescos colores,
        $do/nde, menin*a, van?
45      0 teu mirar sereno,
        o teu doce cantar,
        $do/nde, menin*a, do/nde,
        coitada, topara/s?
        Xa non te vin, meniiia,
50      na noite de San Xoa/n,
        pon*endo as frescas herbas
        na fonte a serenar.
        Xa non te vin fresquin*a
        cal rosa no rosal,
55      que muchadin*a estabas
        de tanto saloucar.
        Ora, de dor ferida,
      buscando a honrin*a vas,
      a honrin*a que perdeches;
60    mais $que/n cha volvera/?
      Eu ben, min*a menin*a,
      ben cha quixera dar,
      que aquel que ben te quixo
      doise de verte mal.
65    Mais anque dir eu diga
      que limpa, nena, esta/s
      respo/ndenme sorrindo
      por se de min bulrar:
      <<Ben sabes, Farruquin*o,
70    Farruco do Pombal,
<1      que donde moitos cospen>1
<1      lama fan.>>>1


               13


      <1San Antonio bendito,>1
      <1da/deme un home,>1
<1      anque me mate,>1
<1      anque me esfole.>1

5        Meu santo San Antonio,
      daime un homin*o,
      anque o taman*o ten*a
      dun gran de millo.
      Daimo, meu santo,
10    anque os pes ten*a coxos,
      mancos os brazos.

         Unha muller sin home...
      isanto bendito!,
      e/ corpin*o sin alma,
15    festa sin trigo,
      pau viradoiro
      que onda queira que vaia
      troncho que troncho.
           Mais, en tendo un homin*o,
20      iVirxe do Carme!,
        non hai mundo que chegue
        para un folgarse.
        Que, zambo ou trenco,
        sempre e/ bo ter un home
25      para un remedio.

           Eu sei dun que cobisa
        causa miralo,
        lanzalin*o 2 de corpo,
        roxo e encarnado.
30      Carnin*as de manteiga,
        e palabras tan doces
        cal mentireiras.

           Por el peno de di/a,
        de noite peno,
35      pensando nos seus ollos
        color de ceo;
        mais el, xa doito,
        de amorin*os entende,
        de casar pouco.

40         Face/, meu San Antonio,
       que onda min ven*a
       para casar conmigo,
       nena solteira
       que levo en dote
45      unha culler de ferro,
        catro de boxe,



           un irmancin*o novo
        que xa ten dentes,
        unha vaquin*a vella
50      que non da/ leite...
     iAi, meu santin*o!:
     face/ que tal suceda
     cal volo pido.


         <1San Antonio bendito,>1
55   <1da/deme un home,>1
     <1anque me mate,>1
<1     anque me esfole,>1
     que, zambo ou trenco,
     sempre e bo ter un home
60   para un remedio.



        14


     Acola/ enriba
     na fresca montan*a,
     que alegre se crobe
     de verde retama,
  5  menin*a morena,
      de branco vestida,
      nubin*a parece
      no monte perdida,
      que xira, que corre,
10   que torna, que pasa,
     que rola e, mainin*a,
     serena se para !.

       Xa envolta se mira
     na espuma que salta
15   do chorro que ferve
      na rouca cascada.
      Xa erguida na punta
      de pena sombrisa,
      inmoble cal virxe
20   de pedra se mira.
     A cofia de lin*o
     aos ventos soltada,
     as trenzas descoida
     que os aires espallan.
25   Tendi/dalas puntas
     do pano de seda,
     as alas dun a/nxel
     de lonxe semellan
     si as brisas da tarde,
30   xogando con elas,
     as moven ca gracia
     que un a/nxel tivera.
     Eu penso, icoitado
     de min!, que me chaman,
35   si as vexo bulindo
     na verde enramada.
     Mas, iai!, que os meus ollos
     me engan*an traidores,
     pois vou e, lixeira,
40   na niebra se esconde 2.
     Se esconde outras veces
     na sombra dos pi/nos,
     e canta escondida
     cantares dulcin*os
45   que abrasan, que firen
     ferida de amor
     que ten*o feitin*a
     no meu corazo/n.

         iQue/ feita, que/ linda,
50   que/ fresca, que/ branca
      dou Dios a/ menin*a
      da verde montan*a!
      iQue/ hermosa parece
      que chore, que xima;
55   cantando, sorrindo,
     disperta, dormida!
         iAi!, si seu pai
         por regalo ma dera,
         iai!, non sentira
60       no mundo ma/is penas.
         iAi!, que por tela
         conmigo por dama,
<1         eu lla vestira,>1
<1         eu Ila calzara.>1



               15



         <1Adio/s, rios; adio/s, fontes;>1
<1      adio/s, regatos pequenos;>1
<1      adio/s, vista dos meus ollos.->1
<1      non sei ca/ndo nos veremos.>1

5        Min*a terra, min*a terra,
      terra donde me eu criei,
      hortin*a que quero tanto
      figueirin*as que prantei,

         prados, ri/os, arboredas,
10    pinares que move o vento,
      paxarin*os piadores,
      casin*a do meu contento,

         mui/n*o dos castan*ares,
      noites craras de luar,
15    campanin*as trimbadoras
      da igrexin*a do lugar,


         amorin*as das silveiras
      que eu Ile daba o/ meu amor,
      camin*in*os antre o millo,
20    iadio/s, para sempre adio/s!
         i/ Adio/s, groria! iAdio/s, contento!
      iDeixo a casa onde naci/n,
      deixo a aldea que conoso
      por un mundo que non vin!

25       Deixo amigos por estran*os,
      deixo a veiga polo mar,
      deixo, en fin, canto ben quero...
      iQue/n pudera no o deixar...!



         Mais son probe e, imal pecado!,
30    a min*a terra n'e/ min*a,
      que hastra Ile dan de prestado
      a beira por que camin*a
      o/ que nace/u desdichado.

         Te/n*ovos, pois, que deixar,
35    hortin*a que tanto amei,
      fogueirin*a do meu lar,
      arborin*os que prantei,
      fontin*a do caban*ar.

         Adio/s, adio/s, que me vou,
40    herbin*as do camposanto
      donde meu pai se enterrou,
      herbin*as que biquei tanto,
      terrin*a que vos crio/u.

         Adio/s, Virxe da Asuncio/n,
45    branca como un serafin:
      le/vovos no coraso/n;
      pedi/delle a Dios por min,
      min*a Virxe da Asuncio/n.

         Xa se oien lonxe, moi lonxe,
50    as campanas do Pomar;
      para min, iai!, coitadin*o,
      nunca ma/is han de tocar.
         Xa se oien lonxe, ma/is lonxe...
      Cada balada e/ un dolor;
55    voume soio, sin arrimo...
      Min*a terra, iadio/s!, iadio/s!

         iAdio/s tame/n, queridin*a...!
      iAdio/s por sempre quizais...!
      Di/goche este adio/s chorando
60    desde a beirin*a do mar.

         Non me olvides, queridin*a,
      si morro de soida/s
      tantas le/goas mar adentro...
      iMin*a casin*a!, imeu lar!




               16


         <1Eu ben vin estar o moucho>1
<1      enriba daquel penedo.>1
<1      iNon che ten*o medo, moucho;>1
<1      moucho, non che ten*o medo!>1


                    I


5       Unha noite, noite negra
      como os pesares que eu ten*o,
      noite filla das sombrisas
      alas que estenden os medos;
      hora en que cantan os galos,
10    hora en que xemen os ventos;
      en que as meigas bailan, bailan,
      xuntas co demo pirmeiro,
      arrincando verdes robres,
      portas e tellas fendendo,
15    todas de branco vestidas,
      tendi/dolos brancos pelos
      contra quen os cans oubean
      agoirando !  triste enterro;
      cando relumbrar se miran
20    antre os toxales espesos,
      cal encendidas candeas
      ollos de lobo famento;
      e os ramallaxes dos montes
      antre si/ murmuxan quedos,
25    e as follas secas que espallan
      os aires da noite inquietos,
      en remui/n*os se xuntan
      con longo estremecemento,
      indo camin*o da igrexa,
30    soia cos meus pensamentos
      cabo da fonte da Virxe,
      pretin*o do cimeterio,
      dempois de sentir un sopro
      que me deixou sin alento,
35    <1eu ben vin estar o moucho>1
<1      enriba daquel penedo.>1



                II


         Arrepuin*adas todas
      as carnes se me pun*eron,
      e os cabelos no curuto
40    fo/ronse erguendo direitos;
      gotas de sudor corri/an
      a fi/o polo meu peito,
      e trembaba como tremban
      as auguas cando fai vento,
45    na pi/a da fonte nova,
      que sempre esta/ revertendo.
      Aquel moucho ali/ fincado,
      cal si fose o mesmo demo,
      fito a fito me miraba
50    cos seus ollos rapin*eiros,
      que coidei que me roubaban
      non ma/is que de lonxe velos.
      De lume me paresi/an
      e que me queimaron penso;
55    penso que eran tizo/s roxos
      da fogueira dos infernos,
      que polas nin*as me entraron
      hastra o corazo/n dereitos.
      En el remorsos habi/a
60    de amorin*os pecadentos...
      iAi, quen ten deses amores,
      non pode achar bon sosiego!

         Chovi/a si Dios ten augua,
      ventaba en to/dolos ventos,
65    e ensarrapicada toda
      a camin*ar non me atrevo:
      que o moucho, fita que fita,
      me espera naquel penedo;
      mais acordeime da Virxe
70    que sempre conmigo levo;
      re/solle un Ave-Maria,
      e cobrando novo alento,
      como os pa/xaros do mare,
      nadando paso o regueiro,
75    corro a enriba do valado,
      brinco en baixo do portelo,
      e dende ali/ berro entonces
      con cantas forzas eu ten*o:
<1      iNon che ten*o medo, moucho;>1
80    <1moucho, non che ten*o medoi>1
                17


         <1Airin*os, airin*os aires,>1
<1      airin*os da min*a terra,->1
<1      airin*os, airin*os aires,>1
<1      airin*os, levaime a ela.>1

5        Sin ela vivir non podo,
      non podo vivir contenta;
      que adonde queira que vaia,
      cro/beme unha sombra espesa.
      Cro/beme unha espesa nube,
10    tal pren*ada de tormentas,
      tal de soida/s pren*ada,
      que a min*a vida envenena.
      Levaime, levaime, airin*os,
      como unha follin*a seca,
15    que seca tame/n me puxo
      a callentura que queima.
      iAi!, si non me leva/s pronto,
      airin*os da min*a terra;
      si non me leva/s, airin*os,
20    quisais xa non me conesan,
      que a frebe que de min come,
      vaime consumindo lenta,
      e no meu corazoncin*o
      tame/n traidora se ceiba.


25       Fun noutro tempo encarnada
      como a color de sireixa;
      son hoxe descolorida
      como os cirios das igrexas,
      cal si unha meiga chuchona
30    a  min*a sangre  ! bebera.
      Voume quedando muchin*a
      como unha rosa que inverna;
      voume sin forzas quedando,
      voume quedando morena,
35    cal unha mourin*a moura,
      filla de moura ralea.

         Levaime, levaime, airin*os,
      levaime a donde me esperan
      unha nai que por min chora,
40    un pai que sin min n'alenta,
      un irma/n por quen dari/a
      a sangre das min*as venas,
      e un amorin*o a quen alma
      e vida Ile prometera.
45    Si pronto non me levades,
      iai!, morrerei de tristeza,
      soia nunha terra estran*a,
      donde estran*a me alomean,
      donde todo canto miro
50    todo me dice:  <<iEstranxeira!>>

         iAi, min*a probe casin*a!
      iAi, min*a vaca bermella!
      An*os que bala/s nos montes,
      pombas que arrula/s nas eiras,
55    mozos que atruxa/s bailando,
      redobre das castan*etas,
      xas-co-ras-cha/s das cunchin*as,
      xurre-xurre das pandeiras,
      tambor do tamborileiro,
60    gaitin*a, gaita gallega,
      xa non me alegra/s dicindo:
      <<i Muin*eira, muin*eira!>>
      iAi, que/n fora paxarin*o
      de leves alas lixeiras!
65    iAi, con que/ prisa voara,
      tolin*a de tan contenta,
      para cantar a alborada
      nos campos da min*a terra!
      Agora mesmo partira,
70 partira como unha frecha,
      sin medo a/s sombras da noite,
      sin medo da noite negra;
      e que chovera ou ventara,
      e que ventara ou chovera,
75    voari/a e voari/a
      hastra que alcansase a vela.
      Pero non son paxarin*o
      e irei morrendo de pena,
      xa en la/grimas convertida,
80    xa en sospirin*os desfeita.

         Doces galleguin*os aires,
      quitadoirin*os de penas,
      encantadores das auguas,
      amantes das arboredas,
85    mu/sica das verdes canas
      do millo das nosas veigas,
      alegres compan*eirin*os,
      run-run de to/dalas festas,
      levaime nas vosas alas
90    como unha follin*a seca.
      Non permita/s que aqui morra,
      airin*os da min*a terra,
      que ai/nda penso que de morta
      hei de sospirar por ela.
95    Ainda penso, airin*os aires,
      que dimpois que morta sea,
      e alo/ polo camposanto
      donde enterrada me ten*an,
      pase/s na calada noite
100   runxindo antre a folla seca,
      ou murmuxando medrosos
      antre as brancas calaveras;
      inda dimpois de mortin*a,
      airin*os da min*a terra,
105   heivos de berrar: <<iAirin*os,
      airin*os, levaime a ela!>>
                         18



AO SR. D.      CAMILO A/LVAREZ E CASTRO,
         Chantre da catedral de Salamanca

                         I



                  Roxin*a cal sol dourado,
               garrida cal fresca rosa,
               iba polo monte hermosa
               co branco pe/ 2 descalzado...
         5     Copo de neve pousado,
               deslumbrando a/ luz do di/a,
               tan branco pe/ parecia.

                  As longas trenzas cai/das,
               con quen os ventos xogaban,
         10    ondin*as de ouro formaban
               na branca espalda tendida;
               apertadas e brun*idas,
               que espigas eran coidara
               o que de lonxe as mirara.

         15       Tin*an os cores do mare
               os seus ollin*os dormentes;
               ma/is doces, ma/is transparentes
               naide os poidera encontrare;
               naide velos, sin amare
         20    o coraso/n sin falsi/a
               que por antre eles se vi/a.
      Levaba na frente a ialma,
     nos doces labi/os a risa;
     auguin*a que o vento enrisa,
25   pousaba no fondo en calma.
     Tal como gallarda palma,
     cimbre/ase con folgura
     a delgadin*a cintura.

       O/ par da brisa temprada
30   que antre os salgueiros corri/a,
     ela correndo segui/a
     unha beirin*a encantada;
     que ali/ mansa e sosegada
     manaba unha fresca fonte
35   cabo da falda do monte


                  Il


      Franca, pura, sin enganos,
     canta, canta, garruleira,
     o/ pe da verde silveira
     lavando os seus brancos panos.
40   O/ son dos romores vanos
     que nacen ca man*ancin*a,
     lava, lava na fontin*a.

      Xunto dela, os paxarin*os
     gorgorexan que e/ un contento;
45   faille festin*as o vento
     cos seus irma/ns os airin*os.
     Os pastores, coitadin*os,
     ca/ntanlle o doce <1a... la... la... la...,>1
     que lengua de amores fala.
50        Ela honesta esta/ escoitando,
       mais con sospiros responde,
       que alo/ garda non sei do/nde
       saudades de non sei ca/ndo.
       Os panin*os vai lavando,
55     e a tendelos se apresura
       nun campin*o de verdura.

          Dempois, no rego que pasa,
       verte unha ba/goa serena,
       filla da escondida pena
60     que o seu peitin*o traspasa.
       Pois que de amores se abrasa
       aquela que e/ fresca rosa,
       tan amante como hermosa.

           Compan*eiras van chegando,
65     ca/l ma/is a ma/is ben portada;
       xarros de louza vidrada
       antre os seixos van pousando.
       Cai a auguin*a mormuxando,
       brancas vinchas se levantan,
70     as menin*as cantan..., cantan.

       As estrelas van fuxindo,
       a espesa niebra enrarece,
       o arborin*o que frorece
       por antre ela vai sai/ndo.
75     0 craro sol vai subindo
       por riba do firmamento,
       limpo, ga/rrulo e contento.


       Arredor todo arrescende
       a olido de primadera,
80     i alo/ na azulada esfera
       fogax de groria se encende;
       mais a menin*a n'atende
       si non ao dor, imal pecado!,
85        Danlle estran*eza os cantares,
      danlle de chorar deseios,
      i, os ollos de ba/goas cheios,
      pensa nos nativos lares.
      Que n'hai ma/is tristes pesares,
90    ma/is negra malencoli/a
      que a que entre estran*os se cri/a.

       Paxarin*os, verde prado,
      branca lu/a e sol ardente,
      todo consolo e/ impotente
95    en mal tan desconsolado;
      todo contento e/ trubado
      pola penin*a sin fondo
      que hai no coraso/n abondo.

          Por eso a menin*a hermosa,
100   foxe da alegre fontin*a,
      tal como triste ovellin*a
      que trema de dor queixosa.
      Vai sentida, vai chorosa,
      mentras Ile cantan con san*a:
105   <<iDa  montan*a!,  ida montan*a!>>

          1 ela, que de tal se estran*a,
      ferida no que ma/is sinte,
      que a maltraten non consinte,
      i asi/ Iles contesta huran*a:
I 10  --<1Anque che son da montan*a,>1
<1      anque che son montan*esa,>1
<1      anque che son, non me pesa.>1



                  19


       Pasa, ri/o, pasa, ri/o,
      co teu maino rebulir;
      pasa, pasa antre as frolin*as
      color de ouro e de marfil,
5     a quen cos teus doces labios
      tan doces cousas Ile dis.
      Pasa, pasa, mais non vexan
      que te vas ao mar sin fin,
      porque estonces, iai, probin*as,
10    ca/nto choraran por ti!
      iSi souperas que/ estran*esa,
      si souperas que/ sofrir
      desque del vivo apartada !
      o meu coraso/n senti/u!
15    Tal me acoden as soidades,
      tal me queren afrixir,
      que inda ma/is feras me afogan,
      si as quero botar de min.
      I iai, que/ fora das frolin*as
20    ve/ndote lonxe de si/
      ir pola verde ribeira,
      da ribeira do Carril!

        Pasa, pasa caladin*o,
      co teu manso rebulir,
25    camin*o do mar salado,
      camin*o do mar sin fin;
      e leva estas lagrimin*as,
      si has de chegar por ali/,
      pretin*o dos meus amores,
30    pretin*o do meu vivir.
      iAi, que/n lagrimin*a fora
      pra ir, meu ben, unda ti...!
      iQue/n fixera un camin*in*o
      para pasar, ai de min!

35       <1Si o mar tivera barandas,>1
      <1fo/rate ver ao Brasil;>1
<1      mais o mar non ten barandas,>1
<1      amor meu, $por do/nde hei de ir?>1
                  20



       <1<<Ora, meu menin*o, ora,>1
      <1$que/n vos ha de dar a teta,>1
<1      si tu/a nai vai no muin*o,>1
<1      e teu pai na len*a seca?>1
5        Eu cha dera, min*a xoia,
      con mil amores cha dera,
      hastra rebotar, meu santo,
      hastra que ma/is non quixeras,
      hastra verte dormidin*o
10    con esa boca tan feita,
      sorrindo todo fartin*o,
      cal ubre de vaca cheia.
      Mais iai, que/ noite che agarda!
      Mais iai, que/ noite che espera!
15    Que anque du/as fontes ten*o,
      estas fontin*as non deitan.
      Ora, meu menin*o, ora,
      ica/nto chorara/s por ela!
      Sin ter con que/ te acalente,
20    sin ter con que/ te adormesa,
      que soio, soio quedaches
      como unha ovellin*a enferma,
      tremando, malpocadin*o,
      como as ovellin*as treman.
25    Sin cobirtor que te cruba
      nunhas pallin*as te deitan
      e neve e chuvia en ti caen
      por antre as fendidas tellas.
      E silba o vento que pasa
30    polas mal xuntadas pedras,
      e cal coitelo afilado
      no teu corpin*o se ceiba.
      iAi!, cando ven*a tu/a nai,
      ia!-!, cando che a tu/a nai ven*a,
35    ica/l te topara/, menin*o,
      fri/o como a neve mesma,
      para chorar sin alento,
      rosin*a que os ventos creban...!
      iAi, ma/is valera, menin*o,
40    que quen te dou non te dera! 2
      Que os fillos dos probes nacen,
      nacen para tales penas.>>

        Asi/ se espricaba Rosa
      no medio da noite negra,
45    o/ pe dunha negra porta,
      toda de lan*as cuberta.
      Mentras tanto murmuxaban
      por antre a robreda espesa
      do ri/o as revoltas a/goas
50    e os berridos da tormenta.
      Todo era sombras no ceo,
      todo era loito na terra,
      e parece que a Compan*a
      ba!laba antre as arboredas
55    cas chuchonas enemigas,
      e cas estricadas meigas.

       En tanto un choro soave
      sentir no espaso se deixa,
      tal como gaita tocada
60    nunha alborada serena,
      tal como lexana frauta
      cando o sol no mar se deita,
      cuio son nos trai o vento
      cos cheirin*os da ribeira.
65        No meio da chouza escura
       que triste Rosa contempra,
       unha luz branca se mira
       como aurora que comensa.
       Olido de frescas rosas
70     os aires da noite incensan,
       cal si todas se xuntaran
       as froles da primadera.
       Soan cantares estran*os,
       soan mu/sicas que alegran;
75     mu/sicas son e cantares
       nunca sentidos na terra;
       por eso, pasmada, Rosa
       pouquin*o a pouco se achega
       e por unha regandixa
80     postrada no chan axexa.

          Nunca humanos ollos viron
       o que veu estonces ela,
       que si non morreu estonces
       foi porque Dios n'o quixera:
85     de resplandecente groria
       raios de amor se refrexan
       do abandonado menin*o,
       sobre a dourada cabesa;
       e porque este/ ma/is contento,
90     e porque ma/is se entreten*a,
       cabe os seus pein*os crecen
       frescos ramos de azuzenas.
       Xa non dorme en probe cuna,
       que outro berce Ile fixeran
95     cas alas os anxelin*os
       e co seu lume as estrellas.
       Nubes de color de rosa
       fanlle branda cabeceira,
       sirvelle de cubertura
100    un raio de luna cheia,
       i a Virxen santa, vestida
       con vestido de inocencia,
       porque de fame non morra
       e fartin*o se adormesa,
105    da/lle mana/ do seu peito
       con que os seus labio refresca.

          Mentras o mundo esistise,
       Rosa mirando estivera,
       con tanta groria encantada,
110    con tanta dicha suspensa.
       Mais unha voz lonxe se oie
       por antre os olmos da veiga,
       que cantando amorosin*a
       se esprica desta maneira:
I 15   --Ora, meu menin*o, ora,
       logo che darei a teta;
       ora, meu menin*o, ora,
       xa non chorara/s por ela.

          Esto cantaron. En tanto,
120    coa Virxe despareceran
       os anxelin*os, deixando
       en derredor noite espesa.
       Xa se sinten as pasadas
       por xunto da corredeira;
125    xa saltaron o portelo,
       xa cerraron a cancela...
       A probe nai corre, corre,
       que o seu fillin*o Ile espera;
       mais, cando chega, dormido
130    o seu fillin*o contempra.
       Dille estonces, mentras tanto
       que en bicalo se recrea:

           --Min*a xoia, min*a xoia,
       min*a prenda, min*a prenda,
135    $que/ fora de ti, meu santo,
       si naicin*a non tiveras?
       $Que/n, meu fillo, te limpara;
       que/n a mantensa che dera?
         --0 que mante/n a/s formigas
140   e o/s paxarin*os sustenta.

       Dixo Rosa, i escondeuse
      por antre a nebrina espesa.



                 21


      <1Non che digo nada...>1
             <1Pero ivaia!>1
                   I



         Pasan naquesta vida
      cousin*as tan estran*as,
5     tan raros feitos vense
      neste mundo de trampa;
      tantos milagres vellos,
      tan novas insinanzas,
      e tan revoltosos allos
10    con nome de ensaladas,
<1      que non che digo nada...>1
          <1Pero ivaia!>1

        Menin*a ben vestida,
      menin*a ben calzada,
15    que ten roupa de cote,
      que ten roupa de garda;
      menin*a que ben folga,
      menin*a que anda maja,
      i e/ probe, malpecado,
20    como unha triste aran*a,
<1      non che digo nada...>1
          <1Pero ivaia!>1
         Ve/xote alo/ antre os millos,
      ve/xote alo/ nas bran*as,
25    xa no pinar espeso,
      xa na beirina mansa
      do ri/o que correndo
      vai antre as verdes canas,
      e xuras que esta/s soia,
30    que naide te acompan*a...
<1      Non che digo nada...>1
         <1Pero ivaia!>1

         Casada casadin*a,
      que gustas ser falada,
35    que bailas cas solteiras
      nas festas e ruadas,
      que tes na boca a risa
      e que cos ollos falas,
      e que ao falar con eles
40    parece que che saltan,
<1      non che digo nada...>1
         <1Pero ivaia!>1

         Cando mirar te miro,
      tan limpa e tan peinada,
45    loitar cos rapacin*os
      hastra que en ti se fartan,
      e ves dimpois xurando
      que eres muller sin chata,
      e dis que as ma/is non ten*en
50    contigo comparanza,
<1      non che digo nada...>1
         <1Pero ivaia!>1

         E ti, roxa roxin*a,
      modesta e recatada
55    que falas tan main!-n*o,
      que tan mainin*o andas,
       que o/s pes dos homes miras
      para non verlle a cara,
      e fas que non entendes
60     cando de amor che falan,
<1       non che digo nada...>1
            <1Pero i vaia!>1

        Vas pola man*ancin*a
       a misa cas beatas;
65     dempois... (por que/, ti o sabes)
       de xunta delas largas;
       e si na corredoira,
       xunto da verde parra,
       non sei con que/ xentina,
70     pa/raste ou non te paras,
<1       non che digo nada...>1
             <1Pero ivaia!>1

        E ti, rapa/s garrido,
       de tan melosas falas,
75     tan majo de monteira,
       tan rico de polainas,
       tan fino de calzado
       como de mans fidalgas,
       cando me dis que gustas
80     de traballar na bran*a,
<1       non che digo nada...>1
             <1Pero ivaia!>1


        Ti falara/s de amores
       cousin*as ben faladas;
85     ti loitara/s  cas  nenas
       como ningu/n loitara;
       ti bebera/s do mosto
       hastra quedar sin fala;
       pero cos teus sudores
90     mollar  a terra ingrata...
<1       Non che digo nada...>1
             <1Pero ivaia!>1
          Mais tantas cousas vexo
      que me parecen trampa;
95    tanto sol entre nubes,
      e tan revoltas auguas
      que asemellarse intentan
      a unha fontin*a crara,
      que por non perder tempo
100   donde non quito racha,
<1      non che digo nada...>1
          <1Pero ivaia!>1


                 II


          Pasan naquesta vida
      cousin*as tan estran*as,
105   tan raros feitos vense
      neste mundo de trampa;
      tantos milagres vellos,
      tan novas insinanzas,
      e tan revoltos allos
110   con nome de ensaladas,
<1      que non che digo nada...>1
          <1Pero i vaia!>1


          E que algo deprendera,
      triste de min coidaba;
115   e que a esperencia neta
      ningue/n me iba en puxanza
      por ter na frente enrugas
      e tener canin*as brancas,
      cando hai hoxe uns mocin*os
120   mesmo dende que maman,
<1      que non che digo nada...>1
          <1Pero i vaia!>1

          Xa non che val, Farruco,
      que vivas en compana
125   dos anos pensadores
nin da esperencia calva,
nin que ollo alerta vivas
como a cordura manda;
que donde menos penses
130    taman*a lebre salta
<1que non che digo nada...>1
<1Pero ivaia!>1

Xa sendo noite oscura
dinche que e/ noite crara;
135    xa estando o mar sereno
che din que fai borrasca;
e tanto te confunden
e tanto te acobardan,
que anque falar quixeras
140    tal coma Dios che manda,
<1non che digo nada...>1
<1Pero ivaia!>1


Si eres france/s, meu vello,
si eres da lonxe Australia,
145    si alo/ do sol baixaches
ou das estrelas pa/lidas,
con seria gravedade
quisa/is che perguntaran,
e ti, pasmado todo,
150    calado mormuraras:
<1Non che digo nada...>1
<1Pero ivaia!>1

Por eso, meu vellin*o,
si de estudiar non tratas
155    a cencia destos tempos,
que e/ como el augua crara,
anque ca parromeira
tame/n ten comparanza,
que nesto a cencia estriba,
160    i en ter distintas caras,
<1non che digo nada...>1
<1Pero ivaia!>1
           Sin entender un ele,
        vera/s que/ ben se aman*an
165     honrados e sin honra,
        rameiras e beatas;
        vera/s co/mo se axuntan,
        vera/s co/mo se tratan,
        mentras que ti marmuras
170     ca lengua dunha coarta.
<1        Non che digo nada...>1
           <1Pero i vaia!>1


           Vera/s cor de sireixa
        quen foi cor de esmeralda,
175     i aqueles tan azu/es
        que sangre azul manaban,
        manar sangre bermella
        pola moderna usanza;
        i esto con tal chistura
180     e con fachenda tanta,
<1        que non che digo nada...>1
           <1Pero ivaia!>1

           Vera/s que/ revolturas,
        que/ ricas contradanzas,
185     que/ gaitas con salterio,
        que/ pi/fanos con arpas,
        que/ dengues encarnados
        con mantillin*as brancas,
        chapurra que chapurra
190     en confusio/n tan va/rea,
<1        que non che digo nada...>1
           <1Pero ivaia!>1

           Ti pensara/s que aquesto
        e/ todo unha antroidada;
195     que aqui/ un levita sobra
        i unha chaqueta falta;
        que ali/ se comen lebres
        en vez de calabazas,
        e tocan frautas donde
           200       deben tocar campanas...
                     <1Mais non che digo nada...>1
                         <1Pero ivaia!>1

                        Deprende, meu vellin*o,
                     a cencia ben amada,
           205       que saibamente insina
                     tan rica misturanza,
                     si queres ser sabido
                     en cousas tan estran*as,
                     pois antre tantas novas
           210       as costumin*as rancias...
                     <1Non che digo nada...>1
                        <1Pero i vaia!>1


                             22

                     <1Mais o/ que ben quixo un dia,>1
<1                 si a querer ten aficio/n,>1
                 <1sempre Ile queda unha ma/goa>1
<1                 dentro do seu coraso/n.>1




             5       Alo/ nas tardes serenas,
                 alo/ nas tardes caladas,
                 fanse ma/is duras as penas
                 que nas brandas alboradas.

                     Alo/ nas tardes sombrisas,
             10  alo/ nas tardes escuras,
                 fanse ma/is cortas as risas,
                 ma/is negras as desventuras !.

                     Que non hai sera tranquila
                 para quen remorosos garda,
            15 e ma/is presto se aniquila
                 canto ma/is a/ noite agarda.

    Nestas redondillas cruzadas, a paisaxe influ/e nos sentimentos da
protagonista, coma un herdo do romanticismo.
                 II



          Eu ben sei destos secretos
      que se esconden nas entran*as,
      que rebolen sempre inquietos
20    baixo mil formas estran*as.

          Eu ben sei destes tormentos
      que consomen e devoran,
      dos que fan xemer os ventos,
      dos que morden cando choran.



25        I anque ora sorrindo canto,
      anque ora canto con bri/o,
      tanto chorei, chorei tanto
      como as auguin*as dun ri/o.

       Tiven en pasados di/as
30    fondas penas e pesares,
      e chorei ba/goas tan fri/as
      como as auguin*as dos mares.

       Tiven tan fondos amores
      e tan fondas amarguras,
35    que eran fonte de dolores
      nacida entre penas duras.


                 III




       Ora ri/o, ora contento
      vou polas eiras cantando,
      vendo de onda ven o vento
40    cando vou levar o gando.
       Ora con grande sosiego
      durmo na beira das fontes,
      durmo na beira dos regos,
      durmo na punta dos montes.

45      <1Mais o/ que ben quixo un dia,>1
      <1si a querer ten aficio/n,>1
<1      sempre Ile queda unha ma/goa>1
<1      dentro do seu coraso/n.>1



                 23



       Castellana de Castilla,
      tan bon!ta e tan fidalga,
      mais a quen para ser fera
      ca procedensia Ile abasta
5     Desi/me, min*a sen*ora,
      xa que os mostra/s tan ingrata,
      si o meu rendimento homilde
      bascas de enoxo vos causa,
      pois cando onda vos me achego
10 cuspi/s con ardentes ansias
      i ese mirar de pombin*a
      volve/s en fosca mirada,
      tornando en sombrisa noite
      o di/a que en sol se ban*a.
15    En vano intento, sen*ora,
     saber por que/ me maltrata
     dama dun alma tan nobre,
     aunque soberba por fama,
     pois n'e/ motivo a despreso
20 sintirse tan ben amada,
      que as mesmas pedras, sen*ora,
      dun bon querer se folgaran.
      Din que na nobre Castilla
        asi/ o/s gallegos se trata;
25      mais debe saber Castilla,
        que de tan grande se alaba,
        que sempre a soberbia torpe
        foi filla de almas bastardas;
        e sendo vo/s tan sabida,
30      nunca de vo/lo pensara,
        que de tan alto baixando
        vos emporcases na lama;
        nin que chama/ndovos nobre,
        tanta nobreza enfousaras ;
35      imitando o/s que vaidosos
        no que esta/ debil se ensan*an.
        Pero ma/is val que enmudesa,
        pois tes condicio/n de ingrata;
        que predicar en deserto
40      da min*a terra n'e/ usanza.
        Si fun curpabre en quereros
        coma ningu/n vos amara,
        por ser de terra gallega
        e serdes vo/s castellana,
45      en paz, sen*ora, vos deixo
        ca vosa soberba gracia,
        e voume a/ Gal!cia hermosa
        donde en xuntanza me agardan
        o que non tendes, sen*ora,
50      i o que en Castilla n'achara:
        campin*os de lindas rosas,
        fontin*as de frescas auguas,
        sombra na beira dos rios,
        sol nas alegres montan*as,
55      caras que nacen sorrindo
        e que sorrindo vos aman,
        e que inda mesmo morrendo
        en sonrisin*as se ban*an.
        Ali/, sen*ora, contento
60      cantando o doce <1ala lala,>1
        baixo a figueira frondosa,
       en baixo da verde parra,
       c'aquelas frescas menin*as
       que mel dos seus labios manan,
65     cando en falar amoroso
<1       meigo>1 nos din en voz maina
       con to/dalas de Castilla
       nobri/simas castellanas
       olvidare/ivos sin pena,
70     anque sos vo/s tan fidalga.
       Que alo/ saben ser altivas,
       pero non saben ser vanas,
       i e/ fa/cil con doces tomas
       olvidar tomas amargas.
75     De/chesmas vo/s, mi sen*ora,
       con despreso envenenadas,
       inda con fero ma/is fero
       que pelica de laranxa;
       mais ten*o porque me pase
80     aquel sarrapio que escalda,
<1       ten*o unha dama nos Portos,>1
<1       outra no Ribeiro de Avia;>1
<1       si a dos Portos e/ bonita,>1
<1       a do Ribeiro Ile gana>1.


                 24



           Queridin*a dos meus ollos,
       sabera/s como estou vivo
       nesta vila donde adoito
       dende que chegui/n ! de Xinzo.
5      Sabera/s como a Dios gracias
       i o/ escapulario bendito
       non afogamos no mare
       como coidaba Xacinto
       que e/ tan valente, abofellas,
10     como os alentos dun pito.
       Sabera/s como dempois
       me pun*eron moi vestido
       con roupa azul e amarela
       cal andan to/dolos quintos 2
15     e logo todos xuntados,
       inda ma/is de vintecinco,
       nos paseamos polas calles,
       que era mesmo un adimiro
       de tan majos como ibamos,
20     de tan brancos e tan limpos.
       iSi me viras, queridin*a,
       cal outras que eu sei me viron!
       Cada ollada me botaban
       xa de trave/s, xa de fito...
25     I eran menin*as graciosas
       con moita salsa no pico,
       mais ningunha deste peito
       poido arrincarme un sospiro,
       que o teu retrato ali/ estaba
30     rabun*ando pasenin*o;
       que anque de onda ti parti/n,
       prendin*a que tanto estimo,
       non vin soio, min*a xoia,
       que ti vin*eche comigo.

35        iSi souperas ca/nto peno,
       si souperas ca/l me afrixo
       cando me acordo nas noites
       daqueles teus cantarin*os...!
       Ora en ti penso disperto,
40     ora en ti penso durmindo,
       e sempre en ti estou pensando
      coma s! foses feitiso.
      Seique meigallo me deche
      na festa do San Martin*o,
45    amasado cos teus dedos
      nunha bola de pan trigo.
      Mais non o sinto por eso,
      que anque me deras martirio,
      por vir de ti, queridin*a,
50    como un an*o recibirao.

      Nada me distrai, Rosin*a,
      da pena que por ti sinto;
      de di/a como de noite
      este meu corazoncin*o
55    contigo decote fala,
      porque eu falar ben o sinto,
      un falar tan amoroso
      que me estremeso de oi/lo.
      iAi!, que/ estran*eza me causa
60    e soida/s e martirio,
      pois asi/ cal el che fala,
      quixera falar contigo,
      cal outros tempos dichosos,
      dos nosos amores finos.

65        iCa/ntas veces nos xuramos,
      cando lavabas no ri/o
      o/ pe dun alto salgueiro,
      antre risas e sospiros,
      xa nunca ma/is separarnos,
70    xa nunca ma/i/s desunirnos!
      Mais aqueles xuramentos,
      tal como rosas de espin*o,
      lixeirin*os se espallaron
      a un sopro dos ventos fri/os.
75    Ora, co mar de por medio,
      iadio/s, amantes carin*os!
      Nin ti me ves, ni/n te vexo
       alo/ na beira do ri/o,
       naquelas crarin*as noites
80     de folga polos domingos.
       As amorin*as maduran
       nas silveiras dos camin*os,
       nasen as frorin*as brancas
       por antre as canas do millo,
85     o ri/o pasa que pasa,
       cantan nas ponlas os xi/lgaros,
       todo esta/ verde e frondoso,
       todo esta/ fresco e frorido;
       so/lo no/s, Rosa, faltamos
90     naqueles verdes campin*os.

          Rosin*a, da/me un consolo
       para este dolor que eu sinto.
       iAi, que os recordos me matan!
       iAi, que acabara/n comigo!
95     Di si inda me queres moito,
       ma/ndamo a dec!r pretin*o;
       dime si ga/rdalo pano
       que che din por San Benito,
       que o merque/i na quinta feira
100    por doce cartos e pico.
       Dime tame/n si deprendes
       pola cartilla de <1Cristus>1
       a ler como me ofreceches
       para ler os meus escritos,
105    que en sabendo algunhas letras
       dempois ira/s traducindo.
       Eu xa Ile perdin o medo
       a escribiduras e libros
       pois fago uns palotes netos
110    de que/ eu mesmo me adimiro,
       tan grandes como fungueiros
       e ma/is gordos, si non minto.
                  Adio/s, espresio/s che mando
              polo burro de Camilo,
       115    que non sei ca/l che dira/
              estas cousas que Ile esprico;
              mais sabe, min*a Rosin*a,
              Rosin*a de doce olido,
              que si ti xa ler souperas
       120    os palotes que eu escribo,
<1              escribirache unha carta>1
<1              nas alas dun paxarin*o.>1



                        25

                 A Roberto Robert, redactore
              da <1Discusion. a quen lle>1
              gustan os contos i o gallego.


                        I


        Alo/ no currunchin*o ma/is hermoso
    que a luz do sol na terra alumeara,
    ve!ga frorida e prado deleitoso
    que aos campin*os do Ede/n se acomparara;
5   alo/  onde o  Sar  soberbo e caudaloso
    parece que se dorme ou que se para
    (tan ma!no corre antre a robreda escura),
    ali naceu Vidal o sin ventura.
   iQue/ reposo! iQue/ luz...! iQue/ garruleiro
10   brando cantar dos va/reos paxarin*os
     cando o/ salir do sol polo quinteiro
     douraba fontes, lagos e campin*os!
     iQue/ libre respirar...! iQue/ placenteiro
     ir e vir dos cabirtos xuntadin*os!
15   iQue/ frescas, que/ polidas, que/ galanas
     iban co gando as feitas aldeanas!


                       III


        Nunca o rumor do mundo corrompido,
     nunca da louca socieda/ as vaidades,
     nin brillo dos honores fementido
20   foran trubar tan doses soledades.
     Ceo azul, sol de amor, campo frorido,
     Santa paz sin remorso nin saudades,
     horas que van mainin*as camin*ando:
     tal ali/ tempo e vida iban pasando.


                            IV


25      iCo/mo  o  ventin*o  da  man*a/n  pirmeiro
     no seio das rosin*as se dormi/a,
     e ca/l dempois tolin*o e rebuldeiro
     polo espaso inmensi/simo subi/a,
     e volvendo a baixar murmuradeiro
30   por enriba das chouzas rebuli/a,
     nas alin*as levando o fumo leve
     que en trubias ondas a subir se atreve!
     iE co/mo o/ mediodi/a, fasta o ri/o,
      brisas, aires, pradin*os e arborado
35    pousaban calorosos e sin brio
       cal viaxeiro sedento e fatigado;
       e co/mo da sera/n o alento fri/o
       de arrulos misteriosos impregnado,
       con pasin*o lixeiro se achegaba
40    i aire, ri/o e florin*as axitaba!


                      VI


      Pasin*o a paso a traballada xente
      dos campos a/s chousin*as se volvia,
      mentras no lar o pote sarpullente
      cas ricas berzas a cacho/n fervia.
45    As fabas i as balocas xuntamente
      co toucin*o sabroso nel se vi/a
      en compan*a amigable e farturenta
      que alegra, que convida e que sustenta.


                     VII



           Dempois da frugal cea, o/ carin*oso
50    resplandor do luar claro e soave
      iban gozar o/ enxido de reposo
      co abo/, que a longa historia contar sabe.
      0 rosario da Virxe proveitoso
      logo rezaban con asento grave,
55    i alma e corpo tranquilo se dormia
      esperando o folgor do novo dia.
                           VIII


     Todo era paz e amor i augua serena,
     todo era craro azul no firmamento,
     nin houbo ali/ a soberba que envenena;
60   nin vano goce, nin fatal tormento,
     nin louco rebuldar, nin donda pena,
     nin baixo aborrecido pensamento
     vidin*a, tan rison*a atormentaba,
     pois dose e mainamente se folgaba.


                            IX


65      Naide naquel lugar probe se vira,
     que uns ben i outros non mal foran vivindo,
     i un que aforxa de ma/is i outro que estira,
     fo/ranse acomodando e repartindo.
     Ningu/n da negra fame a man sentira
70   o seu peito fortisimo oprimido,
     nomais que a desdichada criatura
     que se chamou Vidal o sin ventura.


                            X


     Orfo ende que nacera, a sorte triste
     de/ralle por herencia o desconsolo,
75   coa negra soleda/, que o/ probe asiste;
     naide na terra se topou tan solo
     de canto en polvo terrenal se viste
     inda correndo un polo i outro polo,
     que era probe e dorido antre os doridos
80 e afrixido antre os tristes afrixidos.
                      XI


          Tin*a por casa un cortellin*o escuro,
      tin*a por leito o chan humedecido,
      por cubirtor a neve e vento duro
      que entraba polas fendas arresido.
85    Tin*a o sustento escaso e mal seguro
      que dan de porta en porta o/ que e/ perdido,
      que asi/ Ile din con bulra non escasa
      o/ que por probe neste mundo pasa.


                   XII


      En jama/s o infeliz decir poidera
90    <<iEsto que ten*o e/ meu!>>, que a sorte dura
      n'inda, por conceder, Ile concedera
      un pouco de querer ou de ternura,
      nin un pouco de amor, que donde houbera
      pobreza, e soledade e desventura,
95    groria, dicha e querer correndo pasan
      i a entradin*a da porta non traspasan.


                     XIII


      Sempre por dicha pra Vidal habi/a
      caldo e ma/is pan n'algu/n larin*o alleo,
      i a ma/is a carida/ non se estendi/a,
100   que fora un mal matarlle outro deseo.
     Que si a cousas mellores se afaci/a
     i outro va/reo comer i outro recreo,
     traballo Ile custara a bon seguro
     comer dempois bercin*as e pan duro.
                      XIV


105       Tal conta a xente corda se botaba
      con parsimonia concensuda e grave,
      e refra/ns sabios con afa/n buscaba
      dos que din <<Nunca des do que ben sabe>>
      I o compango Vidal nunca probaba,
110   porque era a sobrieda/ santa e saudabe,
      segu/n a xente de poder deci/a,
      anque ela ben folgaba e ben comi/a.


                       XV


       Cando dos porcos a matanza vin*a,
      ique/ amabre chamuscar nas limpas eiras
115   o/ despertar da fresca man*ancin*a...!
      iQue/ alegre fumo antre olmos e figueiras
      olendo a cocho polos aires vin*a!
      iQue/ arremangar das nenas mondongueiras!
      iQue/ ir e vir dende o banco hastra a cocin*a!
120   I alo/ no lar, ique/ fogo!; ique/ larada!;
      ique/ rica e que ben feita frixolada!


                      XVI


         Figado con cebola ben frixida
      i unha follin*a de laurel cheirosa,
      que inda a un morto ben morto dera vida
125   de tan rica, tan tenra e tan sabrosa.
      Raxo en sorsa cun cheiro que convida,
      i a sangre das morcillas sustanciosa
      en fregada caldeira rebotando,
      a que fagan morcillas convidando.
                      XVII


130         Cuadro tan agradabre e farturento
        por toda a vecinda/ se repeti/a
        con garular, e risa, e gran contento,
        que suceso ta!i grande o requeri/a.
        Mais, por que Ile sirvise de tormento,
135     so/lo na chouza de Vidal n'habi/a
        nin porco, nin mondongo, nin fartura,
        que era todo nubrado e desventura.


                     XVIII


            Nas fri/as pedras do seu lar sentado,
        tan va/reo movemento contempraba
140     de negra soledade acompan*ado:
        naide a/ festa do porco o convidaba.
        Que era probe Vidal i era olvidado,
        i a presensa dun probe ali/ estorbaba;
        por eso antre suspiros repiti/a:
145     <<iAi, que/n fora riquin*o un soio dia!>>


                      XIX


            Tales eran decote os seus deseos,
        mais nunca, itriste sorte!, se cumpri/an;
        e todos, todos de miseria cheos,
        anos tras anos sin cesar corrian.
150     Xa era vello Vidal, i os duros ceos
        de tan negro sufrir non se doi/an,
        que inda o porco Vidal nunca probara,
        nin naide a tal festin*a o convidara.
                       XX


            Tal como era costume, a rica proba
155     vecin*os con vecin*os se trocaban
        (inda hoxe esta costume se renova),
        mais a Vidal vecin*o non chamaban,
        que fora indina misturanza boba
        ir a dar donde daiva non topaban,
160     e por eso Vidal, probe coitado,
        nunca catou morcilla o desdichado.


                      XXI


            Mas, iai, pi/caro mundo!, imundo aleve!,
        $que/n de teus pasos e revoltas fi/a?
        $Que/n afirmar empa/vedo se atreve
165     que non se pode a noite tornar dia?
        $Que/n en tempo tan ra/pido e tan breve
        o/s conocidos de Vidal diri/a
        que aquela triste homilde criatura
        iba nadar en ondas de ventura?


                      XXII


170         il asi pasou...! Que Aquel que todo mira
         alo/ da inmensa e trasparente esfera
         donde cos astros sentellantes xira,
         misericordia de Vidal tivera,
         o torpe olvido dos podentes vira
175     i a pena de Vidal compadecera,
        e co seu brazo misterioso e forte
        trocou dun sopro a temeraria sorte.
                     XXIII


           Tal polas portas de Vidal entrara
        como en campo sedento farto rio,
180     alo/  de Cais  harencia que envidiara
        o ma/is encopetado sen*orio.
        Ucha de ouro o/s seus ollos relumbrara
        da/ndolle desvareo, e risa, e fri/o,
        sendo taman*a a dicha que senti/a,
185     que o coraso/n con ela non podi/a.


                      XXIV


            Dempois chorou, sorreu, bicou a terra
        inda polo seu pranto humedecida,
        e canta dicha a humanidade encerra
        verte/use do seu peito escandecida.
190     Logo, volvendo en si/, casi se aterra
        de ver ventura tan sin par cumprida,
        e postrado ante Dios fervente ora
        i o seu misterio portentoso adora.


                      XXV



           Cumprido este deber, Vidal reposto
195     de sorpresa tan  grave e  prasenteira,
        ponse limpio, aman*ado e ben composto,
        coa gracin*a de Dios por compan*eira.
        Ca/l se adimira de o mirar tan posto,
        ca/l Ile di que e/ gala/n por derradeira,
200     !, anque calvo quedou como San Pedro,
        dinlle que ten risado pelo negro.
                      XXVI


          Cha/malle aque/l <<amigo>>, icousa rara!;
        que antes <<iVidal!>> con sorna Ile desia,
        i outro Ile volve pracenteiro a cara
205     que nantronte o cari/s Ile retorsi/a.
       Tal minin*a de velo se trubara,
       tal outra xunta del se revolvi/a,
       e seica non faltou quen Ile dixera
       que feito como un santo se volvera.


               XXVII


210        Que e/ triste o rostro da mortal pobreza
        que entre ximidos e dolores nace,
        i hastra a hermosura ven cando riqueza
        co seu mirar rison*o nos comprace;
        presta o din*eiro encanto e gentilesa,
215     i un Dios o mesmo demo se tornase
        si tomando figura de banqueiro
        remexese din*eiro e ma/is din*eiro.


                     XXVIII


           Estos misterios son... eu me confundo
        i en vano os espricar me propun*era;
220     pero  Vidal, filo/sofo profundo,
        que anque xama/is nos libros deprendera,
        a conta propia deprendeu no mundo,
        non de mudansa tal se sorprendera,
        que alo/ no seu caletre a adivin*ara
225     cando en ser rico con afa/n son*ara.
                      XXIX


          Por eso recibeu con cortesia
         recrebos, agasaxo e comprimento,
         que un tras outro homildoso Ile faci/a,
         escoria vil do humano sentimento.
230      El a baixesa deles comprendia,
         i, anque vano nin torpe pensamento
         contra xentin*as tales meditaba,
         forte e seria lisio/n darlles pensaba.


                      XXX


            Unha man*a/n a un santo e bon suxeto
235      un quin*o Ile mercou, isoberbo quin*o!,
         tan ni/veo, tan plantado e tan repleto
         cal nunca o vira tal ningu/n vecin*o.
         Era curto de perna, o lombo neto,
         do rabo hastra a cabeza redondin*o,
240      i o coiro tan graxento relusi/a
         que mesmo de manteiga paresia.


                      XXXI


            <<iAlabado sea Dios!; iDios cho bendiga!;
         iSan Antonio cho garde!>>; asi/ escramaban
         mentras que o cocho a paso de formiga
245      i o seu dono Vidal serios pasaban.
         A falarlle a Vidal cada un se obriga,
         que o porco xa mortin*o contempraban
         e n'era de perder tan bon bocado
         polas mans de Vidal morto e salgado.
                     XXXII


250        Logo o berrido do infeliz pasente
        que sofre co coitelo morte dura
        fender os aires no lugar se sente,
        pouco a pouco a gorxin*a queda muda,
        o suspiro postrer soa estredente,
255     a sangre corre, o matachi/n xa suda,
        e naquel grave e qui/rtico momento
        e/ o porco vida e mundo e pensamento.


                     XXXIII


       0 difunto ali esta/ repantrigado,
        cunha cebola na antraberta boca
260     (que inda pare/s que a come o desdichado);
        pero non o chore/s que a el solo toca
        dormir sono tan triste descuidado,
        pois as iras do inferno non provoca,
        nin groria ten nin porgatorio ardente;
265     el dormira/ insensible eternamente.


                     XXXIV


            Non cabe en si Vidal de tan contento,
        o cheirin*o do porco Ile enlouquece,
        que antre os porcos nacidos e/ un portento
        aquel que ante seus ollos aparece.
270     Certa satisfacio/n, certo contento
        no rostro dos presentes resplandece,
        que mesmo quer decir en lenguax mudo:
        <<iEste si que che e/ un porco repoludo!>>
                      XXXV


            Mais co cocho Vidal soio se encerra,
275     mentras que a xente aturrullada mira...
        Ca/l se pasma, ca/l bufa, ca/l se aterra,
        que nunca tal naquel lugar se vira,
        ca/l outro Ile xurando eterna guerra,
        das voltas que da/ o mundo se adimira,
280     pois que nunca en xamais nengu/n vecin*o
         lle batera ca porta no fucin*o.


             XXXVI


            Era aque/l un rifar desperado,
         pero Vidal o xordo se faci/a;
         a noite enteira se pasou cerrado,
285     i o/ arbor primeiro do siguente dia,
        cun varal de morcillas ben cargado,
        que a pouco de cargado se rompia,
        apareceu lavado e reverendo,
        a todos co seu porte sorprendendo.


              XXXVII


290         EI direitin*o o/ seu facer marchaba
        con paso despacioso camin*ando,
        e un sorrir nos seus labios se atopaba
        que antroido iba decindo ou contrabando.
        Dempois, con voz que a/s xentes atroaba,
295     foise de porta en porta perguntando:
        --$De/ronlle aqui/ morcillas a Vidal?
        --iiiAqui/ non!!!-- <1iPois adiante co varal!>1
                    XXXVIII


            Asi/ as chousas correu unha por unha
        i o varal inteirin*o inda se vi/a;
300     que un triste si/ non respondeu ningunha
        de cantas en redondo requeri/a.
        Ri/ndose en tanto a falsa de fertunha
        con sonsa voz de bulra repeti/a:
        --$ De/ronlle aqui/ morcillas a Vidal?
305     --iiiAqui/ non!!!-- <1iPois adiante co varal!>1


                     XXXIX



            Vidal morreu, i o tempo foi pasando,
        braso que os duros ma/rmores arrasa,
        antre helados escombros enterrando
        do bon Vidal a solitaria casa;
310     mais sempre esta historin*a foi quedando;
        inda hoxe mesmo por proverbio pasa,
        e cando o nome de Vidal se invoca,
        muda sole quedar ma/is dunha boca.


                       26

              --Menin*a, ti a ma/is hermosa
          que a luz do sol alumbrara;
          ti a estrela da man*ancin*a
         que en puras tintas se ban*a;
5          ti a frol das froridas cumbres,
         ti a ninfa das frescas auguas,
           ti como folla do lirio
         branca, pura e contristada !.
        $Que/n eres, fada sin nome
10      de tan dormentes miradas,
        de tan dorida sonrisa,
        de feiturin*a tan ca/ndida?
        $Quisa/is de muller naceches
        sendo tan limpa e tan casta?
15      $Quisa/is das brisas da tarde,
        quisa/is das bre/temas vagas,
        das burbullin*as dun ri/o,
        quisa/is dunha nube branca?
        $Ou as espumas do mare
20      a un raio de sol xuntadas
        pousa/ronte o/ ser da aurora
        nunha cunchin*a de nacra?
        Mais, de onde queira que seas,
        tristisima pasionaria,
25      por ti sinto un amor puro
        que pouco a pouco me mata.
        Por ti, de noite e de dia,
        cal vaga sombra encantada,
        preto do teu vivir ximo,
30      ximo cos ventos que pasan
        facendo vibrar sonoras
        sentidas cordas dun arpa,
        que con ecos tembradores
        dos meus amores che falan.
35      Mais dime: $por que/ esta/s muda?
        Di por que/ esta/s solitaria,
        di por que/ vives nos montes
        cos paxarin*os que cantan,
        mentras ti choras e choras
40      o/ pe dun olmo sentada,
        toda de loito cuberta,
        toda cuberta de la/grimas.
           --De/ixame vivir nos montes,
        de/ixame estar solitaria,
45        de/ixame cos paxarin*os
          que en derredor de min cantan.
          De/ixame vestir de loito,
          cuberta por tristes ba/goas,
          i eco de homes non escoite
50        nin son de armoniosas arpas,
          que eses sons de amor a/ vida
          rompen as min*as entran*as.
          iSi deles, gala/n, por sorte,
          doce consolo arrancaras
55        para un dor que non ten cura,
          para un mal que non se acaba!
          iSi o/ seu vibrar sonoro
          as tombas se levantaran
          i o polvo que nelas mora
60        volto a vivir se axitara...!
          Mais, cala, gala/n...; non toques
          as soaves cordas dun arpa
          que nin da/ vida o/s que morren
          ni as tristes tombas levanta.
65        Cala, gala/n, cos cantares
          que con pasio/n de amor cantas,
          que os meus amores morreron
          i alo/ antre tombas me agardan.
          Para min morre/u a dicha,
70        morreu tame/n a esperanza,
          cubreuse o seu de tristura
          i a terra de a/speras prantas.
          De/ixame vivir nos montes,
          de/ixame estar solitaria,
75        de/ixame vestir de loito,
          cuberta de amargas la/grimas.
<1          Que a rula que viudou,>1
<1          xuro/u de non ser casada,>1
<1          nin pousar en ramo verde>1
80        <1nin beber da iaugua crara>1.
                         27


                          I


               $Que/ ten o mozo?
               i Ai!, $que/ tera/?
         Ponme agora unha cara de inverno,
      despo/is na fiada, iSonrisas de tal!
5     Quer que baile con el no mui/n*o,
      i alo/ pola vila nin fala quisa/is.
              $Que/ ten o mozo?
               Pois...$que/ tera/? !

           Unhas veces, cancin*o de cego 2
10    por onde eu andare segui/ndome vai;
      nin hai sitio donde eu non atope
      un Bras con cirolas i os zocos na man.
               iAi, que/ mocin*o!
               iAi, que/ rapaz!

15        Noutro instante, i/mira que fachenda!:
      atruxos que asombran o/ mesmo lugar.
      iiiBrrr!!!, parece que pasa soberbo,
      mandando nos homes su real maxesta-.
               Mocin*o, $es tolo?
20             iAi! $si o sera/s?

          Eu non podo entender, meu amore,
      que/ airin*os te levan, que/ airin*os te tran,
      nin tampouco ca/l xeito te cadra,
      trata/ndose, mozo, do teu namorar.
25             iAi! iDios me libre
               de ti, bon Bras!


































             Que no meu entender te acomparo
            o/ mesin*o de Marzo marzal:
          <1pola man*a/n, carin*a de rosas,>1
30       <1pola tarde, cara de can.>1
                  i Mala xuntanza
                  facemos! iiAi!!





            $Que/ di a meiguin*a,
            que/ di a traidora?
35   Corazo/n que enloitado te crubes
     con negros desprezos que a falsa che dona,
     $por que/ vives sofrindo por ela?,
     $por que/, namorado, de pena saloucas?
              Si ela e/ bonita,
40            ela e/ traidora.

        Di, con mengua de min, que non sabe
     que/ airin*os me viran, veleta mal posta...
     Que cho digan, rapaza, os teus ollos,
     que agora me chaman, dempois me desbotan.
45            Que anque es bonita,
              eres traidora.

          Si unhs veces amante che falo,
     e si outras renego de ti...,ipecadora!,
     $cales auguas repousan serenas,
50   si o vento que as manda rebole antre as ondas?
              E ti ben sabes
              que es revoltosa.

       Son cancin*o de cego en quererte...:
     tal bulra merece quen ama sin conta,
55   pois cos zocos na man ou sin eles,
      a/s      portas do inferno segui/ndote fora.
               Tal estou tolo
               tal es grasiosa.

         iQue de Marzo marzal ten*o a cara...!
60    Quisais que asi/ sea, mais ti, min*a xoia,
      tame/n es cal raiola de marzo,
      que agora descrube, que agora se entolda.
               Iguales semos,
               nena fermosa.



                      28

           <1Castellanos de Castilla,>1
         <1tratade ben o/s gallegos;>1
<1         cando van, van como rosas;>1
<1         cando ve/n, ve/n como negros.>1

5           --Cando foi, iba sorrindo;
         cando veu, vin*a morrendo;
         a lucin*a dos meus ollos,
         o amantin*o do meu peito !.

         Aque/l ma/is que neve branco,
10       aque/l de dosuras cheio,
         aque/l por quen eu vivi/a
         e sin quen vivir non quero.

            Foi a Castilla por pan,
         e saramagos Ile deron;
15       de/ronlle fel por bebida,
         penin*as por alimento.

        De/ronlle, en fin, canto amargo
         ten a vida no seu seo...
         iCastellanos, castellanos,
20       tendes corazo/n de ferro!
            iAi!, no meu corazoncin*o
        xa non pode haber contento,
        que esta/ de dolor ferido,
        que esta/ de loito cuberto.

25          Morreu aquel que eu queri/a,
        e para min n'hai consuelo:
        so/lo hai para min, Castilla,
        a mala lei que che ten*o.

            Premita Dios, castellanos,
30      castellanos que aborreso,
        que antes os gallegos morran
        que ir a pedirvos sustento.

            Pois tan mal corazo/n tendes,
        secos fillos do deserto,
35      que si amargo pan vos ganan,
        da/desllo envolto en veneno.

            Alo/ van, malpocadin*os,
        todos de esperanzas cheios,
        e volven, iai!, sin ventura,
40      con un caudal de despresos.

            Van probes e tornan probes,
        van sans e tornan enfermos,
        que anque eles son como rosas,
        trata/delos como negros.

45          iCastellanos de Castilla,
        tendes corazo/n de aceiro,
        alma como as penas dura,
        e sin entran*as o peito!

            En tro/s de palla sentados,
50      sin fundamentos, soberbos,
        pensa/s que os nosos fillin*os
        para servivos naceron.
            E nunca tan torpe idea,
        tan criminal pensamento
55      coupo en ma/is fatuas cabezas
        ni en ma/is fatuos sentimentos.

            Que Castilla e castellanos,
        todos nun monto/n a eito,
        non valen o que unha herbin*a
60      destes nosos campos frescos.

            So/lo peson*osas charcas
        detidas no ardente suelo,
        tes, Castilla, que humedezan
        esos teos labios sedentos.

65          Que o mar deixoute olvidada
        e lonxe de ti correron
        as brandas auguas que traen
        de prantas cen semilleiros.

            Nin arbres que che den sombra,
70      nin sombra que preste alento...
        Llanura e sempre Ilanura,
        deserto e sempre deserto...

        Esto che tocou, coitada,
        por herencia no universo;
75      !miserable fanfarrona...!
        triste herensia foi por certo.

            En verdad non hai, Castilla,
        nada como ti tan feio,
        que ai/nda mellor que Castilla
80      valera decir inferno.

            $Por que/ alo/ foches, meu ben?
        inunca tal houberas feito!
        iTrocar campin*os frolidos
        por tristes campos sin rego!
85          i/Trocar tan craras fontin*as,
        ri/os tan murmuradeiros
        por seco polvo que nunca
        mollan as ba/goas do ceo!

            Mais, iai!, de onde a min te foches
90      sin dor do meu sentimento,
        i alo/ a vida che quitaron,
        alo/ a mortin*a che deron.

         Morreches, meu quiridin*o,
        e para min n'hai consuelo,
95      que onde antes te vi/a, agora
        xa so/lo unha tomba vexo.

            Triste como a mesma noite,
        farto de dolor o peito,
        pi/dolle a Dios que me mate,
100     porque xa vivir non quero.

         Mais en tanto non me mata,
        castellanos que aborreso,
        hei, para vergonza vosa,
        heivos de cantar xemendo:

105         <1iCastellanos de Castilla,>1
        <1tratade ben o/s gallegos;>1
<1        cando van, van como rosas;>1
<1        cando ve/n, ve/n como negros!>1
                     29


            A GAITA GALLEGA


                  RESPOSTA

<1Ao eminente poeta D. Ventura Ruiz de Aguilera>1.


                      I




               Cando este cantar, poeta,
            na lira xemendo entonas,
            non sei o que por min pasa
            que as lagrimin*as me afogan,
      5     que ante de min cruzar vexo
            a Virgen-Ma/rtir que invocas,
            cos pes cravados de espin*as,
            cas mans cubertas de rosas.
            En vano a gaita, tocando
      10    unha alborada de groria,
            sons polos aires espalla
            que ca/n nas tembrantes ondas;
            en vano baila contenta
            nas eiras a turba louca,
      15     que aqueles sons, tal me afrixen,
            cousas tan tristes me contan,
<1            que eu podo decirche:>1
<1            non canta, que chora.>1
                 II


           Vexo contigo estos ceos,
20     vexo estas brancas auroras,
       vexo estes campos froridos
       donde se arrullan as pombas,
       i estas montan*as xigantes
       que alo/ cas nubes se tocan
25     cubertas de verdes pinos
       e de frolin*as cheirosas;
       vexo esta terra bendita
       donde o ben de Dios rebota
       e donde anxin*os hermosos
30     tecen brillantes coroas;
       mais, iai, como tame/n vexo
       pasar mactlentas sombras,
       grilos de ferro arrastrando
       antre sorrisas de mofa,
35     anque mimosa gaitin*a
       toque alborada de groria,
<1       eu podo decirche:>1
<1       non canta, que chora.>1


                 III



           Falas, i o meu pensamento
40     mira pasar temerosas
       as sombras deses cen portos
       que o/ pe das ondin*as moran,
       e pouco a pouco marchando
       fra/xiles, tristes e soias,
45     vagar as naves soberbas
       alo/ nunha mar traidora.
       I iai!, como nelas navegan
       os fillos das nosas costas
       con rumbo a/ Ame/rica infinda
50     que a morte co pan Iles dona,
         desnudos pedindo en vano
         a/ patria misericordia,
         anque contenta a gaitin*a
         o probe Baitero toca,
55       <1eu podo decirche:>1
<1         non canta, que chora.>1


                 IV



            Probe Galicia, non debes
         chamarte nunca espan*ola,
         que Espan*a de ti se olvida
60       cando eres, iAi!, tan hermosa.
         Cal si na infamia naceras,
         torpe, de ti se avergonza,
         i a nai que un fillo despresa
         nai sin coraso/n se noma.
65       Naide por que te levantes
         che alarga a man bondadosa;
         naide os teus prantos enxuga,
         i homilde choras e choras.
         Galicia, ti non tes patria,
70       ti vives no mundo soia,
         i a prole fecunda tu/a
         se espalla en errantes hordas,
         mentras triste solitaria
         tendida na verde alfombra
75       o/ mar esperanzas pides,
         de Dios a esperanza imploras.
                      e en son de festa
         alegre a gaitin*a se oia,
<1         eu podo decirche:>1
80       <1non canta, que chora.>1
       <<Espera, Galicia, espera.>>
      iCa/nto este grito consola!
      Pa/guecho Dios, bon poeta,
      mais e/ unha esperanza louca;
85    que antes de que os tempos cheguen
      de dicha tan venturosa,
      antes que Galicia suba
      ca cruz que o seu lombo agobia
      aquel difi/cil camin*o
90    que o/ pe dos abismos toca,
      quisais, cansada e sedenta,
      quisais que de angustias morra.
      Pa/gueche Dios, bon poeta,
      esa esperanza de groria,
95    que de teu peito surxindo,
      a/ Virgen-Ma/rtir coroa,
      i esta a recompensa sea
      de amargas penas tan fondas.
      Pa/gueche este cantar triste
100   que as nosas tristezas conta,
       que soio ti..., iti entre tantos!,
       das nosas ma/goas se acorda.
       iDina voluntad dun xenio,
       alma pura e xenerosa!
105   E cando a gaita gallega
      alo/ nas Castillas oias,
      o/ teu corazo/n pergunta,
      vera/s que che di en resposta
<1      que a gaita gallega:>1
110   <1non canta, que chora.>1
               30


               I


        --Vente, rapasa,
       vente, minin*a,
       vente a lavar
       no pilo/n da fontin*a.

5         Vente, Minguin*o,
       Minguin*o, vente;
       douche sino/n
       polo demo do dente !.

           iQue/ augua tan limpa!
10     iQue/ rica frescura!
       Vente a lavar,
       que e/ un primor, criatura.

        Va/lganos Dios,
       que si augiiia n'houbera,
15     lama este corpo
       mortal se volvera.

       Vinde a lavarvos,
       anda/ lixeirin*os.
       a cara pirmeiro,
20     dimpois os pei/n*os.



      iAi!, ique/ min!n*a!
       iQue/ nena preciosa!
       Dempois de lavada
       parese unha rosa.
25          I este minin*o
         que ten*o no colo,
         dempois de lavado
         parece un repolo.

            iAi!, ique/ tan cuco!
30       iAi!, ique/ santin*o!
         Ven o/s meus brazos,
         dareiche un biquin*o.

        iOllin*os de groria!
         iCarin*a de meiga!
35       iApe/rtame ben,
         coraso/n de manteiga!

            Corre, corre
         a que Antona de peite;
         corre, dara/che
40       unha cunca de leite.

         Corre, corre,
         a teu pai, Mariquin*a,
         que come cebola
         con pan e sardin*a.


         11


45          --iVa/lgate Dios,
         que inda os figos son duros!
         iMais que/ fartin*a
         en estando maduros!

            EI e ma/is eu
50       i a comadre de abaixo
         hemos de ter
         que alargar o refaixo.
        Rica figueira,
         que Dios te bendiga,
55       que hasme, abofe/,
         de fartar a barriga.

            --iJei!, o dos ovos
         que vas de camin*o,
         $ca/ntas ducin*as
60       topache no nin*o?

           --!Unha nomais!
         iNo me ten*o ca risa!
         E/se eche un conto
         que vai para a misa.

65          Dame aca/ seis,
         que un fricol che fari/a,
         que o/ mesmo rei
         que envidiar lle dari/a.

           Xa que non que/s,
70       no camin*o che colla
         vento de vira
         cun saco de molla.



              III


           --iTurra, turra,
         Xan, pola burra!
75       Mira que Pedro
         a cadela che apurra.

           iAi, desdichada
         de min que a vexo,
         fincarche o colmillo
80       no triste pelexo!
             iDiancre de Xan,
         que non corre nin toa!
         Ben haia, ame/n,
         quen os osos che roa.

  85         iChurras!, ichurras!
         i Churrin*as!, ichurras!
         Cas-qui-to/,
         que escorre/ntalas burras.

             Pica, pica,
90       surin*a, pica,
         le/valle un gran
         o/ teu fillo na bica.

             Marcha, can,
         a ladrar o/ palleiro,
95       isei que che agrada
         o demoro do cheiro!

             iVaiche co can,
         que o peixin*o Ile gusta!
         Mais a teu dono
100      o din*eiro Ile custa.

             iGachi!, igachi!
         iQue/ dencho de gato!
         iCo/mo se farta
         no prebe do prato!

105          iInda reventes,
         larpeiro rabudo!
         iQue inda na gorxa
         che aperten un nudo!


             Truca, perico,
110      no gato rabelo
         hastra deixalo
         quedar sin un pelo.
            Que eu, si outra vez
         o camin*o me atranca,
115      hei de romperlle
         no lombo unha tranca.

             iMalo de aquel
         que non sabe de misa,
         nin entra na igrexia
120      nin gasta camisa!

            iAi, que/ galin*a
         saltou no valado!
         iSei que quer vir
         a comer de prestado!

125          <1Isca de ai>1
         <1galin*a maldita,>1
<1         isca de ai>1
<1         non me ma/tela pita.>1

          <1Isca de ai,>1
130      <1galin*a ladrona,>1
<1         isca de ai>1
<1         pra/ ca/s tu/a dona.>1



                 31



         Cando a lunin*a aparece
       i o sol nos mares se esconde,
       todo e/ silencio nos campos,
       todo na ribeira dorme.
5      Quedan as veigas sin xente,
       sin ovellin*as os montes,
       a fonte sin rosas vivas,
       os a/rbores sin cantores.
       Medroso o vento que pasa
10     os pinos xigantes move,
       i a/ voz que levanta triste,
       outra ma/is triste responde.
       Son as campanas que tocan,
       que tocan en sons de morte,
15     i  o/ coraso/n din:  <<N'olvides
       o/s que para sempre dormen.>>

         iQue/ triste! iQue/ hora tan triste
       aquela en que o sol se esconde,
       en que as estrelin*as pa/lidas
20     ti/midamente relosen!
       Alo/ as montan*as confusas
       de espesas niebras se croben,
       i a casa branca en que el vive,
       en sombra espesa se envolve.
25     En vano miro e ma/is miro,
       que os velos da negra noite
       entre ela i os meus ollin*os
       traidoramente se pon*en.

         $Que/ fas ti mentras, meu ben?
30     Dime do/nde esta/s, en do/nde,
       que te aspero e nunca chegas,
       que te chamo e non respondes.
       $Morreches, meu queridin*o?
       $O mar sin fondo tragoute?
35     $Leva/ronte as ondas feras
       ou te perdeches nos montes?
       Vou perguntando o/s airin*os,
       vou perguntando o/s pastores,
       a/s verdes ondas pergunto
40     e ningue/n, iai!, me responde.
       Os aires mudin*os pasan,
       os pastorin*os non me oien,
       i as xordas ondas fervendo
       contra os penedos se rompen.
45     Mais ti non morreche, ingrato,
       nin te perdeches nos montes;
            ti, quisais, mentras que eu peno,
            dos meus pesares te goces.
            iCoitada de min! iCoitada!
     50     Que este meu peitin*o nobre
            foi para ti deble xunco
            que o/ menor vento se torce.
            il en recompensa ti olvi/dasme!
            Dasme fel e dasme a morte...
     55     iQue e/ste e/ o pago, desdichada,
            que a/ que ben quer dan os homes!
            Mais ique/ importa!, ben te quixen...
            Querreite sempre... Asi compre
            a quen con grande firmesa
    60      vidin*a i alma entregouche.

   <1         Ai tes o meu coraso/n,>1
<1            si o queres matar ben podes:>1
<1            pero, como esta/s ti dentro,>1
<1            tame/n, si ti o matas, morres.>1


             32

             I


     Si a vernos, Marica, nantronte vin*eras
      a/ festa do Seixo na beira do mar,
      ti riras, Marica, cal nunca te riches
      debaixo dos pinos do verde pinar.

5        A/ sombra dos pinos, Marica, ique/ cousas
      chistosas pasaron!, ique/ rir toleiro/n!
      Relouca de arriba, relouca de abaixo,
      in*amos, vin*amos i o bombo... ipon!...ipon!

          As co/chegas brandas, as loitas alegres,
10    os berros, os bri/ncos, os contos sin fel,
      todin*os peneques, alegres todin*os...
        <1I a nosa sen*ora detra/s do tonel.>1
                        II


        iCoitada!, ique/ festa brandida perdeche...!
     Cantaras, beberas, dormiras, i asi
15   nun feixe miraras rolar xuntamente
     mocin*os e vellos de aqui para ali/.

        Coa vista trubada, cos ollos dormentes,
     sorrindo, comendo, pifando e ai/nda ma/is,
     ique/ apertos, que/ olladas tan chuscas trocaban
20   as nenas de xenio cos mozos de Cais! 2

        Debaixo dos ricos pareauguas de seda
     que abertos formaban taman*o rodel,
     todin*os chispados, ique/ cousas deci/an!
        <1I a nosa sen*ora detra/s do tonel.>1


                       III


25      Mais ela decote tan grave e soberba,
     tan fina de oi/do, tan curta de mans,
     xordin*a quedara falando por sete,
     con probes e ricos, con porcos e cans.


        Meu amo, folgado de tanta largueza,
30 que n'era costume na dona tal ver,
     tame/n, imin*a xoia!, saltando da burra,
     iptn! ipan!, ri/o arriba botouse a correr.

     I a dona sorri/a con ollo entraberto,
     comendo castan*as e vin*o con mel...
35   iQue/ festa, Marica...! Todin*os peneques...
        <1I a nosa sen*ora detra/s do tonel.>1
                  33


        <1Co/mo chove miudin*o,>1
     <1co/mo miudin*o chove,->1
<1     co/mo chove miudin*o>1
<1     pola banda de Lai/n*o>1,
  5  <1pola  banda  de  Lestrove>1.

         iCo/mo a triste branca nube
     truba o sol que inquieto aluma;
     ca/l o crube i o descrube,
     pasa, torna, volve e sube,
10   enrisada branca pruma!

         Xa, dempois, lonxe espallada
     polos aires fuxitivos
     desten*ida, sombrisada,
     nos espasos desatada,
15   cae brillando en raios vivos.

         Misteriosa regadeira
     fino orballo no chan pousa
     con feit!n*a curvadeira,
     remollando na ribeira
20   frol por frol, chousa por chousa.

         Semellando leve gasa
      que sotil o vento move,
      en frontantes ondas pasa
      refrescando canto abrasa
25   o que o sol ardente crobe.
          iCo/mo chove miudin*o
       polas veigas de Campan*a!
       iCa/l se enxugan de camin*o
       os herbales de Lai/n*o!
30     iCo/mo a Ponte en sol se ban*a!

          Para Caldas todo e/ escuro,
       ceo azul lose na Adina,
       trasparente, limpo e puro;
       da Arrete/n no monte duro,
35     nube corre  pelegrina.

          Triste vai, que a/ terra toca
       xa cos pes da branca neve,
       xa ca fina fresca boca;
       triste vai, que o/s ceos invoca
40     i a bicar o chan se atreve.

          Triste vai cando se abate
       vaporosa, soia e muda,
       cando maina as alas bate
       como un coraso/n que late
45     ferido por pena ruda.

          Tal maxino a sombra triste
       de mi maa, soia vagando
       nas esferas onde esiste;
       que ir a/ groria se resiste,
50     polos que quixo agardando.

          Vexo o Souto en parda sombra
       envolvendo o seu ramaxe,
       que por bon, do Rei se nombra,
       donde fero o vento asombra,
55     roxe e estala de coraxe.
                     I o Palacio, serio e grave,
                 ica/nto en pura luz se ban*a!
                 Tal pare/s pesada nave
                 que volver o/ mar non sabe,
           60    se encallou na fresca bran*a.

                    Vexo Valga a/ beira hermosa
                 dun camin*o todo prata,
                 casta virxe candorosa,
                 sentadin*a en chan de rosa,
           65    vestidin*a de escalrata.

                     A San Lois vexo brillando
                 ban*ado por tintas puras,
                 sol e sombras amostrando,
                 en reposo contemprando,
           70    montes, auguas e verduras.

                     I a Padro/n, ponlin*a verde,
                 fada branca o/ pe dun ri/o,
                 froita en frol da que eu quixerde,
                 lonxe miro que se perde
           75    baixo un manto de resi/o.

                    iQue/ hinchadin*a branca vela
                 antre os millos corre soa,
                 misteriosa pura estrela!
                 Dille o vento en torno dela:
           80    << Palomin*a, ivoa!, ivoa! >>

                    Faille arrolo a branda ri/a
                 cun remanso mormuxante,
                 que na/s da arboleda umbri/a
                 baixo un toldo de alegri/a,
           85    o/ calor dun sol amante.








184
          iSol de Italia, sol de amore...!
       $Ti paisax mellor alumas!
       $Ti ma/is rosas, ma/is verdore,
       mellor ceu, ma/is soave core
90     ves do golfo antre as espumas?

          Sol de Italia, eu non sospiro
       por sentirte ardente raio,
       que outro sol temprano miro;
       dosemente aqui/ respiro
95     nun perene, eterno maio.

       Nesta terra tal encanto
       se respira... Triste ou probe,
       rico ou farto de querbanto,
       ise encarin*a nela tanto
100    quen baixo o seu ceu se crobe...!

          Os que son nela nacidos,
       os que son dela mimados,
       lonxe dela esta/n doridos
       porque van de amor feridos
105    por quen fono amamantados.

          Polos fillos a nai tira,
       xorda, triste, plan*ideira,
       xeme, chora e ma/is sospira,
       e non para hastra que os mira
110    ben chegar por derradeira.

          iProbe nai, ca/nto te quero!
       iNai tame/n --ai-- da nai min*a!
       O teu chan de amor prefiero
       a canto hai grande ou severo
115    en toda a terra xuntina.

          $Co/mo non si ora estou vendo,
       nun paisax de prata e rosas,
       canto a vida foi querendo,
       cos meus ollos remexendo
120    memorin*as carin*osas?
           iBosques, casa, sepulturas,
        campanarios e campanas
        con sons vagos de dosuras
        que despertan --ai-- ternuras
125     que en jamais podra/n ser vanas!

        Elas fono as que tocaron
        cando os meus ali naceron;
        elas fono as que choraron,
        elas fono as que dobraron
130     cando os meus abo/s morreron.

           Elas fono as que alegrin*as
        me chamaban mainamente
        nas douradas man*ancin*as,
        de mi maa cas cantiguin*as
135     i os biquin*os xuntamente.

           Inda vexo onde xogaba
        cas menin*as que eu queri/a,
        o enxidin*o onde folgaba,
        os rosales que coidaba
140     i a fontin*a onde bebi/a.

         Vexo a ru/a solitaria
        que en paz ban*a un sol sereno,
        sin que a trube man contraria,
        igual sempre, nunca varia,
145     veiga Ilana en campo ameno.

           E tame/n vexo enloitada
        da Arrete/n a casa nobre,
        donde a min*a nai foi nada,
        cal viudin*a abandonada
150     que cai triste o/ pe dun robre.

            Ali/ esta/, sombra perdida,
        vos sin son, corpo sin alma,
        amazona mal ferida
        que o/ sentir que perde a vida,
155     se adormece en xorda calma.
        <1Casa grande>1 Ile chamaban
       noutro tempo venturoso,
       cando os probes a improraban
       e fartin*os se quentaban
160    o/ seu lume carin*oso.

          <1Casa grande,>1 cando un santo
       venerable cabaleiro,
       con tranquilo, nobre encanto,
       baixo os priegues do seu manto
165    cobexaba o/ perdioseiro.

       Cando os cantos na capilla
       da <1Gran casa>1 resoaban
       con fervor e fe sensilla,
       rico fruto da semilla
170    que os varo/ns santos sembraban.

          Ora todo silensioso
       causa ali medo e pavura,
       mora esprito temeroso
       nos salo/ns onde o reposo
175    fixo un nin*o ca tristura.

        Risas, cantos, armonia,
       brandas mu/sicas, contento,
       festas, dansas, alegri/a,
       se trocou na triste e fri/a,
180    xorda vos do forte vento.

          No gran patio as herbas crecen
       vigorosas sin coidado,
       i as silveiras que frorecen
       no seu tempo fruto ofrecen
185    o/s menin*os sazonado.
          I antre aquel silencio mudo
       que a trubar naide ali/ chega,
       antre aquel <1ixa fun!>1 tan rudo,
       vese inteiro un nobre escudo
190    que a desir <1non son>1 se nega.

          Craros timbres mostra ufano
       cun soberbo casco airoso...
       Mais detra/s dun <1son>1 tan vano
       vese o probe orgullo humano
195    homillado e polvoroso.

          Tras da calada visera,
       que hai uns ollos feridores
       que nos miran, se dixera;
       que nos din: todo e/ quimera
200    neste mundo de dolores.

       <1iCasa grande,>1 triste casa,
       quen de aqui/ tan soia miro,
       parda, escura, triste masa!
<1       iCasa grande,>1 pasa, pasa...!
205    iTi xa n'es ma/s que un sospiro!

          Meus abo/s, iai!, xa morreron,
       os dema/is te abandonaron,
       os teus lustros pereceron,
       i os que millor te quixeron,
210    tame/n de ti se apartaron.

          Mes tras mes, pedra tras pedra,
       ti te ira/s desmoronando,
       cen*ida por sintas de hedra,
       mentras que outra forte medra,
215    que asi/ o mundo vai rolando.
           iMais que/ lus, que/ colorido,
        nos espasos se dilata!
        Luce o sol descolorido
        i arco de iris xa nacido,
220     longa sinta se desata.

           <1Co/mo chove miudin*o,>1
<1        co/mo miudin*o chove,->1
<1        co/mo chove miudin*o,>1
<1        pola banda de Lain*o,>1
225     <1pola banda de Lestrove.>1



                   34

           Min*a Santa Margarida,
        $con que/n te hei de comparare?
        Coma ti non vin ningunha
        nin na terra nin no mare.

  5        Coma ti, Santa bendita,
        tan garrida e tan presiosa,
        nin brilou ningunha estrela,
        nin se abreu ningunha rosa.

           Nin luceiro, nin diamante,
10      nin lunin*a trasparente,
        luz verteu ma/is carin*osa
        que o teu rostro relucente.

           Nin as froles do xilmendro,
        nin a rosa purpurina,
  15    nin as neves da montan*a,
        nin fulgor da man*ancin*a;

        nin alegre sol dourado,
        nin corrente de augua pura,
        min*a Santa Margarida,
  20    che asemella en hermosura.
          $Con que/n te hei de comparare,
       min*a Santa Margarida,
       si ti foche a/nxel de amore
       polos anxes escollida?

25        So/lo a Virxe e/ ma/is hermosa
       que eres ti, bendita Santa
       i o teu rostro pelegrino
       o temido demo espanta.

       De ti vivo namorada,
30     en ti penso con fervore,
       que eu ben sei que che contenta
       este puro e santo amore.

          iQue/n poidera...! iQue/n poidera
       xunta ti vivir segura,
35     manantial que mel derrama,
       pura fonte de ternura!

       Onda ti, lonxe do mundo,
       tan feliz me acobexara
       que en jamais o/ pracer vano
40     este meu mirar tornara.

          Que no monte onda ti moras
       tan bon aire se respira,
       que o que ma/is do mundo foxe
       so/lo ali por Dios suspira.

45        <1Min*a Santa Margarida,>1
       <1min*a Margarida santa,>1
<1       tendes a casa no monte.>1
<1       donde o paxarin*o canta.>1
        35






        ALBORADA


        I




        Vaite, noi-
        te,--vai fuxin-
        do.--Vente, auro-
        ra,--vente abrin-
5      do,--co teu ros-
       tro,--que, sorrin-
       do,--iiia sombra espanta!!!

             iCanta,
       paxarin*o, can-
10     ta--de ponlin*a en pon-
       la,--que o sol se levan-
       ta--polo monte ver-
       de,--polo verde mon-
       te,--alegrando as her-
15     bas,--alegrando as fon-
       tes...!
           iCanta, paxarin*o alegre,
       canta!
20     iCanta porque o millo medre,
       canta!
       iCanta porque a luz te escoite,
       canta!
       Canta que fuxeu a noite.

           Noite escura
25     logo ven
       e moito dura
       co seu manto
       de tristura,
       con meigallos
30     e temores,
       agoreira
       de dolores,
       agarimo
       de pesares,
35     cubridora
       en todo mal.
       iSal...!

         Que a aurorin*a
       o ceu colora
40     cuns arbores
       que namora,
       cun sembrante
       de ouro e prata
       ten*idin*o
45     de escalrata.
       Cuns vestidos
       de diamante
       que Ile borda
       o sol amante
50     antre as ondas
       de cristal.
           iSal...!,
       sen*ora en todo mal,
       que o sol
55     xa brila
       nas cunchin*as do areal;
       que a luz
       do di/a
       viste a terra de alegri/a;
60     que o sol
       derrete con amor a escarcha fri/a.


                  II


             Branca auro-
       ra--ven chegan-
       do,--i a/s port!--
65     n*as--vai chaman-
       do--dos que dor-
       men--esperan-
       do--io teu folgor...!

          Cor...
70     de alba hermosa
       lles estende
       nos vidrin*os
       carin*osa,
       donde o sol
75     tame/n suspende,
       cando alo/
       no mar se tende,
       de fogax
       larada viva,
80     dempois leve,
       fuxitiva,
       triste, vago
       resprandor.
           Cantor
85     dos aires,
       paxarin*o alegre,
       canta,
       canta porqueo millo medre;
       cantor
90     da aurora,
       alegre namorado,
       a/s menin*as dille
       que xa sal o sol dourado;

            que o gaiteiro,
95     ben lavado,
       ben vestido,
       ben peitado,
       da gaitin*a
       acompan*ado
100    ia/ porta esta/...!
       iXa...!

             Se espricando
       que te esprica,
       repinica,
105    repinica
       na alborada
       ben amada
       das menin*as
       cantadeiras,
110    bailadoras,
       rebuldeiras;
       das vellin*as
       alegrin*as;
       das que saben
115    ben ruar.

           iArriba
       todas, rapacin*as do lugar,
       que o sol
       i a aurora xa vos ve/n a dispertar!
120    iArriba!
       iArriba, toleirona mocidad,
que atru-
xaremos--cantaremos o <1ala... la/...!!!>1
36
<1Eu cantar, cantar, cantei,
a grasia non era moita,>1
que nunca (delo me pesa)
fun eu menin*a grasiosa.
5   Cantei como mal sabi/a
da/ndolle reviravoltas,
cal fan aque/s que non saben
direitamente unha cousa.
Pero dempois pasenin*o,
10  i un pouco ma/is alto agora,
fun botando as min*as ca/ntigas
como quen non quer a cousa.
15  Eu ben quixera que nelas
bailase o sol cas palomas,
as brandas auguas ca luz
i os aires mainos cas rosas;
que nelas craras se visen
a 20  espuma das verdes ondas,
do ceu as brancas estrelas,
da terra as prantas hermosas,
as niebras de cor sombriso
que alo/ nas montan*as rolan,
25  os berros do triste moucho,
as campanin*as que dobran,
a primadera que ri/e
i os paxarin*os que voan.
Canta que te canta, mentras
30  os coraso/ns tristes choran.
      Esto e inda ma/is, eu quixera
      desir con lengua grasiosa;
      mais donde a grasia me falta
      o sentimento me sobra,
35     anque e/ste tampouco abasta
       para espricar certas cousas,
       que a veces por fora un canta
       mentras que por dentro un chora.
       Non me espriquei cal quixera
40     pois son de espricansa pouca;
      si grasia en cantar non ten*o
      o amor da patria me afoga.
<1      Eu cantar, cantar, cantei,>1
<1      a grasia non era moita.>1
45     iMais que/ faser, desdichada,
       si non naci/n ma/is grasiosa!
I
Vagueda/s
I
Daquelas que cantan as pompas i as frores,
todos din que ten*en alma de muller.
Pois eu que n'as canto, Virxe da Paloma
iai!, $de que/ aterei?
II
5    Ben sei que non hai nada
  novo en baixo do ceo,
que antes outros pensaron
as cousas que ora eu penso.
    E ben, $para que/ escribo?
10 e ben, porque asi/ semos,
relox que repetimos
eternamente o mesmo.
III
    Tal como as nubes
    que impele o vento,
15  i agora asombran, i agora alegran
   os espasos inmensos do ceo,
               asi/ as ideas
               loucas que eu ten*o,
      as imaxes de mu/ltiples formas,
20    de estranas feituras, de cores incertos,
               agora asombran,
               agora acraran
      o fondo sin fondo do meu pensamento.


                       IV


      Diredes destes versos, i e/ verdade,
25    que te/n estrana inso/lita armonia,
      que neles as ideas brilan pa/lidas
               cal errantes muxicas
               que estalan por instantes,
               que desparecen xin*a,
30    que se asomellan a/ parruma ! incerta
      que voltexa no fondo das curtin*as.
      i o/ susurro mono/tono dos pinos
               da beiramar bravia.

         Eu direivos tan so/ que os meus cantares
35    asi sa/n en confuso da alma min*a,
      como sai das profundas carballeiras
               o/ comenzar do dia,
               romor que non se sabe
               si e/ rebuldar das brisas,
40             si son beixos das frores,
      si agrestes, misteirosas armonias
               que neste mundo triste
      o camin*o do ceu buscan perdidas.
          <1iFollas novas.i,>1 risa da/me
45    ese nome que leva/s,
      cal si a unha moura ben moura,
      branca Ile oi/se chamar.

           Non <1Follas novas:>1 ramallo
      de toxos e silvas so/s:
50    irtas, como as min*as penas;
      feras, como a min*a dor.

         Sin olido nin frescura,
      bravas magoa/s e feri/s...
      iSe na ga/ndara brotades,
55    co/mo non sere/s asi/!


                       VI


           $Que pasa o/ redor de min?
      $Que/ me pasa que eu non sei?
      Ten*o medo dunha cousa
      que vive e que non se ve.
60    Ten*o medo a/ desgracia traidora
      que ven, e que nunca se sabe o/nde ven.


                      VII


         Algu/ns din: imin*a terra!
      Din outros: imeu carin*o!
      I e/ste: imin*as lembranzas!
65    I aque/l: ios meus amigos!
      Todos sospiran, todos,
por algu/n ben perdido.
Eu so/ non digo nada,
eu so/ nunca sospiro,
70   que o meu corpo de terra
     i o meu cansado esprito,
     a donde quer que eu vaia,

     van comigo.
                            VIII
       Ala/, pola alta noite,
75   a/ luz da triste e morubinda la/mpara
     ou antre a negra oscuri/dad medosa,
     o vello ve pantasmaras.
     Uns son a/rbores muchos e sin follas;
    outros, fontes sin auguas;
80   montes que a neve eternamente crube,
     ermos que nunca acaban.
     I o/ aman*ecer do di/a,
     cando ca u/ltima estrela aqueles marchan,
     outros ven*en ma/is tristes e san*udos,
85       pois a verdade amarga,
        escrita tra/n nos apagados ollos
        e nas asienes calvas.
       Non diga/s nunca, os mozos, que perdeches
       a rison*a esperanza:
90    do que a vivir comesa sempre e/ amiga;
      i so/ enemiga mortal de quen acaba...!
                       IX


           Paz, paz deseada:
       pra min,  $o/nde esta/?
       Quixais n'hei de tela...
95     iN'a tiven xamais!

          Sosego, descanso,
       $o/ nde hei de o atopar?
       Nos mals ! que me matan,
       na dor que me dan.

100        iPaz, paz, ti es mentira!
       iPra min non a hai!


                       X


                 Unha vez tiven un cravo
                 cravado no corazo/n,
       i eu non me acordo xa si era aquel cravo
105              de ouro, de ferro ou de amor.
       So/io sei que me fixo un mal tan fondo,
                 que tanto me atormentou,
       que eu di/a e noite sin cesar choraba
       cal chorou Madanela na Pasio/n.
110              <<Sen*or, que todo o podedes
                 --pedinlle unha vez a Dios--,
       daime valor para arrincar dun golpe
                 cravo de tal condicio/n >>.
                 E doumo Dios, e arrinqueino;
115              mais...$que/n pensara...? Despois
                 xa non sentin ma/is tormentos
                 nin soupen que/ era delor;
       soupen so/ que non sei que/ me faltaba
                 en donde o cravo faltou,
120    e seica, seica tiven soidades
                 daquela pena... iBon Dios!
       Este barro mortal que envolve o esprito
                 ique/n o entendera/, Sen*or...!


                       XI


           Cando un e/ moi dichoso, moi dichoso,
125           iincomprensibre arcano!,
       ca/sique --n'e mentira anque a pareza--
              Ile a un pesa de o ser tanto !.

          iQue no fondo ben fondo das entran*as
              hai un deserto pa/ramo
130    que non se enche con risas nin contentos,
       seno/n con froitos do delor amargos!

              Pero cando un ten penas
              i e/ en verda/ desdichado,
       oco n'atopa no ferido peito,
135           porque a dor, ienche tanto!

          Tan abonda e/ a desgracia nos seus dones,
       que os verte, iDios Ilo pague!, o/s regazados.
                 Hastra que o que os recibe,
                 iai!, reventa de farto.


                      XII


140       Hoxe ou man*a/n, $que/n pode decir ca/ndo?,
                 pero quisais moi logo,
       vira/nme a despertar, i en vez dun vivo,
                 atopara/n un morto.
          O/ rededor de min levantara/nse
145             xemidos dolorosos,
       aies de angustia, choros dos meus fillos,
                dos meus fillin*os orfos.

          I eu sin calor, sin movemento, fri/a,
                muda, insensibre a todo.
150    asi      estarei cal me deixare a morte
                o/ helarme co seu sopro.

          E para sempre iadio/s canto eu queri/a!
                iQue/ terrible abandono!
                Antre cantos sarcasmos
155             hai, ha de haber e houbo,
       non vin ningu/n que abata ma/is o/s vivos
       que o da humilde quietu/ dun corpo morto.



                      XIII


          Xa nin rencor nin desprezo,
          xa nin temor de mudanzas;
   160    tan so/ unha sede.... unha sede
          dun non sei que/, que me mata.
          Rios da vida. $o/nde estades?
          iAire!, que o aire me falta.

              --$Que/ ves nese fondo escuro?
   165 $Que/    ves que tembras e calas?
           iNon vexo! Miro. cal mira
          un cego a luz do sol crara.
          E vou caer ali en donde
          nunca o que cai se levanta 2.
                      XIV


170       Aquel romor de ca/ntigas e risas,
       ir,      vir, algarear;
       aquel falar de cousas que pasaron
       i outras que pasara/n;
       aquela, en fin, vitalidade inquieta
175    xuvenil, tanto mal
       me fixo, que Iles dixen:
       <<Ivos e non volva/s.>>

          Un a un desfilaron silenc!osos
       poraqui, porala/.
180    tal como cando as contas dun rosario
       se espallan polo chan.
       I o romor dos seus pasos, mentres se in*an,
       de tal modo hastra min veu resoar,
       que non ma/is tristemente
185    resoara/ quisais
       no fondo dos sepulcros
       o u/ltimo adio/s que un vivo o/s mortos da/.

          I o/ fin soia quedei, pero tan soia
       que oio da mosca o inquieto revoar,
190    do ratin*o o roer terco e constante,
      e do lume o <1chis chas>1,
      cando da verde ponla
      o fresco sugo devorando va!,
      narece que me falan, que os entendo.
195    que compan*a me fan;
       i este meu coraso/n lles di tembrando:
       <<iPor Dios..., non vos vaia/s!>>

          iQue/ doce. ma!s que/ triste
       tame/n e a soledad!
XV
200           A un batido, outro batido;
              a unha dor, outro delor;
              tras dun olvido, outro olvido;
               tras dun amor, outro amor.
             I o/ fin de fatiga tanta
205          e de tan diversa sorte,
             a velle/s que nos espanta
             ou o repousar da morte.
                          XVI
             Cando era tempo de inverno,
             pensaba en do/nde estari/as;
210          cando era tempo de sol,
             pensaba en do/nde andarias.
             i Agora... tan so/io penso,
             meu ben, si me olvidarias!
                        XVII
              Mais ve que o meu corazo/n
215          e/ unha rosa de cen follas,
             i e/ cada folla unha pena
             que vive apegada noutra.
               Quitas unha, quitas du/as:
             penas me quedan de sobra;
220          hoxe dez, man*a/n corenta,
             desfolla que te desfolla...
          iO corazo/n me arrincaras
       desque as arrincares todas!


                     XVIII


          Co seu xordo e costante mormori/o
225    atraime o oleaxen dese mar bravio,
       cal atrai das serenas o cantar.
       <<Neste meu leito misterioso e fri/o
       --dime--, ven brandamente a descansar.>>

          EI namorado esta/ de min... io den*o!,
230             i eu namorada del.
       Pois saldremos co empen*o,
       que si el me chama sin parar, eu ten*o
       unhas ansias mortais de apousar nel.


                      XIX


          Ando buscando meles e frescura
235             para os meus labios secos,
       i eu non sei co/mo atopo, nin por o/nde,
                queimores e amarguexos.

          Ando  buscando almi/bres que almibaren !
                estos meus agres versos,
240    i eu non sei co/mo, nin por o/nde, sempre
                se lles atopa un fero.
                I o ceo e Dios ben saben
                non ten*o a culpa deso.
                iAi!, sin querelo, tena
          245   o lastimado corazo/n enfermo.


                       XX


                   iSILENCIO!


          A man nerviosa e palpitante o seo.
       as niebras nos meus ollos condensadas,
       con un mundo de dudas nos sentidos
       i un mundo de tormentos nas entran*as.
5               ientindo co/mo loitan
                en sin !gual batalla
       inmortales deseios que atormentan
                e rencores que matan.
       mollo na propia sangre a dura pruma
10              rompendo a vena hinchada.
       i escribo.... escribo..., $ para que/? iVolvede
                o/ ma/is fondo da !alma.
                tempestosas imaxes!
       ilde a morar cas mortas relembranzas!
15     iQue a man tembrosa no papel so/ escriba
<1      palabras, e palabras, e palabras!>1
      Da idea a forma inmaculada e pura
                $do/nde quedou velada?
                       II
                    iDo i/ntimo!
                      iAdios!
                    Adio/s, montes e prados, igraxas e campanas:
                  adio/s, Sar e Sarela cubertos de enramada;
                  adio/s, Vida/n alegre moi/n*os e hondanadas;
                  Conxo, o do craustro triste i as soedades pra/cidas
                5  San Lourenzo, o escondido, cal un nin*o antre as ramas;
                  Balvi/s, para min sempre o das fondas lembranzas;
                  Santo Domingo, en donde canto eu quixen descansa
                  --vidas da min*a vida, anacos das entran*s--;
                  e vo/s tame/n sombrisas paredes solitarias
                10  que me vicheis chrore soia e desventurada;
                  Adio/s, sombras queridas; adio/s, sombras odiadas;
                      outra vez os vaive/ns da fertura
                         pra lonxe me arrastran.

                    Cando volver, se volvo, todo estara/ onde estaba:
                15  os mesmos montes negros i as mesmas alboradas,
                   do Sar e do Sarela mira/ndose nas auguas;
                   os mesmos verdes campos, as mesmas torres pardas
                   da catedral severa ollando as lontananzas.
                   Mais os que agora deixo tal coma a fonte mansa
                20 ou no verdor da vida, sin tempesta/s nin ba/goas,
                   tera/n de presa andado na senda de desgracia!
                      I eu..., mais eu inada temo no mundo,
                         que a morte me tarda!
                                * * *
II
i Do i/ntimo!
i ADIO/S!
Adio/s, montes e prados, igrexas e campanas;
adio/s, Sar e  Sarela cubertos de enramada;
adio/s, Vida/n alegre, moi/n*os e hondanadas;
Conxo, o do crausto triste i as soedades pra/cidas;
5  San Lourenzo, o escondido, cal un nin*o antre as ramas;
Balvi/s, para min sempre o das fondas lembranzas;
Santo domingo, en donde canto eu quixen descansa
--vidas da min*a vida, anacos das entran*as--;
e vo/s tame/n, sombrisas paredes solitarias
10 que me vicheis chorare soia e desventurada;
Adio/s, sombras queridas; adio/s, sombras odiadas;
outra vez os vaive/ns da fertura
pra lonxe me arrastran.
     Cando volver, se volvo, todo estara/ onde estaba:
15  os mesmos montes negros i as mesmas alboradas,
    do Sar e do Sarela mira/ndose nas auguas;
os mesmos verdes campos, as mesmas torres pardas

da catedral severa ollando as lontananzas.
Mais os que agora deixo tal coma a fonte mansa
20  ou no verdor da vida, sin tempesta/s nin ba/goas,
i ca/nto, cando eu tornare,vi/timas da mudanza,
tera/n de presa andado na senda da desgracia!
      I eu..., mais eu inada temo no mundo,
        que  a morte me tarda!

25       Grilos e ralos, rans albarin*as,
      sapos e bichos de todas cras,
      mentras o/ lonxe cantan os carros,
      ique/ serenatas tan amorosas
      nos nosos campos sempre nos dan!

30             Tan so/ acordarme delas.
               non sei o que me fai:
                   nin sei si e/ ben,
                   nin sei si e/ mal.




         iCa/l as nubes no espaso sin limites
35             errantes voltexan!
               Unhas son brancas,
               outras son negras;
      unhas, pombas sin fel me parecen;
               despiden outras
40             luz de centela...

         Sopran ventos contrarios na altura,
               i a/ desbandada,
      van leva/ndoas sin orden nin tino,
               nin eu sei pra o/nde,
45             ni sei por que causa.

         Van leva/ndoas, cal levan os anos
               os nosos enson*os !
               ! a nosa esperanza.
           * * *
         Rico ou probe, algu/n dia
50    icon que/ contento e pracidez folgaba!
      I agora, probe ou rico, o/ desdichado
               itodo, todo Ile falta!

         En balde ven*en dias, pasan anos,
               e inda sigros pasaran.
55    Si ha! abondosas fontes que se secan,
      tame/n as hai que eternamente manan;
      mais as fontes perenes nesta vida
               son sempre envenenadas.

         Nelas o esprito que ofendido pena,
60    na humida/ enferma do rencor se ban*a,
               sin que dado lle sea
      beber do olvido nas saudosas auguas.

         iOdio, fillo do inferno!.
      pode acabalo amor; mais ti n'acabas,
65    mamoria  que recordalas ofensas.
               Si/, si/, ide ti mal haia!



                     NA CATEDRAL


         Coma  algu/n dia, polos corrunchos
               do vasto tempro,
      vellos e vellas, mentras monean !,
      silban as salves i os padrenuestros;
  5   i os arcebispos nos seus sepulcros,
      reises e reinas, con gran sosego.
      na paz dos ma/rmores tranquilos dormen.
     mentras no coro cantan os cregos.
     O o/rgano lanza tristes cramores,
10   os das campanas responden lexos,
     i a santa imaxen do Redentore
     pare/s que suda sangre no Huerto.

         Sen*or Santisimo, o/s teus pes ica/nto
     tame/n de angustia sudado ten*o!
15   Mais si o pecado cast!gas sempre,
     o/ que afrixido vai a pedircho
              daille remedio.

      O sol poniente, polas vidreiras
     da Soledade, lanza serenos
20   raios que f!ren descoloridos
     da Groria o/s a/nxeles i o/ Padre Eterno.
     Santos e apo/stoles, --ive/deos!-- parece
     que os labios moven, que falan quedo
     os uns cos outros, e alo/ na altura
25   do ceu a mu/sica vai dar comenso,
     pois os groriosos concertadores
     tempran r!son*os os instrumentos.

     $Estara/n vivos? $Sera/n de pedra
     aque/s sembrantes tan verdadeiros,
30   aquelas tu/nicas maravillosas,
     aqueles ollos de vida cheos?
     Vo/s que os fixeches de Dios ca axuda,
     de inmortal nome Mestre Mateo,
     xa que ai quedaches homildemente
35   arrodillado, falaime deso.
     Mais co eses vosos cabelos rizos,
     <1santo dos croques>1, cala/s...  i eu rezo.
           Aqui/ esta/ a Groria, mais naquel lado,
        naquela arcada negrexa o inferno
     40 cas almas tristes dos condanados,
        onde as devoran to/dolos demos.
        De ali/ non podo quitalos ollos,
        mita/ asombrada, mita/ con medo,
        que aqueles todos se me figuran
     45 os dun delirio mortaes espeutros.

         iCo/mo me miran eses calabres
             i aqueles den*os!
        iCo/mo me miran, facendo moecas
        dende as colunas onde os puxeron!
     50 iSsera/ mentira, sera/ verdade!
            Santos do ceo,
        $sabera/n eles que son a mesma
            daqueles tempos...?
        Pero xa orfa, pero enloitada,
     55 pero insensibre cal eles mesmos...
        iCo/mo me firen...! Voume, si/, voume,
            ique ten*o medo!

        Mais xa nos vidros da grande aran*a
            cai o postreiro
     60 raio tranquilo que o sol da hermosa
            os vivos refrexos,
        cintileando coma as estrelas,
     65 pintan mil cores no chan ceando,
        e fan que a tola da fantesi/a
        son*e milagres, finxz portentos.
        Mais de repente ven*en as sombras...
        Todo e/ negrura, todo e/ misterio...
     70 Adio/s alxofres, e maravillas...
        Tras do Pedroso pu/xose Febo.
        Coma pantasmas cruzan as naves
        silbando salves e padrenuestros,
        vellos e vellas que a Dios Ile piden
     75 El tan so/ sabe ca/es remedios;
        que cando o mundo nos deixa, e soio
        cando buscamos con ansia o ceo.

         O/s pes de Virxen da Soledade
        --ide moitos anos nos conocemos!--
     80 a oracio/n dixen que antes dici/a,
        fixen mamoria dos meus sacretos,
        para mi madre deixei carin*os,
        para os meus fillos miles de beixos,
        polos verdugos do meu esprito
     85 recei... ie fun me, pois tin*a medo!

             * * *

          iCorre/, serenas ondas cristai/n*as,
       pasade en calma e maxestosas, como
       as sombras pasan dos groriosos feitos!
       iRodade sin descanso, como rodan
     90 a eternida/ xeneracio/s sin nu/mero
       que cal eu vos contempro, contempra/ronvos!
       Daime vosos perfumes, londas rosas;
       da sede que me abrasa, craras fontes,
       apagade o queimor; nubes de gasa,
       cubri cal velo de lixeiro encaixe
       do ardente sol os briladores raios;
       e ti/, temprada e carin*os brisa,
       da/ encomeso o/s concertos misteriosos
       antre os carballos da devesa escura
     100 por onde o Sar vai marmurando leve.

         O tempo pasou ra/pido; a centela
       tal vez ma/is lentamente o espaso inmenso
       atravesa o/ caer, que eles, os anos,
       pra min crreron en batallas rudas..
     105 iMais correron por fin...i o di/a chega...!
       Da/me os teus bicos i os teus brazos a/breme
       aqui/, onde o ri/o, na espesura fresca...
       A ningue/n digas o/nde estou...; con frores
       das que eu queri/a, a delatora mancha
110    crube..., e que nunca co meu corpo acerten
       profanas mans para levarme lexos...
       iQuero quedar onde os meus dores foron!





         Cada noite eu chorando pensaba:
       que esta noite tan grande non fora,
115    que durase..., e durase... antretanto
                que a noite das penas
                me envolve loitosa...

           Mais a luz insolente do dia,
                costante e traidora,
120             cada aman*ecida
       penetraba radiante de groria
       hastra o leito donde eu me tendera
                coas min*as congoxas.

       Desde entonces busquei as tiniebras
125             mais negras e fondas,
       e busqueinas en vano, que sempre
       tras da noite topaba ca aurora...
       So/ en min mesma buscando no oscuro
                i entrando na sombra,
130    v!n a no!te que nunca se acaba
                na miiia alma soia.
                  TI ONTE, MAN*A/N EU

           Cai/n tan baixo, tan baixo,
      que a luz onde a min non vai;
      perdi/n de vista as estrelas
      e vivo na escurida-.

5         Mais, agarda... iO que te riches,
      insensibre o/ meu afa/n!
      Inda estou vivo..., inda podo
      subir para me vingar.

         Tira/ pedras o/ caido,
10    tiraille anque sea un cento;
      tira/..., que cando caiades,
      hanvos de facelo mesmo.




        Deixa que nesa copa en donde bebes
               as dozuras da vida,
15    unha gota de fel, unha tan so/io,
      o meu dorido corazo/n esprima.
               Comprendera/s estonces
      co/mo abranda a delor as pedras frias,
               anque abrandar non poida
20    almas de ferro e peitos homicidas.


                     BOS AMORES

         Cal olido de rosas que sai de antre o ramaxen
      nunha man*a/n de maio, hai amores soaves
      que n'inda vir se sinten, nin se ve cando entraren
      pola mimosa porta que o corazo/n Iles abre
5              de seu, cal se abre no agosto
               a frol o/ orballo da tarde !.
         E sin romor nin queixa, nin choros, nin cantares,
      brandos asi/ e saudosos, cal alentar dos a/nxeles,
      e no/s encarnan puros, corren coa nosa sangre
10    i os ermos reverdecen do esprito onde moraren.
               Busca estes amores..., bu/scaos,
               si tes quen chos poida dare;
               que e/stes son so/io os que duran
               nesta vida de pasaxen.



                      AMORES CATIVOS


               Era delor i era co/lera,
               era medo i aversio/n,
               era un amor sin medida,
               iera un castigo de Dios!
5        Que hai uns negros amores de i/ndole pezon*enta
      que privan os espritos, que turban as concencias,
      que morden si acarin*an, que cando miran queiman,
      que dan dores de rabia, que manchan e que afrentan.
               Ma/is val morrer de friaxen
10             que quentarse a/ su/a fogueira.








               Abride, as frescas rosas;
               brilade, os caraveles;
      do seu xardi/n os a/rbores, vestivos
               cas lindas follas verdes;
15    parras que un tempo sombra nos prestaches,
      a cubrirvos de pa/mpanos volvede.
               Natureza fermosa,
               a mesma eternamente,
      dille o/s mortais, de novo o/s loucos dille
20             ique eles nomais perecen!
                    DE BALDE...


        Cando me pon*an o ha/bito,
               si e/ que o levo;
     cando me metan na caixa,
               si e/ que a ten*o;
5    cando o responso me canten,
     si hai con que/ pagarlle o/s cregos,
     e cando dentro da cova...
     iQue inda me leve San Pedro
     se so/ o/ pensalo non ri/o
10   con unha risa dos den*os!
     iQue enterrar, han de enterrarme
     anque non Iles den din*eiro...!



                  $QUE/N NON XIME?


     Luz e progreso en todas partes..., pero
               as dudas nos corazo/s,
     e ba/goas que un non sabe por que/ corren,
     e dores que un non sabe por que/ son.

5       <1Outro cantar,>1 din, cansados
     deste estribilo, os que chegando van
     nunha nova fornada, e que andan cegos
               buscando o que inda non hai.

         iRe/probos...! Sempre o/ oculto perguntando,
10             que, mudo, nada vos di.
     Buscade   a fe, que se perdeu na duda,
               e deixade de xemir.

         Mais eles tame/n perdidos
     por unha i outra senda van e ve/n,
15   sin que sepan, icoitados!, por o/nde andan,
     sin paz, sin rumbo e sin fe.
          Triste e/ o cantar que cantamos,
     mais $que/ facer si outro mellor non hai?
               Moita luz deslumbra os ollos,
20   causa inquietude o moito desear.
               Cando unha peste arrebata
               homes tras homes, n'hai ma/is
               que enterrar de presa os mortos,
               baixala frente, e esperar
25   que pasen as correntes apestadas...
               iQue pasen..., que outras vendra/n!





         Ladraban contra min, que camin*aba
               ca/sique sin alento,
     sin poder co meu fondo pensamento
30   i a pezon*a mortal que en min levaba.
               I a xente que topaba,
               olla/ndome a mantenta,
     do meu dor sin igual i a min*a afrenta,
               traidora se mofaba.
35   I eso que nada ma/is que a adivin*aba.
               <<Si a souperan, iDios mi/o!,
     --pensei  tembrando--, contra min volvera
               a corrente do ri/o.>>

      Buscando o abrigo dos ma/is altos muros,
40             nos camin*os desertos,
     ensangrentando os pes nos seixos ! duros,
     fun chegando o/ lugar dos meus carin*os,
     maxinando espantada:  <<Os meus menin*os
               $estara/n xa despertos?
45   i/Ai, que o/ verme chegar tan maltratada,
        chorosa, sin alento e ensangrentada,
        dara/n en se afrixir, malpocadin*os,
                   por su/a nai malfadada!>>
         Pouco a pouco fun indo,
50    i as escaleiras con temor subindo,
      co triste corazo/n sobresaltado.
      iEscoitei...! Nin as moscas rebulli/an.
      No berce inda os meus a/nxeles dormi/an,
           ca Virxen ao seu lado.





55       $Por que/, min*a almin*a,
      por que/ ora non queres
      o que antes queri/as?

         $Por que/, pensamento,
      por que/ ora non vives
60    de amantes deseios?

         $Por que/, meu esprito,
      por que/ ora te humildas,
      cando eras altivo?

         $Por que/, corazo/n,
65    por que/ ora non falas
      falares de amor?

         $Por que/ xa non bates
      co doce batido
      que calma os pesares?

70       $ Por que/, en fin, Dios meu,
      a un tempo me faltan
      a terra i o ceu?

         iOu ti, roxa estrela
      que din que comigo
75    naciche, poideras
          por sempre apagarte,
      xa que non pudeche
      por sempre alumarme...!



                   O TOQUE DE ALBA


                   Da catredal campana
               grave, triste e sonora,
               cando o/ raiar do di/a
               o toque de alba tocas,
5              no espazo silencioso
               soando malenco/nica,
               as tu/as bataladas
      non sei que/ despertares me recordan.

                   Foron algu/ns tan puros
10             coma o fulgor da aurora,
               outros cal a esperanza
               que o namorado son*a,
               i a/ derradeira inquietos,
               mita/ luz, mita/ sombras,
15             mita/ un pracer sin nome,
      e mita/ unha sorpresa aterradora.

                   iAi!, que os anos correron
               e pasaron auroras,
               e menguaron as dichas,
20             e medrano as congoxas.
               E cando ora, campana,
               o toque de alba tocas,
               sinto que se desprenden
      dos meus ollos bagullas ! silenciosas.


25                 iQue/ xorda e tristemente,
               que/ pavorosa soas
               no meu esperto oi/do,
               mensaxeira da aurora,
               cando o/ romper do di/a
30             pausadamente tocas...!
               ;- En do/nde van aqueles
      despertares de dichas e de groria?


               Pasaron para sempre;
               mais ti, grave e sonora,
35             iai!, o/ romper do di/a,
               ca tu/a voz malenco/nica
               ves decote a lembrarnos
               cada nacente aurora;
               e parece que a morto
40    por eles e por min a un tempo dobras.


               Da catredal campana,
               tan grave e tan sonora,
               $por que/ a tocar volveches
               a ialba candorosa
45             desque eu houben de oi/rte
               en bagullas envolta?
      Mais ben pronto..., ben pronto, os meus oi/dos
      nin te oira/n na tarde nin na aurora.



        i Mar!, cas tu/as auguas sin fondo,
50    iceo!, ca tu/a imensida-,
      o fantasma que me aterra
      axuda/deme a enterrar.


          E/ mais grande que vo/s todos,
      e que todos pode ma/is...;
55    cun  pe/ posto onde  brilan os astros,
      e outro onde a cova me fan .
      Impracabre, bulro/n e san*udo,
     diante de m!-n sempre va,
     i amenaza perseguirme
60   hastra a mesma eternida-.




                 Cava lixeiro, cava,
              xigante pensamento,
     cava un  fondo burato onde a memoria
              do pasado enterremos.
65            iA/ terra cos difuntos!
              iCava, cava lixeiro!
     E por lousa dara/slle o negro olvido,
     i a nada Ile dara/s por simiterio.




        Cando penso que te fuches,
70   negra sombra que me asombras,
     o/ pe dos meus cabezales
     tornas face/ndome mofa.

         Cando maxino que es ida,
     no mesmo sol te me amostras,
75   i eres a estrela que brila,
     i eres o vento que zoa.

       Si cantan, es ti que cantas;
     si choran, es ti que choras;
     i es o marmurio do rio,
80   i es a noite, i es a aurora.

       En todo esta/s e ti es todo,
     pra min i en min mesma moras.
     nin me abandonara/s nunca,
     sombra que sempre me asombras !.
               A VENTURA E/ TRAIDORA


                  Tembra a que unha inmensa dicha
               neste mundo te sorprenda;
               grorias, aqui/, sobrehumanas
               tra/n desventuras supremas !.
5     Nin maxines que pasan os dores
      como pasan os gustos na terra;
               ihai infernos na memoria,
               cando n'os hai na concencia!

         Cal arraigan as hedras nos muros,
10    nalgu/ns peitos arraigan as penas,
               e unhas van minando a vida
               cal minan o/utralas pedras.
               Si/; tembra cando no mundo
               sintas unha dicha inmensa:
15             val ma/is que a tu/a vida corra
               cal corre a iaugua serena.





         Le/vame a aquela fonte cristai/n*a
               onde xuntos bebemos
      as puri/simas auguas que apagaban
20    sede de amor e Ilama de deseios.
      Le/vame pola man cal noutros di/as...
               Mais non, que ten*o medo
               de ver no cristal li/quido
               a sombra daquel negro
25    desengano sin cura nin consolo
               que antre os dous puxo o tempo.
                     O PAZO DE A...


                   Era o/ caer da tarde,
      encomenzaba o ca/ntico dos grilos,
               xorda a presa ruxi/a,
      brilaban lonxe os lumes fuxitivos.
5     O/ pe do monte, maxestuoso, ergui/ase
      na aldea escura o casero/n querido,
               ca oliva centenaria
      de cortinax o/ ventanil servindo !.
               Deserta a escalinata,
10             soio o paterno nin*o,
      e enriba del caendo misteriosas
      coas sombras do crepu/sculo, as do olvido.

                  $Que/n o/ pasado volve
               os ollos compasivos?
15             $que/n se lembra dos mortos,
      si inda non poden recordarse os vivos?




                  No ceo, azul crari/simo;
               no chan, verdor intenso;
               no fondo da alma min*a,
20             todo sombriso e negro.

                  iQue/ alegre romari/a!
               iQue/ risas e contentos!
               I os meus ollos en tanto
               de ba/goas esta/n cheos.

25                Cubertos de verdura,
               brilan os campos frescos,
               mentras que a fel amarga
               rebosa no meu peito.
                 A XUSTICIA POLA MAN


         Aque/s que te/n fama de honrados na vila,
     rouba/ronme tanta brancura que eu tin*a;
     bota/ronme estrume nas galas dun di/a,
     a roupa de cote pun*e/ronma en tiras.
5        Nin pedra deixaron en donde eu vivira;
     sin lar, sin abrigo, morei nas curtin*as;
     o/ raso cas lebres dormi/n nas campi/as;
     meus fillos..., imeus anxos...!, que tanto eu queri/a
     imorreron, morreron ca fame que tin*an!  !
10       Quedei deshonrada, mucha/ronme a vida,
     fixe/ronme un leito de toxos e silvas;
     i en tanto, os raposos de sangre maldita,
     tranquilos nun leito de rosas dormian.

         --i <1Salva/deme, ou, xueces!>1 berrei... iToleri/a!
15   De min se mofaron, vendeume a xusticia.
     --<1Bon Dios, axudaime>1-- berrei, berrei inda...
     Tan alto que estaba, bon Dios non me oi/ra.
         Estonces, cal loba doente ou ferida,
     dun salto con rabia pillei a foucin*a,
20   rondei pasenin*o... iNe as herbas senti/an!
     I a lu/a escondiase, i a fera dormi/a
     cos seus compan*eiros en cama mullida.

         Mireinos con calma, i as mans estendidas,
     dun golpe, idun soio!, deixeinos sin vida .
25   I o/ lado, contenta, senteime das vi/timas,
     tranquila, esperando pola alba do di/a.

         I estonces..., estonces cumpreuse a xusticia:
     eu, neles; i as leises, na man que os ferira.
         Dios puxo un velo enriba
30    dos nosos corazo/ns,
      velo que oculta abismos
      que EI pode ollar tan so/.
         Cando eu penso o que viran
      no que adorando estou
35    homilde e de rodillas
      cal se adora al Sen*or,
         si este velo cai/se
      de repente antre os dous,
      tembro..., e incrinando a frente
40    digo:<< i/Que/ sabio e/ Dios!>>.





       i <1Tas-tis, tas-tis!,>1 na silenciosa noite
      con siniestro compa/s repite a pe/ndola !,
               mentras a frecha aguda
      marcando un i outro instante antre as tiniebras,
45             do relox sempre imo/vil
      recorre lentamente a limpa esfera.
               Todo e/ negrura en baixo
               e so/ na altura inmensa,
      so/ na anchura sin li/mites do ceo
50    con inquietu/ relumbra algunha estrela,
      cal na cinza das grandes estivadas
      brilan as charamuscas    derradeiras.
         I a pe/ndola noma/is, xorda batendo
      cal bate un corazo/n que hinchan as penas,
55             resoa pavorosa
               na escuridade espesa.
      En vano a vista con temor no escuro
               sin parada vaguea;
      uns tras doutros instantes silenciosos
      pasando van, e silenciosos chegan
      outros detra/s, na eternida/ caendo
      cal cai o grau na moedora pedra,
      sin que o porvir velado o/s mortais ollos
               rompan as pesadas bre/temas.

65       iQue/ triste e/ a noite, i o relox que/ triste,
      si inquieto o corpo i a concencia velan!


                    AMIGOS VELLOS


      Cando antre as naves tristes e fri/as
               de alto mural,
      cal elas fri/a, cal elas triste,
      o/ ser da tarde vou a rezar,
5     ique/ pensamentos loucos e estran*os
      a/ min*a mente ven*en e van!

         Xordo silencio que eu xa conoso,
      que e/ meu amigo de anos atra/s,
      pero que e/ cheo doutras lembranzas,
10    pero onde o esprito parez que escoita
               eco mortal,
      reina nos a/mbitos da gran basi/lica
      con misteriosa serenidad.

       Incertas sombras, raios tembrosos,
15             cabo do altar,
      pousan, vaguean, foxen i agra/ndanse
               de adiante atra/s.
      I o Santo Apo/stol, sempre sentado
               no seu sitial
20    de prata e ouro, contempra inmo/vil
      con ollos fixos canto ali/ esta/ !.
       Que/n fora pedra, que/n fora santo
               dos que ali/ ha!-;
     como San Pedro, nas mans as chaves;
25   co dedo en alto como San Xoa/n,
     unhas tras outras xeneracioes
               vira pasar,
     sin medo a/ vida, que da/ tormentos;
     sin medo a/ morte, que espanto da.

30       Logo se acaba da vida a triste
               pelerinax.
     Os homes pasan, tal como pasa
               nube de vran.
     I as pedras quedan..., e cando eu morra,
35             ti, catredal,
     ti, parda mole, pesada e triste,
     cando eu non sea, ti inda sera/s.




           Maio longo..., maio longo,
        todo cuberto de rosas:
40      para algu/s, telas de morte;
          para outros, telas de bodas.

             Maio longo, maio longo,
        fuches curto para min:
        veu contigo a min*a dicha,
45      volveu contigo a fuxir.



               LU/A DESCOLORIDA


               Lu/a descolorida
               como cor de ouro pa/lido,
               vesme i eu non quixera
               me vises de tan alto.
5              O/ espaso que recorres,
     le/vame, caladin*a, nun teu raio.
                   Astro das almas orfas,
               Iu/a descolorida,
               eu ben sei que n'alumas
10             tristeza cal a min*a.
               Vai contalo o/ teu dono,
      e dille que me leve adonde habita.

                   Mais non Ile contes nada,
               descolorida lu/a,
15             pois nin neste nin noutros
               mundos terei fertuna.
               Se sabes onde a morte
               ten a morada escura,
      dille que corpo e alma xuntamente
20    me leve adonde non recorden nunca,
      nin no mundo en que estou nin nas alturas.




               iQue/ pra/cidamente brilan
           o ri/o, a fonte i o sol!
           Ca/nto brilan..., ma/is non brilan
      25             para min,  non !.

               iCa/l medran herbas e arbustos,
           ca/l brota na a/rbor a frol!
           Mais non medran nin frorecen
                     para min, non.

      30       iCa/l cantan os paxarin*os
           enamoradas cancio/s!
           Mais anque cantan, non cantan
                     para min, non.

               iCa/l a Natureza hermosa
      35   sorri/ a maio que a mimou!
           Mais para min non sorr!,
                     para min, non.
         Si/..., para todos un pouco
     de aire, de luz, de calor...
40   Mais si para todos hai,
               para min, non.

         iE ben...!, xa que aqui n'atopo
     aire, luz, terra nin sol,
     $para min n'habra/ unha tomba?
45             Para min, non.



            ESTRANXEIRA NA SU/A PATRIA


         Na xa vella baranda
     entapizada de hedras e de lirios
     foise a sentar calada e tristemente
               frente do tempro antigo.

5        Interminable procesio/n de mortos,
     uns en corpo nomais, outros no esprito,
     veu pouco a pouco aparecer na altura
               do direito camin*o,
     que mono/tono e branco relumbraba,
10   tal como un lenzo nun herbal tendido.

         Contemprou ca/l pasaban e pasaban
               collendo hacia o infinito,
               sin que o/ fixaren nela
     os ollos apagados e afundidos
15             deran sin*al nin moestra
     de habela nalgu/n tempo conocido.

         I uns eran seus amantes noutros di/as,
     deudos eran os ma/is i outros amigos,
               compan*eiros da infancia,
20             sirventes e vecin*os.

         Mais pasando e pasando diante dela,
     fono os mortos aqueles prosiguindo
               a indiferente marcha
               camin*o do infinito,
25    mentras  cerraba a noite silenciosa
               os seus loitos tristi/simos
      en torno da    estranxeira na su/a patria !,
               que, sin lar nin arrimo,
      sentada na baranda contempraba
30    ca/l brilaban os lumes fuxitivos.





               i <1Padro/n....! i Padro/n... .!>1
<1            Santa Maria... Lestrove...>1
                     <1iA dio/s.! iA dio/s!>1




               Aquelas risas sin fin,
      35    aquel brincar sin dolor,
            aquela louca alegri/a,
                     $por que/ acabou?

               Aqueles doces cantares,
            aquelas falas de amor,
      40    aquelas noites serenas,
               $por que/ non son?

            Aquel vibrar sonoro
           das cordas da arpa i os sons
           da guitarra malenco/nica,
      45             $que/n os levou?

               Todo  e/ silensio mudo,
                     soida/, delor,
            onde outro tempo a dicha
                     sola reinou...
50    <1! Padro/n...! i Padro/n....!>1
      <1Santa Maria... Lestrove...>1
               <1iAdio/s! iAdio/s!>1


                  II


        O simiterio da Adina 2
      n'hai duda que e/ encantador
55    cos seus olivos escuros
      de vella recordazo/n;
      co seu chan de herbas e frores
      lindas, cal no'outras dou Dios;
      cos seus cano/negos vellos
60    que nel se sentan o/ sol;
      cos menin*os que ali xogan
      contentos e rebuldo/s;
      cas lousas brancas que o cruben,
      e cos hu/medos monto/ns
65    de terra, onde algunha probe
      o/ aman*ecer se enterrou.

      Moito te quixen un tempo,
      simiterio encantador,
      cos teus olivos escuros,
70    ma/is vellos que os meus abo/s;
      cos teus cregos venerables,
      que se iban sentar o/ sol,
      mentras cantaban os pa/xaros
      as matutinas cancio/ns,
75    e co teu osario humilde
      que tanto respeto impo/n
      cando da luz que nel arde
      ve un de noite o resprandor.
      Moito te quixen e que/rote,
  80   eso ben o sabe Dios;
       mas hoxe, o/ pensar en ti
       nu/braseme o corazo/n:
       que a terra esta/ removida,
                 negra e sin frols...

  85       <1iPadro/n....! iPadro/n....!>1
       <1Santa Maria... Lestrove...>1
                 <1iAdio/s! iAdio/s!>1

                 III

          Fun un di/a en busca deles,
       palpitante o corazo/n,
90     funos chamando un a un
       e ningu/n me contestou.

           Petei nunha i outra porta,
       non senti/n fala nin voz,
       cal nunha tomba valdeira
95     o meu petar resonou.

        Mirei pola pechadura,
       ique/ silensio...! ique/ pavor...!
       Vin noma/is sombras errantes
       que iban e vin*an sin son,
100    cal voan os lixos leves
       nun raio do craro sol.

           Ergue/ronseme os cabelos
       de estran*eza e de delor.
       iNin un soio...!, inin un soio...!
105    $Do/nde esta/n?, $que/ deles foi?

          O triste son da campana,
       vagoroso a min chegou...
       iTocaba a morto por eles...!

      <1iPadro/n....! iPadro/n...!>1
110    <1Santa Maria... Lestrove...>1
                <1iAdio/s! iAdio/s!>1
                        PASADE


              Brila, raio da aurora,
     cal un sono de paz branco e purisimo.
     A aquel que naceu cego, $que/ Ile importa
              o teu fulgor divino?

5                 Xemi, serenas ondas,
              co romor dos pinares.
     Mu/sicas, iai!, e cantos i armoni/as,
              para un xordo, $que/ valen?

                 Pasa/, pasade, hermosas,
10 feitizo dos que esperan e dos que aman.
     Amores e praceres son mentira
              pra quen ten seca a ialma.




                 $Por que/, Dios piadoso,
              por que/ chaman crime
15   ir en busca da morte que tarda,
              cando a un esta vida
              Ile cansa e Ile afrixe? !

                 Cargado de penas,
              $que/ peito resiste?
20   $Ca/l rendido viaxero non quere
              buscalo descanso
              que o corpo Ile pide?

                 $Por que/ si un non rexe
              as dores que o oprimen,
25 . por que/ din que te amostras airado
              de que un antre as tombas
              a frente recrine?
                   Inferno no mundo
               e inferno sin li/mites
30    ma/is ala/ desta cova sin fondo
               que a ialma cobiza,
               que os ollos non miden.

                  Si e/ que esto e/ verdade,
               iverdade terrible!,
35    ou deixade un inferno tan soio
               de tantos que eisisten,
               ou si non, Dios santo,
               ipiedade dos tristes!


                 iSOIA!


          Eran cra/rolos di/as,
         riso/n*alas man*ans,
         i era a tristeza su/a
         negra coma a orfanda-.

     5      In*ase a/ man*ecida,
         tornaba coa sera/n...;
         mais que fora ou vin*era
         ningue/n llo in*a a esculcar !.

           Tomou un di/a leve
    10   o camin*o do areal...
         Como naide a esperaba,
         ela non tornou ma/is.



            O/ cabo dos tres dias,
         boto/una fora o mar,
    15   i ali/ onde o corvo pousa,
         soia enterrada esta/ .
III
Varia
N'HAI PEOR MEIGA QUE UNHA GRAN PENA
I
--Marianin*a, vaite o/ ri/o.
--Deixa,n*a nai, que aqui/ estea,
que eu non vexa a luz do di/a,
que a luz a min non me vexa.
5   ---$Que/ esta/s dicindo, rapaza...?
--- Que onte a/ man*a/n na devesa
a iaugua se tornou roxa
cando me fun lavar nela;
que en baixo dos menus pei/n*os
10  i/n*anse muchando as herbas;
que o/ ferirme o sol na cara,
tornouma color da cera;
que os ourizos dos castan*os
nos meus cabelos se endredan;
15  que as espin*as dos espin*os
contra min se volven feras;
que o/pasalas corredoiras
prenden en min as silveiras;
que me pican as ortigas;
que me ma/goan as areas,
i os paxarin*os o/ verme,
din cantando en son de queixa:
<1i Vai a morrer Marianin*a...!>1
<1i Rezade todos por ela!>1
25        --iAi, min*a Virxe do Carme,
      que a min*a filla esta/ enferma!
      iAi, Dios, que ma enfeitizaron!
      iAi, que a abafou unha meiga!
      Non foras ti tan bonita,
30    naide envidia che tivera.
      Prenda das min*as entran*as,
      ven a min, non tomes pena,
      que has de ir a San Pedro Ma/rtir ,
      mais que bois e vacas venda...
35    --Mi madrin*a, madrin*a,
      levaime adonde quixeras,
      mas para min n'hai remedio
      en todo o redor da terra,
      si non e/ nun corazo/n
40    que me oprime antre cadeas,
      si n'e/ nunha mala boca
      que me pragueou maldicenta...

          --$Que/n te pragueou, n*a filla?
      $que/ males, meu ben, fixeras?
45    --Non mo pregunte/s, mi madre,
      vale mais que nunca o sepas.
      Secretos desta feitura
      deben dormir antre as pedras.
      --Fala, rapaza, que sinto
50    ferverme o sangre nas venas.
      --Que eu non vexa a luz do dia,
      que a luz a min non me vexa...
      Mi madrin*a, mi madrin*a,
      non me maldiza/s cal ela,
55    deixame ir co meu sacreto
      dormir no fondo da terra.
      --Non ira/s co teu sacreto;
      non ira/s, anque ben queiras;
      que ali a preguntarcho fora
60    tu madre, e ali/ responderas.
      --iAi, mi madre! Era bonito
      coma os anxos das igresias;
      era en falas amoroso,
      muito, muito ma/is que as sedas;
65    era doce..., muito, muito
      ma/is que a mel que sai da cera.
      Olia a rosas de maio,
      seus ollos eran estrelas.
      e tin*a cal ouro puro
70    a enrisada cabeleira...
      --Acaba, Mariana, acaba,
      que o corazo/n se me aperta...
      $De que/n falas?, dimo, dimo...
      $Ou quizais son*aches, nena?
75    --Non son*ei, mi ma, non son*o,
      anque son*ar ben quixera.
      Folguei co conde, sen*ora,
      prometido da condesa.
      Fala/bame antre os carballos
80    cando iba ao monte por len*a;
      fala/bame ao pe do ri/o
      nas tardes do vran serenas;
      falei con el..., iai!, falara,
      mi madrin*a, a vida inteira.
85    --iAi!, min*a Virxe querida,
      que a min*a filla esta/ enferma,
      enferma de mal de amores
      que enfermaron a honra dela.
      Ben fan en cantarche os pa/xaros,
90    Marianin*a, min*a prenda:
<1      iVai a morrer Marianin*a!>1
<1      iQue recen todos por ela!>1

       Marianin*a vai secando,
      a probe sin sangre queda,
95    n'hai alimento que tome,
      n'hai augua que Ile apeteza,
      amigas n'hai que a consolen,
      mu/sicas n'hai que a entreten*an,
      i a/ vista do sol acora,
100   i a/ vista das frores tembra.
      A su/a nai anda tola
      en busca de santas herbas,
      que no leito de Mariana
      pon de noite a/ cabeceira;
105   e vai de ermida en ermida,
      leva ofrenda tras ofrenda
      a cada bendita Virxe,
      a to/dolos santos reza
      i a/s a/nimas Iles pon luces
110   para que pidan por ela.
      Pero non sanda Mariana,
      Mariana sin sangre queda...
      Todos din que unha <1chuchona>1
      ven de noite a chuchar nela,
115   e hai algu/n que veu de noite
      a <1compan*a>1 pola aldea.


                  II


           -$Conque morre a namorada?
      $Por min morre a linda nena?
      iNunca!, porque eso non fora
120   dino da min*a nobreza.
      Enxugade esas bagullas,
      non chores ma/is, probe vella,
      que a nena das trenzas longas
      ben pronto sera/ condesa.
125   Vamos a darlle esta nova,
      va/monos a cabo dela.
       E a trote largo camin*an
      polo medio da devesa.
       --Meu sen*or..., $n'oi/s os corvos?
130    Ven*en camin*o da aldea...
       Mira/ ca/l baten as alas,
       ca/l baten as alas negras.
       --Deixa/ que as batan, que e/ cousa
       dos corvos facer tal moestra.
135    --Sen*or, sen*or..., ico/mo chilan!
       iQue/ agoreiramente berran!
       E/ porque adivin*an morte,
       e/ que mortandade hai cerca.
       --iHabra/ia! Que Dios acolla
140    a aquel que deixa esta terra.
       --Meu sen*or, tocan a morto...
       iAi!, tocan na nosa igrexa...
       iN*a    Virxe!  $Que/n morreri/a?
       --Non pense/s en que/n morrera,
145    pensa/, n*a vella, tan so/io
       na vosa filla que pena.
       --Sen*or, sen*or..., pouco andamos;
       picade, por Dios, espuela,
       que o/ salir, a/ man*ancin*a,
150    n'habi/a enfermos na aldea
       si non era min*a filla,
       que tin*a o color da terra,
       i/ os pes como a neve fri/os,
       i as mancin*as coma cera,
155    i o/ redor dos tristes ollos
       unhas coma manchas negras.
       --Afrixi/sme co eses ditos,
       e aguillo/ame a impacencia...
       Medio condado daria
160    por salvar a vida dela:
       da ma/is fermosa villana
       que hai en toda a redondeza;
       mas si e/ que a atopase morta,
       si tal nos acontecera...
165    Xa que a matase, hastra a morte
       hei de facer penitencia.
       Morreu, morreu Mariana;
       o conde vi/una antre as velas,
       mais ela n'o veu a el,
170    que antes de chegar morrera.
       Morreu como un paxarin*o,
       i antre os lenzos que a rodean
       pare/s un a/nxel que agarda
       que ven*an do ceu por ela.


175       Ningue/n soupo que de amores
       e que de olvido morrera.
       Uns dixeron que unha praga
       con ela na tomba dera;
       outros contaban que fora
180    da abafada dunha meiga...
       Mais por ela o conde fixo
       hastra o seu fin penitencia.



            VAMOS BEBENDO


      --Ten*o tres pitas brancas
                e un galo negro,
       que han de pon*er bos ovos
                andando o tempo;
  5    i hei de vendelos caros
                polo xaneiro;
       i hei de xuntalos cartos
                para un mantelo;
       i heino de levar posto
10              no casamento;
       i hei...--Pois mira, Marica,
                vai por un neto,
       que antramentas non quitas
                eses cerellos,
       15    i as pitas van medrando
                      co galo negro,
             para pon*elos ovos,
                      e todo aquelo
             do xaneiro, dos cartos
       20             i o casamento,
             min*a prenda da ialma !,
                      ivamos bebendo!





        --Un verdadeiro amor e/ grande e santo,
             dos encantos encanto,
25   i e/ doce..., doce antre as dozuras todas.
               --Seica por eso, tanto
     tras dunhas i outras modas,
     dalle por empachar, anque ben sabe.
               --$Por ma/is que acabe en bodas?
30             Anque en bodas acabe;
     pois coma todo   doce, min*a vida,
               --i e/sta e/ cousa sabida
               como que queima o fogo--,
     canto ma/is come un del, repuna logo.




35      --Non cantes, non chores, non ri/as, non fales,
     nin entres, nin sallas sin mo perguntare.
     iVa/late San Pedro con tanto gardarme!

    --Pois de que asi/ sea, nena, non te asan*es;
     que cantes, que chores, que rias, que fales...
40   "iCan pasa!", nun tempo, menin*a, dira/nche.
             iADIANTE!



         No escuro pavoroso
      i antre o xordo romor dos pinos bravos
      que a tempesta/ azoutaba como a escravos,
      oieuse, como queixa de raposo,
  5  un asubio medoso.

         E un laio de temor que daba fri/o,
     o/ medoso asubio
     respondeu dende o fondo da espesura,
     aumentando no espiritu a tristura
10   que daba o ronco marmurar do ri/o.

      Antre as negras ribeiras, manso e lento,
     como corre o abatido pensamento
     antre os tristes remorsos ! i a esperanza,
     in*a a compa/s do vento
15   correndo tras da estensa lontananza.

         Mais cabe da ancha orela,
     misterioso e agachado un centinela
     nunha lancha do Min*o apousentaba;
     i a arma na man i en vela
20   a trave/s da ramaxen axexaba.


             iNIN AS  ESCURAS...!



                          I


   --Todo esta/ negro, as sombras envolven a vereda,
e nin o ceu ten ollos, nin o pinar ten lengua !.
        i Vamos! Do que hai oculto, $que/n mideu as fonduras?
     iAlma n'habra/ que sepa...! iVen...! A noite esta/ escura.

5       --$Escura...?; mais relumbra non sei que/ luz traidora...
     --E/ unha estrela que brila nas auguas bulidoras.

          $E non oies que remuxe algo onde aquel herbal?
        E/ o vento que anda tolo correndo antre a follax.

        --Escoita, sinto pasos, e asoma seica un bulto...
10      iSi e/ un vivo, matare/molo; non fala si e/ difunto!

        Mais aqui/ onde este co/maro, hai unha cova fonda:
     ven, e santos ou den*os. que nos atopen ora.


                              II


        $ Ado/nde irei conmigo? $ Do/nde me escondere!-,
     que xa ningue/n me vexa i eu non vexa a ningue/n?

15      A luz do di/a aso/mbrame, pa/smame a das estrelas,
     i as olladas dos homes na ialma me penetran.

        I e/ que o que dentro levo de min. penso que o/ rostro
     me sai, cal sai do mare o/ cabo un corpo morto.

        i Houbera, e que saira...!; mais non: dentro te levo,
20 ifantasma pavoroso dos meus remordementos!





                  Xigantescos olmos, mirtos
               que brancas frores ostentan,
               unhas con cogollos inda,
               outras que o vento esfollea.
          25   Buxos que xa contan sigros
               e que xuntos verdeguean
               formando de rama e troncos
      valos que naide atravesa,
      e nos que moi descansadas
30    fan o seu nin*o as culebras.
      Loureiros, irma/ns dos buxos
      pola altura i a nacenza,
      pois arraigaron a un tempo
      no ma/is profundo da terra.
35    Limoeiros e laranxos
      que o verde musgo sombrean
      i olido esparcen de azare
      con que a xente se recrea.
      Eternos bosques en donde
40    sombri/o misterio reina,
      onde so/ os paxaros cruzan
      polas tristes alamedas
      onde o/ marmular as fontes
      un coidara que se queixan, -
45    i onde o mesmo sol do esti/o
      melanco/nico penetra.
      I en medio desta espesura
      e desta hermosa tristeza,
      nunha casa inda ma/is triste,
50    si de fachada soberba,
      ali din que ten o nin*o
      a nai de to/dalas meigas:
      casa con portas de cedro,
      en cada ventana, reixa,
55    cocin*a coma de monxes,
      silencio coma de igrexa,
      criados que non dan fala,
      cans que morden como feras.
      Ali a viron negra e fraca
60    como unha gata famenta,
      no ma/is san e ma/is frorido
      da hermosa terra gallega.
      I estes mals que nos afrixen
      din que todos ven*en dela...
65    iMais socede nesta vida
      que os que te/n culpa n'a levan!
            CADA COUSA NO SEU TEMPO


      Do alegre maio unha alborada fresca
      foite a sorrir no outono malenco/nico,
      e por nadal os membros ateridos
      quentache ben contente a un sol de agosto;
5     despois tembraches espantado, e fuches
      buscando a sombra inquieto e pesaroso;
      mais a mamoria preguizosa, tarde
                truxera o/ teu recordo
                que aqueses cambios bruscos,
10              raros e intempestosos,
      de loitos e pesares nesta vida
      sinal segura eternamente fonon.
      E tras daquel calor que che emprestara
                no inverno un sol de agosto,
15    so sentiche da frebe o mortal fri/o
                que helou hastra os teus osos.

                   <1As cousas no seu tempo>1
<1                i as feras no seu tobo.>1





         Cabe das froles a nena
20    canta alegre o seu cantar,
      i e/ branca como azucena,
                pa/lida como o luar.
                E onde a boquin*a, un lunar
      gracioso Ile dou Dios, tan feito, tanto,
25              que e/ de todos o encanto.

                   Cor de luar..., ique/ cor lindo!,
                uns ollos cal noite escura,
                labios que falan sorrindo,
                i aquel sinal... Fermosura
30              ma/is, non cabe en criatura
      que a que Dios quixo darche, linda rosa,
                doce, casta e preciosa.
                   Ser amada, e/se e/ o teu sino,
                amada cal n'outra houber,
35              e ique/ dichoso destino!:
                ser querida e ben querer.
                Ei a ambicio/n da muller
      e o soio ben que buscan sin medida
               nesta misera vida.

40                 Pero,m nena alunarada !,
                $sabes o que refra/n di?
                Que e/ en amores desdichada
                a que un lunar ten asi/.
                E tame/n din que o eres ti,
45    a pesar das risadas dos teus labios
                que non saben de agravios.

                   En boa hora ou en mal hora.
                que nesto de namorar
                tame/n se mete a traidora
50              mala sorte a traballar.
                E me/tese a enfeitizar
      corazons inocentes e almas puras
                n'afeitas a amarguras.


                   iAi da nena alunarada,
55              pa/lida como o luar!
                Co/mo canta o seu cantar
                tan serena, e sin pensar
      que a que lunares ten, fertuna esquiva
                Ile ha de ser mentras viva.

60                 Alegre e dichosa canta
                aquela linda canzo/n,
                que tra! a sua mente tanta
                querida recordazo/n,
                que asin e/ coma oracio/n
65    que a ialma, triste, con amor marmura
                pedindo a Dios ventura.
             I ela non pensa, tolin*a,
               e non maxina a coitada
               que mal tras do amor camin*a
70             e ten fertuna menguada
               a que nase alunarada:
     que a que ten un lunar tan primoroso
               nunca tera/ reposo.

                   Tan soio te agardan penas,
75             linda rosa a do lunar;
               as grandes tras das pequenas,
               unha tras outra a chamar
               a/ tu/a porta han de chegar;
     que naide, tal e/ a forza do destino,
80             naide torce o seu sino.



                  PELOURO QUE RODA


         Dou encomezo pensando;
     despois,  gustoulle pensar;
     e deste gusto o/ deseio
     a toda presa se va!.

5        E decote descendendo,
     descendendo sin parar,
     desde o deseio o/ pecado
     a toda presa se vai.



                      A DISGRACIA


        $Por que/ esiste? $Que/n e/? $Do/nde a soberba
     morada ten? $Arteira, en do/nde habita?
     Sono lixeiro ou pasaxeira nube
     pra moitos e/ que apenas deixa rastro.
5    Outros os golpes alevosos sinten
      que Ile asesta con negra traidori/a
      dende o comenzo o/ fin da vida escrava.
      Pero n'a ven, anque a mirada tendan
      arrededor, para evitaren, ca/ntos,
10    o seu bafo pesti/fero, n'a atopan
      no espaso, nin na terra, nin no mare,
      anque ela en todo esta/, sempre dan*ina.



      O mal do inferno e/ fillo, o ben do ceo;
      a disgracia $de que/n? Loba que nunca
15    farta se ve, que o seu furor redobra
      da fonda frida a/ vista ensangrentada,
      $de do/nde ven?, $que/ quer?, $por que/ a consintes,
      potente Dios, que os nosos males miras?
      $Non ves, Sen*or, que o seu poder afoga
20    a fe i o amor no esprito que en Ti fia?
      iCo/mo endurece o corazo/n que un tempo
      era todo brandura! iCo/mo mata
      da espranza a luz, que un resprandor tranquilo
      nos astros derramaba da esistencia,
25    nova forza prestando o/ pe/ cansado
      e ma/is valor a/ ialma temerosa!
      Todo o mucha o/ seu paso. a pranta su/a
      maldita todo para sempre estragada;
      todo a su/a lama pegaxosa entrubia.
30    iE que/ oco tan profundo fai en torno
      daquel a quen persigue! iCo/mo fuxen
      as xentes del pra non oir os laios
      que o seu penar Ile arrinca, ou a espantosa
      brasfemia que con labio balbucente
35    a si mesmo morde/ndose prenuncia!
      Que apestado n'ecsiste nesta vida
      que tanto horror a/ humanidade cause
      como o que da desgracia vai tocado.

     iE co/mo non, si o ben contra el se volve.
40    si o mesmo sol non loce onda el habita.
      si a fonte onde beber envenenada
      decote esta/, si o pan se volve asentes !
      para seu paladar, i o mar sin fondo
      enxoito nun instante se quedara
45    si el na onda amarga se afogar quixera;
      e nos brazos da morte que aborrece,
      a mesma morte o deixa abandonado!

         iAh, piedade, Sen*or! i Barre esa sombra
      que en noite eterna para sempre envolve
50    a luz da fe, do amor e da esperanza!
      Sombra de horror que os astros briladores
      escurece dos ceos, que un novo inferno
      neste mundo formou, e un mundo novo,
      donde todo valor perde os seus bri/os
55    e toda forza sin loitar se estrela,
      onde as tinebras da !mpieda/, estendidas,
      borran todo camin*o que a Ti guie.

         iDios de bonda/, co teu potente sopro
      de no/s aparta ese fantasma horribre
60    que a desesperazo/n da/ por remate;
      pois xa abasta cas dores, ca miseria
      da carne fraca e coa infalibre morte
      pra tormento e castigo dos que, tristes
      porque pecaron, viven desterrados
65    da patria celestial por que suspiran!



                ***



                  iE ben! Cando comprido
      ten*a/s ese ardenti/simo deseo.
      o meu rir sin descanso sera/ entonces,
               anque un rir triste e negro.
70        Dendes do meu corruncho solitario
      estarei axexa/ndovos sereno,
      e tras da primadera e tras do estio,
      verei ca/l chega para vo/s o inverno.
               iE que/ inverno tan triste,
75             tan a/spero e tan fero...!

         Como no outono as follas can dos a/rbores,
      dos vosos corazo/s ira/n caendo
      as brancas ilusio/s con que crubiades !
               o chan do simeterio
80    en donde os nosos mortos dormen xuntos
               do olvido no silencio.

      E nas negras mortaxas que os envolven,
      diante de vo/s aparecer vere/delos,
      decindo:  <<N'era aquelo o que busca/bades
85    cando engan*ados  insultaste o/s ceos...
      iN'era aquelo sin duda, desdichados,
               mais... tampouco era <1esto...!>>>1
      I eu dende o meu corruncho sorrireime
               cun sorrir triste e negro .



                     SINNIN*O


                  Por montes e campias.
               camin*os e espranadas,
               ven unha pomba soia,
               soia de rama en rama.

           5      Siguena as probes cri/as,
               sedentas e cansadas,
               sin que alimento atope
               pra darlles a bicada.
       Trai/ mancha/da-las prumas
10    que eran un tempo brancas.
      trai muchas e rastreiras
      i abatidalas alas.

       iAi, probe pomba, un tempo
      tan querida e tan branca!
15    $O/nde vai o teu brilo?>
      O teu amor. $o/nde anda?>



   EU POR VO/S, E VO/S POR OUTRO


      --A linda, a grande sen*ora.
      de non vista fermosura.
      $o/nde ira/ tan a deshora,
      nunha noite tan escura?>
5     $O/nde ira/ con tal premura?  !

         Vai enfouzando na lama
      o zapatin*o de seda...
      iPolo toxal vai a dama,
      i o dono antre holandas queda!
10    iBon sono Dios Ile conceda!

      Que el durma, que eu velarei
      pola dona ma/is fermosa
      que vin no mundo e verei;
      xardin*eiro, coido a rosa
15    de cuio olido outro gosa.

         Coido dela noite e dia,
      sin descanso nin sosego.
      que atopalo non podria;
      corpo e ialma, non o nego,
20    a esa tare!a me entrego.
         E anque desto nada sabe,
      eu sei cantopoido dela,
      mais que tal saber me acabe...
      Sai, pombin*a; sai, estrela,
25    que un valente por ti vela.


         $A do/nde vai? A escondida
      porta se abre pasenin*o...
      Romor de seda comprida
      runxe ala/ polo camin*o
30    que vai da fonte o/ muin*o...

         N'a vexo. mais ela e/:
      che/game o seu doce olido,
      sento o pisar do seu pe/
      i o meu corazo/n ferido
35    de pracer dou un batido.

         Nobre dama, linda dona
      dos corazo/s que prenda/s,
      perdo/name, si, perdona
      si che sigo a donde vas:
40    $non ves que en perigro esta/s?

         En noite tan tempestosa,
      $que/n vos meteu tal deseio?
      iEnlamugarse asi/ a rosa...!
      E no meu corazo/n leo
45    que non leva/s paz no seo.

         $E si atopa/s a <1Compan*a?>1
      $E si vos sai a <1Fstadea?>1
      $Si con falas vos engan*a
      e vos pon mantel e cea,
50    mentras troa e lostreguea?
             N'ire/s soia, pesi a vo/s,
            n'ire/s mentras eu alente,
            pois fora atentar a Dios.
            Sen*ora, Dios non consente
      55    que o perigro busque a xente.

            Sin que sepa/s que vos sigo,
            irei tras de vo/s agora,
            por si vos tenta o enemigo.
            I en tanto non sai a aurora
      60    non vos deixarei, sen*ora.


                i Adios..., adio/s, dama hermosa!
            iDarvos a tan malos modos...!
            Non vos levou a <1Compan*a,>1
            mais o enemigo levouvos.

      65       Emba/rgame o asombro a ialma...
            iA, amor tolo.... amor tolo...!
            Ben di aquel refra/n sabido:
<1            Eu por vo/s, e vo/s por outro.>1


            * * *



            iValor!, que anque eres como branda cera,
70             aqui en perigro estamos.
      e noutro lado a liberta/a/ che espera
             que aqui ningue/n che dera.
     --Vamos, sen*or. adonde queiras... iVamos!

            Tan nobre eres, meu ben, como esforzada;
75    mais itembras coma a cerva acorralada.
      ora que xuntos por ventura estamos
      para fuxir, n*a prenda namorada...!
                  iPois fuxamos.... fuxamos!

               $Tes medo. min*a vida,
80    a seres nos meus brazos sorprendida
e a que xuntos ama/ndonos morramos?
--iAi, non, que a dicha asi fora cumprida...!
        Mas partamos.... partamos...
iE adio/s, paz e virtu/, sempre querida!



                 DULCE SONO


            Baixaron os a/nxeles
      adonde ela estaba,
      fixe/ronlle un leito
      coas pra/cidas alas,
5     e lonxe a levano
      na noite calada.
            Cando a/ alba do dia
      toco/u a campana,
      e no alto da torre
10    cantou a calandria,
      os a/nxeles mesmos,
      prega/dalas alas,
      <<$Por que/ --marmurano--,
      por que/ despertala...?>>


                    ***



15        --Espantada, o abismo vexo
      a onde camin*ando vou...
      iCorazo/n..., ca/nto es tirano.
      i es profundo, meu amor!
      Pois eu, sin poder conterme,
20    n'escoito ma/is que unha voz.
      e adonde ela quer que vaia.
      sin poder conterme, vou.

       Hoxe, a/ noite, desque durman,
      sairei polo ventanil;
25    dara/nme as sombras alento...
      e iadio/s, casa onde nacin!
         Honra que tanto estime!,
       santidade do meu lar...
       iPolo meu amor vos deixo
30     para toda a eternida/!
         i/ Sen*or...!, dare/sme castigo;
       que o merezo ben o sei;
       mais... icondena/me, Sen*or,
       a sufrilo cabo del!




35       --Para a vida, para a morte
      e para sempre en jama/s,
      pedi/nte a Dios, e Dios do/uteme
      por toda unha eternida/.
         --Para a vida, para a morte
40     e para sempre en jama/s,
       quero ser vosa, e que se/ades
       o meu sen*or natural.
         --Mais a que asi/ querer sabe,
       non debe ter pai n'irma/n;
45     n!n home, si e/ que e/ casada;
       nin fillos, si acaso e/ nai.
         --Espanta o que esta/s decindo...
       Mais eu sinto que e/ verda/;
       le/vame, sen*or, que irei
50     onde me queiras levar...
         --Pois vente... $Que/ importa o mundo
       a quen ten a eternida/?
       Xuntos hemos de vivir,
       xuntos nos han de enterrar,
55     e os nosos corpos aqui/,
       e as nosas almas ala/,
       quer Dios que en unio/n eterna
       este/n pra sempre jama/s...

         Cal o/ paxaro a serpente,
60     cal a/ pomba o gavila/n,
       arrincouna do seu nin*o
       e xa nunca a el volvera/.
             NA TOMBA DO XENERAL INGLE/S

                   SIR JOHN MOORE !

      MORTO NA BATALLA DE ELVIDA (CORUNA)
               O 16 DE XANEIRO DE IBOD

                        <1A/ min*a amiga Marta Bertorini,>1
                     <1naitva do pais de Gales.>1


                                        Corun*a, 1871.


      iCua/n lonxe, ca/nto, das escuras niebras,
      dos verdes pinos, das ferventes olas
      que o nacer viron, dos paternos lares,
      do ceo da patria que o alumou mimoso,
5     dos sitios, ai, do seu querer; que/ lexos
      viu a caer baixo enemigo golpe
      pra nunca mais se levantar, coitado!
      i Morrer asi/n en estranxeiras plaias,
      morrer tan mozo, abandonala vida
10    non farto ai/nda de vivir e ansiando
      gustar da froita que coidado houbera!
      il en vez das ponlas do loureiro altivo
      que do he/roe a testa varonil coroan,
      baixar a/ tomba silenciosa e muda...!

15       iOuh brancos cisnes das britanas islas;
      iouh arboredos que borda/s galanos
      dos mansos ri/os as ribeiras verdes
      i os frescos campos donde John correra...!
      Si a vo/s amargo xemidor sospiro
20    chegou daquel que no postreiro alento
      vos dixo iadio/s! con amorosas ansias
      a vo/s volvendo o pensamento u/ltimo.
      que da su/a mente se escapaba inxele.
      icon que/ pesar, con que/ dolor sin nome.
25    con que/ estran*eza sin igual diriades
      tame/n iadio/s! o/ que tan lonxe, tanto.
      da patria, soio, a/ eternida/ baixaba!

        I o gran sillo/n, a colgadura inmo/vil
      do para sempre abandonado leito;
30    a cinza fria do fogar sin lume.
      a branda alfombra que leal conserva
      do pe/ do morto unha sinal visibre,
      o can que agarda polo dono ausente
      i o busca errante por camin*os ermos,
35    as altas herbas da alameda escura
      por onde el antes con sola/s paseaba.
      o sempre igual mormoruxar da fonte
      donde el nas tardes a sentarse in*a...
      ica/l falari/an sin parar de Moore.
40    co seu calado afrixidor lenguaxe,
      o/s ollos, iai!, dos que por el choraban!
      iXa nunca ma/is.... xa nunca ma/is, ouh triste!,
      ha de volver onde por el esperan!
      Parteu valente a oombatir con groria.
45    iParteu, parteu...! e non tornou, que a morte
      segouno ali nos estranxeiros campos,
      cal frol que cai onde a semilla su/a
      terra n'atopa en que arraigar poidera.

          Lonxe caiche, pobre John, da tomba
50    onde cos teus en descansar pensaras.
      En terra allea inda os teus restos dormen
      i os que te amaron e recordan inda.
      mirando as ondas do velado Oce/ano.
      doridos din, desde as nativas praias:
55    <<iAlo/ esta/  el, tras dese  mar bravi/o;
      alo/ quedou, quisais, quisais por sempre;
      tomba onde naide vai chorar, cobexa
      amadas cinzas do que no/s perdemos...!>>
      I os tristes ventos i as caladas brisas
60    que os mortos aman si lexanos dormen
      do patrio chan, a refrescarte ven*n
      do vran na noite calorosa, e traen
      pra ti nas alas carin*osas queixas,
      brandos suspiros, amorosos ecos,
65    algunha ba/goa sin secar, que molla
      a seca pedra do mausoleo frio,
      do teu pais algu/n perfume agreste.

        iMais que/ fermosa e sin igual morada
      Ile coupo en sorte o/s teus mortales restos!
70    iQuixera Dios que para ti non fora,
      nobre estranxeiro, habitacio/n allea!
      Que n'hai poeta, enson*ador esprito
      non pode haber que o/ contemprar no outono
      o mar de seca amarillenta folla
75    que o teu mausoleo con amor cobexa,
      que o/ contemprar nas alboradas frescas
      do mes de maio as sonrosadas luces
      que alegres sempre a visitarche ven*en.
      non diga: <<iAsin cando eu morrer, poidera
80    dormir en  paz neste xardi/n frorido,
      preto do mar..., do cimeterio lonxe...!>>
      Que ti n'escoitas en jama/s, iouh Moore!,
      choros amargos, queixumbrosos rezos,
      ni os outros mortos a chamarte ven*en,
85    pra que con eles na calada noite
      a incerta danza dos sepulcros bailes.
      So/ dose alento do cogollo que abre,
      da frol que mucha o postrimeiro adiose,
      loucos rebuldos, infantiles risas
90    de lindos nenos que a esconderse ven*en
      sin medo a ti tras do sepulcro branco.
      I algunha vez, imoitas quizais!, sospiros
      de ardente amor que o vento leva donde
      Dios sabe so/... por sin igual compan*a
95    dichosos tes na habitacio/n postreira.
      il o mar, o mar, o bravo mar que ruxe
      cal ruxe aquel que te arrolou na cuna,
      mora onda ti, ve/n a bicar as pedras
      dun chan de amor que con amor te garda,
100    i arredor teu deixa crecelas rosas!
       i Descansa en paz, descansa en paz, ouh Moore!
       E vo/s que o ama/s, do voso honor celosos,
       fillos de Albio/n, permanecei tranquilos.
       Terra fidalga e/ nosa terra --tanto
105    cal linda Dios a quixo dar-- ; ben sabe
       honra faser a quen merece honra,
       i honrado asi/, cal mereceu, foi Moore.
       Soio no esta/ no seu sepulcro; un puebro
       co seu respeto compasivo vela
110    polo estranxeiro a quen traidora morte
       fixo fincar lonxe dos seus, i a alleos
       vir a pedir o derradeiro asilo.

          Cando do mar atravese/s as ondas
       i o/ voso irma/n a visitar vaiades,
115    none/ na tomba o carin*oso oido,
       e si sentis rebuligar as cinzas,
       e si escoita/s indefinibres voces,
       e si entende/s o que esas voces digan,
       a ialma vosa sentira/ consolo.
120    iEl vos dira/ que arrededor do mundo
      tomba mellor que a que atopou n'achara
      sino/n dos seus antre o amoroso abrigo!




                   I


         Cal grasiosa brandeas
              o teu corpo lixeiro,
       125    si bailas nos estrados
              c'aquel gala/n soberbo,
              brandea o norte as ponlas
              xentis dos ameneiros;
      i unha tras outra folla
130   de cor amarillento
      vai deixando, enredada
      nos teus rizos cabelos,
      triste coroa po/ndoche,
      tan mucha, Dios do ceo,
135   como a que na alma tu/a
      pon o teu pensamento...
      iE que se vai o outono!
      iE/ que se ven o inverno!

          Mas inda nas fonduras
140   do ameno val, serenos
      sopran ventos soaves,
      que aromas tra/n do ceo.
      Inda na farta beira
      cuberta de xilmendros !
145   por onde corre o Min*o,
      maxestuoso e lento,
      do vran se oie o ma/is doce
      sospiro derradeiro
      que ali/ quedou durmindo
150   antre o romeu i o espriego,
      como quedou un raio
      de espranza no teu peito.




                    II



          Mas o/ que ten mal sino,
      mal sino o seguira/,
155   que as ra/pidas correntes
      non volven nunca atra/s.
      $Que/ esperas, si a esperanza
      caso de ti non fai?
       Adiante, pelegrina,
160   da/ fin o/ teu romax,
      que anque acabar non queiras,
      alo/ te han de levar
      do teu mal fado as ondas
      e os fortes huraca/ns.

165       iQue inda tes fe...! Tera/la,
      n*a probe, no teu mal;
      tera/la nas espin*as
      que te han de atormentar;
      na fel que pezon*osa
170   sin sede bebera/s;
      no pan amargo e duro
      que te alimentara/.

          Nunca do mar as ondas
      doces se tornara/n,
175   nunca a tu/a sorte terca
      ca dicha amainara/,
      nin ca ilusio/n te alentes
      dun brando descansar;
      que so/ o sono da morte
180   o triste dorme en paz.

        Acaba logo, acaba
      o teu triste romax,
      que o/ que en mal sino nace,
      mal sino o seguira/.
185   Nas alas da disgracia
      o teu destino vai,
      i as ra/pidas correntes
      non volven nunca atra/s.
                  SINTERRA



          iCalade, ouh ventos nouturnos;
     cala/, fonte da Serena !,
     que ala/ por cabo das Trompas
               quero oir que/n chega!"

5        Calaron os ventos todos.
     xurrou a fonte ma/is queda,
     e vin que iban a enterrar
               o corazo/n dela.

        Vin*a despois inda viva
10   por campos e por devesas;
     mais in*a para unha tomba
               pedindo terra.

        Non a atopou, e por eso
     amostra a/s vistas alleas
15   inda aquel corazo/n morto
               a su/a cangrena.






             <1Para uns negro>1
     <1para outros, branoco;>1
     <1e para todos,>1
20   <1traspoleirado.>1
                  --Se/ astuto si e/ que sabes;
      vi/ngate das ofensas si e/ que podes;
               o/ que che sirva, pa/galle;
      mais a quen non che de/, nunca Ile dones;
25             porque a moral dos santos
      non reza sempre ca moral dos homes.

         Esto un gallego montan*e/s e rudo,
      farto de humillacio/s e de rencores,
      o/ agonizar Ile aconsellaba a un fillo,
30    herdeiro dos seus mals e de seu nome.


                             II


                     Se/ inxenuo e leal sempre,
               perdoa a quen te ofenda,
      fai ben decote a amigos i enemigos
      i, a/ porta franca, sin temor, espera:
35    n'hai mais que un Dios i unha moral que salve
               o/s tristes fillos de Eva.

                 Esto a probe viuda
      do montan*e/s, morrendo antre a miseria,
      resinada o/ seu fillo Ile dici/a...
40    I a Dios o esprito Ile entregou serena.


                   III


         E fixolle el as honras,
      mais tan so/ con xemidos e con ba/goas;
      crego non houbo o/ rededor que a/ probe
      o enterro de limosna lle cantara.
45                Nun corruncho do adro
     onde as ortigas a/speras medraban,
                sin cruz, sen*al nin lousa,
     ali quedou perdida e sepultada;
              e triste o fillo e soio,
50   tornou san*udo a/ solitaria casa.

        <<Meu pai doume un consello --in*a pensando--
                 e min*a nai doume outro;
     e si ela tin*a santida/ e concencia,
     esprencia el tin*a e sabida/ dabondo.

55                Son fillo del e dela...
     Partirei, pois, a hirencia de dous modos.
     N*a nai: fareille ben a quen cho fixo.
     Meu pai:  vinganza piden os teus osos.>>


                     TRISTES RECORDOS

                Unha tarde ala/ en Castilla
            brilaba o sol cal decote
            naqueles desertos brila.

               Craro, ardoroso e insolente,
5           con perdo/n del, pois n'e/ modo
            aquel de queimala xente

                e secar con tales brios
            a probe inxelin*a pranta,
            a fonte, os sedentos rios,

10             Unha tarde, iouh, que/ tristeza
            me acometeu tan traidora,
            ve/ndome en tal aspereza!

                  iAdo/nde vi/n a/ parar!
            pensaba mirando o ceo
15          para a terra non mirar.
         Por que o ceo era, eso si/
      un mais ou menos azul
      como o que temos aqu!.

         Mentras que a terra, ibon Dios...!
20    Sen*or, $posibre sera/
      que aque/la a fixeses Vo/s?

         Mais $por que/ estraiiarme tal
      si as cousas que Vo/s face/s
      jama/s as facedes mal?

25       Fixestes tan tristes llanos,
      ma/is fixe/cheos, Dios cremente,
      so/!o para os castellanos.

         iAi!, cada pomba o/ seu nin*o,
      cada conexo o/ seu tobo,
30    cada ialma o/ seu carin*o.

         Aquesto me eu repetia
      naquela tarde, recordo
      de negra malencoli/a 2.

         E namentras, contempraba
35    da igual, estensa Ilanura
      a terra que branqueaba.

      Do largo pinar cansado
      a negra mancha sin te/rmino,
      do puebro o color queimado.

40       I antre o chan i o firmamento,
      as nubes de denso polvo
      que iba levantando o vento.
         Do deserto fiel imaxe,
      ico mesmo alento de brasa,
45    co mesmo ardente coraxe!

         O/ lonxe o mular pasaba,
      vin*a a tourada ma/is preto,
      a ovella enferma balaba.

         E no xa queimado espin*o,
50    fuxindo do sol ardente,
      pousa/base o paxarin*o.

         iDios mi/o, que/ ansia cativa!
      Pesaba en min a tristeza,
      cal se me enterrasen viva.

55       Lembranzas da terra hermosa,
      calma/ ca vosa frescura
      as penas da alma chorosa.

         Porque ese sedento rio
      envolto en malinas bre/temas,
60    da/ callentura, da/ frio.

         De pronto oi/n un cantar,
      cantar que me conmoveu
      hastra facerme acorar .

         iEra a gallega canzo/n,
65    era o <1alala/...,que>1 fixo
      bater o meu corazo/n

         con un estran*o bater,
      doce, como o ben amar;
      fero, como o padecer!
70       De polvo e sudor cubertos
      ca fouce o/ lombo, corrian
      por aque/s campos desertos

         un fato de segadores...
      il eran eles, eran eles
75    os meigos dos cantadores!

         iAdio/s, pinares queimados!
      iAdio/s, abrasadas terras
      e co/maros desolados!

         Pechei os ollos e vin...:
80    vin fontes, prados e veigas
      tendidos o/ pe/ de min.

         Mais cando a abrilos tornei,
      morrendo de soidades,
      toda a chorar me matei.

85       E non parei de chorar
      nunca, hastra que de Castela
      hoube/ronme de levar.

         Leva/ronme para nela
      non me teren que enterrar .





90       Meses do inverno fri/os.
      que eu amo a todo amar;
      meses dos fartos rios
      i o doce amor do lar.
                  Meses das tempestades,
         95   imaxen da delor
              que afrixe as mocedades
              i as vidas corta en fror.

                 Chegade, e tras do outono
              que as follas fai caer,
       100    nelas deixa/ que o sono
              eu durma do <1non ser.>1

                 E cando o sol fermoso
              de abril torne a sorrir,
              que alume o meu reposo,
       105    xa non o meu sofrir.









           Era no mes de maio,
       no mes do amor, das prantas e das frores,
       mes dos soaves prefumes
       i os trasparentes cores.
110    Dos trinos matinais dos paxarin*os,
       das ca/ndidas e frescas alboradas,
       das pasaxeiras nubes,
       e das tardes sorrintes e douradas.
       Cando o mar esta/ azul, o ceo sereno
115    como o dormir dun neno,
       ma/nsolos ri/os, a/ltalas estrelas,
       ma/is desvai/da a lu/a,
       si tame/n ma/is fermosa,
       co aquela gracia sin igual que e/ su/a,
120    i/ era, en fin, cando todo nesta vida
       sorri/ o/s morta/is ca alegre, esplendorosa
       sorrisa virxinal da primadera
       que a amar i a ser dicho/solos convida.
          A todos..., iai!, quixera
125    que asi/ a sorte o fixera;
       mais algu/n hai que envolto na negrura
       da su/a propia tristura,
       tan so/io ve, da primadera hermosa,
       no sol morno e na rosa
130    co fre/sco orballo da man*a/n cuberta,
       un tr!ste e mal agoiro que desperta
       pensamentos de loito e desventura.


                       II


        Era nunha man*a/n do mes de maio
       en que pare/s que os a/nxeles cantaban,
135    mentras ma/nsalas brisas se queixaban
      con amoroso laio;
      en que o rego o/ pasar polas curtin*as
      non sei que/ cousas mormuraba leve,
      i o voar das inquietas andurin*as
140    que nos aires chiaban,
       a/ vista dos nubeiros sabidores,
       venturas e contentos agoiraba:
       man*a/n de encantos cheia,
       cal o esprito as deseia
145    cando espera e confi/a;
       man*a/n que chama a toda cras de seres
       o/ pracer i a/ alegria,
       menos a/ triste ialma
       que dendes que e/ non sabe
150    que e/ ter sosego ou calma,
       do/nde a dozura do gozar comence,
       do/nde a crudeza da delor acabe.
                              III


            Da Garda a/nxel bondoso,
       que as brancas alas pasenin*o bates
155    o/ rededor do acongoxado esprito,
       pra derramar en el santos consolos
       que nos tra/s do infinito,
       $en do/nde, en do/nde estabas,
       que antre negros querbantos
160    soia un alma tristi/sima deixabas?
       Fe, esperanza, virtudes
       orixen das eternas beatitudes,
       e que dendes rexio/s ma/is venturosas
       vindes calmar as amarguras nosas...
165    $do/nde estades, en do/nde
       cando o que en vo/s confi/a,
       soio, en loita coas ansias da agonia,
       orfo, vos chama, e naide lle responde?


                              IV


       Por aqueles que odiaba perseguido,
170    polos que amaba odiado,
      un triste a dura sorte condenado
      contempraba do Ca/ntabro a bravura
      con un ollar profundo,
      cal si tras de tan fonda sepultura
175    entrevise as anchuras do outro mundo.
       E con a/nimo forte,
       do liquido cristal astra tocalo
       en carreira chegou vertixinosa
       cal si atraiso/n ! do abismo misteriosa
180    con forza estran*a o conduxese a/ morte.
          E dixo: --i Vida, adio/s!, iadio/s, tormento,
       que con martirio lento
       me arrancache astra os son*os da esperanza!
       Da desventura min*a
185    vou a crebar o brazo poderoso
      ali/ donde n'hai dor, nin hai mudanza
      e se enterra a inqu!etude no reposo.
      E ti, mala pasio/n que en min te cebas
      e foches o meu Dios i o meu castigo,
190    ixa que me que/s 2 matar, morre conmigo!

          Calou o triste, e inmensas, pavorosas,
       cas suas cr!ns espumosas,
       retorce/ronse as ondas pola area,
       incitando o/ coitado
195    a dar fin a/ pelea
       que houbera no seu peito encomenzado.

          Mais un brando sonido
       fireu de pronto o contrubado oido
       daquel ser desdichado...
200    E escoitou asombrado
       dun invisible ser a fala hermosa
       que con branda e celeste melodia,
       soave e mainamente Ile deci/a:

            --iDetente o/ pe/ da orela
205    da tu/a vida, cobarde centinela;
      non queiras por fuxires do presente
      da eternidade descorrelos velos!
      Agarda a que a medida,
      con rosas ou con fel, enchas da vida;
210    nin fagas que na tomba se derrame
       antes que Dios che a pida.
       Que ningu/n fillo de Eva
       o/ fin se ha de librar do seu penare
       anque a/ morte se astreva.
215    Despois de atravesare
       os desertos inmensos do infinito,
       o/ mundo volveri/as en esprito
       a sofrir, i o teu crimen a pagare.
       As noites tras dos dias,
220    sin descanso nin tregua
       apegado a aquel seo te veri/as,
       do ingrato corazo/n vendo os batidos
       non por ti, mais por outros repetidos.
       E naquel pensamento
225    con impracable crarida/ leeri/as
      a traizo/n alevosa, o olvido amargo
      sin velo que os crubir, nin finximento.

      --iOuh Dios, Dios poderoso!
      iQue/ tormento espantoso!

230       --Ningue/n torce o poder dos seus destinos
       infaustos ou beninos;
       nin a ningue/n Ile e/ dado
       renegar do seu fado.
       So/ vence quen espera...
235    Volve a vivir e espera resinado.

          E tornou a vivir, arrepentido
       anque triste e dorido,
       aquel probe coitado:
       pideulle a Dios perdo/n do seu pecado,
240    e Dios, compadecido,
       mandoulle santa paz e doce olvido.



                        $QUE/ TEN?


           Sempre un iai! pran*ideiro, unha duda,
       un deseio, unha angustia. un delor...
       E/ unhas veces a estrela que brila,
       e/ outras tantas un raio do sol;
  5    e/ que as follas dos a/rbores caen,
      e/ que abrochan nos campos as frols,
               i e/ o vento que zoa;
               i e/ o frio, e/ a calor...
      E n'e/ o vento, n'e/ o sol, nin e/ o fri/o;
10             non e..., que e tan so/
      a alma enferma, poeta e sensibre,
               que todo a lastima,
               que todo lle doi.


                           ***



         --Ti, a feiticeira e branca como as neves,
15             i a linda antre as millores;
      ti, arrededor de quen, cal as abellas
      a redor dunha rosa andan os homes
      (xente que o mesmo acaso que as mulleres,
      e/ dada a toda crase de traizoes);
20    non queiras enjama/s, si es queridora;
      non dones en jama/s, mas que che donen;
      si e que te firen, min*a prenda, rite;
      si e/ que te engan*an, meu amor, non chores.
      Ve que pasou o tempo das Corinas !,
25             i o ma/is que ora se sofre.
               so/ porque non se diga,
               e/ rabiar canto un pode.
     iRabiar nomais.... dixera que mentides!
               --Si, si, rabear ben forte;
30    mas ca rabia picante e aguilloeira
      que e/ salsa apetitosa das pasioes.
      $Que/ fora, iouh Dios!, sin os asentes feros
               dos esto/magos probes?
               Dos corazo/s do di/a,
35    $que/ fora sin as rabias, meu amore?
      anque a/ morte se astreva.
215   Despois de atravesare
      os desertos inmensos do infinito,
      o/ mundo volveri/as en esprito
      a sofrir, i o teu crimen a pagare.
      As noites tras dos di/as,
220   sin descanso nin tregua
      apegado a aquel seo te veri/as,
      do ingrato corazo/n vendo os batidos
      non por ti, mais por outros repetidos.
      E naquel pensamento
225   con impracable crarida/ leeri/as
      a traizo/n alevosa, o olvido amargo
      sin velo que os crubir, nin finximento.

      --iOuh Dios, Dios poderoso!
      iQue/ tormento espantoso!

230       --Ningue/n torce o poder dos seus destinos
      infaustos ou beninos;
      nin a ningue/n Ile e/ dado
      renegar do seu fado.
      So/ vence quen espera...
235   Volve a vivir e espera resinado.

          E tornou a vivir, arrepentido
      anque triste e dorido,
      aquel probe coitado:
      pideulle a Dios perdo/n do seu pecado,
240   e Dios,  compadecido,
      mandoulle santa paz e doce olvido.



                         $QUE/ TEN?


           Sempre un iai! pran*ideiro, unha duda,
      un deseio, unha angustia, un delor...
      E/ unhas veces a estrela que brila,
      e/ outras tantas un raio do sol;
  5   e/ que as follas dos a/rbores caen,
      e/ que abrochan nos campos as frols,
               i e/ o vento que zoa;
               ! e/ o frio, e/ a calor...
      E n'e/ o vento, n'e/ o sol, nin e/ o fri/o;
10             non e/..., que e/ tan so/
      a alma enferma, poeta e sensibre,
               que todo a lastima,
               que todo lle doi.


                           ***



            Ti, a feiticeira e branca como as neves,
15             i a linda antre as millores;
      ti, arrededor de quen, cal as abellas
      a redor dunha rosa andan os homes
      (xente que o mesmo acaso que as mulleres.
      e/ dada a toda crase de traizoes);
20    non queiras en jama/s, si es queridora;
      non dones en jama/s, mas que che donen;
      si e/ que te firen, min*a prenda, rite;
      si e/ que te engan*an, meu amor, non chores.
      Ve que pasou o tempo das Corinas !,
25             i o ma/is que ora se sofre,
               so/ porque non se diga,
               e/ rabiar canto un pode.
      --iRabiar nomais.... dixera que mentides!
                  Si, si, rabear ben forte;
30    mas ca rabia picante e aguilloeira
      que e/ salsa apetitosa das pasioes.
      $Que/ fora, iouh Dios!, sin os asentes feros
               dos esto/magos probes?
               Dos corazo/s do dia,
35    $que/ fora sin as rabias, meu amore?
      anque a/ morte se astreva.
215   Despois de atravesare
      os desertos inmensos do infinito,
      o/ mundo volveri/as en esprito
      a sofrir, i o teu crimen a pagare.
      As noites tras dos dias,
220   sin descanso nin tregua
      apegado a aquel seo te veri/as,
      do ingrato corazo/n vendo os batidos
      non por ti, mais por outros repetidos.
      E naquel pensamento
225   con impracable crarida/ leeri/as
      a traizo/n alevosa, o olvido amargo
      sin velo que os crubir, nin finximento.

      --iOuh Dios, Dios poderoso!
      iQue/ tormento espantoso!

230       --Ningue/n torce o poder dos seus destinos
      infaustos ou beninos;
      nin a ningue/n lle e/ dado
      renegar do seu fado.
      So/ vence quen espera...
235   Volve a vivir e espera resinado.

          E tornou a vivir, arrepentido
      anque triste e dorido,
      aquel probe coitado:
      pideulle a Dios perdo/n do seu pecado,
240   e Dios, compadecido,
      mandoulle santa paz e doce olvido.



                        $QUE/ TEN?


           Sempre un iai! pran*ideiro, unha duda,
      un deseio, unha angustia, un delor...
      E/ unhas veces a estrela que brila,
      e/ outras tantas un raio do sol;
5     e/ que as follas dos a/rbores caen,
      e/ que abrochan nos campos as frols,
               i e/ o vento que zoa;
               i e/ o frio, e/ a calor...
      E n'e/ o vento, n'e/ o sol, nin e/ o frio;
10             non e..., que e tan so/
      a alma enferma, poeta e sensibre.
               que todo a lastima,
               que todo Ile doi.


                           * * *



         --Ti, a feiticeira e branca como as neves,
15             i a linda antre as millores;
      ti, arrededor de quen, cal as abellas
      a redor dunha rosa andan os homes
      (xente que o mesmo acaso que as mulleres.
      e/ dada a toda crase de traizoes);
20    non queiras en jama/s. si es queridora;
      non dones en jama/s, mas que che donen;
      s! e/ que te firen, min*a prenda, rite;
      si e/ que te engai!an. meu amor, non chores.
      Ve que pasou o tempo das Corinas,
25             i o ma/is que ora se sofre.
               so/ porque non se diga,
               e/ rabiar canto un pode.
      --iRabiar nomais..., dixera que mentides!
               --Si. si, rabear ben forte;
30    mas ca rabia picante e aguilloeira
      que e/ salsa apetitosa das pasioes.
      $.Que/ fora, iouh Dios!, sin os asentes feros
               dos esto/magos probes?
               Dos corazo/s do dia,
35    $.que/ fora sin as rabias, meu amore?
                         RUINAS

               (ARMONIAS DA TARDE)


           <1Traduccio/n de Ruiz de Aguilera>1 !


         Xa novembre espiraba
      cando cansado e so tome asento
      o/ pe do endebre muro,
      vella defensa e limite dun puebro.

5        Polas abertas fendas,
      casa que a/s sabandixas abre o tempo,
      hoxe o lagarto mira
      con fria ollada o estrago en torno feito.

         Sin core a trepadora,
10    ortiga vil e xaramago enfermo.
      cuios muchos ramallos
      moven os aires o/ pasar xemendo;


        coroan capiteles
      o destrozado po/rtico do tempro,
15    que tende na campi/a
      antre polvo de altares o esqueleto.

         Xa no lare sagrado
      lume n'encende a nai o/ son dun rezo.
      e da tisnada pedra
20    a borrallin*a os ventos xa barreron;
        e xa dos vellos arcos
     e colunas as pedras van caendo,
     cal unha e outra ba/goa
     cai dos ollos dun triste sin achego.

25      iCo/mo as muchadas follas
     se desprenden da ponla onde naceron,
     restos daquela vida
     con que a vista encantaba o souto ameno!

        iE ca/l amostra o ri/o,
30   ca/sique enxoite o empedregado leito,
     regueiro miserable
     doutro farto raudal, limpo e sereno!

        iCa/l os outeiros arden
     do sol do outono o/ lampo derradeiro,
35   mentras sombrisa a noite
     vai caladin*a os valles sorprendendo!

        Bataladas o/ lonxe
     da/ unha campana sospirando resos;
     i a tarde que agonisa
40   ma/ndalle a/ relixio/n o adio/s ma/is tenro.

        I o moucho revoando
     berra tame/n con chilos agoreiros,
     coma morto sin tomba,
     que anda soio o/ redor dun simeterio.


45      Cando as alas sacude,
     a voz desperta de dormidos ecos;
     e pare/s que resoa
     tras do que pasa pensatible, austero,

        o ruxir misterioso
50   de visio/s que en tropel forman os medos;
     polo chan arrastrando
     pardo saial, os brancos esqueletos.
         Ou ben que resucita
      a pobracio/n do seu reposo eterno,
55    rendido pelegrino
      que cobra, descansando, novo alento,

         i a caminata emprende
      o/ dose aman*ecer dun di/a sereno,
      que crube os seus albores
60    baixo un de nubes pudoroso velo.


         Mais aca/base o encanto
      un momento despois; asi os xa restos
      das ilusio/s mortin*as
      enchen da ialma o dolorido seo.

65       I ora outra ves do muro
      os cantos sin parar rodan desfeitos,
      i o/ seu compalas follas
      das amarelas ponlas van caendo,

         cal unha e outra ba/goa
70    cai dos ollos dun triste sin achego,
      ou anacos da vida
      con que a vista encantaba o souto ameno.

         Todo asi/ pasa; a sombra
      sigue decote a/ lus do craro ceo;
75    e, iai!, a velle/s caduca,
      da moceda/ e/ recordo pasaxeiro.

         Ti so/io non acabas,
      iouh, esprito que ximes nun encerro!
      Mais con man compasiva
80    a morte, o/ fin, quebrantara/ os teus ferros.


         Quedara/ o fra/xil vaso
      da tu/a esencia inmortal, anacos feito,
      e polos aires, ela
      en busca ira/ do seu amor eterno.
85       A terra que perdeche
      voara/s lixeira do manchado suelo
      que as tu/as alas tocaron
      o/ pousarte do mundo no deserto.

         Nel, iai!, triste a recordas,
90    como da su/a os azulados ceos
      o probe desterrado
      na beirin*a dos rios estranxeiros.





         Chirrar dos carros da Ponte !,
      tristes campanas de Herbo/n:
95    cando vos oio partidesme
      as cordas do corazo/n.

         Ceboleiras que is e vindes
      de Adina polos camin*os,
      a/ beira do camposanto
100   pasa/ leve e paseniiio.

         Que anque din que os mortos n'oien,
      cando o/s meus Ile vou falar,
      penso que anque este/n calados
      ben oien o meu penar.
          A BANDOLINATA


        Ca espada asesina
      no peito encravada,
      o esprito na sombra
      i o corpo na lama,
5     ma/is negra que a morte,
      que a terra ma/s baixa,
      bagullas de sangre
      chorando eu estaba.

          De pronto antre o espeso
10    da bre/tema parda
      con rara armonia
      saliu unha ca/ntiga...
      iQue/ fresca e que/ doce,
      que/ leve e que/ estran*a
15    soou nas reco/nditas
      cavernas da praia!

       Calmouse o meu dore
      cal sede ca iaugua,
      do probe sedento
20    na fonte se calma.
      Nos ollos det!das
      queda/ronse as ba/goas,
      namentras inmoble,
      suspensa, escoitaba.

25       De tempos remotos,
      de edades leixanas,
      de noites sereas,
      pra sempre acabadas,
      aquel cantar trouxome
30    non sei que/ lembranzas,
      non mortas..., dormentes,
      ique/n sabe en que/ campas!
            Coidara que a oi/ra
          nos campos de Italia,
     35   sendo eu quizais reina,
          quizais sendo escrava,
          na orela do Bo/sforo,
          do pazo a/ ventana...
          Mais sempre amor fondo
     40   sintindo na ialma.

         iQue/ estran*os son*ares
          se en min despertaran,
          do mu/sico inco/nito
          ca sonora ca/ntiga!
     45   De anteriores vidas,
          $ca/les recordanzas
          calmaron a dore
          das presentes ansias?

            $Que/n pode decilo?
     50   Misterios da humana
          fra/xil natureza,
          naide os espricara;
          so/ sei que sintindo
          consolo na ialma,
     55   amei dende estonces
          a bandolinata !.





        Brancas virxes de ca/ndidos rostros,
     varo/ns santos de frente serea,
             nombres matronas,
60             monxas austeras,
     i ai/nda aquelas que pare/s que nunca
            tocaron cas prantas
               os lodos da terra,
     na concencia $que/n sabe, a escondidas,
65             as manchas que levan?

                  Mai/s se hai anchos ri/os,
               e mares imensas,
               e lagos sin fondo,
     e torrentes que arrancan as penas,
70   deste mundo nos a/mbi/tos todos
               n'hai auguas que laven
               manchadas concencias;
               i aque/s que se manchan,
               manchados se quedan.
75   iSo/io as lavan as ba/goas abondas
              da penitencia!



                    VANIDADE


         Algu/ns ricos ente/rranse o/ probe,
     e algu/ns probes o/ grande se enterran,
               todos para distinguirse,
         e hastra o/ morrer ter fachenda.
5    iVanida/, ca/nto vals antre os homes,
     que hastra as portas da morte penetras!
               Mas desque ca/n no burato,
               todos iguales se quedan;
               i o polvo o/ polvo se torna
10             e onda os vi/vola soberbia.





             Apresa, A/lvaro de Anido,
         vive moito en pouco tempo,
         espolea o teu cabalo
         e espolea/ndoo, reve/ntao.
15       $Que/ importa un nobre cabalo?
         $Que/ importan dous nin trecentos?
          O que importa, A/lvaro Anido,
                  e/ chegar cedo.

             Vai dun polo a outro polo,
20        rexistra os antros terreos,
          monta na locomotora,
          sube nos grobos ae/reos,
          e coa centela recorre
          do vaci/o o espazo inmenso:
25        es home, e cansara/s, Alvaro,
                correndo e correndo.

                       * * *


          Decides que o matrimonio
      e/ santo e bueno. Sera/io;
      mais non casou San Antonio,
30    por ma/is que o mesmo demonio
      tentouno a facelo ensaio.

          Celicios, cantos poder;
      penitencias, a Dios dar;
      mais santo n'houbo, a meu ver,
35    que dos casados quixer
      ca pesada cruz cargar.

          Nin os santos padres todos,
      de quen tes tantos escritos
      e alabas de varios modos,
40    quixeron naqueses lodos
      meter os seus pe/s benditos.

          Do direito. do rive/s,
      matrimonio, un dogal es;
      eres tentazo/n do !nferno;
45    mais casare!..., pois no inverno
      inon ter quen lle a un quente os pe/s...! !
          Agora cabelos negros,
      maia tarde cabelos brancos;
      agora dentes de prata,
50    maiia/n <chavellos querbados;
      hoxe fazulas de rosas,
      man*a/n de coiro enrugado.
        Morte negra, morte negra,
      cura de dores e engan*os:
55    $por que/ non ma/talas mozas
      antes que as maten os anos?


                  * * *


       --Premita Dios que te vexas
      cal as co/bregas a rastro;
      que a iaugua que a beber vaias
60    che se volva xaramagos;
      que pidas e non atopes
      pousada, acougo ni amparo;
      e que inda morto de fame
      quedes o/ pe dun valado.
65        --Praguea, boca, praguea !
      mentras que eu me vou marchando:
      pragas de malas mulleres
      nunca Ile ca/n o/s soldados.




          Ten*o un mal que non ten cura,
70    un mal que naceu comigo,
      i ese mal tan enemigo
      levara/me a/ sepultura.
         Curandeiros, ceruxanos,
       dotores en Medecin*a,
75     pra esta infirmidade min*a
       n'hai remedio antre os humanos.

        Deixa/, pois, de remexer,
       con concencia ou sin concencia,
       os libros da vosa cencia,
80     pois para min n'a han de ter.

          $Que o duda/s? Duda non cabe
       nesto que digo, doutores:
       anque pese, hai amargores
       que non pasan con xarabe.

85        $Asan*a/svos porque digo
       verda/s que sabe/s de sobra?
       Pois a probar..., mans a/ obra:
       vede de curarme, amigo.

        O meu mal i o meu sofrir
90     e/ o meu propio corazo/n.
       iQuitaimo sin compasio/n!
       Despois iFace/me vivir!





        Sarna con gusto non pica,
       o conto e/ sarna sin el;
95     i o verdadeiro castigo
       no ma/is fondo ha de doer.
       Non e/ sufrir chorar sangre
       o/s pe/s de quen un quer ben.
       Del vivir lonxe e olvidado...
100    ie/ste si/ que penar e/!
          <<E/ vcrdade que un pode
      ser pior ou millor;
      pero vir de bon tronco,
      eso sempre foi bo.
105       Teus pais eran xitanos,
      e ti hoxe eres marque/s,
      mas que... que o/ fin i o/ cabo,
      un ve/n de donde ve/n.
          Can fi/llo dun raposo,
110   que o ten*an por leal;
      que si non come os pitos
      e/ que non podera/ >>.

          Esto cantaba un cego
      na feira da Asuncio/n,
115   e do seu cantar ri/anse
      todos que era un primor.
          I uns o/s outros mira/banse
      cal querendo decir:
      <<Ra/squese a quen Ile proia,
120   que  esto  non vai pra min>>.





          Fas uns versos..., iai, que/ versos!
      Pois cal eles non vin outros,
      todos empedreguilados,
      e de cotomelos todos,
125   parecen feitos adrede
      para lerse a sopramocos.





          Tembra un neno no hu/mido po/rtico...
      Da fame e do fri/o
      ten o sello o seu rostro de a/nxel,
130   inda hermoso, mais mucho e sin brilo.
          Farrapento e descalzo, nas pedras
      os probes pei/n*os,
      que as xiadas do inverno lan*aron,
      apousa indeciso;
135   pois pare/s que Ilos cortan coitelos
      de aceirados fi/os.

          Coma can sin palleiro nin dono,
      que todos desprezan,
      nun corruncho se esconde, tembrando,
140   da dura escaleira.
      E cal lirio se dobra o/ seca/rese,
      o inocente a dourada cabesa
      tame/n dobra, esvaesido ca fame,
      e descansa co rostro nas pedras.

145       E mentras que el dorme,
      triste imaxen da dor i a miseria,
      van e ve/n <1ia adoraren o/ Altisimo,>1
      fariseios!, os grandes da terra,
      sin que o/ ver do inocente a orfandade
150   se calme dos ricos a sede avarienta.

          0 meu peito ca angustia se oprime.
      iSeiior! iDios do ceo!
      $Por que/ hai almas tan negras e duras?
      $Por que/ hai orfos na terra, Dios boeno?

155       Mais n'en vano sellado esta/ o libro
      dos grandes misterios...
      Pasa a groria, o poder i a alegri/a...
      Todo pasa na terra. iEsperemos!
                           IV





                        Da terra


                        iCALADE!

    Hai nas ribeiras verdes, hai nas rison*as praias
     e nos penedos a/speros do noso inmenso mar,
     fadas de estran*o nome, de encantos non sabidos,
     que so/ con no/s comparten seu pra/cido folgar !.

5       Hai antre a sombra amante das nosas carballeiras,
     e das curtin*as frescas no vi/vido esprendor,
     e no romor das fontes, espritos carin*osos
     que so/ o/s que aqui/ naceron Iles dan falas de amor.

    I hai nas montan*as, nosas e nestes nosos ceos,
10   en canto aqui/ ten vida, en canto aqui/ ten ser,
     cores de brilo soave, de trasparencia hu/mida,
     de vaguedade incerta, que a no/s so/ da/ pracer.

        Vo/s, pois, os que naceches na orela doutros mares
     que vos quenta/s a/ Ilama de vivos lumiares,
15   e so/ vivir vos compre baixo un ardente sol,
     cala/, se n'entendedes encantos destos lares,
     cal, n'entendendo os vosos, tame/n calamos no/s.




                <1Min*a casin*a, meu lar,>1
                   <1icantas ont-in*as>1
            20    <1de ouro me vals!>1
          Vi/n de Santiago a Padro/n
      cun chover que era arroi/ar,
      descalcin*a de pe/ e perna,
      sin comer nin almorzar.
25    Polo camin*o atopaba
      ricas cousas que mercar,
      i anque ganas tin*a delas
      non tin*a para as pagar.
      Nos meso/ns arrecendi/a
30    a cousas de bon gustar,
      mais o que non ten din*eiro
      sin elas ten que pasar.
      Fun chegando a/ min*a casa
      toda rendida de andar.
35    non tin*a nela frangulla
      con que poidera cear.
      A vista se me barri/a,
      que era aque/l moito aunar.
      Fun a/ porta dun vecin*o
40    que tin*a todo a fartar;
      pedinlle unha pouca broa
      e non ma quixo emprestar.
      As bagullas me cai/an,
      que me fora a avergonzar.
45    Volvinme a/ min*a casin*a
      alumada do luar;
      rexistrei cada burato
      para ver de algo atopar;
      atopei/ farin*a munda,
50    un pun*in*o a todo dar.
      Vino no fondo da artesa.
      Pu/xenme a Dios alabar.
      Quixen alcendelo lume;
      non tin*a pau que queimar;
55    funllo a pedir a unha vella;
      tampouco mo quixo dar,
      si non era un toxo verde
      para me facer rabiar.
      Volvi/n triste como a noite
60    a chorar que te chorar;
      colli/n un feixe de palla,
      do meu leito o fun pillar;
      rexistrei polo cortello
      mentras me pun*a a rezar
65    e vin uns garabullin*os
      e fieitos a Dios dar.
      iMeu San Anto/n milagroso,
      xa tiven fogo no lar!
      Arrimei o pote o/ lume
70    con augua para quentar.
      Mentras escarabellaba
      na cinza, vin relumbrar
      un ichavo da fertuna...
      iMin*a Virxe do Pilar!
75    Correndin*o, correndin*o
      o fun en sal a empregar;
      ma/is contenta que unhas pa/scoas
      volvi/n a porta a pechar,
      e na min*a horta pequena
80    unhas coles fun catar.
      Con un pouco de unto vello
      que o ben soupen aforrar,
      e ca farin*in*a munda,
      xa tin*a para cear !.
85    Fixen un caldo de groria
      que me soupo que la mar;
      fixen un bolo do pote
      que era cousa de envidiar;
      despois que o tiven comido,
90    volvi/n de novo a rezar;
      e despois que houben rezado,
      puxen a roupa a secar,
      que non tin*a fio enxoito
      de haber tanto me mollar.
95    Nantramentras me secaba,
      pu/xenme logo a cantar
                para que me oiran
                en todo o lugar:
                   <1Meu lar, meu fogar,>1
         100   <1ica/ntas oncin*as>1
               <1de ouro me vals!>1


                    SOBERBA


         Cor de promo, amonto/nanse as nubes;
      rodan lentas as ondas do mar;
      e zoando con son pavoroso,
               ve/n o huraca/n !.

5        iQue/ cargado esta/ o ceo e que/ triste;
      que/ escuro, que/ negro torna/ndose vai!
      Encenda/mola vela bendita,
               que hai tempesta/.

         Cabalgando nas alas dos a/nxeles,
10    por mandado de Dios correra/n
      as centelas que asombran o/s malos
               co seu lostregar.

         Nove follas de olivo queimemos
      porque alexen de no/s todo mal,
15    que nos libren de raio e centela
         que nos matar.

      O trisaxio cantemos en coro...
      Incrinaivos i a Dios adorai;
      pois si trona, e/ que quer recordarnos
20             que e/ grande e inmortal.

         iSanto, santo!, din todos a unha
               fillos e na!-...
      Todos non, que un, soberbo e san*udo,
               calado esta/.
25       Mais os tronos afunden os ceos
      e cega dos lo/stregos o brilo fatal.
      iOuh, que/ noite...! iQue/ noite terrible
               de tempesta/s!

         EI Sen*or esta/ airado... ilncrine/monos!
30    iEi, malvados da terra, tembrai!
      O que salvo esta noite sai/re,
               que contar ha.

         --N*a nai, a vaca marela
      tembra coma vo/s na corte.
35    $Fixo algu/n pecado ela?
      $Vira/ un raio a darlle morte?

         --Si ela non fixo pecado,
      mal cristiano, ti o fixeche;
      que es pe-cador rematado
40    mesmo dendes que naceche.

         --$l a probe vaca marela
      paga, deci, o que eu pequei?
      --Pagas ti; morrendo ela,
      di, $con que/ te manterei?


            iA PROBIN*A, QUE ESTA/ XORDA...!


         <<Ala/ enriba da montan*a,
      sai fume das chamineas...
      Valor, meu corpin*o vello.
      Levaime alo/, min*as pernas.
5     Pasenin*o, pasenin*o,
      aqui/ para, ali/ te sentas,
      ira/s chegando, Xuana,
      adonde as casas fomegan.
      iDios diante, a Virxe che valla!,
10    que hoxe, seica... seica... seica...
      has de comer sete cuncas
      de bon caldo, coa da cea,
     e ma/is compango de porco
     ou de sardin*as salpresas,
15   que os montan*eses son homes
     que cando dan, dan de veras.
     Dempois, quentara/ste a un lume
     grande coma unha fogueira,
     e cando xa este/s ben quente,
20   ia dormir... e que aman*eza!>>

      I a vella vai, sube, sube
     <1a costa do mar de ovellas,>1
     cun ollo posto no chan
     i outro onde as casas fomegan.

25       Mentras tanto, o sol da tarde
     tras dos pinares se deita,
     i aluma con tristes raios
     as sombrisas arboredas.
     Dos Anxos ! o val hermoso,
30   saba/n de verdor ostenta
     ala/ no fondo tranquilo
     que soaves brisas ourean.
     Aqui/ fonte, ali/ regato,
     a iaugua brila antre as herbas,
35   color de ouro, que o postreiro
     raio de sol fire nelas.
     Quieta, doci/sima calma
     arriba i embaixo reina;
     a noite ven silensiosa,
40   maina, pero sin estrelas.
      Nin siquera unha relumbra
      no firmamento, que espesa
      bre/tema tame/n se corre
      polas Ilanuras ete/reas.
45   Comenza a orballar, escuro
     todo arrededor, apenas
     si acerta o que o ma/is conosa,
     con camin*o nin carreira.
      Mas non impona por eso,
50    que o que e/ valente e/ de veras.
      I a vella vai, sube, sube
<1      a costa do mar de ovellas,>1
      cun ollo posto no chan
      i outro onde as casas fomegan;
55    que ali/ relumbra unha luz,
      e vai direitin*a a ela
      marmurando: <<Ariba, Xuana;
      que ou me engan*o ou tera/s festa.>>

        A esperencia insina a todos,
60    e ten a vella esperencia;
     por eso non pensa mal,
     pensando que arriba hai festa.

        Un carballo arde no lume,
     i arredor do lar se sentan
65    rapazas de alegres ollos,
      abo/s de brancas gadellas,
      vellas que inda rompen mangas
      e tocan as castan*etas;
      os afillados que a dona
70    i o dono te/n pola aldea,
      i os amigos i os cun*ados,
      os curma/ns i a parentela
      toda xunta, e ma/ilo crego
      i o zuruxano das bestas.
75    Un cego ca su/a zanfona
      en compan*a doutra cega
      que, si ben Ile da/ o/ pandeiro,
      fai falar as castan*etas;
      un manco, un coxo, unha tola
80    i outros probes, que se sentan
      nun tallo, para dez posto
      nun curruncho da lareira,
      iabofellas ma/is non caben
      anque algu/n ma/is vi/r quixera.
85    Foran chegando, chegando
      mais de nove ulindo a festa,
      i a ningu/n botou da porta
      a rica da montan*esa;
      que hai para todos, o di/a
90    que ali/ cocen, carne fresca
      por arrobas, e se fan
      papas de arroz en caldeiras.
      Matouse un carneiro, grande
      como un boi, e unha tenreira
95    como unha vaca, e gordin*a
      como unha cocha pequena.
      Hai vin*o a Dios dar, un vin*o
      do Ribeiro que e/ canela;
      e para a xente de <1menos>1
100   haino tame/n do da terra,
      un pouco agrin*o, mais fresco
      e sabroso como fresas.
      Coceuse unha gran fornada
      de millo branco que albea,
105   con mistura de centeo
      i unha pouca de manteiga.
      Parece biscoito a broa,
      i un non se ve farto dela;
      que inda e/ muito ma/is sabrosa
110   que os moletes que en tres cestas,
      escollidos, de Santiago
      trouxeron as panadeiras.
      En fin, a comida roda
      polos pe/s, i o vin*o alegra
115   as xentes tanto, que rabia
       de envidia a negra tristeza.
       Os probes que ali/ vin*eron
       i atoparon lume e mesa,
       contan contos que dan risa,
120   asi a/s mozas como a/s vellas,
      uns en verso, outros en prosa,
      pois falan en todas le/ngoas,
      i apostan antre eles todos
      a que/n fai copras ma/is feitas.
125   Malo da zanfona gana,
      que Ile apunta a compan*eira,
      e axu/dalle o vin*o branco
      con que a gorxa Ile refrescan.

          <<iViva a cega!  iViva o cego!>>,
130   de cando en cando Ile berran,
      i el di, berrando ma/is forte:
      <<iVivan eles!  iVivan elas!;
      i a ma/is bonita de todas,
      que ven*a a darme unha prenda.
135   <1iJu-ju-ru-ju/.">1 I aturuxa
      hastra enxordecelas pedras,
      I a cega dalle o/ pandeiro,
      i o cego toca nas tecras,
      i o/ compa/s do <1zongue, zongue,>1
140   de novo bailan as nenas.
      E din os probes, botando
      len*a no lar: <<iE/sta e/ festa!
      iQue/n che hoxe andivera fora
      ca tripa toda valdeira!>>.
145   I un ollo botan sorrindo
      o/s feixes de palla fresca,
      onde han de dormir quentin*os
      como rixo/ns en caldeira,
      mentras fora zoa o vento
150   e ladran os cans nas eiras.

       Xa preto da media noite,
      dan encomenzo as peleas;
      os mozos loitan cas mozas,
      medindo as forzas que ten*an
155   e n'andan en comprimentos
      para botarse por terra.
      iSi as vi/rades que/ valentes
      se amostran na loita as nenas!
      iFanlle o/s mozos cada ma/goa
160   cas su/as mans pequeneiras!
       --Un xa cai/u... Foi un home...
      iEla venceu, venceu ela!
      iBen pola nena bonita!
      iQue vivan as montan*esas!
165   iQue vivan, pois loi/tar saben!
      --iSi fixo trampa!--el contesta
      avergonzado--: foi trampa,
      que sino/n, ni/n cen como ela.
      --$Que/ trampa nin que/ morcegos...?
170   Venci/nte...
                --Non.
                    --Si/.
                             --iMe venzas!

      E mentras que nesto esta/n:
175   i/plum!, iplum!, iplum!, dan cunha pedra
      na porta.

                --$Que/n e/? --perguntan.
      --Son unha probin*a vella
      que me perdi/n neste monte...--,
180   responde unha voz que tembra--.
      $Non me dara/n pousadin*a,
      que esta/ chovendo e lostrega?
      --Vaia con Dios; xa ven tarde,
      non hai sitio-- Ile contestan.
185   --$Que/ di, sen*ora? Son xorda
      como un canto..., min*a prenda.
      A/brame a porta, que Dios
      Ilo pagara'...
                      --Probe vella...
190   Un pouco adiante, pretin*o,
      hai ma/is portas: chame nelas.
      --$Que/ di/, sen*orin*a? Mi/re
      que esta/ unha noite moi fera,
      e ten*o medo que os lobos
195   me  coman...
                      --i Dios diante! i/Scica...!
      N'hai lobos aqui/, ande, ande,
      vaia con Dios, que outra aldea
      hai preto.
200                    --$Que/ di, sen*ora?
       --Vaia con Dios, non sea terca,
       que aqui/ xa non caben ma/is
       nin probes nin ricos, ieia!
                       --$Que/ di, n*a filla? Son xorda,
205    e non oio anque me fendan.
       i Brrr, que/ fri/o, sen*orin*a!
       Voste/ que e/ tan limosneira,
       de/ixeme entrar, e estarei
       no cortellin*o onde as bestas.
210    iBrrr..., que morro ca friaxe!
       <1iQuenja!, iquenja!, iquenja!, iquenja!>1
       iQue/ tos..., Dios me valla..., brrr!
       iXa non podo ma/is!


                       --Pois ven*a,
215    e si non ten onde porse
       brinque a cabalo da artesa--
       falou a dona, que tin*a
       o corazo/n de manteiga.
       --iDios Ilo pague, queridin*a!
220    Xa topara/ a recompensa
       no ceu... Abra, min*a xoia...--
       escramou de pronto a vella.
       --Logo $n'e/ xorda. que cieu?--
       dixeron dentro, antramentras
225    que quitaban o tranqueiro
       da porta.

                       --$Que/ di, n*a prenda?
       Non Ile oio nada, mais ten*o
       moito sentido...

230                    --iAbofellas !
       que non mente!  Vaia, vaia,
       adentro...



<1< abofellas;>1 abofe/, en verdade.
                       --Santas i buenas
       noites ten*an mis sen*ores...
235    iXesu/s, seica esta/n de festa,
       que hai moita xentin*a xunta!
       De hoxe nun ano aqui/ os vexa.
       Diolos bendiga..., el Sen*or
       Iles de/ fertuna a/s mancheas
240    e saudin*a...

                       --i Ame/n, ame/n!

       --Busque un sitio na lareira
       e que/ntese...


                    --$Que/ me dixo?
245    Son xorda coma unha pedra,
       e a ma/is non probei frangulla
       desde onte a/ noite, e nas venas
       xa ten*o o sangre callado
       polo fri/o...--

250                 I antramentras
       que esto di, vaise arrimando
       o/ lume moi compangueira
       cos outros probes, e fura
       por antre eles, por antre elas.
255    Brinca por riba do cego,
       e que queiras que non queiras,
       sempre tembrando de fri/o
       e xorda como unha pedra,
       segu/n di, no mellor sitio
260    con moita homilda/ se senta
       e arrima un mando de lume
       pra onde ela esta/.

                    --iEi, min*a vella!:
       mire que hai ma/is que vostede
265    aqui/- iQue/ comenenceira
       parece! --Ile di outro probe
       cunha cara de desteta
       nenos. --$Co/mo di, meu fillo?--
       sorrindo reprica ela,
270    senta/ndose ma/is a gusto--
       Eu de calquera maneira
       me amano; que as! no ceo
       me aman*e el Sen*or...

                      iBah!, seica
275    quer  facer mofa da  xente...
       iPoche, co xuncras da vella!
       Mesmo parece un espeto 2.
       --$Si quero un neto, n*a prenda?
       Si mo desen, inda pode
280    que pouco a pouco o bebera,
       pois ten*o moita sedin*a,
       e fame, e frio...

                    --iRabea,
       can!, que non v!n unha xorda
285    ma/is fraca n!n lagarteira.
       $E/ filla dalgu/n raposo?
       --$Que pille un oso? Da vella
       que/rense rir... iAi, Dios mio!
       Pero a fame e/lle moi negra;
290    tra/iamo se e/ que inda ten
       apegada algunha febra,
       e ireino raspando a modo
       cun canteiro que me queda.--

        Todos riron ca resposta
295    e.----ilnda nunca Dios me dera--
       dixo o cego--, que esa xorda
       sabe ma/is que eu, abofellas!
       --Merece comer compango
       e voullo dar, min*a vella,
300    porque onde queira que a atopo,
       gu/stame sempre a sabencia.
       iComa e fa/rtese! Aqui/ ten
       talladas e vin*o...; beba,
       beba pola min*a conta
305    a/ salu/ das montan*esas--,
       dixo a dona, e doulle un plato
       de callos como unha cesta
       a/ probe, e vin*o, e pan branco
       canto quixo; fartouse ela
310    mesmo hastra que tuvo a tripa
       coma un pandeiro. Raventa
       por pouco...; mais o pelexo
       tin*a duro, e nin siquera
       Ile arregan*ou, i o/ outro di/a
315    xa estaba tan peneireira.

           --Coidado --Ile dixo a dona
       cando se foi--. Conta ten*a
       de non volver por aqui/
       mentras Ile dure a xordeira.
320    --$Que/ di, min*a queridin*a?--
       respondeu ri/ndose a vella--.
       Son mesmo como unha tapia,
       e non Ile oio anque me fendan.



                  XAN


          Xan vai coller len*a o/ monte,
       Xan vai a compon*er cestos,
       Xan vai a podalas vin*as,
       Xan vai a apan*alo esterco,
  5    e leva o fol o/ muin*o,
       e trai o estrume o/ cortello,
       e vai a/ fonte por augua,
       e vai a/ misa cos nenos,
       e fai o leito i o caldo...  !
10    Xan, en fin, e/ un Xan compreto,
     desos que a cada muller
     Ile convin*a un polo menos.
     Pero cando un busca un <1Xan,>1
     casi sempre atopa un <1Pedro.>1

15       Pepa, a fertunada Pepa,
     muller do Xan que sabemos,
     mentras seu home traballa,
     ela lava os pes no rego,
     ca/talle as pulgas o/ gato,
20    peitea os longos cabelos,
     bo/talles millo a/s galin*as,
     marmura co irma/n do crego,
     mira si hai ovos no nin*o,
     bota un ollo o/s mazanceiros,
25    e lambe a nata do leite,
      e si pode bota un neto
      ca comadre, que agachado
      traillo en baixo do mantelo.
      E cando Xan pola noite
30    chega cansado e famento,
      ela xa o espera antre as mantas,
      i o/ velo entrar dille quedo:

         --Por Dios, non barulles moito,
      que me estou mesmo morrendo.
35    --$Pois que/ tes, n*a mullerin*a?
      --$Que/ hei de ter? Deita eses nenos,
      que esta <1madre>1 roe en min
      cal roe un can nun codelo,
      i o/ cabo ha de dar comigo
40    nos terro/s do simiterio...
      --Pois, n*a Pepa, toma un trago
      de resolio que aqui/ ten*o,
      e durme, n*a mullerin*a,
      mentras os menin*os deito.
45        De ba/goas se enchen os ollos
      de Xan o/ ver tales feitos;
      mas non tema/s, que antre mil
      n'hai ma/is que un anxo antre os demos;
      n'hai ma/is que un atormentado
50    antre mil que dan tormentos.



           O ENCANTO DA PEDRA CHAN


                Co sono da inocencia,
      que non turban remorsos da concencia,
                i a Virxen o/ seu lado
      dormi/an os meus a/nxeles na cuna,
5     cando, a/s furtadas, nun sereno di/a,
      co peito palpitante de alegri/a
      soia sai/n en busca da fertuna.

       In*a tras dun tesouro cobisado,
                de todos in*orado,
10    mais do que solasmentes eu sabi/a;
      e n'era so/ de prata, nin so/ de ouro
                aquel sin par tesouro,
      que era de un canto deseiar podia.

         Nunca eu fora nin rica nin dichosa,
15              i o/ ver que para selo
      so/ me faltaba o gordo dun cabelo,
      de seca espin*a me tornara en rosa.
                E como virxen pura
      que por primeira vez sinte a dozura
20    das inquietu/s do amor, asi/ eu senti/a
                que algo que en min dormi/a,
      despertaba, chama/ndome a/ ventura.
                   Por eso, dando o/ olvido


      as penas que me houberan consumido
25              dendes de que nacera,
      vi/a a terra i o ceo cor de espranza,
      i o/ meu redor, perene primadera.
                   iCa/l o sol relumbraba!
      iQue/ mansamente marmuraba o ri/o!
30    I o paxarin*o voador cantaba,
               mentras que eu camin*aba
               lixeira o/ meu avi/o.

                   Tal como a neve, albeas,
               as roupas i as maran*as
35    tendidas nas silveiras e as montan*as,
               xa en raro, xa a/s moreas,
      cal pinta a branca nube o ceo sereno,
      brilando o/ sol pintaban o paisaxe
               como n!ngun ameno.

40       Cabo da ria na ribeira verde,
               a ca/l gana, a ca/l perde,
      xogaban os rapaces ca onda escrava;
               a anxelin*o tocaba
               en un lugar vecin*o,
45             i anque os pais do menin*o,
      o/ enterralo choraban que partian,
               compasivolos vellos
      <<ide ca/ntas penas se librou!>>, deci/an.

         En tanto os carros sin parar chirraban,
50    mentras o/ seu compa/s os carrete!ros
      despaciosos cantaban;
      e aqui a fonte corria,
      ala/ nunha canteira resoaban,
      metalicos, os picos dos pedreiros.
55    Ma/is preto, os cans ladraban,
      i antre a follax o vento rebuli/a
      indo das encanadas o/s outeiros...
      iCa/nta paz!, ica/nto sol!, ica/nta alegri/a!

                   <1<<>1 O/ fin, sorte, cansache,
60    i o quin*o/n que famenta me negache
               na hirencia dos praceres,
     da/ndome so/ o das ansias e as peleas,
              cal a aque/s que ben queres,
     ora dara/smo en gustos a/s mancheas >>.

65               Esto eu iba dicindo,
     de dichosa cal no outra presumindo,
              mentras que camin*aba
              tan contenta e segura
     de atopar a fortuna en que esperaba,
70   cal sei que atopa a Dios quen o precura.

                  Antre buxos e silvas agachado
              o encanto deseado
     estaba como merlo no seu nin*o,
     polo romor das auguas arrolado
75            do apartado moi/iio...
     Eu din volta a/ devesa,
     pasei a corredoira da Codesa,
     ii o/ fin cheguei...!, i enriba dunha lousa,
     en onde a/ aman*ecida o corvo pousa,
80            un nobre cabaleiro
     coa su/a pruma enrisada no sombreiro,
     e vestido de seda e pedreria
     a estilo da treidora moureria,
              dou en chamarme arteiro,
85            cun modo loumin*eiro
     que do ceo, non da terra, parecia.

       <<iEI e/!>>, dixen o/ punto temerosa...
                  Ma/is o do encanto, afeito
     seica a tratar con damas dende antano,
90   sin que de verme se atopase estrano,
     dende lonxe chama/ndome sorri/a.

        I o ceo po/ndose foi de cor de rosas,
     mentras nas carballeiras e encanadas
     sopraban unhas brisas repousadas,
95            soaves e saudosas,
     cal promesas compridas si esperadas.
               Eu non sei que/ senti/a
      vendo que el en chamarme prosegui/a,
               pois antre ansiosa i adusta,
100   cunha valor que asusta
      funme indo cabo del, de gozo chea,
      cal palomin*a vai tras da candea.

        Tin*a nas mans un cetro adiamantado;
      bateu con el na laxe misteriosa
105   que se abre/u, como se abre do granado
               o froito sazonado;
               e con voz armoniosa
               e garrido sembrante,
      <<iVamos!  --me dixo gasalleiro--  iadiante!>>

110      E fun cal folla inxel vai ca encalmada
      corrente, que primeiro asosegada
      a arrastra nas su/as auguas cristai/n*as
      pra darlle sepultura carin*osa
               nas orelas vecin*as,
115   e que dempois a leva, arrebatada
               pola negra enxurrada,
      o/s abismos da mare tormentosa.

         iE entrei pensando penetrar no ceo!
      $Por que/ ten a maldade forza tanta?
120                Pois canto a/ vista encanta
      e nos finxe o ardenti/simo deseo
               nunca farto nin cheo,
      ali/ os meus ollos viron, e prendados
      quedaron como nunca e namorados.

125               Do tesouro escondido
               o brilo e fermosura,
      $a que/n que fose de muller nacido,
               a que/ mortal criatura
       n'a houbera contrubado e seducido?

130       E na lumieira i antreaberta porta,
       sin astreverme, de primeiro ausorta,
       a vixiar da espre/ndida morada
       unha tras doutra estensa galeri/a,
       cal si quedase para todo morta
135            menos para o que via,
       escramei no supremo da alegri/a:

      <<iAqui Dios, aqui as dichas do universo
               sin voltas nin reverso;
       aqui/ o que a maxin*ar nunca chegara
140            a comprida ventura,
               que nunca outra topara
       ma/is grande, nin ma/is santa, nin ma/is pura!>>

        Tal brasfemei, sin medo nin coidado.
       iTola de min, cega/bame o pecado!
145            I aquel brilo que vi/a
       o/ par que me alentaba a fantesia
       daba comprida fe do ben buscado.

                   Pensando que por sorte
       o/ paraiso terreal chegara
150    i era verdade a dicha que son*ara,
       sin me acordar da vida nin da morte,
       olvidando o pasado i o presente
               co porvir xuntamente,
       so/io pensei en abarcar nun punto
155            aquel tanto ben xunto,
               iiiorado da xente.

        Co poder do que pode, erguinme altiva
       sin coidar ca/nto a humana natureza
               e/ falible e cativa;
160    e maxinando eterna fonte v!va
               tanta e tanta r!queza
       como ante min soberba se ostentaba,
       dixen seguindo o/ hermoso cabaleiro:
      --Xa que vos atopei tan lixonxeiro
165   pra gozar logo do que e/ meu, decime
      por o/nde debo encomenzar primeiro.

            Por onde vo/s quera/s, reina e sen*ora
                contestou gasalloso
                co seu falar gracioso,
170   que e/ voso canto aqui vos enamora;
      pero vo/s e ma/is eu antes bebamos
                nesta copa dourada
      polos mals que nos deixan e deixamos,
      ! os bes que nos sorrin dende a alborada
175   dunha man*a/n de abril nunca acabada.

        --!- Pois bebamos!, ibebamos!--
      repetin eu, trubada e non de vin*o,
      sin que a sinal da crus antes fixese
      pra que ben me emprestase o que bebese...
180   I hastra o liquido fresco e cr!sta!no
                os dous nos abaixamos
                e ambas bocas mollamos...

          Nunca me olvidarei daquel momento
      de inmensa dicha e de infernal tormento,
185             pois de dentro da copa
      saindo de repente
      unha e outra cabeza de sarpente
      contra min se volveno desatadas,
      e todas xuntamente
190             a un tempo asubiaron,
                e nas entran*as mesmas
      o aguillo/n pezon*oso me encravaron.

               Cain, cain ferida
                e ca/sique sin vida,
195   e inda enriba de min, feras volveno
                co seu mortal veneno
      unha i outra sarpente maldecida.

                   Cal bre/tema espallada
                polo Sur, na encanada
200   dispareceu o lindo cabalei/ro,
       i espesa nube de trebo/ns pren*ada,
       partindo da sombrisa Compostela,
       que no confi/n lexano se trasvi/a
       cal se trasve/ na tarde morimunda
205   a raia sin fulgor da noite fri/a,
       veu contrubar a min*a mente inxela.

          I ali/ enriba da lousa
       en donde a/ man*ecida o corvo pousa,
       atopeime de pronto si/n ventura,
210   das min*as doces ilusio/s despida,
      soia e probe cal no outra criatura,
      envenenada, triste e malferida.

          E non sei que/ voz ronca marmuraba
                co vento que soaba:
215             <<Coma ti, mal tesouro,
                que aqui/ deixou o mouro
                e que a cubiza alaba,
      son os encantos todos terreales:
      a tan grandes pracers, tan grandes males>>.


220      << Tanto e tanto nos odiamos,
      tanto e tan mal nos quixemos,
      que por non verme morriche,
      e desque morriche alento.
      Mais ora to/came a min
225   tame/n marchar, e di o crego
      que che perdone, pois logo
      a xuntarnos volveremos.
      iO crego volveuse tolo!
      iXuntarnos...! Nunca ma/is, penso;
230   que si ti esta/s onda Dios,
      eu penso de ir xunto o/ demo>>.

          Esto unha vella viuda,
      e terca como un carneiro,
      falaba do seu difunto,
235   xa dos bichocos comesto.
      I en tanto que asi/ falaba,
      tame/n ela iba morrendo.
      Mas din que o difunto i ela
      se atoparon nos infernos
240   man a man e codo a codo
      como dous bos compan*eiros.

       --$Conque esta/s aqui/? --Ile dixo
      estonces a vella o/ vello--;
      pois voume adonde esta/ Dios,
245   xa que ti esta/s onde o demo--.
      E sin saberse por o/nde
      colleu direitin*a o/ ceo;
      mais topou fechada a porta,
      que Ila fechara San Pedro.

250       --iPrum!, iprum!; iabri/, que son eu!--
      falou a vella moi recio.
      --iNon hai!-- respondeu o Apo/stol,
      apertando o tarabelo.
      --Coida/ que xurei n'estar
255   onde el este/, meu San Pedro...
      --!-Non hai! --repiteulle o Santo,
      i/ndose inda ma/is adentro.
      --iPor vida das vosas chaves,
      que face/s un bon porteiro,
260   e que ronca/s...! Xa se ve...
      iComo estades satisfeito...!

          Mais eu xurei, e Dios manda
      que un cumpra seus xuramentos.
      i A terceira vez...! $Abrides?
265   --Nin a/s tres nin o/s trescentos;
      a muller vaia onda o home:
      i Al inferno, anda al infierno
      con el, por sempre en jama/s!
      --iPoche, meu santo San Pedro,
270   que ben deixa/s conocer
      que andiveches sempre ceibo,
      que nunca foches casado
      nin na terra nin no ceo!
      Todi/n*alas comenencias
275    para vo/s quixeches, iden*o!
      $l a min non me da/s ningunha?
      Pois ve que eu tame/n as quero.
      Si alo/ con cadea andiven,
      en tela agora non penso,
280    que todo ca morte acaba
       segu/n predican os cregos.
       Unha ves nos separamos
       eu i o meu home, e por certo
       que foi pra sempre..., e esta/ dito,
285    pois son terca, si sos terco.
      $Que non me quere/s na groria?
      Pois xurei non ir o/ inferno,
      donde el esta/; i acabouse,
      e n'hai que falar ma/is desto.
290    $Que/ habe/s de facer de min?
      iIrei o/ limbo dos nenos?
      iMe vallas!, que xa estou deles
      hasta a punta dos cabelos.

      iCaramba coa muller esta!
295    --dixo enfadado San Pedro--,
      que si non fora por Dios...
      --Bah, sen*or, deixa/vos deso
      e permitime que pase...
      --Non, non e non. iCaramelos!
300    Fora daqui/... --E ipum!, botouna
       direitin*o cara o/ inferno.
       --iQue o xurei!  Xa o ten*o dito...
       --berraba a bella--.  Non entro.
       Sen*or, sen*or... <1Sursum corda;>1
305    aqui/  estou, i aqui/ me  quedo--.


         E quedouse, si/, quedouse.
      $O/nde? Non se sabe certo,
      nin si foi porque a oi/se Dios
      ou porque n'a quixo o den*o.
310    So/ se sabe, ben sabido,
       que anda nas alas do vento
       metendo medo o/s rapaces
       nas negras noites de inverno,
       encelando namorados,
315    desfacendo casamentos,
       malquistando matrimonios...
       $Por que/ n'a levou San Pedro?
       Que ora anda ceiba e ben ceiba
       para meternos no inferno.
320    Pon*e/lle a figa, mocin*as,
       si quere/s ter casamento;
       que onde ela este/, nin un home
       topare/s para un remedio.


                 EN CORNES


                        I


          Formoso campo de Cornes i,
       cando te crobes de lirios,
       tame/n se me crobe a ialma
       de pensamentos sombrisos.
  5    De Cornes lindo lugare,
       que cruzan tantos camin*os:
       anque cuberto de rosas,
       as rosas tame/n fan guizos.

      Antre as pedras, alelises;
10     antre os toxos, campanillas;
       por antre os musgos, violas;
       regos por antre as curtin*as.
       Ri/o abaixo esta/ o main*o,
       Compostela ri/o arriba...
15     Ri/o arriba ou ri/o abaixo,
       todo e/ calma na campi/a.

        Convidando a meditare,
       soan de Conxo as campanas;
       beben os bois no teu ri/o
        20    i o sol alegra a escampada.
              Das tu/as casas terren*as
              sai fume, i os galos cantan...
              iQue/n en tan fresco retiro
              dira/ que as dores fan lama!

        25       Donde hai homes hai pesares;
              mais nos teus campos, n*a terra,
              maxino que os hai ma/is fondos
              cando te amostras ma/is leda.
              Porque eses tri/os dos pa/xaros,
        30    eses ecos i esas bre/temas
              vaporosas i esas frores,
              na alma triste, ica/nto pesan!

              Polas silveiras erante
              vexo unha menin*a orfa
        35    que triste vai marmurando:
              --iN*a Virxe, que/n rosa fora!
              --$Por que/ que/s ser rosa, nena?--
              Ile preguntei carin*osa.
              I ela contesta sorrindo:
        40    --Porque non te/n fame as rosas--.

              Costa arriba, costa arriba,
              desande/molo camin*o.
              i Fuxamos deste sosego,
              dos pesares enemigo!
        45    iQue/ negro contraste forman
              da natureza o tranquilo
              reposo, coas ansias feras
              que abaten o inxel esprito!


                          II


        Cruceiro de Rami/rez que te ergues solitario
50   dos Agros na espranada, antre as rosas dos campos:
      o sol da tarde pousa en ti o postreiro raio
     coma nun alma triste pousa un son*o dourado.
        Algunha vez no esti/o, eu o/ teu pe/ sentada
      escoito silenciosa, mentras a tarde acaba;
55    baixo das pedras mudas, que teu sacreto gardan,
      maxino que resoa o brando son dun arpa,
      imus!ca incomprens!ble que doutros mundos fala!

        iTal de Memno/n se oi/an o/ aman*ecer na estatua,
      aqueles sons divinos que as almas encantaban!


                          III


        60       O/diote, campo fresco,
              cos teus verdes valados,
              cos teus altos loureiros
              i os teus camin*os brancos
              sembrados de violetas,
        65    cubertos de emparrados.

                O/diovos, montes soaves
              que o sol poniente aluma,
              que en noites ma/is sereas
              vin o/ fulgor da lu/a,
        70    i onde en mellores di/as
              vaguei polas alturas.

                 E ti tame/n, pequeno
              ri/o cal no outro hermoso,
              tame/n aborrecido
        75    es antre os meus recordos...
              i Porque vos amei tanto,
              e/ porque asi vos odio!
                     SAN LOURENZO

                           I

      O/      mirar ca/l de novo nos campos
              iban a abrochalas rosas,
              dixen: <<i/En o/nde, Dios mi/o,
              irei a esconderme agora!>>
5             E pensei de San  Lourenzo
              na robreda silenciosa !.

      Nalgu/n tempo aque/s vellos carballos,
              amostrando as su/as raices,
              ca/lvalas redondas copas
10            que xa de musgo se visten,
              a/s tristes almas fala/banlles
              tan so/io de cousas tristes.

      O alcipre/s que direito se asoma
              do convento tras do muro,
15            i o lixeiro campanario
              cuberto de herbas e musgo,
              da devesa, co cruceiro
              eran cintinelas mudos.

      I aquel Cristo que no arco de pedra
20            abatido a frente incrina,
              soio, cal si inda no Go/lgota
              loitase coas agoni/as,
              o/s corazo/s oprimidos
              resignacio/n Ile infundia.

25    E si dentro do craustro deserto
              e ruinoso penetraba,
              nunca do olvido unha imaxen
              vira no mundo ma/is crara,
              nin de ma/is grande silencio
30            na terra vos rodeara.
-         No prorundo da fonte escondida
                   medraban con libertade
                   antre as si/lvalas violas,
                   antre o buxo as dixitales
      35           i a morte, i/ca/l fora grata
                   naquel deserto lugare!

          E por eso o/ mirar ca/l nos campos
                   de novo abrochan as rosas
                   dixen: <<i En o/nde, Dios mi/o,
      40           irei a esconderme agora!>>
                   I o/ bosque de San Lourenzo
                   me encamin*ei silenciosa.


                             II


          $O/nde estaba o sagrado retiro?
                   Percibi/n ruidos estran*os.
      45           Pedreiros in*an e vin*an
                   por aquel bosque apartado.
                   iEra que unha man piadosa
                   coidaba o/s desamparados!

          Dunha ollada medi/n o interiore...
      50           Todo relumbraba branco,
                   cada pedra era un espello,
                   i o vello convento un pazo
                   cuberto de lindas frores.
                   iQue/ terribe desencanto!

      55  iNegra nube cubreu de repente
                   os meus ollos asombrados;
                   e ma/is que nunca abatida,
                   fuxi/n...! Que o retiro amado
          pareceume a alma limpa dun monxe
      60 xumerxida nos lodos mundanos.
As viudas dos vivos e

as viudas dos mortos



         iPRA A HABANA!





     Vende/ronlle os bois,
     vende/ronlle as vacas,
     o pote do caldo
     i a manta da cama.
5    Vende/ronlle o carro
     i as leiras que tin*a;
     deixa/rono so/io
     coa roupa vestida.
    <1<<>1 Mari/a, eu son mozo,
10   pedir non me e/ dado;
     eu vou polo mundo
     pra ver de ganalo.
     Galici/a esta/ probe,
     i a/ Habana me vou... !
15   iAdio/s, adio/s, prendas
     do meu corazo/n! >>
         Cando nigue/n os mira,
      vense rostros nubrados e sombrisos,
      homes que erran cal sombras voltexantes

20    por veigas e campi/os.
         Un, enriba dun co/maro
      se/ntase caviloso e pensativo;
      outro, o/ pe dun carballo queda imo/vil,
      coa vista levantada hacia o infinito.
25    Algu/n, cabo da fonte recrinado,
      pare/s que escoita atento o murmurio
      da augua que cai, e eisala xordamente
      tristi/simos sospiros.
         iVan a deixala patria...!
30    Forzoso, mais supremo sacrificio.
      A miseria esta/ negra en torno deles,
      iai!, ii adiante esta/ o abismo...!





         O mar castiga bravamente as penas,
      e contra as bandas do vapor se rompen
35    as irritadas ondas
      do Ca/ntabro salobre.
         Chilan as gaviotas
      iala/ lonxe...!, imoi lonxe!,
      na pra/cida ribeira solitaria
40    que convida o/ descanso i o/s amores.
         De humanos seres a compauta li/nea
      que brila o/ sol adia/ntase e reto/rcese,
      mais preto e lentamente as curvas sigue
      do murallo/n antigo do Parrote.
45       O corazo/n ape/rtase de angustia,
      o/iense risas, xuramentos se oien,
      i as blasfemias se axuntan cos sospiros...
      $O/nde van eses homes?
         Dentro dun mes, no simiteri/o imenso
50 da Habana, ou nos seus bosques,
      ide a ver que foi deles...
      iNo eterno olvido para sempre dormen!
      iProbes nais que os criaron,
      i as que os agardan amorosas, probes!


                             IV


55       << iAnimo, compan*eiros!
      Toda a terra e/ dos homes.
      Aquel que non veu nunca ma/is que a propia
      a in*orancia o consome.
      iA/nimo! iA quen se muda Diolo axuda!
60    iI anque ora vamos de Galicia lonxe,
      vere/s desque tornemos
      o que medrano os robres!
      Man*a/n e/ o di/a grande, ia/ mar, amigos!
      i Man*a/n, Dios nos acoche! >>
65       iNo sembrante a alegri/a,
      no corazo/n o esforzo,
      i a campana armoniosa da esperanza,
      lonxe, tocando a morto!


                             V


         E/ste vaise i aque/l vaise,
70    e todos, todos se van.
      Galicia, sin homes quedas
      que te poidan traballar.
      Tes, en cambio, orfos e orfas
      e campos de soledad,
75    e nais que non ten*en fillos
        e fillos que non te/n pais.
        E tes corazo/ns que sufren
        longas ausencias morta/s,
        viudas de vivos e mortos
   80   que ningue/n consolara/.


        iOLVIDEMOLOS MORTOS!



                     I


     iProfanemos do bosque as umbri/as,
        e ante estes mudos testigos,
        o ri/o, a fonte i os ceos,
        que eu rompa os xa vellos vi/nculos!
5    Do pasado correron as horas,
        so/ Dios sabe antre que/ abismos.
        iNon tornara/n..., olvidemos,
        que a recordanza e/ un martirio!



                    II


     Hai un nin*o de rosas silvestres
10      cabo da fonte escondido,
        e un prado de herba trebin*a !
        alfombra o arredor sombriso.
     Cal un tempo, rebuldan as brisas,
        na fronda cantan os xi/lgaros,
15      as margaridas sorri/nme,
        i oio o marmurar do ri/o.
     Sin amar, ca/l e/ negra esta vida
        e perde o sol o seu brilo.
        Deixa que o sorbo postreiro
20      beba do celeste vin*o.
     Din que dorme o privado no leito
        ancho dos fondos olvidos;
        ambos, pois, xuntos bebamos
        deste bosque antre os espi/n*os.


                            IV


25   iQue/ armonioso na altura resoa
        o zoar ronco dos pinos!;
        mai/s maxino que nos miran
        sereos dende o monte arisco.
     E pare/s que trasvexo antre a bre/tema,
30      nas vagueda/s do infinito,
        o perfil triste, e emborrado
        dos meus enson*os perdidos,
     e que adustas me axexan as sombras
        tras desos coutos e riscos,
35      dos meus mortos adorados
        e dos meus delores vivos.
     iMais n'importa! Da antigua devesa
        profanemos os retiros...
        Se/ntate ao meu lado e dime,
40      dime... o que tantas oi/ron.


                             V


     E/s garrido e lanzal i os teus ollos
        nos meus coma estrelas fixos,
        dormentes, din que o amor neles
        pousa o seu dedo divino.
45   Eu  conte/mprote en tanto serea,
         dura coma os seixos fri/os,
         e do teu corazo/n conto
         os turbulentos latidos.
     Faise a asmo/sfera densa o/ redore...
50       iDecote o mesmo camin*o!
         Coma o seu cantar os pa/xaros,
         tes, corazo/n, o teu ritmo.
     Mais de ba/goas se inunda o meu rostro,
         e da ialma no ma/is i/ntimo
55       o hasti/o lento penetra
         como espada de dous fi/os.
     i/ Ea!, apa/rtate lonxe..., non quero
         profanar este retiro,
         nin pode o corazo/n tolo
60       ser de si/ mesmo asesino.
     Sosega/vos, n*as sombras airadas,
         que estou morta para os vivos.
         iSagrado quedaches, bosque!
         iSin mancha ti, meu esprito!


                 iTERRA A NOSA!


                       I

            Baixo a pra/cida sombra dos castan*os
                 do noso bon pai/s;
         baixo aquelas frondosas carballeiras
                 que fan dose o vivir;
   5     cabe a figueira da paterna casa,
                 que anos conta sin fin,
         ique/ contos pracenteiros, que/ amorosas
                 falas se din ali/!
         i/Risas que se oien nas sera/ns tranquilas
   10            do carin*oso abril!
         E tame/n ique/ tristi/simos adioses
                 se acostuman oir!
                             Il


       --Quen casa ten de seu, ten media vida.
      Unhas tellin*as para nos crubir,
15    catro paus que ardan na lareira nosa,
               ie a traballar sin fin!
      iValor, valor! I espera, desdichado,
               mentras ten*as aqui/
      unhas paredes tristes e desnudas,
20             mais que herdache, infeliz,
      e das que naide despoxarte pode.
               $Naide...? A miseria, si/.


                             III


       O forno esta/ sin pan, o lar sin Ien*a,
               non canta o gri/lo ali/
25    e se non e/ coa pena que o consome
      o probe soio esta/ co seu sofrir.
      Sin que/ comer e sin abrigo tembra,
               porque os ventos sutils
      hu/medos inda, silban entre as pedras
30             i as portas fan xemir.
      iQue/ ha de facer, Sen*or, si o desamparo
               ten o/ redor de si/!
      $Deixar a terra en que naceu i a casa
               en que espera ter fin?
35    iNon, non, que o inverno xa pasou i a hermosa
               pri/madera vai vi/r!
      i/Xa os a/rbores abrochan na hona su/a,
               xa chega o mes de abri/l,
      i anque a torrentes chove en horas tristes,
40             en outras o sol ri;
      xa a terra pode traballarse; a fame
               dos probes vai fuxir!
      iAi!, o que en ti naceu, Galicia hermosa,
               quere morrer en ti.
                            IV


45       iOuh min*a parra de albarin*as uvas,
              que a tu/a sombra me das!
      iOuh ti, sabugo de frorin*as brancas,
              que curas todo mal!
      iOuh ti, en fin, min*a horta tan querida
50            e meus verdes nabals!
      iXa non vos deixo, que as angustias negras
              lonxe de min se ira/n!
      O vran chega crubi/ndovos de fruto,
              todos son ricos xa,
55    os paxarin*os te/n gran nas campi/as,
              abrigo na follax.
      As noites son tranquilas e serenas,
              craro e/ sempre o luar,
      por antre as tellas entran os seus raios
60            i hastra o meu Ieito van,
      i asi/ durmo alumado pola la/mpara
              que o/s probes Ile luz da/:
      la/mpara hermosa, eternamente hermosa,
              consolo dos mortals.


                            V


65       Esos varios sendeiros das montan*as
              o/s fondos vales ca/n...
      Alo/ enriba o <1sun sun>1 dos pinos bravos;
              en baixo, a dose paz.
      Na cima, crara luz, aires puri/simos,
70            salvaxen soleda/,
      romores misteriosos que despertan
              pensamentos de brava liberta/,
      prefumes penetrantes que deseios
              loucos e estran*os dan;
75    en baixo, amante calma, carin*osas
              bri/sas que o/ rebuldar
      por antre as follas, nas su/as alas traen
              romores de siudad,
      eco dalgunha vos fresca e sonora
80              de timbre virxinal,
      da campana da aldea o cramoroso
                prolongado soar,
      da presa  do moii/n*o o ronco estrondo,
                i o batidor compa/s
85    da lavandeira que cos brancos lin*os
         contra unha pedra da/.



                              VI


                      iS!, si/! Dios fixo esta encantada terra
                pra vivir e gozar;
      pequeno parai/so, este e/ un remedo
90              do que perdeu Ada/n.
      Este pra/cido sol que nos aluma;
                estes aires do mar;
      este tempre soave: estas campi/as
                que non ten*en igual;
95    esta fala mimosa que no/s temos,
                de tan dose sola/s,
      que non sabe decir sino/n carin*os
                que hastra os corazo/s van;
      esta terra, n'hai duda..., Diola fixo
100             pra ser amada e amar.
      iEi, Galicia, a que dorme son*os de a/nxel,
                e chora o/ despertar
      ba/goas que si consolan as su/as penas,
                non curan os seus mals!


                             VII


105       Que te aman os teus fillos...; que os consome
                do teu chan se apartar;
      que x!men sin consolo, si a outras terras
                de lonxe a morar van;
       que alo/ esta/ o corpo nas rexio/s alleas
110             i o esprito sempre aca/,
       que so/ viven, so/ alentan cas lembranzas
                do seu pai/s natal
       e coa esperanza, coa esperanza ardente
                de a Galicia tornar...
115    E ico/mo no adorarte deste modo,
                santa e querida nai,
       co/mo non morrer lonxe daquel seio
                que mel de meles da/,
       i e/ groria i e/ contento e parai/so
120             no mundo terreal!


                             VIII


       iQue/ hermosa te dou Dios, terra querida,
                desdichada belda/!
       iQue/ brando e melanco/lico sosego
                sinto o/ te contemprar!
125    $Por que/, por que/ antre as frores as espin*as
                entretexidas van,
       nesa coroa que a tu/a testa cin*e
                de verdor eternal?
       iOuh Galicia, Galicia!, a arpa sonora
130             pronto descolga xa
       da seca ponla onde olvidada dorme,
                dorme, a sigros contar.
       Os bardos fillos teus a voz Ievanten
                das cordas o/ compa/s
135    i enchan o mundo armo/nicas i altivas
                tan so/ pra te alabar.
          Teci/n soia a min*a tea,
       sembrei soia o meu nabal,
       soia vou por len*a o/ monte,
140    soia a vexo arder no lar.
       Nin na fonte nin no prado,
       asi/ morra coa carrax !,
       el non ha de virme a erguer,
       el xa non me pousara.
145    iQue/ tri/steza! O vento soa,
       canta o grilo o/ seu compa/s...;
       ferve o pote..., mais, meu caldo,
       soi/n*a te hei de cear.
       Cala, rula; os teus arrulos
150    ganas de morrer me dan;
       cala, grilo, que si cantas,
       sinto negras soida/s.
       O meu homin*o perdeuse,
       ningue/n sabe en o/nde vai...
155    Andurin*a que pasache
       con el as ondas do mar;
       andurin*a, voa, voa;
       ve/n e dime en o/nde esta/.





                   Os manantiales se/canse,
160             o/s robres ca/enlle as follas;
       pero a tu/a ialma e/ plena primadera:
                non veu ma/is que unha aurora.

                    E en vano oies do mundo,
                en vano oies da vida...
165    N'apagara/ a tu/a sede o que outros beben
                nas auguas maldecidas.
          Mais  cando chegue a tarde do teu di/a
                e chegue o teu outono,
      ven hastra a min*a tomba pasenin*o,
170   e deposita nela os teus remorsos.



                DOR ALLEO N'E/ MEU DOR


        Uns magoan querendo consolare,
      outros o dedo afi/ncannos na Ilaga;
      mais o peor de todos e/ o traidore
      que repite o/ ferirnos:  <<iTodo pasa!>>

  5       I, a concencia tranquila,
      de/ixanos tan dichoso e tan sereno,
      entregados a un dor que, se non mata,
      fai da vida un inferno.

          Mais si o trance Ile chega
10    do mesmo que magoa ser magoado,
      di que eterno cal Dios e/ seu penare
      e pon no ceo o lastimeiro laio.





          --i/Como venden a carne no mercado,
                vendeute o xurafa/s!
15    --iPero que/ importa o/ fin que me vendese,
                si eu n'o podo olvidar!
      --Matoute a penas, si/n pieda/, e deixoute,
                deixoute o desleal.
      --Pois olvidada morrerei e triste,
20              que olvidalo...; inon xa!
      --Cal se  pisan as herbas, el pisoute...
                iO/diate! $E n'o odiara/s?
      --Anque   me odie, e me pise, e me maldiza,
                heillo de perdoar.
25    --iMal hai/a a tu/a constanci/a, probe tola,
              i a tu/a lealtad!
      Mais anque ti o perdones, Dios, que e/ xusto,
              n'o pode perdoar.
                   <1Un incre/dulo, aparte,>1
30    <1sorrindo cun sorrir de Satana/s.>1
      --Fia/devos en Dios e non corrades.
                  iDios!, $que/n sabe se o hai?
         <1Unha vella que pasa.>1--Aquel que as fixo,
      eu sei que tarde ou cedo as pagara/.
35                <1Outro.>1--A/s escuras vamos,
      sen que sepa ningue/n pra do/nde vai.
      Pero, cobre na man o que poidere;
      ma/is val ter en seguro que esperar.
                  <1Un bon.>1--Hai tantos homes
40    como intencio/s e pensamentos hai.
      Pero dichoso aquel que inda morrendo
      o/ que o matou Ile pode perdoar.





                  Foi a Pa/scoa enxoita,
              choveu en San Xoa/n;
         45   a Galicia a fame
              logo chegara/.
              Con malenconi/a
              miran para o mar
              os que noutras terras
          50  te/n que buscar pan.





                 Non coidarei xa os rosales
              que ten*o seus, nin os pombos;
              que sequen, como eu me seco,
              que morran, como eu me morro.
55       Eu levo unha pena
      gardada no peito;
      eu le/voa, e non sabe
      ningue/n por que/ a levo.
      Orelas vizosas
60    do Min*o sereno,
      onde o paxarin*o
      ten o seu espello,
      i antre as margaridas
      pacen os cordeiros,
65    vo/s soias sabedes
      o meu sentimento.
          Cabo dunha pena
      onde mana un rego,
      a/ sombra dun pino
70    manso e xigantesco
     que soberbo brama
     cando o move o vento,
     coma nun sepulcro
     dorme o meu sacreto.
75    Mais anque ali/ dorme
      vive en min desperto.
         Eu levo unha pena
      gardada no peito,
      taman*a, taman*a,
80    bon Dios, que n'a rexo.
      iQue/n me dera, orelas
      do Min*o sereno,
      ser un daque/s co/maros
      que en vo/s te/n asento!
85    Sin medo e sin penas,
      de vran e de inverno,
      un sigro tras doutro
      morara onde eu quero...,
      ca veiga por paso,
90    co espazo por teito.



Meus pensamentos, ica/l voa/s tolos...!
           $Ado/nde va/s?
      $Ado/nde? Ado/nde, si eu non o digo,
                naide o sabra/.

95       Da fonte o/ ri/o, do ri/o a/ veiga,
                da veiga o/ mar.
      $Que/ busca/s, tolos...? Si eu non o digo,
                naide o sabra-.

         Meus pensamentos..., $por que/ perenes
100             me atormenta/s?
      $Por que/ i/s decote, iai!, si ado/nde ides
                naide o sabra/?

         Cal palomin*a busca/s a Ilama
                que vos queimar...
105   I a triste morte que vo/s teredes,
                naide a sabra/.



                 VIVIR PARA VER


              Marcha/chete un di/a
         ti, aquel que eu queri/a;
         fuxiste da terra
         que tanta alegri/a
    5 i/ encantos encerra.
         Dixeches:  <1<<>1 Mari/a,
         ma/is dose que as meles,
         ma/is linda que as frores,
         paloma sin feles,
    10   non chores, non chores,
         que ausencia envivece,
         no mata, ni esquece
         os doses amores
         que a dicha axuntou.
   15 iEu voume...!, mais si ora
      delor nos ofrece
         fertuna traidora,
         jama/s te olvidara
            quen tanto te adora,
      20    quen tanto te amara.
            iAdio/s, min*a vida!
            No peito escondida
            te Ievo, antretanto
            non torno a te ver.
      25    iTi espera!, pois xuro
            por Dios sacrosanto,
            que si non morrer,
            aqui/ hei de volver.>>
                Morrer, non morreche...,
      30    i anque eu esperara...,
            ique/ ben que compriche
            palabra que diche,
            amor que tiveche!
            Que os anos pasaron,
      35    as frores mucharon,
            os negros cabelos
            en brancos tornaron;
            e nunca ma/is, nunca,
            ipoder dun querer!,
      40    quixeches volver...
            <1Vivir para ver.>1



                     N'E/ DE MORTE


         --$Xa esta/s de volta, Rosa de Anido?
      iEu non coidara verte tan cedo!
      I as meigas todas contigo, Rosa,
      alo/ na vila seica andiveron,
5     que de difunto tes a colore
      i a vista brava, i o falar seco.
       --E/ que de pena, da terra lonxe,
      pouquin*o a pouco me iba morrendo;
      mais... colorosa me vera/s logo,
10    que agora vivo porque te vexo.
        --iTola de Rosa, co que ela sai!
      $lnda te acordas daqueles tempos?
          --iSe inda me acordo...! $Co/mo olvidalos,
      cando tan so/io sei pensar neso?
15    Bebemos xuntos naquela fonte,
      xuntos pousamos naquel portelo,
      herba collemos xuntos no prado,
      e i/bamos xuntos tomalo fresco
      no mes de agosto dendes que a lu/a
20    branca sai/a tras dos outeiros.
      Estas lembranzas me consumi/an,
      de ti apartada, da terra lexos...
      Pero e ti, dime, $non te acordaches
      e non te acordas de todo aquelo?
25       --iTi/ que/ me pides, rapaza, cando
      desmemoriado son como un den*o!
      I ademais, Rosa, direicho todo
      pra que non volvas a pensar nesto.
      Bebi/n con outras naquela fonte,
30    pousei con outras naquel portelo,
      iai, e con tantas a/ luz da lu/a
      no mes de agosto tomei o fresco...!
      Dime, menin*a, si un home pode
      cargar con tantos recordos destos,
35    e si non debe botalos fora
      porque n'estorben no pensamento.
      Qui/xente un di/a, qui/xente, Rosa;
      mais di unha copra que o amor i o vento,
      desque fixeron o seu facido,
40    vanse, rapaza, como vin*eron.
      iE que/ Ile vamos a facer, Rosa,
      si aquestas cousas non te/n remedio!
      iAdio/s!, pra a Habana domingo embarco;
      i anque ora chores, non ten*as medo,
45    que mal de amores n'e/  mal de morte,
      i o/ fin i o/ cabo pasa co tempo.
                       * * *
         i/Que/rome ire, que/rome ire!
           Para do/nde, non o sei.
           Ce/game os ollos a bre/tema.
     50    $Para do/nde hei de coller?

               N'acougo cunha inquietude
           que non me deixa vivir:
           quero e non sei o que quero,
           que e/ todo igual para min.

     55       Que/rome ire, que/rome ire,
           din algu/ns que a morrer van;
           iai!, queren fuxir da morte,
           i! a morte con eles vai!



           O meu olido ma/is puro
     60    de/rache si eu fora rosa,
          o meu marmurio ma/is brando
          s! e que do mar fora onda,
          o bico ma/is amoroso
          se fose raio da aurora,
     65    si Dios... Mais ben sei que ti
           non que/s de min nin a groria.




              --Me/dico, doille a cabeza...
           Zuruxa/n, doille unha man...
           Mais se e/ que o esprito Ile doi,
     70    $que/ mencin*a Ile dara/s?
               --Para infirmida/s das almas
           na terra cura non hai;
           pidelle a Dios que cha leve;
           quiza/s no ceu sandara/.



75      --Anque me des vin*o do Ribeiro de Avia,
     to/dolos almibres e to/dalas viandas
         das que os reises comen e no mundo haxa,
         n*a madre querida, non sei que/ me falta.
             Anque me traiades como un santo en palmas
    80   e que me pon*ades de to/dalas galas
         e que me levedes a/ corte de Espan*a,
         n*a madre querida, non sei que/ me falta.
            E anque me des ouro, e anque me des prata,
         diamantes e alxofres, pelras e esmeraldas
    85   e canto hai no mundo, non me dades nada,
         porque, n*a madrin*a, non sei que/ me falta.
         Da esperanza hermosa corta/ronme as alas,
         e n'hai alegri/a si n'hai esperanza.



               Dende aqui/ vexo un camin*o
         90    que non sei ado/nde vai;
               polo mismo que n'o sei,
               quixera o poder andar.
               Istreitin*o sarpentea
               antre prados e nabals
         95    i anda o/ feito, aqui/ escondido,
               relumbrando ma/is ala/.
               Mais sempre, sempre tenta/ndome
               co seu lindo crarear,
               que eu penso, non sei por que/.
         100   nas vilas que correra/,
               nos carballos que o sombrean,
               nas fontes que o regara/n.
               Camin*o, camin*o branco,
               non sei para do/nde vas;
         105   mais cada vez que te vexo,
               quixera poderte andar.
               Xa collas para Santiago,
               xa collas para o Portal,
               xa en San Andre/s te deten*as,
         110   xa chegues a San Cidra/n,
               xa, en fin, te perdas... $que/n sabe
               en do/nde?, ique/ ma/is me da/!
--             Que ojalla/ !  en ti me perdera
       pra nunca ma/is me atopar...
115    Mais ti vas indo, vas indo,
       sempre para donde vas,
       i eu quedo encravada en onde
       arraigo ten o meu mal.
       Nin fuxo, non, que anque fuxa
120    dun lugar a outro lugar,
      de min mesma, naide, naide,
      naide me libertara'.



              NO CRAUSTRO


         Da/banse bi/colas pombas,
      voaban as andurin*as,
      xogaba o vento coas herbas
      pobradas de margaridas,
 5     ! as lavandeiras cantaban
       me/ntrala fonte corri/a.
    Fo/ronse indo unha tras doutra,
 i ali/ se quedou soi/n*a,
       ca triste frente incrinada
10     cabe unha arcada sombrisa...
   Estonces, non sei que/ sombras,
 quizais de memorias vivas,
 quizais dos frades difuntos,
 pasar en procesio/n mi/stica
 15    veu naquelas soledades
       que amaba canto temi/a.
   Tembrou de angustia e de pena,
 e con amarga sorrisa,
 mirando o/s xasmi/ns sin follas
 20    que iban a brotar axina,
       marmurou, mentras dos ollos
       as bagullas Ile cai/an:
        <<Todo volve, todo torna,
       menos o ben que eu queri/a;
25     todo, todo aqui/ se queda:
       eu soia vou de fuxida.
      Non hei de vervos ma/is, frores,
      adorno desas cornisas;
      nin a oir os teus marmurios,
30    fonte que a gozar convidas;
      nin a contemprarvos, pedras,
      testigos da pena min*a.
      Outros vira/n profanarvos,
      mentras eu morro esquencida.>>
35        Sonaron pasos nas bo/vedas,
      soprou unha forte brisa,
      oieuse unha carcaxada
      cal si do inferno saira:
      era o trasno do convento,
40    que recordando outros di/as,
      ri/ase das ansias negras
      e da orfanda/ da menin*a.




         iCo/mo Ile doi a ialma,
      pero ca/nto Ile doi!
45    De di/a nin de noite
      non para ca delor.
      iSen*or, vola fixeche;
      Sen*or, curaina vo/s!

          I o corazo/n ferido,
50    tame/n ica/nto Ile doi!
      I eu ben sei que non pode
      sandar do corazo/n.
      iSen*or, daille descanso
      na terra que a criou!
55    iQue o polvo torne o/ polvo,
      i o esprito o/ ceu, bon Dios!


                  * * *


          O/ sol fun quentarme,
      doume escallofrios,
        cal si o Norte bravo
   60   me arrastrase arisco.
        Senti/n unha gaita
        de alegre sonido,
        i os cabelos todos              -
        pun*e/ronseme hirtos !;
   65   e tembrei cal tembra
        na beira do ri/o
        herba que a corrente
        toca cos seus limos.
            Min*a alma dorida,
   70   meu corpo inxelin*o 2,
        faivos mal a gaita,
        da/vos o sol fri/o.
        Min*a alma, meu corpo,
        se non e/ feitizo,
   75   e/ que a morte querme
     para o seu enxido.


            * * *



     Sempre pola morte esperas,
     mais a morte nunca ven;
     icoitado!, $pensas que as penas
80   poden matar dunha vez?
     Nunca, que son coma o he/tico:
     tras de roer e roer,
     so/ deixan un corpo cando
     xa non te/n que/ comer nel.
85                Cando a iaugua das penas
     se reverte na copa sin medida,
              so/io e/ remedio a morte
            para curar da vida.
                    $QUE/ LLE DIGO?


        --Eu volvo para a terra;
     a/ tu/a muller Antona, $que/ Ile digo?
        --Pois pra non meter guerra,
     porque non ven*an a petar conmigo,
5    olvidara/s que foches meu testigo.
     O  dema/is...; boi a/ libertade adoito...
     Xa sabes o refra/n, meu compan*eiro:
     a liberta/ primeiro,
     e mellor que ala/ broa e/ aqui/ bizcoito.
10      --Ma/is val aqui/, coma quen di, solteiro,
     que casado e con fillos
     andar ala/ sudando aqueles millos...
     i Entendo, compan*eiro!
        --Que como poida se goberne Antona,
15   i anque dela me doio,
     como de lonxe nada sei nin oio...
     Quen non sabe nin ve... sempre perdona.
     Cando xa vello sea,
     tornarei cos meus osos para a aldea,
20   que algo Ile hei de levar a/ terra nosa;
     mais mentras mozo son, non pode sere,
     porque si e/ por mullere,
     si e/ que Antona esta/ ala/, ten*o aqui/ a Rosa.
        --E/sa che e/ a nai do an*o,
25   bon Anto/n de Rian*o,
     pero en verdad che digo
     que as mulleres son to/dalo enemigo,
     e xa que esto asi o sea,
     antre a nosa i a allea
30   ma/is ou menos graciosa,
     pois..., muller por muller, val ma/is a nosa.
        --A nosa e/ a que nos quer e no/s queremos,
     que si falta o carin*o,
     coidando que unha pomba tes no nin*o,
35   unha co/brega tes, filla dos demos.
        --A/ co/brega a cabeza se Ile esmaga,
     e coa su/a vida paga.
     Mais de Antona a pacencia
$con que/ Ile paga, dime, a tu/a concencia?
40 $Que/ cura do seu dor a fonda Ilaga?
--De/ixate de concencias e delores,
n*en lugare
tratando de mulleres e de amores.
Que ela vexa, se quer, de se curare;
45 e co/ntalle que cando eu o tivere,
xa Ile darei con que/ se precurare.
I agora, iadio/s, hastra que Dios quixere!




Ten*o un nin*o de tolos pensamentos
onda o lar escondidos,
50 e desque ven a noite
i o lume esta/ alcendido
e arrimo o pote i a fiar me sento
naquel meu corrunchin*o,
mentras que quence o caldo, estonces di/golles:
55 <<iVinde, meus queridin*os!>> !
E corren e rebuldan
tan contentos de estar soios conmigo,
ca su/a nai, su/a dona,
seu u/nico agarimo.
60 E ica/nto ali/ falamos en secreto,
e sempre del, Dios mi/o!
Del, que por irse ala/..., soia deixoume
co corazo/n ferido.
iCantas tr!stezas, cantos
65 queixumbrosos sospiros
me atormentaron! iCa/ntos,
do meu peito sai/ron!
Pero todo en sacreto;
que esto a ningue/n Ilo digo:
70 non foran a pensar que marmuraba
dos feitos que el me fixo.
       iEu marmurar de ti con xente allea...!
      Nunca, meu queridin*o,
      que ti es meu home, eu tu/a muller, e debo
75    calar a min*a dor i os teus desvios.
      So/ cos meus loucos pensamentos falo,
      porque son meus amigos,
      e tan discretos, tanto,
      que so/ din o que eu quero e Iles premito.
80        Sin eles, meu Xaqui/n, $que/ de min fora?
      iSoia aqui/, donde un tempo houben contigo,
      estalara de dor, tal como estalan
      no lume eses espin*os!
          Moitas veces, si/, moitas...,
85    pra non deixarme descansar, irabisos!,
      antre o meu leito ven*en,
      e donde ti dormiche fan o nin*o;
      mais eu, tal coma agora,
      pra non chorar a fi/o
90    e non ter que levar man*a/n de cedo
      os ollos como brasas alcendidos
      cando vaia o/ mercado,
      seilles decir: <<iEndinos!,
      non me atormente/s ma/is, ide a escondervos
95    no voso  buratin*o>>.
      E despi/doos de paso
      con un amante bico...
      Mais si Ilo dou a eles, ese beixo
      e/ para ti tan so/, Xaquin querido.
100       iVolve, volve onda min, porque anque diga
      que consolada vivo
      con estos loucos pensamentos, seica,
      seica me axudan a morrer, Dios mi/o!
      Xaqui/n, Xaqui/n, que de muller naciche,
105   e que doutra muller tiveches fillos,
      iai!, cal teu pai sin tu/a nai morrera,
      ve que morro sin ti, Xaqui/n querido.
           BASTA UNHA MORTE


       Cala, can negro, n'oubees
     a/ porta de quen ben quero;
     corvos, non voe/s por riba
     do sobrado onde esta/ enfermo;
5    co teu resprandor, <1Compan*a,>1
     vaite, non Ile pon*as medo.
     Si e/ que queres que algue/n morra,
     eu sei dun san que contento
     por el de/ravola vida
10   e ira/ convosco o/s infernos.



          AS TORRES DE OESTE


           A iaugua corri/a
           polo seu camin*o,
           i eu iba o/ pe dela
           preto dos Lai/n*os !,
       5   sin poder cas penas
           que moran conmigo.

              Con taman*a carga,
           $para do/nde eu iba?
           A Virxe sabraio,
     10    que eu non o sabia;
           mais seica fuxindo
           de min mesma in*a.

              Por antre os herbales,
           profunda e sombrisa,
     15    cal unha sarpente
           de escamas brun*idas,
           brilaba o/s meus ollos
           da/ndome cobiza.
           iEstaba tan soia!
20    Nin bote, nin lancha,
      nin velas, nin remos
      a vista alegraban;
      e so/ialas veigas
      tame/n se quedaran.

25       iQue/ bonitas eran
      noutro tempo as rosas
      que naqueles campos
      medran e se esfollan!
      Mais muchas estonces
30    se amostraban todas.

          I o sol, cal a lu/a
      en noite de bre/tema,
      brilaba tembrando
      por antre as vimbieiras,
35    tan descolorido
      como a mesma cera.

          I o/ ferir as ondas
      revoltas e escuras,
      vi/anse no espeso
40    da negra fondura
      as herbas marinas
      e longas que a surcan.

        De pronto unha i outra
      pon*e/ndome medo,
45    as loitosas cruces
      se me apareceron
      que se erguen na orela
      cal nun cimiterio.

      << Meu ben, $o/nde moras?--
50    perguntei chorando--.
      Xa que ti morreche,
      no mundo, $que/ fago,
      coma vo/s, iouh torres!,
      soia e sin amparo?
55       Soida/s me consomen,
     ba/goas me alimentan,
     sombras me acompan*an,
     co/meme a tristeza.
     iQue/n pode con tanta
60   fartura de penas!>>

     I eu non sei que/ negra
     tentazo/n maldita
     me afrixeu o esprito,
     me anubrou a vista,
65   e sorreume como
     me o demo sorrira.

       Dende a fonda orela
     mirei arredore...
     A marea viva
70   petaba nas torres,
     orfas antre a li/quida
     saba/n que as envolve.

        <<iAla/ vou! --Iles dixen--.
     Da/ime morte dose,
75   auguas onde as penas
     para sempre dormen... >>
     Saltei..., i a corrente
     calada levoume 2.








     iOuh, Torres de Oeste!
80    Malas tentadoras
      auguas apromadas,
      de calma treidora;
      co/maros pelados
      onde o corvo pousa.

85       iOuh, Torres de Oeste!
      Tan soias e mudas,
      ca vosa atentaches
      a min*a tristura.
      Ningue/n triste vaia
90    cabo de vo/s nunca.

        Dos desamparados
      tendes o homenaxen,
      i ainda o/ redor voso
      non rexorde o aire,
95    coma si temese
      de vos despertare.

      E/ das que se apegan
      a tristeza vosa;
      das que o peito oprimen,
100   das abrumadoras,
      que o/ inferno encamiiian
      as almas loitosas.

         Que si inda estou viva,
      foi que un marin*eiro,
105   medio morimunda,
      por estes cabelos
      tro/uxeme das ondas
      o/ mundo en que peno.

       Non vaiades nunca,
110   eu volo aconsello,
      a/s Torres de Oeste
      co corazo/n negro.
                       $POR QUE/?


                  --Escoita/: os algoasiles
               andan correndo a aldea;
      mais $co/mo pagar, co/mo, si un non pode
               inda pagala renda?

5        Embargara/nnos todo, que non ten*en
      esas xentes concencia, nin te/n alma.
               iQuedaremos por portas !,
               meus fillos das entran*as!

                  iMala morte vos mate
10             antes de que aqui/ entredes!
               Dos probes, o/ sentirvos,
      o/s corazo/s, ica/l baten tristemente!

              --Mari/a, se non fora
      porque hai un Dios que premia e que castiga,
15             eu matara eses homes
      como mata un raposo a unha galin*a.

                  --iSilencio! i Non brasfemes,
               que e/ste e/ un valle de la/grimas...!
      Mais $por que/ a algu/ns Iles toca sufrir tanto,
20    i outros a vida antre contentos pasan?




             De soida/s morri/ase
         na vila, sospirando pola aldea;
      asombra/bana as casas cos seus muros,
      e asombra/bana as torres e as igrexas.
25       As ru/as enlousadas somella/banlle,
      sin verdor nin frescura,
      cimeterio onde os mortos
      fora andaban das tristes sepulturas.

         I as comidas sabi/anlle
30    a farin*a sin sal i a xaramagos,
      i as poucas que tocaba,
      en vez de darlle alento a in*an matando.

         Algunha vez chegaban hastra ela,
      non sei si en ilusio/n si de verdade,
35    uns agrestes olidos
      de leixanas ribeiras e pinares.

         In*ase estonces a sentar nun alto,
      contempraba os estensos horizontes,
      e rompendo en sospiros que a afogaban,
40    ronca escramaba saloucando: <1<<i>1 Eu voume!>>

         iE i/n*ase apresa e sin remedio...! ii/n*ase
      coa tristeza mortal que a consumia!
      In*ase a probe Rosa,
      pero... ipara a outra vida!


                       ***


45       Pois conso/late, Rosa,
      que moito ten que padecer na vida
      quen moito dela goza,
      e olvidada ha de ser quen foi querida.
      O que a ti che pasou, pa/salle a todos,
50    desa maneira ou de distintos modos.
         $Non te acordas daque/la?
      Todo nela era encanto e fermosura,
      todo inocencia pura;
      e con fonda ternura
55    e cun amor que as pedras abrandaba,
      eu decote a chamaba
      pomba sin fel e fonte de carin*o.
      Bebi/a no seu peito o paxarin*o,
      itan branco, relumbraba!
60    I olor, color, sabor, --que eu ben sabi/a
      o/ que sabia Anxela,
      anque n'inda a cheirala me astrevi/a--
      itodo o/s meus ollos era santo nela!
         Esto nun tempo foi, tempo dichoso,
65    que inda o corazo/n lembra carin*oso,
      porque despois daquelo
      e que un doutro vivimos apartados,
      ela i/ndose a Ferrol i eu a Cambados,
      topa/monos na Feira do Campelo,
70    i eu busca que te busca na su/a cara,
      e no seu xeito todo,
      o encanto que nun tempo me encantara,
      e n'o poiden topar de ningu/n modo.
         I ela era a mesma, tan lanzal e hermosa,
75    tan fresca e colorosa
      e dose coma a mel dos seus cortisos;
      mais a tantos feitisos
      eu estaba insensibre,
      e do pasado en vano persegui/a
80    un volubre fantasma que fuxi/a
      libre de amor e de cadeas libre.
         Meditei un momento,
      e con certo remorso e sentimento,
      o/ cabo comprendi/n, n*a Rosa cara,
85    que tanto ben i encanto que namora,
      nada para min fora
      si alo/ cando eu a amara
      outros o meu amor non Ile emprestara.
         Porque non val sabencia,
90    bondade, fermosura ni inocencia,
      pureza nin virtude
      para ser ben querido e ben querere,
      porque basta co o sere.
         Mentras o amor non mude,
95    si es fea, coma ti n'habra/ mullere
      de maior xentileza e mellor pranta;
      si es infame e perdida, sera/s santa
      das que o son sin querelo parecere;
      e si es boba e si/n sal, e/ que escondida
100   tes a esencia i a gracia bendecida,
      dentro dun misterioso relicario
      donde so/ o amante cego e visionario
      a esencia atopa i o elisir da vida.
          Mais desque o amor quere voar, n*a prenda,
105   e que Ile cai a venda,
      forza e/ deixalo ire,
      que n'hai/ virtude nin poder que o prenda,
      i o que antes nos mirou tras dunha nube
      ou trasparente gasa,
110   desque a gasa se rompe e a nube pasa,
      Rosa, val moito ma/is que non nos mire.



                    CA PENA O/ LOMBO


     iCa/ntas frores silvestres nos valados,
                que/ festo/s e que/ encaixes
      pr!-morosos de musgos e verdura;
      que/ colorido, que/ follax nos a/rbores
  5   me/ntralas brisas mansamente corren,
                coma alento dos a/nxeles!

        Reina na veiga un pra/cido sosego,
      cai a luz nos regueiros en cambiantes,
      i o co/maro e can*ada soavemente
10              van querbando o paisaxen,
      lixeiramente envolto nos vapores
                da misteriosa tarde.

        So/ se sinte o piar do paxarin*o,
                o marmurar das auguas,
15    e na cima do monte o cantar triste
      dunha muller que pasa,
      mentras co seu marmurio o manso rego
      naquel ritmo mono/tono a acompan*a.
      iQue/ tristeza tan dose!
20              iQue/ soida/ tan pra/cida!
     Mais para un alma en orfanda/ sumida,
     ique/ soida/ tan deserta e tan amarga!

                 Sin mirar, fixa os ollos
               nas bre/tenas leixanas,
25             vaporosas e leves
               que o sol pinta de grana,
               i as mans en cruz, i os ollos
               arrasados en ba/goas,
     marmura saloucando: <<iQue/rome ire,
30   porque agonizo aqui/  desconsolada!
               Millor que aca/ antre rosas
               iai!, quero ir a morrer adonde el vaia.>>
               E no fondo do barco
               soi/n*a, abandonada,
35   tras seu amor i a morte, para Ame/rica,
     para morrer de dor, o/ mar se lanza.



                        TAN SO/IO


         Os dous, da terra lonxe
     andamos e sufrimos, iai de min!
     Mais ti tan so/i/o te recordas dela,
     i eu, dela e ma/is de ti.
5       Ambos errantes polo mundo andamos
     i as nosas forzas acabando van.
     Mais iai!, ti nela atopara/s descanso,
     i eu tan so/io na morte o hei de atopar.